វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1767 342412 339107 2026-11-02T06:47:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342412 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = អាស៊ី |image = [[File:Asia (orthographic projection).svg|alt=Globe centered on Asia, with Asia highlighted. The continent is shaped like a right-angle triangle, with Europe to the west, oceans to the south and east, and Australia visible to the south-east.|285px]] |area = ៤៤,៥៧៩,០០០ គម^២<ref name=NG264>{{cite book | publisher=National Geographic Society (U.S.) | title= National Geographic Family Reference Atlas of the World | location=Washington, D.C. | year=2006 | page=264}}</ref> |population = ៤,៦៩៤,៥៧៦,១៦៧ (២០២១, [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ទី១]]){{UN Population|ref}} |density = ១០០/គម^២ |religions = {{unbulleted list | [[ហិណ្ឌូសាសនានៅអាស៊ី|ហិណ្ឌូសាសនា]] (២៦.១%) | [[ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] (២៥.៧%) | គ្មានជំនឿសាសនា (២០.០%) | [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅអាស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] (១១.៣%) | [[សាសនាប្រជាប្រិយ]] (៨.៦%) | [[គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]] (៧.២%) | [[សាសនានៅអាស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] (១.២%)<ref name="Survey">{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|title=Religious Composition by Country, 2010–2050|website=pewforum.org|access-date=24 មករា 2023|archive-date=21 ធ្នូ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/|url-status=dead|archivedate=2019-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/}}</ref>{{refn|group=ស|ទិន្នន័យប៉ានស្មាននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសអាស៊ីនៅក្រៅតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិកនោះទេ ពិសេសបណ្ដាប្រទេសនៅ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]។}} }} | religions_year = ២០២០ | religions_ref = <ref name="Survey" /> |countries = សមាជិក អសប ចំនួន ៤៩<br/>រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប ចំនួន ១<br/>រដ្ឋចំនួន ៤ ផ្សេងទៀត |list_countries = ប្រទេសនៅអាស៊ី |dependencies = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលីយ៉ា]] | 2 = {{Flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 1990.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] | 3 = {{flag|កោះគ្រិស្តម៉ាស}} | 4 = {{Flagicon image|No image.svg}} [[កោះកូកូស]] | 5 = {{flag|ហុងកុង}} | 6 = {{flag|ម៉ាកាវ}} }} |unrecognized = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = {{flag|តៃវ៉ាន់}} | 2 = {{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} | 3 = {{flag|ស៊ីបខាងជើង}} | 4 = {{flag|អាប់កាស៊ី}} | 5 = {{flag|អូសេទីខាងត្បូង}}}} |languages = [[ភាសានៃអាស៊ី|បញ្ជីភាសា]] |time = [[UTC+២]] ទៅ [[UTC+១២]] |internet = [[.asia]] |cities = {{plainlist| * [[បញ្ជីរាយតំបន់មាតុបុរៈនៅអាស៊ី|បញ្ជីតំបន់មាតុបុរៈ]] * [[បញ្ជីរាយទីក្រុងនៅអាស៊ី|បញ្ជីទីក្រុង]] }} |m49 = <code>១៤២</code> – Asia<br /><code>០០១</code> – [[ពិភពលោក]] }} '''អាស៊ី''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Asia ឬ[[ភាសាបារាំង]]៖ Asie) គឺជា[[​ទ្វីប]]​មួយ​ធំជាងគេ និងព្រមទាំងមាន​ប្រជាជន​រស់នៅច្រើនជាងគេ​បង្អស់ផងដែរ​នៅលើ​[[ផែនដី|ពិភពលោក]]​។ ទ្វីប​នេះបាន​គ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីជាង ៤៤​ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃផ្ទៃដីសរុបនៅលើផែនដី និង ៨% នៃ​ផ្ទៃផែនដី។ ទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានមនុស្សឆ្លងមកតាំងទីលំនៅតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ ហើយក៏ជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[លំយោលនៃអរិយធម៌|អរិយធម៌បុរាណដំបូង]]ៗគេជាច្រើនណាស់ផងដែរ។ អាស៊ីមាន​ប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ៤.៧ ពាន់លាន​នាក់ដែលស្មើនឹងប្រមាណ ៦០% នៃ​ប្រជាជន​ទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ អាស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដែលខ្លះបានបញ្ចូលទ្វីបទាំងពីរជាទ្វីបតែមួយហៅថា [[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីក៏មានព្រំដែនជាប់ទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]ផងដែរ ដែលនាំឱ្យអ្នកខ្លះបង្រួមទ្វីបទាំងបីបញ្ចូលគ្នា បង្កើតបានជា [[អាហ្វ្រូ-អឺរ៉ាស៊ី]]។ ជាទូទៅ ទ្វីបអាស៊ីមាន​ព្រំប្រទល់ខាងកើត​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង​ខាងជើង​ជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]​។ ព្រំដែន​អាស៊ី​ជាមួយនឹង​អឺរ៉ុប​គឺកើតចេញពីកត្តា​ប្រវត្តិសាស្ត្រនិង​វប្បធម៌ និងមិនមានទីតាំង​ភូមិសាស្ត្របែងចែក​ច្បាស់លាស់​​ឡើយ។ ជាទូទៅគេនិយមបំបែកភូមិសាស្ត្រអាស៊ីពីទ្វីបផ្សេងៗតាម[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅភាគខាងកើតពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ខណៈពីទ្វីបអឺរ៉ុប គេច្រើនកំណត់[[ច្រកសមុទ្រតួកគី]] ជួរភ្នំ[[​អ៊ូរ៉ាល់]]និង[[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]] និង[[ជួរភ្នំកូកាស]]ក៏ដូចជា[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999">{{cite book |title=National Geographic Atlas of the World |edition=7th |year=1999 |location=Washington, D.C. |publisher=National Geographic​ |isbn=978-0-7922-7528-2}} "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."</ref> ពាក្យគំនិតនៃអាស៊ីបច្ចុប្បន្នគឺកើតចេញតាមទស្សនៈអឺរ៉ុបសម្រាប់សម្គាល់តំបន់ដែលស្ថិតភាគខាងកើតនៃទ្វីបអឺរ៉ុបនោះ។ ខុសពីអឺរ៉ុប អាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលវប្បធម៌ឯករាជ្យនានារួមរស់នៅជាមួយគ្នាជាជាងចែករំលែកវប្បធម៌តែមួយ ហើយព្រំដែនរបស់វាជាមួយអឺរ៉ុបគឺមានលក្ខណៈកំណត់ខុសៗគ្នា ហើយបានវាផ្លាស់ប្តូរជាច្រើនលើកច្រើនសារចាប់តាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ការបែងចែកអឺរ៉ាស៊ីជាទ្វីបពីរដាច់ពីគ្នាគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពខុសគ្នានៃវប្បធម៌[[ទ្វេសមាសភាពកើត–លិច|លិច-កើត]]។ ប្រទេស[[ចិន]] និង[[ឥណ្ឌា]]បាន​ឆ្លាស់កន្លែងគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងនាម​ជា​រដ្ឋប្រទេស​ដែលមាន​សេដ្ឋកិច្ច​ធំ​ជាង​គេ​លើពិភពលោក​ចាប់ពី​ឆ្នាំ​ទី ១ នៃ គ.ស. រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨០០ គ.ស.។<ref>{{cite web |first=M. D. |last=Nalapat |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |title=Ensuring China's 'Peaceful Rise' |access-date=6 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000"/><ref>{{cite news |date=30 September 2004 |title=The Real Great Leap Forward |url=https://www.economist.com/special-report/2004/10/02/the-real-great-leap-forward |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016 |newspaper=The Economist}}</ref> ប្រទេសចិនផងដែរគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សលោក ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបខ្ពស់បំផុតសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗរហូតទៅដល់ឆ្នាំ ១៥០០។ [[ផ្លូវសូត្រ]]បានក្លាយជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់តភ្ជាប់ពីតំបន់ខាងកើតទៅលិច ខណៈដែល[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]គឺជាផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបមួយនេះ។ អាស៊ីបានបង្ហាញពីសក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ច ក៏ដូចជាកំណើនប្រជាជនដ៏រឹងមាំក្នុងកំឡុងសតវត្សរ៍ទី២០ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពេលនោះមក កំណើនប្រជាជនសរុបក៏បានធ្លាក់ចុះបណ្ដើរៗ។<ref>{{cite magazine |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |title=Like herrings in a barrel |magazine=The Economist |date=23 December 1999 |issue=Millennium issue: Population |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104100155/http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |archive-date=4 January 2010}}</ref> ទ្វីបអាស៊ីផងដែរគឺជាទីកន្លែងកំណើតនៃសាសនាធំៗនៅលើពិភពលោករួមមាន៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ជេនសាសនា]] [[យូដាសាសនា]] [[សិក្ខាសាសនា]] [[សាសនាតាវ]] [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា]] និងសាសនាជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។ អាស៊ីមានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នានៅតាមតំបន់នីមួយៗរបស់ខ្លួន ពិសេសទាក់ទិននឹងក្រុមជនជាតិ វប្បធម៌ បរិស្ថាន សេដ្ឋកិច្ច ទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាល។ល។ អាស៊ីក៏មានលាយឡំអាកាសធាតុផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនផងដែរដូចជាពីតំបន់អេក្វាទ័រនៅភាគខាងត្បូងតាមរយៈវាលលំហក្តៅនៅក្នុងផ្នែកនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[អាស៊ីកណ្តាល]] និង[[អាស៊ីខាងត្បូង]] ក៏ដូចជាតំបន់អាកាសធាតុធន់ល្មមនៅភាគខាងកើតនិងកណ្តាលទ្វីប រហូតដល់តំបន់អនុអាកទិកនិងតំបន់ប៉ូលដ៏ធំនៅ[[អាស៊ីខាងជើង]]។ == ប្រភព​នៃ​ឈ្មោះ == ពាក្យ "អាស៊ី" (Asia) មាន​ប្រភព​មកពី​ពាក្យ​ក្រិចបុរាណ "Ἀσία" ត្រូវ​បាន​សន្មត​ជាលើកដំបូង​ដោយ​ប្រវត្តិវិទូក្រិច ឈ្មោះ "[[ហេរ៉ូដូទុស]]" (ប្រហែល ៤៤០ មុន​គ.ស) ដើម្បី​តំណាង​ឲ្យ "[[អាណាតូលី]]" (Anatolia) ឬ ដើម្បី​ពណ៌នា​អំពី​សង្គ្រាមពែក សំដៅ​ទៅលើ "[[ចក្រភពពែក]]" ។ == និយមន័យ == ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អឺរ៉ុប=== [[File:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអឺរ៉ុបនៅតាមសម័យកាលនីមួយៗក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ និយមន័យកំណត់ព្រំដែនទ្វីបទាំងពីរនៅបច្ចុប្បន្នកាលភាគច្រើនយកតាមខ្សែ B និង F ។]] ការបំបែក[[ពិភពចាស់]]ទៅជាបីប៉ែកមាន អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុបត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តប្រើប្រាស់ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី៦ មុន គ.ស. មកម៉្លេះទៅតាមទស្សនៈរបស់ភូមិវិទូក្រិកបុរាណពីរនាក់គឺ [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។​<ref>{{Cite book |last=Slomp |first=Hans |title=Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics |url=https://archive.org/details/europepoliticalp0002slom |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0313391828 |edition=Illustrated, revised |date=2011}}</ref> អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍បានកំណត់ព្រំប្រទល់រវាងអាស៊ីនិងអឺរ៉ុបនៅត្រង់[[រីយ៉ូនី|ទន្លេហ្វាស៊ីស]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេរីយ៉ូនីនៅក្នុងភាគខាងលិចនៃប្រទេស[[ចចជី]]) ហើយសម្មតិកម្មបែបនេះនៅតែបន្តប្រើប្រាស់ដោយអេកាធីនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៥ មុន គ.ស.។<ref>''[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេកាធិ)|Histories]]'' 4.38. Cf. James Rennell, ''The Geographical System of Herodotus Examined and Explained'', Volume 1, Rivington 1830, [[iarchive:bub gb enQ-AAAAcAAJ/page/n274|<!-- quote=Herodotus Phasis. -->p. 244]].</ref> នៅក្នុង[[ក្រិកអេល្លេនិស្ត៍|សម័យអេល្លេនិស្ត៍]]<ref>យោងតាមស្ត្រាបុង (''[[Geographica]]'' 11.7.4) សូម្បីតែនៅក្នុងរជ្ជកាល[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសាន់ដឺ]] "ទន្លេតាណៃស៍ត្រូវបានគេគ្រប់គ្នាទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអាស៊ីពីអឺរ៉ុប" (ὡμολόγητο ἐκ πάντων ὅτι διείργει τὴν Ἀσίαν ἀπὸ τῆς Εὐρώπης ὁ Τάναϊς ποταμός; cf. Duane W. Roller, ''Eratosthenes' Geography'', Princeton University Press, 2010, {{ISBN|978-0-691-14267-8}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |title=Geography |page=57 |isbn=978-0-691-14267-8 |author1=Eratosthenes |date=24 January 2010 |publisher=Princeton University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326125152/https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 |url-status=live}})</ref> សម្មតិកម្មរបស់អ្នកប្រាជ្ញទាំងពីរត្រូវបានគេកែលម្អ ហើយព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបទាំងពីរត្រូវបានលើកទៅទន្លេ[[ទន្លេដុន|តាណៃស៍]] (បច្ចុប្បន្នជាទន្លេដុននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី)។ សម្មតិកម្មដែលកែលម្អនេះក៏ត្រូវបានកវីនិពន្ធក្នុងសម័យរ៉ូមយកទៅប្រើប្រាស់ជាបន្តបន្ទាប់មានដូចជា [[ប៉ូស៊ីដូញីអូស]]<ref>W. Theiler, ''Posidonios. Die Fragmente'', vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.</ref> [[ស្ត្រាបុង]]<ref>I. G. Kidd (ed.), ''Posidonius: The commentary'', Cambridge University Press, 2004, {{ISBN|978-0-521-60443-7}}, {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |title=p. 738 |isbn=978-0-521-60443-7 |author1=Posidonius |year=1989 |publisher=Cambridge University Press |access-date=7 October 2025 |archive-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801115807/https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 |url-status=live}}</ref> និង[[តូលេមី]]។<ref>''[[ជីអូក្រាហ្វីយ៉ា|Geographia]]'' 7.5.6 (ed. Nobbe 1845, {{cite book |last1=Ptolomy |first1=Claudio |year=1845 |title=Geographia |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524011208/https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ |archive-date=24 May 2020 |access-date=21 January 2020}}, p. 178). (ជាភាសាក្រិក)​ Καὶ τῇ Εὐρώπῃ δὲ συνάπτει διὰ τοῦ μεταξὺ αὐχένος τῆς τε Μαιώτιδος λίμνης καὶ τοῦ Σαρματικοῦ Ὠκεανοῦ ἐπὶ τῆς διαβάσεως τοῦ Τανάϊδος ποταμοῦ. "ហើយ [អាស៊ី] គឺបានភ្ជាប់ទៅអឺរ៉ុបដោយដោយច្រកផ្លូវដីគោករវាងបឹងម៉ៃយ៉ូធីស និងមហាសមុទ្រសារម៉េត៍ ដែលទន្លេតាណៃស៍ហូរកាត់។"</ref> នៅស៊ុយអែតក្នុងឆ្នាំ១៧៣០ ប្រាំឆ្នាំក្រោយព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ពីទ័រ]]នៃរុស្ស៊ីបានសោយទិវង្គត លោក[[ហ្វីលីបយ៉ូហាន វនស្ត្រាលិនប៊ែក]]បានបោះពុម្ភសៀវភៅផែនទីថ្មីដោយស្នើការកំណត់ជួរភ្នំអ៊ូរ៉ាល់ជាព្រំដែនបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី។ នៅសតវត្សរ៍ក្រោយ សំណើកំណត់ព្រំប្រទល់ជាច្រើនផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញនិងភូមិវិទូនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបលើកយកមកសាកល្បងពិសោធន៍នៅលើផែនទី ប៉ុន្តែមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី១៩ [[ទន្លេអ៊ូរ៉ាល់]]ក៏ត្រូវបានមនុស្សជាច្រើនទទួលស្គាល់ថាជាខណ្ឌបំបែកអឺរ៉ុបពីអាស៊ី ដោយគេបានប្ដូរចេញពីសមុទ្រខ្មៅមកកាន់សមុទ្រកាសព្យែនដែលជាទីតាំងទន្លេអ៊ូរ៉ាល់ហូរចូល។<ref>{{harvnb|Lewis|Wigen|1997|pp=27–28}}.</ref> ខណ្ឌបំបែកទ្វីបទាំងពីរនៅចន្លោះសមុទ្រខ្មៅ និងសមុទ្រកាសព្យែនជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅតាមបណ្តោយ[[ជួរភ្នំកូកាស]] ប៉ុន្តែក្នុងករណីខ្លះ វាត្រូវបានគេលើកទៅភាគខាងជើងជួរភ្នំបន្តិច។<ref name="Lineback-2013">{{cite magazine |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |title=Geography in the News: Eurasia's Boundaries |first=Neal |last=Lineback |magazine=National Geographic |date=9 July 2013 |access-date=7 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508224947/http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |archive-date=8 May 2016}}</ref> ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាហ្វ្រិក=== ព្រំប្រទល់រវាងទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្រ្វិកគឺស្ថិតនៅ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] [[ឈូងសមុទ្រស៊ុយអេ]] [[សមុទ្រក្រហម]] និង[[បាបអែលម៉ាន់ដេប]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |encyclopedia=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, & Africa: An Encyclopedia |year=2012 |publisher=Sage |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 |s2cid=126449508}}</ref> អាស្រ័យហេតុនេះ ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]] ដោយ[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់វាគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅប៉ែកនៃទ្វីបអាស៊ី ខណៈទឹកដីអេហ្ស៊ីបទាំងប៉ុន្មានទៀតគឺស្ថិតនៅខាងប៉ែកអាហ្វ្រិក។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អូសេអានី=== [[File:Map of Sunda and Sahul.svg|left|thumb|upright=1.2|ខ្សែខណ្ឌអាស៊ី និងអូសេអានី]] ព្រំដែនរវាងអាស៊ី និង[[អូសេអានី]]ជាធម្មតាត្រូវបានគេកំណត់នៅក្នុងម្ដុំ[[ប្រជុំកោះឥណ្ឌូណេស៊ី]] ពិសេសគឺនៅ[[ឥណ្ឌូណេស៊ីខាងកើត]] ឬនៅតាមខ្សែដូចដែលបានឃើញក្នុងរូបភាព។ ===ព្រំប្រទល់អាស៊ី–អាមេរិកខាងជើង=== {{See also|អាស៊ីឦសាន}} [[File:Us-su-maritime.jpg|thumb|upright=1.2|ព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក–រុស្ស៊ី យោងតាម[[កិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែនសមុទ្រសហភាពសូវៀត–សហរដ្ឋអាមេរិក]]]] [[ច្រកសមុទ្រប៊ែរីង]] និង[[សមុទ្រប៊ែរីង]]បានបំបែកដីនៃទ្វីបអាស៊ីពីទឹកដីនៃទ្វីប[[អាមេរិកខាងជើង]] ក៏ដូចជាបង្កើតបានជាព្រំដែនអន្តរជាតិរវាងប្រទេសរុស្ស៊ី និងសហរដ្ឋអាមេរិកផងដែរ។ ព្រំដែនជាតិ និងទ្វីបនេះផងដែរគឺបានពុះបំបែក[[ប្រជុំកោះឌីអូម៉េដ]]នៅចំពាក់កណ្ដាលច្រកសមុទ្រប៊ែរីង ដោយចែកកោះ[[ឌីអូម៉េដធំ]]នៅខាងរុស្ស៊ី និងកោះឌីអូម៉េដតូចនៅខាងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ===និយមន័យបច្ចុប្បន្ន=== [[File:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|left|អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]] អ្នកភូមិសាស្ត្រ​មួយចំនួន មិន​បាន​សន្មត​ថា អាស៊ី និង [[អឺរ៉ុប]] ជា​ទ្វីប​ពីរ​ផ្សេងគ្នា​ទេ ដោយ​ពួក​គេពុំ​មាន​លក្ខណៈ​រូប​ណាមួយ​ដើម្បី​ខណ្ឌ​ចែកឱ្យដាច់​ពី​គ្នា​នោះ​ឡើយ​។ តាម​លក្ខណៈ​ភូមិសាស្ត្រ អាស៊ី​គឺជា​ផ្នែក​គោល​ខាងកើត​នៃ "ទ្វីប[[អឺរ៉ាស៊ី]]" ដែល​មាន​អឺរ៉ុបគឺជា​ឧបទ្វីប​ប៉ែក​ពាយព្យបំផុត​នៃ​ផ្ទាំងទ្វីបនេះ​។ អ្នកភូមិសាស្ត្រ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា អាស៊ី [[អឺរ៉ុប]] និង [[អាហ្វ្រិក]] គឺជា​ផ្ទាំងទ្វីប​តែមួយ​ហៅថា "[[អាហ្វ្រិកអឺរ៉ាស៊ី]]"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:Indo-European_migrations_and_Ancient_Northeast_Asians.png |thumb|ដំណើរនិរប្រវេសន៍របស់មនុស្សសម័យដើមបុរាណ ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីដំណើរចេញពីអាហ្វ្រិក]]]] នៅប្រមាណ ១.៨ លានឆ្នាំមុន [[អូម៉ូអេរ៉េកធូស]]ដែលជាអម្បូរជីដូនជីតាដើមមួយរបស់មនុស្សយើងបច្ចុប្បន្នបានចាប់ផ្ដើមធ្វើដំណើរចាកចេញពីទ្វីបអាហ្រ្វិក។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa ''Out of Africa''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419064100/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> អម្បូរពូជមួយ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​បានចូលមក​រស់នៅ​ក្នុង​តំបន់​អាស៊ី​បូព៌ា និង​អាគ្នេយ៍​ពី ១.៨ លាន​ទៅ ១១ ម៉ឺន​ឆ្នាំ​មុន​។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man ''Peking Man''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419065731/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |date=19 April 2014 }}. The History of Human Evolution. American Museum of Natural History. 23 April 2014.</ref> អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រស្រាវជ្រាវជឿថា អម្បូរមនុស្សបច្ចុប្បន្ន ឬ[[អូម៉ូសាព្យាង]]នោះបានធ្វើនិរប្រវេសន៍មកកាន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]]នៅប្រមាណ ៦០,០០០ ឆ្នាំមុនតាមបណ្តោយមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea ''By Land and Sea.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419113824/http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |date=19 April 2014 }} American Museum of Natural History. Retrieved 23 April 2014.</ref> បុព្វបុរសនៃ[[ពួកអឺរ៉ាស៊ីខាងកើត]]បានបំបែកចេញពីពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងលិចនៅប្រមាណ ៤៦,០០០ ឆ្នាំមុន ដោយធ្វើនិរប្រវេសន៍ចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Vallini |first1=Leonardo |last2=Zampieri |first2=Carlo |last3=Shoaee |first3=Mohamed Javad |last4=Bortolini |first4=Eugenio |last5=Marciani |first5=Giulia |last6=Aneli |first6=Serena |last7=Pievani |first7=Telmo |last8=Benazzi |first8=Stefano |last9=Barausse |first9=Alberto |last10=Mezzavilla |first10=Massimo |last11=Petraglia |first11=Michael D. |last12=Pagani |first12=Luca |date=25 March 2024 |title=The Persian plateau served as hub for Homo sapiens after the main out of Africa dispersal |journal=Nature Communications |volume=15 |issue=1 |pages=1882 |bibcode=2024NatCo..15.1882V |doi=10.1038/s41467-024-46161-7 |issn=2041-1723 |pmc=10963722 |pmid=38528002 |quote=... and the split between EEC and WEC, with the former leaving the Hub18, 46 kya (allowing the time for them to reach Ust’Ishim and Bacho Kiro by ~45 kya).}}</ref> ភ័ស្តុតាងពីការសិក្សាអំពីពន្ធុវិទ្យាពេញលេញបានបង្ហាញថា មនុស្សដំបូងនៅទ្វីបអាមេរិកត្រូវបានបែកចេញពីពួកអាស៊ីបូព៌ាបុរាណនៅប្រមាណ ៣៦,០០០ ឆ្នាំមុន ហើយបានវាតទីទៅភាគខាងជើងចូលទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី ដែលជាកន្លែងពួកគេបានជួប និងប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយក្រុមមនុស្សស៊ីបេរីសម័យថ្មបំបែក (ដែលគេស្គាល់ថា [[ពួកអឺរ៉ាស៊ីបុរាណខាងជើង]]) ហើយក៏បានបង្កបង្កើតជាក្រុមមនុស្សប៉ាលេអូស៊ីបេរី និង[[ពួកប៊ែរីងបុរាណ|ពួកអាមេរិកាំងបុរាណ]]។<ref>{{Cite web |last=Sapiens |date=8 February 2022 |title=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |access-date=8 October 2025 |website=SAPIENS }}</ref> ===សម័យបុរាណ=== [[File:Silkroutes.jpg|thumb|upright=1.2|[[ផ្លូវសូត្រ]]បានតភ្ជាប់អរិយធម៌ផ្សេងៗនៅទូទាំងទ្វីបអាស៊ី។]] ប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានវិវត្តខុសៗគ្នាដោយផ្អែកទៅតាមតំបន់នីមួយៗក្នុងទ្វីបនេះ ដូចជា៖ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[អាស៊ីកណ្ដាល]] និង[[អាស៊ីខាងលិច]]។ តំបន់ទាំងអស់នេះ ពិសេសចំពោះតំបន់នៅក្បែរមាត់សមុទ្របានផ្ដល់កំណើតដល់អរិយធម៌បុរាណៗជាច្រើន ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវបានចាត់ទុកអរិយធម៌ទាំងនោះខ្លះថាជាអរិយធម៌មនុស្សដំបូងៗគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ អរិយធម៌នៅក្នុងអនុតំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] [[ជ្រលងទន្លេឥណ្ឌា]] និង[[ទន្លេលឿង]]បានចែករំលែកភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើន ដោយគេជឿថាអរិយធម៌នៅក្នុងតំបន់ទាំងនេះប្រហែលជាបានដោះដូរចំណេះដឹងគ្នាទៅវិញទៅមកមានដូចជាចំណេះដឹងខាងបច្ចេកវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាជាដើម។ ​នវានុវត្តន៍ផ្សេងៗទៀតដូចជាក្បួនសរសេរ ហាក់ដូចជាបានវិវត្តរៀងៗខ្លួន ខណៈទីប្រជុំជន រដ្ឋនគរ និងអាណាចក្រផ្សេងៗបានច្រើនកើតនិងវិវត្តជឿនលឿននៅតាមវាលទំនាបនៅតាមតំបន់ទាំងនោះ។ តំបន់វាលស្មោងនៅកណ្តាលទ្វីបអាស៊ីត្រូវបានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធជិះសេះរស់នៅតាំងពីរយូរណាស់មកហើយ ហើយដោយសារវាលស្មោងរាបនោះទើបក្រុមមនុស្សនៅអាស៊ីកណ្ដាលអាចធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយអរិយធម៌ជិតខាងបានដោយងាយស្រួល។ [[ភាសាឥណ្ឌូអឺរ៉ុប]]របស់ក្រុមពួកមនុស្សនៅតំបន់វាលស្មោងបានរីកភាយសាយចូលទៅកាន់តំបន់អាស៊ីខាងលិច អាស៊ីខាងត្បូង និងជាយព្រំដែននៃប្រទេសចិន។<ref name="Narasimhan_2019"/> តំបន់ភាគខាងជើងបំផុតនៃអាស៊ី ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ស៊ីបេរីស្ទើរទាំងអស់មិនបានទទួលឥទ្ធិពលអ្វីច្រើនពីក្រុមមនុស្សនៅតំបន់វាសស្មោងកណ្ដាលឡើយ នេះព្រោះតែដោយសារអាស៊ីខាងជើងមានព្រៃឈើក្រាស់ អាកាសធាតុត្រជាក់ខ្លាំង និងសម្បូរទៅដោយតំបន់[[ទុនដ្រា]]។ ===មជ្ឈិមសម័យ=== [[File:Mongol dominions1.jpg|thumb|upright=1.2|វិសាលភាពទឹកដីម៉ុងហ្គោលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៤]] ការបរាជ័យរបស់[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង]] និងពែរ្សក្រោមថ្វីដៃកាលីផ្វចក្រឥស្លាមបាននាំឱ្យតំបន់អាស៊ីខាងលិច ក៏ដូចជាផ្នែកខាងត្បូងនៃតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងផ្នែកខាងលិចនៃអាស៊ីខាងត្បូងធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់​អាណាចក្រឥស្លាមចាប់ផ្ដើមពីសតវត្សរ៍ទី៧។ ជាបន្ទាប់ សាសនាឥស្លាមបានរាលដាលបន្តជាច្រើនសតវត្សរ៍ទៅក្នុងតំបន់ឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង និងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍តាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite web |title=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |access-date=9 October 2025 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research}}</ref><ref>{{Cite web |title=Did you know?: The Spread of Islam in Southeast Asia through the Trade Routes |url=https://en.unesco.org/silkroad/content/did-you-know-spread-islam-southeast-asia-through-trade-routes |access-date=9 October 2025 |website=en.unesco.org}}</ref> [[ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល]]​បានវាតទី​យក​តំបន់​អាស៊ី​មួយ​ភាគ​ធំ​នៅ​ក្នុងសតវត្សរ៍​ទី​១៣ ដោយអូសបន្លាយពីប្រទេស​ចិនរហូតដល់ប៉ែកខាងកើតនៃទ្វីប​អឺរ៉ុប។ មុនពេលពួកម៉ុងហ្គោលចូលលុកលុយ [[រាជវង្សសុង]]របស់ប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រជាជនប្រហែល ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ជំរឿនឆ្នាំ១៣០០ ដែលធ្វើឡើងក្រោយការឈ្លានពានបានបង្ហាញថាចំនួនប្រជាជនចិនបានធ្លាក់មកនៅត្រឹម ៦០ លាននាក់។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.</ref> [[កាលមរណៈ]]ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍រាតត្បាតរោគជំងឺដ៏កាចសាហាវបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ត្រូវបានគេគិតថាមានដើមកំណើតចេញពីនៅតំបន់វាលទំនាបស្ងួតនៃអាស៊ីកណ្តាល ដោយកាលនុះជាតំបន់ដ៏មមាញឹកសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្រ។<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |title=Black Death |publisher=BBC |date=17 February 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605000815/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |archive-date=5 June 2012}}</ref> ===សម័យទំនើប=== ដំណើរប្រឡូកចូលពាក់ព័ន្ធរបស់ជនជាតិអឺរ៉ុបនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុង[[សម័យរុករក]] ដោយនាវាសំពៅជាច្រើនគ្រឿងពីអ៊ីបេរីក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]] និង[[វ៉ាស្កូដាកាម៉ា]]បានត្រួសត្រាយបើកច្រកផ្លូវថ្មីពីអឺរ៉ុបប៉ែកអាត្លង់ទិកមកកាន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌានៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៥។<ref>{{Cite journal |last1=Hu-DeHart |first1=Evelyn |last2=López |first2=Kathleen |date=2008 |title=Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview |url=https://archive.org/details/sim_afro-hispanic-review_spring-2008_27_1/page/9 |jstor=23055220 |journal=Afro-Hispanic Review |volume=27 |issue=1 |pages=9–21 |issn=0278-8969}}</ref> [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]]ក៏​បានចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីចូលអាស៊ីភាគពាយ័ព្យផងដែរចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៧ ហើយទីបំផុតបានត្រួតត្រាតំបន់ស៊ីបេរី និងអាស៊ីកណ្តាលទាំងមូលនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩។ ក្រៅពីចក្រភពមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] (បច្ចុប្បន្នប្រទេសតួកគី) បានគ្រប់គ្រងអនុតំបន់អាណាតូលី មជ្ឈិមបូព៌ាមួយភាគធំ អាហ្រ្វិកខាងជើង និងតំបន់បាល់កង់ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៦ ខណៈដែលនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្រុមជនជាតិម៉ាន់ជូបានសញ្ជ័យយកចិនមកគ្រប់គ្រងក្រោមអំណាចខ្លួនដោយបង្កើតបានជា[[រាជវង្សឈីង]]។ [[មុគលសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមុគល]] (ជារដ្ឋស្នងតពី[[ឌិល្លីស៊ុលតង់ចក្រ]]នៅរវាងសតវត្សរ៍ទី១៣ ដល់ដើមសតវត្សរ៍ទី១៦)<ref>{{Cite web |title=The Story of India |publisher=PBS |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |access-date=9 October 2025 |website=www.pbs.org}}</ref> និង[[មរាឋាសាម្រាជ្យ|ចក្រភពមរាឋា]]បានត្រួតត្រានៅលើទឹកដីប្រទេសឥណ្ឌាសព្វថ្ងៃចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៦ ដល់សតវត្សរ៍ទី១៨។<ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=An Advanced History of Modern India |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422184802/https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82 |archive-date=22 April 2020 |isbn=978-0-230-32885-3 |year=2010 |publisher=Macmillan}}</ref> {{Multiple image | image1 = Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg | image2 = China, the cake of kings and emperors, Le Petit Journal 1898.jpg | total_width = 350 | caption1 = រូបគំនូរបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពនៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សមរភូមិផ្លាស្សេ]]ឆ្នាំ១៧៥៧ ដែលត្រូវជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃ[[ប្រិដិឝរាជ]] | caption2 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីមហាអំណាចលោកខាងលិចកាត់បែងចែកប្រទេសចិន | image3 = Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg | caption3 = រូបគំនូរត្លុកបង្ហាញពីអាមេរិកកំពុងសាងសង់[[ព្រែកជីកប៉ាណាម៉ា|ផ្លូវតភ្ជាប់ទៅប៉ាស៊ីហ្វិក]] រួមជាមួយទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅហ្វីលីពីន (ឆ្វេង) ក្រោយពីយកឈ្នះ[[សង្គ្រាមអាមេរិក–អេស្ប៉ាញ]]ឆ្នាំ១៨៩៨ | direction = horizontal | width2 = 120 | align = left }} [[ចក្រពត្តិនិយមបស្ចិមលោកនៅទ្វីបអាស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដំណាលគ្នាជាមួយនឹង[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]]នៅលោកខាងលិច ពោលគឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៨ ដល់ទី២០ ហើយក៏ជាចំណុចរបត់មួយសម្រាប់ឥណ្ឌានិងចិនផងដែរ ដែលបានធ្លាក់ខ្លួនពីមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលពិភពលោក។<ref>{{Cite magazine |date=28 July 2023 |title=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |access-date=9 October 2025 |magazine=Time |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=live}}</ref> [[ចក្រភព​អង់គ្លេស]]​បាន​ចាប់ផ្ដើម[[របបកម្ប៉ានីនៅឥណ្ឌា|ចូលត្រួតត្រាគ្រប់គ្រង]]តំបន់អាស៊ី​ខាង​ត្បូងតាមរយៈពាណិជ្ជករ​របស់ខ្លួន​ចាប់ពីចុង​សតវត្ស​រ៍ទី១៨ ដល់​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី១៩ មុន​ពេលត្រូវ[[ការបោះបោរឥណ្ឌានៅឆ្នាំ១៨៥៧|ធ្លាក់ក្រោម]][[ប្រិដិឝរាជ|អំណាចគ្រប់គ្រង]]របស់រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស​ផ្ទាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៧។ ការបិទបញ្ចប់ការសាងសង់[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៩ បានបើកផ្លូវឱ្យអង់គ្លេសចូលមកអាស៊ីកាន់តែងាយស្រួលជាងមុនតាមផ្លូវសមុទ្រ និងបានពន្លឿន[[ចក្រពត្តិនិយមថ្មី|ការគ្រប់គ្រងរបស់អឺរ៉ុប]]លើទ្វីបអាហ្រ្វិក និងអាស៊ី។<ref>{{Cite magazine |title=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |access-date=10 October 2025 |magazine=The Wire}}</ref> កំឡុងពេលនោះដែរ មហាអំណាចលោកខាងលិចបានចាប់ផ្តើមចូលប្រជ្រៀតក្នុងកិច្ចការប្រទេសចិនដែលគេតែងស្គាល់ថា[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់]] ដោយក្នុងនោះ អង់គ្លេសបានពង្រីកពាណិជ្ជកម្មអាភៀនចូលចិនជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ឡើង និងជាលទ្ធផលបានបង្ខំឱ្យចិននាំចូលផលិតផលបរទេសច្រើនជាងការនាំចេញទៅក្រៅ។<ref>{{Cite web |title=Milestones: 1830–1860 – Office of the Historian |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |archive-date=31 August 2023 |access-date=9 October 2025 |website=history.state.gov}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 September 2021 |title=For China, the history that matters is its 'century of humiliation' |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |access-date=10 October 2025 |work=South China Morning Post |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |url-status=live}}</ref> ការត្រួតត្រាដោយបរទេសនៅចិនបានវិវត្តបន្តមួយកម្រិតទៀតនៅពេលដែល[[ចក្រភពជប៉ុន]]ចូលគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចិន ក៏ដូចជាតំបន់អាស៊ីបូព៌ាមួយភាគ និងព្រមទាំងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍អស់មួយរយៈផងដែរ (ដោយមុនស្ថិតនៅក្រោមអំណាចជប៉ុន អាស៊ីអាគ្នេយ៍ធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ហុល្លង់ និងបារាំង ចាប់ផ្ដើមនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩)<ref>{{Cite web |title=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |archive-date=31 August 2023 |access-date=10 October 2025 |website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History}}</ref> [[នូវែលគីនេ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមកោះនៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|ប្រជុំកោះប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ភាពរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងយោធារបស់ជប៉ុននាសម័យនោះគឺជាលទ្ធផលនៃកំណែទម្រង់[[ម៉េជិសករាជ|សម័យម៉េជិ]]នៃចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយផ្អែកតាមគំរូឧស្សាហកម្មពីលោកខាងលិច។<ref>{{Cite web |title=Introduction: Race and Empire in Meiji Japan |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |access-date=10 October 2025 |website=The Asia–Pacific Journal: Japan Focus |date=15 October 2020 |archive-date=31 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071219/https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Huffman |first=James L. |author1-link=James Huffman (historian) |title=The Rise and Evolution of Meiji Japan |date=2019 |publisher=Amsterdam University Press |doi=10.2307/j.ctvzgb64z |jstor=j.ctvzgb64z |isbn=978-1-898823-94-0 |s2cid=216630259}}</ref> ក្រៅពីជប៉ុន សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានងាកមកចាប់អារម្មណ៍នឹងទ្វីបអាស៊ីផងដែរដោយដំបូងបានចាប់ផ្ដើមបញ្ជ្រាបអំណាចឥទ្ធិពលខ្លួននៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកនៅដើមនិងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩។<ref>{{Cite web |title=The United States and the Opening to Japan, 1853 |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan}}</ref> ការដួលរលំនៃ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ បាននាំឱ្យតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ធ្លាក់ក្រោមអំណាចត្រួតត្រាថ្មីដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។<ref>{{Cite journal |last=Yakoubi |first=Myriam |date=4 January 2022 |title=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |journal=Revue Française de Civilisation Britannique. French Journal of British Studies |volume=XXVII |issue=1 |doi=10.4000/rfcb.8787 |issn=0248-9015 |s2cid=246524226 |doi-access=free}}</ref> ===សហសម័យ=== [[File:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|សហភាពសូវៀត (ក្រហម) និងចិន (លឿង) បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងធំសម្បើមនៅទ្វីបអាស៊ីនៅចុងសតវត្សរ៍ទី២០]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ រួមទាំងវិនាសកម្មបង្កឡើងដោយសង្រ្គាមនៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងប្រទេសជប៉ុន បានបណ្ដាលឱ្យប្រទេសជាច្រើននៅក្នុងទ្វីបអាស៊ីបានចាប់ផ្ដើមរើបម្រះរំដោះខ្លួនចេញពីរបបអាណានិគមបរទេស។<ref>{{cite book | last=Kennedy | first=Dane | title=Decolonization: A Very Short Introduction | url=https://archive.org/details/decolonizationve0000kenn | publisher=Oxford University Press | date=2016 | isbn=978-0-19-934049-1 | doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |chapter=Global war's colonial consequence| pages=[https://archive.org/details/decolonizationve0000kenn/page/25 25]–45 }}</ref> [[ចលនាឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា|ឯករាជ្យភាពឥណ្ឌា]]បានញែកតំបន់អាស៊ីខាងត្បូងចេញជាច្រើនប្រទេស ពិសេសតំបន់ដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនដូចជាប៉ាគីស្ថាននិង[[បង់ក្លាដែស]]​ ដែលបានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>{{Cite magazine |last=Dalrymple |first=William |date=22 June 2015 |title=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423182031/https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |archive-date=23 April 2019 |access-date=10 October 2025 |magazine=The New Yorker |issn=0028-792X}}</ref> [[សង្គ្រាមត្រជាក់]]បានជះឥទ្ធិពលគ្រប់រូបភាពដល់ទ្វីបអាស៊ី ដោយក្នុងនោះ វាបានបង្កភាពតានតឹងដល់ទំនាក់ទំនងរវាងឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន ដែលបន្តមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite magazine |title=How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |access-date=10 October 2025 |magazine=the Diplomat}}</ref> ការបញ្ចប់សង្រ្គាមត្រជាក់ និងការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ បានផ្ដល់ឯករាជ្យភាពដល់ប្រទេសអាស៊ីកណ្តាលថ្មីចំនួនប្រាំ។<ref>{{Cite magazine |last=Foust |first=Joshua |date=16 December 2011 |title=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Atlantic}}</ref> ប្រទេស​អារ៉ាប់​មួយ​ចំនួន​បាន​ទាញ​ផល​ប្រយោជន៍​សេដ្ឋកិច្ច​ពី​ឧស្សាហកម្ម​ប្រេងកាត ជាហេតុនាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងនោះអាចផ្សព្វផ្សាយ​ឥទ្ធិពល​របស់ខ្លួនបានទៅកាន់ផ្នែកផ្សេងៗនៅលើសាកលលោក<ref>{{Cite web |title=Oil Discovered in Saudi Arabia |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |access-date=10 October 2025 |website=education.nationalgeographic.org |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead |archivedate=3 ធ្នូ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ }}</ref> តែយ៉ាងណា តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានៅតែប្រឈមនឹងអស្ថិរភាពម្តងម្កាល ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–អារ៉ាប់]] និង[[គោលនយោបាយការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|យុទ្ធនាការយោធាផ្សេងៗ]]ដែលដឹកនាំដោយអាមេរិក។<ref>{{Cite news |last=Bazelon |first=Emily |date=1 February 2024 |title=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |access-date=10 October 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |title=America's Middle East Scorecard: Many Interventions, Few Successes |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/08/25/341892606/america-s-middle-east-scorecard-many-interventions-few-successes |work=NPR}}</ref> ប្រជាជាតិអាស៊ីបូព៌ា (ក៏ដូចជាសិង្ហបុរីនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍) បានក្លាយជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជឿនលឿនដោយទទួលរហស្សនាមថា "[[ខ្លាសេដ្ឋកិច្ច]]"។<ref>{{Cite web |title=Economic Issues 1 – Growth in East Asia |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320132157/https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=10 October 2025 |website=imf.org}}</ref> បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់កំណែទម្រង់ទីផ្សារពាណិជ្ជកម្មក្រោមការដឹកនាំរបស់[[តេង សៀវពីង]]<ref>{{Cite web |title=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |access-date=10 October 2025 |website=The Cato Institute}}</ref> ប្រទេសចិនបានដណ្ដើមឋានៈក្នុងនាមជាប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលវិញនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១។<ref>{{Cite news |last=Saul |first=Derek |title=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |access-date=10 October 2025 |work=Forbes |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705185916/https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |url-status=live}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសឥណ្ឌាក៏បាទទួលការអភិវឌ្ឍន៍រីកចម្រើនខ្លះផងដែរ ពិសេសបន្ទាប់ពីការធ្វើ[[សេរីភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]ឥណ្ឌាដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០<ref>{{Cite news |date=7 July 2016 |title=25 years of liberalisation: A glimpse of India's growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |access-date=10 October 2025 |work=Firstpost |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904005244/https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |url-status=live}}</ref> ដោយភាពក្រីក្រកម្រិតធ្ងន់បានធ្លាក់ចុះមកនៅក្រោម ២០%។<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Manoj |date=17 July 2023 |title=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years – government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904034523/https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |archive-date=4 September 2023 |access-date=10 October 2025 |work=Reuters}}</ref> ភាពរីកចម្រើននៃប្រទេសឥណ្ឌា និងចិនបានកើតឡើងស្របពេលដែលប្រទេសទាំងពីរមានជម្លោះតានតឹងជាមួយនឹងគ្នាហើយវានៅតែអូសបន្លាយរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ពិសេសនៅតំបន់[[ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក]]ដែលកំពុងទទួលរងឥទ្ធិពលពីការប្រកួតប្រជែងយ៉ាងសកម្មរវាងប្រទេសចិននិងគូប្រជែងរបស់ចិន។<ref>{{Cite news |last=Matamis |first=Joaquin |date=16 June 2024 |title=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |access-date=10 October 2025 |work=Stimson Center}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Kuo |first=Mercy A. |title=The Origin of 'Indo-Pacific' as Geopolitical Construct |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |access-date=10 October 2025 |magazine=The Diplomat}}</ref> <gallery> File:Anaximander world map (mul).svg|ការបែងចែក[[ពិភពចាស់]]ជាទ្វីបអាស៊ី អឺរ៉ុប និងអាហ្វ្រិក យោងតាម[[បញ្ជីរាយនាមភូមិវិទ្យាក្រិករ៉ូម៉ាំង|ភូមវិទូក្រិកបុរាណ]]ដូចជា [[អាណាស៊ីម៉ង់ដ៍]] និង[[អេកាធីនៃមីឡេត៍|អេកាធី]]។ File:A new universal atlas of the world.Asia.jpg|ផែនទីទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨២៥ File:A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta- Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan WDL11753.png|ផែនទីនៃតំបន់អាស៊ីកណ្ដាល ត្បូង និងលិចនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥<ref>{{cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |title=A Map of the Countries between Constantinople and Calcutta: Including Turkey in Asia, Persia, Afghanistan and Turkestan |website=Wdl.org |access-date=10 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220525/https://www.wdl.org/en/item/11753/#institution=library-of-congress&page=17 |archive-date=17 October 2017 |year=1885}}</ref> File:Modern Asia (1796).tif|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៧៩៦ ដែលរួមមាន[[អូស្ត្រាលី (ទ្វីប)|អូស្ត្រាលី]] (ដែលកាលនុះគេច្រើនស្គាល់ថា [[នូវែលហុល្លង់ (អូស្ត្រាលី)|នូវែលហុល្លង់]]) File:Asien Bd1.jpg|ផែនទីនៃទ្វីបអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៨៩០ </gallery> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាស៊ី}} [[File:Himalayas.jpg|thumb|ជួរភ្នំ[[ហិមាល័យ]]គឺជាចំណុចខ្ពស់ៗបំផុតនៅលើភពផែនដី]] អាស៊ីគឺជាទ្វីបដែលមានទំហំធំជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ ទ្វីបនេះបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃផែនដីប្រមាណ ៩% (ឬ ៣០% នៃផ្ទៃដីនៃភពផែនដី) ហើយមានឆ្នេរសមុទ្រវែងបំផុតផងដែរដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ៦២,៨០០ គីឡូម៉ែត្រ។ ចំពោះទីតាំងភូមិសាស្ត្រ អាស៊ីគឺស្ថិតនៅភាគខាងកើតនៃ[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] និងជួរភ្នំ[[អ៊ូរ៉ាល់]] និងភាគខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំកូកាស]] (ឬ[[ទំនាបគូម៉ា–ម៉ានីឆ៍]]) និងព្រមទាំង[[សមុទ្រកាសព្យែន]]និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="National Geographic-1999" /><ref>{{cite encyclopedia |title=Asia |url=https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |year=2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118141016/https://www.britannica.com/eb/article-9110518/Asia |archive-date=18 November 2008}}</ref> អាស៊ីផងដែរមានព្រំប្រទល់ខាងកើតជាប់[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ខាងត្បូងជាប់មហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងខាងជើងជាប់មហាសមុទ្រអាកទិក។  អាស៊ីមានផ្ទុកប្រទេសចំនួន ៤៩ ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសចំនួន ៥ (កាហ្សាក់ស្ថាន ចចជី តួកគី រុស្ស៊ី និងអាស៊ែបៃសង់) ជាប្រទេស[[អន្តរទ្វីប]]ឆ្លងចូលទៅប៉ែកអឺរ៉ុប។ បើគិតតាមទីតាំងភូមិសាស្រ្ត ទឹកដីរុស្ស៊ីមួយភាគធំគឺស្ថិតនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ដោយសារតែរុស្ស៊ីមានវប្បធម៌និងនយោបាយទំនោរនៅខាងអឺរ៉ុប ដូច្នេះគេក៏បានចាត់ទុករុស្ស៊ីជា[[ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប|ប្រជាជាតិមួយនៅអឺរ៉ុប]]។ អាស៊ីមានវាលលំហធំៗចំនួនពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]]នៅក្នុងប្រទេស[[ម៉ុងហ្គោលី]]និងចិន ហើយនិង[[វាលលំហអារ៉ាប់]]ដែលគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងអស់។ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]]ក្នុងប្រទេសចិនគឺជាទន្លេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។ ជួរភ្នំហិមាល័យដែលស្ថិតនៅរវាងប្រទេសនេប៉ាល់និងប្រទេសចិន គឺជាជួរភ្នំដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក។ [[ព្រៃត្រូពិច]]គឺលាតសន្ធឹងពាសពេញតំបន់អាស៊ីប៉ែកខាងត្បូង ហើយព្រៃសរលកូល និង[[ព្រៃរុះរោយ]]ភាគច្រើនស្ថិតនៅជាយប៉ែកខាងជើងនៃទ្វីបមួយនេះ។ <gallery> File:Tundra in Siberia.jpg|តំបន់[[ទុនដ្រា]]នៅ[[ស៊ីបេរី]] File:Kuamut Forest Reserve Sabah - intact forest allocated for logging.jpg|[[ព្រៃទឹកភ្លៀង]]នៅ[[កោះបរនេអូ]] File:Naadam rider 2.jpg|វាលស្មោងម៉ុងហ្គោលី File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|បណ្ដុំភ្នំថ្មនៅចិនខាងត្បូង File:Taman Negara, Malaysia, Panoramic view.jpg|ឧទ្យាន[[តាម៉ានណេការ៉ា]], [[ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី]] File:Akkem Valley 2011.jpg|[[ជួរភ្នំអាល់តៃ]] File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|[[ជ្រលងភ្នំហ៊ុនហ្សា]] File:Baa atoll islands.JPG|[[អាតូលនៃម៉ាល់ឌីវ]] File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|[[វ៉ាឌីរ៉ាំ]]ក្នុងប្រទេស[[ហ្សកដានី]] </gallery> ===តំបន់ធំៗ=== [[ឯកសារ:Asia - UN.png|left|thumb|225px|ផែនទីបង្ហាញពីតំបន់នីមួយៗនៃទ្វីបអាស៊ី {{legend|#FA8072|[[អាស៊ីខាងកើត]]}} {{legend|#9370DB|[[អាស៊ីកណ្ដាល]]}} {{legend|#FFA500|[[អាស៊ីខាងត្បូង]]}} {{legend|#90EE90|[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]}} {{legend|#F0E68C|[[អាស៊ីខាងលិច]]}} {{legend|#6495ED|[[អាស៊ីខាងជើង]]}}]] របៀបបែងចែកតំបន់នៃទ្វីបអាស៊ីគឺមានភាពខុសៗគ្នា និងមានច្រើនបែបច្រើនយ៉ាង។ ខាងក្រោមគឺជាតំបន់សម្គាល់នីមួយៗក្នុងទ្វីបអាស៊ីដែលប្រើប្រាស់ដោយ[[ក្រុមផ្នែកស្ថិតិអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNSD)។ ការបែងចែកអាស៊ីទៅជាតំបន់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិគឺធ្វើឡើងសម្រាប់តែហេតុផលស្ថិតិប៉ុណ្ណោះ និងមិនបញ្ជាក់ពីការកំណត់អ្វីទាក់ទិននឹងទំនាក់ទំនងនយោបាយ ឬទំនាក់ទំនងផ្សេងៗនៃប្រទេសនិងដែនដីនៅអាស៊ីឡើយ។<ref>{{cite web |title=Standard Country or Area Codes for Statistical Use (M49 Standard) |publisher=UN Statistics Division |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |access-date=10 October 2025 |archive-date=30 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |url-status=live}} "Geographic Regions" anklicken Zitat: "The assignment of countries or areas to specific groupings is for statistical convenience and does not imply any assumption regarding political or other affiliation of countries or territories by the United Nations."</ref> * [[អាស៊ីខាងជើង]] ([[ស៊ីបេរី]]){{refn|group=ស|ស៊ីបេរីគឺស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្ត្រអាស៊ីសុទ្ធសាធ ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអឺរ៉ុបវិញដោយយោងអាស្រ័យតាមកត្តាវប្បធម៌ និងនយោបាយ។}} * [[អាស៊ីកណ្ដាល]] * [[អាស៊ីខាងលិច]] (មាន[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ឬ[[ដើមបូព៌ា]] និងផ្នែកមួយនៃតំបន់[[កូកាស]]) * [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ([[ឧបទ្វីបឥណ្ឌា]]) * [[អាស៊ីខាងកើត]] ([[ចុងបូព៌ា]]) * [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ([[ឥណ្ឌីខាងកើត]] និង[[ឥណ្ឌូចិន]]) ===អាកាសធាតុ=== {{Main|អាកាសធាតុអាស៊ី}} អាស៊ីមានលក្ខណៈអាកាសធាតុចម្រុះពិសេសៗច្រើន។ អាកាសធាតុក្នុងទ្វីបនេះមានចាប់ពីត្រជាក់រងាក្នុងតំបន់អាក់ទិកនិងអនុអាបទិកនៃស៊ីបេរី រហូតដល់ស្ងួតសើមក្នុងតំបន់ត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាស៊ីគឺជាតំបន់ដែលមានចន្លោះសីតុណ្ហភាពប្រែប្រួលប្រចាំថ្ងៃច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅលើភពផែនដី ពោលគឺពេលថ្ងៃក្ដៅខ្លាំងនិងពេលយប់ប្រែមកចុះត្រជាក់ខ្លាំង។ ចរន្តខ្យល់មូសុងបានគ្របដណ្ដប់លើផ្នែកខាងត្បូង និងភាគខាងកើតទ្វីប ដោយសារតែវត្តមានជួរភ្នំហិមាល័យបានបង្ខំឱ្យមានកកើតកម្ដៅទាប ដែលទាញយកសំណើមក្នុងរដូវក្តៅ។ ស៊ីបេរីគឺជាទីតំបន់ដ៏ត្រជាក់បំផុតមួយនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]] ហើយអាចដើរតួជាប្រភពខ្យល់អាកទិកបក់បន្តទៅប្រមូលផ្ដុំនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។ តំបន់ដែលតែងទទួលរងឥទ្ធិពលពីសកម្មភាពព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចខ្លាំងគេបំផុតនោះគឺស្ថិតភាគឦសាននៃប្រទេសហ្វីលីពីន និងភាគខាងត្បូងប្រទេសជប៉ុន។ ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅអាស៊ី}} [[File:V-Dem_Democracy_Indices_2023_Asia.svg|alt=|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម|សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យបោះឆ្នោត]]របស់[[វិទ្យាស្ថានវីឌែម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ សម្រាប់ប្រជាជាតិនៅទ្វីបអាស៊ី {{Col-begin}} {{Col-break}} {{Legend|#0c3091|០.៩០០–១.០០០}} {{legend|#2f5cd5|០.៨០០–០.៨៩៩}} {{legend|#6bd2df|០.៧០០–០.៧៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#c3eded|០៦០០–០.៦៩៩}} {{legend|#f9f8bb|០.៥០០–០.៥៩៩}} {{legend|#fad45d|០.៤០០–០.៤៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#da820f|០.៣០០–០.៣៩៩}} {{legend|#a8261f|០.២០០–០.២៩៩}} {{legend|#66000f|០.១០០–០.១៩៩}} {{Col-break}} {{legend|#240011|០.០០០–០.០៩៩}} {{legend|#c0c0c0|គ្មានទិន្នន័យ}} {{Col-end}}|upright=1.4]] ប្រទេស​ដែល​មាន[[ប្រជាធិបតេយ្យនៅអាស៊ី|លទ្ធិ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ច្រើន​ជាង​គេ]]​នៅ​អាស៊ីគឺ ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[តៃវ៉ាន់]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]] នេះបើយោង​តាម​[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យវីឌែម]]ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |title=Democracy Report 2024, Varieties of Democracy |access-date=13 October 2025 |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312185522/https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |url-status=live}}</ref> == បញ្ជីប្រទេស និងទឹកដី == {{Main|ប្រទេសនៅអាស៊ី}} {{Asia.png|5000px|float=left}} {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]{{UN Population|ref}}<br />(២០២១) ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋ/រាជធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Royal arms of Cambodia.svg|20px|link=ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កម្ពុជា}} | [[កម្ពុជា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cambodia}} | style="text-align:right;"| ១៨១,០៣៥ | [[ភ្នំពេញ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|20px|Link=វរលញ្ឆករកាតា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាតា}} | [[កាតា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Qatar}} | style="text-align:right;"| ១១,៥៨៦ | [[ដូហា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kazakhstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកាហ្សាក់ស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កាហ្សាក់ស្ថាន}} | [[កាហ្សាក់ស្ថាន]]{{Refn|group=ស|name=transcon|[[បញ្ជីរាយប្រទេសអន្តរទ្វីប|ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kazakhstan}} | style="text-align:right;"| ២,៧២៤,៩០០ | [[អាស្តាណា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of North Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងជើង|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង}} | [[កូរ៉េខាងជើង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Dem. People's Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១២០,៥៣៨ | [[ព្យុងយ៉ាង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of South Korea.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង}} | [[កូរ៉េខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Republic of Korea}} | style="text-align:right;"| ១០០,២១០ | [[សេអ៊ូល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Kyrgyzstan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករកៀគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|កៀគីស្ថាន}} | [[កៀគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kyrgyzstan}} | style="text-align:right;"| ១៩៩,៩៥១ | [[ប៊ីស្កេក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the State of Kuwait.svg|20px|link=វរលញ្ឆករគុយវ៉ែត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|គុយវ៉ែត}} | [[គុយវ៉ែត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Kuwait}} | style="text-align:right;"| ១៧,៨១៨ | [[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករចចជី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចចជី}} | [[ចចជី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Georgia}} | style="text-align:right;"| ៦៩,៧០០ | [[ប៊ីលីស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:中華人民共和國國徽.svg|20px|link=វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ចិន}} | [[ចិន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|China}} | style="text-align:right;"| ៩,៥៩៦,៩៦១ | [[ប៉េកាំង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Imperial Seal of Japan.svg|20px|link=ព្រះលញ្ឆករជប៉ុន|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ជប៉ុន}} | [[ជប៉ុន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Japan}} | style="text-align:right;"| ៣៧៧,៩១៥ | [[តូក្យូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Tajikistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតាជីគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តាជីគីស្ថាន}} | [[តាជីគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Tajikistan}} | style="text-align:right;"| ១៤៣,១០០ | [[ឌូសង់បេ]] |- | style="text-align:center;"| <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកគី}} | [[តួកគី]]{{refn|group=ស|តួកគីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] ប៉ុន្តែប្រទេសនេះក៏មានទឹកដីមូយផ្នែកតូចស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបអាគ្នេយ៍]]ផងដែរ។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkey}} | style="text-align:right;"| ៧៨៣,៥៦២ | [[អង់ការ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Turkmenistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករតួកមេនីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តួកមេនីស្ថាន}} | [[តួកមេនីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Turkmenistan}} | style="text-align:right;"| ៤៨៨,១០០ | [[អាស្កាបាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Thailand.svg|20px|link=ត្រាផែនដី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ថៃ}} | [[ថៃ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Thailand}} | style="text-align:right;"| ៥១៣,១២០ | [[បាងកក]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of East Timor.svg|20px|link=វរលញ្ឆករទីំម័រខាងកើត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ទីម័រខាងកើត}} | [[ទីម័រខាងកើត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Timor-Leste}} | style="text-align:right;"| ១៤,៨៧៤ | [[ឌីលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Nepal (alternative).svg|20px|link=វរលញ្ឆករនេប៉ាល់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|នេប៉ាល់}} | [[នេប៉ាល់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Nepal}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,១៨១ | [[កដ្ឋមណ្ឌូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Bangladesh.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបង់ក្លាដែស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បង់ក្លាដែស}} | [[បង់ក្លាដែស]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bangladesh}} | style="text-align:right;"| ១៤៧,៥៧០ | [[ដាក្កា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Pakistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាគីស្ថាន}} | [[ប៉ាគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Pakistan}} | style="text-align:right;"| ៨៨១,៩១៣ | [[ឥស្លាម៉ាបាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of The Kingdom of Bahrain.svg|20px|link=វរលញ្ឆករបារ៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|បារ៉ែន}} | [[បារ៉ែន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bahrain}} | style="text-align:right;"| ៧៦០ | [[ម៉ាណាម៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Brunei.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៊្រុយណេ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប្រ៊ុយណេ}} | [[ប៊្រុយណេ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Brunei Darussalam}} | style="text-align:right;"| ៥,៧៦៥ | [[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Bhutan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករភូតាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ភូតាន}} | [[ភូតាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Bhutan}} | style="text-align:right;"| ៣៨,៣៩៤ | [[ធីមភូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Maldives.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាល់ឌីវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាល់ឌីវ}} | [[ម៉ាល់ឌីវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Maldives}} | style="text-align:right;"| ២៩៨ | [[ម៉ាល់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Malaysia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ាឡេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី}} | [[ម៉ាឡេស៊ី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Malaysia}} | style="text-align:right;"| ៣២៩,៨៤៧ | [[គូឡាឡាំពួ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:State emblem of Mongolia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករម៉ុងហ្គោលី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ម៉ុងហ្គោលី}} | [[ម៉ុងហ្គោលី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Mongolia}} | style="text-align:right;"| ១,៥៦៤,១១៦ | [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|20px|link=ត្រារដ្ឋនៃមីយ៉ាន់ម៉ា|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា}} | [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Myanmar}} | style="text-align:right;"| ៦៧៦,៥៧៨ | [[ណៃពិដោ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Yemen (2).svg|20px|link=វរលញ្ឆករយេម៉ែន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|យេម៉ែន}} | [[យេម៉ែន]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Yemen}} | style="text-align:right;"| ៥២៧,៩៦៨ | {{ubl|[[សាណា]] (តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)|[[អាដេន]] (ក្រោម [[ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំប្រធានធិបតី|ក.ដ.ប]])}} |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px|link=វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|រុស្ស៊ី}} | [[រុស្ស៊ី]]{{refn|group=ស|រុស្ស៊ីគឺជា[[ប្រទេសអន្តរទ្វីប]]ដែលមានទឹកដីលាតសន្ធឹងពី[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មក[[អាស៊ីខាងជើង]] ប៉ុន្តែប្រទេសមួយនេះគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបដោយផ្អែកតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងនយោបាយ ហើយម៉្យាងទៀត ប្រជាជនរុស្ស៊ីភាគច្រើន (៧៨%) គឺរស់នៅក្នុង[[រុស្ស៊ីអឺរ៉ុប|រុស្ស៊ីខាងប៉ែកអឺរ៉ុប]]។}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Russian Federation}} | style="text-align:right;"| ១៧,០៩៨,២៤២ | [[ម៉ូស្គូ]]{{refn|group=ស|ទីក្រុងម៉ូស្គូគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]។}} |- | style="text-align:center;" | <!-- រដ្ឋធម្មនុញ្ញតួកគីមិនបានចែងបញ្ជាក់អ្វីពីវរលញ្ឆករ ឬនិមិត្តសញ្ញាជាតិផ្លូវការនោះទេ --> | style="text-align:center;"| {{flagicon|លីបង់}} | [[លីបង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lebanon}} | style="text-align:right;"| ១០,៤០០ | [[បៃរូត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Vietnam.svg|20px|link=វរលញ្ឆករវៀតណាម|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|វៀតណាម}} | [[វៀតណាម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Viet Nam}} | style="text-align:right;"| ៣៣១,២១២ | [[ហាណូយ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Cyprus (2006).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីប}} | [[ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Cyprus}} | style="text-align:right;"| ៩,២៥១ | [[នីកូស៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Syria (2025–present).svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីរី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីរី}} | [[ស៊ីរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Syrian Arab Republic}} | style="text-align:right;"| ១៨៥,១៨០ | [[ដាម៉ាស់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Singapore.svg|20px|link=វរលញ្ឆករសិង្ហបុរី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|សិង្ហបុរី}} | [[សិង្ហបុរី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Singapore}} | style="text-align:right;"| ៦៩៧ | [[សិង្ហបុរី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Sri Lanka.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស្រីលង្កា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស្រីលង្កា}} | [[ស្រីលង្កា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Sri Lanka}} | style="text-align:right;"| ៦៥,៦១០ | [[ស្រីជ័យវធ៌នបុរកូត្តេ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Philippines.svg|20px|link=វរលញ្ឆករហ្វីលីពីន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្វីលីពីន}} | [[ហ្វីលីពីន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Philippines}} | style="text-align:right;"| ៣៤៣,៤៤៨ | [[ម៉ានីល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Jordan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករ|alt=Seal]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ហ្សកដានី}} | [[ហ្សកដានី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Jordan}} | style="text-align:right;"| ៨៩,៣៤២ | [[អាម៉ាន់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Laos.png|20px|link=វរលញ្ឆករឡាវ|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឡាវ}} | [[ឡាវ]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Lao People's Democratic Republic}} | style="text-align:right;"| ២៣៦,៨០០ | [[វៀងចន្ទន៍]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Iran.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់}} | [[អ៊ីរ៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iran (Islamic Republic of)}} | style="text-align:right;"| ១,៦៤៨,១៩៥ | [[តេហេរ៉ង់]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Iraq.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ាក់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់}} | [[អ៊ីរ៉ាក់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Iraq}} | style="text-align:right;"| ៤៣៨,៣១៧ | [[បាកដាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Israel.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ីស្រាអែល}} | [[អ៊ីស្រាអែល]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Israel}} | style="text-align:right;"| ២០,៧៧០ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលចំហរចំពោះយេរូសាឡឺម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Uzbekistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអ៊ូសបេគីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អ៊ូសបេគីស្ថាន}} | [[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Uzbekistan}} | style="text-align:right;"| ៤៤៧,៤០០ | [[តាស្កិន]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Armenia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាមេនី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាមេនី}} | [[អាមេនី]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Armenia}} | style="text-align:right;"| ២៩,៧៤៣ | [[យេរេវ៉ា]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Saudi Arabia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} | [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Saudi Arabia}} | style="text-align:right;"| ២,១៤៩,៦៩០ | [[រីយ៉ាដ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Azerbaijan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាស៊ែបៃសង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាស៊ែបៃសង់}} | [[អាស៊ែបៃសង់]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Azerbaijan}} | style="text-align:right;"| ៨៦,៦០០ | [[បាគូ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាហ្វហ្កានីស្ថាន|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាហ្វហ្កានីស្ថាន}} | [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Afghanistan}} | style="text-align:right;"| ៦៥២,៨៦៤ | [[កាប៊ុល]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Oman.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអូម៉ង់|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូម៉ង់}} | [[អូម៉ង់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Oman}} | style="text-align:right;"| ៣០៩,៥០០ | [[មូស្កាត]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of the United Arab Emirates.svg|alt=Emblem|28x28px|link=វរលញ្ឆករនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} | [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|United Arab Emirates}} | style="text-align:right;"| ៨៣,៦០០ | [[អាប៊ូដាប៊ី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Egypt (Official).svg|20px|link=វរលញ្ឆករអេហ្ស៊ីប|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} | [[អេហ្ស៊ីប]]{{refn|group=ស|name=transcon|}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Egypt}} | style="text-align:right;"| ១,០០១,៤៤៩ | [[គែរ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of India.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌា|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌា}} | [[ឥណ្ឌា]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|India}} | style="text-align:right;"| ៣,២៨៧,២៦៣ | [[ញូដេលី]] |- | style="text-align:center;"| [[File:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|20px|link=វរលញ្ឆករឥណ្ឌូណេស៊ី|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} | [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]{{refn|group=ស|name=transcon}} | style="text-align:right;"| {{UN Population|Indonesia}} | style="text-align:right;"| ១,៩០៤,៥៦៩ | [[ចាកាតា]] |- |} ក្រៅពីរដ្ឋខាងលើ អាស៊ីនៅមានប្រទេស ឬរដ្ឋមួយចំនួនទៀតដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច ឬមិនមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិតែម្តង។ ក្នុងចំណាមរដ្ឋទាំងនោះដែរ គ្មានរដ្ឋណាមួយត្រូវជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទេ ខណៈ[[ប៉ាឡេស្ទីន]]មានឋានៈជារដ្ឋសង្កេតការណ៍៖ {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | និមិត្តសញ្ញា ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" scope="col" | ទង់ជាតិ ! នាម ! [[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! រដ្ឋធានី |- | style="text-align:center;"| [[File:Emblem of Palestine.svg|20px|link=វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ប៉ាឡេស្ទីន}} | [[ប៉ាឡេស្ទីន]] | style="text-align:right;"| {{UN_Population|State of Palestine}} | style="text-align:right;"| ៦,០២៥ | [[យេរូសាឡឹម]] ([[គោលជំហរចំពោះយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានដែនកំណត់]]) |- | style="text-align:center;"| [[File:National Emblem of the Republic of China.svg|20px|link=មេឃខៀវ និងព្រះអាទិត្យស|alt=Emblem]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|តៃវ៉ាន់}} | [[តៃវ៉ាន់]] | style="text-align:right;"| {{UN Population|Taiwan}} | style="text-align:right;"| ៣៦,១៩៣ | [[តៃប៉ិ]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px|link=វរលញ្ឆករស៊ីប#ស៊ីបខាងជើង|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|ស៊ីបខាងជើង}} | [[ស៊ីបខាងជើង]] | style="text-align:right;"| ៣២៦,០០០ | style="text-align:right;"| ៣,៣៥៥ | [[នីកូស៊ីខាងជើង]] |- | style="text-align:center;"| [[File:Coat of arms of Abkhazia.svg|20px|link=វរលញ្ឆករអាប់កាស៊ី#សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ី|alt=Arms]] | style="text-align:center;"| {{flagicon|អាប់កាស៊ី}} | [[អាប់កាស៊ី]] | style="text-align:right;"| ២៤២,៨៦២ | style="text-align:right;"| ៨,៦៦០ | [[សុខូមី]] |- | style="text-align:center;"| {{Coat of arms|South Ossetia|text=none|link=វរលញ្ឆករអូសេទីខាងត្បូង#សាធារណរដ្ឋអូសេទីខាងត្បូង}} | style="text-align:center;"| {{flagicon|អូសេទីខាងត្បូង}} | [[អូសេទីខាងត្បូង]] | style="text-align:right;"| ៥១,៥៤៧ | style="text-align:right;"| ៣,៩០០ | [[ស្គីនវ៉ាលី]] |- |} {{Clear}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី}} [[File:1 Singapore city skyline 2010 day panorama.jpg|thumb|upright=1.2|ប្រទេសសិង្ហបុរីមានកំពង់ផែផ្ទុកកុងតឺន័រដ៏មមាញឹកបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក និងជាមជ្ឈមណ្ឌល[[ទីផ្សារប្ដូរប្រាក់បរទេស|ពាណិជ្ជកម្មប្តូរប្រាក់បរទេស]]ដ៏ធំជាងគេបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោកដែរ។]] អាស៊ីជាទ្វីបដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងទ្វីបផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក ទាំងតម្លៃ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]] និងតម្លៃ[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]] (យអទ) ហើយជាតំបន់សេដ្ឋកិច្ចដែលមានវឌ្ឍនភាពរីកចម្រើនលឿនបំផុតមួយផងដែរ។<ref name="International Monetary Fund">{{cite web |author=International Monetary Fund |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=16 October 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេស[[ចិន]]គឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលសរុបក្នុងស្រុក|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេ]]បង្អស់នៅក្នុងទ្វីបនេះ។ ប្រទេសអាស៊ីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំៗបន្ទាប់មានដូចជា ប្រទេសឥណ្ឌា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង តួកគី ឥណ្ឌូណេស៊ី អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងតៃវ៉ាន់ ដែលសុទ្ធសឹងជាប្រទេសជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទាំង ២០​ នៅលើលោក គិតទាំងតម្លៃជាមធ្យម និង យអទ។<ref>{{cite web |url=http://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=*&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=*--$*&decimals=*--* |title=Largest_Economies_in_Asia |website=Aneki.com |access-date=16 October 2025 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A |url-status=dead |archivedate=30 កក្កដា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730041726/https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=%2A&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=%2A--%24%2A&decimals=%2A--%2A }}</ref> ក្រុមហ៊ុនអន្តរជាតិសរុបប្រមាណ ៦៨% គឺសុទ្ធតែមានការិយាល័យយ៉ាងតិចមួយកន្លែងនៅទីក្រុងហុងកុង។<ref>{{cite web |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |title=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations |work=CFO innovation ASIA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |archive-date=7 August 2011 |access-date=16 October 2025 |archivedate=7 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807011203/http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations }}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាមានអត្រាកំណើនប្រចាំឆ្នាំជាមធ្យមលើសពី ៨%។<ref>{{citation |ssrn=916768 |title=Five Years of China WTO Membership: EU and US Perspectives About China's Compliance With Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism |date=4 August 2006 |last1=Farah |first1=Paolo Davide}}</ref> បើយោងតាមប្រវត្តិវិទូសេដ្ឋកិច្ច លោក[[អង់ហ្គូស ម៉ាដឌីសុន]]បានឱ្យដឹងថា ឥណ្ឌាគឺធ្លាប់មានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកក្នុងរយៈពេល ៣ សហវត្សរ៍មុន លើកលែងតែនៅក្រោយសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយសេដ្ឋកិច្ចឥណ្ឌាកាលនុះគឺស្មើនឹង ២៥% នៃទិន្នផលឧស្សាហកម្មសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison |title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |isbn=978-0-19-164758-1 |last1=Maddison |first1=Angus |date=20 September 2007 |publisher=Oxford University Press |access-date=16 October 2025 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924191955/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&dq=angus+maddison&hl=en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |title=Development Centre Studies the World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |isbn=978-9264104143 |last1=Angus |first1=Maddison |date=2003 |publisher=OECD |access-date=16 October 2025 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414054608/https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0 |isbn=978-0-226-03463-8 |title=Economics and world history: Myths and paradoxes |year=1995 |last1=Bairoch |first1=Paul |publisher=University of Chicago Press}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |title=Table B–18. World GDP, 20 Countries and Regional Totals, 0–1998 A.D. |website=theworldeconomy.org |date=17 September 2006 |access-date=16 October 2025 |archive-date=22 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722202625/http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf |url-status=live}}</ref> ចំណែកឯចិនវិញក៏ធ្លាប់ជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុត និងជឿនលឿនបំផុតមួយដែរនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តមនុស្សជាតិ ហើយជារឿយៗតែងរំលែកគ្នាជាមួយឥណ្ឌាក្នុងនាមជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចក្នុងសម័យបុរាណ។<ref>{{cite web |last=Nalapat |first=M. D. |date=11 September 2001 |title=Ensuring China's "Peaceful Rise" |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=10 January 2010 |access-date=16 October 2025 |publisher=Bharat-rakshak.com |archivedate=10 មករា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html }}</ref><ref name="Eric.ed.gov-2000">{{Cite book |url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century. WBI Development Studies. World Bank Publications. Accessed 16 October 2025 |publisher=Eric.ed.gov |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080304235359/http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |archive-date=4 March 2008 |isbn=978-0-8213-5005-8 |date=2000}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |title=The Real Great Leap Forward |newspaper=The Economist |date=30 September 2004 |access-date=16 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227234147/http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |archive-date=27 December 2016}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនៃសតវត្សរ៍ទី២០ ជប៉ុនបានផ្តួលឥណ្ឌានិងចិនក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី និងជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីបានវ៉ាដាច់[[សហភាពសូវៀត]] (វាស់វែងតាមផលិតផលសម្ភារៈសុទ្ធ) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ និងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់កាលពីឆ្នាំ១៩៦៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ជប៉ុនត្រូវបានចិនបានវ៉ាដាច់ក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក ហើយបន្តរហូតមកដល់នៅឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេសឥណ្ឌាក៏បានវ៉ាដាច់ជប៉ុនដូចគ្នា បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម ដោយក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាច[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទីបួននៅលើសកលលោក]] និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម​ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរក្នុងទ្វីបអាស៊ី]]នៅពីក្រោយចិន។ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចនៅអាស៊ីរាប់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ រហូតមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ភាគច្រើនតែងប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន ក៏ដូចជាតំបន់ចំនួនបួនផ្សេងទៀតរួមមាន កូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ ហុងកុង និងសិង្ហបុរី ដោយរដ្ឋទាំងនេះសុទ្ធតែមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយដោយសារកំណើនសេដ្ឋកិច្ចដ៏ស្ទុះរហ័សរបស់រដ្ឋប្រទេសទាំងបួននេះហើយ ទើបបានគេផ្ដល់រហស្សនាមឱ្យថា [[ខ្លាអាស៊ីទាំងបួន]]។ មកទល់សព្វថ្ងៃនេះ បណ្ដារដ្ឋខ្លាអាស៊ីគឺត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍]] ដែលមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.emergingdragon.com/ |title=Rise of Japan and 4 Asian Tigers from |publisher=emergingdragon.com |access-date=16 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ |archive-date=22 April 2010 |url-status=dead |archivedate=22 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100422013118/http://www.emergingdragon.com/ }}</ref><ref name="International Monetary Fund" /> [[File:Mumbai skyline BWSL.jpg|alt=|thumb|[[មុំបៃ]]ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅអាស៊ី ហើយក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច និងទេសចរណ៍មួយផងដែរ។]] ក្នុងនាមជាទ្វីបដែលមានក្រឡាផ្ទៃធំជាងគេបំផុតលើលោក អាស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិជាច្រើនបែបច្រើនយ៉ាងដូចជា រ៉ែ[[ប្រេងកាត]] [[ព្រៃឈើ]] [[ត្រី|ត្រីមច្ឆា]] [[ទឹក]] [[ស្រូវ]]អង្ករ [[ទង់ដែង]] និង[[ប្រាក់]]ជាដើម។ វិស័យផលិតកម្មនៅអាស៊ីច្រើនមានកម្រិតអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសចិន [[តៃវ៉ាន់]] កូរ៉េខាងត្បូង ជប៉ុន ឥណ្ឌា ហ្វីលីពីន និងសិង្ហបុរី។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូងនៅតែបន្តនាំមុខលើវិស័យ[[សាជីវកម្មពហុជាតិ]] ប៉ុន្តែក្នុងពេលថ្មីៗនេះ ប្រទេសចិន និងឥណ្ឌាក៏កំពុងអភិវឌ្ឍនិងពង្រីកវិស័យសាជីវកម្មពហុជាតិរបស់ខ្លួនដែរ។ ក្រុមហ៊ុនជាច្រើនមកពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង និងជប៉ុនសុទ្ធតែមានប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍នៃទ្វីបអាស៊ី ក្នុងគោលបំណងទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីកម្លាំងពលកម្មទាប និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើន។<ref>{{Cite news |last=Fairless |first=Tom |title=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |access-date=16 October 2025 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref>{{Cite news |title=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |access-date=16 October 2025 |newspaper=The Economist}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មរវាងបណ្តាប្រទេសនៅអាស៊ី និងបណ្តាប្រទេសនៅលើទ្វីបផ្សេងទៀតត្រូវបានដំណើរការយ៉ាងទូលំទូលាយនៅតាមផ្លូវសមុទ្រ។ ជាលទ្ធផល ផ្លូវទឹកពាណិជ្ជកម្មជាខ្សែៗបានលេចឡើងដោយក្នុងនោះ វាបានចាប់ផ្ដើមពីតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រចិនខាងត្បូងឆ្ពោះទៅទីក្រុងហាណូយ និងចាកាតា មុនពេលឆ្លងចូលសិង្ហបុរី និងគូឡាឡាំពួរតាមរយៈ[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]​រួចចេញទៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌាឆ្លងចូលទីក្រុងកូឡុំបូនៃប្រទេសស្រីលង្កានិងម៉ាល់នៅចុងខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា ហើយបន្តទៅទីក្រុង[[មុំបាសា]]នៃអាហ្រ្វិកខាងកើត។ ចេញពីមុំបាសា ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីបានបន្តអូសបន្លាយទៅភាគខាងជើងចូលប្រទេស[[ជីប៊ូទី]] រួចឆ្លង[[សមុទ្រក្រហម]]កាត់ចូល[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]] មុនពេលបន្តចេញទៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ពីទីនោះ ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែលចេញពីអាស៊ីនេះបានតភ្ជាប់ទៅនឹងទីក្រុង និងប្រទេសសំខាន់ៗនៅអឺរ៉ុបដូចប្រទេសអ៊ីតាលីជាដើម រួចបន្តលើកដាក់លើផ្លូវដែកបញ្ជូនទៅកាន់តំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាលនិងខាងកើត ឬបន្តទៅកាន់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី និងប្រទេសបារាំង និងកំពង់ផែផ្សេងៗនៅអឺរ៉ុបភាគខាងជើង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាស៊ីមានផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតូចមួយផ្នែកដែលរត់ឆ្លងកាត់អាហ្វ្រិកខាងត្បូងទៅទ្វីបអឺរ៉ុបដែរ។ ចរាចរណ៍ទំនិញពាណិជ្ជកម្មនៅអាស៊ីដ៏សំខាន់មួយទៀតត្រូវរត់ចេញពីបណ្ដារដ្ឋនៅប៉ាស៊ីហ្វិកឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុង[[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] និង[[ឡងប៊ិច (កាលីផ្វនញ៉ា)|ឡងប៊ិច]]នៃតំបន់ឆ្នេរខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការកំពុងរលាយនៃផ្ទាំងទឹកកកនៅសមុទ្រអាកទិកបានបើកត្រួសត្រាយផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីពីអាស៊ីឦសានទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{Cite news |date=19 September 2024 |title=Melting Arctic ice could transform international shipping routes, study finds |url=https://www.brown.edu/news/2022-06-22/arctic |access-date=17 October 2025 |work=Brown University}}</ref> ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវគោកតភ្ជាប់ពីអាស៊ីទៅទ្វីបអឺរ៉ុបគឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងកម្មវត្ថុនៃគម្រោងសាងសង់។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពាណិជ្ជកម្ម​ក្នុង​ទ្វីប​អាស៊ី​រួម​ទាំង​ពាណិជ្ជកម្ម​ផ្លូវសមុទ្របាន​កំពុងតែមានកំណើនខ្ពស់​ខ្លាំង។<ref>{{cite web |url=https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |title=Global Marine Trends 2030 Report |access-date=17 October 2025 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf |url-status=dead |archivedate=12 មេសា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210412162434/https://www.futurenautics.com/wp-content/uploads/2013/10/GlobalMarineTrends2030Report.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |title=Maritime Trade |access-date=17 October 2025 |archive-date=19 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319005146/https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/maritime-trade |url-status=live}}</ref><ref>Harry G. Broadman. "Afrika's Silk Road" (2007), pp. 59.</ref><ref>Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.</ref><ref>Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.</ref><ref>Jean-Marc F. Blanchard "China's Maritime Silk Road Initiative and South Asia" (2018).</ref><ref>{{cite web |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |title=INTRA-ASIA |access-date=17 October 2025 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |url-status=dead |archivedate=26 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ អាស៊ីមានមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានចំនួន ៣.៣ លាននាក់ (ពោលបុគ្គលដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិសុទ្ធលើសពី ១ លានដុល្លារអាមេរិក ដោយមិនរាប់បញ្ចូលថ្លៃគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេ) ដោយចំនួននេះស្ថិតនៅតិចជាងចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លាននៅអាមេរិកខាងជើងបន្តិច ពោលគឺ ៣.៤ លាននាក់។ មួយឆ្នាំ្កក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១ អាស៊ីបានឡើងឈរលើអឺរ៉ុបក្នុងនាមជាទ្វីបមានចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់លានច្រើនជាងគេ។<ref>{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110625124306/http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |url-status=dead |archive-date=25 June 2011 |title=Asia has more millionaires than Europe |location=Toronto}}</ref> របាយការណ៍ភោគទ្រព្យឆ្នាំ២០១២ របស់[[ស៊ីធីគ្រុប]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ទ្រព្យសម្បត្តិសរុបរបស់មនុស្សនៅអាស៊ីដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិជាង ១០០ លានដុល្លារបានកើនលើសពីសមភាគីខ្លួននៅឯខាងអាមេរិកខាងជើងជាលើកដំបូង ខណៈដែល "ទំនាញនៃមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច" របស់ពិភពលោកបានបន្តមានទំនោរទៅទិសខាងកើត (មកអាស៊ីនេះឯង)។<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |title=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |date=28 March 2012 |publisher=Bloomberg |first=Sanat |last=Vallikappen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114212900/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |archive-date=14 January 2015}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (មធ្យម)|ផសស]] <small>(មធ្យម, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាលាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||១៩,២៣១,៧០៥||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |title=World Bank's GDP (Nominal) Data for Japan |access-date=2025-10-17 |archivedate=2025-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250818130928/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=JP-FR-BR-SA-AR-SE&start=1960 |url-status=dead }}</ref>||៦,២៧២,៣៦៣||២០១២ |- | ៣ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}}||៤,១៨៧,០១៧||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||២,២៩៥,៥២៧||២០២២ |- | ៥ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||១,៩៤២,៣១៤||២០២១ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}} ||១,៤៣៧,៤០៦||២០២៥ |- | ៧ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} ||១,៤២៩,៧៤៣||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (Nominal) Data for Saudi Arabia]</ref> ||១,២៣៩,០៧៥||២០២២ |- | ៩ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||៨០៤,៨៨៩||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|អ៊ីរ៉ង់}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=IR&start=1960 |title=World Bank's GDP (Nominal) Data for Iran |access-date=2025-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817231635/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2012&locations=IR&start=1960 |archive-date=2025-08-17 |url-status=dead}}</ref>||៦៤៤,០១៩||២០១២ |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ល.រ. ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស ពីមុន និងព្យាករណ៍ (យអទ)|ផសស]] <small>(យអទ, ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត)</small><br /><small>គិតជាខ្ទង់លាន[[ដុល្លារអន្តរជាតិ|ដុល្លារ]]</small> ! ឆ្នាំខ្ពស់បំផុត |- | ១ ||align=left|{{flag|ចិន}} ||៤០,៧១៦,៤៤៨||២០២៥ |- | ២ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌា}} ||១៧,៦៤៧,០៥០||២០២៥ |- | ៣ ||align=left|{{flag|រុស្ស៊ី}}||៧,១៩១,៧១៨||២០២៥ |- | ៤ ||align=left|{{flag|ជប៉ុន}} ||៦,៧៤១,១៩២||២០២៥ |- | ៥ ||align=left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} |||៥,០០៩,៤៨៣||២០២៥ |- | ៦ ||align=left|{{flag|តួកគី}}<ref>{{Cite web |url=https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12:42:31.4736462Z |title=World Bank's GDP (PPP) Data for Turkey |access-date=2025-10-17 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228211000/https://datacatalogfiles.worldbank.org/ddh-published/0038129/DR0046438/GDP_PPP.pdf?versionId=2024-07-01T12%3A42%3A31.4736462Z |url-status=dead }}</ref>||៣,៧៦៧,២៣០||២០២៣ |- | ៧ ||align=left|{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} ||៣,៣៦៥,០៥២||២០២៥ |- | ៨ ||align=left|{{nowrap|{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}}}}<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?most_recent_value_desc=true World Bank's GDP (PPP) Data for Saudi Arabia]</ref>||២,៥១៤,៩១៣||២០២៥ |- | ៩ ||align=left|{{flag|អេហ្ស៊ីប}} ||២,៣១៧,៥៣០||២០២៥ |- | ១០ ||align=left|{{flag|តៃវ៉ាន់}} ||១,៩៦៥,៣៨៩||២០២៥ |} {{clear}} ===ទេសចរណ៍=== [[File:A few reminder shots of the magical colours at Angkor Wat just prior to sunrise (50232670541).jpg|thumb|[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដ៏ច្រើនបំផុតមួយនៅអាស៊ី]] ខណៈអាស៊ីកំពុងទទួលកំណើនក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជាភ្ញៀវទេសចរចិន ''MasterCard'' បានចេញផ្សាយសន្ទស្សន៍ទីក្រុងគោលដៅសកលប្រចាំឆ្នាំ២០១៣ ដោយក្នុងនោះមានទីក្រុង ១០ ក្នុងចំណោមទីក្រុងសរុប ២០ ជាទីក្រុងស្ថិតក្នុងតំបន់អាស៊ី និងប៉ាស៊ីហ្វិក ហើយក៏ជាលើកដំបូងផងដែរដែលទីក្រុងនៃប្រទេសមកពីអាស៊ី ([[បាងកក]]) បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់កំពូលលេខមួយជាមួយនឹងភ្ញៀវអន្តរជាតិមកទស្សនាចំនួន ១៥.៩៨ លាននាក់។<ref>{{cite news |url=http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |title=Milan and Rome named among the most widely visited cities in the world in the Mastercard Global Destination Cities Index report |date=28 May 2013 |website=Italianavenue.com |access-date=17 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220531/http://www.italianvenue.com/news/20135281339-milan-and-rome-named-among-the-most-widely-visited-cities-in-the-world-in-the-mastercard-global-destination-cities-index-report/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> {{Clear}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៅអាស៊ី}} {{Historical populations |title = Historical populations |type = Asia |align = right |percentages = pagr |footnote = ប្រភព៖ [https://www.un.org/esa/population/publications/sixbillion/sixbilpart1.pdf "UN report 2004 data" (PDF).]<br />The figure for {{UN Population|Year}} is provided by.{{UN Population|source}} |១៥០០|243000000 |១៧០០|436000000 |១៩០០|947000000 |១៩៥០|1402000000 |១៩៩៩|3634000000 |២០១៦|4462676731|graph-pos=bottom }} កំណើន[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (HDI) ក្នុងអាស៊ីបូព៌ាបានហក់ស្ទុះឡើងខ្ពស់ជាងឆ្ងាយពីតំបន់ដទៃៗទៀតនៅលើពិភពលោក ដោយកំណើនរបស់វាស្ទើរកើនជិតទ្វេដងនៃ HDI ជាមធ្យមដែលបានសម្រេចនៅក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំមុន នេះបើយោងតាមការវិភាគរបស់របាយការណ៍អំពីទិន្នន័យសុខភាព ការអប់រំ និងប្រាក់ចំណូល។ ហុងកុងជារដ្ឋនៅអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមប្រទេសផ្សេងៗនៃ HDI (ពោលមានចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៧ នៅលើពិភពលោកដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ "អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់") បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីជាបន្តបន្ទាប់គឺ សិង្ហបុរី (៩) ជប៉ុន (១៩) និងកូរ៉េខាងត្បូង (២២)។ [[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៥៥) គឺជាប្រទេសអាស៊ីដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសសរុប ១៦៩ ដែលមាននៅក្នុងបញ្ជី HDI។<ref name="2010 Human Development Report">{{cite news |url=http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |title=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years |publisher=UNDP |access-date=17 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121161015/http://hdr.undp.org/en/media/PR6-HDR10-RegRBAP-E-rev5-sm.pdf |archive-date=21 November 2010}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៅអាស៊ី}} អាស៊ីជាទីកន្លែងកំណើតនៃ[[អំបូរភាសា]]ជាច្រើន ក៏ដូចជា[[ភាសាលំញែក]]មួយចំនួនផងដែរ។ ប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមានភាសាដើម ឬកំណើតលើសពីមួយ។ ឧទាហរណ៍៖ យោងទៅតាមស្ថិតិ ''Ethnologue'' ឥណ្ឌូណេស៊ីមានភាសានិយាយជាង ៧០០ ភាសាផ្សេងគ្នា ខណៈឥណ្ឌាមានភាសាជាង ៤០០ និងហ្វីលីពីនមានជាង ១០០ ភាសា។ ប្រទេសចិនក៏មានភាសា និងគ្រាមភាសាច្រើនផងដែរទៅតាមខេត្តនីមួយៗ។ ===សាសនា=== សាសនាធំៗជាច្រើននៅលើពិភពលោកគឺមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ីនេះ ដោយក្នុងនោះរួមមានសាសនាដែលមានមនុស្សប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេទាំងប្រាប់ ពោលគឺ គ្រិស្តសាសនា ឥស្លាមសាសនា ហិណ្ឌូសាសនា សាសនាស្រុកចិន (ដោយគេបែងចែកជាលទ្ធិខុងជឺ និងតាវ) និងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ទេវកថាអាស៊ីគឺមានភាពស្មុគស្មាញ និងចម្រុះគ្នាច្រើន។ ឧទាហរណ៍រឿងនិទាននៃ[[គ្រោះទឹកជំនន់ (ទេវកថា)|គ្រោះមហាទឹកជំនន់]] ដូចដែលបានបង្ហាញនៅក្នុង[[ព្រះគម្ពីរហេប្រឺ]]ជុំវិញនិទានកថា[[ណូអេ]] (ក្រោយមកមាននៅក្នុងគម្ពីរ[[សម្ពន្ធមេត្រីចាស់]]នៃគ្រិស្តសាសនា និងក្នុង[[គម្ពី គួរអាន|ព្រះគម្ពីគួរអាន]]នៃឥស្លាមសាសនា) ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងបំផុតមាននៅក្នុង[[ទេវកថាមេសូប៉ូតាមី]] ដូចក្នុងទេវកថា[[អេញូម៉ាអេលីស]] និង[[វីរកថានៃហ្គីលកាម៉េស]]។ ទេវកថាហិណ្ឌូក៏មាននិទានរឿងស្រដៀងគ្នានេះដែរអំពី[[អវតារ]]របស់[[ព្រះវិស្ណុ]]ដែលបានក្រឡាខ្លួនជាត្រីទៅព្រមាន[[វិរស្វទមនុ]]អំពីហានិភ័យនៃគ្រោះទឹកជំនន់ដ៏កាចសាហាវ។ [[ទេវកថាចិន]]បុរាណក៏មាននិទានអំពីទឹកជំនន់ដ៏ធំដែលអាចបន្តកើតមានជាច្រើនជំនាន់ ដែលតម្រូវឱ្យមានការខិតខំរួមរួមគ្នាពីព្រះអធិរាជ និងព្រះទេវៈដើម្បីទប់ស្កាត់។ ====សាសនាអាប្រាហាម==== {{See also|គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី|ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ី}} [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ជញ្ជាំងបស្ចិម]] និងព្រះវិហារ[[ដោមថ្ម]]នៅទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]]] [[File:Church of the Nativity (7703592746).jpg|thumb|[[ព្រះសហគមន៍ព្រះប្រសូត]]នៅទីក្រុង[[បេធ្លេហឹម]]]] [[File:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|អាល់កាបា នៅទីក្រុងមេក្កា ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] ពួក[[សាសនាអាប្រាហាម]]ដូចជា៖ [[យូដាសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[ឌ្រូស|ជំនឿឌ្រូស]]<ref>{{cite book |last=Obeid |first=Anis |title=The Druze & Their Faith in Tawhid |url=https://books.google.com/books?id=FejqBQAAQBAJ&pg=PT1 |year=2006 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-5257-1 |page=1}}</ref> និង[[ជំនឿបាហៃ]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតចេញពីទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{cite book |title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation |url=https://archive.org/details/isbn_2901446249498 |first=Benjamin |last=MacQueen |year=2013 |isbn=978-1-4462-8976-1 |page=[https://archive.org/details/isbn_2901446249498/page/5 5] |publisher=SAGE |quote=The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.}}</ref><ref>{{cite book |title=The Modern World: Civilizations of Africa, Civilizations of Europe, Civilizations of the Americas, Civilizations of the Middle East and Southwest Asia, Civilizations of Asia and the Pacific |first=Sarolta |last=Takacs |year=2015 |isbn=978-1-317-45572-1 |page=552 |publisher=Routledge}}</ref> យូដាសាសនា ដែលជាជំនឿអាប្រាហាមដ៏ចំណាស់មួយ គឺត្រូវបាន​គេប្រកាន់ជាចម្បងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលជាទីកន្លែងកំណើតរបស់ជនជាតិនិងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ប្រជាជាតិហេប្រឺ]] ដោយសព្វថ្ងៃមានរួមបញ្ចូលជនជាតិយូដាដែលមានវត្តមានក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ាផ្ទាល់ និងអ្នកដែលធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ពីទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |title=The Jewish Population of the World |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621102211/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |archive-date=21 June 2010}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅជុំវិញពិភពលោកនៅតែមានចំនួនច្រើន។ ជ្វីហ្វគឺជាក្រុមជនជាតិភាគច្រើននៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (៧៥.៦%) ដែលមានចំនួនប្រមាណ ៦.១ លាននាក់<ref>{{cite news |first=Yoram |last=Ettinger |title=Defying demographic projections |url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |access-date=24 October 2025 |newspaper=Israel Hayom |date=5 April 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191655/http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913 |archive-date=29 October 2013}}</ref> ប៉ុន្តែមិនប្រាកដថាជនជាតិជ្វីហ្វទាំងអស់សុទ្ធតែកាន់សាសនាយូដានោះទេ។ [[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយមួយនៅក្នុងទ្វីប ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិជាង ២៨៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ នេះបើយោងតាម[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]។<ref>{{cite web ។|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |title=Christians |date=18 December 2012 |work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=24 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310002132/http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-christians/ |archive-date=10 March 2015}}</ref> ១២.៦% នៃប្រជាជនអាស៊ីសរុបគឺជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។ ប្រទេសហ្វីលីពីន និង[[ទីម័រខាងកើត]]គឺជាប្រទេសអាស៊ីតែពីរប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាអ្នកកាន់សាសនាគ្រិស្ត។<ref name="Pew Research Center" /> នៅឯប្រទេស[[អាមេនី]] និងចចជីវិញ និកាយ[[អូស្សូដក់បូព៌ា]]គឺជាសាសនាដែលគេគោរពប្រកាន់ជាងគេ។<ref name="Pew Research Center" /> វត្តមានសហគមន៍គ្រិស្តសាសនាជាច្រើនគឺមាននៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] [[អាស៊ីបូព៌ា]] [[អាស៊ីខាងលិច]] និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។<ref name="Pew Research Center">{{cite web |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |title=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population |publisher=Pew Research Center |access-date=25 October 2025 |archive-date=9 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809110719/https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |url-status=live}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]] ដែលមានដើមកំណើតចេញពីតំបន់[[ហ៊ីចាស]]នៃប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតសព្វថ្ងៃ គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅទ្វីបអាស៊ី ដោយមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិយ៉ាងតិច ១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៣.៨%​ នៃប្រជាជនអាស៊ីទាំងអស់។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |title=Region: Asia–Pacific |date=27 January 2011 |website=Pewforum.org |access-date=25 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010061404/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |archive-date=10 October 2017}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនកាន់សាសនាឥស្លាមច្រើនជាងគេគឺប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមានចំនួនស្មើនឹង ១២.៧% នៃមូស្លីមទាំងអស់នៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសបន្តបន្ទាប់មានដូចជា ប៉ាគីស្ថាន (១១.៥%) ឥណ្ឌា (១០%) បង់ក្លាដែស អ៊ីរ៉ង់ និងតួកគី។ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ផងដែរមានប្រជាជនកាន់និកាយ[[ស៊ីអ៊ីត]]ច្រើនជាងគេ។ ទីក្រុង[[មេក្កា]] [[មេឌីណា]] និង[[យេរូសាឡឹម]] គឺជាទីក្រុងដ៏សក្ការៈបំផុតទាំងបីនៃសាសនាឥស្លាមនៅលើពិភពលោក។ ====សាសនាឥណ្ឌា និងអាស៊ីខាងកើត==== {{See also|សាសនាបូព៌ា}} [[File:Akshardham Lotus.jpg|thumb|[[ស្វាមីនរយាន សមប្រទាន|ព្រះវិហារស្វាមីនរយាន]][[ស្វាមីនរយានអក្សរធម៌ (ដេលី)|អក្សរធម៌]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រាសាទវិហារហិណ្ឌូដ៏ធំទូលាយបំផុតនៅលើលោក។<ref>{{cite news |first=Preeti |last=Jha |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |title=Guinness comes to east Delhi: Akshardham world's largest Hindu temple |date=26 December 2007 |newspaper=The Indian Express |access-date=25 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228055300/http://www.expressindia.com/latest-news/Guinness-comes-to-east-Delhi-Akshardham-worlds-largest-Hindu-temple/254631/ |archive-date=28 December 2007}}</ref>]] សាសនានៅអាស៊ីស្ទើរតែទាំងអស់គឺសុទ្ធតែមានលក្ខណៈបែបទស្សនវិជ្ជា ហើយប្រពៃណីទស្សនវិជ្ជាអាស៊ីទាំងនោះបានគ្របដណ្តប់ទៅលើវិសាលគមនៃចិត្តគំនិត និងទស្សនអក្សរសាស្ត្រស្ទើរគ្រប់ស្រទាប់វប្បធម៌និងអរិយធម៌។ [[ទស្សនវិជ្ជាឥណ្ឌា]]រួមមាន[[ទស្សនវិជ្ជាហិណ្ឌូ]] និង[[ទស្សនវិជ្ជាព្រះពុទ្ធ]]។ ក្រុមសាសនាដូចជា [[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធ]] [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]] និង[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]គឺសុទ្ធតែមានដើមកំណើតពីឥណ្ឌាក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ចំពោះអាស៊ីបូព៌ា ឬខាងកើតវិញ ពិសេសនៅចិននិងជប៉ុន មានសាសនាដូចជា [[លទ្ធិខុងជឺ|ខុងជឺនិយម]] [[សាសនាតាវ|តាវ]] និងព្រះពុទ្ធនិយម[[ហ្សិន]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១២ សាសនាហិណ្ឌូមានអ្នកគោរពប្រកាន់ប្រមាណ ១.‌១ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹង ២៥%​​ នៃចំនួនប្រជាជនក្នុងទ្វីបអាស៊ីទាំងអស់ និងជាសាសនាដែលមានអ្នកគោរពប្រតិបត្តិច្រើនជាងគេក្នុងទ្វីបនេះផងដែរ។ ហិណ្ឌូសាសនាច្រើនគេនិយមអនុវត្តនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ ប្រជាជនជាង ៨០%​ នៃប្រទេសឥណ្ឌា និងនេប៉ាល់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូ ខណៈសហគមន៍ធំៗនៅក្នុងប្រទេសបង់ក្លាដែស ប៉ាគីស្ថាន ភូតាន ស្រីលង្កា និង[[កោះបាលី]]ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏កាន់សាសនាមួយនេះផងដែរ។ [[File:Angkor Wat reflejado en un estanque 02.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅកម្ពុជា គឺជាប្រាសាទហិណ្ឌូ-ព្រះពុទ្ធសាសនា និងជាបូជនីយដ្ឋានសាសនាដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនមានអ្នកកាន់ទូលំទូលាយនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក និងអាស៊ីបូព៌ា។ ប្រជាជនកាន់ភាគច្រើនដែលកាន់ប្រតិបត្តិសាសនាព្រះពុទ្ធគឺមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា (៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Cambodia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ថៃ]] (៩៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Thailand |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូមា]] (៨០–៨៩%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Burma |access-date=27 October 2025}</ref> ជប៉ុន (៣៦–៩៦%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Japan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ភូតាន]] (៧៥–៨៤%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Bhutan |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ស្រីលង្កា]] (៧០%),<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |title=The Census of Population and Housing of Sri Lanka-2011 |publisher=Department of Census and Statistics |access-date=27 October 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724072557/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |archive-date=24 July 2013 |archivedate=7 មករា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107065148/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 }}</ref> [[ឡាវ]] (៦០–៦៧%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Laos |access-date=27 October 2025}}</ref> និង[[ម៉ុងហ្គោលី]] (៥៣–៩៣%)។<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Mongolia |access-date=27 October 2025}}</ref> ប្រទេសដែលមានប្រជាជនភាគតិចកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនារួមមាន៖ [[តៃវ៉ាន់]] (៣៥–៩៣%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Taiwan |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2005 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=8 November 2005 |access-date=27 October 2025 |archive-date=26 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201226103042/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51508.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2006 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=17 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917184720/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71337.htm/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=China (includes Taiwan only): International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |publisher=US Department of State: Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |date=15 September 2006 |access-date=27 October 2025 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625070300/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90134.htm |url-status=live}}</ref> កូរ៉េខាងត្បូង (២៣–៥០%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=South Korea |access-date=27 October 2025}}</ref> [[ម៉ាឡេស៊ី]] (១៩–២១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Malaysia |access-date=27 October 2025}}</ref> [[នេប៉ាល់]] (៩–១១%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Nepal |access-date=27 October 2025}}</ref> [[វៀតណាម]] (១០–៧៥%),<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Vietnam |access-date=27 October 2025}}</ref> ចិន (២០–៥០%),<ref>{{cite web |url=http://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |title=Chinese Han Nationality: Language, Religion, Customs |website=Travelchinaguide.com |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017220534/https://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/han/ |archive-date=17 October 2017}}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] (២–១៤%)<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |title=Culture of North Korea – Alternative name, History and ethnic relations |work=Countries and Their Cultures |publisher=Advameg |access-date=27 October 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805183929/http://www.everyculture.com/Ja-Ma/North-Korea.html |archive-date=5 August 2009}}</ref><ref>{{Cite CIA World Factbook |country=North Korea |access-date=27 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |title=Background Note: North Korea |author=Bureau of East Asian and Pacific Affairs |year=2009 |publisher=U.S. State Department |access-date=27 October 2025 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818233244/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |url-status=live}}</ref> ក៏ដូចជាសហគមន៍តូចៗនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងបង់ក្លាដែស។ [[ជេនសាសនា|ជេននិយម]]ច្រើនប្រតិបត្តិនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងនៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកមួយចំនួនដូចជានៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងម៉ាឡេស៊ីជាដើម។ ចំណែក[[សិក្ខាសាសនា|សិក្ខនិយម]]វិញច្រើនមានប្រជាប្រិយភាពនៅឥណ្ឌាភាគខាងជើង ហើយក៏មាននៅក្នុងសហគមន៍ឥណ្ឌាក្រៅស្រុកខ្លះផងដែរដូចនៅតាមតំបន់អាស៊ីផ្សេងៗទៀត។ ចំពោះ[[លទ្ធិខុងជឺ]] គេច្រើនអនុវត្តវានៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជាក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងដោយប្រជាជនចិននៅបរទេសមួយចំនួន។ [[សាសនាតាវ|តាវនិយម]] ឬលទ្ធិតាវក៏មានគេអនុវត្តភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសចិនផងដែរ រួមជាមួយតៃវ៉ាន់ ម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរីជាដើម។ <gallery> File:Traditional wedding at Meji-jingu 72570539 f30636e2ef o.jpg|[[ពិធីរៀបអាពាហ៌ពិពាហ៌នៅជប៉ុន|អាពាហ៌ពិពាហ៌ជប៉ុន]]នៅឯ[[ទីសក្ការម៉េជិ]] File:A day of devotion – Thaipusam in Singapore (4316108409).jpg|[[ពិធីបុណ្យថៃពូសម|ពិធីបុណ្យហិណ្ឌូ]]ដែលប្រារព្ធដោយសហគមន៍[[ជនជាតិទមិឡ|ទមិឡ]]នៅប្រទេសសិង្ហបុរី File:Feast of Black Nazarene, Quiapo, Manila.JPG|ក្បួនដង្ហែ[[ណាសារ៉ែនខ្មៅ]]ដោយគ្រិស្តសាសនិកក្នុងក្រុង[[ម៉ានីល]] File:Echmiadzin Cathedral, Armenia (5047080550).jpg|គ្រិស្តសាសនិកអាមេនីកំពុងគោរពបួងសួងក្នុង[[មហាវិហារអេចឆ្មីអាដហ្ស៊ីន]]នៅក្រុង[[វ៉ាហ្ការឆាប៉ាត]] File:İstanbul 4258.jpg|ឥស្លាមសាសនិកបុរសៗកំពុងបួងសួងនៅ[[ព្រះវិហារអ័រតាគុយ]]ក្នុងក្រុង[[អ៊ីស្តង់ប៊ុល]] File:Buddhist alms in Si Phan Don.jpg|[[ភិក្ខុ|ព្រះសង្ឃ]]ឡាវ[[បិណ្ឌបាត|កំពុងទទួលចង្ហាន់]] </gallery> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌នៅអាស៊ី}} ==មើលផងដែរ== *[[ប្រទេសនៅអាស៊ី]] *[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន]] *[[អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] rw9z7l4n2bp4z61lj3zpquhnqdjdse4 0 1935 342353 342336 2026-11-01T18:30:04Z ~2026-50538-27 53012 30/*10 */ 2026 342353 wikitext text/x-wiki {{Inforbox គេហទំព័រ | name = [[ឯកសារ:Wikipedia-favicon.png|16px|Favicon of Wikipedia]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ | រូបថតអេក្រង់ = [[ឯកសារ:Khmer Wikipedia Main Page on 30th April 2008.png|280px|ទំព័រដើមនៃវិគីភីឌាភាសាខ្មែរថ្ងៃទី៣០មេសា២០០៨]] | collapsible = yes | caption = | logo = [[ឯកសារ:Wikipedia-logo-v2-km.svg]] | url = http://km.wikipedia.org/ | commercial = ទេ | ទីតាំង = ក្រុងម៉ៃអាមី រដ្ឋផ្ល័រីដា កម្ពុជា | type = សព្វវចនាធិប្បាយ លើអ៊ីនធឺណិត | ភាសា = [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] | registration = ជម្រេីសជាតិ | ម្ចាស់ = កម្ពុជា EANG MENGSEANG | launch date = ថ្ងៃទី១៥ មករា ឆ្នាំ២០០៥ | អ្នកនិពន្ធ =ASEAN }} '''វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ'''គឹជាគំរោងរបស់[[វិគីមេឌា]]។ វិគីភីឌា និង[[សព្វវចនាធិប្បាយ]] នៅលើអ៊ិនធឺណេត អាចឲ្យ អ្នកប្រើប្រាស់នៅលើ ពិភពលោកចូលរួមចំណែកបាន។ '''វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ'''អ្នកគ្រប់គ្នាពិតជា បានស្គាល់រួចមកហើយ នូវគេហទំព័រ [[km.Wikipedia.org]]។ វាគឺជាគេហទំព័រ ដែលអាចឲ្យ អ្នកប្រើប្រាស់សរសេរអត្ថបទផ្សេងៗ និងកែប្រែបានដោយសេរី។ បច្ចុប្បន្ននេះ វីគីភីឌាមានអត្ថបទជាច្រើនភាសា នៅលើពិភពលោក ហើយអ្វីដែលជាមោទនភាពជាបំផុតសម្រាប់ជនជាតិ[[ខ្មែរ]]នោះគឺនៅលើគេហទំព័រមួយនេះក៏មានជាភាសាខ្មែរយើងផងដែរ។ វីគីភីឌាជា[[ភាសាខ្មែរ]] ជាគេហទំព័រមួយក្នុងចំណោម គេហទំព័រទាំងអស់ដែលមានប្រយោជន៍ និង មានសារៈសំខាន់សម្រាប់ជនជាតិខ្មែរទាំងអស់នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]] ក៏ដូចជាសម្រាប់មនុស្សទាំងអស់ដែលនិយាយជា[[ភាសាខ្មែរ]] ។ គេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ គឹជាគេហទំព័ររបស់ ជា[[អង្គការ]]មូលនិធិវីគីភីឌាដែល មានគោលដៅសរសេរអត្ថបទនានាដែលមានប្រយោជន៍ នៅលើប្រព័ន្ធ អ៊ីនធើណែត ។ គេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិស័យអប់រំលើប្រព័ន្ធ [[អ៊ីនធើណែត]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ននេះ ។ នៅក្នុងគេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ លោកអ្នកអាចសរសេរ និង បង្កើតអត្ថបទជាភាសាខ្មែរ ដែលមានប្រយោជន៍ ដោយសេរីនិង មិនគិតថ្លៃ ។ វិគីភីឌា[[ភាសាខ្មែរ]]គឹជាគម្រោងរបស់[[វិគីមេឌា]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[មូលនិធិវិគីមេឌា]] ជា[[អង្គការ]]មិនរកប្រាក់កម្រៃឡើយ ។ វិគីភីឌា និង[[សព្វវចនាធិប្បាយ]] នៅលើ[[អ៊ិនធឺណែត]] អាចឱ្យ អ្នកប្រើប្រាស់នៅលើ ពិភពលោកចូលរួមចំណែកបាន គ្រប់គ្នា ។ បន្ទាប់ពី លោកអ្នកបានស្គាល់ពីគេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរនេះរួចហើយ យើងខ្ញុំជាសមាជិកវីគីភីឌាសង្ឃឹមថា លោកអ្នកក៏ដូចជាសិស្ស និស្សិតទាំងអស់នឹងចូលរួមស្ថាបនាគេហទំព័រនេះ ដោយ ផ្ដល់នូវ អត្ថបទល្អៗ ដើម្បី ទុកជាឯកសារ ដល់ប្រជាពលរដ្ឋ សិស្ស និស្សិតទូទៅបានសិក្សាស្រាវជ្រាវ ហើយឯកសារទាំងនោះ នឹងរក្សាទុកគង់វង្សនៅជាកេរមរតក ដល់កូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយ តទៅទៀតផងដែរ ។ របៀបនៃការចូលជាសមាជិក របស់វីគីភីឌាជាភាសាខ្មែរ លោកអ្នកគ្រាន់តែ បង្កើតគណនី (Account) មួយ និង ធ្វើតាមអ្វីដែល វីគីភីឌាខ្មែរតម្រូវឱ្យធ្វើ ជាការស្រេច ។ == ប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:Khmer Wikipedia Main Page on 30th April 2008.png|right|240px||thumb|[[ទំព័រដើម|ទំព័រដើមរបស់វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]]] [[វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៥ [[វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]បានកកើតឡើង។ ការបង្កើតឡើងនៅគេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរនេះគឺជាគម្រោងរបស់អង្គការ មូលនិធិវីគីមេឌា ដោយអង្គការនេះធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណង ចែករំលែកនូវ ចំណេះដឹង ប្រវត្តិសាស្ត្រនានា នៅក្នងប្រទេសកម្ពុជាក៏ដូចជា ធ្វើការបញ្ជ្រាបចំណេះដឹងទាំងអស់នេះ ទៅដល់មនុស្សនិង ប្រជាជនទាំងអស់នៅពិភពលោក ។ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ នោះគឺវីគីភីឌាភាសាខ្មែរមាន ចំនួនតិចតូចបំផុត ។ រហូតមកដល់ ថ្ងៃទី ២០ ខែ កុម្ភះ ឆ្នាំ២០០៧ វីគីភីឌាមាន អត្ថបទចំនួន ១០០ អត្ថបទ ។ នៅថៃ្ងទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៧ វិគីភីឌាភាសាខ្មែរកើនបាន ៥០០អត្ថបទដែលធ្វើឱ្យគេហទំព័រ[[វីគីភីឌា]]មានការចាប់អារម្មណ៏ជាងមុន ។ ថៃ្ងទី៣ ខែមិនា ឆ្នាំ២០០៨ [[វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]កើនបាន ១០០០អត្ថបទ។ ថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៨ [[វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]កើនបាន ២០០០អត្ថបទ ។ ហើយសម្រាប់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ [[វីគីភីឌា]]មានកើនឡើងបាន ចំនួន [[៣៦៥១]]អត្ថបទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខរៀងទី១៥៥ ក្នុងចំណោម ២៨៥ភាសា)។ អ្វីទាំងអស់នេះ គឺជាភាពរីកចម្រីន យ៉ាងឆាប់រហ័សបំផុត ។ មូលហេតុដែលនាំឱ្យគេបង្កើត វីគីភីឌាជាភាសាខ្មែរក៏ព្រោះតែ វាមានសារៈសំខាន់ចំពោះ សិស្សានុសិស្ស និង មនុស្សទាំងអស់នៅលើពិភពលោក និងដោយថាមកពីស្នាដៃរបស់ជនបរទេសដែលស្រឡាញ់[[វប្បធម៌ខ្មែរ]] ឬស្រឡាញ់[[វិគីភីឌា]] ទើបនាំឱ្យមានការបង្កើត គេហទំព័រ[[វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]នេះឡើង ។ សម្រាប់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ[[វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]រូបភាពចំនួន [[១០៣៤]] រូបភាពមានសមាជិកចំនួន [[១១០២២]]នាក់ ។ ==គោលបំណង == [[ឯកសារ:Kmwiki sidebar-1st-Sep-2008.png|right|240px||thumb|]]ទិសដៅក្នុងការបង្កើតវីគីភីឌាភាសាខ្មែរគឺដើម្បីបញ្ជ្រាបចំណេះដឹង ទាំងអស់ដល់សិស្សានុសិស្ស និង ប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់គ្រប់គ្នាបានដឹង ។ ផលប្រយោជន៍ ដែលអ្នកបង្កើតនិងចូលជាសមាជិក នៅក្នុងវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ មានដូចជា ៖ * ចូលរួមចំណែកលើកស្ទួយ ភាសាខ្មែរលើប្រព័ន្ធអ៊ីនធើណែត ដើម្បីបញ្ជ្រាបចំណេះដឹងទៅទាំងអស់ទៅដល់មនុស្សនៅក្នុងពិភពលោកបានដឹង ពីប្រវត្តិសាស្រ្ត វប្បធម៌ អរិយធម៌ខ្មែរ ប្រពៃណីខ្មែរ * ចែករំលែក អ្វីៗដែលអ្នកមានដល់ ជនជាតិខ្មែរដទៃទៀត * ថែរក្សា គំនិត ឬ អត្ថបទដែលអ្នកមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធ អ៊ីនធើណែត * អាចទទួលបាននូវចំណេះដឹងផ្សេងៗ តាមរយៈគេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ * ក្លាយជាសមាជិកនៃ អ្នកដែលមានការរួមចំណែកជួយដល់វីគីភីឌាភាសាខ្មែរនៅក្នុងប្រព័ន្ធអ៊ីនធើណែត * អាចធ្វើអោយសមាជិកដទៃទៀតនៅក្នុង [[វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]] tស្គាល់អ្នកកាន់តែច្រើ់នឡើងៗ ជាការរួមចំណែកមួយដែលមានភាពល្អប្រសើរបំផុតដែលអ្នកបានចែករំលែកនូវចំណេះដឹងទាំងអស់នេះទៅ ជនរួមជាតិខ្មែរយើងអោយបានយល់ដឹងគ្រប់គ្នាជាការរួមចំណែក ដ៏ល្អប្រសើរក្នុងការ បង្កើនការអប់រំ ការសិក្សា ។ បើសិនបើអ្នកចំណាយពេលវេលា ដើម្បីចូលរួមក្នុងវីគីភីឌា ទាំងអស់ លោកអ្នកបានចំណាយពេលវេលាដ៏មានតម្លៃ របស់លោកអ្នកយ៉ាងមានប្រយោជន៍ ។ == ការបញ្ចូល == បំណងវិគីភីឌា គឺដើម្បីអោយអ្នកនិយាយ[[ភាសាខ្មែរ]] បានប្រើវិគីភីឌានូវភាសារបស់ខ្លួន។ វិគីភីឌាត្រូវបានសរសេរជាចើ្រនភាសា។ បំណងធំរបស់យើងគឺ ឱ្យមាន អត្ថបទច្រើនដូច វិគីភីឌា ជា​ភាសាអង់គេ្លស។ វិគីភីឌាគឺជាប្រភពផ្តល់ចំណេះដឹងល្អៗនិងពិសេសសំរាប់ យុវជនកម្ពុជា។ == សេចក្តីផ្តើម == វិគីភីឌាភាសាខ្មែរបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ[[២០០៥]] ជាពិសេសមកពីទឹកដៃរបស់ជនបរទេសដែលស្រឡាញ់វប្បធម៌ខ្មែរ ឬស្រឡាញ់វិគីភីឌា។ បច្ចុប្បន្ន វិគីភីឌាភាសាខ្មែរនៅមានទំហំតូចដោយហេតុថា: * ប្រជាជនខ្មែរភាគច្រើនជាអ្នកស្រែ(៩០%)។ មានខ្មែរតិចតូចដែលប្រើ[[កុំព្យូទ័រ]] និងអ៊ិនធឺណិត។ *ពលរដ្ឋខ្មែរដែលប្រើអិនធឺំណិត (Internet)គឺជាមនុស្សដែលធ្វើការជាមួយ[[អង្គការ]]អន្ដរជាតិ ឬក្រុមហ៊ុន។ *ប្រទេសខ្មែរត្រូវការ ការបង្កើតអោយមានជា សូហ្វវែរ(Software) សំរាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងការសរសេរភាសាខ្មែរនៅលើ[[អ៊ិនធឺណិត]] (Internet)។ == កាលបរិច្ឆេទសំខាន់ៗ == *ថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ[[២០០៥]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរបានកកើតឡើង។ *ថៃ្ងទី២០ [[ខែកុម្ភះ]] ឆ្នាំ[[២០០៧]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរមាន ១០០អត្ថបទ។ *ថៃ្ងទី១៣ [[ខែធ្នូ]] ឆ្នាំ[[២០០៧]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរកើនបាន ៥០០អត្ថបទ។ *ថៃ្ងទី៣ [[ខែមិនា]] ឆ្នាំ[[២០០៨]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរកើនបាន ១០០០អត្ថបទ។ *ថ្ងៃទី២៥ [[ខែវិច្ឆិកា]] ឆ្នាំ[[២០០៨]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរកើនបាន ២០០០អត្ថបទ។ == មើលផងដែរ == * [[វិគីភីឌា]] * The Wikipedia Times: [http://thewikipediatimes.blogspot.com/2010/05/khmer-wikipedia.html Khmer Wikipedia]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{វិគីភីឌាភាសា}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិគីភីឌា]] __លាក់មាតិកា____ផ្នែកមិនត្រូវកែប្រែ__ __DISAMBIG__ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ]] 6kq7ly7up2kpnl27wlkims0aabpe7v1 342391 342353 2026-11-02T03:47:48Z TheRandomGoober 27248 Reverted previous edits 342391 wikitext text/x-wiki {{Inforbox គេហទំព័រ | name = [[ឯកសារ:Wikipedia-favicon.png|16px|Favicon of Wikipedia]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ | រូបថតអេក្រង់ = [[ឯកសារ:Khmer Wikipedia Main Page on 30th April 2008.png|280px|ទំព័រដើមនៃវិគីភីឌាភាសាខ្មែរថ្ងៃទី៣០មេសា២០០៨]] | collapsible = yes | caption = | logo = [[ឯកសារ:Wikipedia-logo-v2-km.svg]] | url = http://km.wikipedia.org/ | commercial = ទេ | ទីតាំង = ក្រុងម៉ៃអាមី រដ្ឋផ្ល័រីដា | type = សព្វវចនាធិប្បាយ លើអ៊ីនធឺណិត | ភាសា = [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] | registration = ជម្រេីស | ម្ចាស់ = [[មូលនិធិវិគីមេឌា]] | launch date = ថ្ងៃទី១៥ មករា ឆ្នាំ២០០៥ | អ្នកនិពន្ធ = }} '''វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ'''គឹជាគំរោងរបស់[[វិគីមេឌា]]។ វិគីភីឌា និង[[សព្វវចនាធិប្បាយ]] នៅលើអ៊ិនធឺណេត អាចឲ្យ អ្នកប្រើប្រាស់នៅលើ ពិភពលោកចូលរួមចំណែកបាន។ '''វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ'''អ្នកគ្រប់គ្នាពិតជា បានស្គាល់រួចមកហើយ នូវគេហទំព័រ [[km.Wikipedia.org]]។ វាគឺជាគេហទំព័រ ដែលអាចឲ្យ អ្នកប្រើប្រាស់សរសេរអត្ថបទផ្សេងៗ និងកែប្រែបានដោយសេរី។ បច្ចុប្បន្ននេះ វីគីភីឌាមានអត្ថបទជាច្រើនភាសា នៅលើពិភពលោក ហើយអ្វីដែលជាមោទនភាពជាបំផុតសម្រាប់ជនជាតិ[[ខ្មែរ]]នោះគឺនៅលើគេហទំព័រមួយនេះក៏មានជាភាសាខ្មែរយើងផងដែរ។ វីគីភីឌាជា[[ភាសាខ្មែរ]] ជាគេហទំព័រមួយក្នុងចំណោម គេហទំព័រទាំងអស់ដែលមានប្រយោជន៍ និង មានសារៈសំខាន់សម្រាប់ជនជាតិខ្មែរទាំងអស់នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]] ក៏ដូចជាសម្រាប់មនុស្សទាំងអស់ដែលនិយាយជា[[ភាសាខ្មែរ]] ។ គេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ គឹជាគេហទំព័ររបស់ ជា[[អង្គការ]]មូលនិធិវីគីភីឌាដែល មានគោលដៅសរសេរអត្ថបទនានាដែលមានប្រយោជន៍ នៅលើប្រព័ន្ធ អ៊ីនធើណែត ។ គេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិស័យអប់រំលើប្រព័ន្ធ [[អ៊ីនធើណែត]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ននេះ ។ នៅក្នុងគេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ លោកអ្នកអាចសរសេរ និង បង្កើតអត្ថបទជាភាសាខ្មែរ ដែលមានប្រយោជន៍ ដោយសេរីនិង មិនគិតថ្លៃ ។ វិគីភីឌា[[ភាសាខ្មែរ]]គឹជាគម្រោងរបស់[[វិគីមេឌា]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[មូលនិធិវិគីមេឌា]] ជា[[អង្គការ]]មិនរកប្រាក់កម្រៃឡើយ ។ វិគីភីឌា និង[[សព្វវចនាធិប្បាយ]] នៅលើ[[អ៊ិនធឺណែត]] អាចឱ្យ អ្នកប្រើប្រាស់នៅលើ ពិភពលោកចូលរួមចំណែកបាន គ្រប់គ្នា ។ បន្ទាប់ពី លោកអ្នកបានស្គាល់ពីគេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរនេះរួចហើយ យើងខ្ញុំជាសមាជិកវីគីភីឌាសង្ឃឹមថា លោកអ្នកក៏ដូចជាសិស្ស និស្សិតទាំងអស់នឹងចូលរួមស្ថាបនាគេហទំព័រនេះ ដោយ ផ្ដល់នូវ អត្ថបទល្អៗ ដើម្បី ទុកជាឯកសារ ដល់ប្រជាពលរដ្ឋ សិស្ស និស្សិតទូទៅបានសិក្សាស្រាវជ្រាវ ហើយឯកសារទាំងនោះ នឹងរក្សាទុកគង់វង្សនៅជាកេរមរតក ដល់កូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយ តទៅទៀតផងដែរ ។ របៀបនៃការចូលជាសមាជិក របស់វីគីភីឌាជាភាសាខ្មែរ លោកអ្នកគ្រាន់តែ បង្កើតគណនី (Account) មួយ និង ធ្វើតាមអ្វីដែល វីគីភីឌាខ្មែរតម្រូវឱ្យធ្វើ ជាការស្រេច ។ == ប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:Khmer Wikipedia Main Page on 30th April 2008.png|right|240px||thumb|[[ទំព័រដើម|ទំព័រដើមរបស់វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]]] [[វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៥ [[វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]បានកកើតឡើង។ ការបង្កើតឡើងនៅគេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរនេះគឺជាគម្រោងរបស់អង្គការ មូលនិធិវីគីមេឌា ដោយអង្គការនេះធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណង ចែករំលែកនូវ ចំណេះដឹង ប្រវត្តិសាស្ត្រនានា នៅក្នងប្រទេសកម្ពុជាក៏ដូចជា ធ្វើការបញ្ជ្រាបចំណេះដឹងទាំងអស់នេះ ទៅដល់មនុស្សនិង ប្រជាជនទាំងអស់នៅពិភពលោក ។ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ នោះគឺវីគីភីឌាភាសាខ្មែរមាន ចំនួនតិចតូចបំផុត ។ រហូតមកដល់ ថ្ងៃទី ២០ ខែ កុម្ភះ ឆ្នាំ២០០៧ វីគីភីឌាមាន អត្ថបទចំនួន ១០០ អត្ថបទ ។ នៅថៃ្ងទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៧ វិគីភីឌាភាសាខ្មែរកើនបាន ៥០០អត្ថបទដែលធ្វើឱ្យគេហទំព័រ[[វីគីភីឌា]]មានការចាប់អារម្មណ៏ជាងមុន ។ ថៃ្ងទី៣ ខែមិនា ឆ្នាំ២០០៨ [[វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]កើនបាន ១០០០អត្ថបទ។ ថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៨ [[វិគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]កើនបាន ២០០០អត្ថបទ ។ ហើយសម្រាប់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ [[វីគីភីឌា]]មានកើនឡើងបាន ចំនួន [[៣៦៥១]]អត្ថបទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខរៀងទី១៥៥ ក្នុងចំណោម ២៨៥ភាសា)។ អ្វីទាំងអស់នេះ គឺជាភាពរីកចម្រីន យ៉ាងឆាប់រហ័សបំផុត ។ មូលហេតុដែលនាំឱ្យគេបង្កើត វីគីភីឌាជាភាសាខ្មែរក៏ព្រោះតែ វាមានសារៈសំខាន់ចំពោះ សិស្សានុសិស្ស និង មនុស្សទាំងអស់នៅលើពិភពលោក និងដោយថាមកពីស្នាដៃរបស់ជនបរទេសដែលស្រឡាញ់[[វប្បធម៌ខ្មែរ]] ឬស្រឡាញ់[[វិគីភីឌា]] ទើបនាំឱ្យមានការបង្កើត គេហទំព័រ[[វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]នេះឡើង ។ សម្រាប់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ[[វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]]រូបភាពចំនួន [[១០៣៤]] រូបភាពមានសមាជិកចំនួន [[១១០២២]]នាក់ ។ ==គោលបំណង == [[ឯកសារ:Kmwiki sidebar-1st-Sep-2008.png|right|240px||thumb|]]ទិសដៅក្នុងការបង្កើតវីគីភីឌាភាសាខ្មែរគឺដើម្បីបញ្ជ្រាបចំណេះដឹង ទាំងអស់ដល់សិស្សានុសិស្ស និង ប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់គ្រប់គ្នាបានដឹង ។ ផលប្រយោជន៍ ដែលអ្នកបង្កើតនិងចូលជាសមាជិក នៅក្នុងវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ មានដូចជា ៖ * ចូលរួមចំណែកលើកស្ទួយ ភាសាខ្មែរលើប្រព័ន្ធអ៊ីនធើណែត ដើម្បីបញ្ជ្រាបចំណេះដឹងទៅទាំងអស់ទៅដល់មនុស្សនៅក្នុងពិភពលោកបានដឹង ពីប្រវត្តិសាស្រ្ត វប្បធម៌ អរិយធម៌ខ្មែរ ប្រពៃណីខ្មែរ * ចែករំលែក អ្វីៗដែលអ្នកមានដល់ ជនជាតិខ្មែរដទៃទៀត * ថែរក្សា គំនិត ឬ អត្ថបទដែលអ្នកមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធ អ៊ីនធើណែត * អាចទទួលបាននូវចំណេះដឹងផ្សេងៗ តាមរយៈគេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ * ក្លាយជាសមាជិកនៃ អ្នកដែលមានការរួមចំណែកជួយដល់វីគីភីឌាភាសាខ្មែរនៅក្នុងប្រព័ន្ធអ៊ីនធើណែត * អាចធ្វើអោយសមាជិកដទៃទៀតនៅក្នុង [[វីគីភីឌាភាសាខ្មែរ]] tស្គាល់អ្នកកាន់តែច្រើ់នឡើងៗ ជាការរួមចំណែកមួយដែលមានភាពល្អប្រសើរបំផុតដែលអ្នកបានចែករំលែកនូវចំណេះដឹងទាំងអស់នេះទៅ ជនរួមជាតិខ្មែរយើងអោយបានយល់ដឹងគ្រប់គ្នាជាការរួមចំណែក ដ៏ល្អប្រសើរក្នុងការ បង្កើនការអប់រំ ការសិក្សា ។ បើសិនបើអ្នកចំណាយពេលវេលា ដើម្បីចូលរួមក្នុងវីគីភីឌា ទាំងអស់ លោកអ្នកបានចំណាយពេលវេលាដ៏មានតម្លៃ របស់លោកអ្នកយ៉ាងមានប្រយោជន៍ ។ == ការបញ្ចូល == បំណងវិគីភីឌា គឺដើម្បីអោយអ្នកនិយាយ[[ភាសាខ្មែរ]] បានប្រើវិគីភីឌានូវភាសារបស់ខ្លួន។ វិគីភីឌាត្រូវបានសរសេរជាចើ្រនភាសា។ បំណងធំរបស់យើងគឺ ឱ្យមាន អត្ថបទច្រើនដូច វិគីភីឌា ជា​ភាសាអង់គេ្លស។ វិគីភីឌាគឺជាប្រភពផ្តល់ចំណេះដឹងល្អៗនិងពិសេសសំរាប់ យុវជនកម្ពុជា។ == សេចក្តីផ្តើម == វិគីភីឌាភាសាខ្មែរបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ[[២០០៥]] ជាពិសេសមកពីទឹកដៃរបស់ជនបរទេសដែលស្រឡាញ់វប្បធម៌ខ្មែរ ឬស្រឡាញ់វិគីភីឌា។ បច្ចុប្បន្ន វិគីភីឌាភាសាខ្មែរនៅមានទំហំតូចដោយហេតុថា: * ប្រជាជនខ្មែរភាគច្រើនជាអ្នកស្រែ(៩០%)។ មានខ្មែរតិចតូចដែលប្រើ[[កុំព្យូទ័រ]] និងអ៊ិនធឺណិត។ *ពលរដ្ឋខ្មែរដែលប្រើអិនធឺំណិត (Internet)គឺជាមនុស្សដែលធ្វើការជាមួយ[[អង្គការ]]អន្ដរជាតិ ឬក្រុមហ៊ុន។ *ប្រទេសខ្មែរត្រូវការ ការបង្កើតអោយមានជា សូហ្វវែរ(Software) សំរាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងការសរសេរភាសាខ្មែរនៅលើ[[អ៊ិនធឺណិត]] (Internet)។ == កាលបរិច្ឆេទសំខាន់ៗ == *ថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ[[២០០៥]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរបានកកើតឡើង។ *ថៃ្ងទី២០ [[ខែកុម្ភះ]] ឆ្នាំ[[២០០៧]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរមាន ១០០អត្ថបទ។ *ថៃ្ងទី១៣ [[ខែធ្នូ]] ឆ្នាំ[[២០០៧]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរកើនបាន ៥០០អត្ថបទ។ *ថៃ្ងទី៣ [[ខែមិនា]] ឆ្នាំ[[២០០៨]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរកើនបាន ១០០០អត្ថបទ។ *ថ្ងៃទី២៥ [[ខែវិច្ឆិកា]] ឆ្នាំ[[២០០៨]] វិគីភីឌាភាសាខ្មែរកើនបាន ២០០០អត្ថបទ។ == មើលផងដែរ == * [[វិគីភីឌា]] * The Wikipedia Times: [http://thewikipediatimes.blogspot.com/2010/05/khmer-wikipedia.html Khmer Wikipedia]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{វិគីភីឌាភាសា}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិគីភីឌា]] __លាក់មាតិកា__ __ផ្នែកមិនត្រូវកែប្រែ__ __DISAMBIG__ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ]] ecbbpbr48kffukv4bwewk7j9fpg4f8k 1 2004 342350 319530 2026-11-01T16:55:21Z ~2026-58145-52 53721 /* បន្ទាយមានជ័យ */ ផ្នែកថ្មី 342350 wikitext text/x-wiki នេះគឺជាអត្ថបទសំខាន់។ មិនមានការខូចខាតឬការផ្លាស់ប្តូរព មិនបានដាក់ពដោយគ្មានការយោង ជួយពួកយើងដើម្បីឱ្យប្រសើរឡើងវិគីភីឌាខ្មែរ --<small>[[អ្នកប្រើប្រាស់:Albeiror24|Albeiror24]] - [[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Albeiror24|ខ្មែរ]] - [[:en:User talk:Albeiror24|English]] - [[:it:Discussioni utente:Albeiror24|Italiano]] - [[:es:Usuario Discusión:Albeiror24|Español]]</small> ម៉ោង០៦:៣៤ ថ្ងៃសុក្រ ទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៧ (UTC) == ភ្នំពេញ == ភ្នំពេញ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/119.13.61.33|119.13.61.33]] ម៉ោង១៣:៤៧ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី២៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) == បន្ទាយមានជ័យ == ភូមិយា [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-58145-52|~2026-58145-52]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-58145-52|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៦:៥៥ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) a31eb0nsxiossgdosqocfd2e2qo5wtt 0 2069 342416 342299 2026-11-02T11:25:48Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់ */ 342416 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]ខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ទីរួមខេត្តនិងជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ដែលមានផ្ទៃដីធំជាងគេលំដាប់ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់គឺជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំប្រទល់ភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]។ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលស្ថិតនៅ[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នៅពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់ប្រាសាទល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចនៃអាណាចក្រអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅ[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើមកាន់កាប់[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈ។បន្ទាប់មកកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]បានជួបនឹងកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វម្ម៌ទី ១]] គឺជាស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។លោក​[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយនឹងកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចាកចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]និងរបស់​អ្នកតំណ​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរដំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​ទៅនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​នោះទេក៏ប៉ុន្តែខេត្តនេះក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== [[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] ខេត្តសៀមរាបធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៥ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ បន្ទាប់ពី[[បារាំង]]បានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤|សន្ធិសញ្ញា]]ជាមួយនឹង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្តីពីការផ្លាស់ប្តូរ[[ខេត្តត្រាច]]និង[[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]]ជាមួយនឹង[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]របស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលរួមមាន[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ខេត្តសៀមរាប និង [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]ត្រូវបានបែងចែកជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខេត្តសៀមរាបតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដែលមានវិវាទរវាង[[បារាំង]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលនាំឲ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១]]។សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះនិងបានគ្រប់គ្រងទៅលើទឹកដីមួយចំនួនឡើងវិញដោយលើកលែងខេត្តសៀមរាបនិង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ខេត្តសៀមរាបបានត្រឡប់មកស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់និងក្រោមសម្ពាធអន្តរជាតិពី[[បារាំង]]និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅខេត្តសៀមរាប(ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020}}</ref> |label1 = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = ជំនឿលើវិញ្ញាណនិងសាសនាផ្សេងៗទៀត |value4 = 0.1 |color4 = Black }} [[ថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]គឺជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ប្រជាជននៅខេត្តសៀមរាប ៩៩.៣% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ០.៤% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] និង ០.២% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនគឺជា[[ជនជាតិចាម|ជនជាតិចាម]]។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]]'''នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]និងព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងរជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយទៅជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីវត្តអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានតែប៉ុណ្ណោះនោះទេវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនចូលមកអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាអំពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ព្រះអង្គម្ល៉េះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបចំផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងជួញដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាប។គេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមឡើយត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយនឹង[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងអំពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ទៅក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនកងទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅ[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជា'''អ្នកសញ្ជក'''នា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃខេត្តសៀមរាបដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជនដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌អរូបីខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបី|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាស្ទឹងនេះត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។នៅក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅ[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាល[[អង្គរ]]និង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅក្នុងរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះគឺជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]នោះទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Angkor War-meow.jpg|thumb|ភ្នំបាខែង]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅក្នុងរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:20171129 Mangrove forest Tonle Sap 6016 DxO.jpg|thumb|ព្រៃលិចទឹក]] [[File:Sunset at Tonle Sap Lake.jpg|thumb|បឹងទន្លេសាប]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ស្រុក/ក្រុង ១០០ ឃុំ/សង្កាត់ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |- |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==ឯកសារយោង== 7wyc5arpk2j51xi8wvv3pr1b7fk23l8 0 5078 342408 341131 2026-11-02T06:06:19Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342408 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musician | Name = ស៊ីន សុីសាមុត | Img = Sinn Sisamouth (cropped).jpg | Img_size = 350 | Landscape = yes | Background = solo_singer | Birth_name = ស៊ីន សុីសាមុត | រហ័សនាម = អធិរាជសម្លេងមាស | Blood = | School_background = | Birth_day = ២៣ សីហា ១៩៣៣ (ឆ្នាំរកា) | Birth_place = ខេត្តស្ទឹងត្រែង | Died = ១៨ មិថុនា ១៩៧៦ ពោធ៍ទន្លេ ស្រុកកោះធំ [[ខេត្តកណ្ដាល]] | birth_date = ២៣ សីហា ១៩៣៣ ឆ្នាំរកា | birth_place = ខេត្តស្ទឹងត្រែង | Origin = {{KHM}} | death_date = ១៨ មិថុនា ១៩៧៦ | Instrument = (កូដទ្រ) (ផ្លុំបុី) (គោះឈឹង) (កូដវីយូឡុង) និង (Mandolin) ប្រភេទកូនហ្គីតា | death_place = ពោធ៍ទន្លេ ស្រុកកោះធំ [[ខេត្តកណ្ដាល]] | Genre = | Occupation = អ្នកចម្រៀង និង ជាអ្នកនិពន្ធទំនុកច្រៀង អ្នកនិពន្ធទំនុកភ្លេង និង ជាអ្នកសម្រួលតន្ត្រី ជាតន្ត្រីករ និង ផលិតករខ្សែភាពយន្ត | Years_active = ១៩៥៣-១៩៧៦ | Label = ថាសចម្រៀង រាជសីហ៍ (១៩៥៣-១៩៥៥) ថាសចម្រៀង វត្តភ្នំ (១៩៥៦-១៩៦៥) | Production = ថាសចម្រៀង រាជសីហ៍ (១៩៥៣-១៩៥៥) ថាសចម្រៀង វត្តភ្នំ (១៩៥៦-១៩៦៥) | Associated_acts = | Influences = | URL = | Current_members = | Past_members = | Notable_instruments = }} '''ស៊ីន ស៊ីសាមុត''' ([[អង់គ្លេស]]: Sinn Sisamouth) កេីតនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៣ លោកគឺជា អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង និងជាអ្នកចម្រៀងខ្មែរដ៏ល្បីល្បាញ នាអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៥០ ដល់ ៧០ ។ លោកមានរហស្សនាមថា '''អធិរាជសំឡេងមាស''' (Emperor of the Golden Voice) ដែលត្រូវបានបំពាក់មេដាយមាសកិត្តិយស ពីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទសម្ដេច នរោត្តម សីហនុ]]។ លោក "ស៊ីន ស៊ីសាមុត" ទទួលមរណៈភាពក្នុងរបបប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរក្រហម នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៦ ។ ភាពល្បីល្បាញរបស់លោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត បានពីទឹកដមសំឡេងដ៏ក្រអួនក្រអៅ ពីរោះរណ្ដំចិត្ត គួបផ្សំនឹងបទចម្រៀងមនោសញ្ចេតនាគ្រប់រស់ជាតិ អន្លង់អន្លោច សប្បាយ កម្សត់ខ្លោចផ្សារផ្សេងៗ ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធផ្ទាល់របស់លោក និងជាមួយដៃគូអ្នកនិពន្ធដ៏ទៃទៀតក្នុងជំនាន់នោះ ដែលលោក "សុីន សុីសាមុត" មានបទចម្រៀងសរុប ១,២០០ បទ ក្នុងចំណោមបទចម្រៀងទាំងនោះ លោកក៏មានបទចម្រៀងផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរ ចំនួនជាង ៥០០ បទ ដោយស្មើនិង ៥០ អាលប៊ុម អាលប៊ុមដែលលោកបានច្រៀងនៅ '''ផលិតកម្មឆ្លងដែន''' មានចំនួន ២៥០ អាលប៊ុម '''ផលិតកម្មវត្តភ្នំ''' (Original) មានចំនួន ១៥៨ អាលប៊ុម '''ផលិតកម្ម Sayonara''' Cover ពីអ្នកចម្រៀងបរទេស មានចំនួន ៩០ អាលប៊ុម និង '''ផលិតកម្ម រស្មីពានមាស''' មានចំនួន ៥០ អាលប៊ុម ដែលជា Original Master Albums ។<ref>Margaret J. Goldstein (2004).[https://books.google.com.kh/books?id=zgI8kM-YevYC&dq=Sinn+Sisamuth.&source=gbs_navlinks_s Cambodia in Pictures Visual geography series].Twenty-First Century Books.p.80 [[ISBN]]: 0822519941</ref> ==ជីវប្រវត្តិ== === ជីវិត​ចាប់ផ្ដើម === លោក '''ស៊ីន ស៊ីសាមុត''' កើត​នៅ​ថ្ងៃ ២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៣៣ នៅ​[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] ។ លោក​ជា​កូន​ប្រុស​ពៅ​និងមានបង​ប្អូនចំនួន ៤នាក់​ (ប្រុស ២ ស្រី ២) ឪពុករបស់​លោកឈ្មោះ '''ស៊ីន លាង''' ជានាយទាហ៊ានប្រចាំ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] នៃ​ទាហានបដិវដ្តន៍ ប្រឆាំង ​អាណានិគមន៍​បារាំង ហើយ ​ឪពុក​របស់​លោក បាន​លា​ចាក​លោក​ ដោយ​ជំងឺប្រចាំកាយ ចំណែកឯម្ដាយលោក ឈ្មោះ '''ស៊ីន ប៊ុនលឿ''' ដែល​ជា​កូន​កាត់​​[[ឡាវ]]-[[ចិន]] ។ ក្រោយពេលឪពុករបស់លោកសាមុត មរណៈភាពមិនយូរប៉ុន្មាន ​ម្តាយ​របស់​លោក ក៏​​រៀប​[[អាពាហ៍ពិពាហ៍]] ម្ដងទៀត ​និងបានបន្សល់​ទុក​នូវ​កូន ២ នាក់​​ទៀត ។ លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត បាន​ចូល​រៀន​នៅ​សាលាបឋមសិក្សានៃទីរួមខេត្ត នា[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] ពេលលោក​អាយុ ៧ ឆ្នាំ ។ លោកបានរៀនឧបករណ៍តន្ត្រី (កូដទ្រ) (ផ្លុំបុី) និង (គោះឈឹង) ពីជីតារបស់លោក ដោយមាននិស្ស័យជាអ្នកសិល្បៈ លោកក៏បានហាត់រៀនបទចម្រៀង មហោរី ចម្រៀងអាយ៉ៃ ចម្រៀងយីកេ ចម្រៀងចាបុី ចម្រៀងល្ខោនបាសាក់ ផងដែរ ។ ក្រោយពេលបញ្ចប់ការសិក្សានៅ អនុវិទ្យាល័យនា ខេត្តស្ទឹងត្រែង លោកបានទៅរៀនបន្តនាក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥១ ជាមួយម្ដាយមីងរបស់លោក ។ ដោយសារតែលោក មាននិស្ស័យផ្នែកសិល្បៈលោកបានសុំគ្រូឡើងច្រៀងចម្រៀង ជាញឹកញាប់នៅក្នុងថ្នាក់រៀន ទេពកោសល្យ របស់លោកបានឈានទៅបង្កើតក្រុមចម្រៀងផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ដែលមានសមាជិកនៃក្រុមចម្រៀង ៦នាក់ ដែលសុទ្ធតែជាមិត្តរួមថ្នាក់របស់លោក ដែលក្រុមរបស់លោកមានឈ្មោះថា "រស្មីព្រះច័ន្ទ" ។ ក្រុមចម្រៀងរបស់លោក ចាប់ផ្ដើមល្បីទូទាំងសាលា នាក្រុងភ្នំពេញរហូតដល់ខាងផលិតកម្ម "រាជសីហ៍" ប្រចាំវិទ្យុជាតិកម្ពុជា អញ្ជើញក្រុមរបស់លោកទៅចូលច្រៀងក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ពេលនោះហើយដែលលោក សុីន សុីសាមុត បោះជំហានទៅក្នុងវិថីសិល្បៈនាពេលនោះរហូតដល់រូបលោកអស់ជីវិតក្នុងរបបវាលពិឃាតប៉ុល ពត ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៦ ។<ref>{{cite web |url= https://nexusmanager.com/site/article.php?tag=6a5dde-sinn-sisamouth-documentary |title= Sinn Sisamouth Documentary |last= |first= |date= 2004 |website= nexusmanger.com |publisher= The Sinn Sisamouth Documentary Project We Love Long Beach, CA Documentary |access-date= 2 May 2015 |quote= Rock on Film and tagged Cambodia, Cambodia pop culture, Don't Think I've Forgotten: Cambodia's Lost Rock and Roll, John Pirozzi |archivedate= 4 តុលា 2021 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20211004062220/https://nexusmanager.com/site/article.php?tag=6a5dde-sinn-sisamouth-documentary |url-status= dead }}</ref> '''ភាពជោគជ័យ និង សមិទ្ធិផល''' {| class="wikitable" style="text-align:center;" | width="1%" height="5" | <span style="color:#000080;">'''ឆ្នាំ'''</span> | width="10%" height="15" | <span style="color:#000080;">'''ប្រភេទពាន'''</span> | width="8%" height="10" | <span style="color:#000080;">'''កំណត់ត្រា'''</span> | width="5%" height="5" | <span style="color:#000080;">'''លទ្ធផល'''</span> | width="10%" height="15" | <span style="color:#000080;">'''ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ'''</span> |- | 1953 | Top 1 Singer of​ Cambodia | Top of​ Cambodia National Radio | {{color box|Green|Won|White}} | Radio National of Kampuchea <ref>{{cite web |url= https://pdfroom.com/books/sounding-the-spirit-of-cambodia-the-living-tradition-of-khmer-music-and/Zavd99DAdKD/amp |title= ABSTRACT Sounding The Spirit of Cambodia: The Living Tradtion of Khmer Music And Dance Drama in A Washington, DC Community |last= |first= |date= 2004 |website= drum.lib.umb.edu |publisher= Professor Carol E.Robertson School of Music |format= PDF |access-date= |quote= Joaana Theresa Pecore Doctor of Philosophy |archivedate= 2021-10-04 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20211004063720/https://pdfroom.com/books/sounding-the-spirit-of-cambodia-the-living-tradition-of-khmer-music-and/Zavd99DAdKD/amp |url-status= dead }}</ref> |- | 1955 | National Choir Awards | Cambodia National Band | {{color box|Green|Won|White}} <br> [[File:KHM Royal Order of Sahametrei - Knight.png|60px]] | Royal Palace Orchestra By Queen <BR> Sisowath Kosamak <ref> {{cite book |last= |first= |author= Suppya Hélène Nut |date= 2015 |title= "Lokhon Luang", the Cambodian Court Theatre: Toward a Decline of Women's Supremacy? |url=https://www.jstor.org/stable/24737039 |location= |publisher= Asian Theatre Journal Vol. 32, No. 2 University of Hawai'i Press |page= 416-439 |isbn=}}</ref> |- | 1962 | Artist of The Year | Asian Academy Music Award | {{color box|Pink|Nominated|Black}} | Beijing, China <br> (30 Countries Joined) |- | 1963 | Best Male Singer <br> (Champa Battambang) | Cambodia Artist National Song | {{color box|Green|Won|White}} | [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Chaktomuk_Conference_Hall#:~ Chaktomok Theatre] <ref> {{cite web |url=https://argotpictures.com/|title= "Don’t Think I’ve Forgotten: Cambodia’s Lost Rock and Roll" |last= |first= |date= 2014 |website= argotpictures.com |publisher= ARGOT PICTURES PRESENTS |format=PDF |access-date= |quote=}} </ref> |- | 1966 | Emperor of the Golden Voice | Got Gold Medal | {{colorbox|Gold|Nominated}} <br> [[File:KHM Medal of Norodom Sihanouk - gold.png|60px]] | By King Norodom Sihanouk <ref> {{cite web |url= https://www.theguardian.com/music/2007/may/20/worldmusic.features|title= A voice from the killing fields |last= |first= |date= |website= theguardian.com |publisher= Journalist and writer Nik Cohn's feature on Elvis Presley ('The Greatest Gigs of All Time') appeared in OMM41 |access-date= 19 May 2007|quote= Nik Cohn, The Guardian News }} </ref> |- | 1969 | Best Male Artist | Cambodia National Academy Awards | {{color box|Green|Won|White}} | Preah Suramrit Theatre <br> Phnom Penh <ref> {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2015/04/12/movies/dont-think-ive-forgotten-a-documentary-revives-cambodias-silenced-sounds.html |title=‘Don’t Think I’ve Forgotten,’ a Documentary, Revives Cambodia’s Silenced Sounds |last= |first= |date= |website= nytime.com |publisher= The New York Times |access-date= 9 April 2015 |quote= By Ben Sarario}} </ref> |- | 2015 | [https://m.imdb.com/title/tt2634200/awards?ref_=m_tt_awd Video Source Award] (imdb) | Don't Think I've Forgotten: Cambodia's Lost Rock & Roll | {{color box|Pink|Nominated|Black}} | Houston Cinema Arts Festival <ref> {{cite web |url=https://asiasociety.org/texas/events/screen-asia-don%E2%80%99t-think-i%E2%80%99ve-forgotten-cambodia%E2%80%99s-lost-rock-and-roll |title= Screen Asia: "Don’t Think I’ve Forgotten: Cambodia’s Lost Rock and Roll" |last= |first= |date= 2015 |website= Asia Society.org |publisher= Houston Cinema Arts Festival |access-date= |quote=}} </ref> |- | 2018 | CROSSCUT ASIA #05 Lineup | Don't Think I've Forgotten: Cambodia's Lost Rock & Roll | {{color box|Pink|Nominated|Black}} | [https://web.archive.org/web/20210226185455/https://2018.tiff-jp.net/en/ Tokyo International Film Festival] <ref>{{cite web |url= https://jfac.jp/en/culture/events/e-crosscut-asia-05/ |title= 31th Tokyo International Film Festival (TIFF) |last= |first= |date= 2018 |website= Asia center JAPANFOUNDATION |publisher= |access-date= |quote= |archivedate= 2021-04-22 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20210422142133/https://jfac.jp/en/culture/events/e-crosscut-asia-05/ |url-status= dead }}</ref> |} ==អាជីពតន្ត្រី (ទសវត្សរ៍ ១៩៥០)== នៅអំឡុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ក្រោយពេលលោក សុីន សុីសាមុត មានឱកាសចូលច្រៀងក្នុង ស្ថានីយ៍វិទ្យុជាតិកម្ពុជា ([[អង់គ្លេស]]: [https://www.rnk.gov.kh/ Radio National Kampuchea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226034436/https://rnk.gov.kh/ |date=2021-02-26 }}) ហៅកាត់ថា '''(R)''' លោកបង្ហើរសំនៀង ជាប្រភេទបទភ្លេងមហោរី នៃ [[របាំត្រុដិ]] ដើម្បីច្រៀងអបអរក្នុង [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ]] បទចម្រៀងដើមដំបូងគេមានចំណងជើងថា (បងច្រៀងហៅអូន) ក្នុងអាលប៊ុម ទី១ នៃផលិតកម្ម "រាជសីហ៍" បន្ទាប់មកលោក សុីន សុីសាមុត បានច្រៀងនូវបទចម្រៀងដើមដំបូង នៃចង្វាក់រាំវង់ដំបូងគេបង្អស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា គឺបទ '''រាំវង់ឯករាជ''' បន្ទាប់ពីប្រទេសកម្ពុជាបានទទួលឯករាជពីប្រទេស[[បារាំង]] នៅថ្ងៃទី ៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ ។ លោក សុីន សុីសាមុត បានបន្តច្រៀងក្នុងវិទ្យុជាតិ និងបានចេញនៅបទចម្រៀងជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាប្រភេទបទចម្រៀងដូចជា៖ បទចម្រៀង មហោរី ចម្រៀងអាយ៉ៃ ចម្រៀងយីកេ ចម្រៀងចាបុី និងចម្រៀងល្ខោនបាសាក់ ភាពបុិនប្រសពរបស់លោកត្រូបាន ក្រសួងឃោសនាការ អញ្ញើញលោកឱ្យចូលច្រៀង ក្នុងវង្សភ្លេងព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៥ ហើយលោកក៏ទទួលបានពានរង្វាន់ក្រុមចម្រៀងជាតិ ([[អង់គ្លេស]] National Choir Awards) បំពាក់ថ្នាក់ជាកិច្ច កិត្តិយស សហមេត្រីភាព ដែលជារាជព្រះទាន របស់ព្រះមហាក្សត្រីយានី [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ]] នារីរ័ត្នសេរីវឌ្ឍនា ក្នុងពេលនោះផងដែរ ។<ref> {{cite book |last= |first= |author= Jeffery Dyer |date= 2001 |title= Popular Song, Melodies from the Dead: Moving beyond Historicism with the Buddhist Ethics and Aestheties of Pin Peat and Cambodian Hip Hop |url=https://www.mdpi.com/2077-1444/11/11/625 |location= |publisher= Department of Musicology and Ethnomusicology, Boston University, Boston, MA 02215, USA |quote= mdpi.com 7 November 2020|page= |isbn=}} </ref> ==អាជីពតន្ត្រី (ទសវត្សរ៍ ១៩៦០)== នៅឆ្នាំ ១៩៦៣ លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត ចាប់ផ្តើមថតចម្រៀងអោយ[[ផលិតកម្មវត្តភ្នំ]]។ បទចំប៉ាបាត់ដំបង បានឆក់យកបេះដូងអ្នកស្តាប់នៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងបទសម្ភាសន៍មួយរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៧១ ដោយ[[ទូរទស្សន៍សាធារណរដ្ឋ]] អ្នកសម្ភាសន៍លោកបានរំលឹកឡើងថា បទចំប៉ាបាត់ដំបង នេះជាបទដំបូងគេបង្អស់ដែលចាក់ផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នេះ ដើម្បីអបអរសាទរពិធីសម្ភោធ​ស្ថានីយ៍របស់ខ្លួន​នៅឆ្នាំ១៩៦៥។ កិត្តិសព្ទរបស់លោកឡើងដល់កំពូលនៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍៦០។ លោកបានចូលរួមថត​បទចម្រៀងថ្វាយ[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ]] ដូចជា បទរាត្រីដែលបានជួបភ័ក្រ និង បទភ្នំពេញ។ នៅចុងទសវត្សរ៍៦០ និងដើមទសវត្សរ៍៧០ លោកចាប់ផ្តើមថតបទចម្រៀងដាក់ក្នុងភាពយន្តពេញ​និយមមួយចំនួននាសម័យនោះ មាន រឿងអនអើយស្រីអន រឿងទិព្វសូដាច័ន្ទ និង រឿងថាវរីមាសបង។ ក្នុងរឿងពៅឈូកស ដឹកនាំថត​ដោយលោក [[ទា លឹមកាំង|ទា-លឹមកាំង]] សំដែងដោយ លោក [[ជា យុទ្ធថន|ជា-យុទ្ធថន]] និង អ្នកស្រី [[ឌី សាវ៉េត|ឌី-សាវ៉េត]], បទនាវាជីវិត របស់លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត កាន់តែធ្វើអោយផ្ទៃរឿងកាន់​តែកម្សត់។ បទនាវាជីវិត បន្ទរឡើងនៅក្នុងឈុតសង្វាត (សំដែងដោយ លោក [[ជា យុទ្ធថន|ជា-យុទ្ធថន]]) ចេញទូកចាកចោលនាងពៅឈូកស ​(សំដែងដោយអ្នកស្រី [[ឌី សាវ៉េត|ឌី-សាវ៉េត]])​អោយនៅកណ្តោចកណ្តែង។ នៅក្នុងជីវិតសិល្បៈរបស់លោក លោកធ្លាប់ថតបទចម្រៀងឆ្លងឆ្លើយជាមួយអ្នកចម្រៀងស្រីជាច្រើនមាន​ដូចជា អ្នកស្រី [[ម៉ៅ សារ៉េត|ម៉ៅ-សារ៉េត]] អ្នកស្រី [[កែវ សិដ្ឋា|កែវ-សិដ្ឋា]] អ្នកស្រី [[ឈុន វណ្ណា|ឈុន-វណ្ណា]] អ្នកស្រី [[ហួយ មាស|ហួយ-មាស]] អ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ឋា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] និង អ្នកស្រី [[ប៉ែន រ៉ន|ប៉ែន-រ៉ន]]។ អ្នកស្រី [[ម៉ៅ សារ៉េត|ម៉ៅ-សារ៉េត]] ជាអ្នកចម្រៀងស្រីដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំង​ប្រទេសដំបូងគេចាប់ពី[[កម្ពុជា]]បានឯករាជ្យ។ បទចម្រៀងល្បីរបស់អ្នកស្រីគឺ បទសំបុត្រក្រោមខ្នើយ និងបទអោយអូនអស់ចិត្ត។ អ្នកស្រី [[ប៉ែន រ៉ន|ប៉ែន-រ៉ន]] ចាប់ផ្តើមថតចម្រៀងជាមួយលោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត នៅឆ្នាំ ១៩៦៦។ អ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ឋា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] ចាប់អាជីពសិល្បៈករនៅឆ្នាំ ១៩៦៧ ជាមួយនឹងបទស្ទឹងខៀវ។ សំឡេងស្រួយស្រេះរបស់អ្នកស្រីសក្តិសមឥតខ្ចោះជាមួយសំឡេងធ្ងន់ក្រអួនរបស់លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត។ ==អាជីពតន្ត្រី (ទសវត្សរ៍ ១៩៧០)== ប្រជាប្រិយភាពរបស់លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត បានធ្វើអោយលោកមិនអាចនិពន្ឋបទភ្លេងអោយទាន់​តម្រូវការអ្នកគាំទ្រលោក។ ហេតុនេះលោកក៏ចាប់ផ្តើមយកបទរបស់កវីផ្សេងទៀតមកច្រៀង។ ដំបូងលោកច្រៀងបទនិពន្ធរបស់ លោក [[ពៅ ស៊ីផូ|ពៅ-ស៊ីផូ]] លោក [[ស្វាយ សំអឿ|ស្វាយ-សំអឿ]] លោក [[ម៉ា ឡៅពី|ម៉ា-ឡៅពី]] លោក [[មែរ ប៊ុន|មែរ-ប៊ុន]] (មិត្តស្និទស្នាលរបស់លោក) និងលោក [[ហាស់ សាឡន|ហាស់-សាឡន]]។ ពីឆ្នាំ ១៩៧០ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៥ ភាគច្រើនលោក​ច្រៀង​បទនិពន្ធដោយលោក[[វ៉ោយ ហូរ|វ៉ោយ-ហូរ]]។ ទោះជាលោកច្រៀងបទដែលនិពន្ធដោយ​អ្នកដទៃ បទចម្រៀងរបស់លោកនៅតែមានប្រជាប្រិយភាព។ ព្រមជាមួយបទចម្រៀងផ្ទាល់ខ្លួន លោកក៏បានយកទំនុកភ្លេង​បរទេសមកច្រៀង​ជាខ្មែរដែរ។ ដូចជា [https://www.youtube.com/watch?v=2603avtBUrc បទបងនៅតែចាំ] តាមលំនាំបទ [https://www.youtube.com/watch?v=hRXb7K7k7bQ The House of the Rising Sun], បទ[https://www.youtube.com/watch?v=3RteZDU1fns ខ្ញុំស្រលាញ់ស្រីតូច] លំនាំបទ [https://www.youtube.com/watch?v=thkPgKpozH8 Black Magic Woman]។ ក្រៅពីនោះលោកតែងបទដោយខ្លួនឯង ដែលមានរឿងខ្លះជារឿងផ្ទាល់របស់លោក មានបទខ្លះជារបស់មិត្តភក្តិ មកដំណាលប្រាប់លោកឱ្យលោកតែងឱ្យគេ ។ ហេតុនេះហើយទើបរៀងរាល់ថៃ្ងតាំងពីព្រឹកព្រលឹមគឺ មានមនុស្សអង្គុយចាំលោកនៅមុខផ្ទះរួចជាស្រេច ដើម្បីសុំឱ្យជួយលោកតែងបទពីជីវិតឬពីការឈឺចាប់ណាមួយរបស់គេ ។ ចំពោះសំណូមពរនេះ លោកតែងដោះស្រាយឱ្យជាហូរហែដែរ ទើបបទរបស់លោកភាគច្រើនវាខ្លីមួយបទមែន តែវាបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញពីវិបត្តិមួយយ៉ាងធំ ពីព្រឹត្តិការណ៍ធំណាមួយឬពីដំណើរជីវិតរបស់មនុស្សម្នាក់តាំងពីដើមរហូតដល់ចប់ ហើយពោរពេញដោយមនោសញ្ចោតនា​យ៉ាងជ្រាលជ្រៅទៀតផង។ នៅក្រោយមកទៀត លោកស៊ីន ស៊ីសាមុត​ថតអាល់ប៊ុមអោយ[[ផលិតកម្មច័ន្ទឆាយា]] និង[[ផលិតកម្មហេងសេង]]។ លោកក៏សរសេរចម្រៀងអោយផលិតកម្មភាពយន្តផ្សេងៗផងដែរ។ រហូតមកទល់ឆ្នាំ១៩៧២ លោកបានលក់ចម្រៀងជាង១ពាន់បទ​អោយផលិតកម្មនានា។ រហូតដល់ការដួលរលំនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅឆ្នាំ១៩៧៥ លោកបានថតចម្រៀងប្រហែល១ពាន់បទទៀត។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារលន់នល់|រដ្ឋប្រហារ]]ថ្ងៃទី១៨ មីនា ១៩៧០ លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត​បានចាកចោលវង់ភ្លេងព្រះរាជទ្រព្យ ទៅការិយាល័យទី៥នៃក្រសួងអគ្គសេនាធិការកងទ័ពជាតិសាធាណរដ្ឋខ្មែរ។ លោកបានធ្វើការនៅការិយាល័យទី៥រយៈពេល១ឆ្នាំ រួចក៏ចូលក្នុងក្រុមតន្ត្រីក្រសួង​ក្នុងឋានៈជាអនុសេនីយ៍ទោ។ នៅមុនពេលខ្មែរក្រហមកាន់កាប់ លោកបានឡើងឋានៈដល់អនុសេនីយ៍ឯក។ នៅសម័យលន់នល់ លោកចាប់ផ្តើមច្រៀងចម្រៀងឃោសនាអោយសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ នៅក្នុងកម្មវិធីទូរទស្សន៍នៅឆ្នាំ១៩៧១ លោកច្រៀងបទគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋ ក្នុងសម្លៀកបំពាក់​យោធាដោយ​ពាក់​មួកកន្តិបបិតបាំងថ្ងាសឆកបន្តិចរបស់លោក។ លោកបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍​ជាថ្មីម្តងទៀតជាមួយអ្នករាំរបាំព្រះរាជទ្រព្យម្នាក់។ នៅពេល[[ខ្មែរក្រហម]]វាយបានភ្នំពេញនៅខែមេសា ១៩៧៥ លោកត្រូវ​បានគេជម្លៀសចេញពីក្រុងជាមួយប្រជាពលរដ្ឋរាប់លានអ្នកទៀត។ លោកត្រូវពួក​[[ខ្មែរក្រហម]]សម្លាប់បន្ទាប់ពីលោកថតបទចម្រៀងអោយពួកវារួចហើយ។ ==កេរ្តិ៍ឈ្មោះ== ==ជីវិត​ឯកជន== លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត មិនដែលមានទំនាក់ទំនងស្នេហាអោយបានច្បាស់លាស់ជាមួយអ្នកណាទេ។ ដោយសារតែលោកមានមហិច្ឆតាខ្ពស់​និងបូជាខ្លួនសម្រាប់ចម្រៀង ហេតុនេះលោកមិនមានពេលសម្រាប់មានស្នេហាផ្អែមល្អែមទេ។ ទំនាក់ទំនងរបស់លោកជាមួយស្រីៗ ទំនងជាគ្រាន់តែត្រឹមជាមិត្តជាជាងស្នេហា។ លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត​រៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍២ដង។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់ការសិក្សាពីសាលាវេជ្ជសាស្ត្រ លោករៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយអ្នកស្រី ខាវ-ថងញ៉ុត ដែលជាបងប្អូនជីជូនមួយជាមួយលោក តាមការចាត់ចែងរបស់មេបា។ ពួកលោកមានបុត្រាបុត្រី​​៤​នាក់មានដូចជា សុិន យុទ្ធនា សុិន ច័ន្ទឆ័យា សុិន វ៉ាន់ថា សុិន ប្រាសាទសង្វា។ ទោះបីជាលោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត​មានទេពកោសល្យ​និងធ្វើការខ្លាំងផ្នែកចម្រៀងនិងតន្ត្រីក៏ដោយ ប្រាក់ចំណូលរបស់លោកមានកម្រិតមធ្យម បើប្រៀបធៀបនឹងអ្នកល្បីៗផ្សេងទៀត។ ទោះជាលោកជាអ្នកចម្រៀងមានប្រជាប្រិយបំផុតនៅសម័យនោះក៏ដោយ ក៏លោកមិនអាចក្លាយជាអ្នកមានមហាសាលម្នាក់ដែរ។ លោកមានជីវភាពមធ្យម ដោយសារប្រាក់ចំណូលបានមកតែពីទេពកោសល្យនិងការងារចម្រៀងនិងតន្ត្រីរបស់លោកសុទ្ធសាធ គ្មានចំណូលអ្វីមកពីក្រៅទៀតទេ។ លុយកាក់របស់លោកត្រូវបានស្វះស្វែងរកដោយសេចក្តីព្យាយាម និងសន្សំសំចៃរហូតដល់លោកសង់បានវីឡាធុនមធ្យមមួយនៅទួលទំពូងដែលមានឈ្មោះថា វីឡាសូក្រាត។ ប៉ុន្តែប្រាក់ចំណូលរបស់លោក៏អាចអោយលោកដូររថយន្តវ៉ុលវ៉ាហ្គិន (Volkswagen)ពណ៌ខៀវផ្ទៃមេឃ យករថយន្តមែរសឺដែស (Mercedes 220D)ពណ៌ខៀវបាន។ ជាទូទៅ ជីវិតរបស់លោកគឺសាមញ្ញណាស់ ដោយចំណាយពេលភាគច្រើនសម្រាប់ធ្វើការងារ។ ដោយសារតែប្រាក់ចំណូលបានពីសិល្បៈរបស់លោក​មានកម្រិតមធ្យម លោកបានហាមប្រាមកូនៗរបស់លោកមិនអោយចាប់អាជីពជាសិល្បករចម្រៀងតន្ត្រីទេ។ លោកបានពន្យល់ដល់លោក ស៊ីន-ច័ន្ទឆាយ៉ា ដែលជាកូនប្រុសរបស់លោកថា អាជីពជាអ្នកចម្រៀងគ្មានតម្លៃទេ។ ទោះជាកូនៗរបស់លោកបង្ហាញទេពកោសល្យផ្នែកចម្រៀងក៏ដោយ ក៏ស៊ីន-ស៊ីសាមុតមិនដែលជួយលើកទឹកចិត្ត​ឬជួយបង្ហាត់បង្រៀនកូនៗ​ពីសិល្បៈតន្ត្រីនិងចម្រៀងដែរ។ បន្ទាប់ពីសម័យខ្មែរក្រហម មានតែកូនស្រីម្នាក់និងកូនប្រុសម្នាក់ទេដែលរស់រានមានជីវិត។ ជីវិតគ្រួសាររបស់លោកចាប់មានភាពរកាំរកូសដោយសារ​សម្ពាធពីអាជីពនិងកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោក។ ភរិយារបស់លោកបានចាកចោលលោកទៅបួសជាដូនជី ពេលលោកស្រីមានអាយុ៣០ឆ្នាំ។ ==កាតាឡុកតន្ត្រី អាលប៊ុមដៃគូ (Partner Albums )== '''បទឆ្លងឆ្លើយជាមួយ [[រស់ សេរីសុទ្ឋា]]''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * កែវបញ្ចពណ៌ * កូឡាបស្នេហា * កុំឃាត់បងអី * កំលោះភ្នំពេញក្រមុំបាត់ដំបង * ក្រមុំខ្មែរលើ * ក្លិនផ្កាព្រៃភ្នំ * ខូចម្តុំណា * ខ្លាចតែខុស * គូព្រេងនិស្ស័យស្នេហ៍ * គំនួចវាយោរ * គ្មានអ្វីធំជាងស្នេហាយើង * ចង់តែខាំហែក * ចង់បានផ្កាអ្វី? *​ ចំរៀងគូស្នេហ៍ * ច័ន្ទរះកណ្តាលថ្ងៃត្រង់ * ច័ន្ទរះក្នុងរាត្រី * ចិត្តបងរឹងដូចថ្ម * ចិត្តមួយថ្លើមមួយ * ចិត្តឥតល្អៀង * ចោរលួចចិត្ត * ជើងមេឃថ្មី * ជំនោរត្រជាក់ * ជំរកភក្តី * ជំរកស្នេហ៍ * ឈូករ័ត្នមាសបង * ថ្មគោលស្រមោលស្នេហ៍ [https://www.youtube.com/watch?v=YvpXkhkcApg// ស្តាប់][https://www.youtube.com/watch?v=u-prvdQFhTk// ច្រៀង] * ដួងព្រះចន្ទ្រា * ឋានសុបិន្តស្នេហ៍ * ឋានសួគ៌នៃយើង * ឋានៈ​ផ្សេងចិត្ត​ផ្សេង * ទារុណកម្មនាងនាគ * ទូកបងអ៊ុំស្កាត់ * ទេសភាពព្រលឹម * នួនល្អងព្រមទៅ * បឋមវ័យស្នេហា * បងស្មោះលុះក្ស័យ * បុប្ផាឋានសួគា * បំពេរទិព្វសូដាច័ន្ទ * បោះឈូង * ប្រស្នារបួនខ * ផ្កាអង្គារបុស្ស * ផ្កាអើយផ្កាពុទ្រា * ផ្កាអី ? * ផ្គរលាន់ឯត្បូង * ព្រះជិនវង្សកុសលបុប្ផា * ព្រះជិនវង្សបុទុមសូរិយា * ភក្តីស្នេហា * មួយកំផ្លៀងអនុស្សាវរីយ៍ * យប់យន់ទន់ត្រជាក់ * យើងកុំភ្លេចគ្នា * យើងទៅបោះឆ្នោត[https://m.youtube.com/watch?v=PyCEB2B0noA&feature=youtu.be// ស្ដាប់]<ref> ក្រុមព្រះសុរិយា </ref> * យើងព្រាត់គ្នាហើយ * រសស្នេហ៍ឧត្តម * រួមស្នេហ៍លោកីយ៍ * លាហើយកូឡាបបាត់ដំបង * សុបិន្តឋានស្នេហ៍ * សុបិន្តសួគា៏​ * សុភាមាសបង * ស្ដេចដំរីស * ស្ទឹងពោធិ៍សាត់ * ស្នេហ៍បងនិងអូន * ស្នេហាចំប៉ាមាស * ស្នេហាព្រះថោងនាងនាគ * ស្នេហាព្រះលក្សិនវង្ស * ស្រណោះអូរជ្រៅ * ស្វាយមួយមែក * អូនកើតឆ្នាំអី * អក្ខរាលោហិត * អនិច្ចាកាយងងឹត * អាទិត្យសុវណ្ណច័ន្ទកេសរ * អាប៊ុលកាសេម * អាយុមិនអស់មិនស្លាប់ * ឯណាព្រហ្មចារី * ឱ! ស្នេហ៍អើយ! * ឱអ្នកគ្រូពេទ្យអើយ </div> '''បទឆ្លងឆ្លើយជាមួយ [[ប៉ែន រ៉ន]]''' *​ កម្សាន្តគង្គារ *​ កុំឆ្លើយថាទេ *​ កេតសង្វាមាសបង * ​កូនកាត់បីសាសន៍ *​ ចិញ្ជៀនត្បូងប្រាំ *​ ចិត្តត្រជាក់ * ​ចិត្តស្មោះដូចគ្នា *​ ជម្រកស្នេហ៍ *​ ជីវិតកវីតន្រ្តីស្នេហ៍ * ​ជួយរុញឡានបន្តិច *​ ជើងមេឃពណ៏ស *​ ញញឹមទាំងចុកឈាម [https://www.youtube.com/watch?v=c-dLtiXnyBo// ស្ដាប់] *​ តន្ត្រីធម្មជាតិ *​ ទឹកជ្រោះអនុស្សាវរីយ៍ * បណ្ដែតក្បូនលេង[https://www.youtube.com/watch?v=_o9O6SqLmNk// ស្ដាប់] * ​មន្ថាមាសបង * មិនបានចុះអត្តាស៊ីវិល *​ រូបពីរជីវិតមួយ *​ លាហើយកុលាបលង្វែក *​ សម្ផស្សច័ន្ទគ្រឿហ្វា * ​សុំស្នេហ៍ព្រះពាយផាត់ * ស្រីឆ្នាស់ប្រុសឆ្នើម * ​ស្អប់ស្រីញ៉ាំស្រា * ស្នេហ៍ដូចជើងមេឃ * អារុណរះ * អាកាសសមុទ្រខ្មែរ[https://m.youtube.com/watch?v=0DpbftHrXas// ស្ដាប់] *​ អ្នកបើកត្រាក់ទ័រខ្វះស្នេហ៍ ==កេរ្តិ៍ដំណែល== ការកត់ត្រាជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់ លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត ភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញដោយរបបខ្មែរក្រហមក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងរបស់ខ្លួនដើម្បីលុបបំបាត់ឥទ្ធិពលបរទេសចេញពីសង្គមកម្ពុជាឬត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារការពុកផុយ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏អ្នកប្រមូលនិងសហគ្រិនបានរកឃើញនិងថតចម្លងឯកសារថតចម្លងខ្លះរបស់គាត់បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហមក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩។ ដោយសារតែឥទ្ធិពលរបស់លោកលើតន្ត្រីខ្មែរពិតជាអស្ចារ្យ នោះគឺស៊ីន ស៊ីសាមុតនៅតែជាឈ្មោះគ្រួសារមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាហើយនៅតែមានប្រជាប្រិយភាពរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ គាត់មានភាពល្បីល្បាញយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តឯកសារឆ្នាំ ២០១៥ ស្តីពីប្រវត្តិសាស្ត្រតន្ត្រីប្រជាប្រិយរបស់ខ្មែរ [[កុំស្មានបងភ្លេច ខ្មែរបាត់បង់តន្ត្រីរ៉ក់]]ដែលក្នុងនោះបទសម្ភាសន៍ជាច្រើនពណ៌នាថា លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត ជាតន្ត្រីករខ្មែរសំខាន់បំផុតគ្រប់ពេល។ ខ្សែភាពយន្តនេះយកចំណងជើង ចេញពីបទចម្រៀងលោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត [[កុំស្មានបងភ្លេច]]។ ខណៈដែលស៊ីសាមុតត្រូវបានគេជឿជាក់ថាបាននិពន្ធបទចំរៀងបានច្រើនជាងមួយពាន់បទចម្រៀងជាច្រើនត្រូវបានបាត់បង់ខណៈដែលបទខ្លះទៀតត្រូវបានគេថតចម្លងនិងលក់ដោយមិនមានផលប្រយោជន៍អ្វីដល់គ្រួសាររបស់គាត់។ ប្រទេសកម្ពុជាបានអនុម័តច្បាប់រក្សាសិទ្ធិលើកដំបូងរបស់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៣ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារទាមទារសិទ្ធិបញ្ញារបស់សិល្បករជាលើកដំបូង។ នៅឆ្នាំ ២០១៤ ក្រុមគ្រួសាររបស់លោកស៊ីសាមុតបានផ្តល់ភស្តុតាងនៃការតែងនិពន្ធហើយត្រូវបានប្រគល់សិទ្ធិជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិលើបទចម្រៀងចំនួន ១៨០ បទ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះតទទួលបានមានការអបអរសាទរនិងការប្រគំតន្ត្រីកិត្តិយស។ ទោះយ៉ាងណាប្រជាជាតិកម្ពុជាក៏បានអះអាងបទចម្រៀងរបស់ លោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត ជាទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋផងដែរនៅក្នុងការបង្ហាញមួយទៀតនៃប្រជាប្រិយភាពនិងឥទ្ធិពលរបស់គាត់។ ==ស្ថានភាពសិល្បៈតន្ត្រីនាសម័យនោះ== [[ប្រជាប្រិយភាព]]​របស់​លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត មិន​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ចុះ​ទន់​ខ្សោយ​[[កិត្តិនាម]]​របស់​អ្នក​ចម្រៀង​​ដទៃ​ទៀត ដូច​ជា លោក [[អ៊ឹម សុងសឺម|អ៊ឹម-សុងសឺម]] និង អ្នក​ស្រី[[ហួយ មាស|ហួយ-មាស]] ដែល​ច្រៀង​ឱ្យ​វិទ្យុ​ជាតិ​នា​សម័យ​​នោះ​ទេ ។ លោក [[មាស ហុកសេង]] អ្នក​សិល្បៈ​ចម្រៀង​នៅ​​​​​​[[មហាវិទ្យាល័យវិចិត្រសិល្បៈ]] ភ្នំពេញ ​([[សាលា​រចនា]]) មាន​កិត្តិនាម​ល្បី​តាម​រយៈ​បទ​ លលក​ញី​ឈ្មោល នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦៦ ។ កិត្តិសព្ទ​របស់​តារា​ចម្រៀង​ល្បី ៗ ទាំង​នេះ បាន​ដោយ​សារ​​ទឹក​ដៃ​​និពន្ឋ​របស់​កវី [[ម៉ា ឡៅពី|ម៉ា-ឡៅពី]] ដែល​បាន​និពន្ធ​បទ​ល្បី ៗ​ដូច​ជា​បទ [[ដៃសមុទ្រត្រពាំងរូង]] និង បទ លលកញីឈ្មោល ជា​ដើម ។ លោក [[ម៉ា ឡៅពី|ម៉ា-ឡៅពី]] បាន​លា​ចាក​​លោក​នៅ​[[រដ្ឋកាលីហ្វរញ៉ា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ។ លោក [[អ៊ឹម សុងសឺម|អ៊ឹម-សុងសឺម]] ច្រើន​តែ​ច្រៀង​និង​មិន​សូវ​និពន្ធ​​បទ​ភ្លេង​ទេ ។ បទ​ចម្រៀង​ល្បី​របស់​លោក ​គឺ បទ​[[កោះត្រល់]] ដែល​បាន​ថត​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦៣ នៅ​តែ​ដក់​ជាប់​ក្នុង​ដួង​ចិត្ត​ខ្មែរ​គ្រប់​រូប ដែល​សោក​ស្តាយ​នូវ​ការ​​បាត់​បង់[[កោះត្រល់]]​ទៅ​[[វៀតណាម]] ។ លោក [[អ៊ឹម សុងសឺម|អ៊ឹម-សុងសឺម]] និង​អ្នក​ស្រី [[ហួយ មាស|ហួយ-មាស]] តែង​តែ​ទៅ​តាម​សម្តេច​ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ]] ពេល​ទ្រង់​ចុះ​ទៅ​​ទស្សនកិច្ច​តាម​ខេត្ត ដើម្បី​ច្រៀង​បទ​ចម្រៀង​ប្រជាប្រិយ មាន​រាំ​វង់​ជា​ដើម សម្រាប់​កំដរ​បង​ប្អូន[[ប្រជាពលរដ្ឋ​]] ដែល​ទៅ​ទទួល​ស្វាគមន៍​ព្រះ​[[ប្រមុខរដ្ឋ]] ។ លោក [[សុះ ម៉ាត់|សុះ-ម៉ាត់]] ក៏​ជា​អ្នក​ចម្រៀង​ល្បី​​នា​សម័យ​នោះ​ដែរ តាម​រយៈ​បទ[[អាកាសយាន]] ។ អ្នក​គាំ​ទ្រ​លោក [[សុះ ម៉ាត់|សុះម៉ាត់]] ភាគ​ច្រើន​ជា​អ្នក​ដែល​មិន​និយម​បទ​ថ្មី ៗ របស់​​លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត ដែល​ចេញ​ក្រោយ​ទេ ។ ==មិត្តភក្តិ និង ចំណង់ចំណូលចិត្ត== លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត ជាមនុស្សម៉ឺងម៉ាត់ក្នុងការងារ។ ក្នុងមុខ[[ជំនួញ]]លោកជាមនុស្សម៉ាត់ណាម៉ាត់ហ្នឹង គឺគោរពពាក្យសំដីនិងតែងផ្តល់នូវអ្វីដែលលោកបាន​សន្យា។ ពេលវេលា ឬតម្លៃដែលបាងគ្នាប៉ុនណា ប៉ុន្មានគឺប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនឱ្យលើសមិនឱ្យយឺតឱ្យច្រើនជាងក៏មិនយកឱ្យតិចជាងក៏មិនព្រម។ លោកមិនសូវនិយាយស្តីនិងកំប្លែងលេងឥតប្រយោជន៍ទេ មិនថាចំពោះភរិយា មិត្តភក្តិឬអ្នកមិនដែលស្គាល់គ្នាក៏ដោយ។ គេនិយាយថាមានថ្ងៃខ្លះលោកនិយាយមិនដល់១០​ម៉ាត់ផងក្នុង១ថ្ងៃ។ ពេលដែលលោកគ្មានកម្មវិធីសម្ដែង លោកតែងចាក់សោរខ្លួនឯងក្នុងបន្ទប់សំងំសសេរបទភ្លេង រហូតដល់មានញាតិញោមខ្លះប្រកាន់ថាលោកជាមនុស្សឆ្មើងឆ្មៃ ឬមិនសូវរាប់ញាតិ។ តាមការពិតពេលវេលារបស់លោកជាមាសប្រាក់ពិតៗ ថ្វីបើមាសប្រាក់នោះចំពោះអ្នកដទៃវាមិនអាចធ្វើដូចលោកក៏ដោយ។ ក្នុងការត្រិះរិះឬក្នុងការសរសេរ លោកដាក់អារម្មណ៍រហូតដល់មិត្តភក្តិទៅឈរក្រោយខ្នងលោកយ៉ាងយូរ ទើបលោកផ្តាច់អារម្មណ៍ចេញមកពីការងារមកសួរនាំបាន ។ រៀងរាល់យប់ស្នូរម៉ុងដូលីនរាវរកបទរបស់លោក អូសបន្លាយរហូតដល់ម៉ោង២ឬ៣ទៀបភ្លឺក៏មាន ។ មិត្តភក្តិនៅដើមអាជីពរបស់លោកមានអ្នកស្រី [[ម៉ៅ សារ៉េត|ម៉ៅ-សារ៉េត]] (ម្ចាស់បទមេឃខ្មៅងងឹត) អ្នកម្នាង [[សៀង ឌី|សៀង-ឌី]] និងលោក [[សុះ ម៉ាត់|សុះ-ម៉ាត់]] ។ មិត្តជិតដិតបំផុតរបស់លោកមាន លោក [[មែរ ប៊ុន|មែរ-ប៊ុន]] (អ្នកដែលលោកទុកចិត្តបំផុត) និងលោក [[ស៊ីវ ស៊ុន|ស៊ីវ-ស៊ុន]]។ គេនិយាយថា​លោក[[ស៊ីវ ស៊ុន|ស៊ីវ-ស៊ុន]] ជាលេខារបស់លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត។ លោក [[ស៊ីវ សុន|ស៊ីវ-ស៊ុន]] មិនមែនជាអ្នកសិល្បៈទេ ប៉ុន្តែជាជំនួយការក្នុងការចាត់ចែងការងារផ្សេងៗជូនលោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត។ លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត ចូលចិត្តល្បែងជល់[[មាន់]]។ លោកថែមទាំងបានចិញ្ចឹម[[មាន់ជល់]]ដោយខ្លួនលោក​ផង។ លោកតែងភ្នាល់មាន់លេងជាមួយមិត្តភក្តិរបស់លោក។ លោកតែងហាត់លើកទម្ងន់រាល់ព្រឹក។ ចំណូលចិត្តផ្សេងទៀតរបស់លោកមាន អានសៀវភៅនៅបណ្ណាល័យ និងមើលកុន[[បារាំង]]នៅ​[[រោងភាពយន្តលុច្ស]]និង[[រោងភាពយន្តព្រហ្មបាយ័ន]]។ ពេលយប់ បន្ទាប់ពីការសម្ដែង លោកតែងទៅហូបបបរជាមួយ​មិត្តភក្តិ។ លោកមានកិច្ចសន្យាជាមួយភោជនីយដ្ឋាន៣នៅ[[ភ្នំពេញ]] ដោយច្រៀង២ទៅ៣បទក្នុងកម្រៃ ១៥០០រៀល។ គួរបញ្ជាក់ដែរ ថាតម្លៃ[[គុយទាវ]]នៅសម័យនោះមាន​តម្លៃតែ ៥រៀលប៉ុណ្ណោះក្នុង​១ចាន។ លោកតែងទៅច្រៀងនៅ[[រង្គសាលក្បាលថ្ម]] [[រង្គសាលនាគបាញ់ទឹក]] និងរង្គសាល១ទៀតនៅក្បែរក្រសួងមហាផ្ទៃ។ លោកមិនមែនជាមនុស្សរើសម្ហូបទេ។ លោកចូលចិត្តហូប[[ម្ហូបឡាវ]] ដែលជាម្ហូបម្ដាយលោកធ្វើអោយហូបតាំងពីក្មេង។ ចំពោះម្ហូបខ្មែរ លោកចូលចិត្ត[[ប្រហុក]] និង[[ផ្អកត្រី]] តែលោកមិនញ៉ាំផ្ទាល់ទេ។ លោកមិនដែលទទួលទាន[[ស្រា]]ឬ[[ភេសជ្ជៈ]] [[ម្ទេស]] [[ម្រេច]] និង[[បារី]]ទេ ព្រោះរបស់ទាំងនេះ​ប៉ះពាល់ដល់ទឹកដមសំឡេងលោក។ ==ការសម្តែងលើឆាកតន្ត្រី - Performances== == អនុស្សាវរីយ៍ខ្លះនៃបទចម្រៀងរបស់លោកស៊ីន ស៊ីសាមុត == បទចម្រៀងរបស់លោកមួយចំនួនមានទាក់ទិននឹងរឿងរ៉ាវជីវិតរបស់លោកផ្ទាល់ដែលលោកបានចងក្រងសម្រាប់រូបលោក ហើយបទមួយចំនួនក៏ជាសាច់រឿងរបស់មិតភក្តិរបស់លោក ដែលបានស្នើសុំឱ្យលោកជួយធ្វើបទសម្រាប់ជាអនុស្សាវរីយ៍របស់ជីវិតដែរ ។ * '''បទឧត្តមដួងចិត្ត''' [https://www.youtube.com/watch?v=f6sSl1QBeks ស្តាប់] លោកឆាយាជាកូនបានអះអាងថាជាបទអនុស្សាវរីយ៍យ៉ាងជ្រាលជ្រៅរបស់ឪពុកលោកនិងម្តាយរបស់លោក ក្នុងរយៈពេលដែល​លោកទាំងពីរមានទំនាស់នឹងគ្នា ហើយម្តាយលោកបានចុះចោលលោកក្នុងរយៈពេលយ៉ាងយូរធ្វើឱ្យលោកតែងបទចម្រៀងនេះឡើង ក្នុងបំណងបង្ហាញពីចិត្ត​ដែលពោរពេញដោយវិប្បដិសារីរបស់លោក ។ * '''បទអូនជាទេវីដួងចិត្ត''' ជាបទដែលរៀបរាប់ពីការស្រឡាញ់របស់លោកចំពោះនារីម្នាក់ដែលមានឋានៈខ្ពស់ឆា្ងយពីលោក ហើយលោកបានរក្សាយ៉ាងសមា្ងត់ក្នុងដួងចិត្ត។ * '''បើនឹងព្រាត់ហើយ'''[https://m.youtube.com/watch?v=3KNgdUiYl5k// ស្តាប់] ជាបទចម្លងក្លាយពីបទអន្តរជាតិ តែលោកក៏ចង់សំដៅដល់នារីម្នាក់ដែលបានរួមរស់ជាមួយលោកមួយរយៈពេល ហើយបានបែក​ទៅដោយសារខ្វះភក្តីភាពនឹងលោក ។ * '''បទស្លឹកឈើចាកមែក'''[https://www.youtube.com/watch?v=oyBnE1C5jqs] ជាបទរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ [[សាក់ ស៊ុតសាខន|សាក់-ស៊ុតសាខន]] តែជាបទដែលលោក ស៊ិន-ស៊ីសាមុត បានល្បីឈ្មោះស្មើនឹងបទសំរោងចុងកាល់របស់លោក ហាស់-សាឡន ដែរ ។ * '''បទចាំជួបរាល់ថៃ្ងលិច'''[https://www.youtube.com/watch?v=06F05hn4rsI&t=29s] ជាបទដែលតែងដោយលោក [[វ៉ោយ ហូរ|វ៉ោយ-ហូរ]] កំពុងតែតាមស្រឡាញ់នាង[[តារា ចោមច័ន្ទ|តារា-ចោមច័ន្ទ]] ។ តែបទនេះសំឡេងម៉ុងដូលីនក្បាលបទ គឺជាស្នាដៃរបស់លោក ស៊ិន-ស៊ីសាមុត ដេញដោយខ្លួនលោកផ្ទាល់ មុននឹងចាប់ផ្តើមវគ្គទីមួយ ។ * '''បទចម្រៀងឥតព្រាងទុក''' គឺជាអនុស្សាវរីយ៍របស់លោក [[ពៅ ស៊ីផូ|ពៅ-ស៊ីផូ]] ជាមិត្តរបស់លោកពេលជួបស្រី ម្នាក់នៅក្នុងរង្គសាលដោយចៃដន្យ។បទនេះត្រូវបានលោកយកទៅកសាងជាខ្សែភាពយន្តមានឈ្មោះថា ចម្រៀងឥតព្រាងទុក ដែលសម្តែងដោយលោក [[ជា យុទ្ធថន|ជា-យុទ្ធថន]] អ្នកស្រី [[វីជ្ជរ៉ា ដានី|វីជ្ជរ៉ា-ដានី]] អ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] ផលិតដោយខ្លួនលោក ស៊ិន-ស៊ីសាមុត ផ្ទាល់ និងបានបញ្ចាំងនៅ[[រោងភាពយន្តហេមជាតិ]] ។ * '''បទពេលរាត្រី''' ដែលជាស្នាព្រះហស្ថសម្តេចព្រះបិតាឯករាជ្យជាតិ គឺលោក ស៊ិន-ស៊ីសាមុត បានច្រៀងរួមជាមួយអ្នកចម្រៀង [[កែវ សេដ្ឋា|កែវ-សេដ្ឋា]] ។ * ពេលដែលលោកចេញទៅទស្សនកិច្ចនៅប្រទេស[[បារាំង]] និង [[ហុងកុង]] លោកបាននាំត្រឡប់មកវិញនូវបទចម្រៀងអនុស្សាវរីយ៍ចំនួន២៥បទ ដូចជាបទស្តាប់ស្នូរទឹកភ្លៀង, បទលាហើយប៉ារីស, បទអង់តូនីញ៉ែតា, បទម៉ារីណា, បទម៉ាន់ដេ, បទវីយ៉ូឡែត្តា, បទរាត្រីនៅហុងកុង ជាដើម ៘ មានន័យថា ទោះលោកទៅដល់ទីណា នៅក្នុងប្រទេសណាក្តី គឺតែងមានអនុស្សារវីយ៍នាំមកជាមួយជានិច្ច ។ ==អាលប៊ុមចម្រៀងអន្តរជាតិ កំណែប្រែជាភាសាខ្មែរ (International Cover Albums Version Khmer)== '''ចម្រៀងអន្តរជាតិ កំណែប្រែជាភាសាខ្មែរ''' *ទោះយ៉ាងណា[https://m.youtube.com/watch?v=eWWQkT_0H58// ស្ដាប់] '''បទដើម et pourtant[https://m.youtube.com/watch?v=MT_f8p-ZuqU// ស្ដាប់]''' *ចិត្ដជិតក្បត់[https://m.youtube.com/watch?v=BH3F5B2K-Ek&feature=youtu.be// ស្ដាប់] '''បទដើម 女のためいき[https://m.youtube.com/watch?v=5puJZmVCyTo&feature=youtu.be// ស្ដាប់]''' *បើនឹងព្រាត់ហើយ[https://m.youtube.com/watch?v=3KNgdUiYl5k// ស្តាប់] '''បទដើម Sealed with a Kiss [https://m.youtube.com/watch?v=y-Qf2c1xr2I// ស្ដាប់]''' *រៀមស្នេហ៍តែស្រីមួយ[https://m.youtube.com/watch?v=gTYlweddRCw// ស្តាប់] '''បទដើមMore Than I Can Say[https://m.youtube.com/watch?v=oLIWxpvTjLY// ស្ដាប់]''' == កាតាឡុកតន្ត្រី អាលប៊ុមទោល (Solo Albums) == '''ច្រៀងទោល់''' '''ក''' * កណ្តាលដួងចិត្ត [https://www.youtube.com/watch?v=87hsTibeLxg ស្តាប់] * កណ្ដាលរាត្រី [https://www.youtube.com/watch?v=K6aLfTxi6xA ស្តាប់] * កណ្ដុរសរ៍ [https://www.youtube.com/watch?v=9RihdWGPH0E ស្តាប់] * កន្សែងស​ប៉ាក់​ [https://www.youtube.com/watch?v=6wontm-QL3k ស្តាប់] * កន្សែងស្រីប៉ាក់ [https://www.youtube.com/watch?v=ieLVs5IWjYE ស្តាប់] * កប្បាសលាស់ខ្ចី [https://www.youtube.com/watch?v=b5WgattSYtw ស្តាប់] * កន្លង់ផ្ញើប្រាណ [https://www.youtube.com/watch?v=W8HXZmsbn-8 ស្តាប់] * កម្រងភួងថ្កុល [https://www.youtube.com/watch?v=okdi_nlTSbs ស្តាប់] *កម្មកាយមិនទៀង[https://www.youtube.com/watch?v=KuMyCqosV54// ស្ដាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=q__QGdP7J4k កាចអីកាចម្ល៉េះ] *[https://www.youtube.com/watch?v=ESXEspTTDe0 កាត់ចិត្តទាំងអាល័យ] *[https://www.youtube.com/watch?v=p7yubyNvcaA កាត់ទោសមួយជីវិត] *[https://www.youtube.com/watch?v=7NmK02XgadM កាលអូនរាំMonkeys] *[https://www.youtube.com/watch?v=gmZ60mA-nS8 កុលាបខ្មែរអាកាសចរណ៍] *[https://www.youtube.com/watch?v=PeJvwQ4xqNw កុលាបដូនទាវ] * កុលាបជ្រោយតាព្រហ្ម *[https://www.youtube.com/watch?v=3zxp3DI8AbQ កុលាបបាត់ដំបង] *[https://www.youtube.com/watch?v=9VsWPfwbcCg កុលាបប៉ៃលិន] *[https://www.youtube.com/watch?v=quvY-sAm6xg កុលាបមួយទង] *[https://www.youtube.com/watch?v=-Jfmpu4mJU0 កុលាបព្រែកលាប] * កូនចៅលោកអ្នកណា * កំពង់ចាមកំពង់ចិត្ត [https://www.youtube.com/watch?v=GhgLXftALS4 ស្ដាប់] * កំពង់ឆ្នាំងដែលខ្ញុំស្រមៃ * កំពង់ធំជំរុំចិត្ត [https://www.youtube.com/watch?v=gr9f3GedaCw ស្តាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=d-ySdcHX7xA កំពតកំពូលដួងចិត្ត] * កំហែងឈើទាល * កំសាន្តតាមកោះ * កុំតាមបងអី * កុំថាលាហើយ * កុំធ្វើមុខក្រញ៉ូវ * កុំនឹកគេអី * កុំភ្លេចបណ្ដាំ * កុំយំណាអូន * កុំលួចសើច * កុំស្មានបងភ្លេច * ក្ងោកក្រមុំ * ក្ដិចឈឺណាស់អូន * ក្បត់​នៅ​តែ​ក្បត់ (ចម្រៀងស្នេហ៍) [https://www.youtube.com/watch?v=Q_ofQrPAchk ស្ដាប់] * ក្រឡេកញញឹម * ក្រៅពីរូបពៅ * ក្រោយលាយនកម្ម * ក្រោយមេឃស្រឡះ * ក្រោមសម្លេងទឹកភ្លៀង * កោះកុងអន្លង់ស្នេហ៏ [https://www.youtube.com/watch?v=3bY-L8MygOI ស្តាប់] * កោះប្រាក់អន្ទាក់ស្នេហ៍ * កោះចាស់កោះថ្មីស្រីបែកចិត្ត * ក្លិន​ខ្លួននួនស្រី * ក្លិនខ្លួនស្រីខ្មៅ * ក្លិន​ផាហ៊ុម * ក្លិន​អើយក្លិនខ្លួន * ក្លិនអើយក្រអូប * ក្លិនអ្វីក្រអូប * ក្លែបក្លិនចន្ធូ * ក្លិនផ្កាម្លិះ * ក្លិនខ្លួនចិន្ដា * ខ្លឹមចន្ទស្រណោះ * ក្អួតឈាម បទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង ស៊ីន ស៊ីសាមុត * ក្អួតឈាមនៅប៉ៃលិន (ចុកឈាមនៅប៉ៃលិន) '''ខ''' * ខឹងព្រោះស្រលាញ់ * ខំតែជឿ * ខុសព្រោះខ្ញុំ * ខ្យល់សមុទ្រ * ខ្មៅស្រស់ * ខ្យល់ទន្លេ * ខ្យងក្តក់ទឹកជន់ [https://www.youtube.com/watch?v=4txkO2N0kec ស្តាប់] '''គ''' * គេងទៅៗ(ក្នុងខ្សែភាពយន្ត [[រឿង ពៅឈូកស]]) '''ច''' * ចង់កើតជាទឹក * ចង់ត្រឹមតែឃើញ​ [https://www.youtube.com/watch?v=229DklNM6pA ស្តាប់] * ចង់បំភ្លេចដែរ [https://www.youtube.com/watch?v=SEHuEynEgms ស្ដាប់] *​ ចុកឈាមនៅប៉ៃលិន * ចន្ទ្រារះហើយ * ចិត្តជិតក្បត់ * ចិត្តឥតសង្ឃឹម * ចុងស្រល់ * ចំណោទស្នេហា * ចន្ទគ្រឹហ្វា​ (ចន្ទគ្រឿហ្វា) * ចំប៉ាបន្ទាយដែក * ចំប៉ាបាត់ដំបង * ចំប៉ាផ្សារលើ [https://www.youtube.com/watch?v=qyzF7cNjtK8 ស្តាប់] * ចំប៉ីសួគ៌ា * ចំប៉ីសៀមរាប [https://www.youtube.com/watch?v=F_128HGz9Mo ស្តាប់] * ចម្រៀងមរណៈ * ចម្រៀងហៅអូន * ចម្រៀងមួយបទតែងមិនចប់ [https://www.youtube.com/watch?v=-W8hnpOkT6Y ស្តាប់] * ចម្រៀងស្នេហ៍(ក្បត់នៅតែក្បត់) បទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង ពៅ ស៊ីផូ [https://www.youtube.com/watch?v=Q_ofQrPAchk ស្ដាប់] * ចម្រៀងស្នេហ៍(ភក្ត្រាស្រទន់) * ចម្រៀងឥតព្រាងទុក បទភ្លេង, ទំនុកច្រៀង និង ច្រៀងដោយលោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត ចម្រៀងភាពយន្តរឿង [[ចម្រៀងឥតព្រាងទុក]] * ចំអកចំអន់ [https://www.youtube.com/watch?v=ioBEH5Pa-tw ស្តាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=tMTyIBlXSmU ចាំជួបរាល់ថ្ងៃលិច] * ចាំអូនពេញមួយយប់ [https://www.youtube.com/watch?v=zq31-iO9BTI ស្តាប់] * ចាំចម្លើយតាមខ្យល់ '''ឆ''' * ឆ្ងាយស្នេហា [https://www.youtube.com/watch?v=mq6uz0gQB1c ស្តាប់] * ឆ្លើយ​ចាស​មក​អូន [http://www.imeem.com/people/P6DQCnw/music/cgjb4FY0// ស្តាប់] * ឆ្អែតចិត្ត [https://www.youtube.com/watch?v=xewgcQmjVDs ស្ដាប់] '''ជ''' *[https://www.youtube.com/watch?v=-k9MHEhSQFQ ជញ្ជីងស្នេហា] *[https://www.youtube.com/watch?v=JAe06r41DkY ជីវិតកម្មករត្បូង] * ជីវិតខ្ញុំសម្រាប់អ្នក * ជីវិតសត្វលោក * ជឹះទូកលេងនឹងបង * ជូតទឹកភ្នែកទៅអូន * ជួបដោយចៃដន្យ * ជើងមេឃពណ៌ស្វាយ * ជឿជាក់ថាមុំវិលវិញ '''ឈ''' * ឈាមប្រឡាក់ដៃខ្ញុំ * ឈូកក្នុងបឹង '''ញ''' *[https://www.youtube.com/watch?v=nxLzJdWZ2ao ញញឹមទៀតមក] '''ដ''' * ដងស្ទឹងពោធិ៍សាត់ * ដងស្ទឹងសង្កែ​ [https://www.youtube.com/watch?v=Q-yfchct16c ស្តាប់] * ដឹងដែរ * ដួងខែរនោច * ដួងនេត្រា * ដើម​ដូង​ព្រលឹង​ស្នេហ៍ * ដំបៅដួងចិត្ត '''ត''' * តើបងខុសអីបានជាស្រីសុំលែង [https://www.youtube.com/watch?v=BexdkWnJwZU ស្តាប់] * តើមាននរណាខ្លះដូចខ្ញុំ? '''ថ''' * ថាវរីមាសបង * ថ្ងៃនេះមិនចូលផ្ទះទេ * ថ្ងៃណាមានសង្ឃឹម * ថ្ងៃណាមេឃស្រឡះ? '''ទ''' * ទឹកភ្នែកដើមឆ្នាំ * ទឹកភ្នែកលើទ្រូង [https://www.youtube.com/watch?v=ISlCzWvX450// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=hJTNLjNDCjg// ច្រៀង] * ទឹកភ្នែកមួយតក់[https://m.youtube.com/watch?v=6xI6NUgEtCc// ស្តាប់] * ទឹកភ្នែករំចង់ * ទឹកភ្នែកឪពុក * ទឹកហូរក្រោមស្ពាន * ទុក្ខស្នេហ៍ទុក្ខកម្ម * ទូកត្នោត បទភ្លេង ស៊ីន ស៊ីសាមុត ទំនុកចម្រៀង ម៉ៅ ឡៅពី ដឹកនាំប្រគំភ្លេងដោយ នូ ញ៉ុង * ទួលគោកទួលកម្ម (និពន្ធដោយ គឹម សំអែល) * ទេពធីតាក្នុងសុបិន * ទំនួញកំហែងឈើទាល * ទំនួញ​ចាប​មាស [https://www.youtube.com/watch?v=HoRnEcOvmBo ស្តាប់] * ទំនួញនាងបទុមា * ទំនួញហ្គីតាមាស [https://www.youtube.com/watch?v=15yCJ9cRyRo// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=CfW1vciOhJ0// ច្រៀង] * ទំនួញអក្ខរា * ទំនួញទោចភ្នំ * ទំនួញស្ដេចនាគ (ក្នុងខ្សែភាពយន្តខ្មែរ រឿង [[ស័ង្ខសិល្ប៍ជ័យ]]) ច្រៀងដោយ ស៊ីន ស៊ីសាមុត * ទោះយ៉ាងណា * ទ្រព្យគាប់ចិន្តា * ទំនិញស្នេហា * ទន្សាយស្តាយចន្ទ '''ធ''' * ធីតាវិមានមាស * ធូបបីសរសៃ '''ន''' * និស្ស័យកម្មព្រះមោគ្គល្លាន * និស្ស័យស្នេហ៍ស្រីគ្រប់លក្ខណ៍ * នឹកសែននឹក * នឹកអូនជានិច្ច * នៅតែប្រាថ្នា '''ប''' * បក្សាស្លាបដែក * បងខុសហើយ * បង​ចាំយូរហើយ * បងច្រៀងនាងយំ * បង​នៅ​រង់​ចាំ * បង​នាំខ្មៅរត់ * បងលាសិនហើយ(ក្នុងខ្សែភាពយន្ត [[រឿង ពៅឈូកស]]) * បងសែនពេញចិត្តនឹងស្រី * បងស្រណោះសំដី * បងស្រលាញ់អូនជាងគេ * បង្គងទឹកភ្នែក * បង​រស់​ព្រោះ​អូន[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%84%E1%9F%87%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%93.ogg ស្ដាប់] * បណ្ដាំស្នេហ៍ * បាត់​ដំបង​ចង​ចិត្ត​ខ្ញុំ​ហើយ * បាត់​ដំបង​កុំចងពៀរនឹងខ្ញុំ * បាត់ដំបងបណ្តូលចិត្ត * បានជួបគ្នាហើយ * បិតាអភ័ព្វ * បិសាចក្រមុំ * បុប្ផាតែមួយ [https://www.youtube.com/watch?v=g7XaaF9cyYQ// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=bhnn0u9w_PU// ច្រៀង] * បុប្ផាមាសស្នេហ៍ * បុប្ផាវៀងចន្ទ * បុប្ផាឆៀងម៉ៃ * បុប្ផាដីក្រុង * បុប្ផាពង្រ * បុប្ផាលាក់ខ្លួន * បំភ្លេចមិនបាន * បើជាវាសនា * បើនឹងព្រាត់ហើយ * បើស្រលាញ់ត្រូវហ៊ាន * បើអូនបានបង * ប៉ៃលិនសុបិនស្នេហ៍ * ប៉ៃលិនព្រលឹងស្នេហ៍ * ប្ដីមួយជីវិត * ប្រវាស់ស្រែប្រាំង * បណ្ដាំស្នេហ៍​(បណ្ដាំស្នេហ៍ស្នង) [https://www.youtube.com/watch?v=jM9p7Nc1Seg ស្ដាប់] '''ផ''' * ផាត់ជាយបណ្ដូលចិត្ត * ផ្ការីកក្នុងចិត្ត​ [https://www.youtube.com/watch?v=Ua-rJ1Tbvh8// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=GYW6bwM1PbY// ច្រៀង] * ផ្កាយព្រឹក * ផ្កាយ​ព្រះ​អង្គារ [http://www.imeem.com/people/P6DQCnw/music/9OXCpXtE// ស្តាប់] * ផ្កាយព្រះអង្គារ ចង្វាក់សារ៉ាវ៉ាន់ និពន្ធបទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង ស៊ីន ស៊ីសាមុត * ផ្សងព្រេងតាមកម្ម * ផ្សងកម្រងផ្កា '''ព''' * ពេលដែលត្រូវយំ[https://m.youtube.com/watch?v=EMWAw-GoR3k// ស្តាប់](ក្នុងខ្សែភាពយន្ត [[រឿង ពេលដែលត្រូវយំ]] * ពេលភ្លៀងនាងទៅណា? * ពោធិ៍បាក់ខែង * ព្រះជិនវង្ស * ព្រោះតែស្រី * ពេលអូនឡើងយន្តហោះ * ព្រាត់ទាំងស្រលាញ់ [https://www.youtube.com/watch?v=h3wqjBw-uxI ស្តាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=immqxnymi7A ព្រាត់ភ្នំសំពៅ] * ព្រួយរបស់បង * ព្រួយចិត្ដ * ព្រែកឯងអស់សង្ឃឹម [https://www.youtube.com/watch?v=pznPH_O1L9I// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=_Ks7QRDXpQU&t=32s// ច្រៀង] * ព្រោះតែអូន '''ភ''' * ភូមគគីធំ * ភ័ព្វព្រេងវាសនា * ភ័ព្វសំណាង (ផ្ញើប្រាណលើផ្កាឈូកស) * ភ្នំសំពៅជម្រៅដួងចិត្ត * ភ្លៀងស្រក់នៅមាត់បង្អួច * ភ្លេងមច្ចុរាជ [https://www.youtube.com/watch?v=Lxh7Uf-D10g ស្តាប់] '''ម''' * មករាំលេងនឹងខ្ញុំ * មន្តស្នេហ៍ស្រីខ្មៅ [https://www.youtube.com/watch?v=LllaG69xIe0// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=U8X7rl9QMcE// ច្រៀង] * មាននរណាខ្លះ * មាសទឹកប្រាំបី * មាសទឹកដប់ * ម៉ារីណា * មិនលែងប្រពន្ធ * មួយម៉ឺនសារភាព * មួយម៉ឺនអាល័យ * មេឃ និងដី * ម៉ោង៣យប់មិញ * ម៉ែឱ្យអាវយ័ន * ម្ចាស់ក្លិននៅទីណា * ម្លប់​ដូង​ទី​ដប់ * ម្លប់ដងស្ទឹងពោធិ៍បាក់ខែង * ម្សិលមិញ * មន្តស្នេហ៍ស្រីខ្មៅ '''យ''' * យីហ៊ុបប៉ៃលិន អាល់ប៊ុម ទៅលេងបុណ្យភ្ជំ * យួរឆ្នាំដែលចាំអូន [https://www.youtube.com/watch?v=NsPo9Yz9Wkk&spfreload=10 ស្តាប់] * យំបីរាត្រី​ [https://www.youtube.com/watch?v=XmIrtgLr7Ro&t=3s​// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=VQzJnMqThT4// ច្រៀង] * យំដើម្បីឈប់យំ * យើងរាំល្អមែន * យប់១២កើត [https://www.youtube.com/watch?v=GAGSGoiwMDY// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=4gpC7ajFfzo// ច្រៀង] * យប់ថ្ងៃអង្គារ *​ យប់មិញអូនញញឹម [https://www.youtube.com/watch?v=3aiw3nB_yzk ស្តាប់] '''រ''' * រង់ចាំថ្ងៃស្អែក[https://www.youtube.com/watch?v=I6O0wKfSzMc ស្តាប់] * រយពាន់សារភាព * រសាត់តាមខ្យល់ * រាហុចាប់ចន្ទ្រ * រូបស្រីជាដួងចិត្តបង * រូបមួយជីវិតពីរ * រូបអូនហ្នឹងហើយ * រសៀលគងភ្នំ (បុប្ផាមាសស្នេហ៍) * រៀមខំស្រម៉ៃ * រៀម​ចង់​ជួប​ចរចា (យូរឆ្នាំដែលចាំអូន) * ដួងខែរនោច * រំដួលក្រពុំ * រំដួលកោះកុង * រំដួលស្ទឹងសង្កែ [https://www.youtube.com/watch?v=dMHTr7xrn5Y ស្តាប់] * រំដួលពោធិ៍សាត់ * រំដួលសុរិន្ទ * រឿងពិតរបស់បង * រសើបណាស់[[មេឌា:]] '''ល''' * លាបាត់ដំបង * លាហើយសកុលាបស្រី * លាភូមិសេកសក * លាហើយប៉ារីស * ល្វាចេកព្រាត់គូ * លាហើយពោធិ៍សាត់ * ល្មមហើយណាស្រី [https://www.youtube.com/watch?v=gJ-ivGKqTPI&t=68s// ស្តាប់][https://www.youtube.com/watch?v=b6lq958FxV0// ច្រៀង] * លុះលង់ក្រោមធរណី * លួចស្នេហ៍លួចទុក្ខ * លួចស្រលាញ់ * ស្ទឹងពោធិ៍សាត់ '''វ''' * វណ្ណៈស្នេហ៍ * វស្សាដល់ហើយ * វាសនាបិតាអភ័ព្វ * វិលវិញតាមសន្យា * វិលវិញមកអូន '''ស''' * សាយណ្ហទោចយំ * សូមជួបត្រឹមជាតិហ្នឹង * សង្ឃឹមជានិច្ច * សង្ឃឹមឬឥតសង្ឃឹម * សង្ឃឹមចុងក្រោយ * សង្សារកម្សត់ * សញ្ញាប័ត្រស្នេហា * សំបុត្របងមួយ * សំបុត្រចុងក្រោយ * សំណើចចំអកព្រម្មលិខិត * សម្បថមុខព្រះ * សម្លេងស្រែកហៅ និពន្ធបទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង ស៊ីន ស៊ីសាមុត [https://www.youtube.com/watch?v=Cr6NLMIBA_o ស្ដាប់] * សន្ទូចអត់នុយ [https://www.youtube.com/watch?v=I64X9DkUvbY ស្តាប់] * សមុទ្រទឹកភ្នែក * សមុត្ររីងស្ងួត [https://www.youtube.com/watch?v=5AzHz5tSGUM ស្តាប់] * សម្ដីមិនទៀង *[https://www.youtube.com/watch?v=bNg7mk2ScGA សម្រស់កោះកុង] * សុភាពបុរសចេះដាល់[https://www.youtube.com/watch?v=tPUvhBtDw7s ស្ដាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=GodAa5KJXtE សុវណ្ណមច្ឆា] * សូរសំលេងភ្លៀងធ្លាក់ * សូរិយារៀបលិច[https://www.youtube.com/watch?v=AqSiHnKuT1E ស្តាប់] * សូរិយាផ្សងស្នេហ៍ * ស៊ូទ្រាំតាមកម្ម *[https://www.youtube.com/watch?v=aSil4EIy4cg សែនរន្ធត់] * សែន​ស្ដាយ​ថ្ពាល់​ស្ដាំ * សំឡេង​ទឹក​ភ្លៀង * ស្ដាយដួងតារា [https://www.youtube.com/watch?v=nunUk10bsRQ ស្ដាប់] * ស្តាយក្លិនកុលាបរោយ * ស្តាយក្លិនដែលឃ្លាត * ស្តាយចិត្តដែលស្មោះ *[https://www.youtube.com/watch?v=R0FX0t129vE ស្នេហ៍បរាជ័យ] * ស្នេហាមួយ [https://www.youtube.com/watch?v=SaVYsBODLvQ ស្ដាប់] *[[ស្ពានអូតាគី|ស្ពានអូរតាគី]] *[https://www.youtube.com/watch?v=-R-Sjanpfqg សោភីនីមាសស្នេហ៍] * ស្រណោះខ្លួនណាស់ * ស្រណោះគ្រាដែលកន្លង បទភ្លេង, ទំនុក និងច្រៀងដោយលោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត ដឹកនាំភ្លេងដោយលោក ហាស់ សាឡន *​​​ ស្រណោះផ្កាក្ទម្ភ[https://www.youtube.com/watch?v=WWLIJ6gqvgI// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=8Wu7bAd-uM8//​ ច្រៀង] * ស្រណោះភូមិដើមល្វា * ស្រណោះស្រុកស្រែ[https://www.youtube.com/watch?v=WzWXLIxU5fs ស្តាប់] * ស្រឡាញ់ហើយម្ដេចស្អប់ * ស្រអែមដងស្ទឹងសង្កែ *[https://www.youtube.com/watch?v=NxLwnf9TWZE ស្រអែមលាក់ខ្លួន] * ស្តាប់បងច្រៀងបំពេ * ស្ទឹងកែវ [https://www.youtube.com/watch?v=iIf2A3h_aUE ស្តាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=d8mCEuYEhCM ស្ទឹងពោធិ៍សាត់] *[https://www.youtube.com/watch?v=oyBnE1C5jqs ស្លឹកឈើចាកមែក] * សំណោករាហុល * សំណព្វចិត្ត * សុំស្នេហ៍សុំលុយ និពន្ធបទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង វ៉ោយ ហូ ដឹកនាំប្រគំភ្លេង ហាស់ សាឡន * ស្នេហ៍នៃយើង * ស្នេហ៍បាត់សំរស់ * ស្នេហ៍លើអាកាស * ស្នូរតំណក់ទឹកភ្លៀង *[https://www.youtube.com/watch?v=VN8Gy47djYs ស្ពាន​ឈើ​​អភ័ព្វ] * ស្មានចិត្តមិនត្រូវ * ស្រីចិត្តរយពាន់ * ស្រលាញ់អូន៣៦៥ថ្ងៃ * សម្រស់គ្មានផ្ទឹម * សម្រែកឈាមខ្មែរ ច្រៀងដោយលោក ស៊ី ស៊ីសាមុត ទំនុកច្រៀង ម៉ា ឡៅពី បទភ្លេង ស៊ីន ស៊ីសាមុត​ * សត្វស្ទាំងហើរស្ទុយ '''អ''' * អកបឹងកន្សែង [https://www.youtube.com/watch?v=CijlA19EBpY ស្ដាប់] * អក្ខរាទឹកភ្នែក * អក្ខរាផ្ញើទៅស្រី [https://www.youtube.com/watch?v=UsC-P1zg9HM ស្ដាប់] * អក្ខរាតាមព្រះពាយ[https://www.youtube.com/watch?v=aw1YyWXX61Y ស្តាប់] * អនិច្ចា * អនិច្ចា​ក្រឡា​ហោមគង់ * អនិច្ចាផ្គរលាន់ * អនុស្សាចារដើមស្រឡៅ * អនុស្សាវរីយ៍ភ្នំសំពៅ * អនុស្សាវរីយ៍សេកសក * អស់ហើយក្តីរំពឹង * អាថ៌កំបាំងបុរសក្នុងលោក * អានី [https://www.youtube.com/watch?v=XLqcP8eZ9Dk ស្តាប់] * អារសាច់ជូនម្ដាយ * អាសូររំចង់ (ទឹកភ្នែករំចង់) * អូ!អូ!យ៉េៗ (ស្នេហ៍តែស្រីមួយ) * អូនគង់ដឹងខ្លួន * អូនគ្មានស្រណោះ * អូនជាដួងចិត្តបង * អូនទើសទាស់រឿងអ្វី * អូនភស្ដា * អូនមកពីណា * អម្រែកស្នេហ៍អវិចី '''ឯ''' * ឯណាទៅឋានសូគ៌ '''ឱ''' * ឱ! ស្នេហ៍អើយ * ឱ!ផ្សែងបារី [https://m.youtube.com/watch?v=OIrOPYtIvfA// ស្ដាប់] == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == * [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Sinn_Sisamouth Sinn Sisamuth] English Wikipedia *[https://fr.wikipedia.org/wiki/Sinn_Sisamouth Sinn Sisamuth] Français Wikipedia * [https://en.m.wikipedia.org/wiki/List_of_songs_recorded_by_Sinn_Sisamouth List of songs recorded by Sinn Sisamouth] * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == {{អត្ថបទពិសេស}} [[Category:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] [[Category:បុគ្កលមកពីខេត្តស្ទឹងត្រែង]] nwiuggzm9y81g5ztovl7vv39zfjj9rj 0 6373 342393 247439 2026-11-02T03:53:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342393 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:9th_Century_Statue_of_Marici,_Indian_Museum,_Calcutta_ei05-44.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|[[ព្រះនាងមារីចី]]ពោធិសត្វទេវី.]] [[ឯកសារ:Bangkok_National_Museum_-_2017-04-22_(053).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះអវលោកិតេស្វរៈ(លោកេស្វរៈ) សិល្បៈឝ្រីវិជយ.]] ::បុគ្គលដែលបានឈ្មោះថាជាព្រះពោធិសត្វ គឺបុគ្គលដែលខំបំពេញបារមី១០ (ឬពុទ្ធការកធម៌) ដោយ៖ ::*'''បញ្ញាធិក''' សាងបារមីដោយព្រះប្រាជ្ញារយៈពេល២០អសង្ខេយ្យកប្ប។ ::*'''សទ្ធាធិក''' សាងបារមីដោយសទ្ធាបារមីរយៈពេល៤០អសង្ខេយ្យកប្ប។ [[ឯកសារ:Bodhisattva_irradiant_Guimet_140508.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះអវលោកិតេស្វរៈ(លោកេស្វរៈ) សិល្បៈជយវម៌្មទី៧..]] ::*'''វិរិយាធិក''' សាងបារមីដោយសេចក្តីព្យាយាមដ៏ខ្លាំងក្លារយៈពេល៨០អសង្ខយ្យកប្ប។ </ref>https://www.dhammahome.com/webboard/topic/28255</ref></ref>https://web.archive.org/web/20160915221344/http://www.winnews.tv/news/7703</ref> [[ឯកសារ:The_Bodhisattva_Maitreya,_Thailand,_late_8th_century,_bronze,_Kimbell_Art_Museum.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| ព្រះមៃត្រេយ.]] ==កំណត់== {{commons category|​ព្រះបរមពោធិសត្វ}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[ពោធិសត្វ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] diqqgyq2gzj1wnk8zytt6fuqyvpx5p7 0 10210 342406 341519 2026-11-02T05:30:27Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342406 wikitext text/x-wiki លោក សមរង្ស៊ី គឺជា​សកម្មជន សេដ្ឋវិទូ និង​ជា​អ្នក​នយោបាយ​ខ្មែរ ដែល​ទើប​តែ​កាន់​តំណែង​ជា​មេ​ដឹក​នាំ​[[គណបក្ស​ប្រឆាំង]]។ បច្ចុប្បន្ន​លោក​ជា​ប្រធាន​បណ្ដោះអាសន្ន​នៃ​[[គណបក្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ]] ដោយសារ​ការ​បន្ត​បម្រាម​មិន​ឲ្យ​ធ្វើ​នយោបាយ​ពី​សំណាក់​ប្រធាន​គណបក្ស គឺ​លោក [[កឹម សុខា]]។ {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #F4AF09;" colspan="3"|'''រូបថត'''[[ឯកសារ:Sam_Rainsy_and_Kem_Sokha_wave_to_protesters.jpg|រូបភាពតូច|ស្តាំ]] |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" !style="background: #F4AF09;" colspan="3"|ប្រធានបក្សប្រឆាំងនៃគណបក្សសង្រ្គោះជាតិកម្ពុជា |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះ''' |colspan="2"|សម រង្ស៊ី |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"|១០ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៤៩ |- style="vertical-align:top;" |'''ទីកន្លែងកំណើត''' |colspan="2"| [[កំពង់ចាម]] |- style="vertical-align:top;" |'''សញ្ជាតិ''' |colspan="2"|[[ខ្មែរ]]-សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុក''' |colspan="2"| [[សម សារី]] ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''ម្តាយ''' |colspan="2"| អ៊ិន អឹម ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''កម្រិតវប្បធម៌''' |colspan="2"|[[អនុបណ្ឌិតសេដ្ឋកិច្ច]] |- style="vertical-align:top;" |'''ភរិយា''' |colspan="2"| [[ជូ ឡុងសូម៉ូរ៉ា]] |- style="vertical-align:top;" |'''សាសនា''' |colspan="2"| [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |- style="vertical-align:top;" |'''មុខរបរ''' |colspan="2"| |- style="vertical-align:top;" |'''ការតស៊ូនយោបាយ''' |colspan="0"| បានបង្កើតគណបក្ស សម រង្សី និងបានបង្កើតគណបក្ស ភ្លើងទៀន បន្ទាប់មកបង្កើតគណបក្ស សង្គ្រោះជាតិ |}2016 .10.តុលា ត្រូវ 2026 .គណបក្ស សង្គ្រោះជាតិ នេះ មិនបានមកបោះ ឆ្នោត នោះ តាមអោយ kh s ត្រូវបានននោបាយ ?.ខុសច្បាប់តាមបំដាប្រទេស 2027..សមរស្សី មកតាមសន្យា.ខុសនឹងច្បាប់ជាតិ ជនវំថាប្រទេស សមរស្សីចាំនៅក្រោយ 2027 ដល់ 2028 .? == ប្រវត្តិ== === ការសិក្សា === * ១៩៨០ អនុបណ្ឌិតគ្រប់គ្រងធុរកិច្ច សាកលវិទ្យាល័យ INSEAD Fontainebleau (ប្រទេសបារាំង) * ១៩៧៣ អនុបណ្ឌិតសេដ្ឋកិច្ច មហាវិទ្យាល័យនីតិសាស្រ្ត និងវិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច ក្រុងប៉ារីស * អនុបណ្ឌិតវិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច -ទ្រឹស្តីហិរញ្ញវត្ថុ មួយ បង្កើតឡើងដោយ សម រង្សុី ត្រូវបានសាលាជាន់ខ្ពស់ សេដ្ឋកិច្ជ និង ពាណិជ្ជកម្ម នៅប្រទេសបារាំង ដាក់ឲ្យនិស្សិតសិក្សា។ ខាងក្រោមនេះ គឺជា សៀវភៅ ផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុសហគ្រាស និពន្ធដោយសាស្ត្រាចារ្យ នៃសាលាពាណិជ្ជកម្ម ដ៏ល្បីល្បាញជាងគេ នៅប្រទេសបារាំង ឈ្មោះ Ecole des Hautes Etudes Commerciales (HECpp) ដែលរៀបរាប់ ពី ទ្រឹស្តីហិរញ្ញវត្ថុ របស់ សម រង្ស៉ី ហៅថា Délai de recouvrement សម្រាប់វាយតម្លៃភាគហ៊ុន លើទីផ្សារ។ === ប្រវត្តិការងារ === *១៩៩២-១៩៩៥ សមាជិកស្ថាបនិក និងគណៈកម្មការនាយកគណៈបក្សហ៊ុនស៊ិនប៊ិច *១៩៩៣-១៩៩៤ រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច *១៩៩២-១៩៩៣ សមាជិកឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាជាតិជាន់ខ្ពស់កម្ពុជា (SNC) ==គ្រួសារ== ឪពុករបស់លោក សម រង្សី គឺលោក សម សារី ធ្លាប់បានធ្វើជា​រដ្ឋ​មន្ត្រី​ក្រសួង​​អប់រំ ផែនការ និង​ឥណទានហិរញ្ញវត្ថុ មុនពេលដែលលោក​ត្រូវបានទទួលតំណែងជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រីស្តីទីនៅក្នុង​រដ្ឋាភិបាលដែលដឹកនាំដោយ​សម្តេចសីហនុក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០។ ម្តាយរបស់លោក សម រង្សី គឺលោកស្រី អ៊ិន អឹម ត្រូវបាន​កត់ត្រាថាជាស្ត្រីខ្មែរដំបូងបំផុត​ដែលបាន​​បញ្ចប់ការសិក្សា​ថ្នាក់​ទុតិយភូមិ ដែលគេហៅថាបាក់កាឡូរ៉ែអា (Baccalauréat)។ លោក សម សារី បានរត់គេចខ្លួនពីកម្ពុជា​នៅក្នុងឆ្នាំ 1959 នៅពេលដែលលោក សម រង្ស៊ី មានអាយុត្រឹម​ដប់ឆ្នាំដោយរងការ​សង្ស័យថាបាន​ចូលរួមនៅក្នុង ផែនការសម្ងាត់ក្រុង​បាងកក ខណៈពេលដែល​ម្តាយគាត់​ត្រូវ​បាន​ចាប់ឃុំឃាំងនៅក្នុងពន្ធនាគារ។ ជីតារបស់លោក សម រង្ស៊ី គឺ​លោក សម ញាណ បានបម្រើការជាប្រធាននៃ​ព្រះរាជ​ក្រុមប្រឹក្សានៃ​កម្ពុជា និងត្រូវបាន​តែងតាំងជា​សមាជិកដ៏សំខាន់​នៃ គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (កម្ពុជា) នៅ​ក្នុងឆ្នាំ 1940 ។ <ឈ្មោះឯកសារ = "Brown240" /> លោក​ សម​ រង្សី​បាន​រៀបការជាមួយអ្នកស្រី ជូ ឡុងសូម៉ូរ៉ា ដែលបច្ចុប្បន្នលោកស្រីក៏ជាសមាជិកសភាមកពីគណបក្សជាមួយលោកដែរ ហើយគាត់មានកូនបីនាក់គឺ ​​សម ប៉ាទ្រិក, សម មួរែល និង​សម រ៉ាឈែល។ Tioulong Samura's father, Nhiek Tioulong was a military general who founded the [[Khmer Renovation]] party and briefly served as an Acting Prime Minister in 1962. Both Sam Rainsy and his wife claimed to have [[Chinese Cambodian|Chinese]] ancestry, the former having revealed that one of his great-great grandfathers was a Chinese immigrant,<ref>[http://www.thecambodiaherald.com/cambodia/detail/1?page=11&token=Mjk3NDJiOTY4MDdhMDE1NzY1NjEzMWJkNzcxYWJm Sam Rainsy urges Cambodia to support China's claims to South China Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222003440/http://www.thecambodiaherald.com/cambodia/detail/1?page=11&token=Mjk3NDJiOTY4MDdhMDE1NzY1NjEzMWJkNzcxYWJm |date=2014-02-22 }}, 24 January 2012, The Cambodia Herald.com</ref><ref>[http://www.samrainsyparty.org/en/2012/01/21/english-message-de-voeux-du-president-sam-rainsy-a-tous-les-cambodgiens-de-descendance-chinoise-a-loccasion-du-nouvel-an-chinois/ MESSAGE DE VŒUX DU PRESIDENT SAM RAINSY A TOUS LES CAMBODGIENS DE DESCENDANCE CHINOISE A L’OCCASION DU NOUVEL AN CHINOIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415002049/http://www.samrainsyparty.org/en/2012/01/21/english-message-de-voeux-du-president-sam-rainsy-a-tous-les-cambodgiens-de-descendance-chinoise-a-loccasion-du-nouvel-an-chinois/ |date=2012-04-15 }}, 21 January 2012, Official website of Sam Rainsy party (retrieved 7 June 2012)</ref> while Nhiek Tioulong revealed that he had a Chinese grandfather during a dialogue session with [[Zhou Enlai]] in 1954.<ref>Bulletin: Inside China's Cold War &ndash; Document No. 79, Minutes of Conversation between Zhou Enlai and Cambodian Foreign Minister Tep Phan (Summary), 20 July 1954</ref> === ឯកសារបន្ថែម === លោក សម រង្ស៊ី ជាអ្នកដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំងចាស់វស្សានៅកម្ពុជា។ លោកធ្លាប់ជាតំណាង សម្តេច ព្រះនរោត្តម សីហនុ ក្នុងក្រុមប្រឹក្សាជាតិជាន់ខ្ពស់ SNC ។ លោកធ្លាប់ជា រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ដល់ ១៩៩៤ ដោយធ្លាប់បានបញ្ចុះប្រាក់ដុល្លារ ពី ១ដុល្លារអាមេរិក = ៣៦០០រៀស មកត្រឹម ១ដុល្លារអាមេរិក = ២៥០០រៀល ប៉ុណ្ណោះហើយតំលៃសាំងនៅត្រឹម​ ១៧០០រៀល ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងមុខដំណែង លោកបានដំឡើងប្រាក់ខែអោយមន្ត្រីរាជការ ១០០% ចំនួន ៣ ដង ។ ក្នុងជីវិតនយោបាយ លោកត្រូវបានគេយាយី ប្រុងផ្តាច់ជីវិតលោក ជាច្រើនលើកច្រើនសារ ដូចជាពេល លោក ចុះត្រួតពិនិត្យការទំលាក់ឈើហ៊ុបពីក្រចេះ លោកត្រូវបានបាញ់ដោយ ​​​សឿង ផែនដី តែអង្គរក្សលោកបានច្រានលោកធ្លាក់ទឹកទាន់។ លើកទី២ នៅមុខមន្ទីររដ្ឋសភាចាស់ពេលលោកទាមទាអោយមានប្រព័ន្ធតុលាការយុត្តិធម៌ ត្រូវគេគប់គ្រាប់បែក៤គ្រាប់ដែលបណ្តាលអោយលោករបួស និងមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន១៦នាក់។ លើកទី៣ នៅពេលលោកទៅយាមហឹបឆ្នោតនៅក្នុងក្រសួងមហាផ្ទៃត្រូវបានគេប៉ងធ្វើឃាតដោយបោះគ្រាប់បែកម្តងទៀត។ ប៉ុន្តែលោកនៅតែចេញទៅតាមដងផ្លូវជាច្រើនលើកច្រើនសារដើម្បីទាមទារសិទ្ធិជូនប្រជាពលរដ្ឋរងគ្រោះដោយអំពើរំលោភបំពាននិង សិទ្ធិកម្មករជានិច្ច។ ដើម្បីបង្ហាញពីចិត្តប្រឆាំងនឹងប្រទេសវៀតណាម នៅ ខេត្តស្វាយរៀង លោកបានទៅដកតំរុយព្រំដែនដែលឈ្លានពានមកទឹកដីកម្ពុជា ហើយត្រូវបានតុលាការស្វាយរៀងកាត់ទោសអោយពន្ធនាគារចំនួន១២ឆ្នាំ។ បច្ចុប្បន្នលោកជាមេដឹកនាំនៃគណបក្សប្រឆាំងដ៏ធំគឺគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ។ បើពុំមាន​អ្វី​ប្រែ​ប្រួល ​រដ្ឋាភិ​បាល​​​ក្រៅ​ប្រទេស​ដែល​​ដឹក​នាំ​​ដោយ ​លោក​ សម រង្ស៊ី ​អតី​ត​​​មេដឹក​នាំ​គណបក្ស​​សង្គ្រោះ​​ជាតិ​ ដែល​​​ជា​គូប្រកួត​​ប្រជែង​​នយោ​បាយ​​យ៉ាង​ស្រួច​​ស្រាល់​​ជាមួយ​ ​លោក ​ហ៊ុន សែន អស់​​រយៈ​​ពេល​​ជាង​​៣០​​ឆ្នាំ​​មក​ហើយ​​នោះ​​ ​នឹង​បើក​ពិធីស​មាជ​ចេញ​ដំណើរ​​​ជា​ផ្លូវ​ការ​ នូវ​រដ្ឋាភិបាល​​ក្រៅ​​ប្រទេស​​ថ្មីស្រឡាង​​ មាន​ឈ្មោះ​ថា ​«រដ្ឋា​​ភិបាល​​​កម្ពុជា​ឯក​រាជ្យ​​២៣​តុលា​» នៅ​ទី​ក្រុង​ប៉ារីស ប្រទេស​បារាំង នៅ​​​ថ្ងៃ​​ទី២៥ ខែ​តុលា​ ឆ្នាំ​២០២៥​​នេះ។ ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== *[https://web.archive.org/web/20050209105125/http://www.samrainsyparty.org/ គេហទំព័រ​គណបក្ស​សម រង្ស៊ី] {{អត្ថបទមិនពេញលេញ}} [[Category:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[Category:អ្នកនយោបាយខ្មែរ]] [[Category:បុគ្កលមកពីភ្នំពេញ]] ctwkda9gdblbwp4ulxo5fjydy19a8r6 0 11379 342390 340956 2026-11-02T03:38:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342390 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = ប្រេម តិណសូលានន្ទ៍ |native_name = เปรม ติณสูลานนท์ |honorific-prefix = |honorific-suffix = |nationality = [[Thai people|Thai]] |image = Prem Tinsulanonda (Cropped).jpg |office1 = [[រាជានុសិទ្ធិនៃព្រះរាជាណាចក្រថៃ]] |term_start1 = 13 October 2016 |term_end1 = 1 December 2016 <br><small>During first seven weeks of King [[Vajiralongkorn]]'s reign</small> |monarch1 = [[វជិរាលង្ករណ|សម្ដេចព្រះចៅយូហួ មហាវជិរាលង្ករណ បតិន្ទ្រទេព្យវរាង្កូរ]] |primeminister1 = [[Prayut Chan-o-cha]] |office2 = President of the [[Privy Council of Thailand]] |term_start2 = 4 September 1998 |term_end2 = 26 may 2019 |monarch2 = [[ភូមិពលអតុល្យតេជ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្ទ្រមហាភូមិពលអតុល្យតេជ]] <br> [[វជិរាលង្ករណ|សម្ដេចព្រះចៅយូហួ មហាវជិរាលង្ករណ បតិន្ទ្រទេព្យវរាង្កូរ]] |predecessor2 = [[Sanya Dharmasakti]] |successor2 = |office3 = 16th [[Prime Minister of Thailand]] |term_start3 = 3 March 1980 |term_end3 = 4 August 1988 |monarch3 = [[ភូមិពលអតុល្យតេជ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្ទ្រមហាភូមិពលអតុល្យតេជ]] |predecessor3 = [[Kriangsak Chamanan]] |successor3 = [[Chatichai Choonhavan]] |office4 = [[Ministry of Defence (Thailand)|Minister of Defence]] |term_start4 = 24 May 1979 |term_end4 = 5 August 1986 |primeminister4 = [[Kriangsak Chomanan]]; himself |predecessor4 = [[Kriangsak Chomanan]] |successor4 = Phaniang Kantrat |office5 = [[List of Commanders of the Royal Thai Army|Commander in Chief of the Royal Thai Army]] |term_start5 = 1 October 1978 |term_end5 = 25 August 1982 |predecessor5 = Serm Na Nakhon |successor5 = Prayuth Jarumanee |birth_date = {{Birth date|1920|8|26|}} |birth_place = [[Mueang Songkhla District|Songkhla]], [[Songkhla Province|Songkhla]], [[Rattanakosin Kingdom|Siam]] |death_date ={{Death date and age|2019|05|26|1920|08|1920}} |death_place =[[បាងកក|ក្រុងទេព]], [[ប្រទេសថៃ]] |party = ''non-partisan'' (Military) |spouse = |alma_mater = [[Chulachomklao Royal Military Academy|Royal Thai Army Academy]];<br />[[United States Army Armor School]], Fort Knox |religion = [[ពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]] |rank = [[File:RTA OF-9 (General).svg|15px]] [[General]] (Phon Ek) |branch = [[Royal Thai Army]] |serviceyears = 1941–86 |commands = [[List of Commanders of the Royal Thai Army#Royal Thai Army|Commander-in-Chief]] (1978-81) |battles = [[Franco-Thai War]]<br />[[World War II]]<br />[[Military history of Thailand#Thailand and regional Communism (1945–90)|Communist insurgency campaigns]] ||signature= }} '''នាយឧត្តសេនីយ៍ ប្រេម តិណសូលានន្ទ៍''' ប្រសូតនៅថ្ងៃទី ([[២៦ សីហា]] [[ព.ស. ២៤៦៣]] — [[២៦ ឧសភា]] [[ព.ស. ២៥៦២]]) ដោយ​លោក ជា​ឧត្ដម​សេនីយ៍​កងទ័ព​ជើងគោក ជើងទឹក និង​ជើង​អាកាស​។ ហើយ​លោក​ក៏​ជា​ប្រធាន [[​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ជំនិត​ព្រះមហាក្សត្រ​]]​និង​ជា​[[រដ្ឋបុរស]] ព្រម​ទាំង​ជា​[[នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ថៃ]]ទី ១៦ និង​កាន់​តំណែង​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ៣​សម័យ ចន្លោះ​ពី​ឆ្នាំ [[ព.ស. ២៥២៣​]] ​ដល់ ​[[ព.ស. ២៥៣១​]]​មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ លោក​ក៏​ជា​នាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រី​ថៃ ដែល​កាន់​អំណាច​តាម​សេចក្ដី​អញ្ជើញ​របស់​រដ្ឋសភា​បាន​យូរ​ជាង​គេ ដោយ​សារ​តែ​នៅ​សម័យ​នោះ​ច្បាប់​របស់​ថៃ​មិន​បាន​កំណត់​ឲ្យ​រដ្ឋ​សភា​រើស​នាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រី ​ចេញ​ពី​សមាជិក​ភាព​សភា​តំណាង​រាស្ត្រ។ បុគ្គលិក​លក្ខណៈ​របស់ ឧត្តម​សេនីយ៍ ប្រេម ជា​មនុស្ស​ដែល​និយាយ​តិច ​នៅ​ពេល​កាន់​តំណែង​ជា​នាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រី​របស់​ប្រទេស​ថៃ មាន​ការ​ផ្ដល់​បទ​សម្ភាសន៍​ឲ្យ​សារ​ព័ត៌មាន​តិច​ណាស់ រហូត​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រសិទ្ធិ​នាម​ឲ្យ​ថា '''តេមិយ​គរ''' <ref>{{Cite web |url=http://www.prachatai.com/05web/th/home/page2.php?mod=mod_ptcms&ContentID=3025&SystemModuleKey=HilightNews |title=ถอดรหัสป๋า เปิดปาก 3 ฝ่ายต้องคุยกันเอง |access-date=2011-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716004406/http://www.prachatai.com/05web/th/home/page2.php?mod=mod_ptcms&ContentID=3025&SystemModuleKey=HilightNews |archive-date=2011-07-16 |url-status=dead}}</ref> និង​ទទួល​បាន​រហ័ស​នាម​មួយ​ទៀត​ថា '''អ្នក​ប្រហារ​តាម​ដង​ទន្លេ​ចៅ​ផ្រា​យ៉ា''' ចេញ​ពី​ហេតុ​ការណ៍​[[ក្បត់​មេសា​ហាវ៉ាយ]]​ និង​[[ក្បត់ ៩ កញ្ញា]]<ref>{{Cite web |url=http://www.prajan.com/webboard/view.php?id=11873 |title=เสธ.แดง เล่าให้ฟังฤทธิ์เดชขันทีนักฆ่าแห่งลุ่มเจ้าพระยา |access-date=2011-02-16 |archivedate=2011-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814215950/http://www.prajan.com/webboard/view.php?id=11873 |url-status=dead }}</ref> ក្រោយពីការកាន់តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី ផុតទៅ នៅថ្ងៃទី ៣ សីហា ព.ស. ២៥៣១ ព្រះមហក្សត្រថៃ មានចេញព្រះរាជក្រិត្យតែងតាំងឲ្យ​ឧត្តមសេនីយ៍​ឯក ប្រេម ជាសមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សា​ជំនិតព្រះមហាក្សត្រ នៅថ្ងៃទី ២៣ សីហា ព.ស. ២៥៣១។ ក្រោយមកទៀតនៅថ្ងៃ ២៩ សីហា ព.ស. ២៥៣១ បានទទួលព្រះរាជទានតែងតាំងជា '''រដ្ឋបុរស''' ។ នៅថ្ងៃទី ៤ សីហា ព.ស. ២៥៤១ ក៏បានព្រះរាជទានតែងតាំង ជា '''ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាជំនិតព្រះមហាក្សត្រ'''។ ឧត្តមសេនីយ៍ ប្រេម ទីនសូឡានុន្ទ កើតនៅ ឃុំបយ៉ាង ស្រុកស៊ុងខ្លា [[ខេត្តស៊ុងខ្លា]] ជាកូន​ពៅ​ក្នុង​ចំណោម​បង​ប្អូន ៨នាក់​ របស់​អាមាត្យ ប៊ិង ទីនសូឡានុន្ទ និង​មាតា​ឈ្មោះ អ្នកស្រី វិនិតថាន់ថៈកម្ម (អត ទីន​ស៊ូឡា​នុន្ទ)។ លោកប្រេម បានសំរេចការសិក្សាពី សាលារៀនមហាជិរ៉ាវុធ ខេត្តស៊ុងខ្លា ដោយមានអត្តលេខ ១៦៧ និង​[[លាសារៀន​សួនកុលាបវិទ្យាល័យ]] កាលពី ព.ស ២៤៨។ បន្ទាប់ពីមក ក៏​បាន​សិក្សា​បន្ត​នៅ​[[សាលារៀន​បច្ចេកទេស​ទាហាន​ជើង​គោក]] ជំនាន់​ទី ៥ ដោយ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ទាហាន​រថ​ពាស​ដែក (សាលារៀន​នេះ​ត្រូវ​បាន​សាង​ឡើង​នៅ​ក្នុង ព.ស ២៤៧៧ ហើយ​ក្រោយ​មក​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ជា [[សាលារៀន​យោធា​ព្រះចុល្ល​ចមក្លៅ​]])។ ឧត្តមសេនីយឯក ប្រេម បានសំរេចការសិក្សា វគ្គសិក្សាពិសេសនៅសាលារៀនបច្ចេកទេសទាហានជើងគោកកាលពី ព.ស ២៤៨៤ ហើយបានចូលរួម​ក្នុង​ការប្រ​យុទ្ធ​ក្នុង​សមរ​ភូមិ​ [[បញ្ហាវិវាទឥណ្ឌូចិន|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]]រវាងប្រទេសថៃ ជាមួយ[[បារាំង]] នៅ [[ប៉ោយប៉ែត]] [[កម្ពុជា]]។ ក្រោយពីនោះក៏បានចូលបំរើការនៅក្នុង[[កងទ័ពពាយ័ព្យ]] ក្រោមការបញ្ជារបស់[[ហ្លួងស៊េរីរើងរិទ្ធិ]] ដែលចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ចន្លោះឆ្នាំព.ស ២៤៨៥-២៤៨៨ នៅ [[ឈៀងទុង]]។ ក្រោយពីសង្គ្រាម ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ប្រេម បានចូលបំរើការងាររាជការនៅ[[ឧត្រាឌិត]] និងទទួលបានអហារូបករណ៍ទៅសិក្សាបន្តនៅសាលារៀនរថក្រោះរបស់កងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក ដំណាលគ្នានឹង [[ភិជិត្រ កុនលវណិត|ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ភិជិត្រ កុនលវណិត]] និង[[វិជិត្រ សុខម៉ាក|ឧត្តមសេនីយ៍ឯង វិជិត្រ សុខម៉ាក]] កាលពី ព.ស ២៤៩។ លោកបានត្រឡប់មកទទួលតំណែង មេបញ្ជាការរងនៃសាលារៀនរថក្រោះ បន្ទាប់ពីមានមានការចាត់តាំងរបស់សាលារៀនទាហានរថក្រោះ នៅខេត្ត[[ស្រះបុរី]]។ ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ប្រេម បានទទួលការតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រជា មេបញ្ជាការប្រចាំមជ្ឈមណ្ឌលហ្វឹកហ្វឺនទាហាន​រថក្រោះ ដោយមានសក្ដិជា ឧត្ដមសេនីយ៍ត្រី កាលពី ព.ស ២៥១។ ក្នុងរយៈ ៥ឆ្នាំ នៃការកាន់តំណែងនោះ គាត់ចូលចិត្តហៅខ្លួនឯងថា "ប៉ា" នៅចំពោះមុខអ្នកដែលមានអាយុតិចជាងគាត់ និងហៅអ្នកដែលមានអាយុតិចជាងគាត់ថា "កូន" រហូតក្លាយជាទម្លាប់នៃការហៅឈ្មោះគាត់ជាទូទៅថា "ប៉ា" ឬ "ប៉ាប្រេម" ចំណែកបុគ្គលដែលស្និទ្ធនឹងគាត់ ក៏ត្រូវបានគេចូលចិត្តហៅថា "កូនប៉ា" ហើយក៏ត្រូវបានហៅជាប់មាត់រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ <ref>วีรชาติ ชุ่มสนิท, 24 นายกรัฐมนตรีไทย, ออลบุ๊คส์พับลิสชิ่ง, 2549 ISBN 974-94-55398 </ref> ឧត្តមសេនីយ៍ឯកប្រេម ត្រូវបានប្ដូរទៅទទួលតំណែងជា មេបញ្ជាការរងយោធាភូមិភាគ២ ដើម្បីត្រួតត្រា [[ភាគឦសាន]] នៅ ព.ស ២៥១។ បន្ទាប់មកលោកក៏ត្រូវបានឡើងឋានៈជាមេទ័ពភូមិភាគ២ ដើម្បីការពារភាគឦសាន្តនា ព.ស ២៥១៧ ដោយមានឋានន្តរស័ក្ដិ ជាឧត្តមសេនីយ៍ឯក។ ហើយក៏បានធ្វើជាជំនួយការមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោកនៅ ព.ស ២៥២០ និងឡើងជា និងត្រូវបានតម្លើងតំណែងជាមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោកនៅ ព.ស ២៥២។ == តំណែងក្នុងឆាកនយោបាយ == នៅព.ស. ២៥០២ ក្នុងសម័យរបស់ [[សេនាប្រមុខ សំរិទ្ធិ ធនៈរ៉ាត់ ]] ឧត្តមសេនីយឯកប្រេម បានទទួលការតែងតាំងជាសមាជិកសភាព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ បន្ទាប់ពីនោះ ក៏បានទទួលការតែងតាំងជាសមាជិកសភានិតិបញ្ញត្តិ និងព្រឹទ្ធសភា ក្នុងកំឡុង ព.ស ២៥១១-២៥១៦ នៅក្នុងសម័យ [[សេនាប្រមុខ ថៈណម គិទទិខៈចន]] ។ ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ប្រេម ក៏ធា្លប់បានចូលរួមនៅក្នុងការធ្វើរដ្ឋប្រហារនៅថៃចំនួន​ ២ លើក​ ដែលដឹកនាំដោយឧត្តមនាវីឯក​[[សៈង៉ាត់ ឆ្លយូ (สงัด ชลออยู่)]] នៅថ្ងៃទី [[៦ តុលា]] [[ព.ស. ២៥១៩]] ផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាល[[ព្រះអង្គម្ចាស់ សេនី ប្រាម៉ូត (หม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช)]] និងថ្ងៃទី [[២០ តុលា]] [[ព.ស. ២៥២០]] ផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាល[[ថានិន្ទរ ក្រៃវិសៀន (ธานินทร์ กรัยวิเชียร)]] ។ ឧត្តមសេនីយ៍ ប្រេម ទទួលតំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីលើកដំបូងនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល ឧត្តមសេនីយ៍ឯក [[ក្រៀងស័ក្ដិ ឆៈម៉ៈណាន់ (เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์)]] ក្នុងឋានៈជារដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទី[[ក្រសួងមហាផ្ទៃថៃ]]និងរយៈចុងក្រោយនៃរដ្ឋាភិបាលឧត្តមសេនីយ៍​ឯក ក្រៀងសក្ដិ លោកប្រេម ក៏បានកាន់តំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ ទន្ទឹមនឹងតំណែង មេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោក ។ ក្នុងរយៈពេលនោះ លោកប្រេម ត្រូវបានមនុស្សជាច្រើនទទួលស្គាល់ ហើយក្រោយពេលដែលឧត្តមសេនីយ៍ឯក ក្រៀងសក្ដិ លាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៣ កុម្ភៈ ព.ស. ២៥២៣ គាត់ក៏ត្រូវបានសភាតំណាងរាស្ត្រ និងព្រះមហាក្សត្រ ជ្រើសឲ្យកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីទី ១៦ របសប្រទេសថៃ នៅថ្ងៃទី ៣ មីនា ព.ស. ២៥២៣ ។ == ការកាន់តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី == [[ไฟล์:Prem Tinsulanonda.jpg|thumb|250px|พล.อ.เปรม ขณะปฏิบัติภารกิจเยือนต่างประเทศเมื่อครั้งดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี]] === សម័យទី ១ === [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 42 ของไทย|คณะรัฐมนตรี คณะที่ 42]]: 3 มีนาคม 2523 - 29 เมษายน 2526 สิ้นสุดลงภายหลังการยุบสภา ในวันที่ 19 มีนาคม 2526 เนื่องจากสภาผู้แทนราษฎรไม่เห็นชอบกับการเสนอให้ยืดอายุการใช้บทเฉพาะกาลของ [[รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2521]] มีการเลือกตั้งในวันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2526 === សម័យទី ២ === [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 43 ของไทย|คณะรัฐมนตรี คณะที่ 43]]: 30 เมษายน 2526 - 4 สิงหาคม 2529 สิ้นสุดลงภายหลังการยุบสภา ในวันที่ 1 พฤษภาคม 2529 เนื่องจากรัฐบาลแพ้เสียงในสภา ในการออกพระราชกำหนดการขนส่งทางบก มีการเลือกตั้งในวันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2529 === សម័យទី ៣ === [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 44 ของไทย|คณะรัฐมนตรี คณะที่ 44]]: 5 สิงหาคม 2529 - 3 สิงหาคม 2531 สิ้นสุดลงภายหลังการยุบสภา ในวันที่ 29 เมษายน 2531 เนื่องจากเกิดปัญหาขึ้นใน[[พรรคประชาธิปัตย์]] เกิดกลุ่ม 10 มกรา ดำเนินกิจกรรมทางการเมืองอย่างเป็นเอกเทศภายในพรรค กลุ่ม 10 มกรา นี้ลงมติไม่สนับสนุนพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ ที่รัฐบาลเสนอเข้าสู่การพิจารณาของสภา จนทำให้พระราชบัญญัติไม่ผ่านการเห็นชอบ พรรคประชาธิปัตย์แสดงความรับผิดชอบโดยการถอนตัวจากการเป็นพรรคร่วมรัฐบาล พลเอกเปรมจึงประกาศยุบสภา มีการเลือกตั้งในวันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2531 ในช่วงปลายรัฐบาลพลเอกเปรม ขณะที่กำลังจะมีการเลือกตั้ง มีกระแสการคัดค้านการดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีเป็นสมัยที่ 4 จากกลุ่มนักวิชาการ ภายหลังการเลือกตั้ง ในคืนวันที่ 24 กรกฎาคม 2531 หัวหน้าพรรคการเมืองที่จะร่วมกันจัดตั้งรัฐบาล โดยมี[[พรรคชาติไทย]]เป็นแกนนำ ได้เข้าพบพลเอกเปรมที่บ้านพัก เพื่อเชิญให้มาดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีเป็นสมัยที่ 4 แต่พลเอกเปรมปฏิเสธ ต่อมาในวันที่ 4 สิงหาคม 2531 จึงได้มีพระบรมราชโองการ โปรดเกล้าฯ พลตรี[[ชาติชาย ชุณหะวัณ]] (ยศขณะนั้น) ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีคนที่ 17 หลังพ้นจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้พลเอกเปรม เป็นองคมนตรี ในวันที่ 23 สิงหาคม พ.ศ. 2531 จากนั้นในวันที่ 29 สิงหาคม พ.ศ. 2531 ได้รับโปรดเกล้าฯ ยกย่องให้เป็นรัฐบุรุษ และในวันที่ 4 สิงหาคม พ.ศ. 2541 มีพระบรมราชโองการ โปรดเกล้าฯ ให้เป็นประธานองคมนตรี == សមិទ្ធិផលរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រេម ទីនសូឡានុន្ទ == {{កំពុងរៀបចំ}} == តួនាទីនៅក្នុងការដោះស្រាយវិបត្តនយោបាយ និងរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ ព.ស ២៥៤៩ == หลังการทำรัฐประหาร พ.ศ. 2549 มีนักวิชาการกล่าวหาพลเอกเปรมว่ามีความเกี่ยวข้องกับ [[วิกฤตการณ์การเมืองในประเทศไทย พ.ศ. 2548-2549]] ที่นำไปสู่ [[รัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2549]]<ref>Kate McGeown, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/5367936.stm Thai king remains centre stage], BBC News, 21 September 2006</ref> ซึ่งในเวลาพลบค่ำวันที่ 19 กันยายน ช่วงเดียวกับที่กำลังทหาร[[หน่วยรบพิเศษ]]จาก จ.[[ลพบุรี]] ได้เคลื่อนกำลังเข้ากรุงเทพฯ พลเอกเปรม ได้เข้าเฝ้าฯ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว<ref name="Timeline">The Nation, [http://nationmultimedia.com/2006/09/20/headlines/headlines_30014092.php Coup as it unfolds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150026/http://nationmultimedia.com/2006/09/20/headlines/headlines_30014092.php |date=2007-09-29 }}, 20 September 2006</ref> นาย[[สุริยะใส กตะศิลา]] ผู้ประสานงาน[[เครือข่ายพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย]] กล่าวว่า พลเอกเปรมเป็นผู้สั่งการให้ทำรัฐประหารโดยนั่งบัญชาการอยู่ที่บ้านสี่เสาร์เทเวศร์ <ref>onopen.com [http://www.onopen.com/2007/editor-spaces/1424 หลังฉากพันธมิตร หลังวันรัฐประหาร และหลังรัฐบาลสุรยุทธ์ กับ สุริยะใส กตะศิลา]</ref> ในเวลาต่อมา ยังเป็นที่กล่าวหาอีกว่า พลเอกเปรม อาจมีบทบาทสำคัญ ในการเชิญ [[สุรยุทธ์ จุลานนท์|พลเอกสุรยุทธ์ จุลานนท์]] อดีต[[ผู้บัญชาการทหารบก]] และอดีตลูกน้อง มาดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี รวมไปถึง การแต่งตั้ง [[รัฐบาลชั่วคราว หลังรัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2549|คณะรัฐมนตรี]] และ [[สภานิติบัญญัติแห่งชาติ พ.ศ. 2549|สภานิติบัญญัติแห่งชาติ]] อีกด้วย จนกระทั่ง นักวิจารณ์ บางคน ถึงกับกล่าวว่า สภาฯ ชุดนี้ เต็มไปด้วย "ลูกป๋า" <ref>The Australian, [http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20550793-23109,00.html Thailand's post-coup cabinet unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312041044/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20550793-23109,00.html |date=2007-03-12 }}, 9 October 2006</ref><ref>The Nation, [http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016076.php NLA 'doesn' t represent' all of the people] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061102080434/http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016076.php |date=2006-11-02 }}, 14 October 2006</ref><ref>The Nation, [http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016078.php Assembly will not play a major role] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070116151859/http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016078.php |date=2007-01-16 }}, 14 October 2006</ref> <!-- ย่อหน้านี้เป็นการวิจารณ์จากบุคคลที่สาม ซึ่งมิอาจทราบได้ว่าเป็นความจริงหรือไม่ กรุณาอย่านำข้อมูลนี้ไปใช้อ้างอิง --> [[ฐิตินันท์ พงษ์สุทธิรักษ์]] อาจารย์[[คณะรัฐศาสตร์]] [[จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย]] ได้กล่าวว่า พลเอกเปรมเป็นบุคคลที่มีบทบาททางการเมือง ในช่วง[[วิกฤตการณ์การเมืองในประเทศไทย พ.ศ. 2548-2549]]<ref>Asia Sentinel, [http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=439&Itemid=31 Could Thailand be Getting Ready to Repeat History?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205191933/http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=439&Itemid=31 |date=2012-02-05 }}, 2 April 2007</ref> และมีบทวิเคราะห์จากสำนักข่าว XFN-ASIA ระบุในเว็บไซต์ [[นิตยสารฟอร์บ]] ว่า พลเอกเปรมเป็นบุคคลที่มีบทบาทสำคัญในการเมืองไทย พร้อมทั้งได้สนับสนุนให้ [[คณะปฏิรูปการปกครองในระบอบประชาธิปไตย อันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข]] (คปค.) ทำการ[[รัฐประหาร]] ยึดอำนาจการปกครองแผ่นดิน จากรัฐบาล พ.ต.ท.[[ทักษิณ ชินวัตร]]<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/home/feeds/afx/2006/09/22/afx3037525.html |title=Former Thai PM Prem Tinsulanonda had key role in coup - analysts |access-date=2011-02-16 |archivedate=2007-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124115218/http://www.forbes.com/home/feeds/afx/2006/09/22/afx3037525.html |url-status=dead}}</ref> อย่างไรก็ตามรัฐบาลคณะทหาร ได้อ้างว่า พลเอกเปรมไม่เคยมีบทบาททางการเมือง<ref>Bangkok Post, [http://www.bangkokpost.com/250707_News/25Jul2007_news01.php UDD aims to damage monarchy], 25 July 2007</ref> วันที่ [[22 กรกฎาคม]] [[พ.ศ. 2550]] [[นปก.]] นับพันคน รวมตัวประท้วงหน้าบ้านของพลเอกเปรม เพื่อเรียกร้องให้ลาออกจากตำแหน่งประธานองคมนตรี เนื่องจากเชื่อว่ามีบทบาททางการเมือง เจ้าหน้าที่ตำรวจได้เข้าสลายการชุมนุม มีการยิงแก๊สพริกไทยแล้วล้อมรถบรรทุก 6 ล้อติดเครื่องขยายเสียงของแกนนำ ผู้ชุมนุมขว้างปาขวดพลาสติกและขวดแก้วใส่เจ้าหน้าที่ตำรวจ เกิดการปะทะกันชุลมุนวุ่นวาย เจ้าหน้าที่และผู้ชุมนุมได้รับบาดเจ็บหลายคน ด้านแยกสี่เสาเทเวศร์ กลุ่ม นปก.ส่วนหนึ่งทุบทำลายซุ้มตำรวจจราจรและทุบรถส่องไฟและกระจายเสียงของตำรวจที่จอดไว้ รวมทั้งปล่อยลมยางรถยนต์<ref>ไทยโพสต์, [http://www.thaipost.net/index.asp?bk=thaipost&post_date=23/Jul/2550&news_id=145555&cat_id=501 ลุยม็อบจับแกนนำนปก.ปะทะเดือดตร.สลาย3รอบหมายรวบหัวไม่สำเร็จ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927064309/http://www.thaipost.net/index.asp?bk=thaipost&post_date=23%2FJul%2F2550&news_id=145555&cat_id=501 |date=2007-09-27 }}, 23 กรกฎาคม 2550</ref> ในวันต่อมา พลเอกสนธิ พลเอกสุรยุทธ และคณะรัฐมนตรี ได้ไปเยี่ยมพลเอกเปรม เพื่อขอโทษที่ยอมให้มีการประท้วง<ref>Bangkok Post, [http://www.bangkokpost.com/topstories/topstories.php?id=120389Bangko Six protesters held], 23 uly 2007</ref><ref>The Nation, [http://nationmultimedia.com/2007/07/25/headlines/headlines_30042335.php PM says sorry to Prem over mob violence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929145910/http://nationmultimedia.com/2007/07/25/headlines/headlines_30042335.php |date=2007-09-29 }}, July 2007</ref> == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == [[File: Gen.prem in navy suit.jpg | frame]] ឧត្តមសេនីយប្រេមចូលចិត្តកីឡាប្រដាល់ និងបាល់ទាត់ ដែលកីឡាទាំងអស់នេះបានផ្តល់ឳកាសជាច្រើនដល់កីឡាករបាន ឡើងប្រកួត។ គាត់ក៏ចូលចិត្តច្រៀងកំសាន្តដែរ។ បន្ទាប់ពីហាត់លេងព្យាណូ និងចម្រៀងជាទម្លាប់។ ឧត្តមសេនីយក៏ជាទីផ្សារផលិតចម្រៀងផងដែរ ដែលភាគច្រើនជាចម្រៀងដោយក្រុមតន្រ្តីយោធា។ == គ្រឿង​ឥស្សរិយយស == พลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์สูงสุดต่าง ๆ ดังนี้<ref>[http://kanchanapisek.or.th/ohmpc/General-Prem-Tinsulanonda.php พลเอก เปรม ติณสูลานนท์] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316042807/http://kanchanapisek.or.th/ohmpc/General-Prem-Tinsulanonda.php |date=2009-03-16 }} จาก เวปไซต์องคมนตรี</ref> <ref>[http://www.rta.mi.th/command/command22.htm พลเอก เปรม ติณสูลานนท์ ผู้บัญชาการทหารบก ลำดับที่ ๒๒] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909224852/http://www.rta.mi.th/command/command22.htm |date=2011-09-09 }} จาก เวปไซต์กองทัพบก</ref> * 1989 - [[File:Order of the Nine Gems (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសនពរ័ត្នរាជវរាភរណ៍ (ន.រ.) * 1982 - [[File:Order of Chula Chom Klao - 1st Class (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសចុលចមក្លៅ ថ្នាក់ទី ១ បឋមចុលចមក្លៅ (ប.ច.) * 1990 - [[File:Order of Rama 1st Class ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយរាមាធិបតី ថ្នាក់ទី ១ សេនាង្គបតី (ស.រ.) * 1978 - [[File:Order of the White Elephant - Special Class (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសដំរីស ថ្នាក់វិសេស មហាបរមាភរណ៍​ដំរី​ស (ម.ប.ជ.) * 1975 - [[File:Order of the Crown of Thailand - Special Class (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសមង្កុដថៃ ថ្នាក់វិសេស មហាវជិរមង្កុដ (ម.វ.ម.) * 1996 - [[File:Order of the Direkgunabhorn 1st class (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសតិរេកគុណាភរណ៍ ថ្នាក់ទី ១ បឋមតិរេកគុណាភរណ៍ (ប.ភ.) * 1988 - [[File:Order of Ramkeerati (Thailand) ribbon.svg|80px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសរាមកីរតិ កាយរិទ្ធសតុតីថ្នាក់វិសេស<ref>ราชกิจจานุเบกษา, [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2531/D/095/2.PDF ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นสิริยิ่งรามกีรติ ลูกเสือสดุดีชั้นพิเศษ (จำนวน ๑๔ ราย)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225094039/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2531/D/095/2.PDF |date=2009-02-25 }}, หน้า ๑๐๕, ตอน ๙๕ ง ฉบับพิเศษ, ๑๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๓๑, หน้า ๒</ref> * 1941 - [[File:Victory Medal - Indochina (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយជ័យសមរភូមិ សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន * 1962 - [[File:Victory Medal - World War II (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយជ័យសមរភូមិ សង្គ្រាមមហាអាស៊ីបូព៌ា * 1978 - [[File:Freeman Safeguarding Medal - Class 1 (Thailand).png|80px|border]] មេដាយពិទ័ក្សសេរីជន ថ្នាក់ទី ១ * 1934 - [[File:Safeguarding the Constitution Medal (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយពិទ័ក្សរដ្ឋធម្មនុញ្ញ * 1955 - [[File:Chakra Mala Medal (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយចក្រមាលា * 1981 - [[File:The Boy Scout Citation Medal - 1st Class (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយកាយរិទ្ធសតុតី ថ្នាក់ទី ១<ref>[http://www.thaiscouts.com/crown/2524.pdf รายพระนามและรายนามผู้ที่สมควรได้รับพระราชทานเหรียญลูกเสือสดุดี ประจำปี 2524] จากเว็บไซด์ thaiscouts</ref> * 1982 - [[File:King Rama IX Royal Cypher Medal (Thailand) ribbon.svg|80px|border]] មេដាយរ័ត្នាភរណ៍ រជ្ជកាលទី ៩ ថ្នាក់ទី ១ (ភ.ប.រ.១) * [[File:Ribbon bar of Red Cross Medal of Appreciation, 1st Class (Thailand).svg|80px|border]] មេដាយកាកបាទក្រហមសមនាគុណ ថ្នាក់ទី ១ == តំណែងក្នុងជួរកងទ័ព == นอกจากยศ '''នាយឧត្តមសេនីយ៍''' แล้ว พลเอกเปรม ยังถือว่าเป็นบุคคลเดียวในปัจจุบันที่มิใช่พระบรมวงศานุวงศ์ ที่ได้รับยศ '''នាយឧត្តមនាវី''' ของ[[กองทัพเรือไทย|กองทัพเรือ]] และ '''พลอากาศเอก''' ของ[[กองทัพอากาศไทย|กองทัพอากาศ]] ด้วย จากการพระราชทานโปรดเกล้าฯ เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2529 ในระหว่างที่ พลเอกเปรม ยังดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีอยู่ (แต่โดยมากจะนิยมใช้ พลเอก มากกว่า) == អានបន្ថែម == * [[สะพานติณสูลานนท์]] == យោង == <div class="references-small;"> {{รายการอ้างอิง}} </div> == ប្រភពផ្សេងទៀត == {{commonscat|Prem Tinsulanonda}} * [http://www.cabinet.thaigov.go.th/pm_16.htm ชีวประวัติ พลเอกเปรม] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051128055358/http://www.cabinet.thaigov.go.th/pm_16.htm |date=2005-11-28 }} จาก เว็บสำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี {{สืบตำแหน่งพิเศษเริ่ม}} {{สืบตำแหน่งพิเศษ | สี1 = #E9E9E9 | สี2 = | สี3 = #E9E9E9 | รูปภาพ = | ตำแหน่ง = [[สภาองคมนตรี|ประธานองคมนตรี]] | จำนวนตำแหน่ง = | ก่อนหน้า = [[สัญญา ธรรมศักดิ์|ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์]] | จำนวนก่อนหน้า = | ถัดไป = ไม่มี | จำนวนถัดไป = | ช่วงเวลา = [[4 กันยายน]] [[พ.ศ. 2541]] – ปัจจุบัน }} {{สืบตำแหน่งพิเศษ | สี1 = #E9E9E9 | สี2 = | สี3 = #E9E9E9 | รูปภาพ = Seal Prime Minister of Thailand.png | ตำแหน่ง = [[นายกรัฐมนตรีของประเทศไทย]] ([[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 42 ของไทย|ครม. 42]], [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 43 ของไทย|ครม. 43]] และ [[คณะรัฐมนตรีคณะที่ 44 ของไทย|ครม. 44]]) | จำนวนตำแหน่ง = | ก่อนหน้า = [[เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์|พลเอก เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์]] | จำนวนก่อนหน้า = | ถัดไป = [[ชาติชาย ชุณหะวัณ|พลเอก ชาติชาย ชุณหะวัณ]] | จำนวนถัดไป = | ช่วงเวลา = [[3 มีนาคม]] [[พ.ศ. 2523]] – [[4 สิงหาคม]] [[พ.ศ. 2531]] }} {{สืบตำแหน่งพิเศษ | สี1 = #E9E9E9 | สี2 = | สี3 = #E9E9E9 | รูปภาพ = Emblem of the Ministry of Defence of Thailand.svg | ตำแหน่ง = [[รายนามเสนาบดีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม|รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม]] | จำนวนตำแหน่ง = | ก่อนหน้า = [[เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์|พลเอก เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์]] | จำนวนก่อนหน้า = | ถัดไป = [[พะเนียง กานตรัตน์|พลอากาศเอก พะเนียง กานตรัตน์]] | จำนวนถัดไป = | ช่วงเวลา = [[24 พฤษภาคม]] [[ พ.ศ. 2522]] - [[5 สิงหาคม]] [[พ.ศ. 2529]] }} {{สืบตำแหน่งพิเศษ | สี1 = #E9E9E9 | สี2 = | สี3 = #E9E9E9 | รูปภาพ = Emblem of the Royal Thai Armed Forces HQ.svg | ตำแหน่ง = [[รายนามผู้บัญชาการทหารบกไทย|ผู้บัญชาการทหารบก]] | จำนวนตำแหน่ง = | ก่อนหน้า = [[เสริม ณ นคร|พลเอก เสริม ณ นคร]] | จำนวนก่อนหน้า = | ถัดไป = [[ประยุทธ จารุมณี|พลเอก ประยุทธ จารุมณี]] | จำนวนถัดไป = | ช่วงเวลา = [[1 ตุลาคม]] [[พ.ศ. 2521]] - [[25 สิงหาคม]] [[พ.ศ. 2524]] }} {{จบกล่อง}} {{ประธานองคมนตรี}} {{นายกรัฐมนตรีไทย}} {{รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม}} {{รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 40 ของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 41 ของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 42 ของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 43 ของไทย}} {{คณะรัฐมนตรีคณะที่ 44 ของไทย}} {{ผู้บัญชาการทหารบก}} {{แม่ทัพภาค}} == ប្រភពបន្ថែម == * [http://kanchanapisek.or.th/ohmpc/ เว็บไซต์ คณะองคมนตรี] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129172159/http://kanchanapisek.or.th/ohmpc/ |date=2006-11-29 }} * [http://www.matichon.co.th/youth/youth.php?tagsub=031106&tag950=03you30230548&show=1 คอลัมน์รู้ไปโม้ด] - มติชน * [http://www.thaisnews.com/thaimain/th/monarchy/committee.html สำนักข่าวกรมประชาสัมพันธ์] {{องคมนตรีไทย}} {{เกิดปี|2463}}{{alive|ป}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] 3nf1p1gxacl5m5sl0grrz2h7z3ssgwf 0 15210 342373 337963 2026-11-01T21:26:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342373 wikitext text/x-wiki <!--កំណត់សំគាល់៖ សូមកុំប្ដូរ​ជនជាតិពីប៉ូឡូញមកបារាំង។ យើងសរសេរជាជនជាតិ ប៉ូឡូញ-បារាំង ព្រោះវាជាវិធីល្អបំផុត​ក្នុងការឆ្លុះបញ្ចាំង​ទំនាក់ទំនង​ដ៏ជ្រាលជ្រៅ​របស់គុយរីទៅលើប្រទេសទាំង២--> {| border=0 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |+<big>'''ម៉ារី ស្កូដូស្កា​ គុយរី'''</big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<big>'''Marie Skłodowska Curie'''</big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 | [[ឯកសារ:Marie Curie c1920.jpg|200px|]] |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<small>ម៉ារី ស្កូដូស្កា គុយរី ១៩២០</small> |- |- style="vertical-align:top;" | '''កើតនៅ''' | ថ្ងៃ​ទី ៧ វិច្ឆិកា ១៨៦៧<br />[[វ៉ារស្សាវ៉ា]], [[ដែនដីវីស្ទុឡា|ផ្នែករបស់ប៉ូឡូញ]] កាន់កាប់ដោយ [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''មរណភាព''' | ថ្ងៃ​ទី ៤ កក្កដា ១៩៣៤<br />[[ប៉ាស់ស៊ី, អូតសាវ័រ]], បារាំង |- |- style="vertical-align:top;" | '''សញ្ជាតិ''' | រុស្ស៊ី, បារាំង |- |- style="vertical-align:top;" | '''ជនជាតិ''' | ប៉ូឡូញ |- |- style="vertical-align:top;" | '''ស្នាដៃសំខាន់ៗ​''' | [[វិទ្យុសកម្ម]], [[ប៉ូឡូញ៉ូម]], [[រ៉ាដ្យូម]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''រង្វាន់​''' | {{nowrap|[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យា]] (១៩០៣)<br />[[មេដាយដាវី]] (១៩០៣)<br />[[មេដាយម៉ាតេអ៊ុជី]] (១៩០៤)<br />[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែកគីមីវិទ្យា]] (១៩១១)}} |- |- style="vertical-align:top;" | '''ស្វាមី''' | [[ព្យែរ គុយរី]] (១៨៩៥-១៩០៦) |- | '''ហត្ថលេខា''' | [[ឯកសារ:Marie Curie signature.svg|150px]] |- |} '''ម៉ារី ស្កូដូស្កា គុយរី''' (Maria Salomea Skłodowska Curie) (៧ វិច្ឆិកា ១៨៦៧ - ៤ កក្កដា ១៩៣៤) គឺ​ជា​​​រូប​វិទូ និង​គីមី​វិទូ​ជន​ជាតិ​ប៉ូឡូញ​-បារាំង​ដ៏​​ល្បី​ល្បាញ​​ដែល​​បាន​​ត្រួសត្រាយ​​ការស្រាវជ្រាវ​​អំពី​[[វិទ្យុសកម្ម]]ដំបូងគេ​។ គាត់​​គឺ​ជា​​មនុស្ស​​ដំបូង​គេ​​ដែល​​ទទួល​​បាន​[[រង្វាន់ណូបែល]]​​ពីរ​គឺ ផ្នែក​រូបវិទ្យា និង​ផ្នែកគីមីវិទ្យា<ref>{{cite web | title = ប្រវត្តិរួបជ័យលាភីរង្វាន់ណូបែល | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html | accessdate =26 November 2008}}</ref> ។ គាត់​​គឺ​ជា​​ស្ត្រី​ទីមួយ​​ដែល​​បាន​​ក្លាយ​ជា​​សាស្ដ្រាចារ្យ​​នៅ​ឯ​​[[សាកលវិទ្យាល័យប៉ារីស]] ។ គាត់​​គឺ​ជា​​ស្ត្រី​​ដំបូង​​ដែល​​ត្រូវ​​បាន​​គេ​​បញ្ចុះ​​សព​នៅ​ក្នុង​[[វិមានប៉ារីសប៉ង់តេអុង]] (១៩៩៥) ដោយ​សារ​​​គុណ​សម្បត្តិ​​របស់​​គាត់​។ គាត់​​ត្រូវ​បាន​​គេ​​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា '''ម៉ារីយ៉ា សាឡូមៀ ស្កូដូស្កា''' ​នៅ​ពេល​​កើត​​ក្នុង​​ទី​ក្រុង​[[វ៉ារស្សាវ៉ា]] (ពេលនោះ​ជា​ដែនដី​ប៉ូឡូញ​កាន់កាប់​ដោយ​រុស្ស៊ី) ហើយ​​គាត់​​បាន​​រស់​នៅ​​ទី​នោះ​​រហូត​ដល់​​អាយុ ២៤​ឆ្នាំ ។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩១ គាត់​​បាន​​តាម​​បង​ស្រី​​ខ្លួន​​ឈ្មោះ ប្រូនីស្វាវ៉ា ទៅ​​សិក្សា​​នៅ​​ទី​ក្រុង​​[[ប៉ារីស]] ដែល​​ជា​​កន្លែង​​គាត់​បាន​​បញ្ចប់​​ការសិក្សា​ថ្នាក់​ឧត្ដមសិក្សា និង​​សម្រេច​​កិច្ច​ការ​វិទ្យាសាស្ត្រ​​ជា​​បន្ត​បន្ទាប់​។ គាត់​​បាន​​ទទួល​​រង្វាន់ណូបែល​​ផ្នែក​រូប​វិទ្យា​​រួម​គ្នា​​ជា​មួយ​​ប្ដី​ឈ្មោះ [[ព្យែរ គុយរី]] និង​​លោក [[អង់រី បិកកឺរ៉ែល]]​។ គាត់​​បាន​​ឈ្នះ​រង្វាន់ណូបែល​​មួយ​ទៀត​​ក្នុង​ផ្នែក​គីមីវិទ្យា​​តែ​ម្នាក់​ឯង ។ គាត់​​គឺ​ជា​​ស្ត្រី​​ដំបូង​គេ​​ដែល​​បាន​​ទទួល​​រង្វាន់ណូបែល និង​​បាន​​ដល់​ទៅ​​ពីរ​​ក្នុង​​ផ្នែក​ផ្សេង​គ្នា​។ ស្នាដៃ​របស់​​គាត់រួមមាន​ទ្រឹស្ដី​ស្ដីអំពី​[[វិទ្យុសកម្ម]] (ពាក្យដែលអ្នកស្រីបង្កើត<ref>Robert Reid, ''Marie Curie (ម៉ារី គុយរី)'', p. 184.</ref>) បច្ចេកទេស​​ក្នុងការ​ញែក​ធាតុ[[អ៊ីសូតូប]]​វិទ្យុសកម្ម និង​បាន​រកឃើញ​ធាតុវិទ្យុសកម្ម​ពីរ​គឺ [[ប៉ូឡូញ៉ូម]] និង [[រ៉ាដ្យូម]]​។ គាត់​បាន​ដឹកនាំ​ការស្រាវជ្រាវ​ដំបូងគេ​លើ​លោក​​ក្នុង​ការព្យាបា​ល​ណេអូប្លាស់ (សាច់ដុះ)ដោយ​ប្រើ​អ៊ីសូតូប​​វិទ្យុសកម្ម​។ អ្នកស្រី​ជា​ស្ថាបនិក​វិទ្យាស្ថានគុយរី​ទាំង២​កន្លែងគឺ [[វិទ្យាស្ថានគុយរី (ប៉ារីស)]] និង [[វិទ្យាស្ថានគុយរី (វ៉ារស្សាវ៉ា)]]​។ ស្កូដូស្កា ម៉ារី (ជាឈ្មោះ​ដែល​គាត់​តែង​ហៅ​ខ្លួនឯង) មិនដែល​បាត់បង់​​មនោសញ្ចេតនា​​​ពី​អត្តសញ្ញាណ​​ដើម​ជា​​ជនជាតិប៉ូឡូញ​ទេ ខណៈពេល​ដែល​គាត់​ក៏​ជា​ពលរដ្ឋបារាំង​ដ៏​ស្មោះត្រង់​ដែរនោះ​។ គាត់​បង្រៀន​​ភាសាប៉ូឡូញ​​ដល់​កូនស្រីទាំងអស់​របស់​គាត់ និង​បាន​នាំ​ពួកគេ​ទៅ​លេង​ប្រទេស​ប៉ូឡូញ​ផងដែរ។ គាត់​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​អោយ​ធាតុគីមី​​ដំបូង​គេ​ដែល​គាត់​រកឃើញ​ថា [[ប៉ូឡូញ៉ូម]] (១៨៩៨) ដើម្បី​ជា​កិត្តិយស​​ដល់​មាតុប្រទេស​​របស់គាត់។ <ref>ប៉ូឡូញ​ត្រូវបានចែកជាចំរៀកនៅសតវត្សរ៍ទី១៨ រវាង​រុស្ស៊ី ព្រុស្ស៊ី និង អូទ្រីស។ ក្ដីសង្ឃឹម​របស់ស្កូដូស្កា គុយរី​ក្នុងការដាក់ឈ្នោះ​អោយធាតុគីមី​តាមឈ្មោះ​មាតុប្រទេស​របស់ខ្លួននោះ គឺចង់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍របស់​ពិភពលោក​មកកាន់​ប្រទេស​ដែលស្រេកឃ្លាន​ឯករាជ្យភាព​មួយនេះ។ ប៉ូឡូញ៉ូម​ជាធាតុគីមី​ដំបូងគេ​ដែលត្រូវបាន​ដាក់ឈ្មោះដើម្បីហេតុផល​នយោបាយ។ K. Kabzińska, "Chemical and Polish Aspects of Polonium and Radium Discovery" (មើលរបកគំឃើញប៉ូឡូញ៉ូមនិងរ៉ាដ្យូមតាមរបស់គីមីវិទ្យានិងតាមទស្សនៈជនជាតិប៉ូឡូញ), ''Przemysł chemiczny'' (ឧស្សាហកម្មគីមី), vol. 77, 1998, pp. 104–7.</ref> ក្នុង​កំឡូង​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]គាត់​បាន​ក្លាយ​ជា​សមាជិការ​របស់​គណកម្មាធិការនៃប៉ូឡូញសេរី (''Komitet Wolnej Polski'')។<ref>Henryk Zieliński, ''Historia Polski 1914–1939'' (ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ូឡូញ៖ ១៩១៤–៣៩), Ossolineum, 1983, p. 83.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៣២ គាត់​បាន​​ស្ថាបនា​វិទ្យាស្ថានរ៉ាដ្យូម (សព្វថ្ងៃជា [[វិទ្យាស្ថានគុយរី (វ៉ារស្សាវ៉ា)|វិទ្យាស្ថានជំងឺមហារីក ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា គុយរី]]) នៅ​ទីក្រុង​កំណើត​​របស់​គាត់​គឺនៅ វ៉ារស្សាវ៉ា។ ==កុមារភាព== [[File:Marie Curie birthplace.jpg|thumb|upright|កន្លែងកំណើតនៅវ៉ារស្សាវ៉ា–សព្វថ្ងៃជា​[[សារមន្ទីរម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា គុយរី]]]] [[File:Sklodowski Family Wladyslaw and his daughters Maria Bronislawa Helena.jpg|thumb|upright|left|វ៉ាឌីស្វាវ ស្កូដូស្គី ជាមួយកូនស្រីទាំង៣ ''(រាប់ពីឆ្វេង)'' ម៉ារីយ៉ា, ប្រូនីស្វាវ៉ា, ហេឡេណា]] ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា ចាប់​កំណើត​នៅ​ទីក្រុង [[វ៉ារស្សាវ៉ា]] ប្រទេស[[ប៉ូឡូញ]] នៅ​ថ្ងៃទី​៧ វិច្ឆិកា ១៨៦៧។ គាត់​ជា​កូនស្រីពៅ​​ក្នុងចំណោម​កូន​ទាំង​៥​របស់​​គ្រួសារ​គ្រូបង្រៀន​ដ៏ល្បី​ឈ្មោះ​មួយ។ ឪពុកនាងឈ្មោះ '''វ៉ាឌីស្វាវ ស្កូដូស្គី'''​ និងម្ដាយឈ្មោះ '''ប្រូនីស្វាវ៉ា'''។ បងៗ​​របស់​ម៉ារីយ៉ា​មាន '''ហ្សូហ្វីយ៉ា'''(១៨៦២-១៨៧៦) '''យ៉ូហ្សេហ្វ'''(១៨៦៣-១៩៣៧, ឈ្មោះដូចជីតា) '''ប្រូនីស្វាវ៉ា'''(១៨៦៥-១៩៣៩,ឈ្មោះដូចម្ដាយ) និង '''ហេឡេណា'''(១៨៦៦-១៩៦១)។ ក្នុងចំណោម​បងប្អូន​ទាំងអស់ ម៉ារីយ៉ា​ជា​កូន​ដែល​មានប្រាជ្ញា​និង​ខួរក្បាល​ចងចាំ​បានល្អ​ជាងគេ​តាំងពី​ក្មេង។ នៅ​អាយុ​៤ឆ្នាំ ម៉ារីយ៉ា​អាច​​អាន​សៀវភៅ​របស់​បងស្រី​របស់​នាង​បាន​ទៅហើយ។ គ្រួសារ​របស់​ម៉ារីយ៉ា​​ជា​ពូជពង្ស​គ្រូបង្រៀន។ ជីតា​ខាង​ឪពុក​ឈ្មោះ '''យ៉ូហ្សេហ្វ ស្កូដូស្គី''' ធ្លាប់ជា​គ្រូ​ដែល​គេ​គោរព​​នៅ[[លូប៊្លីន]], ដែល​នៅទីនោះ​គាត់​ធ្លាប់​បង្រៀន​កុមារ [[ប៊ុលឡឺស្វាវ ព្រុស]] (អ្នកអក្សរសាស្ត្រដ៏ល្បី​របស់ប៉ូឡូញ)។<ref>Robert Reid, ''Marie Curie''(ម៉ារី គុយរី), p. 12.</ref> ឪពុក​របស់ម៉ារីយ៉ា ជា​គ្រូបង្រៀន​[[គណិតវិទ្យា]]និង​​[[រូបវិទ្យា]] (មុខវិទ្យា​ដែល​ម៉ារីយ៉ា​​ត្រូវ​រៀន) និង​ជា​នាយក​សាលា​ហ្គីមណាសៀម (សាលាមធ្យមសិក្សា​មួយប្រភេទ​នៅអឺរ៉ុប)​សំរាប់​សិស្សប្រុស ២កន្លែង។ លោក​ក៏បាន​ទទួល​សិស្សប្រុស​​អោយ​ស្នាក់នៅ​និង​​សិក្សា​នៅផ្ទះ​របស់​លោក​ផងដែរ។ ម្ដាយ​របស់​ម៉ារីយ៉ា​​បើក​សាលា​មាន​អន្តេរវិសិកដ្ឋាន​សំរាប់​សិស្សនារី​ដ៏​ប្រណិត​​មួយ​នៅ​វ៉ារស្សាវ៉ា។ ពេលដែល​ម៉ារីយ៉ា​មានអាយុ​ទើប​៦ឆ្នាំ គ្រួសារ​ទាំងខាង​ឪពុក​​និង​ខាងម្ដាយ​បាន​បាត់បង់​ផ្ទះសម្បែង​​និង​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ទាំងអស់ ដោយសារ​មាន​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ចលនា​បះបោរ​របស់​ជាតិ​ប៉ូឡូញ។ កាលណោះ​ប្រទេស​ប៉ូឡូញ​​ត្រូវបាន​ចែកជា​ចំនែកៗ​ដោយសភា​នៅ​ទីក្រុងវីន។ អនុប្រទេសវ៉ារស្សាវ៉ា​ជា​រាជាណាចក្រ​ប្រកាន់​ធម្មនុញ្ញ​មួយ ប៉ុន្តែ​ភាពជាក់ស្ថែង​​ត្រូវគ្រប់គ្រង​ដោយ​ចក្រភពរុស្ស៊ី និង​មិនមាន​ឯករាជ្យ​ទេ។ ចក្រភពរុស្ស៊ី​បានធ្វើ​ការ​ឃ្លាំមើល​និង​ដាក់កំហិត​​សកម្មភាព​​របស់​បញ្ញវ័ន​ប៉ូឡូញ។ ឪពុក​របស់​ម៉ារីយ៉ា​ត្រូវគេ​រកឃើញ​ថា​​លួច​បង្រៀន​​ដោយសំងាត់ ក៏ត្រូវ​គេ​ដកហូត​តួនាទី​​និង​ផ្ទះសម្បែង​ទាំងអស់។ គ្រួសារ​មួយនេះ​ក៏ធ្លាក់​ខ្លួនក្រ ហើយ​បានរើ​ទៅនៅ​ផ្ទះតូច​មួយរួចបើក​សាលា​នៅ​ទីនោះ។ នៅ​ឆ្នាំ១៨៧៦ គ្រួសារ​នេះ​បាន​ឆ្លងជំងឺ​​គ្រុនសន្ធំរោល (typhus) ពី​សិស្ស​ដែល​មករៀន ហើយ​បងស្រីធំ​ហ្សូហ្វីយ៉ា​ក៏បាន​បាត់បង់ជីវិត​ទៅ។ នៅឆ្នាំ១៨៧៨ គឺពេល​ដែល​ម៉ារីយ៉ា​ទើបមាន​អាយុ​១២ឆ្នាំ ម្ដាយ​ម៉ារីយ៉ា​ក៏បាន​ទទួល​មរណភាព​ដោយ​[[ជំងឺរបេង​]]។ ឪពុក​របស់​ម៉ារីយ៉ា​​ជាអ្នក​មិនជឿ​សាសនា ចំណែកឯ​ម្ដាយ​ម៉ារីយ៉ា​វិញ​​ជា​អ្នកកាន់សាសនា​កាតូលិក​​យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន។<ref name="Eve Curie, Marie Curie">Eve Curie, ''Marie Curie(ម៉ារី គុយរី)''.</ref> មរណភាព​បន្តបន្ទាប់​គ្នា​​របស់​ម្ដាយ​​និង​បងស្រី​​បានធ្វើអោយ​ម៉ារីយ៉ា​​ងាកពី​អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក​​មកជា Agnostic (នៅក្នុងសាសនាគ្រឹស្ត អ្នក​​ដែល​អះអាង​ថា​ខ្លួនឯង​គ្មាន​ចំណោះដឹង​គ្រប់គ្រាន់​អំពី​អត្ថិភាព​របស់ព្រះ ក៏ប៉ុន្តែ​ក៏មិន​បដិសេដថាលើលោកនេះ​គ្មានព្រះដែរ) វិញ។<ref>{{Cite book | last = Reid | first = Robert William | title = Marie Curie | url = https://archive.org/details/mariecurie0000reid_z7q2 | year = 1974 | location = London | publisher=Collins | page = [https://archive.org/details/mariecurie0000reid_z7q2/page/19 19] | copyright = 1974 | isbn = 0-00-211539-5 }} "Unusually at such an early age, she became what T.H. Huxley had just invented a word for: agnostic." </ref> == ជីវិតជាគ្រូបង្រៀនតាមផ្ទះនិងការបែកបាក់ស្នេហា == ម៉ារី​យ៉ា​បាន​ចូលរៀន​និង​ស្នាក់នៅ​សាលា​ដែលមាន​អន្តេរវិសិកដ្ឋាន​​ ដែល​ម្ដាយខ្លួន​ជា​អ្នកបើក តាំងពី​អាយុ​១០​ឆ្នាំ។ ប៉ុន្តែ បន្ទាប់ពី​ម្ដាយ​ស្លាប់ទៅ ម៉ារីយ៉ា​បាន​ចូល​សាលា​ហ្គីមណាសៀម​សំរាប់​​សិស្ស​នារី ដែល​នៅទីនោះ​គាត់​បាន​បញ្ចប់​ការសិក្សា​ដោយ​និទ្ទេស​ខ្ពស់​នៅថ្ងៃទី១២ មិថុនា ១៨៨៣។ គាត់​បាន​ចំណាយ​ពេល​មួយឆ្នាំ​បន្ទាប់​រស់នៅ​ឯ​ជនបទ​ជាមួយ​ញាតិសណ្ដាន​ខាងឪពុក និង​បន្ទាប់មក​ជាមួយ​ឪពុក​នៅ​វ៉ារស្សាវ៉ា។ នៅទីនោះ​គាត់​បាន​​ធ្វើជា​អ្នកគ្រូបង្រៀន​តាមផ្ទះ។ [[ឯកសារ:Marie Sklodowska 16 years old.jpg|thumb|right|150px|ម៉ារីយ៉ា​ ស្កូដូស្កា ពេលអាយុ១៦ឆ្នាំ]] ម៉ារីយ៉ា​​បាន​ធ្វើ​ការសន្សា​​ជាមួយ​បងស្រី​ប្រូនីស្វាវ៉ា​​ថា គាត់​នឹង​រកប្រាក់​ដើម្បី​ផ្គត់ផ្គង់​​ប្រូនីស្វាវ៉ា​​អោយបាន​សិក្សា​ឱសថសាស្ត្រ​នៅ​ប៉ារីស ក្នុង​លក្ខខណ្ឌ​ថា ប្រូនីស្វាវ៉ា​ក៏ត្រូវ​ធ្វើ​បែបនេះ​សង​មកវិញ​ដែរ​​នៅ២ឆ្នាំ​ក្រោយ។ គាត់​បាន​ចាប់ផ្ដើម​ធ្វើជា​​ «ហ្គាវើណេស» (ស្ត្រី​ស្នាក់នៅ​ជួយបង្រៀន​​កូនចៅ​ផ្ទះ​អ្នកមាន) ដំបូង​នៅក្នុង​គ្រួសារ​មេធាវី​ម្នាក់​នៅ​ក្រាកូវ(Kraków) បន្ទាប់មក​រយៈពេល​២ឆ្នាំ​​នៅក្នុង​គ្រួសារ​អភិជន​ដី​ធ្លី​មួយ​ដែល​ត្រូវ​ជា​សាច់ញាតិ​របស់​​ឪពុក នៅឯ​ឆេហានូវ(Ciechanów)។ ពេលនៅ​ធ្វើការ​នៅទីនោះ គាត់​បាន​ស្រលាញ់​គ្នា​ជាមួយ​កូនប្រុសច្បង​របស់​ម្ចាស់ផ្ទះឈ្មោះ '''ខាហ្ស៊ីមៀស ហ្សូរ៉ាវស្គី'''(Kazimierz Żorawski)(ខាហ្ស៊ីមៀស ហ្សូរ៉ាវស្គី ក្រោយមក​ក្លាយជា​គណិតវិទូ​ប៉ូឡូញ​ម្នាក់​ដ៏ល្បី)។ កាហ្ស៊ីមៀស​​បានប្រាប់​ពី​បំណង​រៀបការ តែត្រូវ​ឪពុកម្ដាយ​បដិសេដ​​ដោយសារ​តែ​វណ្ណៈ​និង​ទ្រព្យធន​ខុសគ្នា​​ខ្លាំងពេក។ ម៉ារីយ៉ា​ក្រោយ​ចប់​កិច្ចសន្យា​រយៈពេល​២ឆ្នាំ​មក ក៏ទៅ​ធ្វើជា​​គ្រូបង្រៀន​​នៅក្នុង​គ្រួសារ​មួយទៀត​នៅខាង​ឆ្នេរសមុទ្រ​បាល់ទិច។ នៅដើម​ឆ្នាំ១៨៩០ ប្រូនីស្វាវ៉ា​ដែល​ទើបនឹង​រៀបការ​ហើយ បាន​សរសេរ​សំបុត្រ​បបួល​​ម៉ារីយ៉ា​​អោយមក​រស់នៅ​ប៉ារីស​​ជាមួយគ្នា។ ប៉ុន្តែ​ម៉ារីយ៉ា​​បាន​បដិសេដ​ដោយសារ​នាង​គ្មាន​ប្រាក់​គ្រប់គ្រាន់​​សំរាប់​បង់ថ្លៃ​សាលា និងនៅ​មិនទាន់​ដាច់ចិត្ត​ពី​ខាហ្ស៊ីមៀស។ គាត់​បាន​ត្រលប់​ទៅនៅ​ជាមួយ​ឪពុក​នៅ​វ៉ារស្សាវ៉ា​វិញ និង​ស្នាក់នៅ​ទីនោះ​ដល់​រដូវស្លឹកឈើជ្រុះ​ឆ្នាំ១៨៩១។ គាត់​នៅទីនោះ​ធ្វើជា​​គ្រូបង្រៀន​តាមផ្ទះ​​ផង និង​រៀននៅ​«សាកលវិទ្យាល័យហោះ» (គ្មាន​ច្បាប់​អនុញ្ញាត)​មួយ និង​បាន​ចាប់ផ្ដើម​ធ្វើការ​ហ្វឹកហាត់​ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ​អនុវត្ត​​នៅក្នុង​មន្ទីរពិសោធន៍​មួយ​នៅក្នុង​សារមន្ទីរឧស្សាហកម្មនិងកសិកម្ម​​ក្បែរទីក្រុងចាស់​នៅវ៉ារស្សាវ៉ា។ មន្ទីរពិសោធន៍​នេះ​គ្រប់គ្រង​​ដោយ​បងជីដូនមួយ​ឈ្មោះ'''យ៉ូសេហ្វ បូហ្គុស្គី''' ដែល​ធ្លាប់ជា​ជំនួយការ​របស់​មហាគីមីវិទូ [[ដ្មីទ្រី មិនដេឡេអេវ]] (Dmitri Mendeleev)។<ref>Robert Reid, ''Marie Curie (ម៉ារី គុយរី)'', pp. 23–24.</ref> នៅខែ​តុលា ១៨៩១ ដោយ​ការទទូច​របស់​បងស្រី​​និង​ដោយសារ​សំបុត្រ​ផ្ដាច់ស្នេហ៍​របស់​ខាហ្ស៊ីមៀស ម៉ារីយ៉ា​ក៏បាន​​សម្រេច​ចិត្ត​​ទៅ​ប្រទេសបារាំង។<ref name="Eve Curie, Marie Curie"/>ការផ្ដាច់​ទំនាក់ទំនង​នេះ​ជា​សោកនាដកម្ម​សំរាប់​អ្នកទាំងពីរ។ ខាហ្ស៊ីមៀស​ក្រោយពី​រៀនចប់​បណ្ឌិត​​និង​បន្ត​អាជីព​​ជា​គណិតវិទូ​រួចក្លាយជា​​សាស្ត្រាចារ្យ​និងជា​នាយក​សាកលវិទ្យាល័យក្រាកូវ (សព្វថ្ងៃ​ប្ដូរឈ្មោះ​ជា​សាកលវិទ្យាល័យយ៉ាហ្គីយ៉េឡូនៀន) និងជា​ប្រធាន​សហគមអ្នកសិក្សាវ៉ារស្សាវ៉ា(Warsaw Society of Learning)។ ពេលដែល​គាត់ចាស់​ទៅ គេ​ធ្លាប់ឃើញ​គាត់អង្គុយ​គិត​​សញ្ជប់សញ្ជឹង​​នៅពីមុខ​រូបសំណាក​ទង់ដែង​របស់​​ម៉ារីយ៉ា ដែល​បាន​ដាក់តាំង​​ពីឆ្នាំ១៩៣៥​​នៅក្រោយ​វិទ្យស្ថានរ៉ាដ្យូម​ដែល​អ្នកស្រី​បង្កើត​ក្នុងឆ្នាំ​១៩៣៥។<ref>Robert Reid, ''Marie Curie (ម៉ារី គុយរី)'', p. 24.</ref> == ការតស៊ូរៀនសូត្រនៅប៉ារីស == ខែតុលា ឆ្នាំ១៨៩១ ក្រោយពី​ធ្វើដំណើរ​តាម​រថភ្លើង​រយៈពេល​៣ថ្ងៃ​មក ម៉ារីយ៉ា​បានមក​ដល់​ប៉ារីស។ ពេលនោះ​គាត់​បាន​ចុះឈ្មោះ​ចូលរៀន​នៅ​សកបូន (សាកលវិទ្យាល័យប៉ារីស) ដែល​ពេលនោះ​ជា​សាលា​ដ៏​តិចតួច​ដែល​ទទួល​សិស្សស្រី​អោយ​រៀន​​ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ។ នៅលើ​សំណុំបែបបទ​ចូលរៀន គាត់​បាន​កែ​ឈ្មោះពី​«ម៉ារីយ៉ា» មក​សរសេរ​ជា «ម៉ារី» តាម​របៀប​បារាំង​វិញ។ នៅទីនោះ​គាត់​បាន​ចូលរៀន រូបវិទ្យា គីមីវិទ្យា និង​គណិតវិទ្យា។<ref>Robert Reid, ''Marie Curie (ម៉ារី គុយរី)'', p. 32.</ref> នៅប៉ារីស ម៉ារី​បាន​ស្វែករក​ជំរក​ស្នាក់នៅ​ជាមួយ​បងស្រី​​និង​បងថ្លៃ​មួយរយៈ​ខ្លី បន្ទាប់មក​នៅ​បន្ទប់​ជួល​ក្រោមដំបូលផ្ទះ​ផ្ទះល្វែងមួយ។ [[File:Pierrecurie.jpg|thumb|upright|left|[[ព្យែរ គុយរី]]]] ម៉ារី សិក្សា​នៅពេល​ថ្ងៃ​និង​បង្រៀន​គេ​នៅពេលល្ងាច​​ដើម្បី​រក​ប្រាក់​បន្តិចបន្តួច​ចិញ្ចឹមជីវិត។ ជីវិត​គាត់​ពេលនោះ​គឺ​ខ្វះ​ប្រាក់ចាយ ម្ហូបអាហារ​ក៏​មិនសូវ​មាន​គ្រប់គ្រាន់​សំរាប់​ហូបចុក ហើយ​ពេល​ខែរងារ​​គាត់​ត្រូវយក​សំលៀកបំពាក់​ទាំងអស់​មកពាក់​ដេក​​ ដោយហេតុតែ​គ្មាន​ម៉ាស៊ីនកំដៅ រហូត​ដល់ពេល​មួយ​គាត់​ធ្លាក់​ខ្លួនឈឺ ហើយ​ត្រូវ​បងថ្លៃ​ដែលជា​ពេទ្យ​មក​ជួយ​ព្យាបាល​អោយ។ ក្រោយពី​ការតស៊ូ​ជាច្រើន​ឆ្នាំ គាត់​បាន​បញ្ចប់​បរិញ្ញា​​ផ្នែក​រូបវិទ្យា​នៅឆ្នាំ​១៨៩៣ និង​ចាប់ផ្ដើម​ធ្វើការ​នៅ​​មន្ទីរពិសោធន៍​ឧស្សាហកម្ម​។ ព្រម​ជាមួយ​គ្នានោះ គាត់​បាន​បន្ត​រៀន​នៅ​សកបូន(Sorbonne) និង​បាន​បរិញ្ញាប័ត្រ​ផ្នែក​គណិតវិទ្យា​នៅឆ្នាំ​១៨៩៤។ នៅ​ឆ្នាំ​ដដែល​នោះ ព្យែរ គុយរី​​ក៏ចូល​មកក្នុង​ឆាកជីវិត​របស់​គាត់។ ម៉ារី​​បាន​ចាប់ផ្ដើម​អាជីព​​ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ ដោយ​ធ្វើ​ការស្រាវជ្រាវ​លើ​លក្ខណៈ​​ម៉ាញ៉េទិច​របស់​ដែកថែប​ច្រើន​ប្រភេទ។ បន្ទប់​ពិសោធន៍​នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​​និង​នៅមន្ទីរពិសោធន៍​​ដែល​ម៉ារី​ធ្វើការ​ ខ្វះខាត​ឧបករណ៍​សំរាប់​​ធ្វើការ​ស្រាវជ្រាវ​នេះ ជាហេតុ​ធ្វើអោយ​ម៉ារី​មាន​ការលំបាកចិត្ត​យ៉ាងខ្លាំង។ ម៉ារី​បាន​រៀបរាប់​​កង្វល់​នេះ​​ទៅកាន់​មិត្តភក្តិ​ម្នាក់​​ដែល​មាន​ស្វាមី​ជា​​សាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យា​ ហើយ​ស្វាមី​មិត្តភក្ដិ​​ម្នាក់នោះ​​ក៏បាន​ណែនាំ​ព្យែរ​អោយ​ម៉ារី។ ព្យែរ​ជា​គ្រូបង្រៀន​នៅ ''École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris'' (ESPCI) (សាលាជាន់ខ្ពស់ផ្នែករូបវិទ្យា​និងគីមីវិទ្យាឧស្សហកម្មនៃទីក្រុងប៉ារីស)។ កាលនោះ ព្យែរ​ជា​អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ​​គ្មានឈ្មោះ​ល្បី​​ប៉ុន្មានទេ​​នៅ​ប្រទេសបារាំង ប៉ុន្តែ​​គាត់​បាន​ទទួល​ជោគជ័យ​​ក្នុង​ការស្រាវជ្រាវ​ពី​ប៉ូលកម្ម​ឌីអេឡិចទ្រិច​​របស់​គ្រីសស្តាល់​អ៊ីយ៉ុង​​និង​អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច។ គេ​និយាយ​ថា គឺកំលាំង​ម៉ាញ៉េទិច (ដែកឆក់) ដែល​បាន​ទាញ​ពួកគេ​ទាំង២​អោយ​ជួបគ្នា។ ព្យែរ​​ជា​មនុស្ស​ដែល​​មិន​ទុកដាក់​​ការមានមុខមានមាត់​​និង​ទំនាក់ទំនង​​ជាមួយ​មនុស្ស​​នៅក្នុង​ខួរក្បាល​ទេ។ គាត់​ធ្លាប់​បដិសេដ​​មិន​ទទួល​មេដាយ​​កិត្តិយស ស៊ូទ្រាំ​ចំណាយ​ពេលវេលា​​មួយថ្ងៃៗ​​ក្នុង​បន្ទប់ពិសោធន៍​​តូចចង្អៀត ធ្វើ​ការស្រាវជ្រាវ​ដោយ​ទទួល​​ប្រាក់ខែ​​តិចតួច។ អំពី​​មនុស្សស្រី​វិញ គាត់​ធ្លាប់​បាន​សរសេរ​​ក្នុង​សៀវភៅកំណត់ហេតុ​ប្រចាំថ្ងៃ​ថា «មនុស្សស្រី​ដែល​មាន​ទេពកោសល្យ​ក្នុង​វិទ្យាសាស្ត្រ​​គឺ​កំរ​មាន​ណាស់»។ ពេល​ជួប​ម៉ារី អ្នកទាំងពីរ​​បាន​និយាយ​​គ្នា​ពី​​​បញ្ហា​វិទ្យាសាស្ត្រ​និង​​បញ្ហាសង្គម ហើយ​យល់ឃើញ​ថា​អ្នកទាំងពីរ​មាន​ចំនុច​រួមគ្នា​ជា​ច្រើន។ គេទាំង២​នាក់​ក៏​ចាប់ផ្ដើម​មានចិត្ត​លើ​គ្នា​ទៅវិញ​ទៅមក។ អ្នកទាំង២​​គោរព និង​ទុកចិត្តគ្នា​ទៅវិញ​ទៅមក។ ឆ្នាំ១៨៩៤ ពេលដែល​ម៉ារី​បាន​បរិញ្ញាប័ត្រ​​គណិតវិទ្យា ហើយ​ឆ្លៀត​ពេល​វិស្សមកាល​រដូវក្ដៅ​​ត្រលប់​ទៅលេង​វ៉ារស្សាវ៉ា​​វិញ ម៉ារី​ពិបាកចិត្ត​​មិនដឹង​គួរ​ត្រលប់​ទៅ​ប៉ារីស​វិញ​​ឬអត់។ ម៉ារី​ដែល​នៅមាន​​ក្ដីស្រមៃ​ចង់​ធ្វើការ​​ផ្នែកដែល​ខ្លួន​បាន​រៀន​នៅ​ប៉ូឡូញ​បាន ប៉ុន្តែ​ត្រូវបាន​សាកលវិទ្យាល័យក្រាកូវ​​បដិសេដ​មិនទទួល​អោយធ្វើការ ដោយសារ​តែម៉ារី​ជាស្ត្រី។ <ref name="Wierzewski, p. 17"/> ក្នុងកំឡុងពេល​ដែល​ម៉ារី​​នៅ​រក​ការងារ​ធ្វើ​​នៅ​ប៉ូឡូញ ព្យែរ​បាន​ផ្ញើ​សំបុត្រ​​សុំ​ម៉ារី​រៀបការ​ជាច្រើន​ដង ហើយ​នៅខែ​តុលា ម៉ារី​ក៏​ត្រលប់​មក​ប៉ារីស​វិញ។​ ព្យែរ​​បាន​រៀបរាប់​​ពី​មនោសញ្ចេតនា​​ដ៏​ជ្រាលជ្រៅ​របស់​​ខ្លួន​ប្រាប់ម៉ារី ហើយ​ថា​​បើ​ទោះបី​ជាត្រូវ​​ត្រលប់​ទៅ​ប៉ូឡូញ​វិញ​​ក៏​ខ្លួន​សុខចិត្ត​តាម​ទៅដែរ។ ការស្នើសុំ​រៀបការ​នេះបាន​ជោគជ័យ ហើយ​នៅថ្ងៃទី​២៦ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៥ ពិធីមង្គលការ​ដ៏​សមញ្ញ​មួយ​របស់​អ្នកទាំង២​បានរៀបចំ​ឡើង។ ចាប់ពី​ពេលនោះ​មក​​រូបវិទូ​ទាំង២​ធ្វើការ​ជាមួយគ្នា​​ក្នុង​​បន្ទប់ពិសោធន៍​តែមួយ។ ពួកគេ​មាន​ការកំសាន្ត​ដូចគ្នា​២​គឺ​​ដំណើរកំសាន្ត​ផ្លូវឆ្ងាយ​ដោយ​ជិះកង់​​និង​ការធ្វើដំណើរ​ទៅ​ក្រៅ​ប្រទេស។ ទីបំផុត​​ម៉ារីបាន​រកឃើញ​ដៃគូ​ស្នេហា​​និង​សហសេវិក​ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ​​ដែលខ្លួន​អាច​ពឹងពាក់​បាន។<ref name="Wierzewski, p. 17">Wierzewski, p. 17.</ref> ==ធាតុ​គីមី​ថ្មី​== ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩៦ [[អង់រី បិកកឺរ៉ែល]] បាន​រក​ឃើញ​ថា អំបិល​[[អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម]] បញ្ចេញ​កាំរស្មី​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​កាំរស្មី X ដោយ​មាន​សម្មត្ថភាព​ជ្រៀត​ចូល​។ គាត់​បាន​បង្ហាញ​ថា ការ​រំសាយ​កាំរស្មី​នេះ ខុស​ពី [[ហ្វូស្វរ៉េសង់]], មិន​អាស្រ័យ​នឹង​ប្រភព​ថាមពល​ពី​ខាង​ក្រៅ​នោះ​ទេ តែ​ទំនង​ជាកើត​​ចេញ​ពី អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម​ខ្លួន​វា​ផ្ទាល់​តែ​ម្ដង។ តាម​ពិត​ទៅ លោកបិកកឺរ៉ែលទេដែល​បាន​រក​ឃើញ​វិទ្យុសកម្មមុនគេនោះ ។ ស្កូដូស្កា គុយរី បាន​សម្រេច​ចិត្ត​សិក្សា​លើ​កាំរស្មី​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម សម្រាប់​និក្ខេប​បទ​បណ្ឌិត​របស់​គាត់​។ គាត់​បាន​ប្រើ​វិធី​ដ៏​ឆ្លាត​សម្រាប់​សិក្សា​លើ​សំណាក​គំរូ។ ១៥​ឆ្នាំ​មុន ប្ដី​របស់​គាត់ និង បងប្រុសថ្លៃរបស់​គាត់​បាន​បង្កើត​អេឡិចត្រូម៉ែត្រ ដែល​ជាឧបករណ៍​សម្រាប់​វាស់​បន្ទុក​អគ្គិសនី។ ដោយ​ប្រើ អេឡិចត្រូម៉ែត្រ​របស់​គុយរី អ្នក​ស្រី​គុយរី​បាន​រក​ឃើញ​ថា កាំរស្មី​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម​បាន​បណ្ដាល​ឱ្យ​ខ្យល់​ជុំ​វិញ​សំណាក​គំរូ ចម្លង​ចរន្ត​អគ្គិសនី។<ref>{{cite journal| title = ម៉ារី គុយរី និង វិទ្យាសាស្ត្រ​នៃ​វិទ្យុសកម្ម| url = http://www.aip.org/history/curie/resbr1.htm| accessdate = 2011-07-12| archive-date = 2015-11-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20151117223130/https://www.aip.org/history/curie/resbr1.htm| dead-url = yes}}</ref> ដោយ​ប្រើ​បច្ចេកទេស​នេះ លទ្ធផល​ដំបូង​របស់​គាត់ គឺ​ជា​របក​គំហើញ​ថា សកម្មភាព​របស់​សារធាតុ​ផ្សំ​ពី​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម អាស្រ័យ​តែ​នឹង​បរិមាណ​នៃ​ធាតុ​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម​ដែល​មាន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​។ គាត់​បាន​បង្ហាញ​ថា បន្សាយ​វិទ្យុ​សកម្ម មិន​មែន​កើត​មក​ពី​អន្តរកម្ម​រវាង​ម៉ូលេគុល​ខ្លះ​នោះ​ទេ តែ​ត្រូវ​តែ​ចេញ​ពី​អាតូម​ខ្លួន​វា​តែ​ម្ដង។ ក្នុង​ក្រប​ខណ្ឌ​វិទ្យាសាស្ត្រ នេះ​ជា​ស្នាដៃ​មួយ​ដ៏​សំខាន់​បំផុត​​របស់​ម៉ារី​ គុយរី ។<ref>Robert Reid, ''ម៉ារី គុយរី'', pp. 61–63.</ref> ការ​សិក្សា​ជា​ប្រព័ន្ធ​របស់ ស្កូដូស្កា​ គុយរី មាន​បញ្ចូល​រ៉ែ​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម​ពីរ គឺ [[pitchblende]] និង [[torbernite]] (ដែល​គេ​ស្គាល់​ថាជា chalcolite ផង​ដែរ)។ អេឡិចត្រូម៉ែត្រ​របស់​គាត់ បាន​បង្ហាញ​ថា pitchblende សកម្ម​ជាង អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម ៤ ដង ហើយ chalcolite សកម្មជាង អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម ២ ដង។ គាត់​បាន​សន្និដ្ឋាន​ថា បើ លទ្ធផល​ដំបូង​របស់​ទាក់ទង​នឹង​បរិមាណ​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូមធៀប​នឹង​សកម្មភាព​របស់​វា ​មាន​ភាព​ត្រឹមត្រូវ នោះ​រ៉ែ​ទាំង​ពីរ​នេះ ត្រូវ​តែ​សារធាតុ​ដទៃ​ទៀត​ក្នុង​បរិមាណ​ដ៏​តិចតួច ដែល​សកម្ម​ជាង​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម​។<ref>Robert Reid, ''ម៉ារី គុយរី'', pp. 63–64.</ref> {{blockquote|លោក Reid បាន​សរសេរ​ថា គំនិត​នោះ​គឺ​ជា​របស់​គាត់​ផ្ទាល់; គ្មាន​នរណា​ជួយ​គាត់​ក្នុង​ការ​បង្កើត​វា​ទេ, ហើយ​ថ្វី​បើ​គាត់​​បាន​យក​វា​ទៅ​ប្រាប់​ស្វាមី ដើម្បី​ផ្ដល់​ជា​មតិក្ដី​ តាម​ពិត​គាត់​​ជា​ម្ចាស់​នៃ​គំនិត​នោះ​ យ៉ាង​ច្បាស់​ក្រឡែត​​ទៅ​ហើយ​។ ក្រោយ​មក​ ម៉ារីយ៉ា គុយរី ​បាន​កត់​ត្រាការពិត​នោះ​ពី​ដង​ក្នុង​ជីវប្រវត្តិ​របស់​គាត់​ស្ដី​ពី​ប្ដី​របស់​គាត់ ដើម្បី​ឱ្យ​កាន់​តែ​ច្បាស់លាស់​។ មើល​ទៅ​ប្រហែល​ជា​នៅ​គ្រា​ដំបូង​នៃ​អាជីព​របស់​គាត់ គាត់​បាន​ដឹង​ថា អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​ភាគ​ច្រើន​មិន​ចង់​ជឿ​ថា ស្ត្រី​ម្នាក់​អាច​ធ្វើ​បាន​នូវ​អ្វី​ដែល​គាត់​ធ្វើ​បាន។<ref>Robert Reid, ''Marie Curie'', p. 64.</ref>}} នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ស្វែង​រក​របស់​គាត់​ពី​រូបធាតុ​ថ្មី ក្រៅ​ពី​អំបិល អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម ដែល​បញ្ចេញ​កាំ​រស្មី, ស្កូដូស្កា​ គុយរី បាន​រក​ឃើញ​ថា តូរ្យូម (thorium) ក៏​ជា​វិទ្យុសកម្ម​ផង​ដែរ។ [[File:Pierre and Marie Curie.jpg|thumb|ព្យែរ និង ម៉ារី គុយរី នៅ​ក្នុង​មន្ទីរពិសោធន៍​របស់​ពួក​គេ​នៅ​ក្រុង​ប៉ារីស មុន​ឆ្នាំ ១៩០៧]] ម៉ារីយ៉ា គុយរី បាន​ដឹង​ពី​សារៈសំខាន់ នៃ​ការ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​ភ្លាម​ៗ នូវ​អ្វី​ដែល​គាត់​បាន​រក​ឃើញ ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ គាត់​ទទួល​បាន​នូវ​ការ​ទទួល​ស្គាល់​ពី​ការ​រក​ឃើញ​របស់​គាត់​។ កាល​ពី​ពីរ​ឆ្នាំ​មុន បើ បិកកឺរ៉ែល មិន​បាន​ចុះផ្សាយ​របក​គំហើញ​របស់​ខ្លួន ទៅ​កាន់បណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រ (Académie des Sciences) មួយ​ថ្ងៃ​បន្ទាប់​ពី​គាត់​បាន​រកឃើញ​នូវ​វិទ្យុសកម្ម​នោះទេ នោះ ​​រង្វាន់​ណូបែល​ច្បាស់​ជា​របូត​ពី​ដៃ​គាត់ ហើយ​បាន​ទៅ​លោក​ ស៊ីលវេណឹស ថុមសិន (Silvanus Thompson) ​វិញមិន​ខាន។ ស្កូដូស្កា​ គុយរី បាន​ជ្រើសរើស​មធ្យោបាយ​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​លឿន​ដូច​គ្នា​។ ភេបភ័រ​ របស់​គាត់ ដែល​សង្ខេប​ និង និយាយ​ពី​ស្នាដៃ​របស់​គាត់ ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ទៅ​ដល់ Académie នៅថ្ងៃ ១២ មេសា ១៨៩៨ ដោយ​សារ​អតីតសាស្ត្រាចារ្យ​របស់គាត់ លោក [[Gabriel Lippmann]]។<ref>Robert Reid, ''Marie Curie'', pp. 64–65.</ref> ថ្វី​បើ​ដូច្នេះ​ក៏​ដោយ គឺ​ដូច​លោក ថុមសុន ត្រូវ​បាន​យក​ឈ្នះ​ដោយលោក បិកកឺរ៉ែល, ក៏ ស្កូដូស្កា គុយរី ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ឈ្នះ ក្នុង​ការ​ប្រកួត​ប្រជែង​ប្រាប់​ពិភព​លោក​ថា​នរណា​រក​ឃើញ​មុន​ថា តូរ្យូម បញ្ចេញ​កាំរស្មី​ដូច​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម ។ កាល​ពី​ពីរ​ខែ​មុន លោក Gerhard Schmidt បាន​ចុះផ្សាយ​ពី​របក​គំហើញ​របស់​គាត់​ នៅ ប៊ែរឡាំង។<ref>Robert Reid, ''ម៉ារីយ៉ា គុយរី'', p. 65. In fact, such multiple, independent discoveries appear to be the rule in science and technology; see [[List of independent discoveries]].</ref> នៅ​ពេល​នោះ, ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណាក្ដី, គ្មាន​នរណា​ផ្សេង​ទៀត​នៅលើ​ពិភព​រូបវិទ្យា បាន​កត់សម្គាល់​ថា ស្កូដូស្កា គុយរី បាន​សរសេរ​ឃ្លា​មួយ​ក្នុង​ភេបភ័រ​របស់​គាត់ និយាយ​រៀបរាប់​​ថា​តើ​សកម្មភាព​របស់​ pitchblende និង chalcolite ខ្លាំង​ប៉ុណ្ណា​ធៀប​នឹង អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម​នោះ​ទេ​ ៖ "ការ​ពិត​នេះ គួរ​ឱ្យ​កត់​សម្គាល់​ណាស់ ហើយ​បាន​នាំ​ឱ្យ​គេ​ជឿ​ថា រ៉ែ​ទាំង​នេះ អាច​មាន​សារធាតុ​ដែល​សកម្ម​ជាង​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម​ទៅ​ទៀត​។" ក្រោយ​មក គាត់​បាន​រំលឹក​​ពី​បំណង​ប្រាថ្នា​ដ៏​ខ្លាំង​ក្លា​របស់​គាត់ ក្នុង​ការ​ផ្ទៀងផ្ទាត់​សម្មតិកម្ម​នេះ ឱ្យ​បាន​លឿន​បំផុត​។<ref name="Robert Reid p. 65">Robert Reid, ''Marie Curie'', p. 65.</ref> ព្យែរ គុយរី ច្បាស់​ក្នុង​ចិត្ត​ថា អ្វី​ដែល​ម៉ារីយ៉ា​គុយរី​បាន​រក​ឃើញ មិន​មែន​ជា​ការ​ភ្លាំងភ្លាត់​នោះ​ទេ។ ដូច្នេះ គាត់​ក៏​សម្រេច​ចិត្ត​បោះបង់​ការ​ស្រាវជ្រាវ​របស់​គាត់​លើ​គ្រីស្តាល់​មួយ​រយៈ​ដើម្បី​ចូលរួម​ជា​មួយ​ម៉ារីយ៉ា គុយរី។ នៅថ្ងៃ ១៤ មេសា ១៨៩៨ ពួក​គេ​បាន​ថ្លឹងយក pitchblende ចំនួន​ ១០០ក្រាម ហើយ​យក​មក​កិន​បំបែក​​។ ពួក​គេ​នៅ​ពេល​នោះ​ មិន​បានដឹង​ថា ​អ្វី​ដែល​ពួក​គេ​កំពុង​ធ្វើ​ការ​ស្វែង​រក​នោះ ​តាម​ពិត​មាន​ក្នុង​បរិមាណ​ដ៏​តិចតួច​បំផុត ដែល​ពួក​គេ​អាច​ត្រូវ​ធ្វើ​ការ​រែង​យក​ចេញ​ពី​រ៉ែ​ដល់​ទៅ​រាប់​តោន​ឯណុះ។​<ref name="Robert Reid p. 65"/> ដោយ​ពួក​គេ​មិន​បាន​ដឹង​ពី​ផលប៉ះពាល់​របស់​វិទ្យុសកម្ម ស្កូដូស្កា និង ស្វាមី​របស់​គាត់ មិន​នឹក​ដល់​ទាល់តែ​សោះ​ពី​គ្រោះថ្នាក់​ដ៏​ធំធេង​នៃ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​នេះ​ដល់​សុខភាព​របស់​ពួក​គេ​នៅ​ពេល​ក្រោយ​មក​។<ref name="Wierzewski, p. 17"/> [[File:Marie Pierre Irene Curie.jpg|thumb|[[Pierre Curie|ព្យែរ]], [[Irène Joliot-Curie|អ៊ីរ៉ែន]], ម៉ារី គុយរី]] ក្នុង​ខែ កក្កដា ១៨៩៨, ស្កូដូស្កា គុយរី និង ស្វាមី បាន​ចេញ​ផ្សាយ​ភែបភ័រ​មួយ​រួម​គ្នា ប្រកាស​ពី​អត្ថិភាព​នៃ​ធាតុ​មួយ ដែល​ពួក​គេ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា ប៉ូឡូញ៉ូម, ជា​ការ​ផ្ដល់​កិត្តិយស​ដល់​ស្រុក​កំណើត​របស់​ម៉ារីយ៉ា គុយរី ដែល​ម្ភៃ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក នៅ​តែ​ឋិត​នៅ​ជា​ទឹកដី​មួយ​ដែល​មហាអំណាច​បី​បាន​បែង​ចែក​គ្នា​គ្រប់​គ្រង​។ នៅ​ថ្ងៃ ២៦ ធ្នូ ១៨៩៨, គ្រួសារ​គុយរី បាន​ប្រកាស​ពី​របក​គំហើញ​នូវ​ធាតុគីមី​ថ្មី​មួយ​ទៀត​ ដែល​ពួក​គេ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា រ៉ាដ្យូម ដោយ​សារ​វា​មាន​វិទ្យុសកម្ម​ខ្លាំង។ ពាក្យ រ៉ាដ្យូម​ នេះ ជា​ពាក្យ​ដែល​ពួក​គេ​បាន​បង្កើត​ឡើង។ Pitchblende ជា​រ៉ែ​ស្មុគស្មាញ។ ការ​ញែក​ធាតុ​គីមី​ របស់​ធាតុផ្សំ​របស់​រ៉ែ​នេះ ជា​ការងារ​ដ៏​លំបាក​បំផុត​មួយ​។ របក​គំហើញ​ប៉ូឡូញ៉ូម រាង​ងាយ​ស្រួល​បន្តិច; វា​មាន​លក្ខណៈ​គីមី​ស្រដៀង​ [[ប៊ីស្មុត]], ហើយ ប៉ូឡូញ៉ូម ជាសារ​ធាតុ​តែ​មួយ​គត់ក្នុង​រ៉ែ Pitchblende ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​គីមី​ស្រដៀង ប៊ីស្មុត ។ តែ រ៉ាដ្យូម វិញ មាន​ភាព​លំបាក​ជាង​។ វា​មានលក្ខណៈ​គីមី​ស្រដៀងនឹង​ បារីយ៉ូម ខ្លាំង ហើយ Pitchblende មាន​រ៉ែ​ទាំង​ពីរ​នេះ​ជា​មួយ​គ្នា។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩៨ គ្រួសារ​គុយរី បាន​រក​ឃើញ​ដាន រ៉ាដ្យូម តែ​បរិមាណ​សមរម្យ មិន​មាន​​លាយ​បារីយ៉ូម ពួក​គេ​ធ្វើ​មិន​ទាន់​បាន​ល្អ​នៅ​ឡើយ​។<ref>L. Pearce Williams, pp. 331–32.</ref> គ្រួសារ​គុយរី បាន​ធ្វើ​ការ​ចម្រាញ់​យក​អំបិល​រ៉ាដ្យូម តាម​វិធី គ្រីស្តាល់កម្ម​ឌីផេរ៉ង់ស្យែល​។ ចេញ​ពី​រ៉ែ pitchblende មួយ​តោន, មួយ​ភាគ​ដប់​ក្រាម​នៃ រ៉ាដ្យូម​ក្លរួ ត្រូវ​បាន​​ចម្រាញ់​ចេញ​មក​ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩០២ ។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩១០ ស្កូដូស្កា គុយរី ធ្វើ​ការ​ដោយ​គ្មាន​ស្វាមី​របស់​នាង បន្ទាប់​ពី​គាត់​បាន​ស្លាប់​ដោយ​សារ​រទេះ​សេះ​​<ref name=obit>{{Citation |url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9402E4DC1438EF32A25753C2A9629C946797D6CF |title=លោក​សាស្ត្រាចារ្យ គុយរី បាន​ស្លាប់​នៅ​តាម​ដង​ផ្លូវ​|format=PDF |date=២០ មេសា ១៩០៦|accessdate=8 February 2011|work=[[The New York Times]] }}</ref> ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩០៦​មក, បានសម្រេច​ក្នុង​ការ​​ចម្រាញ់​យក​លោហធាតុ រ៉ាដ្យូម​សុទ្ធ​។<ref name="L. Pearce Williams, p. 332">L. Pearce Williams, p. 332.</ref> ក្នុង​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​មិន​ធម្មតា​មួយ ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា គុយរី បាន​សម្រេច​ចិត្ត​មិន​ធ្វើ​បណ្ណ​កម្មសិទ្ធិ​បញ្ញា លើ ការ​ចម្រាញ់​ជាតិ​រ៉ាដ្យូម ក្នុង​គោល​បំណង​ដើម្បី​កុំ​ឱ្យ​សហគម​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​មាន​ការ​ទើស​ទាល់​ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​បន្ត​។<ref>Robert Reid, ''ម៉ារីយ៉ា គុយរី'', p. 265.</ref> នៅ​ឆ្នាំ ១៩០៣ ក្រោម​ការ​មើល​ខុស​ត្រូវ​របស់​ [[អង់រី បិកកឺរ៉ែល]],<ref>{{cite journal | title = របក​គំហើញ​ធាតុ រ៉ាដ្យូម ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩៨ ដោយ ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា គុយរី (1867-1934) និង ព្យែរ គុយរី (1867-1906) រួម​នឹង​បទ​អត្ថាធិប្បាយ​ពី​ជីវិត​និង​ពេលវេលា​របស់​ពួក​គេ (The discovery of radium in 1898 by Maria Sklodowska-Curie (1867–1934) and Pierre Curie (1859–1906) with commentary on their life and times) | last = Mould | first = R. F. | journal = The British Journal of Radiology | volume = 71 | year = 1998 | pages = 1229–1254 | url = http://bjr.birjournals.org/cgi/reprint/71/852/1229.pdf | format = PDF | accessdate = 31 July 2008 | pmid = 10318996 | issue = 852 | archive-date = 9 កញ្ញា 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080909194335/http://bjr.birjournals.org/cgi/reprint/71/852/1229.pdf | dead-url = yes }}</ref> ម៉ារីយ៉ា បាន​ទទួល​សញ្ញាបត្រ​ថ្នាក់​បណ្ឌិត​វិទ្យាសាស្ត្រ​ ពី សកលវិទ្យាល័យ​ប៉ារីស។ ==រង្វាន់ណូបែល== [[File:Marie Curie (Nobel-Chem).jpg|thumb|left|upright|រូបថតម៉ារី គុយរី​នៅ​ឆ្នាំ​១៩១១]] នៅឆ្នាំ១៩០៣ រាជបណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រស៊ុយអែដ(Royal Swedish Academy of Sciences)​ បានផ្ដល់[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យា]]​ទៅអោយលោក​[[ព្យែរ គុយរី]], អ្នកស្រីម៉ារី គុយរី និងលោក[[អង់រី បិកកឺរ៉ែល]] «ដោយទទួលស្គាល់ស្នាដៃដ៏វិសេសវិសាល​ក្នុងការស្រាវជ្រាវ​រួមគ្នា​ស្ដីអំពីបាតុភូតបន្សាយវិទ្យុសកម្ម​ដែលរកឃើញ​ដំបូង​ដោយលោកសាស្ត្រាចារ្យ​[[អង់រី បិកកឺរ៉ែល]]។» ម៉ារី​និងស្វាមី​មិនអាចទៅទទួលរង្វាន់ដោយផ្ទាល់នៅទីក្រុង[[ស្តុកហូម]]បានទេ។ ពួកគេបានចែករំលែកប្រាក់រង្វាន់​ជាមួយនិស្សិតនិងមិត្ត​ភក្ដិជិតដិត​ដែលត្រូវការប្រាក់។<ref name="Wierzewski, p. 17"/> គ្រាន់តែទទួលរង្វាន់ណូបែល​ភ្លាម ម៉ារី​និងព្យែរ​ក៏ក្លាយជាមនុស្សល្បីឈ្មោះ។ សកបូនSorbonne)​បានផ្ដល់ដំណែង​ជាសាស្ត្រាចារ្យ​(professorship)​ដល់ព្យែរ និងអនុញ្ញាតអោយព្យែរ​មានបន្ទប់ស្រាវជ្រាវផ្ទាល់ខ្លួន ដែលនៅទីនោះម៉ារីធ្វើ​ជានាយកដឹកនាំ​ការស្រាវជ្រាវ។ នៅឆ្នាំ១៨៩៧ និង ១៩០៤ ម៉ារី បានផ្ដល់កំណើតដល់កូនស្រី២រូបគឺ [[អ៊ីរ៉ែន ហ្សូល្យុត គុយរី|អ៊ីរ៉ែន]]និង[[អែវ គុយរី|អែវ]]។ គាត់បាន​ជួលហ្គាវើណេស​ជនជាតិប៉ូឡូញ​ដើម្បីជួយបង្រៀន​ភាសាប៉ូឡូញ​ដល់កូនស្រីទាំង២។ គាត់ក៏ធ្លាប់នាំកូនស្រីទៅលេងប៉ូឡូញផងដែរ។<ref>Barbara Goldsmith, ''Obsessive Genius'', p. 149.</ref> [[File:Marie Skłodowska-Curie's Nobel Prize in Chemistry 1911.jpg|thumb|សញ្ញាប័ត្រ[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែកគីមីវិទ្យា]]​ឆ្នាំ១៩១១របស់ម៉ារី]] ម៉ារី​ជាស្ត្រីទីមួយដែលបានទទួល​[[រង្វាន់ណូបែល]]។ ៨ឆ្នាំក្រោយមកគឺនៅឆ្នាំ១៩១១ គាត់បានទទួល[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែកគីមីវិទ្យា]] «ដោយស្នាដៃក្នុង​ការជំរុញវិស័យគីមីវិទ្យា​តាមរយៈការរកឃើញធាតុ​គីមីថ្មី​គឺរ៉ាដ្យូមនិងប៉ូឡូញ៉ូម​ដោយការចំរាញ់រ៉ាដ្យូម និងដោយការស្រាវជ្រាវ​ពីធម្មជាតិ​និងធាតុផ្សំរបស់ធាតុគីមីនេះ។» មួយខែក្រោយមក គាត់ត្រូវចូលពេទ្យ​ដោយសារបញ្ហាផ្លូវចិត្តនិងជំងឺតំរងនោម។ ម៉ារីជាមនុស្សទីមួយហើយ​ដែលបានទទួលរង្វាន់​ណូបែល២។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅឆ្នាំ១៩១១ បណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង​ ដែលមិនព្រមបោះបង់ចោល​ការរើសអើងចំពោះស្ត្រីនោះ មិនបានជ្រើសរើសអ្នកស្រី​អោយចូលជាសមាជិកទេ។ អ្នកស្រីខ្វះ២សំលេងឆ្នោត​​ក្នុងការបោះឆ្នោតនោះ។ <ref>Barbara Goldsmith, ''Obsessive Genius'', pp. 170–71.</ref> ==មរណភាពរបស់ព្យែរ== នៅថ្ងៃទី១៩ មេសា ១៩០៦ ព្យែរ​បាន​បាត់បង់​ជីវីត​ក្នុង​គ្រោះថ្នាក់​ចរាចរណ៍​មួយ​។ ពេល​កំពុង​ឆ្លង​[[ផ្លូវ​ដូហ្វីន]] (Rue Dauphine)ពេល​ភ្លៀងធ្លាក់​ខ្លាំង គាត់​ត្រូវ​រទេះសេះ​បុក​ដួល​ចូល​ក្រោម​កង់ ​និង​ត្រូវ​កិន​បែក​លលាដ​ក្បាល​។​<ref name=obit/> ម៉ារី​ទទួល​រង​នូវ​ការ​ប៉ះទង្គិច​ផ្លូវ​ចិត្ត​យ៉ាង​ខ្លាំង​​ដោយ​សារ​មរណភាព​ស្វាមី​។​ នា​ពេល​នោះ​គាត់​បាន​ក្លាយ​ជា​«មនុស្ស​ដែល​ឯកោ​យ៉ាង​ខ្ទេចខ្ទំ​និង​ដែល​មិន​អាច​ព្យាបាល​បាន​»។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៣ ឧសភា ១៩០៦ ដេប៉ាតឺម៉ង់​រូបវិទ្យា​របស់​សកបូន​បាន​សំរេច​ចិត្ត​រក្សា​កៅអី​ដែល​បង្កើត​សំរាប់​ព្យែរ​ និង​ផ្ដល់​ជូន​បន្ត​អោយ​ម៉ារី រួម​ទាំង​សិទ្ធិ​អំណាច​ពេញ​លេញ​លើ​បន្ទប់​ស្រាវជ្រាវ​នោះ។ ការណ៍នេះ​បាន​ជួយ​អោយ​ម៉ារី​ចេញ​ពី​ស្រមោល​របស់​ព្យែរ​។ គាត់​បាន​ក្លាយ​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ស្ត្រី​ដំបូង​គេ​នៅ​សកបូន​។​ គាត់​បាន​រក​ឃើញ​អត្ថន័យ​ជីវិត​ថ្មី​មួយ​ក្នុង​ការងារ​ដ៏​នឿយហត់​មួយ​នេះ​។​ [[File:1911 Solvay conference.jpg|thumb|300px|នៅ[[សន្និសីទ​សុលវេយ]]លើកទីមួយ (១៩១១), ស្កូដូស្កា គុយរី (អង្គុយ, ទី២រាប់ពីស្ដាំ) ប្រឹក្សា​ជា​មួយ [[អង់រី ព័ងការ៉េ]]។ [[អើណេស រូធើហ្វដ]] (ឈរ, ទី​៤​រាប់​ពី​ស្ដាំ); [[អាល់បឺត អែងស្តែង]] (ឈរ, ទី២រាប់ពីស្ដាំ); [[ប៉ូល ឡង់ហ្សឺវ៉ាំង]] (ឈរ, ដើម​ខាង​ស្ដាំ)]] ពី​ឆ្នាំ​១៩១០​ដល់​១៩១១ ស្កូដូស្កា គុយរី​មាន​ទំនាក់ទំនង​ស្នេហា​ជា​មួយ​រូបវិទូ [[ប៉ូល ឡង់ហ្សឺវ៉ាំង]] (Paul Langevin) ដែល​ជា​អតីត​កូន​សិស្ស​របស់​ព្យែរ​។ ម៉ារី​មាន​អាយុ​ច្រើន​ជាង​ប៉ូល​៥​ឆ្នាំ​។​ ប៉ូល​ជា​បុរស​រៀបការ​ហើយ តែ​រស់​នៅ​បែក​ពី​ភរិយា​។ រឿង​នេះ​បែក​ការ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩១១​ ពេល​ដែល​គូ​ប្រជែង​ផ្នែក​សិក្សា​បាន​យក​រឿង​នេះ​ទៅ​ផ្សព្វផ្យាយ​ជា​រឿង​អាស្រូវ​នៅ​លើ​សារព័ត៌មាន។<ref>Robert Reid, ''Marie Curie (ម៉ារី គុយរី)'', pp. 44, 90.</ref> ទោះ​បី​ជា​គាត់​មាន​កិត្តិយស​ជា​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​ដែល​បំរើការ​ដល់​បារាំង​ក៏​ដោយ ទស្សនៈ​របស់​សាធារណជន​មាន​ទំនោរ​ទៅ​រក «សញ្ចេតនា​រើស​អើង​ជន​បរទេស» (xenophobia) និង​បាន​រាល​ដាល​ដល់​ការ​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ទាំង​ខុស​ឆ្គង​ថា​ម៉ារី​ជា[[ជន​ជាតិ​ជ្វីហ្វ]]។ ទំព័រ​កាសែត​បាន​លើក​ឡើង​ពី​ម៉ារី​យ៉ាង​គគ្រឹក​គគ្រើង​ដោយ​បាន​ចោទ​អ្នក​ស្រីថា​ជា​អ្នក​បំបែកបំបាក់​គ្រួសារ​គេ​។​<ref>Barbara Goldsmith, ''Obsessive Genius'', pp. 165–76.</ref> គ្មាន​នរណា​ទាយ​ដឹង​ថា​នា​ពេល​ក្រោយ​មក​ទៀត​ ចៅ​ស្រី​របស់​ម៉ារី​ឈ្មោះ​[[អេឡែន ហ្សូល្យុត]]បាន​រៀបការ​ជា​មួយ​ចៅ​ប្រុស​របស់​ឡង់ហ្សឺវ៉ាំង​ឈ្មោះ​មីសែលឡង់ហ្សឺវ៉ាំង​ទេ​។​ រង្វាន់​ណូបែល​លើក​ទី​២​របស់​ម៉ារី បាន​ធ្វើ​អោយ​អ្នក​ស្រី​មាន​សិទ្ធិ​បញ្ចុះបញ្ចូល​រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​​អោយ​ផ្ដល់​ថវិកា​ក្នុង​ការ​កសាង​វិទ្យាស្ថាន​រ៉ាដ្យូម​ឯកជន​មួយ​ឈ្មោះ Institut du radium (សព្វថ្ងៃ​ជា​ ''Institut Curie''(វិទ្យាស្ថាន​គុយរី))នៅ​ឆ្នាំ​១៩១៤​។​ វិទ្យាស្ថាន​នេះ​ដឹកនាំ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​ផ្នែក​គីមី​វិទ្យា​ រូបវិទ្យា និង វេជ្ជសាស្ត្រ​។​ វិទ្យាស្ថាន​នេះ​ជា​ថ្នាល​បណ្ដុះ​ជ័យ​លាភី​រង្វាន់​ណូបែល​៤​រូប​ទៀត​ ដែល​ក្នុង​នោះ​ក៏​មាន​កូនស្រី​របស់​គាត់​គឺ​[[អ៊ីរ៉ែន ហ្សូល្យុត គុយរី]] និង​កូន​ប្រសារ​ប្រុស​ [[ហ្វ្រេដេរីក ហ្សូល្យុត គុយរី]]​។​ ==ពេលសង្គ្រាមលោកលើកទី១== [[File:Marie Curie - Mobile X-Ray-Unit.jpg|thumb|ម៉ារី​នៅក្នុងយានជំនិះថតកាំរស្មីXចល័ត]] ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ម៉ារីបានជំរុញអោយ​ប្រើ​យានជំនិះថតកាំរស្មីXចល័ត (ដែលគេស្គាល់ជា ''petites Curies'' «គុយរីតូច») សំរាប់ប្រើក្នុងការព្យាបាលទាហានមានរបួស។ ឧបករណ៍នេះ​ប្រើបំពង់ «សំនាយរ៉ាដ្យូម» (ក្រោយមកគេស្គាល់ថាជា[[រ៉ាដុង]]) ដែលបាញ់ឧស្ម័នវិទ្យុសកម្មគ្មានពណ៌​ដែលបញ្ចេញដោយរ៉ាដ្យូម។ ម៉ារី​បានចែករំលែក​ធាតុរ៉ាដ្យូមដែល​ខ្លួនបានបន្សុទ្ធ សំរាប់យកប្រើក្នុងបំពង់នេះ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមផ្ទុះឡើងភ្លាម គាត់ក៏បានឧបត្ថម្ភ​មេដាយមាសរង្វាន់ណូបែល​របស់ខ្លួននិងស្វាមី​ទាំងអស់​សំរាប់បុព្វហេតុសង្គ្រាម។ គាត់ក៏ជាសមាជិកសកម្មរបស់​គណកម្មាធិការ​ជនជាតិប៉ូឡូញនៅបារាំង (Polish Polonia in France)សំរាប់បុព្វហេតុជនជាតិប៉ូឡូញ។<ref>Emigracja polska we Francji 1871–1918, page 274 Wiesław Śladkowski, 1980</ref> ==ពេលក្រោយសង្គ្រាម== ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩២១ ស្កូដូស្កា គុយរី បាន​ទទួល​ការ​ស្វាគមន៍​យ៉ាង​អធិកអធម នៅ​ពេល​ដែល​លអ្នក​ស្រីធ្វើ​ទស្សនកិច្ច​ទៅ​កាន់​សហរដ្ឋអាមេរិក ដើម្បី​តម្កើង​មូលនិធិ​ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​ទៅ​លើ​រ៉ាដ្យូម ។ ការ​ឃ្លាត​ឆ្ងាយ​ពី​កិច្ច​ការ​វិទ្យាសាស្ត្រ​នេះ និង​ការ​បង្ហាញ​ខ្លួន​ជា​សាធារណៈ​ជា​ច្រើន​លើក បណ្ដាល​ឲ្យ​អ្នកស្រី​ហេវហត់​ទាំងកម្លាំង និង​ស្មារតី​ជាខ្លាំង ប៉ុន្តែ​វា​បាន​ផ្ដល់​ឲ្យគាត់​នូវ​ធនធានជា​ច្រើន​ដែល​សុទ្ធ​ជា​តម្រូវការ​សម្រាប់​ការងារ​របស់​អ្នក​ស្រី ។ ដំនើរ​ទស្សនកិច្ច​ទៅ​កាន់​សហរដ្ឋអាមេរិក​ជា​លើក​ទីពីរ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩២៥ ធ្វើ​ឲ្យ​អ្នកស្រី​ទទួល​បាន​ជោគ​ជ័យ​ម្ដង​ទៀត និង​ទទួល​បាន​ការ​ផ្គត់ផ្គង​គ្រឿង​បរិក្ខារ​សម្រាប់​វិទ្យស្ថានរ៉ាដ្យូម​វារស្វ ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩២៥ ជាមួយ​បងស្រី ប្រូនីសាវ៉ា ជា​នាយក ។ ក្នុងមជ្ឈិមវ័យ ស្កូដូស្កា គុយរី​បានដឹកនាំ[[វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ]]​និងមន្ទីរពិសោធន៍វិទ្យុសកម្មមួយ​ដែល​[[សាកលវិទ្យាល័យប៉ារីស]]​បានស្ថាបនា​ដើម្បីអ្នកស្រី។ ==មរណភាព== [[File:Sklodowska-Curie statue, Warsaw.JPG|thumb|upright|រូបសំណាកឆ្នាំ១៩៣៥, ទល់មុខវិទ្យាស្ថានរ៉ាដ្យូម​នៅវ៉ាស្សារវ៉ា]] ស្កូដូស្កា គុយរីធ្វើទស្សនកិច្ចទៅប៉ូឡូញ​ជាលើកចុងក្រោយ​នៅនិទាឃរដូវឆ្នាំ១៩៣៤។<ref name="Wierzewski, p. 17"/> ៣ខែក្រោយមកគឺនៅថ្ងៃទី៤ កក្កដា ១៩៣៤ គាត់បានទទួលមរណភាពនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យសង់សែលឺម៉ូ(Sancellemoz Sanatorium) ក្នុងស្រុកប៉ាស់ស៊ី ខេត្តអូតសាវ័រ ( Passy, in Haute-Savoie) នៅភាគខាងកើតប្រទេសបារាំង ដោយសារជំងឺខ្វះគ្រាប់ឈាមក្រហម(aplastic anemia) ដែលបណ្ដាលមកពីត្រូវកាំរស្មីវិទ្យុសកម្មច្រើនពេក។<ref>Rollyson, Carl (2004). ''Marie Curie: Honesty In Science (ម៉ារី គុយរី ៖ ភក្ដីភាពក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ)''. iUniverse, prologue, x. ISBN 0595340598</ref> នាពេលនោះ​គេមិនបានដឹងពីផលប៉ះពាល់​របស់កាំរស្មីវិទ្យុសកម្មទេ។ ការងារពិសោធន៍របស់គាត់​ធ្វើឡើង​ដោយគ្មានវិធានការការពារសុវត្ថិភាព​បានត្រឹមត្រូវ។ គាត់ដាក់បំពង់ពិសោធន៍ដែលមាន​អ៊ីសូតូបវិទ្យុសកម្ម​នៅតាម​ហោប៉ៅ និងរក្សាធាតុទាំងនោះ​ក្នុងថតតុរបស់គាត់ និងសប្បាយនឹងមើល​[[រ៉ាដ្យូលុយមីនេសង់|ពន្លឺភ្លើងពណ៌បៃតងខៀវ]]​ដែលសារធាតុទាំងនោះបញ្ចេញនៅពេលងងឹត។<ref>{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=-3G9gMNCpowC&pg=PA76&dq=%22The+glowing+tubes+looked+like+faint,+fairy+lights.%22&hl=en&ei=-UQATfz7HMTflgekvdzACA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=%22The%20glowing%20tubes%20looked%20like%20faint%2C%20fairy%20lights.%22&f=false | author=Blom, Philipp | title=The Vertigo Years: Europe, 1900–1914 | chapter=1903: A Strange Luminescence | page=76 | quote=The glowing tubes looked like faint, fairy lights. |year=2008 | publisher=Basic Books | accessdate=8 December 2010}}</ref> គាត់ត្រូវគេបញ្ចុះ​នៅឈាបនដ្ឋាន​នៅស្រុកសូ ខេត្តអូដឺសែន (Sceaux, Hauts-de-Seine) នៅក្បែរស្វាមី។ ៦០ឆ្នាំក្រោយមកគឺនៅឆ្នាំ១៩៩៥ ដើម្បីជាកិត្តិយសដល់ស្នាដៃរបស់អ្នកទាំង២ គេក៏បានរើផ្នូររបស់អ្នកទាំង២​ទៅ វិមានប៉ង់តេអុង (Panthéon) នៅប៉ារីសវិញ។ បន្ទប់ស្រាវជ្រាវរបស់គាត់​ត្រូវគេរក្សាទុក​ជា [[សារមន្ទីរគុយរី]]។ សៀវភៅនិង​សារណារបស់គាត់តាំងពីឆ្នាំ១៨៩០​ត្រូវគេចាត់ទុកថា​មានគ្រោះថ្នាក់ខ្លាំង​មិនអាចប៉ះពាល់​បាន ដោយសារតែវាមានជាតិវិទ្យុសកម្មខ្លាំងពេក។ គេរក្សាទុកសៀវភៅទាំងនោះ​ក្នុងប្រអប់សំណ ហើយអ្នកដែលចង់​បើកមើលវា​ត្រូវតែពាក់សំលៀកបំពាក់​ដែលការពារជាតិវិទ្យុសកម្ម។<ref>Bryson, ''A Short History of Nearly Everything (ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លីមួយស្ដីពីអ្វីៗស្ទើទាំងអស់)'', p. 148.</ref> ==ស្នាដៃ== [[File:Lublin UMCS Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej.jpg|thumb|upright|រូប​សំណាក, [[សកលវិទ្យាល័យ ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា]], លូប៊្លីន, ប៉ូឡូញ]] ទិដ្ឋភាព​រូបវិទ្យា និង សង្គមវិទ្យា​នៃ​ស្នាដៃ​របស់​គ្រួសារ​គុយរី បាន​ផ្ដល់​វិភាគទាន​យ៉ាង​សំខាន់​ដល់​ការ​កែទម្រង់​ពិភពលោក​នា​សតវត្សរ៍​ទី​២០ និង ទី ២១។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យប្រចាំ​សកលវិទ្យាល័យ Cornell, [[L. Pearce Williams]], បាន​សង្កេត​ឃើញ​ថា ៖ {{blockquote|លទ្ធផល​ការងារ​របស់ គ្រួសារ​គុយរី ជា​ស្នាដៃ​ប្រចាំ​យុគសម័យ​មួយ​។ វិទ្យុសកម្ម​របស់​រ៉ាដ្យូម វា​សំបើម​ណាស់ រហូត​ដល់​គេ​មិន​អាច​បំភ្លេច​ចោល​បាន​។ វា​ទំនង​ជា​ផ្ទុយ​នឹង​គោលការណ៍​រក្សា​ថាមពល ហើយ​ដូច្នេះ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​គេ​ពិចារណា​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ​នៃ​រូបវិទ្យា​ឡើង​វិញ​។ នៅ​លើ​កម្រិត​នៃ​ពិសោធន៍ របក​គំហើញ​រ៉ាដ្យូម បាន​ផ្ដល់​ដល់​បុរស​ដូច​ជា​លោក [[អឺណេស រូធើហ្វដ]](Ernest Rutherford) នូវ​ប្រភព​វិទ្យុសកម្ម​ ដែល​គាត់​អាច​យក​ទៅ​ប្រើ​ដើម្បី​សិក្សា​ទម្រង់​អាតូម​បាន​។ លទ្ធផល​​ពិសោធន៍​របស់​ រូធើហ្វដ ក្រោម [[កាំរស្មីអាល់ហ្វា]], អាតូម​នុយក្លេអ៊ែរ ត្រូវ​បាន​គេ​ស្នើ​ឡើង​ជា​លើក​ដំបូង​។ ក្នុង​វិស័យ​វេជ្ជសាស្ត្រ វិទ្យុសកម្ម​របស់​រ៉ាដ្យូម អាច​ឱ្យ​គេ​ប្រើ​ប្រាស់​ជា​មធ្យោបាយ​កំចាត់​ដំបៅ​មហារីក​បាន។<ref name="L. Pearce Williams, p. 332"/>}} បើ​ស្នាដៃ​របស់​ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា គុយរី​ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ក្រឡាប់ចាក់​ពិភព​គីមី​វិទ្យា និង រូប​វិទ្យា នោះ វា​ក៏​មាន​ផល​ប៉ះពាល់​យ៉ាង​ស៊ីជម្រៅ​ដល់​សង្គម​វិទ្យា​ផង​ដែរ​។ ដើម្បី​សម្រេច​បាន​ស្នាដៃ​វិទ្យាសាស្ត្រ​ដ៏​សំបើម​ទាំង​នេះ អ្នក​ស្រី​បាន​ជម្នះ​​ឧបសគ្គ​នៅ​លើ​វិថី ព្រោះ​គាត់​ជា​ស្ត្រី, ទាំងនៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កំណើត និង ប្រទេស​ទី​ពីរ​។ ទិដ្ឋភាព​បែប​នេះ​នៃ​ជីវិត និង អាជីព​របស់​គាត់ ត្រូវ​បាន​លើកឡើង​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ ''Marie Curie: A Life'' (ម៉ារី គុយរី៖ ឆាកជីវិតមួយ) សរសេរដោយ ហ្វ្រង់ស្វ័រ ហ្គីរ៉ូ (Françoise Giroud) , ដែល​បាន​បញ្ជាក់​អំពី​តួនាទី​របស់ ស្កូដូស្កា ក្នុង​ការ​លើក​តម្កើង​តួនាទីស្ត្រី​ភេទ។ អ្នក​ស្រី​ជា​មនុស្ស​នាំ​មុខ​គេ ឯករាជ្យ ម្ចាស់​ការ និង ជា​ពិសេស​ មិន​ចេះ​ឈ្លក់​វង្វេង​នឹង​កិត្តិយស​ដ៏​សំបើម​ដែល​ខ្លួន​បាន​ទទួល​។ គេ​បាន​ឱ្យ​ដឹង​ថា [[អាល់បឺត អែងស្តែង]] បាន​កត់សម្គាល់​ថា ម៉ារីយ៉ា គុយរី ប្រហែល​ជា​មនុស្ស​តែ​ម្នាក់​គត់​ ដែល​មិន​ឈ្លក់​វង្វេង​នឹង​កិត្តិយស​ដែល​ខ្លួន​បាន​ទទួល​។<ref>Wierzewski, p. 16.</ref> ==រង្វាន់== ម៉ារី ស្កូដូស្កា គុយរី ជាស្ត្រីទីមួយដែលបានទទួលរង្វាន់ណូបែល និងជាមនុស្សទីមួយដែលបានទទួលរង្វាន់ណូបែលពីរដង។ *[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យា]] (១៩០៣) *[[មេដាយដាវី]] (១៩០៣) *[[មេដាយម៉ាតេអ៊ុជី]] (១៩០៤) *[[មេដាយអិលលៀត ក្រេសសុន]] (១៩០៩) *[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែកគីមីវិទ្យា]] (១៩១១) ជីវិតរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមិនសុទ្ធតែឆើតឆាយទេ។ គ្រួសារគុយរីធ្លាប់មានគេរាយការណ៍​ថាបានប្រើប្រាស់​ប្រាក់រង្វាន់ដើម្បី​យកមកដូវក្រដាស់បិទជញ្ជាំង​ក្នុងផ្ទះនៅប៉ារីស និងដើម្បីទិញបរិក្ខារទំនើបសំរាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងបន្ទប់ទឹក។ <ref>The [[People's Almanac]], David Wallechinsky and Irving Wallace, 1975, [[Doubleday and Company]]</ref> ==កិត្តិយស== *អ្នក​ស្រី​ គុយរី ត្រូវ​បាន​បំពាក់​គ្រឿង​ឥស្សរិយយស légion d'honneur របស់​បារាំង​។ នៅ​ប៉ូឡូញ អ្នក​ស្រី​បាន​ទទួល​សញ្ញាបត្រ​បណ្ឌិត​កិត្តិយស ពី [[Lwów Polytechnic]] (1912), [[Poznań University]] (1922), [[Kraków]]'s [[Jagiellonian University]] (1924), និង [[Warsaw Polytechnic]] (1926)។ *កូន​ស្រី​ច្បង​របស់​គាត់, [[អ៊ីរ៉ែន ហ្សូល្យុត គុយរី]], បាន​ទទួល​រង្វាន់​ណូបែល​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣៥ ដោយ​សារ​បាន​រក​ឃើញ​ថា អាលុយមីញ៉ូម​អាច​ធ្វើ​ឱ្យ​ទៅ​ជា​ធាតុ​វិទ្យុសកម្ម និង បញ្ចេញណឺត្រុង នៅ​ពេល​បុក​នឹង កាំរស្មីអាល់ហ្វា។ កូន​ស្រី​ពៅ​របស់​អ្នក​ស្រី​គុយរី, [[អែវ គុយរី]] ក្រោយ​មក​បាន​សរសេរ​ជីវប្រវត្តិ​របស់​ម្ដាយ​ខ្លួន​។ *Michalina Mościcka, ភរិយា​របស់​ប្រធានាធិបតី​ប៉ូឡូញ [[Ignacy Mościcki]], បាន​សម្ពោធ​រូប​សំណាក ម៉ារី គុយរី ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៣៥ ដែល​តាំង​នៅ​ពី​មុខ​វិទ្យាស្ដាន​រ៉ាដ្យូមវ៉ារស្សាវ៉ា ​ ដែល​វិទ្យាស្ថាន​នោះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ ម៉ារី គុយរី។ ក្នុង​រយៈ​ពេល​មួយ​ទសវត្សរ៍, ក្នុង​អំលុង​ពេល​បះបោរវ៉ារស្សាវ៉ា ឆ្នាំ ១៩៤៤, រូប​សំណាក​នោះ ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ខូច​ខាត​ដោយ​គ្រាប់​កាំភ្លើង​។ ក្រោយ​សង្គ្រាម, នៅ​ពេល​ដែលគេ​ចាប់​ផ្ដើម​ធ្វើ​ការ​​ជួសជុល, គេ​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​រក្សា​ស្លាកស្នាម​គ្រាប់​កាំភ្លើង​នៅ​លើ​រូប​សំណាក​ដដែល​។<ref name="Wierzewski, p. 17"/> *ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៦៧, សារមន្ទីរ​មួយ​ឧទ្ទិស​ដល់​ ស្កូដូស្កា គុយរី ត្រូវ​បាន​គេ​បង្កើត​ឡើង​នៅ New Town នៃ​ក្រុង​វ៉ារស្សាវ៉ា, នៅ​ស្រុក​កំណើត​របស់​អ្នក​ស្រី​នៅ​ផ្លូវ ''ulica Freta'' ។<ref name="Wierzewski, p. 17"/> *ឆ្នាំ ២០១១ ត្រូវ​បាន​ប្រកាស​ដោយ​បារាំង និង ប៉ូឡូញ ថា​ជា​ឆ្នាំ ម៉ារី គុយរី ។ "Madame Curie," ដែល​តាំង​បង្ហាញ​នៅ​ហ្កាឡឺរី ហ្សាកូប ក្នុង​នៅ​សារមន្ទីរសិល្បៈ​សហសម័យ, ជា​ពិព័រណ៍​សិល្បៈ​មួយ​ដើម្បី​អបអរ​ដល់​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​រូប​នេះ​។<ref name="Madame Curie art">{{cite news|first=James|last=Chute|title=Video artist Steinkamp’s flowery ‘Madame Curie’ is challenging, and stunning|publisher=signonsandiego.com|date=5 March 2011|accessdate=14 April 2011|url=http://www.signonsandiego.com/news/2011/mar/05/video-artist-steinkamp-madame-curie/}}</ref> [[File:Pantheon paris.jpg|thumb|[[វិមានប៉ង់តេអុងនៅប៉ារីស]]]] *ក្នុង​នាម​ជា​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​ស្ត្រី​ល្បី​បំផុត​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ម៉ារី គុយរី ជា​និមិត្តរូប​មួយ​ក្នុង​ពិភព​វិទ្យាសាស្ត្រ​ ហើយ​ ទទួល​បាន​នូវ​ការ​គោរព និង យក​គំរូ​តាម​ជា​ច្រើន​។ *ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៩៥ អ្នក​ស្រី​ក្លាយ​ជា​ស្ត្រី​ទី​មួយ ដែល​ទទួល​បាន​កិត្តិយស​ត្រូវ​បានបញ្ចុះ​សព​ ក្នុង​វិមានប៉ង់តេអុងនៅប៉ារីស ដោយ​ស្នាដៃ​របស់​ខ្លួន​ផ្ទាល់, រួម​ជា​មួយ​នឹង​សព​ស្វាមី​របស់​អ្នក​ស្រី លោកសាស្ត្រាចារ្យ [[ព្យែរ គុយរី]]។ *ឯកតា​វិទ្យុសកម្ម [[គុយរី]] (តាងដោយ '''Ci''') ជា​ឈ្មោះ​ដែល​គេ​ផ្ដល់​កិត្តិយស​ដល់​អ្នក​ស្រី និង ស្វាមី<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9028251/curie#245574.hook |title=curie – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date=15 April 2006 |accessdate=26 September 2009}}</ref><ref>{{cite web | author=Paul W. Frame | title = How the Curie Came to Be | url = http://www.orau.org/ptp/articlesstories/thecurie.htm | accessdate =30 April 2008}}</ref> និង ជា​ឈ្មោះ​សម្រាប់​ធាតុ​គីមី​មាន​ចំនួន​អាតូមិច ៩៦ – [[គុយរីយ៉ូម]]។ *រ៉ែ​វិទ្យុសកម្ម​បី ត្រូវ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​គ្រួសារ​គុយរី ៖ គុយរីត (curite), ស្កូដូស្គីត (sklodowskite), និង គុយប្រូស្កូដូស្គីត (cuprosklodowskite)។ *រូប ស្កូដូស្កា គុយរី ត្រូវ​បាន​គេ​បោះពុម្ព​នៅ​លើ​ក្រដាសប្រាក់ ២០ ០០០​ ''[[ស្លូទី]]'' របស់​ប៉ូឡូញ​ក្នុង​ទសវត្សរ៍ ឆ្នាំ ១៩៨០។ គេ​ឃើញ​រូប​របស់​គាត់​នៅ​លើ​តែម និង លុយ​កាក់ ព្រម​ទាំង​ក្រដាស​ប្រាក់ ៥០០ ហ្វ្រង់​របស់​បារាំង​ផង​ដែរ​។ *ក្នុង​ការ​ស្ទង់​មតិ​មួយ​នា​ឆ្នាំ ២០០៩ ដែល​ធ្វើ​ឡើង​ដោយ New Scientist, ម៉ារី គុយរី ត្រូវ​បាន​គេ​បោះឆ្នោត​ជា the most inspirational woman in science"។ គុយរី ទទួល​បាន​សំឡេង​ឆ្នោត ២៥,១ ភាគ​រយ ដែល​ច្រើន​ជាង អ្នក​ជាប់​លេខ​២ Rosalind Franklin ជិត​ពីរ​ដង (១៤,២ ភាគ​រយ)។<ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg20327156.600-most-inspirational-woman-scientist-revealed.html |title=Most inspirational woman scientist revealed |publisher=Newscientist.com |date=2 July 2009 |accessdate=27 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/science/sciencenews/5715220/Marie-Curie-voted-greatest-female-scientist.html|publisher=www.telegraph.co.uk|title=Marie Curie voted greatest female scientist|quote=Marie Curie, the Nobel Prize-winning nuclear physicist has been voted the greatest woman scientist of all time. | location=London | date=2 July 2009 | accessdate=10 April 2010}}</ref> *វិទ្យាស្ថាន​ប៉ូឡូញ ដែល​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម ម៉ារី គុយរី មាន ៖ :*[[សកលវិទ្យាល័យ ម៉ារីយ៉ា គុយរី ស្កូដូស្កា]], នៅ លូប៊្លីន បង្កើត​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៤៤ [[File:1987 CPA 5875.jpg|thumb|តែម​សំបុត្រ​របស់​សូវៀត]] :*វិទ្យាស្ថាន​ផោដវិជ្ជា(មហារីក) ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា គុយរី នៅ វ៉ាសូវី (វ៉ារសាវ៉ា បើ អាន​តាម​ប៉ូឡូញ) *វិទ្យាស្ថាន​បារាំង ដែល​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម ម៉ារី គុយរី មាន ៖ :*សកលវិទ្យាល័យ ព្យែរ និង ម៉ារី គុយរី, សកលវិទ្យាល័យ​ វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និង វេជ្ជសាស្ត្រ ធំ​បំផុត​នៅ​ប្រទេស​បារាំង និង ជា​អ្នក​បន្ត​ពី​មហាវិទ្យាល័យ​វិទ្យាសាស្ត្រ​នៃ​សកល​វិទ្យា​ប៉ារីស កន្លែង​ដែល​ម៉ារី គុយរី បង្រៀន​។ សកលវិទ្យាល័យ​នេះ ជា​មន្ទីរ​ពិសោធន៍ ដែល​គូស្វាមី​នេះ បាន​រក​ឃើញ រ៉ាដ្យូម​។ :*វិទ្យាស្ថាន​គុយរី និង សារមន្ទីរ គុយរី នៅ​ប៉ារីស *ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៧ ស្ថានីយ​មេត្រូ ព្យែរ​គុយរី ត្រូវ​បាន​ប្កូរ​មក​ជា ស្ថានីយ ព្យែរ និង ម៉ារី គុយរី *វិទ្យាស្ថានអាមេរិចកាំង​ ដែល​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម ម៉ារី គុយរី មាន ៖ [[File:Maria Skłodowska-Curie Medallion.JPG|thumb|left|មេដៃយ៉ុង ម៉ារី ស្កូដូស្កា គុយរី, សកលវិទ្យាល័យនៅ​ បាហ្វហ្វេឡូ]] :*សហគម គុយរី នៅសាលា​វេជ្ជសាស្ត្រ Loyola University Stritch School, នៅ ឈីកាកូ, ដែល​សាល​ធំ​របស់​កូនសិស្ស​សម្រាប់​ធ្វើ​ពិធី​រំលឹក នៅ​សកលវិទ្យាល័យ :*នៅ Bayside, Queens, ញូវយ៉ក, មាន​សាលា​មួយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា Marie Curie Middle School 158, មាន​ឯកទេស​ខាង​វិទ្យាសាស្ត្រ និង បច្ចេកវិទ្យា; ហើយ សាលា Curie Metropolitan High School – ឋិត​នៅ Archer Heights, Chicago, នៅ Southwest Side, Chicago – ដែល​មាន​កម្មវិធី បច្ចេកទេស ការ​សំដែល​សិល្បៈ និង បាក់អន្តរជាតិ​។ *មេដៃយ៉ុង ម៉ារី ស្កូដូស្កា គុយរី ដែល​ជា​ផ្ទាំង​កញ្ចក់​ពណ៌​មួយ ដែល​បង្កើត​ដោយ Jozef C. Mazur ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​តាំង​នៅ​ បន្ទប់ ប៉ូឡូញ​ របស់ សកលវិទ្យាល័យ​នៅ បាហ្វហ្វេឡូ។ *[[Greer Garson]] និង [[Walter Pidgeon]] ដើរ​តួ​ក្នុង​ខ្សែភាពយន្តអាមេរិច ជាប់​បេក្ខភាព​រង្វាន់​អូស្ការ ឆ្នាំ ១៩៤៣, រឿង Madame Curie, ដែល​ថត​ឡើង​ដោយ​ផ្អែក​លើ​ជីវិត​ពិត​របស់​អ្នក​ស្រី​។ "Marie Curie" ក៏​ជា​ឈ្មោះ​តួ​ក្នុង​រឿង​កំប្លែង ឆ្នាំ ១៩៨៨ ផងដែរ គឺ រឿង Young Einstein, ផលិត​ដោយ Yahoo Serious។ *ថ្មីៗ​នេះ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៩៧ ភាព​យន្ត​បារាំង​ស្ដី​អំពី ព្យែរ និង ម៉ារី​ គុយរី រឿង Les Palmes de M. Schutz ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​បញ្ចាំង​។ ខ្សែ​ភាព​យន្ត​ត្រូវ​បាន​គេ​ថត​ដោយ​លំនាំ​តាម​រឿង​ល្ខោន​ ដែល​មាន​ចំណងជើង​ដូច​គ្នា​។ ក្នុង​ខ្សែ​ភាព​យន្ត​នេះ ម៉ារី គុយរី ត្រូវ​បាន​ដើ់រ​តួ​ដោយ Isabelle Huppert ។ ខុស​ពីខ្សែ​ភាព​យន្ត​ឆ្នាំ ១៩៤៣, Les Palmes de M. Shutz មាន​លក្ខណៈ​កំប្លែង​បន្តិច​។ *យន្តហោះ McDonnell Douglas MD-11 របស់​ក្រុមហ៊ុន KLM (ចុះ​បញ្ជី​ឈ្មោះ PH-KCC) បាន​ចារ​ឈ្មោះ ម៉ារីយ៉ា គុយរី នៅ​លើ​ក្បាល​យន្តហោះ ដើម្បី​ជា​ការផ្ដល់​កិត្តិយស​ដល់​អ្នក​ស្រី​។<ref>{{cite web|url=http://www.airliners.net/open.file/1207719/L/ |title=Picture of the McDonnell Douglas MD-11 aircraft|publisher=Airliners.net |accessdate=27 April 2011}}</ref> ==កំណត់សំគាល់== {{Reflist|30em}} ==ឯកសារយោង== {{refbegin}} *Robert Reid, ''Marie Curie (ម៉ារី គុយរី)'', ញូវយ៉ក, បណ្ណាល័យអាមេរិកថ្មី, ១៩៧៤ *Teresa Kaczorowska, ''Córka mazowieckich równin, czyli Maria Skłodowska–Curie z Mazowsza'' (បុត្រីខ្ពង់រាបម៉ាហ្សូវីយ៉ា ៖ ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្គី គុយរី នៃ ម៉ាហ្សូវីយ៉ា ), ឆេហានូវ, ២០០៧។ * L. Pearce Williams, "Curie, Pierre and Marie (គុយរី, ព្យែរនិងម៉ារី)", ''សព្វវចនាធិប្បាយអាមេរីកាណា'', ដាន់ប៊ឺរី, ខន់ណិកធីខាត់, Grolier, Inc., ១៩៨៦, vol. 8, pp.&nbsp;331–32. * Barbara Goldsmith, ''Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie (អ្នកមានទេពកោសល្យដ៏លើសលប់ ៖ ពិភពលោកខាងក្នុងរបស់ម៉ារី គុយរី)'', ញូវយ៉ក, W.W. Norton, ២០០៥, ISBN 0-393-05137-4. * Naomi Pasachoff, ''Marie Curie and the Science of Radioactivity (ម៉ារី គុយរី និងវិទ្យាសាស្ត្រវិទ្យុសកម្ម)'', ញូវយ៉ក, Oxford University Press, ១៩៩៦, ISBN 0195092147. * Eve Curie, ''Madame Curie: A Biography (ម៉ារី គុយរី ៖ ប្រវត្តិរូបមួយ)'', បកប្រែដោយ Vincent Sheean, Da Capo Press, ២០០១, ISBN 0306810387. * Susan Quinn, ''Marie Curie: A Life (ម៉ារី គុយរី ៖ ជីវិតមួយ)'', ញូវយ៉ក, Simon and Schuster, ១៩៩៥, ISBN 0-671-67542-7. * Françoise Giroud, ''Marie Curie: A Life (ម៉ារី គុយរី ៖ ជីវិតមួយ)'', បកប្រែដោយ Lydia Davis, Holmes & Meier, ១៩៨៦, ASIN B000TOOU7Q. * Redniss, Lauren, ''Radioactive, Marie & Pierre Curie: A Tale of Love and Fallout (វិទ្យុសកម្ម, ម៉ារីនិងព្យែរ គុយរី ៖ រឿងនិទានអំពីស្នេហានិងភ្លៀងវិទ្យុសកម្ម)'', ញូយ៉ក, Harper Collins, ២០១០, ISBN 9780061351327. {{refend}} ==ប្រលោមលោក== * {{Cite book |title=The Book about Blanche and Marie (សៀវភៅស្ដីអំពីប៊្លង់និងម៉ារី)|url=https://archive.org/details/bookaboutblanche00enqu|first=Per |last=Olov Enquist |isbn=1-58567-668-3 |year=២០០៦ |publisher=Overlook |location=ញូវយ៉ក}} ប្រលោកលោកឆ្នាំ២០០៤​សរសេរដោយ Per Olov Enquist លើកឡើងអំពី ម៉ារីយ៉ា ស្កូដូស្កា គុយរី, ប្រសាទវិទូ [[ហ្សង់ ម៉ារតាំង ស្សារកូ]], និងអ្នកជំងឺឈ្មោះ'''ប៊្លង់''' (ម៉ារី វីតម៉ង់)។ បកប្រែនិងបោះពុម្ភផ្សាយជាភាសាអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ ២០០៦។ ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{commons}} {{wikiquote}} *[http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521821971 នៅក្រៅម្លប់]-ការសិក្សាអំពីរូបវិទូជាស្ដ្រី * [http://cyberquebec.ca/_layout/?uri=http://cyberquebec.ca/curie/ ព្រែរ គុយរី និង ម៉ារី ស្កូដូស្គី ៖ សតវត្សរ៍ដំបូង​របស់ឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេមកលើចំណេះដឹងមនុស្សជាតិ] * [http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=1113 វិបសៃថ៍ផ្លូវការរបស់​សាកលវិទ្យាល័យម៉ារីយ៉ា គុយរី ស្កូដូស្កា នៅលូប្លីន ប្រទេសប៉ូឡូញ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217025156/http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=1113 |date=2008-12-17 }} (ជាភាសាអង់គ្លេស)។ * [https://web.archive.org/web/20120911201944/http://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/sci/msc.htm ប្រវត្តិរូបក្បោះក្បាយរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅលើវិបសៃថ៍ប៉ូឡូញ]; រួមមានពាក្យពេជន៍, រូបថត, តំណភ្ជាប់ ជាដើម។ * [http://cordis.europa.eu/fp7/mariecurieactions/home_en.html សហគមម៉ារីគុយរីអឺរ៉ុប] * [http://www.mariecurie.org/ សមាគមម៉ារីគុយរី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717020059/http://www.mariecurie.org/ |date=2011-07-17 }} * [http://www.mariecurie.org.uk/ អង្គការព្យាបាលជំងឺមហារីកម៉ារីគុយរី], អង់គ្លេស * [http://www.woodrow.org/teachers/chemistry/institutes/1992/MarieCurie.html ''ម៉ារី ស្កូដូស្គី គុយរី ៖ ជីវិតជាអ្នកដែលគេលើកឡើងនៅលើបណ្ដាញព័ត៌មាន'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050830013010/http://www.woodrow.org/teachers/chemistry/institutes/1992/MarieCurie.html |date=2005-08-30 }} * [http://www.nobelprize.org/physics/articles/curie/index.html ម៉ារី និង ព្សែរ គុយរី និងការរកឃើញប៉ូឡូញ៉ូមនិងរ៉ាដ្យូម] កាលប្បវត្តិពី nobelprize.org * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Curie,+Marie ប្រវត្តិរូបដកស្រង់អំពីម៉ារី គុយរី ពីបណ្ណាល័យឌីជីថលអាល់សូស] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125111819/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FCurie%2C+Marie |date=2005-11-25 }} * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1107.html ដំណឹងមរណភាព, ញូវយ៉កថែមស៍, ៤ កក្កដា ១៩៣៤ ''អ្នកស្រីគុយរីទទួលមរណភាព; ការបាត់បង់ដ៏ធំធេងសំរាប់វិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ''] * [http://himetop.wikidot.com/marie-curie ទីកន្លែងនិងអនុស្សាវរីយ៍ទាក់ទឹងនឹងម៉ារី គុយរី] * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm រូបម៉ារី គុយរីនៅលើក្រដាស់ប្រាក់៥០០ហ្វ្រង់បារាំងនិង២០០០០ស្លូទីប៉ូឡូញ(ចាស់)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * [http://www.imdb.com/title/tt0956189/ ''ម៉ារី គុយរី''នៅលើមូលដ្ឋានទិន្នន័យភាពយន្ត] – ជីវចលស្ដីពីជីវប្រវត្តិម៉ារី គុយរី នៅលើ DVD។ * [http://www.imdb.com/title/tt0281993/ ''ម៉ារី គុយរី – លើសពីជួបគឺកែវភ្នែក''] – ប្រវត្តិរបស់ ម៉ារី គុយរី នៅលើ DVD ពីសេរី the Inventors Series ផលិតដោយ Devine Entertainment។ * [http://www.imdb.com/title/tt0075534/ ''ម៉ារី គុយរី''] – ប្រវត្តិរបស់ ម៉ារី គុយរី នៅលើទូរទស្សន៍ផលិតដោយ BBC។ * [http://www.nobelprize.org/physics/laureates/1903 រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យាឆ្នាំ១៩០៣] និង [http://www.nobelprize.org/chemistry/laureates/1911 រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យាឆ្នាំ១៩១១] – ទំព័រគណកម្មការណូបែល; សុន្ទរកថា, ការបង្រៀន -ល- *[http://www.aip.org/history/curie/contents.htm ប្រវត្តិរូបវែង] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031052900/http://www.aip.org/history/curie/contents.htm |date=2013-10-31 }} នៅលើវិបសៃថ៍ [[វិទ្យាស្ថានរូបវិទ្យាអាមេរិក]] {{Nobel Prize in Chemistry Laureates 1901-1925}} {{Nobel Prize in Physics Laureates 1901-1925}} {{Scientists whose names are used as non SI units}} {{Persondata |NAME=Curie, Marie |ALTERNATIVE NAMES=Skłodowska-Curie, Maria (Polish) |SHORT DESCRIPTION=[[Physicist]] and [[chemist]] |DATE OF BIRTH=7 November 1867 |PLACE OF BIRTH=[[Warsaw]], Poland |DATE OF DEATH=4 July 1934 |PLACE OF DEATH=[[Sancellemoz]], France }} {{DEFAULTSORT:Curie, Marie}} [[Category:គីមីវិទូ សញ្ជាតិបារាំង]] [[Category:គីមីវិទូ សញ្ជាតិប៉ូឡូញ]] [[Category:អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ សញ្ជាតិបារាំង]] [[Category:ជ័យលាភីរង្វាន់ណូបែល ផ្នែកគីមីវិទ្យា]] [[Category:ជ័យលាភីរង្វាន់ណូបែល ផ្នែករូបវិទ្យា]] dftxlame62zdw8dyqyg7giar8l2c3d8 0 15219 342399 332760 2026-11-02T04:24:30Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342399 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Magnolia'' | image = Sweetbay Magnolia Magnolia virginiana Flower Closeup 2146px.jpg | image_caption = ផ្កា​របស់​ពូជ​ម៉ាក់ណូលា​មួយ ក្នុង​ភាសា​ឡាតាំង​ហៅ​ថា ''Magnolia virginiana'' ប្រែ​ថា​ [[ម៉ាក់ណូលាកញ្ញា]] | regnum = [[Plant]]ae | divisio = [[Angiospermae]] | unranked_classis = [[Magnoliid]]s | ordo = [[Magnoliales]] | familia = [[Magnoliaceae]] | genus = '''''Magnolia''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Species |}} '''ម៉ាក់ណូលា''' (''Magnolia'') ជា​វង្ស​គ្រួសារ​រុក្ខជាតិ​មួយ ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​អ្នក​ភូតគ្រាមសាស្ត្រ លោក ព្យែរ ម៉ាក់ណូល​ (Pierre Magnol) ។ ==លក្ខណៈ​== ពួជ​ចុះ​មួយ​ជាន់​មាន​ថា Kmeria (ក្មេរៀ) តាម​ឈ្មោះ​ជន​ជាតិ​ខ្មេរ តែ​បាន​រលាយ​ទៅ​ឈ្មោះ​ម៉ាក់ណូលា​វិញ។ ===ពូជនៃប្រទេសកម្ពុជា=== *[[ចម្ប៉ា]] (ចំប៉ា) ឬ ''Magnolia × alba'' ជាតិពីពូជផ្សមមកពីស្រុកជ្វា មានផ្កាសក្រអូបបំផុត ហៅថា ចម្ប៉ាស និង​សរសេរជា ចំប៉ា ក៏មាន *[[ចម្ប៉ាក្រហម]] (ចំប៉ាថោង) ឬ ''Magnolia champaca'' មានផ្កាពណ៌លឿងធំ ហៅថា ចម្ប៉ាថោង ក៏មាន *[[ចម្ប៉ាព្រៃ]] ឬ ''Magnolia baillonii'' ប្រភេទ Isotype របស់ពួជ​និះ​បាន​ចាក​ពី​កម្ពុជា​ដោយ​ លោក Jean Baptiste Louis Pierre ក្នុង​ឆ្នាំ 1870 <ref>{{Cite web |title=Magnoliaceae: Paramichelia |url=https://kiki.huh.harvard.edu/databases/specimen_search.php?mode=details&id=29962 |access-date=2026-03-06 |website=kiki.huh.harvard.edu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726202311/https://kiki.huh.harvard.edu/databases/specimen_search.php?mode=details&id=29962 |archive-date=2024-07-26 |url-status=dead}}</ref> *[[មន្ទារ]] (មណ្ឌា) ឬ ''Magnolia liliifera'' មានផ្កាពណ៌លឿងខ្ចីស្រដៀងនិងពងទា *[[យីហ៊ុប]] ឬ ''Magnolia coco'' មានផ្កាពណ៌សសុត្រ *''Magnolia mediocris *''Magnolia duperreana'' ឬឈ្មោះ​ឡាទាំង​ពី​ដើម ''Kmeria duperreana'' ។ ប្រភេទ Isotype របស់ពួជ​និះ​បាន​ចាក​ពី​កម្ពុជា​ដោយ​ លោក Jean Baptiste Louis Pierre ក្នុង​ឆ្នាំ 1870 កំពង់ស្ពឺ<ref>{{Cite web |title=Magnoliaceae: Kmeria |url=https://kiki.huh.harvard.edu/databases/specimen_search.php?mode=details&id=144414 |access-date=2026-03-06 |website=kiki.huh.harvard.edu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727165219/https://kiki.huh.harvard.edu/databases/specimen_search.php?mode=details&id=144414 |archive-date=2024-07-27 |url-status=dead}}</ref> [[File:Michelia figo flower.JPG|thumb|ចម្ប៉ាខែក]] ===ពូជយូឡានា=== ពូជយូឡានា (Yulania) ជា​ពូជ​ធ្លាក់​ស្លឹក​ក្នុង​[[សិសិររដូវ]] ។ *[[យូឡាន់]] ''Magnolia denudata'' ភាសា​ចិន​ហៅ​ថា ''yulan'' (玉兰) *[[មូឡាន់]] ''Magnolia liliflora'' ភាសា​ចិន​ហៅ​ថា ''mulan'' (木兰) *[[ម៉ាក់ណូលាកូប៊ូស៊ី]] ''Magnolia kobus'' ភាសា​ជប៉ុន​ហៅ​ថា​ ''kobushi'' (ខុប៊ុស្សី) *[[ម៉ាក់ណូលាផ្កាយ]] ''Magnolia stellata'' ភាសា​ឡាតាំង​ដាក់តាម​ស្រដៀង​ផ្កាយ *[[ម៉ាក់ណូលាស៊ូឡាំង]] ''Magnolia × soulangeana'' ជា​ពូជ​ផ្សម ដាក់ឈ្មោះ​តាម​លោក Étienne Soulange-Bodin ===ពូជ​មិចេលា=== ពួជ មិចេលា (Michelia) មាន​ផ្កា​ស្រដៀង​និង​ផ្កា​ចម្ប៉ា *[[ចម្ប៉ាខែក]] ឬ ''Magnolia figo'' មានផ្កាតូចនិងក្លិនដូចផ្លែចេក យកមកពីប្រទេសចិន *[[ចម្ប៉ាភ្នុំ]] ឬ ''Magnolia montana'' នៅ​ប្រទេស​ [[ម៉ាឡេស៊ី]] *[[ចម្ប៉ាយូនណាន]] ''Magnolia foveolata'' ចម្ប៉ា​តូច​មួយ​ពី​ ខេត្ត​យូនណាន ប្រទេស​ចិន​ *[[ចម្ប៉ាស្រីតារា]] ''Magnolia macclurei'' ចម្ប៉ា​មួយ​ចិន​ដាំ​ប្រើ​​ឈើ​ *[[ចម្ប៉ាចិន]] ''Magnolia maudiae'' ច​ម្ប៉ា​មួយ​ពី​ស្រុក​ចិន *[[ចម្ប៉ាហ្លួង]] ''Magnolia rajaniana'' ចម្ប៉ាមួយ​ដាក់ឈ្មោះ​តាម​នៃរាជា *[[ចម្ប៉ាសិរិន្ធរ]] ''Magnolia sirindhorniae'' ចម្ប៉ា​សិរិន្ធរ (จำปีสิรินธร) ឈ្មោះដាក់តាម​ធីតា​នៃ​ថៃ ពួជ​ចម្ប៉ា​នេះ​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ ចង្វាត់ លព​បុរី ===ពូជសំខាន់ផ្សេងៗ=== *[[ម៉ាក់ណូលាកញ្ញា]] ''Magnolia virginia'' ម៉ាក់ណូលា​ដែល​មាន​សំខាន់​ដំបូងក្នុង​រុក្ខសាស្ត្រ​ម៉ាក់ណូលា (Type Species) *[[ម៉ាក់ណូលាផ្កាធំ]] ''Magnolia grandiflora'' ម៉ាក់ណូលា​ដែល​មាន​ចិត្ត​អាមេរិក​ ផ្កាជាធំ​និង​ក្រអួប *[[មន្ទារសួគ៌]] ''Magnolia delavayi'' *[[មន្ទារព្រៃ]] ''Magnolia garretii'' ==កម្រង​រូបភាព​== <gallery> File:P4050020.jpg|យូឡាន់ (''Magnolia denudata'') File:Yulan.jpg|កេសរ​របស់​ ផ្កា​យូឡាន់ File:Magnolija.jpg|កេសរ​របស់​​ ម៉ាក់ណូលា​ផ្កាយ (''Magnolia stellata'') File:Magnolia stellata D.jpg|ម៉ាក់ណូលា​ផ្កាយ (''Magnolia stellata'') File:Magnolia dianica01.jpg|ចម្ប៉ា​យូនណាន (''Magnolia laevifolia'') File:Magnolia C4322.jpg|ម៉ាកណូលា​ខុប៊ុស្សី (''Magnolia kobus'') File:Magnolia champaca3.jpg|ចម្ប៉ាក្រហម (''Magnolia champaca'') តែផ្កាជាពណ៌លឿងទេ File:Magnolia x soulangeana.jpg|ម៉ាក់ណូលា​ស៊ូឡាំង (''Magnolia × soulangeana'') ជា​ពួជ​ផ្សម​មួយ​ច្រើន​ដាំ​នៅ​អាមេរិក​និង​អឺរ៉ុប។ File:Magnolia grandiflora9.jpg|''Magnolia grandiflora'' ឬ ម៉ាក់ណូលា​ផ្កា​ធំ File:Michelia montana from Blume Flora Javae.jpg|ចម្ប៉ា​ភ្នុំ ឬ ''Magnolia montana'' File:Magnolia Watsoni.JPG|Magnolia × wieseneri ជា​ម៉ាក់ណូលា​ពួជ​ផ្សម File:Magnolia 'Vulcan' (Magnoliaceae) flower.jpg|ពួជ​​ផ្សម ឈ្មោះ​ថា Magnolia × 'Vulcan' </gallery> ==ឯកសារ​យោង== <references/> == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == {{commons|Category:Magnolia|Magnolia}} *[http://species.wikimedia.org/wiki/Magnolia ពូជម៉ាក់ណូលាទាំងអស់] ej5pclw71q3qorksvuik1eg129p810f 4 15511 342389 342328 2026-11-02T03:25:12Z TheRandomGoober 27248 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/342328|342328]] ដោយ​ [[Special:Contributions/Seiha-kh01|Seiha-kh01]] ([[User talk:Seiha-kh01|ការពិភាក្សា​]]) 342389 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 21199 342397 331976 2026-11-02T04:18:19Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342397 wikitext text/x-wiki ''បានបកប្រែមកពីគេហទំព័ររបស់ភាសា''[http://en.wikipedia.org/wiki/Traffic_light '''''អង់គ្លេស'''''] [[File:LED Traffic Light.jpg|thumb|right|300px|ភ្លើងសញ្ញាចរាចរណ៍នៅតាមផ្លូវ​ជាទូទៅ​មានបីពណ៌៖ [[ពណ៌បៃតង|បៃតង]] [[ពណ៌លឿង|លឿង]] ឬ[[ពណ៌ទឹកក្រូច|ទឹកក្រូច]] និង [[ពណ៌ក្រហម|ក្រហម]]។]] '''ភ្លើងចរាចរ'''គឺជាសញ្ញាចរាចរមួយដែលមានសារៈសំខាន់មានដូចជា ៖ ចង្កៀងចរាចរ ស្លាកសញ្ញា រថយន្ដដែលបើកបរនៅក្នុងស្ថានភាព និងនៅជិតដងផ្លូវ។ សំរាប់ការធ្វើដំណើរដោយថ្មើរជើង ហើយមានកន្លែងផ្សេងៗដែលបានគ្រប់គ្រងព្រមទាំងមានការគោរពចំពោះច្បាប់ចរាចរទៀតផង។ ភ្លើងចរាចរនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងនៅឆ្នាំ ១៨៦៨ ក្នុងទីក្រុងឡុនដុន និងប្រទេសសហរដ្ឋអាមេរិច ប៉ុន្ដែនៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះបានប្រើភាគច្រើនបំផុតនៅគ្រប់ទីក្រុងទូទាំងសកលលោក។ '''ភ្លើងចរាចរណ៍'''គឺជាឧបករណ៍សំរាប់បញ្ជាចរាចរណ៍របស់ផ្លូវដែកឬផ្លូវថ្មល់ ដើម្បីអោយអាយស្ម័យយាន(រថភ្លើង) ឬយានជំនិះផ្សេងៗធ្វើចរាចរណ៍បានប្រកបដោយសុវត្ថិភាព និងភាពរលូន។ ជាទូទៅគេហៅភ្លើងចរាចរណ៍សំដៅលើភ្លើងស្តុប ដែលដាក់តាមកន្លែងផ្លូវឬ[[វិថី]]កាត់គ្នា។ == អំពីពណ៌ == ភ្លើងស្ដុបដែលប្រើនៅតាមដងវិថីនានាលើពិភពលោកប្រើពណ៌ចំនួនបីដូចគ្នាគឺ '''[[ពណ៌បៃតង|បៃតង]]'''({{color|#393|●}}) '''[[ពណ៌លឿង|លឿង]]ឬ[[ពណ៌ទឹកក្រូច|ទឹកក្រូច]]'''({{color|#f93|●}}) និង [[ពណ៌ក្រហម|ក្រហម]]({{color|#f00|●}})។ ពណ៌បៃតងមានន័យថា«អាចទៅមុខ(អនុញ្ញាតអោយឆ្លងកាត់)» ពណ៌លឿងឬទឹកក្រូចមានន័យថា«បន្ថយល្បឿនរួចឈប់នៅមុខគំនូសឈប់» និងពណ៌ក្រហមមានន័យថា«មិនអាចទៅមុខ(មិនអនុញ្ញាតអោយឆ្លងកាត់)»។ ជួនកាលគេឃើញមាន ភ្លើងលឿងភ្លឹបភ្លែត (ជាពិសេសពេលយប់) ដែលមានន័យថា «បន្ថយល្បឿន មើលឆ្វេងស្ដាំ មុននឹងឆ្លងកាត់»។ នៅប្រទេសភាគច្រើន យានយន្តពិសេសៗដែលត្រូវការធ្វើដំណើរប្រញាប់​ដូចជា [[រថយន្តសង្គ្រោះបន្ទាន់]] [[រថយន្តអគ្គីភ័យ]] [[ឡានប៉ូលីស]] [[ម៉ូតូប៉ូលីស]] និងក្បួនរថយន្តថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ជាដើម អាចទទួលអាទិភាពឆ្លងកាត់ភ្លើងស្ដុបដោយមិនប្រកាន់ពណ៌ក៏បាន។ ថ្មីៗនេះនៅប្រទេសជឿនលឿន គេប្រើប្រព័ន្ធអាទិភាពចរាចរណ៍សាធារណៈ ហៅកាត់ថាPTPS(Public Transportation Priority System) ដែលអាចចាប់ព័ត៌មានពេលមាន​រថយន្តបន្ទាន់​និង[[យានដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ]](ដូចជាឡានក្រុងជាដើម) មកជិត ហើយប្ដូរពណ៌ភ្លើងស្ដុបជាពណ៌បៃតង(ឬភ្លើងខៀវតាមភាសានិយាយ) ជាបណ្ណោះអាសន្នរហូតដល់រថយន្តទាំងនោះទៅផុត។ ក្នុងករណីនេះ ខាងរថយន្តបន្ទាន់​និង[[យានដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ]]ត្រូវមានម៉ាស៊ីនផ្សាយសញ្ញាផ្ទាល់ខ្លួនដែរ។ ភ្លើងស្តុបចែកចេញជា២ប្រភេទ គឺមួយប្រភេទសំរាប់យានយន្ត និងមួយប្រភេទទៀតសំរាប់អ្នកថ្មើរជើង។ សំរាប់យានយន្តគេប្រើពណ៌ទាំងបីគឺបៃតង លឿង ក្រហម តែសំរាប់អ្នកថ្មើរជើង　គេប្រើតែពីរពណ៌ទេគឺបៃតងនិងក្រហម។ == ប្រវត្តិ == ភ្លើងចរាចរណ៍​បង្កើតដំបូងឡើយនៅឆ្នាំ ១៨៦៨ នៅទីក្រុងឡិនដិន។ ភ្លើងនោះប្រើប្រភពពីចំហេះហ្គាស់ ហើយប្ដូរពណ៌បៃតងនិងក្រហមដោយដៃ។ ភ្លើងចរាចរណ៍នេះប្រើដំបូងសំរាប់​គ្រប់គ្រងការធ្វើដំណើររបស់រទេះសេះ តែក្រោយមកមានឧបទ្ទវហេតុផ្ទុះឆេះ។ នៅឆ្នាំ១៩១៨ ភ្លើងចរាចរណ៍ដើរដោយអគ្គីសនីដំបូងគេ មានដាក់ប្រើនៅទីក្រុងញូវយ៉ក។ (អំពីប្រទេសកម្ពុជាវិញ មិនទាន់មានប្រភពនិយាយពីនោះទេ។ នរណាដឹងសូមជួយសរសេរនៅទីនេះផង។) == អំពីបច្ចេកទេស == អំពូលភ្លើងដែលប្រើនៅខាងក្នុង ភាគច្រើនជា[[ចង្កៀងរង្គុំ]]។ ប៉ុន្តែអំពូលនេះស៊ីភ្លើងច្រើនដល់ទៅ70W និងត្រូវការអោយផ្លាស់ថ្មីជាប្រចាំ(ជាមធ្យម១ដងក្នុង១ឆ្នាំ)នោះ ថ្មីៗនេះគេនាំគ្នាផ្លាស់មកប្រើ[[អំពូលLED]](ឌីយ៉ូដផ្សាយពន្លឺ)វិញ។ អំពូលLEDស៊ីភ្លើងតែ15Wនិងមានអាយុប្រើប្រាស់៧ឆ្នាំ។ == ប្រភេទភ្លើងចរាចរណ៍និងបំរើបំរាស់ == === ភ្លើងចរចរណ៍សំរាប់យានយន្ត === ភ្លើងចររាចរណ៏សំរាប់យានយន្ដ គឺជាការអោយសញ្ញាបានច្បាស់សំរាប់អ្នកធ្វើដំណើរឯកជន។ ពូកគេអាចមើលជាក្រដាស ចុងព្រួញ ឬក៏របាំងដែលមានពណ័ស ឬរាងពន្លឺពណ័។ នៅប្រទេសប៉ូឡូញ អរីហ្គន ផ្លាកសញ្ញាភាពច្រើនជាពណ៏ទឹក្រូចរាងផ្ដេក និង​ពណ័ស ជាបន្ទាត់បញ្ឃរ ។ === ភ្លើងចរាចរណ៍សំរាប់ថ្មើរជើង === === ភ្លើងចរាចរណ៍សំរាប់រថភ្លើងលើថ្នល់ === === ភ្លើងប្រយ័ត្ននិងភ្លើងជំនួយ === === ប្រភេទភ្លើងចរចរណ៍នៅលើពិភពលោក === == រឿងរ៉ាយផ្សេងៗ == [[file:Damaramadugu Rice Fields.jpg|thumb|right|វាលស្រែពណ៌«ខៀវ»ស្រងាត់]] * សំរាប់ប្រទេសដែលមានវប្បធម៌​មិនចែកច្បាស់រវាងពណ៌ខៀវនិងពណ៌បៃតង(ដូចជាប្រទេស[[ជប៉ុន]]និង[[កម្ពុជា]]ជាដើម) គេច្រើនហៅ«ភ្លើងបៃតង»ថា«ភ្លើងខៀវ»ទៅវិញ។ សំរាប់ប្រទេសកម្ពុជាដែលជាប្រទេសកសិកម្ម គេក៏មានប្រើពាក្យ «វាលស្រែពណ៌ខៀវស្រងាត់» ដោយសំដៅលើវាលស្រែពេញដោយស្រូវពណ៌បៃតងខ្ចីៗនោះផងដែរ។ * សំរាប់មនុស្ស[[ជំងឺខ្វាក់ពណ៌|ខ្វាក់ពណ៌]] គេមិនអាចមើលចែកពណ៌បៃតង​និងពណ៌ក្រហមបានទេ។ ហេតុនេះទើបគេមិនអោយមនុស្សខ្វាក់ពណ៌បើកបរ។ * នៅប្រទេសចិន​នាសម័យ[[បដិវដ្ដន៍វប្បធម៌]] [[ពួកទ័ពក្រហម]]បានលើកសំណើរអោយប្ដូរន័យ​ពណ៌ក្រហមថា«អោយទៅមុខ» ដោយសំអាងថាពណ៌ក្រហមជាតំណាងអោយ​បដិវដ្ដន៍ឈានទៅមុខ​មិនមែនអោយឈប់ទេ។ ប៉ុន្តែសំនើរនេះត្រូវនិរាករណ៍ដោយគេខ្លាចក្រែងនាំអោយមានភាពរញ៉េរញ៉ៃ។​ នៅក្នុងរឿង ''The Last Emperor'' (អធិរាជចុងក្រោយ) គេឃើញមានឈុតមនុស្សឆ្លងផ្លូវពេលពណ៌បៃតងប្ដូរជាពណ៌ក្រហម តែវាមិនដែលកើតឡើងក្នុងស្ថានភាពពិតទេ។ == ឯកសារយោង == {{refbegin}} * City of Beacon. [http://www.cityofbeacon.org/CouncilWorkshops/Workshops2007/061107.htm Canajoharie, New York: Credits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720032835/http://www.cityofbeacon.org/CouncilWorkshops/Workshops2007/061107.htm |date=2008-07-20 }}. Retrieved 30 Sep 2008. * Croton-on-Hudson Historical Society. [http://books.google.com/books?id=ZulUZHJayv4C&pg=PA94&lpg=PA94&dq=dummy+light+croton-on-hudson+1932&source=web&ots=V1G6VUqPr6&sig=XBCeUtp3PvW92q9G13YlBlFqRik&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result Canajoharie, New York: Credits]. Retrieved 30 Sep 2008. * Villages of Canajoharie & Palatine Bridge. [http://www.canpal.org/dummy.htm Canajoharie, New York: Credits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080901010117/http://www.canpal.org/dummy.htm |date=2008-09-01 }}. Retrieved 30 Sep 2008. * {{cite journal |last=Woods |first=Arthur |year=1916 |month=April |title=Keeping City Traffic Moving: One Of The Most Difficult Of All City Problems, And The New Methods Which Have Been Devised To Solve It |journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]] |volume=XXXI |pages=621–532 |id= |url=http://books.google.com/?id=09_Sr9emceQC&pg=PA621 |accessdate=2009-08-04 |quote= |publisher=Doubleday, Page & Company }} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{Commons|ភ្លើងចរាចរ}} * [http://ops.fhwa.dot.gov/arterial_mgmt/index.htm FHWA Arterial Management Website, latest information on traffic signal operations] * [http://demonstrations.wolfram.com/TrafficLights/ Traffic Lights] by [[Ed Pegg, Jr.]], [[Wolfram Demonstrations Project]]: demonstrates that there are "seven distinct light cycles that will prevent collisions." * [http://projects.kittelson.com/pplt/displays2.htm Animations of various US signal phasings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517071152/http://projects.kittelson.com/pplt/displays2.htm |date=2013-05-17 }} * [https://web.archive.org/web/20170723161620/http://www.dnatechindia.com/Code-Library/8051-Assembly/Traffic-Light-Controller.html Micro Controller based Traffic Light Controller.] * [http://www.scats.com.au/ SCATS&nbsp;– Sydney Coordinated Adaptive Traffic System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409122356/http://www.scats.com.au/ |date=2013-04-09 }} * [http://www.rhythmtraffic.com InSync: The #1 Self-Optimizing Traffic Signal System. Pioneer in Artificial Intelligence and Robotics for Traffic Signal Optimization] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្លើងចរាចរ]] l2coc07pf73v6pcvxdoao9iv81avovx 0 25824 342386 338330 2026-11-02T02:53:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342386 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:ปัญญาส_(๐๑)_-_๒๕๐๔.pdf|រូបភាពតូច| គម្របសៀវភៅ ''បញ្ញាសជាតក'' របស់ថៃបានបោះពុម្ពជាសៀវភៅបុណ្យសពក្នុងឆ្នាំ 1961]]'''''បញ្ញាសជាតក''''' ( {{Lang-my|ပညာသဇာတက}} ; {{Lang-th|ปัญญาสชาดก}} ) គឺ​ជា​ការ​ប្រមូល​ផ្ដុំ​នៃ​រឿង​ចំនួន ៥០ នៃ​អតីតកាល​របស់​ព្រះពុទ្ធ​មាន​ដើម​កំណើត​នៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍]] ​ដី​គោក​។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Kaung|first=Thaw|date=December 2006|title=Myanmar Dramatic Literature, its Rise and Decline|url=http://www.uclmyanmar.org/wp-content/uploads/2016/01/11-Myanmar-Dramatic-Literature.pdf|journal=Myanmar Historical Research Journal|pages=8–104}}</ref> រឿង​ទាំង​នោះ​ផ្អែក​តាម​រចនាបថ​របស់​ ជាតកត្ថវណ្ណនា ប៉ុន្តែ​មិន​មែន​មក​ពី [[ព្រះត្រៃបិដក|​គម្ពីរ​បាលី]] ​ផ្ទាល់​ទេ។ <ref>{{Citation|last=Collins|first=Steven|chapter=The Vessantara Jātaka|date=May 1998|pages=497–554|publisher=Cambridge University Press|language=en|doi=10.1017/cbo9780511520655.013|isbn=9780511520655|title=Nirvana and Other Buddhist Felicities}}</ref> <ref name=":1">{{Cite book|title=Collected Papers on Buddhist Studies|date=2001|isbn=9788120817760|language=en}}</ref> រឿងរ៉ាវរៀបរាប់អំពីជីវប្រវត្តិរបស់ព្រះពុទ្ធ និងបង្ហាញពីការទទួលបានភាពឥតខ្ចោះរបស់ព្រះពោធិសត្វ (ការកសាងបារមី, "perfection") ដោយផ្តោតលើបារមី​ទាំង ១០ នៅ​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ ឬ​បារមី​ទាំង ៦ នៅ​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន ។ <ref name=":2">{{Cite book|title=Jataka Stories in Theravada Buddhism: Narrating the Bodhisatta Path|date=2013-06-28|isbn=9781409481317|language=en}}</ref> បញ្ញាសជាតក គឺ​ជា​អក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធនិយមក្លែងក្លាយ ដែល​បរិយាយ​ដំណើរ​សាច់រឿង​ទាក់ទងនឹងទ្រឹស្តីនៅ​ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា​ដ៏​តិចតួច​បំផុត ហើយ​រឿងរ៉ាវ​ទាំង​នោះ​ពុំមាន​ចារ​នៅក្នុង​​គម្ពីរព្រះត្រៃបិដក​ទេ ។ រឿង​ទាំង​នោះ​​ត្រូវ​បាន​និពន្ធ​​ឡើងក្រោយពេលដែលពុទ្ធសាសនាថេរវាទ​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​យ៉ាង​រីកចម្រើន និង​បានជះឥទ្ធិពល​យ៉ាងខ្លាំងក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ អក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធនិយមក្លែងក្លាយ​មិន​បាន​​បញ្ចូល​មនោគមវិជ្ជា​ពុទ្ធនិយម​ទាំងស្រុង​ទៅ​ក្នុង​ផ្នត់គំនិត​មហាជន​ទេ ប៉ុន្តែ​រឿង​ទាំង​នោះ​បាន​បញ្ចូល​ផងដែរ​នូវ​គោលគំនិត​នៃ​លទ្ធិព្រាហ្មណ៍ ។ រឿង​ទាំង​នោះ​ក៏​បានបញ្ចូលទំនៀមទម្លាប់ ជំនឿ សាសនា ជាតិនិយម និង​ប្រពៃណី​ផ្សេងៗ​ទាក់ទងនឹងអ្នកស្រុក​​នៅ​ក្នុង​ប្រទេសទាំងនោះ ។ == ប្រភពដើម == រឿង ''បញ្ញាសជាតក''ជាច្រើនមានភាពស្រដៀងគ្នាជាមួយនឹង អក្សរសិល្ប៍សំស្រ្កឹត ក៏ដូចជារឿងនិទានតាមីល ចិន ទីបេ ខូតាន់ និងរឿងនិទានប្រជាប្រិយអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ <ref>{{Cite journal|last=Fickle|first=Dorothy Helen|date=1978-01-01|title=An historical and structural study of the Paññāsa Jātaka|url=https://repository.upenn.edu/dissertations/AAI7908731|journal=University of Pennsylvania|pages=1–410|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525001635/https://repository.upenn.edu/dissertations/AAI7908731/|archive-date=2022-05-25|accessdate=2024-08-26|dead-url=yes}}</ref> យោងទៅតាមទំនៀមទំលាប់ភូមានៅសតវត្សទី ១៧ និង ១៨ <ref name=":2"/> រឿងប្រហែលជាមានដើមកំណើតនៅសតវត្សទី ១៥ [[អាណាចក្រឡានណា|ឡានណា]] ( ភាគខាងជើងប្រទេសថៃ សម័យទំនើប)។ <ref name=":1"/> ឈ្មោះភូមា ''Zimmè Paññāsa ('' ဇင်းမယ်ပညာသ ''), <ref>{{Cite book|title=Bulletin of the Ramakrishna Mission Institute of Culture|date=1998|language=en}}</ref>'' តាមពិតមានន័យថា 'ឈៀងម៉ៃ ហាសិប' ហើយគេគិតថារឿងទាំងនេះប្រហែលជាមានដើមកំណើតនៅក្នុងទីក្រុងនោះ ដែលឥឡូវស្ថិតនៅភាគខាងជើងប្រទេសថៃ <ref>{{Cite web |title=Paññāsa Jātaka |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105546767 |access-date=2022-03-16 |website=Oxford Reference |language=en}}</ref> ពីកន្លែងដែលការប្រមូលផ្តុំទំនងជាត្រូវបានបញ្ជូន។ ''<ref>{{Cite journal|last=Cone|first=Margaret|date=January 1984|title=Paññāsa-Jātaka, or Zimme Paṇṇāsa (In The Burmese Recension). Vol. II (Jātakas 26–50). Edited by Padmanabh S. Jaini. (Text Series, No. 173.) pp. xliii, 309–584. London, Pali Text Society, 1983. (Distributed by Routledge and Kegan Paul. £22.50.).|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|language=en|volume=116|issue=1|pages=172–173|doi=10.1017/S0035869X00166687|issn=2051-2066}}</ref>'' យោងតាម [[គាំរ៉ង់រាជានុភាហ្វ|ដាំរុងរាជនុភព]] រឿងរ៉ាវត្រូវបានចងក្រងជាលើកដំបូងនៅ [[ឈៀងម៉ៃ]] រវាងឆ្នាំ​១៤៦៧ និង​ ១៦៦៧ ៖ <ref name=":1" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះទំនងជាមិនត្រឹមត្រូវទេ។ ដូចដែលអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបានចង្អុលបង្ហាញថា រឿងនិទាន ''បញ្ញាសជាតក'' ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងសម័យ [[អាណាចក្រសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] (១២៣៨-១៤៣៨)។ <ref>{{Cite web |title=Paññāsa Jātaka: The Allegorical Buddhist Tales of Thailand |url=https://www.thailandfoundation.or.th/culture_heritage/pannasa-jataka-the-allegorical-buddhist-tales-of-thailand/ |access-date=2022-03-16 |website=Thailand Foundation |language=en-US}}</ref> ព្រះសង្ឃជាច្រើនអង្គបានភៀសខ្លួនទៅ [[ហ្លួងព្រះបាំង|ហ្លួងព្រះបាង]] មុន និងកំឡុងពេល [[អាណាចក្រឡានណា|ការដណ្តើមយកទីក្រុងឈៀងម៉ៃរបស់ភូមា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៥៥៨ ហើយមួយចំនួនទៀតត្រូវបាននាំយកទៅភូមា។ នេះមិនត្រឹមតែអាចពន្យល់ពីការរីករាលដាលនៃ ''បញ្ញាសជាតក'' ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងការកើនឡើងនៃការផលិតសាត្រាស្លឹករឹតដែលមាន ''បញ្ញាសជាតក''នៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកផងដែរ។ == កំណែ == ដោយ​សារ​តែ​រឿងនិទាន​ដើម​ឡើយ ហើយ​ជា​យូរ​មក​ហើយ​បាន​ផ្ទេរ​ដោយ​ផ្ទាល់​មាត់ វា​ពិបាក​ក្នុង​ការ​តាម​ដាន​ការ​វិវត្ត​ដ៏​ជាក់លាក់​មួយ។ ភាគច្រើននៃសាត្រាស្លឹករឹតដែលនៅរស់រានមានជីវិតដែលមាន បញ្ញាសជាតកមួយឬច្រើនមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សទី ១៨ និងសតវត្សទី ១៩ ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃពួកគេហាក់ដូចជាចម្លងពីសាត្រាស្លឹករឹតចាស់ៗ។ ការ​ប្រមូល​ផ្ដុំ​នេះ​មាន​៣​វគ្គ គឺ​មួយ​ជា​ភាសា​ឡាវ និង​២​ជា​ភាសា​បាលី មួយ​មក​ពី​ភូមា និង​មួយ​ទៀត​មក​ពី​កម្ពុជា និង​ថៃ។ ខណៈពេលដែលមានការត្រួតគ្នាខ្លះរវាងកំណែ វាមានកម្រិតនៃការប្រែប្រួលយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុង ៣ ។ <ref>{{Cite journal|last=Skilling|first=Peter|date=2006|title=Jātaka and Paññāsa-jātaka in South-East Asia|url=http://www.palitext.com/JPTS_scans/JPTS_28_2006.pdf|journal=Journal of the Pali Text Society|volume=27|pages=113–174|accessdate=2024-08-26|archive-date=2015-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409131504/http://www.palitext.com/JPTS_scans/JPTS_28_2006.pdf|dead-url=yes}}</ref> === ការបោះពុម្ពរាជវង្សថៃ === ការបោះពុម្ពព្រះរាជក្រឹត្យនៃជម្រើសនៃ ''បញ្ញាសជាតក'' ត្រូវបានតែងតាំងដោយស្តេច [[មង្កុដ|មង្កុត]] ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា រាមាទី៤ ដែលគ្រប់គ្រងពីឆ្នាំ​១៨៥១ ដល់ឆ្នាំ ១៨៦៨ ។ អត្ថបទនេះត្រូវបានសរសេរជាចម្បងជា [[អក្សរខ្មែរ]] ដែលប្រើជាទូទៅសម្រាប់គម្ពីរពុទ្ធសាសនាបាលីនៅភាគកណ្តាលប្រទេសថៃ រហូតដល់ចុងសតវត្សទី ១៩ ។ ការ​បក​ប្រែ​ជា​ភាសា​ថៃ​លើក​ដំបូង​ត្រូវ​បាន​បោះពុម្ព​នៅ​ឆ្នាំ​១៩២៣ ក្រោម​ការ​ដឹក​នាំ​របស់ [[គាំរ៉ង់រាជានុភាហ្វ|​ព្រះអង្គម្ចាស់ ដាំរុងរាជនុភព]] ដែល​ជា​បុត្រ​របស់​ព្រះ​មហាក្សត្រ។ សំណុំនៃភាសាថៃភាគខាងជើង ''បញ្ញាសជាតក'' បកប្រែពី អក្សរថៃថាម ទៅជា [[អក្សរថៃ]] ត្រូវបានបោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ 1998 ក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ សាកលវិទ្យាល័យឈៀងម៉ៃ ។ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិដែលចូលរួមក្នុងគម្រោងនេះ ចង្អុលបង្ហាញថា កំណែសាត្រាស្លឹករឹតដើមដែលសរសេរជាអក្សរថៃថាមខាងជើង ភាគច្រើនជា [[ភាសាថៃខាងជើង]] ដែលមានពាក្យ និងឃ្លាបន្ថែមជាភាសាបាលី។ <ref>{{Cite web |last=Igunma |first=Jana |last2=Ginsburg |first2=Henry |date=2020-06-05 |title=A Thai royal edition of Pannasa Jataka (ปัญญาสชาดก) |url=https://blogs.bl.uk/asian-and-african/2020/06/a-thai-royal-edition-of-pannasa-jataka.html |access-date=2022-03-16 |website=The British Library |language=en |archivedate=2022-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512010636/https://blogs.bl.uk/asian-and-african/2020/06/a-thai-royal-edition-of-pannasa-jataka.html |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងការប្រមូល ''បញ្ញាសជាតក'' របស់ថៃនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះមាន ៦១ រឿងនិទាន ។ នៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ ប្រភេទ ''telenovela'' របស់ថៃដែលគេស្គាល់ថា " ''jakrawong'' " ត្រូវបានបំផុសគំនិតពី បញ្ញាសជាតក'';'' រឿងប្រឌិតអំពីរាជវង្ស ជារឿយៗពាក់ព័ន្ធនឹងអំណាចវេទមន្តដ៏ភ្លឺស្វាង - នៅតែពេញនិយម ទោះបីជាមានអត្ថិភាពជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយក៏ដោយ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ គុណធម៌ដូចជា សេចក្តីសុចរិត និងសីលធម៌ត្រូវបានជំនួសដោយអាវុធ និងកម្លាំងសាហាវ។ យោងតាមលោក Niyata Lausunthorn ការធ្វើទំនើបកម្មនៃ ''បញ្ញាសជាតក'' បានជួយរក្សាបាននូវប្រជាប្រិយភាពរបស់ខ្លួនរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ទោះបីជាវាជួនកាលមានការចាកចេញយ៉ាងយូរពី ''ជាតក''របស់បាលីក៏ដោយ។ <ref>{{Cite journal|last=Lausunthorn|first=Niyada|date=March 2015|title=ปัญญาสชาดก|trans-title=Paññāsa Jātaka|url=http://magazine.culture.go.th/2015/1/mobile/index.html#p=37|journal=Watthanatham Journal|language=th|volume=1|issue=54|pages=34–41|via=Department of Cultural Promotion, Royal Government of Thailand}}</ref> === កំណែខ្មែរ === ''បញ្ញាសជាតក'' របស់កម្ពុជា, មិនមែនជាផ្នែកមួយនៃ [[ព្រះត្រៃបិដក|បាលី]] ដកស្រង់និងយកគំរូតាមរចនាប័ទ្មនៃ ''សាស្ត្រាល្បែង ,'' ប្រឌិតនិងអក្សរសាស្រ្តខ្មែរអប់រំ។ ''បញ្ញាសជាតក'' មាន ៤ ប្រភេទដែលសរសេរនៅលើ ៖ * សាត្រាស្លឹករឹត ទាំងភាសាខ្មែរ និងភាសាបាលី * សម្រាំងដែលបានកែសម្រួលពីស្លឹកត្នោតជាភាសាបាលីជាបួនភាគ, * ''បញ្ញាសជាតកសង្ខេប'' ជាភាសាខ្មែរ សង្ខេប និង * ''បញ្ញាសជាតកសម្រាយ,'' អធិប្បាយអំពី ''បញ្ញាសជាតក'' ជាបួនភាគ។ ''ជាតក''ខ្មែរ រឿងជីវិតរបស់ព្រះពុទ្ធ ចេញដំណើរពីគំរូឥណ្ឌា ក្នុងការពណ៌នាស្ត្រីភាគច្រើនថាជាមនុស្សឆ្លាតវៃ សកម្ម និងថ្លៃថ្នូរ ហើយរៀបរាប់លម្អិតអំពីផលវិបាកសម្រាប់បុរសដែលមិនចាត់ទុកស្ត្រីដូចខ្លួន។ <ref>{{Cite book|last1=Jacobsen|first1=Trudy|url=https://books.google.com/books?id=-9unZvFaiREC|title=Lost Goddesses: The Denial of Female Power in Cambodian History|date=2008|isbn=978-87-7694-001-0|pages=78|language=en}}</ref> ចំពោះបញ្ញាសជាតក'','' ៥១ ទៀត ទេវកថា ជាតកដែល មិនមែនជានិទានត្រូវបានប្រមូលពួកវាពី[[អក្សរសាស្រ្តខ្មែរ|រឿងព្រេង ខ្មែរ]] ក្នុង សម័យ ''[[សង្គមរាស្រ្តនិយម|សង្គម រាស្ត្រ និយម]]'' ; ពួកគេត្រូវបានបោះពុម្ពម្តងទៀតជា ៨ ភាគក្នុងឆ្នាំ <ref>{{Cite book|last=សុង|first=ស៊ីវ|url=http://5000year.space/0datacenter/book/3005-2018/b/book3-004.pdf|title=សៀវភៅប្រជុំនិទានជាតក|publisher=បណ្ណាគារ ត្រៃរតន៍|year=2002|location=Phnom Penh|language=km}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240422013139/https://5000year.space/0datacenter/book/3005-2018/b/book3-004.pdf |date=2024-04-22 }}</ref> == ការវិភាគ == === សីលៈ ការលើកតម្កើងនៃការលះបង់ខ្លួនឯង === ខណៈពេលដែលទំនៀមទម្លាប់ព្រះពុទ្ធសាសនាសំខាន់ៗមិនលើកកម្ពស់ [[ទុក្ករបុគ្គល|ការធ្វើទុក្ករកម្ម]] ទេ រឿងនិទាន ''បញ្ញាសជាតក'' បង្ហាញពីតម្លៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ជាក់លាក់មួយនៅក្នុងការអនុវត្ត ''[[ពោធិសត្វ]]'' នៃការលះបង់ខ្លួនឯង និងការលះបង់ចំពោះមាតាបិតា និង [[ព្រះពុទ្ធ]] [[ព្រះធម៌]] និង ព្រះសង្ឃ ។ <ref>{{Cite journal|last=Sheravanichkul|first=Arthid|date=2008-08-05|title=Self-Sacrifice of the Bodhisatta in the Paññāsa Jātaka|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-8171.2008.00095.x|journal=Religion Compass|volume=2|issue=5|pages=769–787|doi=10.1111/j.1749-8171.2008.00095.x|issn=1749-8171}}</ref> == រូបតំណាង == គំនូរដែលលេចឡើងនៅក្នុង ''បញ្ញាសជាតក''ខ្លះក៏អាចត្រូវបានរកឃើញនៅលើការផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះនៅសតវត្សរ៍ទី 9 នៅ [[បូរ៉ូប៊ូឌួ|បូរ៉ូប៊ូឌូរ]] នៅកោះជ្វាដែលបង្ហាញថា ''បញ្ញាសជាតក'' ខ្លះអាចមកពីរឿងព្រេងអាស៊ីអាគ្នេយ៍មុនពុទ្ធសាសនា។ == សូមមើលផងដែរ។ == * សីលធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនា * [[ខុទ្ទកនិកាយ]] * [[ជាតក|រឿងនិទានជាតក]] * បញ្ជីនៃជាតក * ''សាស្តា ល្បែង'' * ''[[ទសជាតក]]'' * ''[[វេស្សន្ដរជាតក|ព្រះវេស្សន្តរជាតក]]'' ayxpi9u9jp3o8tzhsk6qjbo8v0aqnmr 0 25852 342369 342216 2026-11-01T21:05:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342369 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:C_Hello_World_Program.png|រូបភាពតូច|ស្តាំ|342px|ឧទាហរណ៍នៃ[[ក្រមដើម]]បានសរសេរក្នុង[[ភាសាកម្មវិធីជ្វា]] ដែលនឹងចារឹកសារថា "Hello World!" (សួស្ដី ពិភពលោក!) ទៅកាន់[[ឆ្នេញបមាណីយ]]នៅពេលវាត្រូវ[[សំរាយ|បានបកស្រាយ]] និងដើរដោយ[[យន្តសិប្បនិម្មិត្តជ្វា]]។]] '''ភាសាកម្មវិធី'''មួយគឺជាភាសាសាងឡើងមួយបែបដែលរចនាឡើងដើម្បីធ្វើទំនាក់ទំនង[[លំណែនាំ]]មួយចំនួនទៅកាន់គ្រឿង[[យន្ត]] ជាពិសេស[[គណនូបករណ៍]]។ ភាសាកម្មវិធីត្រូវបានគេប្រើដើម្បីបង្កើត[[កម្មវិធី (យន្តូបករណ៍)|កម្មវិធី]]គ្រប់គ្រងទង្វើនៃយន្តមួយគ្រឿង រឺក៏ដើម្បីកំណត់បញ្ជាក់[[នព្វន្តវិធាន]]នានា។ ភាសាកម្មវិធីដំបូងឡើយបានកើតមានឡើងមុន[[ប្រវត្តិគ្រឿងរឹងគណនូបករណ៍|ការបង្កើតគណនូបករណ៍តួលេខ]]ទៅទៀត ហើយត្រូវបានប្រើដើម្បីកំណត់ដៅនូវទង្វើរបស់គ្រឿងយន្តដូចជា[[កីតំបាញយន្ត]] និង [[ព្យែណូលេងឯង]]។<ref>Ettinger, James (2004) ''Jacquard's Web'', Oxford University Press</ref> ភាសាកម្មវិធីផ្សេងៗរាប់ពាន់ភាសាត្រូវបានគេបង្កើតឡើង ភាគច្រើននៅក្នុងវិស័យគណនូបករណ៍ និងនៅតែមានការបង្កើតឡើងជាច្រើនភាសារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ភាសាកម្មវិធីភាគច្រើនតំរូវឱ្យមានគណនាកម្មកំណត់ក្នុងទំរង់[[សំណេរកម្មវិធីបញ្ជា|បញ្ជា]] (ឧ. ដំណើរនៃប្រតិបត្តិកម្មជាច្រើនស្ដែងឡើង) គ្រាដែលភាសាដទៃទៀតប្រើទំរង់ផ្សេងៗនៃយថាប្រភេទកម្មរបស់កម្មវិធីដូចជា ទំរង់[[សំណេរកម្មវិធីប្រកាស|ប្រកាស]] (ឧ. លទ្ធផលដែលចង់បានត្រូវបានកំណត់ជាក់លាក់ មិនមែនឱ្យវាសំរេចត្រូវធ្វើយ៉ាងណានោះទេ)។ ការពិពណ៌នាអំពីភាសាកម្មវិធីមួយជាធម្មតាត្រូវបានគេបំបែកទៅជាសមាសភាគពីរយ៉ាងតាមរយៈ[[វាក្យសម្ព័ន្ធ (ភាសាកម្មវិធី)|វាក្យសម្ព័ន្ធ]] (ទំរង់) និង [[សញ្ញាន័យវិទ្យា]] (អត្ថន័យ)។ ភាសាខ្លះត្រូវបានកំណត់ដោយឯកសារយថាប្រភេទកម្ម (ជាឧទាហរណ៍ ភាសាកម្មវិធី [[ស៊ី (ភាសាកម្មវិធី)|C]] ត្រូវបានគេកំណត់ដោយបមាណីយ[[អង្គការបមាណីយកម្មអន្តរជាតិ|អ.ប.អ.]]) ខណៈដែលបណ្ដាភាសាដទៃទៀត (ដូចជា [[ផឺល|Perl]]) មានបូរណកម្មលប់ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជា[[បូរណកម្មលំយោង|លំយោង]]។ == និយមន័យ == ភាសាកម្មវិធីមួយជាខ្នត់មួយសំរាប់សរសេរ[[កម្មវិធីគណនូបករណ៍|កម្មវិធី]]នានា ដែលគឺជាបណ្ដាយថាប្រភេទកម្មនៃគណនាកម្ម រឺ [[នព្វន្តវិធាន]]មួយ។<ref name="Aaby 2004">{{cite book|last=Aaby|first=Anthony|title=Introduction to Programming Languages|year=2004|url=http://www.emu.edu.tr/aelci/Courses/D-318/D-318-Files/plbook/intro.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108043216/http://www.emu.edu.tr/aelci/Courses/D-318/D-318-Files/plbook/intro.htm |date=2012-11-08 }}</ref> ភាគខ្លះ តែមិនទាំងអស់ ពួកអ្នកប្រឌិតសង្កត់ធ្ងន់លើបច្ចេកសព្ទ "ភាសាកម្មវិធី" ចំពោះតែភាសាទាំងឡាយណានោះ ដែលអាចកំណត់បញ្ជាក់នព្វន្តវិធានទាំងឡាយដែលអាចមាន ''ទាំងឡាយ''។<ref name="Aaby 2004"/><ref>In mathematical terms, this means the programming language is [[Turing completeness|Turing-complete]] {{cite book|last=MacLennan|first=Bruce J.|title=Principles of Programming Languages|url=https://archive.org/details/principlesofprog0003macl|page=[https://archive.org/details/principlesofprog0003macl/page/1 1]|publisher=Oxford University Press|year=1987|isbn=0-19-511306-3}}</ref> វិសេសគុណរាល់ដងចាត់ទុកថាមានសារៈសំខាន់រាល់អ្វីៗផ្សំឡើងទៅជាភាសាកម្មវិធីមួយរួមមាន: ; អនុគមន៍ និង គោលដៅ : A ''ភាសាកម្មវិធីគណនូបករណ៍'' មួយគឺជា[[ភាសាទំរង់|ភាសា]]មួយប្រើដើម្បីសរសេរ[[កម្មវិធីគណនូបករណ៍]]នានា ដែលពាក់ព័ន្ធនឹង[[គណនូបករណ៍]] ដំណើរការប្រភេទនៃគណនាកម្ម<ref name=sigplan>{{cite web|author=[[Association for Computing Machinery|ACM]] SIGPLAN|title=Bylaws of the Special Interest Group on Programming Languages of the Association for Computing Machinery|url=http://www.acm.org/sigs/sigplan/sigplan_bylaws.htm|accessdate=19 June 2006|year=2003}}, ''The scope of SIGPLAN is the theory, design, implementation, description, and application of computer programming languages - languages that permit the specification of a variety of different computations, thereby providing the user with significant control (immediate or delayed) over the computer's operation.''</ref> រឺ [[នព្វន្តវិធាន]] ហើយទំនងជាអាចគ្រប់គ្រងឧបករណ៍ខាងក្រៅៗដូចជា[[ផ្នោះពុម្ព (គណនាការ)|ផ្នោះពុម្ព]] [[រង្វិលថាស]] [[រូបយន្ត]]នានា <ref name="robots">{{cite web|url=http://www.cs.brown.edu/people/tld/courses/cs148/02/programming.html |title=Programming Robots |accessdate=23 September 2006 |last=Dean |first=Tom |date= |year=2002 |work=Building Intelligent Robots |publisher=Brown University Department of Computer Science}}</ref> និងនៅមានទៀត។ ឧទាហរណ៍ ពួកកម្មវិធីរបស់[[ផូសថ៍ស្គ្រីបថ៍]] (PostScript) រាល់ដងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយកម្មវិធីផ្សេងមួយទៀតដើម្បីគ្រប់គ្រងផ្នោះពុម្ព រឺ គំហើញរបស់គណនូបករណ៍។ More generally, a programming language may describe computation on some, possibly abstract, machine. It is generally accepted that a complete specification for a programming language includes a description, possibly idealized, of a machine or processor for that language.<ref name=nara2>R. Narasimahan, Programming Languages and Computers: A Unified Metatheory, pp. 189--247 in Franz Alt, Morris Rubinoff (eds.) Advances in computers, Volume 8, Academic Press, 1994, ISBN 012012108, p.193 : "a complete specification of a programming language must, by definition, include a specification of a processor--idealized, if you will--for that language." [the source cites many references to support this statement]</ref> In most practical contexts, a programming language involves a computer; consequently, programming languages are usually defined and studied this way.<ref>{{cite book|last=Ben Ari|first=Mordechai|title=Understanding Programming Languages|url=https://archive.org/details/understandingpro0000bena_b4f3|publisher=John Wiley and Sons| year=1996|quote=Programs and languages can be defined as purely formal mathematical objects. However, more people are interested in programs than in other mathematical objects such as groups, precisely because it is possible to use the program—the sequence of symbols—to control the execution of a computer. While we highly recommend the study of the theory of programming, this text will generally limit itself to the study of programs as they are executed on a computer.}}</ref> Programming languages differ from [[natural language]]s in that natural languages are only used for interaction between people, while programming languages also allow humans to communicate instructions to machines. ; Abstractions : Programming languages usually contain [[abstraction (computer science)|abstractions]] for defining and manipulating [[data structure]]s or controlling the [[control flow|flow of execution]]. The practical necessity that a programming language support adequate abstractions is expressed by the [[abstraction principle (programming)|abstraction principle]];<ref>David A. Schmidt, ''The structure of typed programming languages'', MIT Press, 1994, ISBN 0-262-19349-3, p. 32</ref> this principle is sometimes formulated as recommendation to the programmer to make proper use of such abstractions.<ref>{{cite book|last=Pierce|first=Benjamin|title=Types and Programming Languages|publisher=MIT Press|year=2002|isbn=0-262-16209-1|page=339}}</ref> ; Expressive power : The [[theory of computation]] classifies languages by the computations they are capable of expressing. All [[Turing completeness|Turing complete]] languages can implement the same set of [[algorithm]]s. [[SQL-92|ANSI/ISO SQL-92]] and [[Charity (programming language)|Charity]] are examples of languages that are not Turing complete, yet often called programming languages.<ref>{{cite web|author=Digital Equipment Corporation|title=Information Technology - Database Language SQL (Proposed revised text of DIS 9075)|url=http://www.contrib.andrew.cmu.edu/~shadow/sql/sql1992.txt|work=ISO/IEC 9075:1992, Database Language SQL|accessdate=29 June 2006}}</ref><ref>{{cite web|author=The Charity Development Group|title=The CHARITY Home Page|url=http://pll.cpsc.ucalgary.ca/charity1/www/home.html|date=December 1996|accessdate=29 June 2006|archivedate=18 កក្កដា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060718010551/http://pll.cpsc.ucalgary.ca/charity1/www/home.html|url-status=dead}}, ''Charity is a categorical programming language...'', ''All Charity computations terminate.''</ref> [[Markup languages]] like [[XML]], [[HTML]] or [[troff]], which define [[structured data]], are not usually considered programming languages.<ref>[http://www.w3.org/XML/1999/XML-in-10-points.html XML in 10 points] [[W3C]], 1999, ''XML is not a programming language.''</ref><ref>{{cite book|last=Powell|first=Thomas|title=HTML & XHTML: the complete reference|url=https://archive.org/details/htmlxhtmlcomplet0000powe|publisher=McGraw-Hill|year=2003|isbn=0-07-222942-X|page=[https://archive.org/details/htmlxhtmlcomplet0000powe/page/25 25]|quote=''HTML is not a programming language.''}}</ref><ref>{{cite book|last1=Dykes|first1=Lucinda|first2=Ed|last2=Tittel|title=XML For Dummies, 4th Edition|url=https://archive.org/details/xmlfordummies0004dyke|publisher=Wiley|year=2005|isbn=0-7645-8845-1|page=[https://archive.org/details/xmlfordummies0004dyke/page/20 20]|quote=''...it's a markup language, not a programming language.''}}</ref> Programming languages may, however, share the syntax with markup languages if a computational semantics is defined. [[XSLT]], for example, is a [[Turing completeness|Turing complete]] XML dialect.<ref>{{cite web|url=http://www.ibm.com/developerworks/library/x-xslt/|title=What kind of language is XSLT?|publisher=IBM.com|accessdate=3 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms767587(VS.85).aspx |title=XSLT is a Programming Language|publisher=Msdn.microsoft.com|accessdate=3 December 2010}}</ref><ref>{{cite book|last=Scott|first=Michael|title=Programming Language Pragmatics|url=https://archive.org/details/programminglangu0000scot_4edi|publisher=[[Morgan Kaufmann]]|year=2006|isbn=0-12-633951-1|page=[https://archive.org/details/programminglangu0000scot_4edi/page/802 802]|quote=''XSLT, though highly specialized to the transformation of XML, is a Turing-complete programming language.''}}</ref> Moreover, [[LaTeX]], which is mostly used for structuring documents, also contains a Turing complete subset.<ref>http://tobi.oetiker.ch/lshort/lshort.pdf</ref><ref>{{cite book|last=Syropoulos|first=Apostolos|coauthors=Antonis Tsolomitis, Nick Sofroniou|title=Digital typography using LaTeX|url=https://archive.org/details/digitaltypograph0000syro|publisher=Springer-Verlag|year=2003|isbn=0-387-95217-9|page=[https://archive.org/details/digitaltypograph0000syro/page/213 213]|quote=''TeX is not only an excellent typesetting engine but also a real programming language.''}}</ref> The term ''computer language'' is sometimes used interchangeably with programming language.<ref>Robert A. Edmunds, The Prentice-Hall standard glossary of computer terminology, Prentice-Hall, 1985, p. 91</ref> However, the usage of both terms varies among authors, including the exact scope of each. One usage describes programming languages as a subset of computer languages.<ref>Pascal Lando, Anne Lapujade, Gilles Kassel, and Frédéric Fürst, ''[http://www.loa-cnr.it/ICSOFT2007_final.pdf Towards a General Ontology of Computer Programs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429185753/http://www.loa-cnr.it/ICSOFT2007_final.pdf |date=2011-04-29 }}'', [http://dblp.uni-trier.de/db/conf/icsoft/icsoft2007-1.html ICSOFT 2007], pp. 163-170</ref> In this vein, languages used in computing that have a different goal than expressing computer programs are generically designated computer languages. For instance, markup languages are sometimes referred to as computer languages to emphasize that they are not meant to be used for programming.<ref>S.K. Bajpai, ''Introduction To Computers And C Programming'', New Age International, 2007, ISBN 81-224-1379-X, p. 346</ref> Another usage regards programming languages as theoretical constructs for programming abstract machines, and computer languages as the subset thereof that runs on physical computers, which have finite hardware resources.<ref>R. Narasimahan, Programming Languages and Computers: A Unified Metatheory, pp. 189--247 in Franz Alt, Morris Rubinoff (eds.) Advances in computers, Volume 8, Academic Press, 1994, ISBN 012012108, p.215: "[...] the model [...] for computer languages differs from that [...] for programming languages in only two respects. In a computer language, there are only finitely many names--or registers--which can assume only finitely many values--or states--and these states are not further distinguished in terms of any other attributes. [author's footnote:] This may sound like a truism but its implications are far reaching. For example, it would imply that any model for programming languages, by fixing certain of its parameters or features, should be reducible in a natural way to a model for computer languages."</ref> [[John C. Reynolds]] emphasizes that [[formal specification]] languages are just as much programming languages as are the languages intended for execution. He also argues that textual and even graphical input formats that affect the behavior of a computer are programming languages, despite the fact they are commonly not Turing-complete, and remarks that ignorance of programming language concepts is the reason for many flaws in input formats.<ref>John C. Reynolds, ''Some thoughts on teaching programming and programming languages'', [[SIGPLAN]] Notices, Volume 43, Issue 11, November 2008, p.109</ref> == History == {{main|History of programming languages|Programming language generations}} === Early developments === The first programming languages designed to communicate instructions to a computer were written in the 1950s. An early [[high-level programming language]] to be designed for a computer was [[Plankalkül]], developed for the German [[Z3 (computer)|Z3]] by [[Konrad Zuse]] between 1943 and 1945. However, it was not implemented until 1998 and 2000.<ref>[[Raúl Rojas|Rojas, Raúl]], et al. (2000). "Plankalkül: The First High-Level Programming Language and its Implementation". Institut für Informatik, Freie Universität Berlin, Technical Report B-3/2000. [http://www.zib.de/zuse/Inhalt/Programme/Plankalkuel/Plankalkuel-Report/Plankalkuel-Report.htm (full text)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018204625/http://www.zib.de/zuse/Inhalt/Programme/Plankalkuel/Plankalkuel-Report/Plankalkuel-Report.htm |date=2014-10-18 }}</ref> [[John Mauchly]]'s [[Short Code (computer language)|Short Code]], proposed in 1949, was one of the first high-level languages ever developed for an [[electronic computer]].<ref name="Sebesta">Sebesta, W.S Concepts of Programming languages. 2006;M6 14:18 pp.44. ISBN 0-321-33025-0</ref> Unlike [[machine code]], Short Code statements represented mathematical expressions in understandable form. However, the program had to be translated into [[machine code]] every time it ran, making the process much slower than running the equivalent machine code. [[ឯកសារ:Manchester Mark2.jpg|រូបភាពតូច|300px|The [[Manchester Mark 1]] ran programs written in [[Autocode]] from 1952.]] At the [[University of Manchester]], [[Alick Glennie]] developed [[Autocode]] in the early 1950s. A [[high-level programming language|programming language]], it used a [[compiler]] to automatically convert the language into machine code. The first code and compiler was developed in 1952 for the [[Manchester Mark 1|Mark 1]] computer at the University of Manchester and is considered to be the first [[compiler|compiled]] high-level programming language.<ref>{{Cite journal |last=Knuth|first=Donald E.|last2=Pardo|first2=Luis Trabb|title=Early development of programming languages|journal=Encyclopedia of Computer Science and Technology|volume=7|pages=419–493|publisher=Marcel Dekker |postscript=<!--None-->}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=kpYX_lNI0VMC|title=Digitized: The Science of Computers and how it Shapes Our World|author=Peter J. Bentley|year=2012|publisher=Oxford University Press|page=87}}</ref> The second autocode was developed for the Mark 1 by [[Tony Brooker|R. A. Brooker]] in 1954 and was called the "Mark 1 Autocode". Brooker also developed an autocode for the [[Ferranti Mercury]] in the 1950s in conjunction with the University of Manchester. The version for the [[EDSAC|EDSAC 2]] was devised by [[D. F. Hartley]] of [[University of Cambridge Mathematical Laboratory]] in 1961. Known as EDSAC 2 Autocode, it was a straight development from Mercury Autocode adapted for local circumstances, and was noted for its object code optimisation and source-language diagnostics which were advanced for the time. A contemporary but separate thread of development, [[Atlas Autocode]] was developed for the University of Manchester [[Atlas Computer (Manchester)|Atlas 1]] machine. Another early programming language was devised by [[Grace Hopper]] in the US, called [[FLOW-MATIC]]. It was developed for the [[UNIVAC I]] at [[Remington Rand]] during the period from 1955 until 1959. Hopper found that business data processing customers were uncomfortable with mathematical notation, and in early 1955, she and her team wrote a specification for an [[English language|English]] programming language and implemented a prototype.<ref>Hopper (1978) p.&nbsp;16.</ref> The FLOW-MATIC compiler became publicly available in early 1958 and was substantially complete in 1959.<ref>Sammet (1969) p.&nbsp;316</ref> Flow-Matic was a major influence in the design of [[COBOL]], since only it and its direct descendent [[AIMACO]] were in actual use at the time.<ref>Sammet (1978) p.&nbsp;204.</ref> The language [[Fortran]] was developed at IBM in the mid '50s, and became the first widely used high-level general purpose programming language. === Refinement === The period from the 1960s to the late 1970s brought the development of the major language paradigms now in use, though many aspects were refinements of ideas in the very first [[Third-generation programming language]]s: * [[APL (programming language)|APL]] introduced ''[[array programming]]'' and influenced [[functional programming]].<ref>Richard L. Wexelblat: ''History of Programming Languages'', Academic Press, 1981, chapter XIV.</ref> * [[PL/I]], originally called NPL, was designed in the early 1960s to incorporate the best ideas from FORTRAN and COBOL with block structures taken from ALGOL. * In the 1960s, [[Simula]] was the first language designed to support ''[[object-oriented programming]]''; in the mid-1970s, [[Smalltalk]] followed with the first "purely" object-oriented language. * [[C (programming language)|C]] was developed between 1969 and 1973 as a ''[[system programming]]'' language, and remains popular.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.berkeley.edu/~flab/languages.html|author=François Labelle|title=Programming Language Usage Graph|work=[[SourceForge]]|accessdate=21 June 2006|archivedate=17 មិថុនា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060617055109/http://www.cs.berkeley.edu/%7Eflab/languages.html|url-status=dead}}. This comparison analyzes trends in number of projects hosted by a popular community programming repository. During most years of the comparison, C leads by a considerable margin; in 2006, Java overtakes C, but the combination of C/C++ still leads considerably.</ref> * [[Prolog]], designed in 1972, was the first ''[[logic programming]]'' language. * In 1978, [[ML (programming language)|ML]] built a polymorphic type system on top of Lisp, pioneering ''[[Type system|statically typed]] [[functional programming]]'' languages. Each of these languages spawned an entire family of descendants, and most modern languages count at least one of them in their ancestry. The 1960s and 1970s also saw considerable debate over the merits of ''[[structured programming]]'', and whether programming languages should be designed to support it.<ref>{{cite journal|title=The Semicolon Wars|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_july-august-2006_94_4/page/n12|journal=American Scientist|first1=Brian|last1=Hayes|volume=94|issue=4|year=2006|pages=299–303}}</ref> [[Edsger W. Dijkstra|Edsger Dijkstra]], in a famous 1968 letter published in the [[Communications of the ACM]], argued that [[Goto|GOTO]] statements should be eliminated from all "higher level" programming languages.<ref>{{cite journal|last=Dijkstra|first=Edsger W.|authorlink=Edsger Dijkstra|title=Go To Statement Considered Harmful|journal=Communications of the ACM|volume=11|issue=3|date=March 1968|pages=147–148|url=http://www.acm.org/classics/oct95/|accessdate=29 June 2006|doi=10.1145/362929.362947|archive-date=3 កក្កដា 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703050443/http://www.acm.org/classics/oct95/|dead-url=yes}}</ref> The 1960s and 1970s also saw expansion of techniques that reduced the footprint of a program as well as improved productivity of the programmer and user. The [[Computer programming in the punch card era|card deck]] for an early [[Fourth-generation programming language|4GL]] was a lot smaller for the same functionality expressed in a [[Third-generation programming language|3GL deck]]. === Consolidation and growth === [[ឯកសារ:Bangalore India Tech books for sale IMG 5261.jpg|រូបភាពតូច|240px|ស្តាំ|A selection of textbooks that teach programming, in languages both popular and obscure. These are only a few of the thousands of programming languages and dialects that have been designed in history.]] The 1980s were years of relative consolidation. [[C++]] combined object-oriented and systems programming. The United States government standardized [[Ada (programming language)|Ada]], a systems programming language derived from [[Pascal (programming language)|Pascal]] and intended for use by defense contractors. In Japan and elsewhere, vast sums were spent investigating so-called [[Fifth-generation programming language|"fifth generation" languages]] that incorporated logic programming constructs.<ref>Tetsuro Fujise, Takashi Chikayama, Kazuaki Rokusawa, Akihiko Nakase (December 1994). "KLIC: A Portable Implementation of KL1" ''Proc. of FGCS '94, ICOT'' Tokyo, December 1994. http://www.icot.or.jp/ARCHIVE/HomePage-E.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925132105/http://www.icot.or.jp/ARCHIVE/HomePage-E.html |date=2006-09-25 }} KLIC is a portable implementation of a concurrent logic programming language [[KL1]].</ref> The functional languages community moved to standardize [[ML (programming language)|ML]] and Lisp. Rather than inventing new paradigms, all of these movements elaborated upon the ideas invented in the previous decade. One important trend in language design for programming large-scale systems during the 1980s was an increased focus on the use of ''modules'', or large-scale organizational units of code. [[Modula-2]], Ada, and ML all developed notable module systems in the 1980s, although other languages, such as [[PL/I]], already had extensive support for modular programming. Module systems were often wedded to [[generic programming]] constructs.<ref>{{cite web|author=Jim Bender|url=http://readscheme.org/modules/|title=Mini-Bibliography on Modules for Functional Programming Languages|work=ReadScheme.org|accessdate=27 September 2006|date=15 March 2004|archivedate=24 កញ្ញា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060924085057/http://readscheme.org/modules/|url-status=dead}}</ref> The rapid growth of the [[Internet]] in the mid-1990s created opportunities for new languages. [[Perl]], originally a Unix scripting tool first released in 1987, became common in dynamic [[website]]s. [[Java (programming language)|Java]] came to be used for server-side programming, and bytecode virtual machines became popular again in commercial settings with their promise of "[[Write once, run anywhere]]" ([[UCSD Pascal]] had been popular for a time in the early 1980s). These developments were not fundamentally novel, rather they were refinements to existing languages and paradigms, and largely based on the C family of programming languages. Programming language evolution continues, in both industry and research. Current directions include security and reliability verification, new kinds of modularity ([[mixin]]s, [[Delegation (programming)|delegates]], [[aspect-oriented programming|aspects]]), and database integration such as Microsoft's [[Language Integrated Query|LINQ]]. The [[Fourth-generation programming language|4GLs]] are examples of languages which are domain-specific, such as [[SQL]], which manipulates and returns [[set (computer science)|sets]] of data rather than the scalar values which are canonical to most programming languages. [[Perl]], for example, with its '[[here document]]' can hold multiple 4GL programs, as well as multiple JavaScript programs, in part of its own perl code and use variable interpolation in the 'here document' to support multi-language programming.<ref>Wall, ''Programming Perl'' ISBN 0-596-00027-8 p. 66</ref> == Elements == All programming languages have some [[language primitive|primitive]] building blocks for the description of data and the processes or transformations applied to them (like the addition of two numbers or the selection of an item from a collection). These primitives are defined by syntactic and semantic rules which describe their structure and meaning respectively. === Syntax === [[ឯកសារ:Python add5 parse.png|រូបភាពតូច|ស្តាំ|367px|[[Parse tree]] of Python code with inset tokenization]] [[ឯកសារ:Python add5 syntax.svg|រូបភាពតូច|ស្តាំ|292px|[[Syntax highlighting]] is often used to aid programmers in recognizing elements of source code. The language above is [[Python (programming language)|Python]].]] {{Main|Syntax (programming languages)}} A programming language's surface form is known as its [[syntax (programming languages)|syntax]]. Most programming languages are purely textual; they use sequences of text including words, numbers, and punctuation, much like written natural languages. On the other hand, there are some programming languages which are more [[visual programming language|graphical]] in nature, using visual relationships between symbols to specify a program. The syntax of a language describes the possible combinations of symbols that form a syntactically correct program. The meaning given to a combination of symbols is handled by semantics (either [[Formal semantics of programming languages|formal]] or hard-coded in a [[Reference implementation (computing)|reference implementation]]). Since most languages are textual, this article discusses textual syntax. Programming language syntax is usually defined using a combination of [[regular expression]]s (for [[lexical analysis|lexical]] structure) and [[Backus–Naur Form]] (for [[context-free grammar|grammatical]] structure). Below is a simple grammar, based on [[Lisp (programming language)|Lisp]]: <syntaxhighlight lang="bnf"> expression ::= atom | list atom ::= number | symbol number ::= [+-]?['0'-'9']+ symbol ::= ['A'-'Z''a'-'z'].* list ::= '(' expression* ')' </syntaxhighlight> This grammar specifies the following: * an ''expression'' is either an ''atom'' or a ''list''; * an ''atom'' is either a ''number'' or a ''symbol''; * a ''number'' is an unbroken sequence of one or more decimal digits, optionally preceded by a plus or minus sign; * a ''symbol'' is a letter followed by zero or more of any characters (excluding whitespace); and * a ''list'' is a matched pair of parentheses, with zero or more ''expressions'' inside it. The following are examples of well-formed token sequences in this grammar: <code>12345</code>, <code>()</code> and <code>(a b c232 (1))</code>. Not all syntactically correct programs are semantically correct. Many syntactically correct programs are nonetheless ill-formed, per the language's rules; and may (depending on the language specification and the soundness of the implementation) result in an error on translation or execution. In some cases, such programs may exhibit [[undefined behavior]]. Even when a program is well-defined within a language, it may still have a meaning that is not intended by the person who wrote it. Using [[natural language]] as an example, it may not be possible to assign a meaning to a grammatically correct sentence or the sentence may be false: * "[[Colorless green ideas sleep furiously]]." is grammatically well-formed but has no generally accepted meaning. * "John is a married bachelor." is grammatically well-formed but expresses a meaning that cannot be true. The following C language fragment is syntactically correct, but performs operations that are not semantically defined (the operation <tt>*p >> 4</tt> has no meaning for a value having a complex type and <tt>p->im</tt> is not defined because the value of <tt>p</tt> is the [[pointer (computer programming)|null pointer]]): <syntaxhighlight lang="c"> complex *p = NULL; complex abs_p = sqrt(*p >> 4 + p->im); </syntaxhighlight> If the [[type declaration]] on the first line were omitted, the program would trigger an error on compilation, as the variable "p" would not be defined. But the program would still be syntactically correct, since type declarations provide only semantic information. The grammar needed to specify a programming language can be classified by its position in the [[Chomsky hierarchy]]. The syntax of most programming languages can be specified using a Type-2 grammar, i.e., they are [[context-free grammar]]s.<ref>{{cite book|author=Michael Sipser|year=1996|title=[[Introduction to the Theory of Computation]]|publisher=PWS Publishing|isbn=0-534-94728-X |authorlink=Michael Sipser}} Section 2.2: Pushdown Automata, pp.101–114.</ref> Some languages, including Perl and Lisp, contain constructs that allow execution during the parsing phase. Languages that have constructs that allow the programmer to alter the behavior of the parser make syntax analysis an [[undecidable problem]], and generally blur the distinction between parsing and execution.<ref>Jeffrey Kegler, "[http://www.jeffreykegler.com/Home/perl-and-undecidability Perl and Undecidability] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817183115/http://www.jeffreykegler.com/Home/perl-and-undecidability |date=2009-08-17 }}", ''The Perl Review''. Papers 2 and 3 prove, using respectively [[Rice's theorem]] and direct reduction to the [[halting problem]], that the parsing of Perl programs is in general undecidable.</ref> In contrast to [[Lisp macro|Lisp's macro system]] and Perl's <code>BEGIN</code> blocks, which may contain general computations, C macros are merely string replacements, and do not require code execution.<ref>Marty Hall, 1995, [http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.html Lecture Notes: Macros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806054148/http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.html |date=2013-08-06 }}, [[PostScript]] [http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.ps version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000817211709/http://www.apl.jhu.edu/~hall/Lisp-Notes/Macros.ps |date=2000-08-17 }}</ref> === Semantics === The term [[Semantics#Computer science|Semantics]] refers to the meaning of languages, as opposed to their form ([[#Syntax|syntax]]). ==== Static semantics ==== The static semantics defines restrictions on the structure of valid texts that are hard or impossible to express in standard syntactic formalisms.<ref name="Aaby 2004"/> For compiled languages, static semantics essentially include those semantic rules that can be checked at compile time. Examples include checking that every [[identifier]] is declared before it is used (in languages that require such declarations) or that the labels on the arms of a [[case statement]] are distinct.<ref>Michael Lee Scott, ''Programming language pragmatics'', Edition 2, Morgan Kaufmann, 2006, ISBN 0-12-633951-1, p. 18–19</ref> Many important restrictions of this type, like checking that identifiers are used in the appropriate context (e.g. not adding an integer to a function name), or that [[subroutine]] calls have the appropriate number and type of arguments, can be enforced by defining them as rules in a [[logic]] called a [[type system]]. Other forms of [[static code analysis|static analyses]] like [[data flow analysis]] may also be part of static semantics. Newer programming languages like [[Java (programming language)|Java]] and [[C Sharp (programming language)|C#]] have [[definite assignment analysis]], a form of data flow analysis, as part of their static semantics. ==== Dynamic semantics ==== {{main|Semantics of programming languages}} Once data has been specified, the machine must be instructed to perform operations on the data. For example, the semantics may define the [[evaluation strategy|strategy]] by which expressions are evaluated to values, or the manner in which [[control flow|control structures]] conditionally execute [[Statement (computer science)|statements]]. The ''dynamic semantics'' (also known as ''execution semantics'') of a language defines how and when the various constructs of a language should produce a program behavior. There are many ways of defining execution semantics. Natural language is often used to specify the execution semantics of languages commonly used in practice. A significant amount of academic research went into [[formal semantics of programming languages]], which allow execution semantics to be specified in a formal manner. Results from this field of research have seen limited application to programming language design and implementation outside academia. ==== Type system ==== {{Main|Data type|Type system|Type safety}} A type system defines how a programming language classifies values and expressions into ''types'', how it can manipulate those types and how they interact. The goal of a type system is to verify and usually enforce a certain level of correctness in programs written in that language by detecting certain incorrect operations. Any [[Decidability (logic)|decidable]] type system involves a trade-off: while it rejects many incorrect programs, it can also prohibit some correct, albeit unusual programs. In order to bypass this downside, a number of languages have ''type loopholes'', usually unchecked [[Type conversion#Explicit type conversion|casts]] that may be used by the programmer to explicitly allow a normally disallowed operation between different types. In most typed languages, the type system is used only to [[type checking|type check]] programs, but a number of languages, usually functional ones, [[type inference|infer types]], relieving the programmer from the need to write type annotations. The formal design and study of type systems is known as ''[[type theory]]''. ===== Typed versus untyped languages ===== A language is ''typed'' if the specification of every operation defines types of data to which the operation is applicable, with the implication that it is not applicable to other types.<ref name="typing">{{cite web|url=http://www.acooke.org/comp-lang.html|author=Andrew Cooke|title=Introduction To Computer Languages|accessdate=13 July 2012|archivedate=15 សីហា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815140215/http://www.acooke.org/comp-lang.html|url-status=dead}}</ref> For example, the data represented by "<code>this text between the quotes</code>" is a [[String literal|string]]. In most programming languages, dividing a number by a string has no meaning; most modern programming languages will therefore reject any program attempting to perform such an operation. In some languages the meaningless operation will be detected when the program is compiled ("static" type checking), and rejected by the compiler; while in others, it will be detected when the program is run ("dynamic" type checking), resulting in a run-time [[Exception handling|exception]]. A special case of typed languages are the ''single-type'' languages. These are often scripting or markup languages, such as [[REXX]] or [[Standard Generalized Markup Language|SGML]], and have only one data type—most commonly character strings which are used for both symbolic and numeric data. In contrast, an ''untyped language'', such as most [[assembly language]]s, allows any operation to be performed on any data, which are generally considered to be sequences of bits of various lengths.<ref name="typing"/> High-level languages which are untyped include [[BCPL]] and some varieties of [[Forth (programming language)|Forth]]. In practice, while few languages are considered typed from the point of view of [[type theory]] (verifying or rejecting ''all'' operations), most modern languages offer a degree of typing.<ref name="typing"/> Many production languages provide means to bypass or subvert the type system, trading type-safety for finer control over the program's execution (see [[Type conversion#Explicit type conversion|casting]]). ===== Static versus dynamic typing ===== In ''[[Type system|static typing]]'', all expressions have their types determined prior to when the program is executed, typically at compile-time. For example, 1 and (2+2) are integer expressions; they cannot be passed to a function that expects a string, or stored in a variable that is defined to hold dates.<ref name="typing"/> Statically typed languages can be either ''[[Manifest typing|manifestly typed]]'' or ''[[Type inference|type-inferred]]''. In the first case, the programmer must explicitly write types at certain textual positions (for example, at variable [[declaration (computer science)|declarations]]). In the second case, the compiler ''infers'' the types of expressions and declarations based on context. Most mainstream statically typed languages, such as [[C++]], [[C Sharp (programming language)|C#]] and [[Java (programming language)|Java]], are manifestly typed. Complete type inference has traditionally been associated with less mainstream languages, such as [[Haskell (programming language)|Haskell]] and [[ML (programming language)|ML]]. However, many manifestly typed languages support partial type inference; for example, [[Java (programming language)|Java]] and [[C Sharp (programming language)|C#]] both infer types in certain limited cases.<ref>Specifically, instantiations of [[generic programming|generic]] types are inferred for certain expression forms. Type inference in Generic Java—the research language that provided the basis for Java 1.5's bounded [[polymorphism in object-oriented programming|parametric polymorphism]] extensions—is discussed in two informal manuscripts from the Types mailing list: [http://www.seas.upenn.edu/~sweirich/types/archive/1999-2003/msg00849.html Generic Java type inference is unsound] ([[Alan Jeffrey]], 17 December 2001) and [http://www.seas.upenn.edu/~sweirich/types/archive/1999-2003/msg00921.html Sound Generic Java type inference] ([[Martin Odersky]], 15 January 2002). C#'s type system is similar to Java's, and uses a similar partial type inference scheme.</ref> ''[[Type system|Dynamic typing]]'', also called ''latent typing'', determines the type-safety of operations at run time; in other words, types are associated with ''run-time values'' rather than ''textual expressions''.<ref name="typing"/> As with type-inferred languages, dynamically typed languages do not require the programmer to write explicit type annotations on expressions. Among other things, this may permit a single variable to refer to values of different types at different points in the program execution. However, type [[Software bug|errors]] cannot be automatically detected until a piece of code is actually executed, potentially making [[debugging]] more difficult. [[Lisp (programming language)|Lisp]], [[Perl]], [[Python (programming language)|Python]], [[JavaScript]], and [[Ruby (programming language)|Ruby]] are dynamically typed. ===== Weak and strong typing ===== ''[[Weak typing]]'' allows a value of one type to be treated as another, for example treating a [[String (computer science)|string]] as a number.<ref name="typing"/> This can occasionally be useful, but it can also allow some kinds of program faults to go undetected at [[compile time]] and even at [[Run time (program lifecycle phase)|run time]]. ''[[Strongly typed programming language|Strong typing]]'' prevents the above. An attempt to perform an operation on the wrong type of value raises an error.<ref name="typing"/> Strongly typed languages are often termed ''type-safe'' or ''[[type safety|safe]]''. An alternative definition for "weakly typed" refers to languages, such as [[Perl]] and [[JavaScript]], which permit a large number of implicit type conversions. In JavaScript, for example, the expression <code>2 * x</code> implicitly converts <code>x</code> to a number, and this conversion succeeds even if <code>x</code> is <code>null</code>, <code>undefined</code>, an <code>Array</code>, or a string of letters. Such implicit conversions are often useful, but they can mask programming errors. ''Strong'' and ''static'' are now generally considered orthogonal concepts, but usage in the literature differs. Some use the term ''strongly typed'' to mean ''strongly, statically typed'', or, even more confusingly, to mean simply ''statically typed''. Thus [[C (programming language)|C]] has been called both strongly typed and weakly, statically typed.<ref>{{cite web|url=http://www.schemers.org/Documents/Standards/R5RS/HTML/r5rs-Z-H-4.html|title=Revised Report on the Algorithmic Language Scheme|date=20 February 1998|accessdate=9 June 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citeseer.ist.psu.edu/cardelli85understanding.html|title=On Understanding Types, Data Abstraction, and Polymorphism|author=[[Luca Cardelli]] and [[Peter Wegner]]|work=Manuscript (1985)|accessdate=9 June 2006|archivedate=19 មិថុនា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060619072646/http://citeseer.ist.psu.edu/cardelli85understanding.html|url-status=dead}}</ref> It may seem odd to some professional programmers that C could be "weakly, statically typed". However, notice that the use of the generic pointer, the '''void*''' pointer, does allow for casting of pointers to other pointers without needing to do an explicit cast. This is extremely similar to somehow casting an array of bytes to any kind of datatype in C without using an explicit cast, such as <code>(int)</code> or <code>(char)</code>. === Standard library and run-time system === {{main|Standard library}} Most programming languages have an associated core [[Library (computing)|library]] (sometimes known as the 'standard library', especially if it is included as part of the published language standard), which is conventionally made available by all implementations of the language. Core libraries typically include definitions for commonly used algorithms, data structures, and mechanisms for input and output. A language's core library is often treated as part of the language by its users, although the designers may have treated it as a separate entity. Many language specifications define a core that must be made available in all implementations, and in the case of standardized languages this core library may be required. The line between a language and its core library therefore differs from language to language. Indeed, some languages are designed so that the meanings of certain syntactic constructs cannot even be described without referring to the core library. For example, in [[Java (programming language)|Java]], a string literal is defined as an instance of the <tt>java.lang.String</tt> class; similarly, in [[Smalltalk]], an [[anonymous function]] expression (a "block") constructs an instance of the library's <tt>BlockContext</tt> class. Conversely, [[Scheme (programming language)|Scheme]] contains multiple coherent subsets that suffice to construct the rest of the language as library macros, and so the language designers do not even bother to say which portions of the language must be implemented as language constructs, and which must be implemented as parts of a library. == Design and implementation == Programming languages share properties with natural languages related to their purpose as vehicles for communication, having a syntactic form separate from its semantics, and showing ''language families'' of related languages branching one from another.<ref name="Fischer">Steven R. Fischer, ''A history of language'', Reaktion Books, 2003, ISBN 1-86189-080-X, p. 205</ref><ref name="levenez">{{cite web|author=Éric Lévénez|title=Computer Languages History|year=2011|url=http://www.levenez.com/lang/}}</ref> But as artificial constructs, they also differ in fundamental ways from languages that have evolved through usage. A significant difference is that a programming language can be fully described and studied in its entirety, since it has a precise and finite definition.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.cornell.edu/info/Projects/Nuprl/cs611/fall94notes/cn2/subsection3_1_3.html|author=Jing Huang|title=Artificial Language vs. Natural Language|access-date=2014-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903084542/http://www.cs.cornell.edu/info/Projects/Nuprl/cs611/fall94notes/cn2/subsection3_1_3.html|archive-date=2009-09-03|url-status=dead}}</ref> By contrast, natural languages have changing meanings given by their users in different communities. While [[constructed languages]] are also artificial languages designed from the ground up with a specific purpose, they lack the precise and complete semantic definition that a programming language has. Many programming languages have been designed from scratch, altered to meet new needs, and combined with other languages. Many have eventually fallen into disuse. Although there have been attempts to design one "universal" programming language that serves all purposes, all of them have failed to be generally accepted as filling this role.<ref>IBM in first publishing PL/I, for example, rather ambitiously titled its manual ''The universal programming language PL/I'' (IBM Library; 1966). The title reflected IBM's goals for unlimited subsetting capability: ''PL/I is designed in such a way that one can isolate subsets from it satisfying the requirements of particular applications.'' ({{cite web|url=http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=PL/I&oldid=19175|title=PL/I|work=Encyclopedia of Mathematics|accessdate=29 June 2006|archivedate=26 មេសា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426010947/http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=PL%2FI&oldid=19175|url-status=dead}}). [[Ada (programming language)|Ada]] and [[UNCOL]] had similar early goals.</ref> The need for diverse programming languages arises from the diversity of contexts in which languages are used: * Programs range from tiny scripts written by individual hobbyists to huge systems written by hundreds of [[programmer]]s. * Programmers range in expertise from novices who need simplicity above all else, to experts who may be comfortable with considerable complexity. * Programs must balance speed, size, and simplicity on systems ranging from [[microcontroller]]s to [[supercomputer]]s. * Programs may be written once and not change for generations, or they may undergo continual modification. * Finally, programmers may simply differ in their tastes: they may be accustomed to discussing problems and expressing them in a particular language. One common trend in the development of programming languages has been to add more ability to solve problems using a higher level of [[Abstraction (computer science)|abstraction]]. The earliest programming languages were tied very closely to the underlying hardware of the computer. As new programming languages have developed, features have been added that let programmers express ideas that are more remote from simple translation into underlying hardware instructions. Because programmers are less tied to the complexity of the computer, their programs can do more computing with less effort from the programmer. This lets them write more functionality per time unit.<ref>Frederick P. Brooks, Jr.: ''The Mythical Man-Month,'' Addison-Wesley, 1982, pp. 93-94</ref> [[Natural language processing|Natural language processors]] have been proposed as a way to eliminate the need for a specialized language for programming. However, this goal remains distant and its benefits are open to debate. [[Edsger W. Dijkstra]] took the position that the use of a formal language is essential to prevent the introduction of meaningless constructs, and dismissed natural language programming as "foolish".<ref>Dijkstra, Edsger W. [http://www.cs.utexas.edu/users/EWD/transcriptions/EWD06xx/EWD667.html On the foolishness of "natural language programming."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120201526/http://www.cs.utexas.edu/users/EWD/transcriptions/EWD06xx/EWD667.html |date=2008-01-20 }} EWD667.</ref> [[Alan Perlis]] was similarly dismissive of the idea.<ref>{{cite web|last=Perlis|first=Alan|url=http://www-pu.informatik.uni-tuebingen.de/users/klaeren/epigrams.html|title=Epigrams on Programming|work=SIGPLAN Notices Vol. 17, No. 9|date=September 1982|pages=7–13|access-date=2014-03-20|archivedate=1999-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/19990117034445/http://www-pu.informatik.uni-tuebingen.de/users/klaeren/epigrams.html|url-status=dead}}</ref> Hybrid approaches have been taken in [[Structured English]] and [[SQL]]. A language's designers and users must construct a number of artifacts that govern and enable the practice of programming. The most important of these artifacts are the language ''specification'' and ''implementation''. === Specification === {{Main|Programming language specification}} The '''specification''' of a programming language is intended to provide a definition that the language [[programmer|users]] and the [[programming language implementation|implementors]] can use to determine whether the behavior of a [[computer program|program]] is correct, given its [[source code]]. A programming language specification can take several forms, including the following: * An explicit definition of the syntax, static semantics, and execution semantics of the language. While syntax is commonly specified using a formal grammar, semantic definitions may be written in [[natural language]] (e.g., as in the [[C (programming language)|C language]]), or a [[formal semantics of programming languages|formal semantics]] (e.g., as in [[Standard ML]]<ref>{{cite book|last=Milner|first=R.|authorlink=Robin Milner|coauthors=[[Mads Tofte|M. Tofte]], [[Robert Harper (computer scientist)|R. Harper]] and D. MacQueen.|title=The Definition of Standard ML (Revised)|publisher=MIT Press|year=1997|isbn=0-262-63181-4}}</ref> and [[Scheme (programming language)|Scheme]]<ref>{{cite web|first=Richard |last=Kelsey|coauthors=William Clinger and Jonathan Rees|title=Section 7.2 Formal semantics|work=Revised⁵ Report on the Algorithmic Language Scheme|url=http://www.schemers.org/Documents/Standards/R5RS/HTML/r5rs-Z-H-10.html#%_sec_7.2|date=February 1998|accessdate=9 June 2006}}</ref> specifications). * A description of the behavior of a [[compiler|translator]] for the language (e.g., the [[C++]] and [[Fortran]] specifications). The syntax and semantics of the language have to be inferred from this description, which may be written in natural or a formal language. * A [[reference implementation|''reference'' or ''model'' implementation]], sometimes [[Meta-circular evaluator|written in the language being specified]] (e.g., [[Prolog]] or [[REXX|ANSI REXX]]<ref>[[American National Standards Institute|ANSI]] — Programming Language Rexx, X3-274.1996</ref>). The syntax and semantics of the language are explicit in the behavior of the reference implementation. === Implementation === {{Main|Programming language implementation}} An '''implementation''' of a programming language provides a way to execute that program on one or more configurations of hardware and software. There are, broadly, two approaches to programming language implementation: ''[[compiler|compilation]]'' and ''[[interpreter (computing)|interpretation]]''. It is generally possible to implement a language using either technique. The output of a [[compiler]] may be executed by hardware or a program called an interpreter. In some implementations that make use of the interpreter approach there is no distinct boundary between compiling and interpreting. For instance, some implementations of [[BASIC]] compile and then execute the source a line at a time. Programs that are executed directly on the hardware usually run several orders of magnitude faster than those that are interpreted in software.{{Citation needed|date=October 2008}} One technique for improving the performance of interpreted programs is [[just-in-time compilation]]. Here the [[virtual machine]], just before execution, translates the blocks of [[bytecode]] which are going to be used to machine code, for direct execution on the hardware. == Usage == Thousands of different programming languages have been created, mainly in the computing field.<ref>{{cite web|accessdate=1 June 2009|url=http://hopl.murdoch.edu.au/|title=HOPL: an interactive Roster of Programming Languages|publisher=[[Murdoch University]]|location=Australia|quote=This site lists 8512 languages.|archivedate=20 កុម្ភៈ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110220044217/http://hopl.murdoch.edu.au/|url-status=dead}}</ref> Programming languages differ from most other forms of human expression in that they require a greater degree of precision and completeness. When using a natural language to communicate with other people, human authors and speakers can be ambiguous and make small errors, and still expect their intent to be understood. However, figuratively speaking, computers "do exactly what they are told to do", and cannot "understand" what code the programmer intended to write. The combination of the language definition, a program, and the program's inputs must fully specify the external behavior that occurs when the program is executed, within the domain of control of that program. On the other hand, ideas about an algorithm can be communicated to humans without the precision required for execution by using [[pseudocode]], which interleaves natural language with code written in a programming language. A programming language provides a structured mechanism for defining pieces of data, and the operations or transformations that may be carried out automatically on that data. A [[programmer]] uses the [[Abstraction (computer science)|abstractions]] present in the language to represent the concepts involved in a computation. These concepts are represented as a collection of the simplest elements available (called [[language primitive|primitives]]).<ref>{{cite web|url=http://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-10.html|title=Structure and Interpretation of Computer Programs|author=Abelson, Sussman, and Sussman|accessdate=3 March 2009|archivedate=26 កុម្ភៈ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226050622/http://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-10.html|url-status=dead}}</ref> ''[[Computer Programming|Programming]]'' is the process by which programmers combine these primitives to compose new programs, or adapt existing ones to new uses or a changing environment. Programs for a computer might be [[Execution (computing)|executed]] in a [[Batch processing|batch process]] without human interaction, or a user might type [[Command (computing)|commands]] in an [[Session (computer science)|interactive session]] of an [[Interpreter (computing)|interpreter]]. In this case the "commands" are simply programs, whose execution is chained together. When a language is used to give commands to a software application (such as a [[Unix shell]] or other [[command-line interface]]) it is called a [[scripting language]].{{Citation needed|date=March 2009}} === Measuring language usage === {{Main|Measuring programming language popularity}} It is difficult to determine which programming languages are most widely used, and what usage means varies by context. One language may occupy the greater number of programmer hours, a different one have more lines of code, and a third utilize the most CPU time. Some languages are very popular for particular kinds of applications. For example, [[COBOL]] is still strong in the corporate data center, often on large [[Mainframe computer|mainframes]];<ref>{{cite web | url = http://www.computerworld.com.au/article/319269/cobol_turns_50/ | title = COBOL turns 50 | date = 2009-09-21 | accessdate = 2013-10-19 | author = Georgina Swan | publisher = computerworld.com.au | archivedate = 2013-10-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131019181128/http://www.computerworld.com.au/article/319269/cobol_turns_50/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.developer.com/lang/other/7-myths-of-cobol-debunked.html | title = 7 Myths of COBOL Debunked | date = 2012-05-03 | accessdate = 2013-10-19 | author = Ed Airey | publisher = developer.com | archivedate = 2013-10-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131019171802/http://www.developer.com/lang/other/7-myths-of-cobol-debunked.html | url-status = dead }}</ref> [[Fortran]] in scientific and engineering applications; and [[C (programming language)|C]] in embedded applications and operating systems. Other languages are regularly used to write many different kinds of applications. Various methods of measuring language popularity, each subject to a different bias over what is measured, have been proposed: * counting the number of job advertisements that mention the language<ref>{{cite web|author=Nicholas Enticknap |url=http://www.computerweekly.com/Articles/2007/09/11/226631/sslcomputer-weekly-it-salary-survey-finance-boom-drives-it-job.htm |title=SSL/Computer Weekly IT salary survey: finance boom drives IT job growth |publisher=Computerweekly.com |date= |accessdate=2013-06-14}}</ref> * the number of books sold that teach or describe the language<ref>{{cite web|url=http://radar.oreilly.com/archives/2006/08/programming_language_trends_1.html|title=Counting programming languages by book sales|publisher=Radar.oreilly.com|date=2 August 2006|accessdate=3 December 2010}}</ref> * estimates of the number of existing lines of code written in the language{{spaced ndash}} which may underestimate languages not often found in public searches<ref>Bieman, J.M.; Murdock, V., Finding code on the World Wide Web: a preliminary investigation, Proceedings First IEEE International Workshop on Source Code Analysis and Manipulation, 2001</ref> * counts of language references (i.e., to the name of the language) found using a web search engine. Combining and averaging information from various internet sites, langpop.com claims that in 2013 the ten most popular programming languages are (in descending order by overall popularity): [[C (programming language)|C]], [[Java (programming language)|Java]], [[PHP]], [[JavaScript]], [[C++]], [[Python (programming language)|Python]], [[Shell script|Shell]], [[Ruby (programming language)|Ruby]], [[Objective-C]] and [[C Sharp (programming language)|C#]].<ref>{{cite web|url=http://www.langpop.com/ |title=Programming Language Popularity |publisher=langpop.com |date=2013-10-25 |accessdate=2014-01-02}}</ref> == Taxonomies == {{details|Categorical list of programming languages}} There is no overarching classification scheme for programming languages. A given programming language does not usually have a single ancestor language. Languages commonly arise by combining the elements of several predecessor languages with new ideas in circulation at the time. Ideas that originate in one language will diffuse throughout a family of related languages, and then leap suddenly across familial gaps to appear in an entirely different family. The task is further complicated by the fact that languages can be classified along multiple axes. For example, Java is both an object-oriented language (because it encourages object-oriented organization) and a concurrent language (because it contains built-in constructs for running multiple [[Thread (computer science)|threads]] in parallel). [[Python (programming language)|Python]] is an object-oriented [[scripting language]]. In broad strokes, programming languages divide into ''[[programming paradigm]]s'' and a classification by ''intended domain of use,'' with [[general-purpose programming language]]s distinguished from [[domain-specific programming language]]s. Traditionally, programming languages have been regarded as describing computation in terms of imperative sentences, i.e. issuing commands. These are generally called [[imperative programming]] languages. A great deal of research in programming languages has been aimed at blurring the distinction between a program as a set of instructions and a program as an assertion about the desired answer, which is the main feature of [[declarative programming]].<ref>Carl A. Gunter, ''Semantics of Programming Languages: Structures and Techniques'', MIT Press, 1992, ISBN 0-262-57095-5, p. 1</ref> More refined paradigms include [[procedural programming]], [[object-oriented programming]], [[functional programming]], and [[logic programming]]; some languages are hybrids of paradigms or multi-paradigmatic. An [[assembly language]] is not so much a paradigm as a direct model of an underlying machine architecture. By purpose, programming languages might be considered general purpose, [[system programming language]]s, scripting languages, domain-specific languages, or concurrent/distributed languages (or a combination of these).<ref>{{cite web|url=http://tunes.org/wiki/programming_20languages.html|title=TUNES: Programming Languages|access-date=2014-03-20|archivedate=2007-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071020203251/http://tunes.org/wiki/programming_20languages.html|url-status=dead}}</ref> Some general purpose languages were designed largely with educational goals.<ref>{{cite journal|last=Wirth|first=Niklaus|authorlink=Niklaus Wirth|title=Recollections about the development of Pascal|journal=Proc. 2nd [[SIGPLAN|ACM SIGPLAN]] conference on history of programming languages|pages=333–342|year=1993|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=155378|accessdate=30 June 2006|doi=10.1145/154766.155378|isbn=0-89791-570-4}}</ref> A programming language may also be classified by factors unrelated to programming paradigm. For instance, most programming languages use [[English language]] keywords, while [[Non-English-based programming languages|a minority do not]]. Other languages may be classified as being [[Esoteric programming language|deliberately esoteric]] or not. == See also == {{Div col}} * [[Comparison of programming languages (basic instructions)]] * [[Comparison of programming languages]] * [[Computer programming]] * [[Computer science]] and [[Outline of computer science]] * [[Educational programming language]] * [[Invariant based programming]] * [[Lists of programming languages]] * [[List of programming language researchers]] * [[Literate programming]] * [[Dialect (computing)]] * [[Programming language theory]] * [[Pseudocode]] * [[Scientific language]] * [[Software engineering]] and [[List of software engineering topics]] {{Div col end}} {{portal bar|Computer science|Computer programming}} == References == {{Reflist|30em}} == Further reading == {{see also|History of programming languages#Further reading{{!}}History of programming languages: Further reading}} {{refbegin|2}} * {{cite book|last1=Abelson|first1=Harold|authorlink1=Harold Abelson|last2=Sussman|first2=Gerald Jay|authorlink2=Gerald Jay Sussman|title=Structure and Interpretation of Computer Programs|url=http://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-4.html|edition=2nd|year=1996|publisher=MIT Press}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309173822/https://mitpress.mit.edu/sicp/full-text/book/book-Z-H-4.html |date=2018-03-09 }} * [[Raphael Finkel]]: ''[http://www.nondot.org/sabre/Mirrored/AdvProgLangDesign/ Advanced Programming Language Design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022141742/http://www.nondot.org/sabre/Mirrored/AdvProgLangDesign/ |date=2014-10-22 }}'', Addison Wesley 1995. * [[Daniel P. Friedman]], [[Mitchell Wand]], [[Christopher T. Haynes]]: ''[[Essentials of Programming Languages]]'', The MIT Press 2001. * Maurizio Gabbrielli and Simone Martini: "Programming Languages: Principles and Paradigms", Springer, 2010. * [[David Gelernter]], [[Suresh Jagannathan]]: ''Programming Linguistics'', [[The MIT Press]] 1990. * [[Ellis Horowitz]] (ed.): ''Programming Languages, a Grand Tour'' (3rd ed.), 1987. * Ellis Horowitz: ''Fundamentals of Programming Languages'', 1989. * [[Shriram Krishnamurthi]]: ''[[Programming Languages: Application and Interpretation]]'', [http://www.cs.brown.edu/~sk/Publications/Books/ProgLangs/ online publication]. * [[Bruce J. MacLennan]]: ''Principles of Programming Languages: Design, Evaluation, and Implementation'', [[Oxford University Press]] 1999. * [[John C. Mitchell]]: ''Concepts in Programming Languages'', [[Cambridge University Press]] 2002. * [[Benjamin C. Pierce]]: ''[[Types and Programming Languages]]'', The MIT Press 2002. * [[Terrence W. Pratt]] and [[Marvin V. Zelkowitz]]: ''Programming Languages: Design and Implementation'' (4th ed.), Prentice Hall 2000. * [[Peter H. Salus]]. ''Handbook of Programming Languages'' (4 vols.). Macmillan 1998. * [[Ravi Sethi]]: ''Programming Languages: Concepts and Constructs'', 2nd ed., [[Addison-Wesley]] 1996. * [[Michael L. Scott]]: ''Programming Language Pragmatics'', [[Morgan Kaufmann Publishers]] 2005. * [[Robert W. Sebesta]]: ''Concepts of Programming Languages'', 9th ed., Addison Wesley 2009. * [[Franklyn Turbak]] and [[David Gifford]] with [[Mark Sheldon]]: ''Design Concepts in Programming Languages'', The MIT Press 2009. * [[Peter Van Roy]] and [[Seif Haridi]]. ''[[Concepts, Techniques, and Models of Computer Programming]]'', The MIT Press 2004. * [[David A. Watt]]. ''Programming Language Concepts and Paradigms''. Prentice Hall 1990. * David A. Watt and [[Muffy Thomas]]. ''Programming Language Syntax and Semantics''. Prentice Hall 1991. * David A. Watt. ''Programming Language Processors''. Prentice Hall 1993. * David A. Watt. ''Programming Language Design Concepts''. John Wiley & Sons 2004. {{refend}} == External links == {{Sister project links|wikt=programming language|commons=Category:Programming languages|v=Programming languages|q=Programming languages|s=no|b=Subject:Computer programming languages}} * [http://www.99-bottles-of-beer.net/ 99 Bottles of Beer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209194347/http://99-bottles-of-beer.net/ |date=2010-02-09 }} A collection of implementations in many languages. * {{dmoz|Computers/Programming/Languages|Computer Programming Languages}} {{Programming language}} {{Programming languages}} {{Computer language}} {{DEFAULTSORT:Programming Language}} 2ruf5hqzy1grgjvr89qqx0jgnjl3pcf 0 26227 342377 285017 2026-11-01T21:53:02Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342377 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Wikidata | logo = [[File:Wikidata-logo-en.svg|150px|Wikidata logo]] | screenshot = [[File:Wikidata.png|200px|Screenshot of Wikidata's Main page]] | caption = Main page of Wikidata | url = [[:d:|www.wikidata.org]] | commercial = No | location = | type = {{hlist|class=nowrap |[[Knowledge base]] |[[Wiki]]}} | language = Multilingual | registration = | owner = [[Wikimedia Foundation]] | author = Wikimedia community | launch date = {{start date|2012|10|30|df=y}} | alexa = {{nowrap|{{increase}} 24,554 {{smaller|({{as of|2014|4|2|alt=April 2014}})}}&thinsp;<ref name="alexa">{{cite web |url=http://www.alexa.com/siteinfo/Wikidata.org |title=Wikidata.org Site Info |publisher=[[Alexa Internet]] |accessdate=2 April 2014 |archivedate=3 កញ្ញា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903072643/https://www.alexa.com/siteinfo/wikidata.org |url-status=dead }}</ref><!--Updated monthly by OKBot-->}} }} '''វិគីទិន្នន័យ''' ({{lang-en|Wikidata}}) គឺជាគម្រោងមួយនៃ[[មូលនិធិវិគីមេឌា]] បានរចនាឡើងដើម្បីធ្វើជាប្រភពទិន្នន័យទូទៅសម្រាប់ប្រភេទទិន្នន័យខ្លះ ដូចជា ថ្ងៃកំណើត ដោយជាព័ត៌មានដែលត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់ និងអាចប្រើបាននៅគម្រោងផ្សេង ៗ របស់មូលនិធិវិគីមេឌា ដូចជា [[វិគីភីឌា]] ។<ref name="Wikidata Main Page archive"/><ref>{{cite web |url=http://www.wikimedia.de/wiki/Pressemitteilungen/PM_3_12_Wikidata_EN |title=Data Revolution for Wikipedia |date=March 30, 2012 |publisher=Wikimedia Deutschland |accessdate=September 11, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023170149/http://www.wikimedia.de/wiki/Pressemitteilungen/PM_3_12_Wikidata_EN |archivedate=តុលា 23, 2012 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> ការប្រើប្រាស់ព័ត៌មានបែបនេះស្រដៀងគ្នាទៅនឹងការពិតដែល[[វិគីមេឌាខមមន]]ដែលផ្ទុកឯកសារមេឌាសម្រាប់គម្រោងវិគីមេឌាដទៃទត ។ ==ប្រវត្តិការអភិវឌ្ឍន៍== {{ផ្នែកទទេ}} ==មើលផងដែរ== * [[DBpedia]] * [[Freebase]] * [[Semantic MediaWiki]] == អានបន្ថែម == * Denny Vrandečić, Markus Krötzsch: ''[https://web.archive.org/web/20170829042018/http://korrekt.org/papers/Wikidata-CACM-2014.pdf Wikidata: A Free Collaborative Knowledge Base]''. Communications of the ACM. ACM. 2014 (preprint). ==ឯកសារយោង== {{Reflist|30em}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{commons category|Wikidata}} {{wikidata}} * {{official|http://www.wikidata.org}} * {{twitter|wikidata}} * [[meta:Wikidata]] – coordination page for the project at [[Meta-Wiki]] * [//test.wikidata.org Demo system] – lets the user try out the current development status * [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikidata-l Wikidata-l] – Discussion list for the Wikidata project * [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikidata-bugs Wikidata-bugs] – Bug reporting list for the Wikidata project {{Wikimedia Foundation}} [[Category:គម្រោងវិគីមេឌា]] 6v8kqudzfis7xgxw09kyyxuswu2t1jx 0 26856 342379 338204 2026-11-01T22:32:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342379 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|name = ហ្គាលីលេអូ ហ្គាលីលេ<br />Galileo Galilei |image = Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|200px |caption = Portrait of Galileo Galilei by [[Giusto Sustermans]] |birth_date = {{birth date|1564|2|15|df=y}} |birth_place = [[Pisa]], [[Duchy of Florence]], Italy |residence = [[Grand Duchy of Tuscany]], Italy |nationality = [[Italians|Italian]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1642|1|8|1564|2|15}} |death_place = [[Arcetri]], [[Grand Duchy of Tuscany]], Italy |field =[[ Astronomy]], [[physics]], [[natural philosophy]] and [[mathematics]] |work_institutions = [[University of Pisa]]<br />[[University of Padua]] |patrons = [[Francesco Maria del Monte|Cardinal del Monte]]<br>[[Fra Paolo Sarpi]]<br>[[Federico Cesi|Prince Federico Cesi]]<br>[[Cosimo II de Medici]]<br>[[Ferdinando II de Medici]]<br>[[Pope Urban VIII|Maffeo Barberini]] |alma_mater = University of Pisa |academic_advisors = [[Ostilio Ricci]]<ref>F. Vinci, ''Ostilio Ricci da Fermo, Maestro di Galileo Galilei'', Fermo, 1929.</ref> |notable_students = [[Benedetto Castelli]]<br>[[Mario Guiducci]]<br>[[Vincenzo Viviani]]<ref>{{Cite web |url=http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=134975 |title=NODAK.edu |access-date=2014-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708072723/http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=134975 |archive-date=2015-07-08 |url-status=dead}}</ref> |known_for = [[Kinematics]]<br />[[Analytical dynamics|Dynamics]]<br />[[Telescopic observational astronomy]]<br />[[Heliocentrism]] |religion = [[Roman Catholic]] |signature = Galileo Galilei Signature 2.svg |footnotes = His father was the musician [[Vincenzo Galilei]]. Galileo Galilei's mistress [[Marina Gamba]] (1570&nbsp;– 21 August 1612?) bore him two daughters ([[Maria Celeste]] (Virginia, 1600–1634) and Livia (1601–1659), both of whom became [[nun]]s) and a son [[Vincenzo Gamba|Vincenzo]] (1606–1649), a [[lutenist]].<!-- Gamba later married Giovanni Bartoluzzi. --><!-- See [[Marina Gamba]]: Marina Bartoluzzi appears to have not been Marina Gamba, but rather [[Vincenzo Gamba]]'s nanny. --> }} '''ហ្គាលីលេអូ ហ្គាលីលេ''' (Galileo Galilei {{IPA-it|ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi}}; 15 February 1564<ref name=birthdate>[[#Reference-Drake-1978|Drake (1978, p. 1).]] The date of Galileo's birth is given according to the [[Julian calendar]], which was then in force throughout the whole of Christendom. In 1582 it was replaced in Italy and several other Catholic countries with the [[Gregorian calendar]]. Unless otherwise indicated, dates in this article are given according to the Gregorian calendar.</ref>&nbsp;– 8 January 1642), ភាគច្រើនត្រូវបានគេស្គាល់ត្រឹមឈ្មោះ '''ហ្គាលីលេអូ''', គាត់គឺជា [[រូបវិទូ]], [[គណិតវិទូ]], [[វិស្វករ]], [[តារាវិទូ]], និងជា [[ទស្សនៈវិទូ]] សញ្ជាតិអ៊ីតាលី ដែលបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុង [[ការបដិវត្្តវិទ្យាសាស្រ្ត|ការបដិវត្្តវិទ្យាសាស្រ្ត]] ក្នុងអំឡុងពេល [[Renaissance]]. ស្នាដៃរបស់គាត់ រួមមានដូចជា ការធ្វើឲ្យមានភាពប្រសើរឡើងនៃ [[កែវឆ្លុះ]] និង រកឃើញពីផលវិបាកក្នុងការសង្កេតនៅក្នុងតារាសាស្រ្ត ព្រមទាំងបានជួយទ្រទ្រង់ [[Nicolaus Copernicus|Copernicanism]]. <!--==His relevance==Please discuss on talk page before restoring this heading--> ហ្គាលីលេអូ ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថាជា "បិតានៃ [[ការសង្កេតនៅក្នុងតារាសាស្រ្ត]]",<ref>{{Cite journal|title = A Short History of Science to the Nineteenth Century|first = Charles|last = Singer|year = 1941|publisher = Clarendon Press|url = http://www.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ&pgis=1|page =217}}</ref> ជា "បិតានៃ[[រូបវិទ្យា]]ទំនើប",<ref>{{cite book |title=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science |first1=David |last1=Whitehouse |publisher=Sterling Publishing Company |year=2009 |isbn=1-4027-6977-6 |page=219 |url=http://books.google.com/books?id=bGKrPVoQY8QC}}, [http://books.google.com/books?id=bGKrPVoQY8QC&pg=PA219 Extract of page 219]</ref><ref name="Einstein">{{cite book|last=Weidhorn|first=Manfred|title=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|url=https://archive.org/details/personofmillenni0000weid|year=2005|publisher=iUniverse|isbn=0-595-36877-8|pages=[https://archive.org/details/personofmillenni0000weid/page/155 155]}}</ref> ជា "បិតានៃវិទ្យាសាស្រ្ត",<ref name="Einstein" /><ref>{{cite book |title=The Mathematical Theory of Elasticity |edition=2nd |first1=Richard B. |last1=Hetnarski |first2=Józef |last2=Ignaczak |publisher=CRC Press |year=2010 |isbn=1-4398-2888-1 |page=3 |url=http://books.google.com/books?id=18CYMW-CG_gC&pg=PA3}}, [http://books.google.com/books?id=18CYMW-CG_gC&pg=PA3 Extract of page 3]</ref> និងជា "បិតានៃវិទ្យាសាស្រ្តទំនើប"។<ref name=finocchiaro2007>[[#Reference-Finocchiaro-2007|Finocchiaro (2007)]].</ref> វិភាគទានរបស់គាត់លើវិស័យតារាសាស្រ្តក្នុងការសង្កេតរួមមាន អំនះអំណាងដែលបញ្ជាក់ពី[[ដំណើរនៃភពសុក្រ]] ការរុករកឃើញនូវភពរណបធំៗទាំង ៤របស់[[Jupiter]] (ដែលឲ្យឈ្មោះថា[[ព្រះច័ន្ទ Galilean]] in his honour) ព្រមទាំងការសង្កេត និងវិភាគលើ [[sunspots]]។ ហ្គាលីលេអូក៏បានធ្វើការងារទាក់ទងនឹងការយកវិទ្យាសាស្រ្ត និងបច្ចេកវិទ្យាមកប្រើប្រាស់ក្នុងជីវិតរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ ព្រមទាំងការកែច្នៃឲ្យកាន់តែល្អនៃ[[Sector (instrument)|military compass]] និងឧបករណ៍ផ្សេងទៀត។ ក្នុងការការពារអំពីគំរូ [[heliocentrism]] របស់ហ្គាលីលេអូ បានធ្វើឲ្យមានភាពចម្រូងចម្រាស់ស្ទើរពេញមួយជីវិតរបស់គាត់ ពោលគឺជាពេលដែលមនុស្សភាគច្រើនប្រកាន់យកគំរូនៃ [[geocentrism]]​ ឬក៏ [[Tychonic system]]។<ref name="Isabelle Pantin 1999">Isabelle Pantin (1999), "New Philosophy and Old Prejudices: Aspects of the Reception of Copernicanism in a Divided Europe", Stud. Hist. Phil. Sci. 30: 237–262</ref> គាត់បានជួបនឹងការប្រឆាំងពីសំណាក់តារាវិទូផ្សេងទៀត ដែលសង្ស័យពីគំរូ heliocentrism ដោយសារតែអវត្តមាននៃការសង្កេតមើល [[stellar parallax]]។<ref name="Isabelle Pantin 1999"/> បញ្ហានេះត្រូវបានស៊ើបអង្កេតដោយ [[Roman Inquisition]] ក្នុងឆ្នាំ ១៦១៥ ដែលបានសន្និដ្ឋានថាគំរូ heliocentrism គឺមិនពិត ហើយផ្ទុយពីក្នុង [[Bible|គម្ពីរ]] ដោយយកនូវការលើកឡើងពីគំរូ​ [[Copernican heliocentrism]] កត់ចូលក្នុងសៀវភៅ [[Index Librorum Prohibitorum|index of banned books]] និងហាមមិនឲ្យហ្គាលីលេអូបន្តលើកឡើងពីគំរូ heliocentrism​។<ref name="Isabelle Pantin 1999"/><ref name="contrary to scripture">[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 127–131)]], [[#Reference-McMullin-2005a|McMullin (2005a)]].</ref> ក្រោយមកទៀតហ្គាលីលេអូបានការពារនូវទស្សនៈរបស់គាត់អំពី ''[[Dialogue Concerning the Two Chief World Systems]]'' ដែលធ្វើឲ្យប៉ះពាល់ដល់ Pope [[Urban VIII]] ដូច្នេះធ្វើឲ្យមានការងាកចេញមិនត្រឹមតែពី Pope ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ងាកចេញពី [[Jesuits]]​ ដែលទាំងពីរនេះជាអ្នកទំនុកបម្រុងគាត់រហូតមកដល់ពេលនេះ។<ref name="Isabelle Pantin 1999"/> គាត់ត្រូវបានកាត់ទោសដោយ [[Holy Office]] ដោយមានទោស "ប្រព្រឹត្ត[[ខុសឆ្គងចំពោះសាសនា]]" ត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យសារភាព ហើយចំណាយពេលនៅសល់នៃជីវិតរបស់គាត់ទាំងប៉ុន្មានស្ថិតនៅក្រោមការឃុំខ្លួនក្នុងផ្ទះ។<ref>[http://books.google.com/books?id=ewKMpRsF4Y8C&pg=PA47 Finocchiaro (1997), p. 47].</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=KBKSyHOLzZAC&pg=PA96 Hilliam (2005), p. 96].</ref> អំឡុងពេលគាត់ស្ថិតនៅក្រោមការឃុំខ្លួនក្នុងផ្ទះនេះ គាត់បានសរសេរពីការងារដ៏អស្ចារ្យរបស់គាត់ ''[[Two New Sciences]]'' ដែលគាត់បានសង្ខេបពីការងារដែលគាត់ប្រឹងប្រែងធ្វើកាលពីជាង ៤០ ឆ្នាំមុន ហើយឥឡូវត្រូវបានហៅថា [[ស៊ីនេម៉ាទិច]] និង [[មេកានិចនៃអង្គធាតុ]]។<ref name=JoCarney>{{cite book| first=Jo Eldridge |last=Carney |year=2000 |title=Renaissance and Reformation, 1500–1620: a| url=https://archive.org/details/renaissancerefor0000unse_t1p6 | publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-30574-9}}</ref><ref name="Allan-Olney 1870">Allan-Olney (1870)</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} t1rpwid5op0miiczk9v68h3liurvrgb 0 27120 342363 301532 2026-11-01T20:18:10Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342363 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = អង្គជ័យ<br/>(ត្រសក់ផ្អែម រឺ ពញាជ័យ) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | imgw = 150 | caption = | reign = គ.ស ១២៩០-១៣៤០ | coronation = | full name =​​ ព្រះបាទ​សម្ដេច​មហាបពិត្រ​ ​ធម្មិក​រាជា​ធិរាជ​ ​ជា​អង្គម្ចាស់​ផែនដី​ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី រឺ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជាធិរាជជ័យ (ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ) | predecessor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៩|ជ័យវរ្ម័នទី៩ (សីហនុរាជ)]] | successor = ព្រះបាទ[[បរមរាជារាមាធិបតី]] | spouse = ព្រះ​នាង[[ច័ន្ទតារាវត្តី]] | issue = ព្រះ[[បរមនិពាន្វបទ|និព្វានចក្រ]]<br/>ព្រះ[[សិទ្ធានរាជា]]<br/>ព្រះ[[សិរីវីចក្រ|សិរីរតន៍]] | royal house = | dynasty = ព្រះ[[ទេវង្សអស្ចារ្យ]] រឺ ព្រះ[[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|អង្គជ័យ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះ[[បទុមរាជា]] | mother = ព្រះនាង[[សុភវត្តី]] | birth_date = គ.ស ១២២១ | birth_place = [[ភូមិភ្នំជ្រាវ]] [[គោកព្រះរាជមន្ទីរ]] [[ខេត្តសំរោងទង]] រឺ ខាងនិរតីនៃភ្នំប្រសិទ្ធិ | death_date = គ.ស ១៣៤០ | death_place = មហានគរ | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}}​ {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} [[ឯកសារ:King Ang Chey.PNG|រូបភាពតូច|រូបចំលាក់ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែមនៅសាលារចនា។]] ព្រះបាទ'''អង្គជ័យ''' រឺ '''ត្រសក់ផ្អែម''' (គ.ស ១២២១-១៣៤១) រជ្ជកាល (គ.ស ១២៩០-១៣៤១) ព្រះបាទ​សីហនុរាជ​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​២៤​ ​បាន​សុគត​នៅ​ឆ្នាំខាល​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម ​៧១ ​វស្សា។​ ​ព្រះ​អង្គ​សោយរាជ​សម្បត្តិ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ចំនួន​ ​៥៣ ​ឆ្នាំ។ ថ្ងៃ​ ១១ ​កើត​ ​ខែ​ផល្គុន​ ​ឆ្នាំខាល​ ​ព.ស ​១៨៣៤ ត្រូវជា​ ​ម.ស​ ​១២១២ ច.ស​៦៥២ និង​ត្រូវជា​ ​គ.ស​ ១២៩០ តា​ត្រសក់ផ្អែម​បាន​ទទួល​រាជាភិសេក សោយរាជសម្បត្តិ​ប្រទេស​កម្ពុជា។​ ​នាកាល​នោះ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ព្រះ​ជន្ម​ ៧០ ​វស្សា។​ ​ព្រះ​អង្គ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ទី ​២៥​ ​ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​បើក[[រាជានិយមកម្ពុជា|​យុគ្គ​សន្ដតិវង្ស]]​ជាន់​ថ្មី​ មួយទៀត​ ​ដាច់​ស្រឡះ​ពី​ព្រះមហាក្សត្រ​សម័យ​អង្គរ​ដែរ។​ ​បរម​នាម​របស់​ព្រះ​អង្គ​គឺ​ ​'''ព្រះបាទ​សម្ដេច​មហាបពិត្រ​ ​ធម្មិក​រាជា​ធិរាជ​ ​ជា​អង្គម្ចាស់​ផែនដី​ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី'''។​ ​ព្រះ​អង្គ​គង់នូវ​មហានគរ​ដដែល។ ព្រះ​នាង​[[ច័ន្ទតារាវត្តី]] ​ត្រូវ​បាន​ព្រះ​អង្គ​ប្រទាន​ឋានៈ​ជា​ព្រះរាជ​អគ្គមហេសី​ មាន​ព្រះ​បរម​នាម​ថា​ ​សម្ដេច​ព្រះ​ភគវត្តី​ ​សិរីច័ន្ទតារា​ ​មហាក្សត្រី។​ ព្រះបាទ​ត្រសក់ផ្អែម​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ទី​២៥ ចូល​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំរោង​ ​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម​ ​១២០ ​វស្សា ក្រោយ​ដែល​បាន​សោយរាជ្យ​ ​៥១ ​ឆ្នាំ។ តែ​ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល​បាន​សរសេរ​ថា​ ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះ​ជន្ម​បាន​ដល់​ទៅ​ ​៥០០ ​វស្សា។ == ប្រវត្តិតាមបែបរឿងព្រេង == នៅ​ក្នុង​ប្រវត្ដិសាស្ដ្រ​ខ្មែរ​ ​ប្រវត្ដិ​ ​ឬ​ឫស​គល់​ដើម​កំណើត​ ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ ​គ្មាន​បញ្ជាក់​ជា​ច្បាស់លាស់​ពិតប្រាកដ​ឡើយ។​ [[ពង្សាវតារវត្ដ​កោកកាក​]] ​មិន​បាន​សរសេរ​បញ្ជាក់​កត់ត្រា​អំពី​ពូជ​អំបូរ​សែ[[ស្រឡាយ]][[​ស្ដេច]][[​អង្គ​]]នេះ​ឡើយ។​ ​ព្រះ​[[អង្គ​នព្វរតន៍]]​ព្រះរាជបុត្រ​ព្រះបាទ​[[អង្គឌួង]]​ ​ក្នុង​ពង្សាវតា​របស់​ព្រះ​អង្គ​ ​ក៏​មិន​បាន​បកស្រាយ​អំពី​ប្រវត្ដិ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ដែរ។​ ​[[ពង្សាវតា​រ]]របស់[[​គណៈកម្មការ]][[​សម្ដេច​សង្ឃរាជ​ទៀង]]​ ​ដែល​មាន[[សម្ដេច​សង្ឃ​សុគន្ធ​ប៉ាន់​]]ជា​សមាជិក​ ​មិន​បំភ្លឺ​រៀបរាប់​អធិប្បាយ​ត្រង់​ចំណុច​នេះ​ឲ្យ​បាន​ច្បាស់លាស់​ ទេ។​ ក្នុងសាច់រឿងតាត្រសក់ផ្អែមនេះវាក៏មាននៅក្នុងរឿងនិទានរបស់ប្រទេសជាតិជិតខាងរបស់យើងដែរ ដូចជា [[ភូមា]] [[សៀម]] និង [[លាវ]] ដែរ ប្រហែលទំនងវាជាស្លាកស្នាមដែលបន្សល់ទុកក្នុងអតីតទឹកដី[[អាណាចក្រខ្មែរ]] រឺ ក៏មិនដឹង ការកត់សំគាល់មួយទៀតរាល់ប្រទេសអស់ទាំងនេះគឺកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]ដូចៗគ្នា។ === [[ពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួន]] និង [[ពង្សាវតារវត្តទឹកវិល]] === មាន​តែ[[​ពង្សាវតារ]]​ ​ដែល​រុះរើ​រៀបចំ​សរសេរ​សា​ជា​ថ្មី​ ​របស់[[​គណៈកម្មការ​សម្ដេច​វាំង​ជួន]]​ ​និង​[[ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល​]]ទេ​ដែល​បាន​រៀបចំ​តាក់តែង​អធិប្បាយ​បញ្ជាក់​ យ៉ាង​ពិស្ដារ​ ​អំពី​ដើម​កំណើត​ពូជពង្ស​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម។​ ​គឺ​ក្នុង​ន័យ​ហាក់បីដូចជា​ចង់​អះអាង​ថា​ ​ស្ដេច​អង្គ​នេះ​មាន​[[ឈាមជ័រ​]]ជាប់​ពី​[[ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​]]សម័យ​អង្គរ​ ​ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ជា​អ្នកមាន​បុណ្យ​មាន​[[ឫទ្ធិ​អានុភាព]]​ខ្លាំងពូកែ​អស្ចារ្យ ​មិន​ចាញ់​ស្ដេច​ជំនាន់​មុន​ដែរ។​ តែ​ការ​រៀបចំ​ សម្របសម្រួល​ប្រទាក់ប្រទង​ពូជពង្ស​ ​ឲ្យ​បាន​សមរម្យ​ល្អមើល​ ​ល្អ​ស្ដាប់​របស់​ពង្សាវតារ​ទាំង​ពីរ​មិន​ស៊ី​សង្វាក់​គ្នា​ទេ។​ ​ដូច​ជា​បញ្ហា​ឈ្មោះ​ ​ឫស​គល់​ ​ដើម​កំណើត​ឪពុក​ ​និង​កាលបរិច្ឆេទ​ផ្សេងៗ​ជាដើម៘​ ​ទោះបីជា​មាន​ការ​ច្របូកច្របល់​ដូច្នេះ​ក៏​ដោយ​ ​ក៏​សាច់​រឿង​ក្នុង​ពង្សាវតារ​ទាំង​ពីរ​ ​មានដំណើរ​រឿង​ប្រហាក់ប្រហែល​ដូច​គ្នា​ដែរ។​ បិតា​ របស់​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​ ​មាន​ព្រះ​នាម​ព្រះ[[បទុមរាជា]]។​ ​ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល​បាន​សរសេរ​ថា​ ​ព្រះ​អង្គ​ត្រូវជា​ព្រះរាជបុត្រ​ព្រះ[[ជេដ្ឋាជ័យ]] ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​១៤។​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ប្រសូត​ក្នុង​ឆ្នាំរោង​ព.ស​ ១០៧៦ ត្រូវជា​ម.ស​៤៥៤​ ​និង​ត្រូវជា​គ.ស​ ៥៣៣។ ព្រះ​អង្គជា​បង​របស់​ព្រះស័ង្ខចក្រ ​ឬ​ស្ដេច​គម្លង់​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ទី​១៥​ ​ក្នុង​ឆ្នាំម្សាញ់​ព.ស ​១០៧៧ ម.ស​ ៤៥៦​ ​ត្រូវជា​គ.ស​ ៥៣៤ ​ជាមួយនឹង​អ្នកម្នាង[[មាលាវត្តី]] ​ព្រះបាទ​ជេដ្ឋាជ័យ​បាន​បុត្រី​មួយ​អង្គ​ព្រះ​នាម[[សុភវត្តី]]។ តែបើ​ពង្សាវតារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន​វិញ​ ​ព្រះ​បទុមកុមារ​ត្រូវជា​បុត្រ​ច្បង​របស់​ព្រះបាទ​[[ចក្រព័ត្រ]]​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​១៦​ ​ហើយ​ត្រូវជា​បង​របស់​ស្ដេច​ពញាក្រែក​ ​ឬ​[[ព្រហ្មកិល​]] ​និង​ព្រះបាទ​[[បក្សីចាំក្រុង]]។​ ​ព្រះ​អង្គ​ប្រសូត​ក្នុង​ឆ្នាំ[[ឆ្លូវ]]។ ថ្ងៃមួយ​ក្នុង​ ឆ្នាំឆ្លូវ​ ​ដោយ​តប់ប្រមល់​ខ្វល់​រសាប់រសល់​ ​នៅ​មិន​សុខ​មិន​សាប់​ក្នុង​ព្រះ​បរមរាជវាំង​តទៅ​មុខ​ទៀត​កើត​ ​ព្រះ​បទុមរាជា​ក៏​សុំ​ព្រះ​បិតា​ ​ព្រះ​ជេដ្ឋាជ័យ​ ​ទៅ​សាង​ផ្នួស​នៅ[[​ភ្នំ​គូលែន]]។​ ចំណែកឯ​ព្រះ​នាង​ សុភវត្តី​ ​កាល​បាន​ព្រះ​ជន្ម​ ១៦ ​ឆ្នាំ​ ​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​កំសាន្ដ​តាម​ព្រះ​បិតា​ទៅ​លេង​មាត់សមុទ្រ។​ ​នៅ​ពេល​ដែល​ព្រះ​នាង​កំពុង​តែ​ដើរ[[​ប្រពាត​ព្រៃ​]]លេង​ ​ដោយ​សប្បាយ​រីករាយ​ ​ស្រាប់តែ​មាន​[[ភ្លៀង]][[​ផ្គរ]][[​ខ្យល់ព្យុះ]][[សង្ឃរា​]]បោកបក់​មក​យ៉ាង​ខ្លាំងក្លា​ ​ចំនួន​បី​យប់​បី​ថ្ងៃ​ ​ធ្វើ​ឲ្យ​ព្រះ​នាង​វង្វេង​ក្នុង​[[ព្រៃ​]]ជ្រៅ​ម្នាក់ឯង​ ​រក​ផ្លូវ​ច្រកចេញ​វិល​មក​[[ដំណាក់]]​មិនឃើញ។​ ​បាត់​កូន​គ្មាន​ដំណឹង​ ​ព្រះ[[រាជា]]​ក៏​បញ្ជា​ឲ្យ​នាម៉ឺន[[​ពលរេហ៍]]​ ​និង​[[ប្រជានុរាស្ដ្រ]]​ ​កាប់​ឆ្ការព្រៃ​រក​បុត្រី។​ ​កាប់​ឆ្ការ​រក​គ្រប់​ទិសទី​ទាំង​ក្នុង​ព្រៃ​[[ក្រំ​ថ្ម​]] ​ទាំង​មុជទឹក​រាវរក​ក្នុង​[[បាតសមុទ្រ]]​ទៀត​ ​ក៏​គេ​នៅ​តែ​រក​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​មិនឃើញ។​ កន្លែង​ដែល​ស្ដេច​ ​និង​ពល​សេនា​នាំ​គ្នា​កាប់​ឆ្ការព្រៃ​ ​ជ្រាវ​រក​បុត្រី​នេះ​ ​បាន​ជាប់​ឈ្មោះ​ថា​ [[​ភ្នំ​ជ្រាវ]]​រៀង​រហូត​មក​ដល់​សព្វថ្ងៃ។​ ព្រះ​អង្គ​ខំប្រឹង​រក​[[បុត្រី]]​ អស់​រយៈពេល​បី​[[ខែ]]​ ​តែ​នៅ​តែ​រក​មិនឃើញ។​ ​ទីបំផុត​ ​ដោយ​ក្ដី​អស់សង្ឃឹម​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ក៏​សម្រេច​ចិត្ដ​នាំ​នាម៉ឺន​[[មន្ដ្រី]]​ពល​រេហ៍​ ​និង​[[បរិវារ​]] ​ធ្វើ​ដំណើរ​វិល​ត្រលប់​មក​មហានគរ​វិញ។​ ចំណែក​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ ​ព្រះ​នាង​វង្វេង​វង្វាន់​ ​លែង​ដឹង​ទិស​តំបន់​អ្វី​ទាំងអស់​ ​ក្នុង​ព្រៃ​ជ្រៅ​ស្ងាត់ជ្រងំ​ភ្នំ​ជ្រាវ។​ ​នាង​រសាត់អណ្ដែត​ ​ភ័យ​ព្រួយ​កំសត់​វេទនា​តែ​ម្នាក់ឯង​ ​គ្មាន​ទិស​ដៅ​ ​និង​គ្មាន​ទីពឹង​ពំនាក់។​ ​ដោយ​ស្រេកឃ្លាន​ខ្លាំង​ពេក​ ​ព្រះ​នាង​បាន​លូកដៃ​ទៅ​ក្បង់ទឹក​ដក់​ក្នុង​ដានជើង​ដំរី​យក​មក​សោយ​ចម្អែត​ កាយ​ ​តែ​នេះ​ជា​[[ទឹកនោម]][[​ដំរី​ស]]។​ ​មិនយូរ​ប៉ុន្មាន​ ​អស្ចារ្យ​ណាស់​ ​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ចាប់ផ្ដើម​ទ្រង់[[​គភ៌]]។​ ​នាកាល​សម័យ​នោះ​ ​ព្រះ​នាង​បាន​ទទួល​ការ​ទំនុកបម្រុង​ជួយ​យកអាសា​អំពី​សំណាក់​អ្នកស្រុក​អ្នក ​[[ភូមិ​ភ្នំ​ជ្រាវ​]] ​ដែល​បាន​សង់​សំណាក់​មួយ​ថ្វាយ​ទុក​គ្រាន់​នឹង​សម្រាក​ជ្រកកោន​សំណាក់​ នៅ។​ ​កន្លែង​សំណាក់​នោះ​ជាប់​ឈ្មោះ​ [[​គោក​ព្រះរាជ​មន្ទីរ​]] ​រហូត​មក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន។​ ​ក្នុង​ឆ្នាំថោះ​ ​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ប្រសូត​បាន​ព្រះរាជបុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ ​ដែល​ព្រះ​នាង​ដាក់​ឈ្មោះ​ឲ្យ​ថា​ ​ពញាជ័យ។ បើ​តាម​ ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល​ដដែល​ ​នៅ​ឆ្នាំមមែ​ ​កាលនោះ​ ​ព្រះ​នាង​បាន​ជន្ម​៦៥​វស្សា​ ​ហើយ​ពញាជ័យ​បាន​អាយុ​៤៩​ឆ្នាំ​ ​ទាំង​ពីរ​នាក់​ម្ដាយ​ ​និង​កូន​នាំ​គ្នា​មក​រស់នៅ​ក្នុង​ម្ដុំ​ផ្សារ​ ​នា​ជើង[[ភ្នំ​រូង​]]ឬ[[​ភ្នំ​ប្រសិទ្ធិ]]។​ ​ដើម្បី​ចិញ្ចឹមជីវិត​ ​ពញាជ័យ​បាន​តាក់តែង​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​ជា​[[ល្បែង]]​លេងសើច​ ​និង​ប្រគំ​[[វង់ភ្លេង]][[​តន្ដ្រី]]។​ រី ​ព្រះ​បទុមរាជា​ ​ឬ​បទុមកុមារ​ ​ដែល​ទៅ​សាង​ផ្នួស​នៅ​ភ្នំ​គូលែន​ ​បើ​តាម​ពង្សាវតារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន​ ​បាន​និមន្ដ​មក​គង់នៅ[[​ភ្នំខ្ចោល]]​ ​(ស្ថិត​នៅ[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ​ជិត​ជួរ[[​ភ្នំក្រវាញ]])។ ថ្ងៃមួយ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​កំពុង​តែ​ស្មឹងស្មាធិ៍​ភាវនា​ធម៌​តាំងសីល​ ​ព្រះ​អង្គ​ស្ដាប់​សូរ​សត្វ​និយាយ​ជជែក​គ្នា​ថា​ ​“គួរ​ឲ្យ​អាណិត​ព្រះសង្ឃ​អង្គ​នេះ​ណាស់​ ​ព្រះ​អង្គ​គ្មាន​ប្រពន្ធ​កូន​ ​សម្រាប់​បន្ដ​ពូជពង្ស​វង្សត្រកូល​តទៅ​អនាគត​ ​ដូច​គេឯង​ឯទៀត​ឡើយ។​ ​សូម្បី​ព្រះពុទ្ធ​អង្គ​បរមគ្រូ​ ​ម្លេះ​ក៏​មាន​មហេសី​ ​និង​កូន​ដែរ​ ​មុន​នឹង​សាង​ព្រះ[[​ផ្នួស]]” (ត្រង់កន្លែងនេះដូចជាឈុតមួយក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ ដែលឥសីបានជប់ភរិយាដោយសារតែលឺសត្វចចារដល់ឥសីហើយដែលភរិយារបស់ឥសីកើតបានជា [[សុគ្រីព]] [[ពាលី]] ត្រូវជាកូនព្រះ[[ឥន្ទ]] និងព្រះ[[ព្រហ្ម]] ហើយ នាង[[ស្វាហាយ]] ជាកូន[[ឥសី]])។ ស្ដាប់​យល់​ឃើញ​ថា​ ​សត្វ​និយាយ​ត្រឹមត្រូវ​ចំ​ល្អ​ ​ព្រះ​បទុមរាជា​ ​ក៏​សឹក​ចាក​[[សិក្ខាបទ​]] ​ហើយ​ចាកចេញ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​រក[[​គូស្រករ​]]រៀបចំ​យក​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ជា​មហេសី (បើតាម​ព្រះរាជ[[ពង្សាវតារ​ខេម្មរឡេកឱង្ការ]]​របស់​គណៈកម្មការ​មួយ​ទៀត តែងតាំង​ដោយ​ព្រះបាទ​[[នរោត្ដម]] ក្នុង​គ.ស ​១៩០៣ ព្រះសង្ឃ​ដែល​បាន​មក​យក​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ធ្វើ​ជា​ភរិយា​ត្រូវជា​[[សិស្ស​]] ព្រះ[[សង្ឃ​ធុតង្គ]]​នៅ​ភ្នំ​ខ្ចោល)។ ត្រង់នេះ[[​ពង្សារតារវត្ដ​ទឹកវិល]]​បាន​បញ្ជាក់​ថា​ ​ទេវតា​បាន​បំបាំង​ខ្លួន​ ​ចុះ​មក​និយាយ​ប្រាប់​ឲ្យ​ព្រះ​បទុមរាជា​លាចាក​សិក្ខាបទ​ ​ហើយ​ត្រូវ​រៀប​ការ​ជាមួយនឹង​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ ​ដើម្បី​បន្ដ​ពូជពង្ស​នៅ​អនាគត (ដូច្នេះ​ បើតាម​ពង្សាវតារ​វត្ត​ទឹកវិល ព្រះ​បទុមរាជា និង​ព្រះនាង​សុភវត្តី ត្រូវ​ជា​បង​ប្អូន​បង្កើត។ បើតាម​ពង្សាវតារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន ព្រះនាង​សុភវត្តី​ត្រូវ​ជា[[​ម្ដាយមីង​]]បង្កើត​របស់​ព្រះ​បុទមរាជា)។​ ​កាលណា​បំពេញ​សកម្មភាព​មាន​កូនចៅ​ហើយ​ ​នោះ​ទើប​ព្រះ​អង្គ​អាច​យាង​ត្រលប់​មក​សាង​ផ្នួស​វិញ​បាន។​ ​ស្ដាប់​ចង​ចាំ​គ្រប់​អស់​សេចក្ដី​ ​ព្រះ​បទុមរាជា​ ​មិនយឺត​យាវ​បង្អាក់​បង្អង់​យូរ​ឡើយ​ ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ហោះហើរ​ជ្រែក​ទឹក​ជ្រែក​ដី​ ​មក​រក​រួមរក្ស​មេត្រី​ ​សោយសុខ​សប្បាយ​ជាមួយនឹង​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ ​តាម​ពាក្យ​បណ្ដាំ​របស់​ទេវតា។​ ​បន្ទាប់​មក​ ​កាល​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ទ្រង់​គភ៌​បាន​៥​ខែ​ ព្រះ​បទុមរាជា​ក៏​រៀបចំ​ខ្លួន​ធ្វើ​ដំណើរ​ចាកចោល​ព្រះ​នាង​ ​ត្រលប់​ទៅ​សាង​ផ្នួស​វិញ។ តែ​បើ​តាម​ពង្សារតារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន ព្រះ​បទុមរាជា​បាន​យាង​ទៅ​សាងផ្នួស​វិញ នៅ​ពេល​ដែល​ព្រះនាង​សុភវត្តី​បាន​ប្រសូត​បុត្រ​រួចហើយ ហើយ​ព្រះរាជបុត្រ​នោះ​ក៏​បាន​ធំ​ពេញវ័យ​បន្តិច​ហើយ​ដែរ។​ ​មុន​នឹង​ចេញដំណើរ​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ប្រគល់​[[ដំបង​]]មួយ​ឲ្យ​ទៅ​ព្រះ​នាង​ ​ដោយ​មាន​បន្ទូល​ថា​ ​“កាលណា​កូន​ធំ​ឡើង​ ​ហើយ​បើ​វា​ចង់ទៅ​រក​ឪពុក​ ​ត្រូវ​ប្រគល់​ដំបង​នេះ​ឲ្យទៅ​កូន​ ​ដើម្បី​ទុកជា​ចំណាំ”។ ផ្ដាំផ្ញើ ​រួច​ស្រេចបាច់​ហើយ​កាលណា​ ​ព្រះ​បទុមរាជា​លា​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ជា[[​ភរិយា]]​ត្រលប់​ទៅ​បួស​ជា​សង្ឃ​ដូច​ ដើម​វិញ។​ ព្រះ​អង្គ​បាន​តាំង[[សីល]]​ ​រៀនសូត្រ​ចេះ​ចង​ចាំ​[[មន្ដអាគម]]​គ្រប់[[មុខ​វិជ្ជាការ]]​ ​មាន​មហិទ្ធិឫទ្ធិ​ខ្លាំងពូកែ​ ​ចេះ​បំបាំង​ខ្លួន​មើល​មិនឃើញ​ ​ចេះ​ជ្រែក​ទឹក​ ​ជ្រែក​ដី​ ​ហើយ​ចេះ​ប្រស់​មនុស្ស​ស្លាប់​ឲ្យ​រស់រាន​មានជីវិត​ឡើង​វិញ៘​ ​និង ៘​ ឆ្នាំ[[វក]] ​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​ទ្រង់​គ្រប់​ខែ​គ្រប់​ថ្ងៃ​ ​ប្រសូត​បាន​រាជបុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ ​ដែល​ព្រះ​នាង​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា[[បរមរាជារាមាធិបតី|ពញាសួស]]។ ​តែ​ពង្សាវតារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន​ បាន​សរសេរ​ថា​ ​ព្រះរាជបុត្រ​នេះ​ឈ្មោះ​[[ចៅតា]]​ ​ហើយ​បាន​ប្រសូត​ក្នុង​ឆ្នាំ[[ម្សាញ់]]។​ ​ពញាសួស​ ​ឬ​ចៅតា​ ​មាន​រូបសម្បត្តិ​ល្អល្អាច់​ ​និង​មាន​ប្រាជ្ញា​ភ្លឺ​ថ្លា​ឈ្លាសវៃ​ណាស់។​ ​អាយុ​៧​ឆ្នាំ​ ​ពញាសួស​ ​ឬ​ចៅតា​បាន​សាកសួរ​ចង់​ដឹង​អំពី​ប្រវត្ដិ​របស់​ឪពុក។​ ​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​បាន​និទាន​រៀបរាប់​ប្រាប់​ប្រវត្ដិ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ឲ្យ​ កូន​សណ្ដាប់។​ ​ព្រះ​នាង​បាន​និយាយ​អំពី​ដំបង​ដែល​ព្រះ​បទុមរាជា​ជា​ឪពុក​ ​បាន​ទុកជា​របស់​សម្រាប់​ចំណាំ​ដែរ។​ ​ស្ដាប់​យល់​ដឹង​ឮ​អស់​សេចក្ដី​ ​ពញាសួស​ ​ឬ​ចៅតា​ ​និង​ពញាជ័យ​ជា​បង​ក៏​សុំ​លា​ម្ដាយ​ទៅ​រក​ឪពុក។​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​យក​ដំបង​សំគាល់ខ្លួន​ទៅ​ជាមួយ​ដែរ។​ ​នៅ​ទីបំផុត​ ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​បាន​ទៅ​ជួបនឹង​ព្រះ​បិតា​ដូច​ក្ដី​បំណង។​ ​គ្រានោះ​ ​គឺ​ចំ​ពេល​ដែល​ព្រះ​បទុមរាជា​កំពុង​ខឹង​ខ្ញាល់​យ៉ាង​ខ្លាំ​ង​នឹង​ព្រះ​[[ស័ង្ខចក្រ]]​ ​ឬ​ស្ដេច​គម្លង់​ ​ដែល​បាន​សម្លាប់​សិស្ស​ជំនិត​ព្រះ​អង្គ​ ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​បាន​បញ្ជូន​ឲ្យទៅ​ជួយ​ព្យាបាល[[ជំងឺ]][[​ឃ្លង់​ភ្លើង]]។​ ​ព្រះ​បទុមរាជា​ឃើញ​យល់​ច្បាស់​ថា​ជា​កូន​ព្រះ​អង្គ​ពិតប្រាកដ​ហើយ​ ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​រៀបរាប់​ប្រាប់​ប្រវត្ដិ​ឲ្យ​ដឹង​អស់​នូវ​ពូជពង្ស​សែស្រឡាយ​ ព្រះ​អង្គជា​[[ក្សត្រ]]។​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ប្រដែប្រដៅ​កូន​ទាំង​ពីរ​ថា​ ​“កូន​ទាំង​ពីរ​មិន​ត្រូវ​ទៅ​លុតក្រាប​ ​សុំ​បុណ្យ​[[ស្ដេច​ពាល]]​អង្គ​ហ្នឹង​ទេ​! ៤០០​ឆ្នាំទៀត កូន​នឹង​បាន​ឡើង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា​មិន​ខាន​! ដើម្បី​បន្ដ​ព្រះរាជ​វង្ស​យើង​ទៅ​អនាគត”។ ព្រះ​បទុមរាជា​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ប្រក់ព្រំ​ប្រសិទ្ធិ​ពរជ័យ​ដល់​កូន​ទាំង​ពីរ​ឲ្យ​បាន​ សេចក្ដីសុខ​ចម្រុងចម្រើន​ ​មាន​អាយុ​វែង​យឺនយូរ។​ ​ហើយ​ជា​ចំណង​ដៃ​ដល់​កូន​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ប្រគល់​ឲ្យ​[[ដុំ​ថ្ម​ដែក]]​ ​និង​[[គ្រាប់​ពូជ]]​[[ត្រសក់]]​៧​គ្រាប់​ម្នាក់​ ​សម្រាប់​យក​ទៅ​ដាំ​ចិញ្ចឹមជីវិត (ពង្សាវតារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន​សរសេរ​ថា ព្រះ​បទុមរាជា​បាន​ឲ្យ​គ្រាប់​ត្រសក់​៣​គ្រាប់​ទៅ​ឲ្យ​កូន​ម្នាក់ៗ)។​ ​ព្រះ​អង្គ​ផ្ដាំ​ទៀត​ថា​ ​ត្រូវ​ទៅ​ធ្វើ​ចម្ការ​ដាំ​ត្រសក់​នៅ​ឯ​[[ខេត្ដ​គោកសេះ]]។​ ដូច្នេះ​ហើយ​ បានជា​រៀង​រហូត​មក​មាន​ឈ្មោះ​ [[​ចម្ការសួស]]​ ​[[ចម្ការជ័យ​]] ​[[ចម្ការ​ត្រសក់ផ្អែម​]] ​ដែល​ក្លាយ​បន្ដិច​ម្ដងៗ​ទៅ​ជា[[​ចម្ការ​អ្នកអែម]]។ យូរ​ឆ្នាំ​ក្រោយមក​ ​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី​បាន​ចូល​ទិវង្គត​ ​ដោយ​ជំងឺរោគាព្យាធិ​ចាស់ជរា។​ ​បុត្រ​ទាំង​ពីរ​ ពញាជ័យ​ ​និង[[​បរមរាជារាមាធិបតី|ពញាសួស]]​ ​បាន​រៀបចំ​ធ្វើ[[បុណ្យ​]]ថ្វាយ​ព្រះ​[[មាតា]]​ ​តាម[[​ទំនៀមទម្លាប់]][[​ប្រពៃណី]]​របៀប​ជា​[[រាស្ដ្រ]]​សាមញ្ញ។​ ពញាជ័យ ​ ​និង​ពញាសួស​ ​ក្រោយ​ដែល​ទៅ​រស់នៅ​[[ខេត្ដ​គោកសេះ]]​ ​អស់​រយៈពេល​បី​ឆ្នាំ​ ដោយ​ក្ដី​អផ្សុក​ ​នឹកនា​ដល់​មិត្ដ​ភ័ក្ដិ​ជិត​ស្និទ្ធ​ញាតិសន្ដាន​ ​ក៏​បាន​នាំ​គ្នា​វិល​ត្រលប់​មក​រស់នៅ​ភ្នំ​រូង​កន្លែង​ចាស់​វិញ។​ ​បងប្អូន​ទាំង​ពីរ​នាក់​នាំ​គ្នា​ដាំ​ត្រសក់​លក់​ដោះ​ដូរ​រកស៊ី​ដើម្បី​ ចិញ្ចឹមជីវិត (បើតាម​ពង្សាវតារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន [[ចម្ការ]]​ត្រសក់​នេះ​ស្ថិត​នៅ​[[ភ្នំ​ជ្រាវ]])។​ ​ត្រសក់​ទាំងនោះ​មាន​រសជាតិ​ផ្អែម​ឆ្ងាញ់​ពិសា​ ​ខុស​ប្លែក​ពី​ធម្មតា​ ​បណ្ដាល​ឲ្យ​មនុស្សម្នា​ជិត​ឆ្ងាយ​ចូល​ចិត្ដ​និយម​មក​ទិញ​ដូរ​ហូរហែ​ជាប់​រដឹក។​ ​ដោយសារ​ត្រសក់​មាន​រសជាតិ​ផ្អែម​ឆ្ងាញ់​ខុស​គេ​មិន​ដែល​មាន​ ​ទើប​បានជា​គេ​ដាក់​ងារ​ឲ្យ​ពញាជ័យ​ថា​ ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ ​ឬ​តា​ត្រសក់ផ្អែម។​ ​ប្រជាពលរដ្ឋ​ជា​ច្រើន​ស្រឡាញ់​រាប់អាន​ពញាជ័យ​ ​និង​ពញាសួស​ ​ហើយ​ចូល​រួបរួម​ធ្វើ​បក្សពួក​ជាមួយ។​ ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​ក៏​ធ្លាប់​បាន​បង្ហាត់បង្រៀន​អ្នកស្រុក​អ្នក​ភូមិ​ ​ឲ្យ​ចេះ​លេងភ្លេង​ប្រគំ​[[តូរ្យតន្ដ្រី​]]ដែរ។​ ​កេរ្ដិ៍ឈ្មោះ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ចេះ​តែ​ល្បីល្បាញ​ ​ឮ​សូរ​ខ្ចរខ្ចាយ​បន្ដិច​ម្ដងៗ​ ​ទៅ​គ្រប់​ទិស​ទី​ក្នុង[[​ខេត្ដ]][[​ខណ្ឌ]]។​ ថ្ងៃមួយ ​[[ក្របី​]]បាន​ដើរ​ចូល​មក​ស៊ី​ចម្ការ​ត្រសក់ផ្អែម​ពញាជ័យ​ ​និង​ពញាសួស។​ ​ឃើញ​ដូច្នោះ​ ​ចៅតា ឬ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ក៏​ឆក់​យក​ដុំ​ថ្ម​ដែក​ដែល​ឪពុក​បាន​ចងដៃ​ ​គប់​ចោល​ទៅ​លើ​ក្របី។​ រំពេច​ភ្លាម​នោះ​ ​ក្របី​ក៏​ដួល​ងាប់​នៅ​នឹង​កន្លែង​ ​ដោយសារ​ដុំ​ថ្ម​ដែក​បុក​ប៉ះ​ចំ​[[ឆ្អឹងជំនី]]​ ​ធ្លាយ​ពី​ម្ខាង​ទៅ​ម្ខាង។​ ​ម្ចាស់​ក្របី​ក៏​យក​រឿង​នេះ​ទៅ​ប្ដឹង​ដល់​[[ចៅក្រម]]​ ​ឲ្យ​ជួយ​វិនិច្ឆ័យ​រក[[​យុត្ដិធម៌​]] ​និង​បង្ខំ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ឲ្យ​សង​ក្របី​វិញ។​ ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ដោះសា​ថា​ ​នាយ​គ្មាន​បំណង​នឹង​សម្លាប់​ក្របី​នោះ​ទេ​ ​នាយ​គ្រាន់តែ​ដេញ​ ​និង​ចោល​ដុំ​ថ្ម​កំញើញ​ប៉ុណ្ណោះ។​ ​ហើយ​ក្របី​ដែល​ត្រូវ​ធ្លាយ​ឆ្អឹងជំនី​ងាប់​នោះ​ ​គឺ​បណ្ដាល​មក​ពី​កម្ម​របស់​វា​ពី​ជាតិ​មុន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។​ ​ចៅក្រម​បង្គាប់​ឲ្យ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​សង​ក្របី​វិញ។​ ​តែ​នាយ​មិន​ព្រម​ ​ហើយ​សុំ​តវ៉ា​ឡើង​ទៅ​ថ្នាក់លើ​ទៀត។​ ដោយ ​បញ្ហា​ចោទប្រកាន់​ ​និង​ដោះសា​ ​ពិបាក​ស្មុគស្មាញ​ពេក​ ​ចៅក្រម​ ​និង​នាម៉ឺន​មន្ដ្រី​មិន​ហ៊ាន​កាត់​សេចក្ដី​សំណុំរឿង​នេះ​ឡើយ​ ​ហើយ​ក៏​លើក​ទៅ​ទូល​ថ្វាយ​ព្រះរាជា​ឲ្យ​សម្រេច ។​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ព្រះ​សីហនុរាជ​ទ្រង់​បញ្ជា​ឲ្យ​នាម៉ឺន​[[អាមាត្យ​]]រៀប​ធ្វើការ​ ពិសោធន៍​ ​ជីក[[​អន្លង់]]​ ​ហើយ​យក​ខ្មោច​ក្របី​(ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល​បញ្ជាក់​ថា​ ​គឺ​ក្របី​រស់​ទេ​ ​ដែល​ស្ដេច​បាន​យក​មក​ពិសោធ) មក​ចង​ភ្ជាប់​នឹង​[[បង្គោល]]​ឈើ។​ ​បន្ទាប់​មក​ ​ព្រះ​អង្គ​បង្គាប់​ឲ្យ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​យក​ដុំ​ថ្ម​ដែក​ ​គប់​ទៅ​លើ​[[ពោះ]]​ក្របី​ ​ពោះ​ក្របី​ក៏​ត្រូវ​ធ្លាយ​ពី​ម្ខាង​ទៅ​ម្ខាង​ដូច​លើក​មុន​មែន។​ ព្រះមហាក្សត្រ​ឃើញ​ហេតុការណ៍​ដ៏​អស្ចារ្យ​ ​កើត​មាន​ដូច្នេះ​ ​ក៏​កាត់សេចក្ដី​ឲ្យ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​រួចខ្លួន​ ដោយ​មាន​បន្ទូល​ថា​ ​“នេះ​ជា​[[កម្ម​]]ពី​អតីត​របស់​សត្វ​ក្របី”។ ព្រះមហាក្សត្រ ​ដែល​បាន​ភ្លក់​ត្រសក់​ពញាជ័យ​ពញាសួស​ ​បាន​ស្គាល់​រសជាតិ​ថា​ផ្អែម​ឆ្ងាញ់​ពិសា​ ​ខុស​ពី​ត្រសក់​ធម្មតា​មែន។​ ចាប់ពី​ថ្ងៃ​នោះ​មក​ ​ព្រះ​អង្គ​បង្គាប់​ឲ្យ​បងប្អូន​ទាំង​ពីរ​នាក់​បេះ​ត្រសក់​យក​មក​ថ្វាយ​ព្រះ​អង្គ​តាម​[[រដូវ]]។​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ដាក់​ងារ​ឲ្យ​ថា​ ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ ​ទទួល​បេសកកម្ម​ដាំ​ថែរក្សា​ការពារ​ ​និង​បេះ​ត្រសក់ផ្អែម​សម្រាប់​ព្រះមហាក្សត្រ។​ ព្រះ​អង្គ​បាន​បង្គាប់​ ពួក​ក្រុម​[[ជាង​ស្មិត​]] ​ឲ្យ​យក​ដុំ​ថ្ម​ដែក​នោះ​ ​សិត​ធ្វើ​ជា[[​លំពែង]]​ ​ហើយ​ប្រគល់​ទៅ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ទុក​ចាំ​យាម​ការពារ​ចម្ការ។​ ​ព្រះ​អង្គ​ថែម​ទាំង​បញ្ញត្តិ​ប្រកាស​ផ្ដល់​អំណាច​ដល់​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ ​អាច​[[ប្រហារជីវិត]]​ជន​ណា ​ឬ​សត្វ​ណា​ដែល​ហ៊ាន​ចូល​មក​ឈ្លានពាន​ស៊ី​ចម្ការ​ ​និង​លួច​ត្រសក់ផ្អែម​ដោយ​គ្មាន​ទោសពៃរ៍​អ្វី​ទាំងអស់។​ ​បទបញ្ជា​ស្ដេច​នេះ​ នាម៉ឺន​មន្ដ្រី​តូច​ធំ​ ​និង​ប្រជានុរាស្ដ្រ​ជិត​ឆ្ងាយ​ដឹង​ឮ​គ្រប់ៗ​គ្នា។​ ថ្ងៃមួយ ​ ​មិនដឹង​ពិភាល់​មក​អំពី​ហេតុ​អ្វី​ ​ស្រាប់តែ​ព្រះបាទ​សីហនុរាជ​បញ្ជា​ឲ្យ​សព្វ​មុខមន្ដ្រី​ពល​[[សេនា]] ​បរិវារ​រៀបចំ​ក្បួន​ដង្ហែ​ព្រះ​អង្គ​ទៅ​ក្រសាល​លំហែកាយ​តាម​ព្រៃ​ភ្នំ​ ​ក្នុង​[[ខេត្ដ​សំរោង​ទង​]] ​ហើយ​បាន​ឈប់​បោះ[[​ពន្លាជ័យ​]]នៅ​ម្ដុំ​ខាងជើង​ចម្ការ​ត្រសក់​នាយ​ ត្រសក់ផ្អែម។​ ​នៅ​គង់​ប្រថាប់​លេង​ទី​នេះ​ ​ស្រាប់តែ​ព្រះ​អង្គ​កើត​មានចិត្ដ​មន្ទិល​សង្ស័យ​ ​មិន​អស់ចិត្ដ​នឹង​ការ​ស្មោះត្រង់​របស់​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ ​ខ្លាចក្រែង​នាយ​បេះ​ត្រសក់​យក​ទៅ​លក់ដូរ​ឲ្យ​អ្នក​ផ្សេង​ដទៃ។​ ពេល[[​យប់​]] ព្រះ​សីហនុរាជ​នាំ[[​មហាត្លឹក​]][[ជំនិត​]]ពីរ​នាក់​ទៅ​ជាមួយ​ ​ដើម្បី​ស៊ើប ​លប​លួច​ចូល​ក្នុង​ចម្ការ​ត្រសក់​ ​រង់ចាំ​មើល​កាយវិការ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម។​ ​ព្រះ​អង្គ​ចូល​ទៅ​ដល់[[​ទួល]]​មួយ​ក្នុង​ចម្ការ។​ ​គ្រានោះ​ ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​មិន​ទាន់​ដេក​លង់លក់​នៅឡើយ​ទេ។​ ​នាយ​កំពុង​លេងភ្លេង​លំហែកាយ។​ ​ទោះជា​កំពុង​លេងភ្លេង​ក៏​ដោយ​ ​ក៏​ភ្នែក​នាយ​រំពៃមើល​យាម​ចម្ការ​ត្រសក់​ដែរ។​ ​ភ្លាម​នោះ​ ​នាយ​មើលឃើញ​ស្រមោល​មនុស្ស​ ​កំពុង​តែ​ដើរ​លប​លួច​ចូល​ក្នុង​ចម្ការ។​ ​ស្មានថា​[[ចោរ​]] ​មិន​បង្អង់​យូរ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ចាប់​យក​លំពែង​គប់​ចោល​ភ្លែត​ ​សំដៅ​ស្រមោល​នោះ។​ ​ផ្លែ​លំពែង​បាន​បុក​ទម្លុះ​ធ្លាយ​ចំ​ដើមទ្រូង​ស្ដេច​សីហនុ​ ​សុគត​ក្នុង​ពេល​នោះ​ភ្លាម​ទៅ។​ ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ឃើញ​មនុស្ស​ដេក​ដួល​ស្លាប់​នៅ​នឹង​កន្លែង​ ​ក៏​យក​ភ្លើង​មក​ឆ្លុះ​មើល។​ ​ស្រាប់តែ​នាយ​ឃើញ​ជាក់ច្បាស់​ថា​ ​ចោរ​នោះ​ ​គ្មាន​ន​ណា​ក្រៅពី​ស្ដេច​ឡើយ។​ ​នាយ​ភ័យ​តក់ស្លុត​ឥតឧបមា​ ​ស្រែក​ដង្ហោយ​យំ​នឹក​ស្រណោះ​ព្រះករុណា។​ ​កន្លែង​ដី​ទួល​ដែល​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ចាក់​សម្លាប់​ស្ដេច​បាន​ជាប់​ឈ្មោះ​ជា​ រៀង​រហូត​មក​ថា​ [[ទួលចាក់ស្ដេច]]។ ព្រះបាទ​សីហនុរាជ​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​២៤​ ​បាន​សុគត​នៅ​ឆ្នាំខាល​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម​ ៧១ ​វស្សា។​ ​ព្រះ​អង្គ​សោយរាជសម្បត្តិ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ចំនួន​ ​៥៣ ​ឆ្នាំ។ មហាត្លឹក ​ទាំង​ពីរ​ឃើញ​ដូច្នោះ​ភ័យ​ស្លន់ស្លោ​រត់​ប្រាស​យករួចខ្លួន​ ​ហើយ​យក​រឿងរ៉ាវ​ព្រឹត្ដិការណ៍​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ទៅ​ប្រាប់​អស់​គ្រប់​នាម៉ឺន​ មុខមន្ដ្រី​តូច​ធំ​ក្នុង​នគរ។​ ​នាម៉ឺន​មុខមន្ដ្រី​តូច​ធំ​គ្រប់​ជាន់ថ្នាក់​ ​ក្រុម[[​បុរោហិត]]​ ​[[ហោរា​]] ​និង[[អាចារ្យ​]] ​ដែល​ដង្ហែ​តាម​ស្ដេច​ ​បាន​នាំ​គ្នា​ទៅ​ដល់ទី​កន្លែង​ស្ដេច​សុគត​ ​ឃើញ​ពិត​ដូចដែល​[[អាមាត្យ​]]បាន​អធិប្បាយ។​ ​អ្នក​ទាំងនោះ​ប្រជុំ​ពិភាក្សា​វែកញែក​ប្ដូរ​យោបល់​គ្នា​ទៅ​ ​យល់​ឃើញ​ថា​ ​នេះ​ជា​កម្ម​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។​ ​កម្មនេះ​ ​បាន​នាំ​ឲ្យ​ព្រះ​អង្គ​គិត​យល់​ខុស​ ​ហើយ​ដែល​ជា​ហេតុ​បណ្ដាល​ឲ្យ​ព្រះ​អង្គ​អស់ព្រះជន្ម។​ ​ដូច្នេះ​ ​គេ​មិន​អាច​ទម្លាក់​កំហុស​ទៅ​លើ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​បាន​ឡើយ។​ នាម៉ឺន ​មន្ដ្រី​ទាំងអស់​បាន​កត់​សម្គាល់ថា​ ​ព្រ​រាជវង្ស​ព្រះមហាក្សត្រ​ព្រះ​សីហនុ​ត្រូវ​ចប់​ ​ដោយ​គ្មាន​អ្នក​ស្នងរាជ្យ​បន្ដ​ហើយ​ក៏​មូលមតិ​គ្នា​ ​យល់​ថា​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ជា​មនុស្ស​មានបុណ្យ​ធំ​អស្ចារ្យ​ ​មាន​ដូច​កាល​រឿង​សម្លាប់​ក្របី​ ​ជា​ភ័ស្ដុតាង។​ គាត់​មាន​មាឌធំ​ដំបង​ ​ហើយ​កាល​គាត់​ដេក​លក់​ម្ដងៗ​ ​គាត់​ស្រមុក​លាន់ឮ​រំពង​ដូច​ផ្គរ​(ពង្សាវតារ​របស់​ព្រះ​[[អម្ចាស់​នព្វរត្ន]])។ ម្យ៉ាងវិញទៀត​ ​គេ​យល់​ថា​ ពញាជ័យ​ ​និង​ពញាសួស​ពីរ​នាក់​បងប្អូន​នេះ​ ​មាន​អាយុ​វែង​ជាង​មនុស្ស​ធម្មតា​ ​មាន​លំពែង​មុតមាំ​ខ្លាំងពូកែ​ ​ជាប់​វង្ស​ត្រកូល​ជា​ក្សត្រ​ ​ហើយ​ប្រជាជន​ជិត​ឆ្ងាយ​ស្រឡាញ់​គោរព​រាប់អាន​ ​ចុះចូល​ជា​ច្រើន​ (ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល)។ ដូចនេះ​គួរ​ថ្វាយ​រាជសម្បត្តិ​នគរ​ខ្មែរ​ដល់​តា​ត្រសក់ផ្អែម។​ ​ព្រឹក​ព្រហាម​ ​នាម៉ឺន​មុខមន្ដ្រី​តូច​ធំ​គ្រប់​ជាន់ថ្នាក់​ ​ព្រមទាំង​ក្រុម​[[បុរោហិត]]​ ​[[ហោរា​]] ​និង[[​អាចារ្យ​]] ​បាន​នាំ​គ្នា​រៀបចំ​ក្បួន​មក​ដង្ហែ​សុំ​យាង​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ឲ្យ​ឡើង​សោយរាជ្យ។​ ​តែ​ តា​ត្រសក់ផ្អែម​មិន​ព្រម​ទទួល​ ​ពីព្រោះ​កាលណា​ឡើង​ធ្វើ​ស្ដេច​ទៅ​រស់នៅ​ក្នុង​វាំង​ ​គាត់​លែង​បាន​ជួបជុំ​មិត្ដ​ភ័ក្ដិ​ ​លែង​បាន​លេងភ្លេង​ ​ប្រគំ​តូរ្យតន្ដ្រី​ ​លែង​បាន​ស្ដាប់​[[សំឡេង]]​[[គោក្របី]]​ ​[[បក្សាបក្សី]]​ ​[[ហ៊ីង​]][[កង្កែប]]​ ​យំ​ទៀត​ហើយ។​ ​នា[[ម៉ឺន​]][[មន្ដ្រី]]​ទាំងឡាយ​នាំ​គ្នា​អង្វរករ​ ​ហើយ​សន្យា​ថា​ ​នឹង​រៀបចំ​ឲ្យ​មាន​ប្រគំ​ភ្លេង​[[តូរ្យតន្ដ្រី]]​ ​រៀងរាល់ថ្ងៃ​ ​រាល់ពេល​វេលា​ ​នៅ​ក្នុង​[[បរមរាជវាំង]]។​ ===ល្បែង និង សិល្បៈ=== ល្បែង​ ​និង​បទភ្លេង​​ដែល​ពញាជ័យ​បាន​បង្កើត​តាក់តែង​ ​មាន​ដូចជាៈ ​ *១-[[របាំ​ស្នែងទន្សោង]]​ ​ *២-[[របាំ​កន្តែរ៉ែ​]] ​ *៣-[[ល្បែង​ដាំដូង]]​ ​ *៤-[[ល្បែង​សួព្រ័ត្រ​]] *​៥-[[ល្បែង​ចូល​ភ្លើង]]​ ​ *៦-[[បទភ្លេង​ប៉ីកែវ​]] ​ *៧-[[ល្បែង​វាយ​ដំបង]]​ *​៨-[[ល្បែង​គ្រវែង​ត្បាល់​]] ​ *៩-[[ល្បែង​ហក់​ដាវ​]] ​ *១០-[[ល្បែង​ឡើង​ដាំដូង]]​ ​ *១១-[[ល្បែង​យោលទោង]]​ ​ *១២‑[[ល្បែង​របាំ]] *១៣-[[ល្បែង​ស្ដេចចង់​]] ​ *១៤‑[[ល្បែង​ទល់អង្រែ]]​ ​ *១៥-[[ល្បែង​ទាញព្រ័ត្រ]]​ *​១៦‑[[ល្បែង​អន្ទាក់​កាច់​]] ​ *១៧-[[ល្បែង​លោតអន្ទាក់]]​ ​ *១៨‑[[ល្បែង​លាក់កន្សែង]] ​([[ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល]])។ ===ការឡើងសោយរាជ្យ=== នៅទីបំផុត​ ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ក៏​យល់ព្រម​តាម​ការ​អង្វរ​របស់​ក្រុម​នាម៉ឺន​មន្ដ្រី​ ​សុខចិត្ដ​ឡើង​សោយ[[រាជសម្បត្តិ​]]ប្រទេស​[[កម្ពុជា]]។​ ​រាជការ​វាំង​តូច​ធំ​គ្រប់​ជាន់ថ្នាក់​ ​ក្បួនទ័ព​[[សេនាបតី​]] ​[[សេះ​]] [[​ដំរី]]​ ​វង់ភ្លេង​តូរ្យតន្ដ្រី​ ​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ ​ដើម្បី​ដង្ហែ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ ​និង​ពញាសួស​ធ្វើ​ដំណើរ​ចូល​ទៅ​កាន់​ព្រះរាជធានី​[[មហានគរ]]។​ ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​បាន​យក[[​លំពែង​]] ​ដែល​បាន​ប្រហារ​ជីវិត​ព្រះ​សីហនុរាជ​ ​ទៅ​ជាប់​ជាមួយ​ដែរ។​ ​លំពែង​នេះ​ ​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ឲ្យ​ថា​ [[លំពែង​ជ័យ]]។​ ​មិនតែប៉ុណ្ណោះ​ ​បើ​តាម​ពង្សាវតារ​ ​សម្ដេច​វាំង​ជួន​ ​​នាម៉ឺន​សព្វ​មុខមន្ដ្រី​ ​បាន​រៀបចំ​ឲ្យ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ ​រៀប​ការ​ជាមួយនឹង​ព្រះ​នាង[[ច័ន្ទតារាវត្តី]] បុត្រី​ព្រះ[[សីហនុរាជ]] ព្រះ[[មហាក្សត្រ​]]ទី​២៤។​ ថ្ងៃ​១១ ​កើត​ ​ខែ​[[ផល្គុន]]​ ​ឆ្នាំ[[ខាល]]​ ​ព.ស ​១៨៣៤ ត្រូវជា​ ​ម.ស​ ​១២១២ ច.ស​៦៥២ និង​ត្រូវជា​ ​គ.ស​១២៩០ តា​ត្រសក់ផ្អែម​បាន​ទទួល​[[រាជាភិសេក]] សោយរាជ​សម្បត្តិ​ប្រទេស​កម្ពុជា។​ ​នាកាល​នោះ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ព្រះ​ជន្ម​ ៧០​ វស្សា។​ ​ព្រះ​អង្គ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ទី​២៥​ ​ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​បើក​[[យុគ្គ​សន្ដតិវង្ស]]​ជាន់​ថ្មី​ មួយទៀត​ ​ដាច់​ស្រឡះ​ពី​ព្រះមហាក្សត្រ​សម័យ​អង្គរ​ដែរ។​ ​បរម​នាម​របស់​ព្រះ​អង្គ​គឺ​ ​'''ព្រះបាទ​សម្ដេច​មហាបពិត្រ​ ​ធម្មិក​រាជា​ធិរាជ​ ​ជា​អង្គម្ចាស់​ផែនដី​ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី'''។​ ​ព្រះ​អង្គ​គង់នូវ​មហានគរ​ដដែល ។ ព្រះ​នាង​ច័ន្ទតារាវត្តី​ ​ត្រូវ​បាន​ព្រះ​អង្គ​ប្រទាន​ឋានៈ​ជា​ព្រះរាជ​អគ្គមហេសី​ មាន​ព្រះ​បរម​នាម​ថា​ ​'''សម្ដេច​ព្រះ​ភគវត្តី​ ​សិរីច័ន្ទតារា​ ​មហាក្សត្រី'''។​ ចំណែកឯ​ពញា​សួស​វិញ ​ព្រះបាទ​ត្រសក់ផ្អែម​បាន​តែងតាំង​ជា​ព្រះ[[​ឧបរាជ]] (ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល​បាន​សរសេរ​ដំបូង​ថា​ ​បុត្រ​ច្បង​ព្រះ​នាង​សុភវត្តី ​ដែល​កើតមក​ដោយសារ​ទឹកនោម​ដំរី​ស​ឈ្មោះ​ពញាជ័យ​ ​ឯ​បុត្រ​ប្អូន​ជា​កូន​ជាមួយ​នឹង​ព្រះ​បទុមរាជា​ ​ឈ្មោះ​ពញាសួស។​ ​ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល​បញ្ជាក់​ថា​ ​គឺ​បុត្រ​របស់​ព្រះ​បទុមរាជា​ ​ដែល​មាន​ងារ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ ​ដែល​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ។​ ​ដូច្នេះ​គឺ​កូន​ប្អូន​ដែល​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ។​ ​តែ​បន្ទាប់​មក​ ​ពង្សាវតារ​ដដែល​នេះ​ ​បែរជា​សរសេរ​ថា​ ​ពញាសួស​ត្រូវ​បាន​ព្រះរាជា​តែងតាំង​ជា​ឧបរាជ​ ​ដែល​មាន​ន័យ​ថា​ ពញាជ័យ​ទេ​ដែល​បាន​ធ្វើ​ស្ដេច។​ ​ដូច្នេះ​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​ត្រូវជា​កូន​របស់​ស្ដេច​ដំរី​ស។​ ​ពង្សាវតារ​ផ្សេងៗ​ទៀត​ ​ក៏​បាន​កំណត់​ដែរ​ថា​ ​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​មានឈ្មោះ​ដើម​ពញាជ័យ)។​ ===បុត្រ=== ឆ្នាំរោង ​ ​ព្រះ​អគ្គមហេសី​ប្រសូត​បាន​ព្រះរាជបុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ព្រះ​នាម[[និព្វានបាទ|បរម​និព្វានបាទ]]។​ ​ហើយ​ក្រោយមក​ក្នុង​ឆ្នាំមមី​ ព្រះ​នាង​ប្រសូត​បាន​ព្រះរាជបុត្រ​មួយ​អង្គ​ទៀត​ព្រះ​នាម​[[សិទ្ធានរាជា]]។ ដោយគ្មាន​របស់​[[តឹកតាង]]​អ្វី​តំណាង​ព្រះ​[[រាជបល្លង្ក​]] ​និង​អំណាច​ ​ព្រះបាទ​ត្រសក់ផ្អែម​បាន​កំណត់​យក​[[លំពែង​ជ័យ​]]ដាក់​បញ្ចូល​ ​ធ្វើ​[[បញ្ចក្សត្រ​]]សម្រាប់​ព្រះមហាក្សត្រ​ ​ដែល​ត្រូវ​តែ​គោរព​បូជា​ដូច​ព្រះ​[[ខ័ន​រាជ]]។​ ​បើ​តាម​អ្នក​ប្រវត្ដិវិទូ​ ​និង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​ផ្សេងៗ​ ​លំពែង​ជ័យ​នេះ​ត្រូវ​បាន​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ជំនាន់​ក្រោយ​ ​ថែរក្សា​ទុក​ក្នុង​ព្រះ​បរមរាជវាំង​ ​រហូត​មក​ដល់​សព្វថ្ងៃ។​ ដោយនឹក​ស្រណោះ​ទៅ​ដល់ទី​កន្លែង​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ធ្លាប់​កើត​ ​និង​រស់នៅ​ ​ព្រះបាទ​ត្រសក់ផ្អែម​ព្រះ​អង្គ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​សាងសង់​ដំណាក់​មួយ​នៅ​[[ភ្នំជ្រាវ]]។​ ​ដំណាក់​នេះ​ ​មានឈ្មោះ​ជាប់​មក​ថា​ ​[[គោកព្រះរាជមន្ទីរ]]។ ព្រះ​អង្គ​បាន​សាងព្រះពុទ្ធរូប​ជា​ច្រើន​ទៀត​ ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ទុក​តម្កល់​បូជា​នៅ​ក្នុង​រូង​[[ភ្នំព្រះ]]។​ ​ចំណែក​ចម្ការ​ត្រសក់ផ្អែម​ ​ព្រះរាជា​ជំនាន់​ក្រោយ​បាន​រក្សា​ទុកជា​ព្រះរាជទ្រព្យ​រៀង​រហូត​ត​មក។​ ​គេ​បាន​និទាន​និយាយ​តៗ​គ្នា​មក​ថា​ ​រហូត​មក​ដល់​សម័យ​ក្រោយ​អាណានិគម​បារាំង​ ​ជា​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ​ ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​តែងតែ​យាង​ទៅ​ធ្វើ[[បុណ្យ]]​រំលឹក​នៅ​ទីនោះ។​ ===ប្រាសាទ=== [[ពង្សាវតារវត្ដ​ទឹកវិល]]​បាន​សរសេរ​ថា​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​កសាង​[[ប្រាសាទ​សួព្រ័ត្រ]] [[ប្រាសាទយោលទោង|យោលទោង]]​ ​និង​[[ប្រាសាទបិទពួន|បិទពួន]]។​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ចាត់​ឲ្យ​ពួក​[[តន្ដ្រីករ​]] ​ធ្វើ​ឧបករណ៍​ភ្លេង​ផ្សេងៗ​ជា​ច្រើន​ ​ដើម្បី​ធ្វើ​ត្រាប់​តាម​សំឡេងសត្វ​ ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ធ្លាប់​បានឮ​ ​បាន​ស្ដាប់​ក្នុង​ព្រៃ។​ ​ដូច្នេះ​ហើយ​បានជា​មាន​វង់ភ្លេង​តូរ្យតន្ដ្រី​ ​និង​បទ​ភ្លេង​ចំរៀង​តរៀង​រហូត​មក។​ ===ក្បួនច្បាប់=== ក្នុង​ឆ្នាំ[[កុរ​]] ​ដោយ​យល់​ឃើញ​ថា​ព្រះ​អង្គជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​គ្មាន​បញ្ចក្សត្រ​ប្រចាំ​[[រាជ្យ​]]សម្រាប់​សំគាល់​ខ្លួន​ជា​ស្ដេច​(ត្រង់​ចំណុច​នេះ​ ​ស​ឲ្យ​ឃើញ​ថា​ការ​ឡើង​សោយរាជ្យ​របស់​ព្រះបាទ​ត្រសក់ផ្អែម​ ​មិនមែន​បាន​ប្រព្រឹត្ដ​ទៅ​ក្នុង​លក្ខណៈ​ត្រឹមត្រូវ​ ​តាម​ក្រឹត្យ​ក្រម​ច្បាប់​វិន័យ​នគរ​ទេ) ព្រះបាទ​ត្រសក់ផ្អែម​បាន​កោះហៅ​មន្ដ្រី​តូច​ធំ​ ​និង​អ្នកចេះ​ដឹង​ដែល​មាននៅ​សល់​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ ​ឲ្យ​រៀបចំ​បង្កើត[[​បញ្ចក្សត្រ]]​ ​ស្ថាប័ន​សាសនា​ ​និង​រក​ក្បួន​គម្ពីរ​ទុកដាក់​ឲ្យ​មាន​ឡើង​វិញ។​ ​គឺ​មាន​ជា​អាទិ​ដូច​ជា ៖​ *[[ព្រះ​ពុទ្ធរូប​ព្រះ​កែវមរកត]] ដែល​ត្រូវ​យក[[​លោហធាតុ​]]១២​មុខ​មក​រំលាយ​បញ្ចូល​គ្នា​សម្រាប់​កសាង *[[ព្រះ​ត្រៃបិដក]] ដែល​គេ​ត្រូវ​ចម្លង​ពី​ច្បាប់​មាន​សល់​នៅ​[[ចម្ប៉ាស័ក្ដិ]] *បញ្ចក្សត្រ​ ​ដែល​គេ​ត្រូវ​ស្ល​លោហធាតុ​១២​មុខ​បញ្ចូល​គ្នា​ ​សម្រាប់​កសាង​រូបសំណាក​ផ្សេងៗ *ក្រុម[[​បុរោហិត]]​៧​នាក់ ក្នុង​ចំណោម​កូនចៅ​ឈាមជ័រ​បន្ដ​ពូជ​ពី​[[ព្រាហ្មណ៍ជ័យ​]] ​និង[[​ម៉រថាវ]] និង​[[ហោរា​ហ្លួង​]] ​ក្នុង​ចំណោម​កូនចៅ​ពួក[[​ព្រាហ្មណ៍]]។ ==ការវិភាគ== ១- ក្នុង​ប្រវត្ដិ​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​ ​យើង​កត់សំគាល់​ឃើញ​មាន​ភាព​ស្រពេចស្រពិល​ ​មិន​ច្បាស់លាស់​ ​ច្របូកច្របល់​និង​អាថ៌​កំបាំង​ច្រើន​ណាស់​ ដូចជា ៖ ដើម ​កំណើត​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ ​ដែល​គេ​បាន​អះអាង​ថា​ជា​កូន​របស់​ព្រះ​[[បទុមរាជា]]​ ​ព្រះរាជបុត្រ​ព្រះ​[[ជេដ្ឋាជ័យ]] ​មហាក្សត្រ​ទី​១៤។​ ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​បាន​មាន​អាយុ​វែង​ ​រស់​បាន​១០​ជំនាន់​ស្ដេច​ ​រហូត​មក​ដក់​សីហនុរាជ​ ​មហាក្សត្រ​ទី​២៤។ ព្រះ ​នាង[[សុភវត្តី]]​ ​ដែល​ជា​បុត្រី​របស់​ព្រះ​ជេដ្ឋាជ័យ​ដែរ​នោះ​ ​កាលបើ​បាន​ប្រសូត​បុត្រ​រួច​ហើយ​ ​បាន​ជួប​អ្នក​ស្រុក ​អ្នក​ភូមិ​ ​ម្ដេច​ក៏​មិន​ប្រាប់​បញ្ជាក់​គេឯង​ថា​ខ្លួន​ជា​កូន​ស្ដេច​ ​ហើយ​ម្ដេច​ក៏​មិន​ធ្វើ​ដំណើរ​ត្រលប់​ចូល​ទៅ​ព្រះ​[[បរមរាជវាំង]]​ ​ជួបជុំ​នឹង​ព្រះ​មាតាបិតា​វិញ ? ហើយ​បែរជា​មក​សុខចិត្ដ​នាំ​កូន​មក​រស់នៅ​រសាត់អណ្ដែត​ដូច[[​ចក​]]យ៉ាង​វេទនា​​ ដូច្នេះ​ទៅ​វិញ? ព្រឹត្តិការណ៍ ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​សម្លាប់​ព្រះមហាក្សត្រ​ ​ត្រូវ​បាន​រួចខ្លួន​ បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ហើយ​ ​បានកូន​ស្រី​ស្ដេច ​សីហនុ​មក​ធ្វើ​ជា​មហេសី​ទៀត​ ​គឺ​ហាក់បី​ដូចជា​ ​មានការ​ឃុបឃិត​រួមគំនិត​គ្នា​រវាង​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ ​និង​នាម៉ឺន​មុខមន្ដ្រី​ដើម្បី​ធ្វើឃាត​ស្ដេច។​ ​នាម៉ឺន​ទាំងនោះ​បាន​ត្រឹមតែ​ពោល​ប្រកាស​ថាៈ​ ​”នេះ​ជា​កម្ម​របស់​ស្ដេច”។ ឯ​ការពិត ​ឬ​យុត្ដិធម៌​ គេ​មិន​បាន​នាំ​គ្នា​រុករក​ ​លើកយក​មក​រិះគិត​ពិចារណា​ ​រក​ខុស​ត្រូវ​ ​ស​ខ្មៅ​សោះឡើយ។​ ​គេ​យក​ពាក្យ ​”[[កម្ម]]” មក​ប្រើ​ធ្វើ​ជា​ពិធី​ដោះស្រាយ​ការ​ប្រហារជីវិត​សម្លាប់​ស្ដេច​ ​ហើយ​ប្រៀបផ្ទឹម​ព្រឹត្ដិការណ៍​នេះ​ ​ទៅ​នឹង​កម្មពៀរ​របស់​សត្វ​ក្របី​ដែល​ងាប់​ដោយ​ស្នាដៃ​តា​ត្រសក់ផ្អែម។​ ​មើលទៅ​ ដូច​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ព្រះ​[[សីហនុរាជ]]គ្មាន​តម្លៃ​អ្វី​ទាំងអស់​ ​ហើយ​ក៏​ដូច​ជានា​ម៉ឺន​មន្ត្រី​ទាំងអស់​ ​បន់ស្រន់​ឲ្យ​តែ​ស្ដេច​អស់​ជីវិត​ប៉ុណ្ណោះ។ ២- ក្នុង​ន័យ​នេះ​ ​គេ​ត្រូវ​តែ​នាំ​គ្នា​តាក់តែង​ ​អួត​សរសើរ​ ​បង្ហាញ​នូវ​ភាព​អច្ឆរិយៈ​ បញ្ជាក់​ថា​ ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ជា​អ្នកមាន​បុណ្យ​ ​ខ្លាំងពូកែ​អស្ចារ្យ​ ​មាន​អាយុ​វែង​ ខុស​ប្លែក​អំពី​មនុស្ស​ធម្មតា។​ ​ដើម្បី​ឲ្យ​ឃើញ​សម្បើម​ ​ហើយ​សមស្រប​ទៅ​តាម​កាលបរិច្ឆេទ​ពេលវេលា​ ​គេ​បាន​ពន្យល់​បញ្ជាក់​ថា​ ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​មាន​អាយុ​វែង​ដល់​ទៅ​៥០០​ ឆ្នាំ។​ ​គាត់​មាន​ឈាមជ័រ​សែស្រឡាយ​ពូជពង្ស​ជា​ស្ដេច​[[សម័យ​មហានគរ]]។​ ​ព្រះ​អង្គ​មិនមែន​ជា​អ្នក[[​សំរែ]] ​ដូចដែល​គេ​តែងតែ​និយាយ​និទាន​នោះ​ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត​ ដើម្បី​ឲ្យ​រឹង​រឹត​តែ​មាន[[បុណ្យ]]​អស្ចារ្យ​ទៅ​ទៀត​ ​គេ​បាន​រៀបចំ​អធិប្បាយ​ធ្វើ​ឲ្យ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​ទៅ​រស់នៅ​ឯ​[[ភ្នំ​ប្រសិទ្ធិ]] ​ ​ដូច​ព្រះបាទ​[[បក្សីចាំក្រុង​]] ​ព្រះមហាក្សត្រ​ទី​១៩។​ ​ពីព្រោះ​ភ្នំ​ប្រសិទ្ធិ​ ​ជា[[ទឹកដី​ស័ក្ដិសិទ្ធិ]]។​ ​ដូច្នេះ​នៅ​ភ្នំ​ប្រសិទ្ធិ​ ​ទោះបីជា​គេ​មិន​បាន​ហ៊ាន​សរសេរ​អះអាង​ក៏​ដោយ​ ​ក៏​គេ​ចង់​បង្ហាញ​បញ្ជាក់​ដែរ​ថា​ ​បារមី​តូច​ធំ​ព្រៃ​ទាំងឡាយ​បាន​ប្រសិទ្ធិ​ពរ​ជ័យ​រៀបចំ​ឲ្យ​តា​ត្រសក់ផ្អែម ​ឡើង​សោយរាជ្យ​ប្រទេស​[[កម្ពុជា​]] ​បន្ដ​វង្ស​ត្រកូល​តរៀង​មក។​ ​គឺ​តា​ត្រសក់ផ្អែម​មាន​ទាំង​មនុស្ស​មាន​ទាំង​ទេវតា​វត្ថុ​ស័ក្ដិសិទ្ធ​ ​បាន​តែងតាំង​ ​តម្រូវ​លើក​ឡើង​ធ្វើ​ជា​ស្ដេច[[​ផែនដី]]។​ ៣- ទស្សនៈ​ ​”[[កម្មផល]]” ក្នុង​ទ្រឹស្ដី​ព្រះ[[ពុទ្ធសាសនា]] ​ត្រូវ​អ្នក​កាន់​[[អំណាច​]]យក​មក​ប្រើ​ធ្វើ​ជា​ឧបករណ៍​សម្រាប់​បម្រើ​ ផលប្រយោជន៍​ក្រុម​បក្សពួក។​ ​[[សាសនា]]​ក្លាយទៅជា[[​ឈ្នាន់]]​ ​បម្រើ​[[វណ្ណៈ]]​ស្ដេច​ ​វណ្ណៈ​អ្នកដឹកនាំ​ ​ពន្យល់​បន្លំ​បំភិតបំភ័យ​ ​បំភាន់​បំពុល​ស្មារតី​សតិអារម្មណ៍​ ​វាយបំបាក់​ឆន្ទៈ​ប្រជាពលរដ្ឋ​តូចតាច​ទន់ខ្សោយ​ឲ្យ​បាក់ស្បាត​តក់ស្លុត​ ខ្លបខ្លាច​ ​សុខចិត្ដ​សុខកាយ​ ​លែង​ហ៊ាន​ប្រឆាំង​ជំទាស់​ ​ហើយ​ដាក់ខ្លួន​បម្រើ​ពួក​[[អភិជន​]]ទាំងនោះ​ ​តាម​ព្រេង[[វាសនា]][[​កម្មផល]] បុណ្យ​បាប​កសាង​ពី​[[អតីតជាតិ]]។ ក្នុង​[[ស្ថានភាព​]]នេះ​រាស្ត្រ​ខ្មែរ​ត្រូវ​ភ្លេចភ្លាំង​ ​លែង​ចេះ​ស្គាល់​ហេតុផល​ ​លែង​យកចិត្ដទុកដាក់​ ​លែង​គិតគូរ​អំពី​ជីវិត​ខ្លួន​ផ្ទាល់​ ​លែងរវីរវល់​អើពើ​អំពី​[[បច្ចុប្បន្នកាល]]​ ​ហើយ​គិតតែ​អំពី​កម្មផល​ ​អំពី[[​អតីតកាល]]​ ​និង​[[អនាគត​កាល]]។​ ​ការ​យក​[[ទស្សនៈ]]​ ​”កម្មផល” មក​ធ្វើ​ជា[[មូលដ្ឋាន​]]សម្រាប់​ដោះស្រាយ​គ្រប់​បញ្ហា​ធំៗ​ ​ដូចដែល​យើង​ឃើញ​មាន​ក្នុង​ប្រវត្ដិ​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​ ​អាច​បង្ហាញ​ឲ្យ​យើង​បាន​ស្គាល់​យ៉ាង​ច្បាស់​ណាស់​នូវ​ផ្នា​ត់​[[គំនិត]]​ខ្មែរ​ [[ជំនាន់​]]នោះ​ ​ជា​ពិសេស​ ​ការ​វិវឌ្ឍ​ ​និង​គ្រប់​[[ផលវិបាក​]]ទាំង​ប៉ុន្មាន​របស់​ប្រទេស​ជាតិ​[[ខ្មែរ​]] ​ដែល​មាន​ជា​រហូត​មក​ដល់​[[សព្វ​ថ្ងៃ]]នេះ។​ ៤- ទោះបីជា​ខំ​អួត​សរសើរ​ឃោសនា​ ​ដូចនេះ​ក៏​ដោយ​ ​ដើម្បី​នឹង​ឡើង​សោយរាជ្យ​ជា​ម្ចាស់ផែនដី​ ​ហើយ​ដើម្បី​សម្របសម្រួល​ទៅ​តាម​ច្បាប់​ទំនៀមទម្លាប់​នគរ​ ​និង​តាម​កាលទេសៈ​ ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ត្រូវ​តែ​រៀប​អភិសេក​ជាមួយនឹង​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់​ក្សត្រី​ ច័ន្ទតារាវត្តី​ ​បុត្រី​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​ព្រះ​[[សីហនុរាជ]]។​ ​ត្រង់​ចំណុច​នេះ​ ​យើង​ធ្លាប់​ឃើញ​មក​ហើយ​ករណី​ស្ដេច​ជំនាន់​មុន​ជា​ច្រើន។​ បើ​តាម​ការ​កត់សំគាល់​របស់​លោក​ ​Adhémard​ ​Leclere​ ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ដែល​មាន​ដើម​កំណើត​ជា​ជនជាតិ​សំរែ​ ​[[វណ្ណៈ​]]ទាប​ថោក​ ​បាន​ឡើង​គ្រង​[[រាជសម្បត្តិ​]]ប្រទេស[[​កម្ពុជា​]] ​ប្រហែលជា​ដោយសារ[[​ការ​បះបោរ​]] ​ឬ​ការ[[​បដិវត្ដន៍]]​របស់​[[ប្រជាជន]][[​ខ្មែរ]]។​ ​សូម្បី​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រ]]​ ​ព្រះបាទ[[នរោត្តម]] ​ក៏​បាន​ទទួលស្គាល់​ថា​ ​ព្រះរាជវង្ស​ព្រះ​អង្គជា​ពូជ​[[សំរែ​]] ​ចុះ​មក​ពី​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​ដែរ។​ [[ឯកសារ​]]អ្នកដំណើរចិន​ ​ដែល​បាន​ទៅ​ដល់​នគរ​ខ្មែរ​ ​បាន​បញ្ជាក់​ថា​ ​នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី​១៣​ ​ប្រហែលជា​ ​គ.ស​ ១២៩៦ បុត្រី​ស្ដេច​ខ្មែរ​មួយអង្គ បាន​លួច[[​ព្រះខ័នរាជ​]]យក​ទៅ​ឲ្យ[[​ស្វាមី]]​របស់​ខ្លួន​ ​ដើម្បី​ដណ្ដើម​រាជ​កុំឲ្យ​ធ្លាក់​ទៅ​ក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​បងប្រុស​បង្កើត​ មួយទៀត​ ​ដែល​ត្រូវ​ទទួល​ឋានៈ​បន្ត​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ។​ ​ដោយ​ត្រូវ​គេ​លួច​រាជសម្បត្តិ​ ​ស្ដេច​អង្គ​នេះ​ក៏​រៀបចំ​ធ្វើការ​បះបោរ​ប្រឆាំង​រាំងជល​ ​តែ​មិន​បាន​សម្រេច​ ​ហើយ​ត្រូវ​គេ​ចាប់​យក​ទៅ​កាត់​[[ម្រាមជើង]] ​ដាក់​ឃុំឃាំង​ក្នុង​គុក[[​ងងឹត]]។ ​ឈ្មោះ​ស្ដេច​ទាំងនោះ​ ​គេ​មិន​បាន​ស្គាល់​ទេ​ ​ពីព្រោះ​[[អ្នកដំណើរ​]][[ចិន]]​មិន​បាន​កត់ត្រា។​ ​ក៏​ប៉ុន្ដែ​កាលបរិច្ឆេទ​ហាក់បី​ដូចជា​ជាន់​ចំ​ពេល​ព្រឹត្ដិការណ៍​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​ដែរ។​ ព្រឹត្ដិការណ៍​នេះ​មាន​ទំហំ​ធំ​ ណាស់​ ​ហើយ​បាន​ជះ​ឥទ្ធិពល​យ៉ាង​ខ្លាំង​ ​មក​លើ​ប្រទេស​ជាតិ​សង្គម​ខ្មែរ។​ ​គឺជា​[[បដិវត្ដន៍]]​មួយ​ដែល​បាន​ផ្លាស់​ប្ដូរ​ ​រំលំ​[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា​]]ទូទៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ ​ប្ដូរ​ប្រកាន់​យក​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ជា​ធំ។​ ​បើ​និយាយ​ឲ្យ​ចំ​ទៅ​ គេ​អាច​ប៉ាន់​ស្មានថា​ ​ជា​[[សង្គ្រាម​សាសនា]]។​ ​នៅ​ទី​បញ្ចប់​ ​ក្រុម​អ្នក​កាន់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​បាន​ទទួល​ជោគជ័យ​ ​ឈ្នះ​លើ​ក្រុម​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​និយម។​ ​អ្នកដំណើរ​ចិន​ឈ្មោះ​ [[ចូវ តាគ័ន|ជីវ​តាក្វាន់]] ​ដែល​ធ្លាប់​បាន​ទៅ​ស្រុក​ខ្មែរ​ ​បាន​កត់ត្រា​ថា​ ​នា​សម័យ​នោះ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ជា​សាសនា​ធំ​ជាងគេ​បង្អស់​ ​ហើយ​បាន​ជះ​ឥទ្ធិពល​ទៅ​គ្រប់​ទិសទី​ក្នុង​នគរ។​ ​គេ​សង្កេត​ឃើញ​ព្រះ[[សង្ឃ​]]និមន្ដ​ដើរ​ផ្សព្វផ្សាយ​បង្ហាត់បង្រៀន​ ​[[ចំណេះ]]​ចេះ​ដឹង​ដល់​ប្រជាពលរដ្ឋ​គ្រប់​ច្រកល្ហក​ ​ហើយ​បង្កបង្កើត​ឲ្យ​មាន​[[សាលារៀន]]។ ​បណ្ដា​ជន​ជា​ច្រើន​បាន​ស្រឡាញ់​ រាប់អាន​គោរព​កោតខ្លាច​ប្រតិបត្ដិ​ ​មាន​[[ជំនឿ​]]ទៅ​លើ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ ​ហើយ​រួបរួម​ចុះចូល​ជាមួយ។​ ​ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ​ពួក​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍​តែងតែ​ឱបក្រសោប​លួចលាក់​[[ក្បួន]]​[[គម្ពីរ]]​ ​បិទ​បាំង​មិន​បញ្ចេញ​បង្ហាត់បង្រៀន​អ្នក​ដទៃ​ ​ឬ​[[វណ្ណៈ​]]ផ្សេង​ទៀត​ឡើយ។​ ចំណែកឯ​ព្រះបាទ​ត្រសក់ផ្អែម​ ​កាល​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ ​ក៏​ដាក់​ឈ្មោះ​ទៅ​តាម​របៀប​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ដែរ​ ​ព្រះបាទ​'''សម្ដេចមហាបពិត្រ​ធម្មិក​រាជាធិរាជ'''។​ ​ព្រះរាជបុត្រ​ព្រះ​អង្គ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ ​ក៏​មានឈ្មោះ​របៀប​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ដែរ​ ​ដូច​ជា​'''ព្រះ​បរម​និព្វានបាទ'''​ ​និង'''​ព្រះ​សិទ្ធានរាជ'''។​ ៥- ប៉ុន្ដែ​ បើ​យើងសំអាង​ទៅ​លើ​ការ​វិវត្ដ​របស់​[[ប្រវត្ដិសាស្ដ្រ​]] ​យើង​អាច​អះអាង​បាន​ថា​ព្រឹត្ដិការណ៍​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​ជា​[[រដ្ឋប្រហារ​]]មួយ​ ដែល​ពឹងផ្អែក​យក​[[កម្លាំង]][[​អ្នក​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​]] ​និង​[[ទ្រឹស្ដី​]][[ព្រះពុទ្ធ​]]មក​ធ្វើ​ជា​ឈ្នាន់​ ​សម្រាប់​ទៅ​វាយប្រហារ​រំលំ​ព្រះមហាក្សត្រ​ ​ដណ្ដើម​យក​[[រាជបល្ល័ង្ក]]​ ​និង​[[អំណាច]]។​ ​គឺ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​បាន​ឆ្លៀតពេល​ដែល​ស្ដេច​អស់[[​ប្រជាប្រិយភាព​]]អស់អំណាច​ ​រាស្ដ្រ​ស្អប់ខ្ពើម​មិន​សប្បាយចិត្ដ​ ​ដើម្បី​ធ្វើឃាត​ស្ដេច​ផ្ដាច់​ពូជ​តែ​ម្ដង។​ ​ដូចដែល​យើង​ឃើញ​ស្រាប់​មក​ហើយ​ ​ការ​ក្ដៅក្រហាយ​ ​[[ចលាចល]]​រំជើបរំជួល​ក្នុង​នគរ​ ​ទុក្ខ​ព្រួយ​វេទនា​របស់​ប្រជានុរាស្ដ្រ​ខ្មែរ​ ​បាន​កើត​កម្រើក​មាន​តាំងពី​រាជ[[សែណ្ណ័ករាជ|ស្ដេច​ពាល]]​ ​ព្រះ​បិតា​ព្រះ​សីហនុ​មក​ម្លេះ។​ ​ខ្មែរ​ម្នាក់ៗ​ ​ចាំតែ​[[ឱកាស]]ល្អ​ហុច​ឲ្យមក​ដល់​ដើម្បី​ងើប​ប្រឆាំង​នឹង​ស្ដេច។​ ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ក្លាយជា​[[ឧបករណ៍]]​ ​ជា​ទ្រឹស្ដី​សម្រាប់​បំបះបំបោរ​ប្រជារាស្ដ្រ​ ​សម្រាប់​គ្រប់គ្រង​ផែនដី​ ​ជំនួស​[[ស្ថាប័ន]]​របៀប​ព្រហ្មញ្ញសាសនា។​ ​ពីព្រោះ​ជា​យូរយា​ណាស់​មក​ហើយ​ ​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​ ​ដែល​ជា​មូលដ្ឋាន​ស្ថាប័ន​ ​និង​[[នយោបាយ​ជាតិ]]​ ​បាន​បែងចែក[[វណ្ណៈ]]​ ​ធ្វើការ​គៀបសង្កត់​សង្កិន​ ​ប្រើ​[[កម្លាំងបាយ]] ​និង[[​អំណាច​ផ្ដាច់ការ​]] ​ជាន់ឈ្លី​ ​មើលងាយ​មើលថោក​ប្រជានុរាស្ដ្រ។​ ​ការ​គ្រប់គ្រង​រដ្ឋ​របៀប​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​ ​មិន​បាន​វិវត្ដទៅ​តាម​ពេលវេលា​[[កាលៈទេសៈ​]]ឡើយ។ ​ដូច្នេះ​ ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ដែល​ជា​ទ្រឹស្ដី​ ​ជា​ទស្សនៈ​ ​និង​ជា​[[មនោគម​វិជ្ជា​]]ថ្មី​ គ្មាន​ការ​បែងចែក​វណ្ណៈ​ ​គ្មាន​ការ​ជិះជាន់​សង្កត់សង្កិន​ ​ហើយ​ដែល​មាន​តែ​ការ​ខំ​កសាង​ ​ធ្វើ​[[ទាន]] ​ធ្វើ[[បុណ្យ​]]​មាន​[[មេត្ដាធម៌]]​ ​[[សន្ដោស​]]ប្រោសប្រណី​ ​បាន​ក្លាយទៅជា​សេចក្ដី​[[សង្ឃឹម​]]ចុង​ក្រោយ​របស់​ប្រជាពលរដ្ឋ​ខ្មែរ។​ ​[[ទិដ្ឋភាព​]]និង[[​បរិយាកាស]][[​នយោបាយ​នេះ]]​ហើយ​ ​ដែល​ជំរុញ​ឲ្យ​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​ ​និង​បក្សពួក​អាច​សម្រេច​គោលបំណង​ ​ទទួល​ជោគជ័យ​ក្នុង​ការ​ធ្វើឃាត​ស្ដេច​សីហនុរាជ។ ការ​ផ្លាស់​ប្ដូរ​របៀប​គ្រប់គ្រង​[[រដ្ឋ​]] ​ក៏​ចាប់ផ្ដើម​មាន​ពី​ពេល​នោះ​មក​ដែរ។​ ​ហើយ​ឆ្លៀតឱកាស​ដែល​ខ្មែរ​កំពុង​តែ​មាន​បញ្ហា​ផ្ទៃក្នុង​ ​ស្រុក​តូច​ធំ​ដែល​ធ្លាប់​ចំណុះ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ ​ក៏​រើបង្រះ​យក​[[ឯករាជភាព]]​ ផ្ដាច់ខ្លួន​ពី​នគរ​[[ខ្មែរ​]]ដែរ។​ ​មហា​ប្រទេស​ខ្មែរ​ត្រូវ​រួម​រួញ​រៀវ​តូច​ទៅៗ​ជា​លំដាប់លំដោយ។​ ៦- មួយ​ចំណែក​ទៀត​ ​យើង​ឃើញ​រឿងព្រេង​និទាន​បរទេស​ខ្លះ​ ​មាន​លំនាំ​ប្រហាក់ប្រហែល​នឹង​ប្រវត្ដិ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​ដែរ ​នៅ​ប្រទេស​ភូមា​ ​ក៏​ដូច​ជា​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ជំនាន់​ដើម​​ដែល​ជា​ហេតុ​បញ្ជាក់​ថា​ ​ប្រវត្ដិ​ស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម​ពិតប្រាកដ​ ​យើង​មិន​អាច​ដឹង​ ​និង​ស្គាល់​បាន​ឡើយ។​ ​ប្រវត្ដិ​ដែល​យើង​មាននៅ​ក្នុង​ពង្សាវតារ​ខ្មែរ​ ​អាច​ជា​ការ​ប្រឌិត​ ​ដែល​គេ​នាំ​គ្នា​តាក់តែង​ចងក្រង​សម្រាប់​បិទ​បាំង​ការ​ពិត​ ​និង​បោកប្រាស់​ភូតភរ​កុហក​រាស្ដ្រ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។​ ​យើង​សង្កេត​ឃើញ​ថា​ ​វិធី​និពន្ធ​មាន​បែបផែន​ដូច​ព្រេង​និទាន​ខ្មែរ​ ​មានរឿង[[​ចៅ​កាំបិតបន្ទោះ]]​ ​រឿង​[[ពាក្យ​សុភាសិត​តម្លៃ៣០​តម្លឹង]]​ ​ដែល​ស្ដេច​សុទ្ធតែ​ចេញ​មុខ​ទៅ​តាម​ស៊ើប​លួច​ចាំ​ឃ្លាំចាំ​មើល​សមត្ថភាព​ ​និង​ការ​ស្មោះត្រង់​របស់​នាម៉ឺន​មន្ដ្រី​ក្រោម​បង្គាប់​ ​និង​រឿង[[កឹងកន្ដ្រៃ​]] ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ដែល​ស្ដេច​ជា​ចៅក្រម​កំពូល​ ​វិនិច្ឆ័យ​រក​ការ​ពិត​រក[[​យុត្ដិធម៌​]]ជូន​ប្រជាជន​ ​ដូច​ស្ដេច​សីហនុរាជ​ ​ដែល​បាន​កាត់​ក្ដី​ឲ្យ​នាយ​ត្រសក់ផ្អែម​រួចខ្លួន។​<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%A2%E1%9F%82%E1%9E%98</ref> == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១២៩០-១៣៤០)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៩|ជ័យវរ្ម័នទី៩ (សីហនុរាជ)]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''គ.ស ១២៩០-១៣៤០'''|after= [[បរមរាជារាមាធិបតី]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} ikfm9xbed6vuzot5lm46n1wdxcirgy4 0 27161 342360 301536 2026-11-01T19:58:39Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342360 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =សិទ្ធានរាជា<br/>(សុទ្ធានរាជ) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦ | coronation = | full name =​​​ ព្រះបាទ​សម្ដេច​ ​ព្រះ​សិទ្ធានរាជាធិរាជ​ ​រាមាធិបតី | predecessor = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ|និព្វានបាទ]] | successor = ព្រះបាទ[[លំពង្សរាជា]] | spouse = | issue = ព្រះ[[លំពង្សរាជា]]<br/>ព្រះ[[ស្រីសុរិយោទ័យទី១|សុរិយោទ័យ]] (មហាបុរសខ្មែរ) | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]] | mother = ព្រះ[[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទ្រាវត្តី]] | birth_date = គ.ស ១៣០៩ | birth_place = មហានគរ | death_date = គ.ស ១៣៤៦ | death_place = មហានគរ | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}}​ {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} ព្រះបាទ'''សិទ្ធានរាជា''' រឺ '''សុទ្ធានរាជា''' (គ.ស ១៣០៩-១៣៤៦) [[រាជានិយមកម្ពុជា|រជ្ជកាល]] (គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦) ព្រះរាជ ​អភិសេក​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ ​១១​កើត ខែ​[[ចន្ទគតិ|ផល្គុន]]​ ​ឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ|រកា​]] ​ព.ស​១៨៨៩, ម.ស ​១២៦៧, ច.ស​ ៧០៧ និង​ត្រូវជា​គ.ស​ ១៣៤៥។​ ព្រះ​សិទ្ធានរាជា​បាន​ទទួល​ព្រះ​បរម​នាម​ថា​ '''​ព្រះបាទ​សម្ដេច​ ​ព្រះ​សិទ្ធានរាជាធិរាជ​ ​រាមាធិបតី'''។​ ​ព្រះ​អង្គជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​២៧។​ ​ព្រះ​អង្គ​គង់នៅ​មហានគរ​ដដែល។ មុន​នឹង​ឡើង​សោយរាជ្យ​ ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះរាជបុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ព្រះ​នាម​ព្រះ[[លំពង្ស]]។ សោយរាជ្យ ​បាន​ប្រមាណ​៣​ខែ​ ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ធ្លាក់ខ្លួន​មាន[[ចន្ទគតិ|ជំងឺ]]ឈឺ​ធ្ងន់ ​មើល​មិនជា​ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​បាន​ចូល​ទិវង្គតទៅ​ ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ|ច]]​ ​ព.ស​ ១៨៩០។ បើតាមឯកសារមហាបុរសខ្មែឬ ព្រះសិទ្ធានរាជា មានព្រះរាជបុត្រា ពីរព្រះអង្គ មួយព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាម ព្រះ[[លំពង្សរាជា]] មួយព្រះអង្គទៀត ទ្រង់ព្រះនាមព្រះ[[ស្រីសុរិយោទ័យទី១|សុរិយោទ័យ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87</ref> == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦)''}} {{Succession box|before= [[បរមនិពាន្វបទ|និព្វានបាទ]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦'''|after= [[លំពង្សរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} cd3mmlv6bpu666vxcysc3ujnbl40ix8 342361 342360 2026-11-01T20:00:35Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342361 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សិទ្ធានរាជា<br/>(សុទ្ធានរាជ) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦ | coronation = | full name =​​​ ព្រះបាទ​សម្ដេច​ ​ព្រះ​សិទ្ធានរាជាធិរាជ​ ​រាមាធិបតី | predecessor = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ|និព្វានបាទ]] | successor = ព្រះបាទ[[លំពង្សរាជា]] | spouse = | issue = ព្រះ[[លំពង្សរាជា]]<br/>ព្រះ[[ស្រីសុរិយោទ័យទី១|សុរិយោទ័យ]] (មហាបុរសខ្មែរ) | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]] | mother = ព្រះ[[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទ្រាវត្តី]] | birth_date = គ.ស ១៣០៩ | birth_place = មហានគរ | death_date = គ.ស ១៣៤៦ | death_place = មហានគរ | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}}​ {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} ព្រះបាទ'''សិទ្ធានរាជា''' រឺ '''សុទ្ធានរាជា''' (គ.ស ១៣០៩-១៣៤៦) [[រាជានិយមកម្ពុជា|រជ្ជកាល]] (គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦) ព្រះរាជ ​អភិសេក​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ ​១១​កើត ខែ​[[ចន្ទគតិ|ផល្គុន]]​ ​ឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ|រកា​]] ​ព.ស​១៨៨៩, ម.ស ​១២៦៧, ច.ស​ ៧០៧ និង​ត្រូវជា​គ.ស​ ១៣៤៥។​ ព្រះ​សិទ្ធានរាជា​បាន​ទទួល​ព្រះ​បរម​នាម​ថា​ '''​ព្រះបាទ​សម្ដេច​ ​ព្រះ​សិទ្ធានរាជាធិរាជ​ ​រាមាធិបតី'''។​ ​ព្រះ​អង្គជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​២៧។​ ​ព្រះ​អង្គ​គង់នៅ​មហានគរ​ដដែល។ មុន​នឹង​ឡើង​សោយរាជ្យ​ ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះរាជបុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ព្រះ​នាម​ព្រះ[[លំពង្ស]]។ សោយរាជ្យ ​បាន​ប្រមាណ​៣​ខែ​ ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ធ្លាក់ខ្លួន​មាន[[ចន្ទគតិ|ជំងឺ]]ឈឺ​ធ្ងន់ ​មើល​មិនជា​ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​បាន​ចូល​ទិវង្គតទៅ​ ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ|ច]]​ ​ព.ស​ ១៨៩០។ បើតាមឯកសារមហាបុរសខ្មែឬ ព្រះសិទ្ធានរាជា មានព្រះរាជបុត្រា ពីរព្រះអង្គ មួយព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាម ព្រះ[[លំពង្សរាជា]] មួយព្រះអង្គទៀត ទ្រង់ព្រះនាមព្រះ[[ស្រីសុរិយោទ័យទី១|សុរិយោទ័យ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87</ref> == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦)''}} {{Succession box|before= [[បរមនិពាន្វបទ|និព្វានបាទ]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦'''|after= [[លំពង្សរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} bz29lunhbwj4sdwcyk2mjrsabumre1w 342366 342361 2026-11-01T20:54:01Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342366 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សិទ្ធានរាជា<br/>(សុទ្ធានរាជ) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦ | coronation = | full name =​​​ ព្រះបាទ​សម្ដេច​ ​ព្រះ​សិទ្ធានរាជាធិរាជ​ ​រាមាធិបតី | predecessor = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ|និព្វានបាទ]] | successor = ព្រះបាទ[[លំពង្សរាជា]] | spouse = | issue = ព្រះ[[លំពង្សរាជា]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ សុរិយោទ័យ (មហាបុរសខ្មែរ) | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]] | mother = ព្រះ[[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទ្រាវត្តី]] | birth_date = គ.ស ១៣០៩ | birth_place = មហានគរ | death_date = គ.ស ១៣៤៦ | death_place = មហានគរ | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}}​ {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} ព្រះបាទ'''សិទ្ធានរាជា''' រឺ '''សុទ្ធានរាជា''' (គ.ស ១៣០៩-១៣៤៦) [[រាជានិយមកម្ពុជា|រជ្ជកាល]] (គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦) ព្រះរាជ ​អភិសេក​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ ​១១​កើត ខែ​[[ចន្ទគតិ|ផល្គុន]]​ ​ឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ|រកា​]] ​ព.ស​១៨៨៩, ម.ស ​១២៦៧, ច.ស​ ៧០៧ និង​ត្រូវជា​គ.ស​ ១៣៤៥។​ ព្រះ​សិទ្ធានរាជា​បាន​ទទួល​ព្រះ​បរម​នាម​ថា​ '''​ព្រះបាទ​សម្ដេច​ ​ព្រះ​សិទ្ធានរាជាធិរាជ​ ​រាមាធិបតី'''។​ ​ព្រះ​អង្គជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​២៧។​ ​ព្រះ​អង្គ​គង់នៅ​មហានគរ​ដដែល។ មុន​នឹង​ឡើង​សោយរាជ្យ​ ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះរាជបុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ព្រះ​នាម​ព្រះ[[លំពង្ស]]។ សោយរាជ្យ ​បាន​ប្រមាណ​៣​ខែ​ ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ធ្លាក់ខ្លួន​មាន[[ចន្ទគតិ|ជំងឺ]]ឈឺ​ធ្ងន់ ​មើល​មិនជា​ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​បាន​ចូល​ទិវង្គតទៅ​ ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ|ច]]​ ​ព.ស​ ១៨៩០។ បើតាមឯកសារមហាបុរសខ្មែឬ ព្រះសិទ្ធានរាជា មានព្រះរាជបុត្រា ពីរព្រះអង្គ មួយព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាម ព្រះ[[លំពង្សរាជា]] មួយព្រះអង្គទៀត ទ្រង់ព្រះនាមព្រះ[[ស្រីសុរិយោទ័យទី១|សុរិយោទ័យ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87</ref> == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦)''}} {{Succession box|before= [[បរមនិពាន្វបទ|និព្វានបាទ]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''គ.ស ១៣៤៥-១៣៤៦'''|after= [[លំពង្សរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} de2euchdtumf4fhdm055vo6ayuz4rof 0 27164 342365 339796 2026-11-01T20:52:43Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342365 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = លំពង្សរាជា<br/> | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៤៦-១៣៥២ | coronation = ​លើកទី១ - ១៣៤៦ <br/> លើកទី២ - ១៣៤៨ | full name = ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមលំពង្សរាជា | predecessor = ព្រះបាទ[[សិទ្ធានរាជា]] | successor = ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោវង្ស]] | spouse = | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់ បរមរាមាស្រីវិចក្រ<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ ស្រីសុរិយោទ័យ | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = | mother = | birth_date = គ.ស ១២៩២ | birth_place = | death_date = គ.ស ១៣៥២ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''លំពង្សរាជា''' ([[អង់គ្លេស]]: Lompong Reachea) (ប្រ.ស|គ.ស ១២៩២-១៣៥២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៤៦-១៣៥២) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីអង្គរ គ.សករាជ ១៣៤៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរម លំពង្សរាជា​"''' ព្រះអង្គមានព្រះអនុជ (ប្អូន) មួយអង្គព្រះនាម [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] ហើយបានតែងតាំងជាមហាឧបរាជ ។ ក្រោយពេលសោយរាជ្យសម្បត្តិបាន ៥ឆ្នាំ ព្រះអង្គបាន ប្រឈួន ឈឺធ្ងន់ ដោយជាហេតុធ្វើឱ្យពួកសៀមលើកទ័ពមកឈ្លានពានមហានគរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ប្អូនរបស់ទ្រង់នេះហើយដែលបានឡើងសោយរាជ បន្តពីព្រះអង្គផងដែរ ។<ref> Michael Theodore Vickery (1977) [https://books.google.com/books/about/Cambodia_After_Angkor.html?id=5oVuAAAAMAAJ Cambodia After Angkor: The Chronicular Evidence for the Fourteenth to Sixteenth Centuries, Volume 2], Publisher: Yale University., Original from the University of Michigan p.1506 </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' លំពង្សរាជា កើតនៅរាជធានីអង្គរ កើតឆ្នាំ ១២៩២ នៃគ.សករាជ​ ព្រះអង្គ ​គឺជាបុត្រចៅពញ្ញាសួស ដែលមានព្រះនាមថា [[សិទ្ធានរាជា|ព្រះសិន្ធានរាជា]] ព្រះអង្គមានបុត្រពីរអង្គ ទី១ "បរមរាមា ស្រីវិចក្រ" សោយទីវង្គត់ដោយរោគប្រឈួន ទី២ "ស្រីសុរិយោទ័យ" សោយទីវង្គតក្នុងចម្បាំងខ្មែរសៀម ឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ។ ព្រះលំពង្សរាជា មាននាមជាចៅពញ្ញាជ័យ ជាប្រមុខមេទ័ពធំ ដែលមានងារ ជាព្រះលំពែងជ័យ ទ្រង់ឡើងសោយរាជនៅរាជធានីអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៤៦ ដោយការជម្រុញពីកងទ័ព និង ប្រជានុរាស្ត្រ ដោយសារមិនមាន រតនៈបល្ល័ង្កទាំង៥ ទ្រង់បានបញ្ជារឱ្យធ្វើថ្មី បូករួមទាំងបដិមាករ "[[ព្រះកែវមរកត]]" មួយទៀតផងដែរ ហើយ ព្រះកែវមរកត នេះ ត្រូវបានសៀមយកទៅក្រោយវាយបែករាជនីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ និង បានរក្សាទុកក្នុងរាជវាំង បាងកក មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ក្រោយធ្វើរតនៈបល្ល័ង្កទាំង៥ថ្មីរួច ទ្រង់បានឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៤៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Librairie Hachette (1873) [https://books.google.com/books/about/Voyage_d_exploration_en_Indo_Chine_effec.html?id=FVEOAJkhS9EC Voyage d'exploration en Indo-Chine effectué pendant les annés 1866, 1867 et 1868 par une Commission française présidée par m. le capitaine de frégate Doudart de Lagrée et publié par les ordre du Ministere de la marine sous la direction de m. le lieutenant de vaisseu Francis Garnier, avec le...], Publisher: Librairie Hachette, Original from National Central Library of Florence p.580 </ref> == សៀមវាយយក នគររាជសីមា == '''Siam invades Nokor Reachseima''' * (Thai Pronounciation: Nakhon Ratchasima) ពុទ្ធសករាជ ១៨៩៥ សៀមបានលើកទ័ព ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) វាយយកខេត្ត [[នគររាជសីមា]] ដោយកងទ័ពសៀម បានចែកចេញជាពីរកង កងទី១ មានចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ មេទ័ពសៀមនាម "[[ព្រះរាមេសូរ|រាមាសូរ]]" និង កងទី២ មានចំនួន ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) ដឹកនាំដោយ មេទ័ពរងនាម "ស្រីសុប័ត" បានចូលមកឈ្លានពានបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិចរបស់កម្ពុជា ជាមុនដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាមឡើយ ដោយភាគីកម្ពុជា រៀបចំកងទ័ពមិនទាន់ កងទ័ពសៀមក៏វាយបែក នគររាជសីមា ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ។ ក្រោយពេលសៀមវាយបែក នគររាជសីមា កងទ័ពសៀមក៏ចូលហួសមកបោះជំរុំជាប់ស្រុកនាងរង ខណៈពេលនោះ ព្រះលំពង្សរាជា បានបង្គាប់ឱ្យបុត្ររបស់ខ្លួន ស្រីសុរិយោទ័យ លើកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ទៅបង្ក្រាបទ័ពសៀម ហើយក៏ទទួលបានជោគជ័យនាពេលនោះ និងបានសម្លាប់ចៅស្ដេចសៀមដែលជាមេទ័ពរង ស្រីសុប័ត នោះផងដែរ ។ ក្រោយទទួលបានជោគជ័យ ព្រះលំពង្សរាជា នឹកស្មានថា កងទ័ពសៀមមិនលើកមកឈ្លានពានភ្លាមៗទៀតនោះទេ ទ្រង់បានប្រកាសឱ្យរំសាយជួរកងទ័ព ជាបណ្ដោះអាសន្នដើម្បីឱ្យកងទ័ពបានទៅជួយធ្វើស្រែចំការប្រជានុរាស្ត្រ ព្រោះក្រុង យៈសោធរៈបុរៈ ឬ (ក្រុងអង្គរ) ពេលនោះជួបវិបត្តិខ្វះស្បៀង ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> == សៀមវាយយក បស្ចឹមបុរី និង នាងរង == '''Siam invades Pachim Borei & Neang Rorng''' * (Thai Pronounciation: Prachin Buri & Nang Rong) ៣ខែ ក្រោយមក ត្រូវនិងរដូវវស្សា ពេលដែលសៀមដឹងថា ស្ដេចកម្ពុជា រំសាយជួរកងទ័ព ស្ដេចសៀមព្រះនាម "[[ឧទង|អ៊ូតងរាជា រាមាធិបតី]]" ([[ឧទង|U Thongracha Ramathibodi]]) បានចាត់ឱ្យ [[ព្រះរាមេសូរ|រាមាសូរ]] លើកទ័ពសៀម ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ឈ្លានពានកម្ពុជាម្ដងទៀត និង បានបែងចែកកងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយយក បស្ចឹមបុរី និង កងទី២ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ [[បាសាត|ចៅបាសាត]] វាយយក នាងរង ហើយចាត់ បរមរាមា ជាមេទ័ពធំ ឱ្យដឹកនាំទ័ពចំនួន ១០០,០០០ (១សែននាក់) តាមមកពីក្រោយជាទ័ពជំនួយ ។ ដោយភាគីកម្ពុជាប្រមូលកងទ័ព និង រៀបចំកងទ័ពមិនទាន់ ព្រះលំពង្សរាជា បានចាត់ឱ្យ ស្រីសុរិយោទ័យ លើកទ័ព ២០០០០ (២មុឺននាក់) ចេញទៅច្បាំងតទល់ ហើយចាត់ឱ្យមហាឧបរាជ ស្រីសុរិយោវង្ស លើកទ័ព ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ចេញទៅទប់កងទ័ពសៀមនៅ ស្រុកនាងរង ដោយចំនួនកងទ័ពនិង គ្រឿងសឹកចម្បាំងសៀម ច្រើនជាងភាគីកម្ពុជាពេកណាស់ នៅទីបំផុតកងទ័ពទាំង២ របស់កម្ពុជា ត្រូវបរាជ័យ និង បានដកថយជាបន្តបន្ទាប់ ហើយព្រះអង្គម្ចាស់ ស្រីសុរិយោទ័យ ត្រូវទ័ពសៀមបាញ់ព្រួញសម្លាប់ នៅបស្ចឹមបុរី ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == សៀមវាយប្រហារ យៈសោធរៈបុរៈ == '''Siam attacks Yasodharapura''' ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២ នៃគ.សករាជ សៀមបានលើកទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) វាយប្រហារ យៈសោធរៈបុរៈ ពេលនោះ ព្រះលំពង្សរាជា ត្រាសបញ្ជារឱ្យ ស្រីសុរិយោវង្ស សង់កំពែងក្រុងកម្ពស់ ១៦ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ៨ម៉ែត្រ និង បានប្រមូលទ័ពជាង ១០០,០០០ (១សែននាក់) នៅចាំការពារ ក្រុងអង្គរ ។ មេទ័ពធំសៀម [[បរមរាជាធិរាជទី២|បរមរាមា]] បានបែងចែកកងទ័ពសៀមជា ៤ច្រក ច្រកទី១ ដឹកនាំដោយ [[ព្រះរាមេសូរ|រាមាសូរ]] វាយចូលពីទិសខាងជើង ច្រកទី២ ដឹកនាំដោយ [[បាសាត|ចៅបាសាត]] វាយចូលពីទិសខាងកើត ច្រកទី៣ ដឹកនាំដោយ [[បាអាត|ចៅបាអាត]] វាយចូលពីទិសខាងត្បូង ច្រកទី៤ ដឹកនាំដោយ [[កំបង់ពិសី|ចៅកំបាំងពិសី]] វាយចូលពីទិសខាងលិច កងទ័ពសៀមឡោមព័ទ្ធក្រុងអង្គរត្រឹមចម្ងាយតែ ៣០សិន ដោយស្មើនិង រយៈចម្ងាយ ១.២ គីឡូម៉ែត្រ ប៉ុនណោះ ។ មេទ័ពសៀម [[បរមរាជាធិរាជទី២|បរមរាមា]] បានចាត់ឱ្យពលសេនា លើករន្ទារឬស្សី កម្ពស់ ១៤ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ៧ម៉ែត្រ ដាក់នៅកាំភ្លើងធំ មានកង់អូសដោយដំរី បានបាញ់ប្រហារមកលើកំពែងក្រុង និងបានឱ្យកងទ័ពដាក់ជណ្ដើរឬស្សី ឡើងវាយប្រហារចូលក្រុងអង្គរ ។ ស្រីសុរិយោវង្ស ឃើញដូច្នេះក៏ឱ្យដាក់កាំភ្លើងធំបាញ់ប្រហារតបតទៅវិញ កងទ័ពសៀមកាន់តែវាយសម្រុក កងទ័ពស្លាប់អស់ជាច្រើន ចំនួនទ័ពកាន់តែថយទៅៗ ព្រះលំពង្សរាជា យល់សេចក្ដីដូចនេះ ក៏បង្គាប់ឱ្យ ស្រីសុរិយោវង្ស ដកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) វាយសម្រុកចេញ ទៅនគរ "[[ឡានសាង|ឡានឆាង]]" (Lan Xang) (Kh-Pronoun: Lan Chhang) ប្រែថាដំរីមួយលាន ដើម្បីសុំទ័ពជំនួយពីស្ដេច [[ឡាវ]] ។ កងទ័ពសៀម វាយឡោមព័ទ្ធក្រុងអង្គរ អស់រយៈពេល ៥ខែ នៅទីបំផុត ក៏វាយបែកក្រុងអង្គរ ព្រះលំពង្សរាជា ដឹងដំណឹងដូចនេះ ក៏ក្អួតឈាម សោយទីវង្គតក្នុងរាជវាំង ក្នុងពេលនោះទៅ ចំណែកឯ [[ធម្មរាជាទី១]] ជាបុត្រ ស្រីសុរិយោវង្ស ក៏នាំយកគ្រឿងបញ្ចកកុធភណ្ឌ ដែលជាគ្រឿងសម្រាប់រាជ បូករួមទាំង [[ព្រះកែវមរកត]] រត់ភៀសខ្លួនចាកចោលក្រុងអង្គរ មេទ័ពសៀម [[បរមរាជាធិរាជទី២|បរមរាមា]] បានគៀរយកប្រជានុរាស្ត្រជាង ១សែននាក់យកទៅ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|ក្រុងទេពបុរី ស្រីអាយុធ្យា]] "Tep Borei Srei Ayudthya" (Thai-Pronoun: Tepburi Sri Ayutthaya) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២ នៃគ.សករាជ និង បានដាក់ឱ្យ ចៅបាអាត ដែលជាបុត្រស្ដេចសៀម [[ឧទង|អ៊ូតង]] ឱ្យគ្រប់គ្រងនៅ យៈសោធរៈបុរៈ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៣ នៃគ.សករាជ ហើយបានគ្រប់គ្រងក្រុងអង្គរអស់រយៈពេល៤ឆ្នាំទើប ស្រីសុរិយោវង្ស លើកទ័ពទៅបណ្ដេញទ័ពសៀមចេញពីក្រុងអង្គរ ក្រោយទទួលបាន ទ័ពជំនួយពីស្ដេចឡាវ ព្រះនាម "[[ហ្វា ង៉ុម|ហ្វាង៉ាំ]]" (Fa Ngum) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៧ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[លំពង្សរាជា]]''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' |- | align="center" | បរមនិពាន្វបទ ជាប្អូនបង្កើត សម្ដេចព្រះសិទ្ធាន, ហើយសម្ដេចព្រះសិទ្ធាន ត្រូវជាព្រះបិតា ព្រះលំពង្សរាជា | align="center" | '''បរមរាមា ស្រីវិចក្រ''' <br> '''ស្រីសុរិយោទ័យទី១''' |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Lompong Reachea''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Son''' |- | align="center" | Borom Nipeanbot (Siblings) Younger brother of Samdech Preah Sithean, and Samdech Preah Sithean must be the father of Lompong Reachea | align="center" | '''Borom Reamea Srei Vichak''' <br> '''Srei Soriyoatey I''' |} == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ សំណៅឯកសារដើមនៃពង្សាវតារកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ (1871) មិនបានពណ៌នា អំពីព្រឹត្តការណ៍ នៃស្ដេចខ្មែរ ដែលមានឈ្មោះថា ត្រសក់ផ្អែមនោះទេ គឺបានរាប់ត្រឹមព្រះ បរមនិពាន្វបទ ឬ ហៅថា ព្រះបរមបរពិត្រ ដែលត្រូវជាបងប្អូនបង្កើត និង ព្រះសិន្ធានរាជា ដែលជាបិតា របស់ព្រះ លំពង្សរាជា ចំណែក ព្រះសិន្ធានរាជា មានបរមងារ ត្រឹមជាសម្ដេចប៉ុនណោះ មិនមែនជាព្រះមហាក្សត្រនោះទេ ។ ដូចគ្នាទៅនិងឯកសារ នៃប្រវត្តិវិទូរបារាំងលោក Ernest Doudart de Lagrée ដែលចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1883 ដែលមានចំណងជើងថា Explorations et missions: Cambodge ។ ចំណែកឯកសារ ពង្សាវតារ កម្ពុជាផ្សេងទៀត មានក្នុងកំណត់ត្រា របស់លោក Anthony Marinus Hendrik Johan Stokvis ដែលមានចំណងជើងថា Manuel d'histoire, de généalogie et de chronologie de tous les états du globe, depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours, Volume 1 ដែលបានរាប់បញ្ចូល នូវឈ្មោះស្ដេចកម្ពុជា មួយចំនួនទៀតដូចជា៖ សម្ដេចព្រះកេតុមាលា, ព្រះបុទុមវរវង្ស, ព្រះយុវរាជ, ព្រះបុទុមសូរវង្ស, ឧទ័យរាជា, សម្ដេចសូរ្យវង្ស, ព្រះបាទធនជ័យគោរពរាជ្យ, ព្រះស្រីជេដ្ឋា, នាយត្រសក់ផ្អែម, និព្វានបាទ ឬ និព្វានចក្រ, សម្ដេចព្រះសិន្ធាន, ព្រះស្រីសុរិយោទ័យទី១, ចៅបាអាត, ចៅបាសាត, កំបង់ពិសី,ព្រះស្រីសុរិយោទ័យទី២ ល-។ តាមរយៈការរៀបរាប់នេះ អ្នកនិពន្ធខាងលើអាចនិងមានការយល់ច្រឡំរឿងអក្សរសិល្ប៍បែបព្រេងនិទានកម្ពុជា យកមកសរសេរច្របល់និងប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដូចនេះហើយ ទើបប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ហាក់មានភាពស្រពិចស្រពិល និងខ្វែងគំនិតគ្នាច្រើនត្រង់ចំនុចនេះ ដោយសារតែប្រទេសកម្ពុជា ទទួលរងនូវសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង នៃការបំផ្លាញនៅសំណៅឯកសារដើម នាសម័យកាលខ្មែរក្រហមផងដែរនោះ ទើបធ្វើឱ្យមានការយល់ខុសមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា ពួកយើង ដែលជាកូនចៅជំនាន់ក្រោយក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនពាក់ព័ន្ធទៅនិងស្ថាប័នរដ្ឋណាមួយឡើយ ការលាក់បាំងនូវសមាសភាពរបស់ពួកយើង គឺគ្រាន់តែដើម្បីការពារនូវសុខសុវត្ថភាពផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុនណោះ ។ ក្នុងអំឡុងទ.វទី៩០ ក្រុមបុរាណាចារ្យ ធ្លាប់បានលើកឡើងហើយថា តាត្រសក់ផ្អែមជារឿងនិទាន មិនអាចញាត់បញ្ចូលក្នុងការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រពិតរបស់ជាតិកម្ពុជានោះទេ ដោយមានទំនាស់រឿងនេះ ក្រុមវង្សាមួយចំនួនតូច ក៏កំចាយក្រុមបុរាណាចារ្យ ចាប់ពីពេលនោះមក, ក្រុមបុរាណាចារ្យ ក៏រំលាយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ និង ដកខ្លួនចេញពីស្ថាប័នរដ្ឋទាំងអស់ផងដែរ បន្ទាប់មកគេបានឌឺដងដោយសាងសង់រូបសំណាកតាត្រសក់ផ្អែមក្នុងសាលារចនាមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ និង ក្លែងថាសម្ដេចសង្ឃរាជមិនឱ្យកែ ឬ លុប ថែមទៀតផង មកដល់ពេលនេះមានរយៈពេលជាង ៣០ ឆ្នាំហើយ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១២៩២-១៣៥២)''}} {{Succession box|before= [[សិទ្ធានរាជា]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៤៦-១៣៥២'''|after= [[ស្រីសុរិយោវង្ស]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} m9r05gyng0d1y4qj5g8cuafhijg0e2a 342367 342365 2026-11-01T20:54:54Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342367 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = លំពង្សរាជា<br/> | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៤៦-១៣៥២ | coronation = ​លើកទី១ - ១៣៤៦ <br/> លើកទី២ - ១៣៤៨ | full name = ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមលំពង្សរាជា | predecessor = ព្រះបាទ[[សិទ្ធានរាជា]] | successor = ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោវង្ស]] | spouse = | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់ បរមរាមាស្រីវិចក្រ<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់ ស្រីសុរិយោទ័យ | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[សិទ្ធានរាជា]] | mother = | birth_date = គ.ស ១២៩២ | birth_place = | death_date = គ.ស ១៣៥២ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''លំពង្សរាជា''' ([[អង់គ្លេស]]: Lompong Reachea) (ប្រ.ស|គ.ស ១២៩២-១៣៥២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៤៦-១៣៥២) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីអង្គរ គ.សករាជ ១៣៤៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរម លំពង្សរាជា​"''' ព្រះអង្គមានព្រះអនុជ (ប្អូន) មួយអង្គព្រះនាម [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] ហើយបានតែងតាំងជាមហាឧបរាជ ។ ក្រោយពេលសោយរាជ្យសម្បត្តិបាន ៥ឆ្នាំ ព្រះអង្គបាន ប្រឈួន ឈឺធ្ងន់ ដោយជាហេតុធ្វើឱ្យពួកសៀមលើកទ័ពមកឈ្លានពានមហានគរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ប្អូនរបស់ទ្រង់នេះហើយដែលបានឡើងសោយរាជ បន្តពីព្រះអង្គផងដែរ ។<ref> Michael Theodore Vickery (1977) [https://books.google.com/books/about/Cambodia_After_Angkor.html?id=5oVuAAAAMAAJ Cambodia After Angkor: The Chronicular Evidence for the Fourteenth to Sixteenth Centuries, Volume 2], Publisher: Yale University., Original from the University of Michigan p.1506 </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' លំពង្សរាជា កើតនៅរាជធានីអង្គរ កើតឆ្នាំ ១២៩២ នៃគ.សករាជ​ ព្រះអង្គ ​គឺជាបុត្រចៅពញ្ញាសួស ដែលមានព្រះនាមថា [[សិទ្ធានរាជា|ព្រះសិន្ធានរាជា]] ព្រះអង្គមានបុត្រពីរអង្គ ទី១ "បរមរាមា ស្រីវិចក្រ" សោយទីវង្គត់ដោយរោគប្រឈួន ទី២ "ស្រីសុរិយោទ័យ" សោយទីវង្គតក្នុងចម្បាំងខ្មែរសៀម ឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ។ ព្រះលំពង្សរាជា មាននាមជាចៅពញ្ញាជ័យ ជាប្រមុខមេទ័ពធំ ដែលមានងារ ជាព្រះលំពែងជ័យ ទ្រង់ឡើងសោយរាជនៅរាជធានីអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៤៦ ដោយការជម្រុញពីកងទ័ព និង ប្រជានុរាស្ត្រ ដោយសារមិនមាន រតនៈបល្ល័ង្កទាំង៥ ទ្រង់បានបញ្ជារឱ្យធ្វើថ្មី បូករួមទាំងបដិមាករ "[[ព្រះកែវមរកត]]" មួយទៀតផងដែរ ហើយ ព្រះកែវមរកត នេះ ត្រូវបានសៀមយកទៅក្រោយវាយបែករាជនីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ និង បានរក្សាទុកក្នុងរាជវាំង បាងកក មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ក្រោយធ្វើរតនៈបល្ល័ង្កទាំង៥ថ្មីរួច ទ្រង់បានឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៤៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Librairie Hachette (1873) [https://books.google.com/books/about/Voyage_d_exploration_en_Indo_Chine_effec.html?id=FVEOAJkhS9EC Voyage d'exploration en Indo-Chine effectué pendant les annés 1866, 1867 et 1868 par une Commission française présidée par m. le capitaine de frégate Doudart de Lagrée et publié par les ordre du Ministere de la marine sous la direction de m. le lieutenant de vaisseu Francis Garnier, avec le...], Publisher: Librairie Hachette, Original from National Central Library of Florence p.580 </ref> == សៀមវាយយក នគររាជសីមា == '''Siam invades Nokor Reachseima''' * (Thai Pronounciation: Nakhon Ratchasima) ពុទ្ធសករាជ ១៨៩៥ សៀមបានលើកទ័ព ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) វាយយកខេត្ត [[នគររាជសីមា]] ដោយកងទ័ពសៀម បានចែកចេញជាពីរកង កងទី១ មានចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ មេទ័ពសៀមនាម "[[ព្រះរាមេសូរ|រាមាសូរ]]" និង កងទី២ មានចំនួន ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) ដឹកនាំដោយ មេទ័ពរងនាម "ស្រីសុប័ត" បានចូលមកឈ្លានពានបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិចរបស់កម្ពុជា ជាមុនដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាមឡើយ ដោយភាគីកម្ពុជា រៀបចំកងទ័ពមិនទាន់ កងទ័ពសៀមក៏វាយបែក នគររាជសីមា ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ។ ក្រោយពេលសៀមវាយបែក នគររាជសីមា កងទ័ពសៀមក៏ចូលហួសមកបោះជំរុំជាប់ស្រុកនាងរង ខណៈពេលនោះ ព្រះលំពង្សរាជា បានបង្គាប់ឱ្យបុត្ររបស់ខ្លួន ស្រីសុរិយោទ័យ លើកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ទៅបង្ក្រាបទ័ពសៀម ហើយក៏ទទួលបានជោគជ័យនាពេលនោះ និងបានសម្លាប់ចៅស្ដេចសៀមដែលជាមេទ័ពរង ស្រីសុប័ត នោះផងដែរ ។ ក្រោយទទួលបានជោគជ័យ ព្រះលំពង្សរាជា នឹកស្មានថា កងទ័ពសៀមមិនលើកមកឈ្លានពានភ្លាមៗទៀតនោះទេ ទ្រង់បានប្រកាសឱ្យរំសាយជួរកងទ័ព ជាបណ្ដោះអាសន្នដើម្បីឱ្យកងទ័ពបានទៅជួយធ្វើស្រែចំការប្រជានុរាស្ត្រ ព្រោះក្រុង យៈសោធរៈបុរៈ ឬ (ក្រុងអង្គរ) ពេលនោះជួបវិបត្តិខ្វះស្បៀង ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> == សៀមវាយយក បស្ចឹមបុរី និង នាងរង == '''Siam invades Pachim Borei & Neang Rorng''' * (Thai Pronounciation: Prachin Buri & Nang Rong) ៣ខែ ក្រោយមក ត្រូវនិងរដូវវស្សា ពេលដែលសៀមដឹងថា ស្ដេចកម្ពុជា រំសាយជួរកងទ័ព ស្ដេចសៀមព្រះនាម "[[ឧទង|អ៊ូតងរាជា រាមាធិបតី]]" ([[ឧទង|U Thongracha Ramathibodi]]) បានចាត់ឱ្យ [[ព្រះរាមេសូរ|រាមាសូរ]] លើកទ័ពសៀម ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ឈ្លានពានកម្ពុជាម្ដងទៀត និង បានបែងចែកកងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយយក បស្ចឹមបុរី និង កងទី២ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ [[បាសាត|ចៅបាសាត]] វាយយក នាងរង ហើយចាត់ បរមរាមា ជាមេទ័ពធំ ឱ្យដឹកនាំទ័ពចំនួន ១០០,០០០ (១សែននាក់) តាមមកពីក្រោយជាទ័ពជំនួយ ។ ដោយភាគីកម្ពុជាប្រមូលកងទ័ព និង រៀបចំកងទ័ពមិនទាន់ ព្រះលំពង្សរាជា បានចាត់ឱ្យ ស្រីសុរិយោទ័យ លើកទ័ព ២០០០០ (២មុឺននាក់) ចេញទៅច្បាំងតទល់ ហើយចាត់ឱ្យមហាឧបរាជ ស្រីសុរិយោវង្ស លើកទ័ព ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ចេញទៅទប់កងទ័ពសៀមនៅ ស្រុកនាងរង ដោយចំនួនកងទ័ពនិង គ្រឿងសឹកចម្បាំងសៀម ច្រើនជាងភាគីកម្ពុជាពេកណាស់ នៅទីបំផុតកងទ័ពទាំង២ របស់កម្ពុជា ត្រូវបរាជ័យ និង បានដកថយជាបន្តបន្ទាប់ ហើយព្រះអង្គម្ចាស់ ស្រីសុរិយោទ័យ ត្រូវទ័ពសៀមបាញ់ព្រួញសម្លាប់ នៅបស្ចឹមបុរី ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == សៀមវាយប្រហារ យៈសោធរៈបុរៈ == '''Siam attacks Yasodharapura''' ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២ នៃគ.សករាជ សៀមបានលើកទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) វាយប្រហារ យៈសោធរៈបុរៈ ពេលនោះ ព្រះលំពង្សរាជា ត្រាសបញ្ជារឱ្យ ស្រីសុរិយោវង្ស សង់កំពែងក្រុងកម្ពស់ ១៦ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ៨ម៉ែត្រ និង បានប្រមូលទ័ពជាង ១០០,០០០ (១សែននាក់) នៅចាំការពារ ក្រុងអង្គរ ។ មេទ័ពធំសៀម [[បរមរាជាធិរាជទី២|បរមរាមា]] បានបែងចែកកងទ័ពសៀមជា ៤ច្រក ច្រកទី១ ដឹកនាំដោយ [[ព្រះរាមេសូរ|រាមាសូរ]] វាយចូលពីទិសខាងជើង ច្រកទី២ ដឹកនាំដោយ [[បាសាត|ចៅបាសាត]] វាយចូលពីទិសខាងកើត ច្រកទី៣ ដឹកនាំដោយ [[បាអាត|ចៅបាអាត]] វាយចូលពីទិសខាងត្បូង ច្រកទី៤ ដឹកនាំដោយ [[កំបង់ពិសី|ចៅកំបាំងពិសី]] វាយចូលពីទិសខាងលិច កងទ័ពសៀមឡោមព័ទ្ធក្រុងអង្គរត្រឹមចម្ងាយតែ ៣០សិន ដោយស្មើនិង រយៈចម្ងាយ ១.២ គីឡូម៉ែត្រ ប៉ុនណោះ ។ មេទ័ពសៀម [[បរមរាជាធិរាជទី២|បរមរាមា]] បានចាត់ឱ្យពលសេនា លើករន្ទារឬស្សី កម្ពស់ ១៤ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ៧ម៉ែត្រ ដាក់នៅកាំភ្លើងធំ មានកង់អូសដោយដំរី បានបាញ់ប្រហារមកលើកំពែងក្រុង និងបានឱ្យកងទ័ពដាក់ជណ្ដើរឬស្សី ឡើងវាយប្រហារចូលក្រុងអង្គរ ។ ស្រីសុរិយោវង្ស ឃើញដូច្នេះក៏ឱ្យដាក់កាំភ្លើងធំបាញ់ប្រហារតបតទៅវិញ កងទ័ពសៀមកាន់តែវាយសម្រុក កងទ័ពស្លាប់អស់ជាច្រើន ចំនួនទ័ពកាន់តែថយទៅៗ ព្រះលំពង្សរាជា យល់សេចក្ដីដូចនេះ ក៏បង្គាប់ឱ្យ ស្រីសុរិយោវង្ស ដកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) វាយសម្រុកចេញ ទៅនគរ "[[ឡានសាង|ឡានឆាង]]" (Lan Xang) (Kh-Pronoun: Lan Chhang) ប្រែថាដំរីមួយលាន ដើម្បីសុំទ័ពជំនួយពីស្ដេច [[ឡាវ]] ។ កងទ័ពសៀម វាយឡោមព័ទ្ធក្រុងអង្គរ អស់រយៈពេល ៥ខែ នៅទីបំផុត ក៏វាយបែកក្រុងអង្គរ ព្រះលំពង្សរាជា ដឹងដំណឹងដូចនេះ ក៏ក្អួតឈាម សោយទីវង្គតក្នុងរាជវាំង ក្នុងពេលនោះទៅ ចំណែកឯ [[ធម្មរាជាទី១]] ជាបុត្រ ស្រីសុរិយោវង្ស ក៏នាំយកគ្រឿងបញ្ចកកុធភណ្ឌ ដែលជាគ្រឿងសម្រាប់រាជ បូករួមទាំង [[ព្រះកែវមរកត]] រត់ភៀសខ្លួនចាកចោលក្រុងអង្គរ មេទ័ពសៀម [[បរមរាជាធិរាជទី២|បរមរាមា]] បានគៀរយកប្រជានុរាស្ត្រជាង ១សែននាក់យកទៅ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|ក្រុងទេពបុរី ស្រីអាយុធ្យា]] "Tep Borei Srei Ayudthya" (Thai-Pronoun: Tepburi Sri Ayutthaya) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២ នៃគ.សករាជ និង បានដាក់ឱ្យ ចៅបាអាត ដែលជាបុត្រស្ដេចសៀម [[ឧទង|អ៊ូតង]] ឱ្យគ្រប់គ្រងនៅ យៈសោធរៈបុរៈ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៣ នៃគ.សករាជ ហើយបានគ្រប់គ្រងក្រុងអង្គរអស់រយៈពេល៤ឆ្នាំទើប ស្រីសុរិយោវង្ស លើកទ័ពទៅបណ្ដេញទ័ពសៀមចេញពីក្រុងអង្គរ ក្រោយទទួលបាន ទ័ពជំនួយពីស្ដេចឡាវ ព្រះនាម "[[ហ្វា ង៉ុម|ហ្វាង៉ាំ]]" (Fa Ngum) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៧ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[លំពង្សរាជា]]''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' |- | align="center" | បរមនិពាន្វបទ ជាប្អូនបង្កើត សម្ដេចព្រះសិទ្ធាន, ហើយសម្ដេចព្រះសិទ្ធាន ត្រូវជាព្រះបិតា ព្រះលំពង្សរាជា | align="center" | '''បរមរាមា ស្រីវិចក្រ''' <br> '''ស្រីសុរិយោទ័យទី១''' |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Lompong Reachea''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Son''' |- | align="center" | Borom Nipeanbot (Siblings) Younger brother of Samdech Preah Sithean, and Samdech Preah Sithean must be the father of Lompong Reachea | align="center" | '''Borom Reamea Srei Vichak''' <br> '''Srei Soriyoatey I''' |} == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ សំណៅឯកសារដើមនៃពង្សាវតារកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ (1871) មិនបានពណ៌នា អំពីព្រឹត្តការណ៍ នៃស្ដេចខ្មែរ ដែលមានឈ្មោះថា ត្រសក់ផ្អែមនោះទេ គឺបានរាប់ត្រឹមព្រះ បរមនិពាន្វបទ ឬ ហៅថា ព្រះបរមបរពិត្រ ដែលត្រូវជាបងប្អូនបង្កើត និង ព្រះសិន្ធានរាជា ដែលជាបិតា របស់ព្រះ លំពង្សរាជា ចំណែក ព្រះសិន្ធានរាជា មានបរមងារ ត្រឹមជាសម្ដេចប៉ុនណោះ មិនមែនជាព្រះមហាក្សត្រនោះទេ ។ ដូចគ្នាទៅនិងឯកសារ នៃប្រវត្តិវិទូរបារាំងលោក Ernest Doudart de Lagrée ដែលចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1883 ដែលមានចំណងជើងថា Explorations et missions: Cambodge ។ ចំណែកឯកសារ ពង្សាវតារ កម្ពុជាផ្សេងទៀត មានក្នុងកំណត់ត្រា របស់លោក Anthony Marinus Hendrik Johan Stokvis ដែលមានចំណងជើងថា Manuel d'histoire, de généalogie et de chronologie de tous les états du globe, depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours, Volume 1 ដែលបានរាប់បញ្ចូល នូវឈ្មោះស្ដេចកម្ពុជា មួយចំនួនទៀតដូចជា៖ សម្ដេចព្រះកេតុមាលា, ព្រះបុទុមវរវង្ស, ព្រះយុវរាជ, ព្រះបុទុមសូរវង្ស, ឧទ័យរាជា, សម្ដេចសូរ្យវង្ស, ព្រះបាទធនជ័យគោរពរាជ្យ, ព្រះស្រីជេដ្ឋា, នាយត្រសក់ផ្អែម, និព្វានបាទ ឬ និព្វានចក្រ, សម្ដេចព្រះសិន្ធាន, ព្រះស្រីសុរិយោទ័យទី១, ចៅបាអាត, ចៅបាសាត, កំបង់ពិសី,ព្រះស្រីសុរិយោទ័យទី២ ល-។ តាមរយៈការរៀបរាប់នេះ អ្នកនិពន្ធខាងលើអាចនិងមានការយល់ច្រឡំរឿងអក្សរសិល្ប៍បែបព្រេងនិទានកម្ពុជា យកមកសរសេរច្របល់និងប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដូចនេះហើយ ទើបប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ហាក់មានភាពស្រពិចស្រពិល និងខ្វែងគំនិតគ្នាច្រើនត្រង់ចំនុចនេះ ដោយសារតែប្រទេសកម្ពុជា ទទួលរងនូវសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង នៃការបំផ្លាញនៅសំណៅឯកសារដើម នាសម័យកាលខ្មែរក្រហមផងដែរនោះ ទើបធ្វើឱ្យមានការយល់ខុសមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា ពួកយើង ដែលជាកូនចៅជំនាន់ក្រោយក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនពាក់ព័ន្ធទៅនិងស្ថាប័នរដ្ឋណាមួយឡើយ ការលាក់បាំងនូវសមាសភាពរបស់ពួកយើង គឺគ្រាន់តែដើម្បីការពារនូវសុខសុវត្ថភាពផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុនណោះ ។ ក្នុងអំឡុងទ.វទី៩០ ក្រុមបុរាណាចារ្យ ធ្លាប់បានលើកឡើងហើយថា តាត្រសក់ផ្អែមជារឿងនិទាន មិនអាចញាត់បញ្ចូលក្នុងការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រពិតរបស់ជាតិកម្ពុជានោះទេ ដោយមានទំនាស់រឿងនេះ ក្រុមវង្សាមួយចំនួនតូច ក៏កំចាយក្រុមបុរាណាចារ្យ ចាប់ពីពេលនោះមក, ក្រុមបុរាណាចារ្យ ក៏រំលាយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ និង ដកខ្លួនចេញពីស្ថាប័នរដ្ឋទាំងអស់ផងដែរ បន្ទាប់មកគេបានឌឺដងដោយសាងសង់រូបសំណាកតាត្រសក់ផ្អែមក្នុងសាលារចនាមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ និង ក្លែងថាសម្ដេចសង្ឃរាជមិនឱ្យកែ ឬ លុប ថែមទៀតផង មកដល់ពេលនេះមានរយៈពេលជាង ៣០ ឆ្នាំហើយ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១២៩២-១៣៥២)''}} {{Succession box|before= [[សិទ្ធានរាជា]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៤៦-១៣៥២'''|after= [[ស្រីសុរិយោវង្ស]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} e2asge19albv5e30fonr2q6odhtr2br 0 27175 342371 339839 2026-11-01T21:11:41Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342371 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសុរិយោវង្ស<br/> | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៥២-១៣៦៩ | coronation = លើកទី១ - ១៣៥២<br/>លើកទី២ - ១៣៥៧ | full name = ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ស្រីសុរិយោវង្ស | predecessor = ព្រះបាទ[[លំពង្សរាជា]] | successor = ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១]] | spouse = ព្រះនាង[[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] | issue = ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១]]<br/>ព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី១]] | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះស្រីសុគន្ធចក្រ | mother = ព្រះមាលាទេវី | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១៣៦៩ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ស្រីសុរិយោវង្ស''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Soriyoavong) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៦៩) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៥២-១៣៦៩) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីអង្គរ គ.សករាជ ១៣៥៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ស្រីសុរិយោវង្ស"''' ព្រះអង្គជាប្អូនជីដូនមួយ និង [[លំពង្សរាជា|ព្រះលំពង្សរាជា]] ដែលត្រូវបានពួកសៀមវាយបែករាជធានីអង្គរ ហើយព្រះអង្គបានចាកចេញទៅសុំជំនួយកងទ័ពពីស្ដេចឡាវ និងបានលើកទ័ពមកបណ្ដេញពួកសៀមចេញពីក្រុងអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៧ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ស្រីសុរិយោវង្ស មានបិតាព្រះនាម ស្រីសុគន្ធចក្រ និង មានមាតាព្រះនាម មាលា ទេវី ហើយព្រះអង្គមានបុត្រពីរអង្គ ទី១ [[បរមរាមាទី១]] និង បុត្រទី២ [[ធម្មរាជា|ធម្មរាជាទី១]] សុទ្ធតែបានឡើងគ្រងរាជបន្តពីព្រះអង្គ ហើយទ្រង់ត្រូវជាប្អូនជីដូនមួយ ជាមួយនិង [[លំពង្សរាជា|ព្រះលំពង្សរាជា]] ដែលមានឋានៈជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) នៅពេលដែលសៀមលើកទ័ពមកវាយក្រុងអង្គរ ព្រះអង្គនេះហើយ ដែលលើកទ័ពច្បាំងនិងសៀមអស់រយៈពេល ១ឆ្នាំ ៥ខែ និងបានសាងសង់ជញ្ជាំងក្រុងអង្គរកម្ពស់ ៨ម៉ែត្រ ទប់ទល់និងកងទ័ពសៀមចុងក្រោយ អស់រយៈពេល ៥ខែ ទើបព្រះអង្គទៅសុំជំនួយកងទ័ពពីស្ដេចឡាវ ព្រះនាម "[[ហ្វា ង៉ុម|ហ្វាង៉ាំ]]" (Fa Ngum) នៃនគរឡានឆាង បានចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) លើកមកបណ្ដេញពួកសៀម ចេញពីក្រុងអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៧ នៃគ.សករាជ និង បន្តធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកសៀមយកបានអាណាខែត្រ មួយចំនួនពីសៀមមកវិញផងដែរ ។ ក្រោយពេលទ្រង់វាយបណ្ដេញទ័ពសៀមចេញពីអង្គររួចទ្រង់បានចាត់តំណាងទូត ឱ្យបញ្ជូនសួយសាអាករ និងថ្វាយអំណោយ ជាព្រះពុទ្ធបដិមារធ្វើពីសំរិទ្ធលាយមាស និង ប្រាក់ មួយអង្គទុកជាអំណោយ ដែលត្រូវបានឡាវហៅថា "[[ព្រះបាង]]" (Phra Bang) ដើម្បីរក្សាចំណងមិត្តភាពនៃនគរទាំងពីរផងដែរ ហើយបដិមារនេះ ស្ថិតនៅ [[ហ្លួងព្រះបាង]] (Luang Prabang) [[ប្រទេសឡាវ]] មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ការរៀបចំប្រទេសជាតិ ឡើងវិញ == '''Country Reorganization''' ក្រោយពេលដណ្ដើមបាន ក្រុងអង្គរមកវិញ ព្រះអង្គបានថ្លែងរាជសារ ទៅកាន់ចៅហ្វាយស្រុកទូទាំងនគរ ជាពិសេសចៅហ្វាយស្រុកនា [[កម្ពុជាក្រោម]] ឱ្យប្រមូលទ័ពឡើងវិញ និង បង្កើតគ្រឿងសឹកចម្បាំងជាច្រើន បូករួមទាំងទូកចម្បាំងផងដែរ ត្រៀមវាយប្រហារសៀម យកទឹកដីត្រឡប់មកវិញ ក្នុងការប្រមូលកងទ័ពនេះ ទ្រង់ប្រមូលកងទ័ពបានប្រមាណជា ១៧០,០០០ (១៧មុឺននាក់) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៩ នៃគ.សករាជ ទ្រង់ត្រាសបញ្ជារឱ្យ មេទ័ពខ្មែរ ពញ្ញាចក្រី លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយយក ស្រុកនាងរង ត្រឡប់មកវិញ និង បង្គាប់ឱ្យជីករណ្ដៅធំៗ រាយអន្ទាក់ដាក់នៅចម្រូងលំពែង នៅតាមផ្លូវជាច្រើន កងទ័ពសៀម ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) ក៏លើកមកច្បាំងយក ស្រុកនាងរងវិញ ក៏ជាប់អន្ទាក់ធ្លាក់ចូលរណ្ដៅចម្រូងលំពែង ស្លាប់អស់ជាច្រើន កងទ័ពសៀម វាយទៅមុខមិនបានក៏ដកថយត្រឡប់ទៅវិញ មេទ័ពខ្មែរដឹងថាសៀមបាក់ទ័ពដកថយ ក៏បកសំបុត្រមក ស្រីសុរិយោវង្ស សុំជំនួយទ័ព វាយសម្រុកចេញយកបានស្រុក បុរីរម្យ ស្រះកែវ គោកខាន់ សុរិន្ទ និង សុីសាកេត ថែមទៀតផង ឆ្នាំដែលទ្រង់គ្រងរាជនេះហើយជាឆ្នាំដែលទ្រង់នឿយហត់បំផុតក៏ធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនឈឺធ្ងន់ រហូតដល់សោយទីវង្គត ក្នុងឆ្នាំ ១៣៦៩ នៃគ.សករាជ និង ត្រូវបាន បុត្រទី១ របស់ទ្រង់ព្រះនាម [[បរមរាមាទី១|ព្រះបរមរាមាទី១]] ឡើងសើយរាជបន្តពីព្រះអង្គផងដែរ ។<ref> Société asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=DAopeuAmOfcC Journal asiatique, Volume 99], Publisher: Société asiatique, Original from Lyon Public Library </ref> == ខ្មែរវាយយកបណ្ដាស្រុកពីសៀមមកវិញ == '''Khmer recaptures districts from Siam''' អំឡុងពេលដែលស្ដេចសៀម អ៊ូតងរាជា បានលើកទ័ពទៅវាយយក ឈៀងរ៉ាយ (Chaing Rai) ពីនគរ "ឡានណា" (Lanna) ស្រីសុរិយោវង្ស លឺដំណឹងដូចនេះ បានចាត់ឱ្យមេទ័ពចៅពញ្ញា ពិស្ណុលោក លើកទ័ព ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) វាយចូលនគរសៀមយកបណ្ដាស្រុកត្រឡប់មកវិញ ពិស្ណុលោក បានចាត់កងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ជាកងទ័ពជើងទឹក មានចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ២២០ គ្រឿង កងទី២ ជាទ័ពជើងគោក មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយប្រហារយកបាន ស្រុកមួយចំនួនដូចជា៖ ត្រាត, ចន្ទបុរី, រយ៉ង, ស្ទឹងជ្រៅ, បស្ចឹមបុរី, និង ជល់បុរី ។ ក្រោយពេល អ៊ូតងរាជា បានជ័យជំនះទៅលើនគរ ឡានណា ទ្រង់បានដឹងដំណឹងថា ខ្មែរលើកទ័ពវាយយកបណ្ដាស្រុកអស់ជាច្រើន ទ្រង់ខឹងខ្លាំងណាស់ចាត់ឱ្យ មេទ័ពធំ រាមាសូរ និង មេទ័ពជើងទឹកសៀម ជ័យតំរោង លើកទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) ជាមួយទូកចម្បាំង ២៥០ វាយបកត្រឡប់មកវិញ កងទ័ពជើងទឹកសៀម មានកាំភ្លើងធំ និង មានចំនួនច្រើនជាង បានវាយប្រហារយកបាន ស្រុកមួយចំនួន ត្រឡប់ទៅវិញដូជា៖ ជល់បុរី, រយ៉ង, ចន្ទបុរី បស្ចឹមបុរី និង បុរីរម្យ ហើយបានធ្វើឃាត មេទ័ពខ្មែរ ពញ្ញាពិស្ណុលោក នាពេលនោះ បន្ទាប់ពីសៀមប្រើប្រាស់គ្រាប់ព្រួញបាញ់ប្រហារមកទូកចម្បាំងខ្មែរ ប្រមាណជា ៥០មុឺនដើម ហើយសង្គ្រាមដណ្ដើមស្រុកភាគខាងលិចប្រទាញប្រទង់គ្នាទៅមក រវាងកងទ័ព ខ្មែរ-សៀម បានចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ ១៣៥៩ ដល់ ឆ្នាំ ១៣៦៧ នៃគ.សករាជ ។<ref> Michael Theodore Vickery (1977) [https://books.google.com/books/about/Cambodia_After_Angkor.html?id=5oVuAAAAMAAJ Cambodia After Angkor: The Chronicular Evidence for the Fourteenth to Sixteenth Centuries, Volume 2], Publisher: Yale University., Original from the University of Michigan p.1506 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីសុរិយោវង្ស]]''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' |- | align="center" | ព្រះលំពង្សរាជា ជាបងជីដូនមួយ ជាមួយព្រះស្រីសុរិយោវង្ស, ហើយព្រះស្រីសុរិយោវង្សមានបុត្រចំនួន ២អង្គ ។ | align="center" | '''[[បរមរាមាទី១]]''' <br> '''[[ធម្មរាជាទី១]]''' |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Srei Soriyoavong''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Son''' |- | align="center" | Lompong Reachea is a cousin of Soriyoavong, and Soriyoavong has two son. | align="center" | '''Borom Reamea I''' <br> '''Dhamma Reachea I''' |} == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៣៦៩)''}} {{Succession box|before= [[លំពង្សរាជា]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៥២-១៣៦៩'''|after=[[បរមរាមាទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 041ah6jurid8xkbwzb7gay9jvmkdmpb 0 28026 342378 335624 2026-11-01T22:10:17Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342378 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជយរាជទេវី<br/>(ជ័យរាជទេវី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Jayadevi,_Preah_Khan,_Cambodia.jpg | caption = [[ទេវរូប]]ទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | successor = ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] | spouse = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]<br/>ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = ប្រហែលជាក្នុង គ.ស ១១៤៥ | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} [[ឯកសារ:WLA_haa_Prajnaparamita_Cambodia_Bayon_style.jpg |រូបភាពតូច|[[ទេវរូប]] [[ប្រាជ្ញាបារមីតា|ព្រះមេប្រាជ្ញាបារមីតា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]] Honolulu Academy of Arts មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។]] ព្រះនាង'''ស្រីជ័យរាជទេវី''' (ឝ្រីជយរាជទេវី) ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]ទី១នៃព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]និងទ្រង់មានព្រះបុត្រាចំនួនបីព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]គឺ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ]] និងព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == ព្រះនាង'''ជយរាជទេវី''' (អានថា: ចី-រាជ-ទេ-វី) រជ្ជកាល ([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) បើតាមសិលាចារឹកព្រះនាងជាអគ្គមហេសីទី១របស់ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]។ រួមជាមួយនិងព្រះនាងប្រហែលជាក្នុង គ.ស ១១៤៥ ព្រះអង្គបាន មានព្រះរាជ្សបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាម[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ព្រះអង្គត្រូវបែកព្រាត់បា្រស់ពីមហេសី បុត្រ ដោយក្តីវិយោគអួលណែនចុកចាប់រៀងរាល់ថ្ងៃពុំដែលមានល្ហែល្ហើយឡើយ។ ទុក្ខសោកសង្រេងឈឺខ្លោចផ្សារីងរៃដោយការព្រាត់ប្រាស់នេះត្រូវបានព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២]]ជាបងស្រីបង្កើតរបស់មហេសីព្រះអង្គសរសេរចារវេញចងជាភួងកំណាព្យលើផ្ទាំង[[នាង​សីតា|សិលា]][[ប្រាសាទវិមានអាកាស]]។ ព្រះនាង​ឥន្រ្ទទេវីបានរៀបរាប់អធិប្បាយថា: ព្រះមហេសីព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ព្រះនាងជយរាជទេវីប្រៀបបានទៅព្រះនាង[[នាង​សីតា|សីតា]]ដែលកំពុងតែព្រាត់ពីស្វាមីគឺព្រះ[[រាម]]។ ព្រះរាមគឺព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ឯស្តេចចាមប្រៀបបានទៅនឹងក្រុង[[ក្រុងរាពណ៍|រាពណ៍]]។ នៅពេលដែលព្រះស្វាមីយាងទៅធ្វើសង្រ្គាមនឹងខ្មាំងព្រះនាងជយរាជទេវីបានចូលកាន់សីលកាន់ត្រណមគោរពតាមក្បួនខ្នាតប្រពៃណីមិន ឮហ៊ានធ្វេសប្រហែសសោះឡើយ។ ព្រះនាងតែងខិតខំសិក្សាស្វាធ្យាយធម៌បួងសួងបន់ស្រន់សុំអោយព្រះស្វាមីបានជួបតែសេចក្តីសុខនិងជ័យ​ជំនះឈ្នះលើសត្រូវ ព្រះនាងមានរូបរាងកាយស្គាំងស្គមហើយមិនយកចិត្តទុកដាក់នឹងសុខទុក្ខរបស់ព្រះនាងឡើយ។ កាលណាបើនឹកឃើញទៅដល់ព្រះស្វាមីម្តងៗព្រះនាងតែងតែឈឺចុកចាប់ពើតក្នុងព្រះឱរា។ តែការឈឺចុកចាប់នេះបានធ្វើអោយព្រះនាងសប្បាយរំសាយទុក្ខទៅវិញ។ ព្រះនាងជយរាជទេវីនៅស្មោះត្រង់រងចាំការវិលត្រឡប់របស់ព្រះ[[ជយវម៌្ម]]ជានិច្ច។ កាលនោះតាមការប៉ាន់ស្មានព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ បានព្រះជន្មប្រហែលជាជាង ៥០ វស្សាចំណែកខាងព្រះអគ្គមហេសីជយរាជទេវីវិញដើម្បីជាការអបអរ អរគុណដល់គុណបុណ្យបារមីព្រះរតនៈត្រៃ ដែលបានជួយព្រះនាងតាមការបន់ស្រន់បួងសួងព្រះរាជទេពីបានធ្វើបុណ្យចែកទានអំណោយគ្រប់បែបយ៉ាងដល់វត្តអារាម និងប្រជានុរាស្រ្ត។ ក្រោយដែលព្រះអគ្គមហេសីជយរាជទេវីចូលទិវង្គត ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២]]ជាបងត្រូវបានព្រះបាទជយវម៌្មទី៧បានអភិសេកតែងតាំងជាព្រះ[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|អគ្គមហេសី]]។ ព្រះនាងជាស្រ្តីម្នាក់ដែលមានវិជ្ជាខ្ពង់ខ្ពស់មានបា្រជ្ញាភ្លឺថ្លាមោះមុតឈ្លាសវៃពូកែល្បីល្បាញខាងវិជ្ជា[[អក្សរសាស្រ្ត]]មានធម៌[[មេត្តា]]សន្តោស ហើយគោរពបូជាព្រះ[[ពុទ្ធសាសនា]]។ ព្រះនាងជយរាជទេវី និងព្រះនាងឥន្រ្ទទេវីទី២ ដែលជាមហេសីរបស់ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ សុទ្ធតែធ្លាប់ ជួយផ្តល់យោបល់តូចធំដល់ព្រះស្វាមីតាមព្រះពុទ្ធឱវាទព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរព្រះអង្គគោរពបូជា និងមានជំនឿទៅលើព្រះពុទ្ធសាសនាផ្នែកមហាយានព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គជាច្រើនសុទ្ធតែមានជំនឿ និងធ្វើសក្ការៈបូជាថ្វាយចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនា។ បុត្រព្រះអង្គព្រះនាមគមលិន្តបានបួសជាសង្ឃហើយទៅបន្តការសិក្សានៅកោះ[[ស្រីលង្កា|ឝ្រីលង្កា]]។ បុត្រមួយអង្គទៀតគឺព្រះ[[វីរកុមារ]]​ដែលបាននិពន្ធចារអត្ថបទមួយយ៉ាងល្អវែកញែកអធិប្បាយពីព្រះពុទ្ធនៅលើផ្ទាំងថ្មនៅ[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។ តាម​ឯកសារ​ផ្សេង​ទៀត​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន​គឺ​ជា​មណ្ឌល​ពុទ្ធសាសនា​ដ៏​ធំ​មាន​ព្រះសង្ឃ​ប្រមាណ​ ១០០០​ អង្គ​គង់​នៅ​សំណាក់​ធម៌ និង​មាន​[[សាកលវិទ្យាល័យ]]​មួយ​កសាង​ដោយ​ព្រះនាង​ជយរាជទេវី ជា​មហេសី​ទី​១​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧។ <ref>http://choukhmer.com/2009/06/23/preah-khan-temple/{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ព្រះនាងជយរាជទេវី មានរូបឆោមស្រស់សោភា មានស្វាមីភក្តិនិងកិរិយាមារយាទដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ពេលដែលព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ យាងទៅប្រទេសចាម្ប៉ានោះ ព្រះនាងជយរាជទេវីបានរំសាយព្រះកេសាដែលមានស្នៀតព្រះកេស ដើម្បីធ្វើ[[តបៈ]]ដ៏តឹងរឹង។ ព្រះកាយព្រះនាងប្រែជាស្គមស្គាំង តែព្រះនាងមិនរាថយដោយព្រះនាងប្រាថ្នាសូមឲ្យជួបព្រះស្វាមីវិញបីដូចព្រះនាង[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ឧមា]]និត្យនៅនឹងព្រះស្វាមីរបស់ទ្រង់គឺព្រះ[[ព្រះសិវៈ|ឝិវ]]។ ព្រះនាងជយរាជទេវីមានព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គដែលគ្រប់គ្រងក្រុងលវោ ([[ខេត្តលពបុរី|ចង្វាតលវបុរី]] ប្រទេស[[ថៃ]]បច្ចុប្បន្ន)។ ព្រះរាជបុត្រានេះក៏មានបំណងធ្វើ[[តបធម៌]]ដែរ ដែលព្រះនាងទូន្មានឲ្យធ្វើត្រូវតាមផ្លូវធម៌រហូតដល់បានសំរេចបំណង។ ព្រះនាងជយរាជទេវីបានណែនាំព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីទទួលយកមាគ៌ាព្រះធម៌នៃព្រះ[[សម្មាសម្ពុទ្ធ]]ដែលជាផ្លូវស្ងប់ចប់ផុតទុក្ខ។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី ក៏បានរំសាយព្រះកេសាដែលមានស្នៀតព្រះកេសដើម្បីធ្វើតបធម៌។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី បានបញ្ជាក់ពីព្រះបាទឝ្រីជយឥន្ទ្រវម៌្មនៃប្រទេសចាម្ប៉ាដែលមានចរិតឥតកោតក្រែងប្រៀបបីនឹងក្រុងរាពណ៍មកច្បាំងប្រទេសកម្ពុជាស្មើមេឃ («ទ្យោសមកម្វុជទេឝ») ។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ បានវាយបកវិញនិងរហូតកាន់កាប់បានរាជធានីវិជយ និងនគរដទៃទៀត ដែលទ្រង់អាចចាត់ទុកថាជាផ្ទះរបស់ទ្រង់។ ក្រោយពេលដែលបានជួបព្រះរាជស្វាមីវិញ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីបានយាងធ្វើបុណ្យគ្រប់ទិសទី។ ព្រះនាងមានព្រះរាជបញ្ជាឲ្យលេងរបាំនិងសំដែងរឿងដែលស្រង់ចេញពី[[ទសជាតក|ទសជាតក៍]]។ ព្រះនាងដាក់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះនាងឲ្យជាប្រយោជន៍ដល់សាសនានិងមនុស្សក្រីក្រ។ ព្រះនាងបានប្រមូលក្មេងស្រីដែលម្តាយបោះបង់និងបង្កើតជាភូមិឲ្យរស់នៅ ជាភូមិមានសេចក្តីសុខចំរើន។ ព្រះនាងទ្រង់ឲ្យក្មេងស្រីទាំងនោះបួសនិងប្រតិបត្តិធម៌ខ្ជាប់ខ្ជួន។ == ព្រះរាជវង្សានុវង្ស == ព្រះនាងជយរាជទេវីមានបុត្រជាមួយព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ​៤ អង្គ ដែល​ស្គាល់ឈ្មោះ​ក្នុងចំណោម​ច្រើន​អង្គ៖ *១-​ព្រះ​[[សូយ៌កុមារ]] ទ្រង់​ជា​កវី​ឯក ១​ អង្គ​ក្នុង​ការ​តែង​កាព្យ​[[សំស្ក្រឹត]] នៅ​សិលាចារឹក​ប្រាសាទតាព្រហ្ម។ *២-​​ព្រះ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២|ឥន្ទ្រ​វម៌្មទី២]]​ជា​ក្ឝត្រនៃ[[ខេត្តលពបុរី|លវបុរ]]។ *៣-​ព្រះ​[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]ជា​ប្រមុខ​មេទ័ព។​ <ref>http://realitycambodia.com/kh/component/content/article/79{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> បើផ្អែកលើសិលាចារឹកមួយចំនួនបានបញ្ជាក់ថាក្រោយពីវិទ្យានន្ទន៍វាយបានវិជយ វិទ្យានន្ទន៍បានអោយអនុជថ្លៃនៃជយវម៌្មទី៧ សោយរាជ្យនៅទីនោះ ដែលមាននាមថា[[អិន]] អនុជអង្គនេះគឺជាប្អូនប្រុសរបស់ជយរាជទេវី ដូច្នេះព្រះនាងមានបងប្អូនបីនាក់។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]])}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years=គ.ស ១១៨១–១២១៥}} {{s-aft|after= ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} c6p4n9me07xp5jzspe5xegf4ku3x1xd 0 28297 342374 339869 2026-11-01T21:38:23Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342374 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ធម្មរាជាទី១<br/>(ធម្មាសោករាជ) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៧៣-១៣៨៥ | coronation = គ.ស ១៣៧៣ | full name = ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មាសោករាជ | predecessor = ព្រះបាទ[[បរមរាមាទី១]] | successor = ព្រះបាទ[[បរមរាជាទី១]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]]) | spouse = | issue = ពញ្ញាកែវ<br/>ពញ្ញាទ័យ<br/>[[បរមរាជាទី១|ពញ្ញាយ៉ាត]] | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោវង្ស]] | mother = ព្រះនាង[[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = ១៣៨៥ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ធម្មរាជាទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Dhamma Reachea I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៨៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៧៣-១៣៨៥) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី២ របស់ [[ស្រីសុរិយោវង្ស|ព្រះស្រីសុរិយោវង្ស]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំឆ្លូវ បញ្ចស័ក ព.សករាជ ១៩១៦ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៣៧៣ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១២៩៥ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មាសោករាជ"''' ទ្រង់បានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះជេស្ឋា (បង) របស់ខ្លួនគឺ [[បរមរាមាទី១|ព្រះបរមរាមាទី១]] រហូតដល់សៀមលើកទ័ពវាយប្រហាររាជធានីអង្គរជាលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_Recueil_de_memoires.html?id=Q5nj-DPLAGAC Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux], Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali) </ref> == សៀមវាយប្រហារក្រុងអង្គរ ក្នុងរយៈពេល៧ខែ == '''Siam attacks Angkor city for seven months''' ក្នុងឆ្នាំដែល ធម្មរាជាទី១ ឡើងគ្រងរាជ សៀមបានវាយ យកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច បានជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ ស្ដេចសៀមនាម [[បរមរាជាធិរាជទី២|ចៅបរមរាជា]] បានចាត់ឱ្យ "[[ឥន្ទរាជា|ពញ្ញាព្រែក]]" ដែលជាបុត្ររបស់ខ្លួន លើកទ័ព ១០០,០០០ (១សែននាក់) និង ប្រើប្រាសដំរីចម្បាំង ៣៦០ ក្បាល ហើយបានបំពាក់កាំភ្លើងធំ នៅពីលើខ្នងដំរីផងដែរ បូករួមជាមួយនិង រទេះសឹកចម្បាំង ៥ពាន់គ្រឿង វាយប្រហារចូលក្រុងអង្គរ គ្រានោះ ដោយសារតែជញ្ជាំងក្រុងអង្គរពីមុនខូតខាតស្ទើរទាំងស្រុង ធម្មរាជាទី១ ក៏ចាត់ឱ្យលោក មហាឧបរាជ ចៅហ៊្វាលោហៈ សង់ជញ្ជាំងក្រុងអង្គរឡើងវិញ ធ្វើពីឬស្សីកម្ពស់ ២២ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ១១ម៉ែត្រ និង ប្រមូលកងទ័ព ចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ជាមួយ និង ដំរីចម្បាំង ២៤០ ក្បាល នៅចាំការពារក្រុងអង្គរ ។ មេទ័ពសៀម ពញ្ញាព្រែក បានលើកទ័ព ព័ទ្ធជុំវិញក្រុងអង្គរទាំង ៤ទិស និង បានបញ្ជារឱ្យកងទ័ពដាក់ជណ្ដើរឬស្សី ឡើងវាយប្រហារចូលក្រុងអង្គរ និង បានប្រើឈើធំស្រួចរុញបំបុកទ្វារក្រុងអង្គរទាំង ៤ច្រក ដោយសារតែទ្វារក្រុងអង្គរធ្វើពីបន្ទះដែក លាយសំរិទ្ធ ទើបកងទ័ពសៀមពិបាកវាយសម្រុកចូល ។ ក្នុងពេលដែលទ័ពសៀម វាយសម្រុកចូល ធម្មរាជាទី១ បានចាត់ឱ្យ ពញ្ញាកែវ ការពារច្រកទ្វារខាងលិច ពញ្ញាទ័យ ការពារច្រកទ្វារខាងជើង [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ការពារច្រកទ្វារខាងត្បូង និង ចៅហ៊្វាលោហៈ ការពារច្រកទ្វារខាងកើត ទ័ពសៀមវាយសម្រុកចូល ដោយការឡើងជណ្ដើរឬស្សី ក៏ត្រូវទ័ពខ្មែរបាញ់ព្រួញធ្លាក់ស្លាប់អស់ច្រើន សម្លេងកាំភ្លើងធំបាញ់ប្រហារគ្នាទៅមក លាន់លឺពេញសមរភូមិអង្គរ ដោយកាំភ្លើងធំខ្មែរនៅទីខ្ពស់ ហើយមានព្រៀបជាងបានបាញ់បំបែកទ័ពសៀមខ្ចាត់ខ្ចាយជាបន្តបន្ទាប់ សៀមបានវាយឡោមព័ទ្ធក្រុងអង្គរអស់រយៈពេល៧ខែ តែនៅតែមិនអាចបំបែកក្រុងអង្គរបាន ទើបពញ្ញាព្រែក ផ្ញើសំបុត្រទៅបិតាខ្លួន ចៅបរមរាជា ឱ្យរកយុទ្ធសាស្ត្រវាយបំបែកក្រុងអង្គរជាបន្តទៀត ។ <ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ជ័យជំនះរបស់សៀម មកលើក្រុងអង្គរ == '''Siamese victory over Angkor city''' ខណៈពេលដែលកងទ័ពសៀមមិនអាចវាយចូលក្រុងអង្គរបាន ស្ដេចសៀម បានប្រើកលល្បិចមួយ ដោយឱ្យ ពញ្ញាព្រែក បញ្ជូនចារកម្ម ៦នាក់ ចូលបន្លំជាកងទ័ពខ្មែរ និង បានឡើងទៅបង្ខូច កាំភ្លើងធំអស់ជាច្រើន ដែលដាក់បម្រុងនៅលើកំពែងក្រុង ក្រោយពេលដែលបង្ខូចកាំភ្លើងធំរួចរាល់ ចារកម្មទាំង ៦នាក់នោះ បានផ្ញើរសំបុត្រតាមព្រាបនាំសារ ឱ្យពញ្ញាព្រែក លើកទ័ពវាយចូលក្រុងអង្គរ រួចបក្សពួកខ្លួននិងលួចបើកទ្វារក្រុងអង្គរផ្នែកខាងលិចនៅយប់នេះ ក្នុងពេលច្បាំងគ្នា កាំភ្លើងធំមួយចំនួនបាញ់មិនចេញនោះទេ ក្រោយមក ចារកម្មទាំង៦ បានបើកទ្វារក្រុងអង្គរខាងលិច ពញ្ញាព្រែក ក៏លើកទ័ពចូលតាមច្រកទ្វារខាងលិច ច្បាំងធ្វើឃាតពញ្ញាកែវ នៅពេលនោះ ចៅហ៊្វាលោហៈ លឺដំណឹងថាទ័ពសៀមវាយបែកទ្វារខាងលិច ក៏ចេញពីទ្វារខាងកើត វាយសម្រុកចេញ ទៅការពារ ពញ្ញាយ៉ាត នាំរត់ចេញពីក្រុងអង្គរតាមច្រកទ្វារខាងត្បូង ក៏ប្រទះនិងទ័ពដំរីសៀម ក៏ដឹកនាំទ័ពដំរីខ្មែរ ទៅប្រជល់និងទ័ពដំរីសៀម វាយសម្រុកឱ្យពញ្ញាយ៉ាត រត់គេចខ្លួនបាននៅពេលនោះ រីឯចៅហ៊្វាលោហៈ ក៏ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិអង្គរនាពេលនោះ បូករួមទាំង ធម្មរាជាទី១ និង បុត្រទាំង២អង្គទៀតផងដែរ នៅទីបំផុតសៀមវាយបែកក្រុងអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ នៃគ.សករាជ ពញ្ញាព្រែក ដែលជាបុត្រស្ដេចសៀម បានដាក់ឱ្យត្រួតត្រាក្រុងអង្គរ ហើយពញ្ញាព្រែក បានប្រកាសសោយរាជ្យ និងបានប្ដូរឈោះថ្មីហៅថា "ឥន្ទរាជា" (Indra Rachha) និងបានសោយរាជនៅក្រុងអង្គរអស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបពញ្ញាយ៉ាត លើកទ័ពមកបណ្ដេញសៀមចេញពីក្រុងអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៨ នៃគ.សករាជ ហើយជាពេលដែលទ្រង់យាងចាកចោលក្រុងអង្គរ មកតាំងបន្ទាយ នៅតំបន់ "ទួលបាសាន" ស្រុកស្រីសន្ធរ (បច្ចុប្បន្ន: ខេត្តកំពង់ចាម) ចាប់ពីពេលនោះមក ហើយទ្រង់មានព្រះនាម ក្នុងរាជថា បរមរាជាទី១ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/title/()/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ធម្មរាជាទី១]]''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' |- | align="center" | ព្រះធម្មរាជាទី១ ជាបុត្រទី២ របស់ព្រះស្រីសុរិយោវង្ស, ហើយព្រះធម្មរាជាទី១ មានបុត្រចំនួន ៣អង្គ ។ | align="center" | '''ពញ្ញាកែវ''' <br> '''ពញ្ញាទ័យ''' <br> '''[[ពញ្ញាយ៉ាត]]''' |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Dhamma Reachea I''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Son''' |- | align="center" | Dhamma Reachea I was the second son of Soriyoavong, and Dhamma Reachea I had three son. | align="center" | '''Ponhea Keo''' <br> '''Ponhea Tey''' <br> '''Ponhea Yat''' |} == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៣៨៥)''}} {{Succession box|before= [[បរមរាមាទី១]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៧៣-១៣៨៥'''|after=[[បរមរាជាទី១]]<br/>([[សម័យកាលចតុមុខ]])}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} cx6rydwtxjy9lytbvl48nrvpxxf2b83 0 34616 342344 323601 2026-11-01T16:45:28Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សៅវភាផងស៊ី]] ទៅ [[សម្តេចព្រះនាងចៅ សៅវភាផង់សី ព្រះបរបមរាជនីនាថ]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 323601 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|monarch | name = សៅវភាផងស៊ី<br>เสาวภาผ่องศรี | title = ព្រះរាជនីនាថ នៃប្រទេសសៀម | image = Queen_Saovabha_Phongsri_Queen_mather_of_Siam.jpg | succession = [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|សម្ដេច​ព្រះ​រាជ​អគ្គ​មហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រសៀម]] | predecessor = [[សុន័ទ្នាកុមារីរ័តន៍]] | successor = [[ឥន្ទ្រសក្តិសចី]] | reign = 1878 – 23 October 1910 | reign-type = Tenure | consortreign = | full name = | spouse = [[ចុល្លាង្ករណ៍]] {{small|(Rama V)}} | issue = [[សម្តេចព្រះចៅបរបមវង្សធើ ចៅហ្វាពាហុរ័តមណីម័យ ក្រុមព្រះទេពនារីរ័ត្ន]]<br />[[វជិរាវុធ |ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ ]] {{small|(Rama VI)}} <br />[[សម្តេចព្រះចៅបរបមវង្សធើ ចៅហ្វាត្រីពេជរុត្នថាំរុង]]<br />[[សម្តេចព្រះអនុជាធិរាជ ចៅហ្វាចក្រពង្សភូវនាថ ក្រុមហ្លួងពិស្ណុលោកប្រជានាថ]]<br />[[សម្តេចព្រះចៅបរបមវង្សធើ ចៅហ្វាសិរីរាជកកុធភណ្ឌ]]<br />[[សម្តេចព្រះអនុជាធិរាជ ចៅហ្វាអ័សដាងតេជវុធ ក្រុមហ្លួងនគរាជសីម៉ា]]<br />[[សម្តេចព្រះចៅបរបមវង្សធើ ចៅហ្វាចុឌាធុជរាតិលុក ក្រុមឃុនពេជ្របូរណ៏ឥន្រ្ទាជ័យ]]<br />[[]] {{small|(Rama VII)}} | dynasty = រាជវង្សចក្រី | father = [[មង្កុដ]] {{small|(Rama IV)}} | mother = [[សម្ដេចព្រះបិយមាវតី ស្រីព័ជ្រិន្ទ្រមាតា|អ្នកម្នាង ប៉ៀម សុច្រិត្តកុល]] | birth_date = {{birth date|1861|1|1|df=y}} | birth_place = [[Grand Palace]], [[Bangkok]], [[Siam]] | death_date = {{death date and age|1919|10|20|1861|5|10|df=y}} | death_place = [[Grand Palace]], [[Bangkok]], [[Siam]] }} '''សម្ដេចព្រះនាងចៅសៅវភាផងស៊ី ព្រះបរមរាជិនីនាថ''' ({{lang-th|สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ}}; {{RTGS|Saowapha Phongsi}} (ការបញ្ចេញសំឡេង)) គឺជាពាក់កណ្តាលប្អូនស្រី agnatic និងព្រះមហាក្សត្រិយានី [[ចុល្លាង្ករណ៍]] (រាមាទី V) នៃប្រទេសថៃនិងម្តាយរបស់ស្ដេច [[វជិរាវុធ |ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ ]] (រាមាទី ៦) និងព្រះបាទប្រជាធិផុក (រាមាទី ៧) ។ ដូចជានៅក្នុងការអនុលោមតាមប្រពៃណីរាជវង្សថៃព្រះមហាក្សត្រ [[វជិរាវុធ |ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ ]] បានប្រោសប្រទានដល់ពេលក្រោយបានម្តាយរបស់គាត់មានចំណងជើងនៃ "សម្តេចព្រះឝ្រីព័ជ្រិន្ទ្រាបរមរាជនីនាថ" នេះ ({{lang-th|สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ}}) ។ == ជីវិត == Saovabha បានកើតជាព្រះនាងនៃសៀមដើម្បីស្ដេច[[មង្កុដ]] (ឬរាមាទី IV ន) និងព្រះអង្គម្ចាស់ [[សម្ដេចព្រះបិយមាវតី ស្រីព័ជ្រិន្ទ្រមាតា|អ្នកម្នាង ប៉ៀម សុច្រិត្តកុល]] ។ នាងគឺជាប្អូនស្រីពៅរបស់ព្រះមហាក្សត្រីយានី [[សុន័ទ្នាកុមារីរ័តន៍]] នាពេលអនាគតព្រះមហាក្សត្រិយានី [[សាវាដវ័ទន្នា]] និងការ។ Saovabha បានក្លាយជាអគ្គមហេសីរបស់បងប្រុសពាក់កណ្តាលរបស់នាងព្រះបាទចុល្លាង្កជួនកាលក្នុង 1878. នាងបានផ្ដល់ឱ្យគាត់មានកុមារ 9, 5 អាចនឹងរស់ដល់ពេញវ័យនេះ (ម្នាក់បានស្លាប់នៅក្នុងទារក) ពីរនឹងក្លាយទៅជាស្តេចសៀម។ នៅក្នុងឆ្នាំ 1897 ព្រះមហាក្សត្រី Saovabha បានក្លាយជាស្ត្រីដំបូងដែលជាសាកលវិទ្យាល័យ Regent របស់សៀមនៅពេលដែលប្តីរបស់នាងបានទៅលើដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់អឺរ៉ុប។ នៅពេលដែលគាត់ត្រឡប់មកវិញគាត់បានប្រទានដល់នាងចំណងជើងនៃ "សម្ដេចព្រះនាងចៅសៅវភាផង់សីុ ព្រះបរមរាជិនីនាថ" ({{lang-th| สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ}}) (ប្រហែលស្មើទៅនឹង ព្រះមហាក្សត្រីរាជានុសិទ្ធ) ។ ក្នុងអំឡុងពេលរបស់នាងខណៈដែលនាងយកផលប្រយោជន៍មហាក្សត្រីមនុស្សជាច្រើនជាពិសេសក្នុងបញ្ហាដែលទាក់ទងនឹងស្ត្រី។ នៅឆ្នាំ 1904 នាងបានបង្កើតឡើងជាផ្នែកមួយនៃសាលារៀនជាលើកដំបូងសម្រាប់ក្មេងស្រីនៅក្នុងក្រុមហ៊ុន Siam; "សាលា Rajini" ឬព្រះមហាក្សត្រិយានីរបស់សាលានៅទីក្រុងបាងកក។ ពេលគាត់ស្លាប់នៅឆ្នាំ 1919 នៅអាយុ 57 នោះនាងត្រូវបានគេដែលបានផ្ដល់ឱ្យក្នុងពិធីបុណ្យសពភូមិន្ទធំដែលចូលរួមដោយសមាជិកទាំងអស់នៃរាជវង្សសៀមនិងពិធីនេះត្រូវបានអធិបតីដោយកូនប្រុសរបស់នាងស្ដេច Vajiravudh ។ នាងបានដើរតួនាទីលេចធ្លោក្នុងការ the1924 បច្ឆាមរណៈវិមានច្បាប់នៃភាពជោគជ័យ, នៅក្នុងការដែលកូនប្រុសរបស់គាត់ព្រះមហាក្សត្រ Vajiravudh ចែងថាកូនរបស់នាងនឹងយកអាទិភាពក្នុងចំណោមអ្នកដទៃទៀតទាំងអស់នៅលើបន្ទាត់នៃការស្នងតំណែងនោះទេ។ នេះបានធានាការចូលរបស់កូនប្រុសពៅរបស់នាងព្រះអង្គម្ចាស់ប្រជាធិផុកសោយរាជ្យក្នុងឆ្នាំ 1925 បើទោះបីជាមានការកូនប្រុសជាន់ខ្ពស់និងរៀនពីជូឡាឡុង។ ព្រះមហាក្សត្រិយានី Saovabha វិទ្យាស្ថានពិធីរំលឹកត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះរបស់នាង។ ==កុមារ== នាងមាន 9 កុមារដែលមានព្រះបាទចុល្លាង្ក: {| class="wikitable" !Name!!Birth!!Death!!Spouse!!Children |- | [[ផាហុរ័តមានីមៃ|Bahurada Manimaya, Princess Debanariratana]]||19 December 1878||27 August 1887|| || |- | rowspan="4" | [[Vajiravudh]]|| rowspan="4" |1 January 1880 || rowspan="4" |25 November 1925|| [[Sucharit Suda|Prueng Sucharitakul]] || None |- | [[Lakshamilavan|Princess Vannabimol Varavan]] || None |- | [[Indrasakdi Sachi|Prabai Sucharitakul]] || None |- | [[Suvadhana|Khrueakaeo Abhayavongsa]] || [[Bejaratana Rajasuda|Princess Bejaratana Rajasuda]] |- | [[Tribejrutama Dhamrong|Prince Tribejrutama Dhamrong]]||8 February 1881||22 November 1887|| || |- | rowspan="2" | [[ច័ក្រកាផុងស៍ ភូវនាច|Chakrabongse Bhuvanath, Prince of Bisnulok]]|| rowspan="2" |3 March 1883|| rowspan="2" |13 June 1920|| Ekaterina Ivanovna Desnitskaya || [[Chula Chakrabongse|Prince Chula Chakrabongse]] |- | Princess Javalit Obhas Rabibadhana || None |- | Prince [[Siriraj Kakudhabhanda]] ||27 November 1885|| 3 May 1887|| || |- |Princess (Unname)|| 13 December 1884 ||13 December 1884|| || |- |[[Asdang Dejavudh|Asdang Dejavudh, Prince of Nakhon Rajasima]]||12 May 1889||9 February 1924|| Phaeo Sutthibun ||None |- | rowspan="3" | [[Chudadhuj Dharadilok|Chudadhuj Dharadilok, Prince of Bejraburana]]|| rowspan="3" | 5 July 1892 || rowspan="3" | 8 July 1923|| La-o Sirisambandh || Princess Sudasiri Sobha |- | Ravi Kayananda || [[Varananda Dhavaj|Prince Varananda Dhavaj]] |- | Princess Bunchiradhorn Jumbala || None |- |[[Prajadhipok]]||8 November 1893||30 May 1941|| [[Rambhai Barni|Princess Rambhai Barni Svastivatana]] ||None |} លើសពីនេះទៀតព្រះមហាក្សត្រិយានីផងដែរដែលបានអនុម័តកូនស្រី Savang Vadhana របស់ព្រី Valaya Alongkorn និងបានលើកឡើងថាជាកូនស្រីរបស់នាង។ == ព្រះរាជឥស្សរិយយស == {| class="wikitable" |- ! Tenure !! ភាសាថៃ !! រូបឣក្សរខ្មែរ |- || 1864 – 1869 || พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี || ព្រះចៅលូកធើ ព្រះអង្គចៅសៅវភាផង់សីុ |- || 1869 – 1878 || พระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี ||ព្រះចៅណងនាងធើ ព្រះអង្គចៅសៅវភាផង់សីុ |- || 1878 – 1879 || พระนางเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี || ព្រះនាងធើ ព្រះអង្គចៅសៅវភាផង់សីុ |- || 1879 – 1880 || พระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระราชเทวี ||ព្រះនាងចៅសៅវភាផង់សីុ ព្រះរាជទេវី |- || 1880 – 1894 || พระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระวรราชเทวี ||ព្រះនាងចៅសៅវភាផង់សីុ ព្រះវររាជទេវី |- || 1894 – 1897 || สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระอรรคราชเทวี || សម្ដេចព្រះនាងចៅសៅវភាផង់សីុ ព្រះឣគ្គរាជទេវី |- || 1897 – 1910 || สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ || សម្ដេចព្រះនាងចៅសៅវភាផង់សីុ ព្រះបរមរាជិនីនាថ |- | 1910 – 1919 || สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี <br> สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี พระพันปีหลวง || សម្តេចព្រះឝ្រីព័ជ្រិន្ទ្រាបរមរាជនីនាថ ព្រះបរមរាជជននី <br>សម្តេចព្រះឝ្រីព័ជ្រិន្ទ្រាបរមរាជនីនាថ ព្រះបរមរាជជននី ព្រះពាន់បុីហ្លួង |- |} == រូបថត == <gallery> ឯកសារ:Queen_Saovabha_Phongsri_of_Siam.jpg| ឯកសារ:สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ.jpg| ឯកសារ:Queen Saovabha Phongsri.jpg | ឯកសារ:Queen Saovabha.jpg| ឯកសារ:Saovabha Phongsri.jpg| </gallery> ==គ្រឿងឥស្សរិយយស== ;គ្រឿងឥស្សរិយយសថៃ * [[File:Order of the Royal House of Chakri (Thailand) ribbon.svg|70px]] គ្រឿងខត្តិយរាជឥស្សរិយយសមហាចក្រីបរមរាជវង្ស (ម.ច.ក.) * [[File:Order of the Nine Gems (Thailand) ribbon.svg|70px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសនពរ័ត្នរាជវរាភរណ៍ (ន.រ.) * [[File:Order of Chula Chom Klao - 1st Class (Thailand) ribbon.svg|70px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសចុលចមក្លៅ ថ្នាក់ទី ១ បឋមចុលចមក្លៅ (ប.ច.) * [[File:Order of the Crown of Thailand - Special Class (Thailand) ribbon.svg|70px]] គ្រឿងរាជឥស្សរិយយសមង្កុដថៃ ថ្នាក់វិសេស មហាវជិរមង្កុដ (ម.វ.ម.) * [[File:King Rama IV Royal Cypher Medal (Thailand) ribbon.svg|70px]] មេដាយរ័ត្នាភរណ៍ រជ្ជកាលទី ៤ ថ្នាក់ទី ២ (ម.ប.រ.២) * [[File:King Rama V Royal Cypher Medal (Thailand) ribbon.svg|70px]] មេដាយរ័ត្នាភរណ៍ រជ្ជកាលទី ៥ ថ្នាក់ទី ១ (ច.ប.រ.១) * [[File:King Rama VI Royal Cypher Medal (Thailand) ribbon.svg|70px]] មេដាយរ័ត្នាភរណ៍ រជ្ជកាលទី ៦ ថ្នាក់ទី ១ (វ.ប.រ.១) ;គ្រឿងឥស្សរិយយសបរទេស * [[File:Order of Queen Maria Luisa (Spain) - ribbon bar.svg|70px]] Dame of the [[Order of Queen Maria Luisa]] (Kingdom of Spain) ==External links== * [http://www.redcross.or.th/english/home/index.php4 The Thai Redcross Society] * [http://www.redcross.or.th/english/aboutus/snake.php4 The Queen Saovabha Memorial Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827150530/http://www.redcross.or.th/english/aboutus/snake.php4 |date=2009-08-27 }} == ឯកសារយោង == ==កំណត់== {{commons category| សម្ដេចព្រះបិយមាវតី ស្រីព័ជ្រិន្ទ្រមាតា}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]] *[[រាមកេរ្តិ៍]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី]] *[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា]] *[[ក្រុងរាពណ៍]] *[[នាងមណ្ឌោលគីរី]] *[[នាងកាមអគ្គីនាគ|នាងអគ្គីនាគ]] *[[នាគក្បាលប្រាំបួន]] *[[វត្តព្រះកែវមរកត]] *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] *[[នាគ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរនៅលើទឹកដីថៃ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសថៃ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[ព្រះម៉ែនីវ៉ាន់]] *[[សាសនប្រវត្តិ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីព្រះមហាក្សត្រនៃឥណ្ឌាបុរាណ]] *[[រាយព្រះនាមម្ចាស់ក្សត្រីនៃអធិរាជចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃមីយ៉ាន់ម៉ា]] *[[ព្រះនាងឆាងគុលីពោធិសត្វ]] *[[កម្ពុជនាគរាជ|ភុជង្គនាគ]] *[[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|ព្រះថោង]] *[[ព្រះបាទវិរូបក្ខ]] {{S-start}} {{Succession box|before=[[ សុន័ទ្នាកុមារីរ័តន៍|ព្រះនាងចៅសុន័ទ្នាកុមារីរ័តន៍]]<br> សម្ដេច​ព្រះ​រាជ​អគ្គ​មហេសី នៃព្រះបាទ[[ចុល្លាង្ករណ៍]].|title=[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ| សម្ដេច​ព្រះ​រាជ​អគ្គ​មហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រសៀម]]|years=|after=[[ឥន្ទ្រសក្តិសចី |សម្តេចព្រះនាងចៅឥន្ទ្រសក្តិសចី ព្រះវររាជជាយា]]<br> សម្ដេច​ព្រះ​រាជ​អគ្គ​មហេសី នៃព្រះបាទ[[វជិរាវុធ |ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ ]].}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រិយានីថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សចក្រី]] 4jetig2myp3j23ham2u9zpd174dy3ra 0 34647 342347 275670 2026-11-01T16:48:12Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[សម្តេចព្រះនាងចៅ សៅវភាផង់សី ព្រះបរបមរាជនីនាថ]] 342347 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្តេចព្រះនាងចៅ សៅវភាផង់សី ព្រះបរបមរាជនីនាថ]] iztl7mhrk2sjgd7vyogdwy47fn13g31 0 35394 342355 340927 2026-11-01T19:22:09Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342355 wikitext text/x-wiki ក្រុមជំនុំ (អង់គ្លេស: Church) ជាមនុស្សទាំងឡាយណាដែលត្រូេវបានត្រាស់ហៅដោយព្រះគ្រីស្ទ និងត្រូេវបានត្រាស់ហៅឲ្យមកឯព្រះគ្រីស្ទ ដើម្បីឲ្យបានរួមប្រកបជាមួយនឹងសេចក្ដីសង្គ្រោះរបស់ព្រះអង្គ។ នៅក្នុងគំនិតរបស់ពួកយូដា ក្រុមជំនុំគឺជាសហធម្មាចារី ឬក្រុមមនុស្សដែលប្រមូលផ្ដុំគ្នាដើម្បីថ្វាយបង្គំ។ [[ឯកសារ:Hortus_Deliciarum,_Das_Gebäude_der_Kirche_mit_den_Gläubigen.JPG|រូបភាពតូច|ការបង្ហាញនៅមជ្ឈឹមសម័យ ស្ដីអំពីក្រុមជំនុំ ពី the [[Hortus deliciarum]] of [[Herrad of Landsberg]] (សតវត្សទី១២)]] ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានគឺជាពាក្យមួយដែលត្រូវបានប្រើជាទូទៅដោយនិកាយប្រូតេស្តង់ និងក្រុមផ្សេងទៀត សំដៅទៅលើក្រុមមនុស្សទាំងមូលដែលកាន់សាសនាគ្រីស្ទ។ នៅក្នុងការយល់ឃើញនេះ «ក្រមជំនុំគ្រីស្ទាន» មិនសំដៅទៅលើនិកាយគ្រីស្ទានជាក់លាក់ណាមួយឡើយ គឺសំដៅទៅលើរូកាយរបស់ពួកអ្នកជឿទាំងអស់។<ref>The four traditional notes of the Christian Church [http://www.google.com/search?num=100&hl=en&lr=&client=firefox-a&hs=D4c&rls=com.google%3Aen-US%3Aofficial&tbs=bks%3A1&q=traditional+notes+of+the+church%3A+unity%2C+holiness%2C+catholicity%2C+and+apostolicity.+&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai= Google Link]</ref> មានការបកប្រែជាច្រើនជាភាសាអង់គ្លេស នៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី ជាទូទៅប្រើពាក្យ "church" ជាការបកប្រែពាក្យ "ἐκκλησία" (ដែលត្រូវបានសរសេរជាអក្សរផ្សេងទៀតគឺ "''ecclesia''") ត្រូវបានគេឃើញនៅក្នុងអត្ថបទដើមជាភាសាក្រិក ដែលជាទូទៅពាក្យនេះមានន័យថា "អង្គប្រជុំ"។<ref>{{Cite web |url=http://artfl.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.14:1:160.lsj |title=Liddell and Scott:ἐκκλησία |access-date=2017-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501222615/http://artfl-project.uchicago.educgi-bin/philologic/getobject.pl?c.14:1:160.lsj |archive-date=2021-05-01 |url-status=dead}}</ref> ពាក្យនេះឃើញប្រើនៅក្នុង២ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរម៉ាថាយ ២៤ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរកិច្ចការ ៥៨ខក្នុងសំបុត្ររបស់ប៉ូល ២ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរហេព្រើរ ១ខក្នុងសំបុត្រយ៉ាកុប ៣ខក្នុង៣យ៉ូហាន និង១៩ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរវិវរណៈ។<ref>{{cite web|url=http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/1950s/vol_2_no_4_contents/ward.html|title=Ekklesia: A Word Study|publisher=Acu.edu|date=|accessdate=3 September 2013|archivedate=3 កញ្ញា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903214339/http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/1950s/vol_2_no_4_contents/ward.html|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី ពាក្យ ἐκκλησία ត្រូវបានប្រើសម្រាប់សហគមក្នុងតំបន់ ព្រមទាំងសំដៅទៅលើពួកអ្នកជឿទាំងអស់។<ref>McKim, Donald K., ''Westminster Dictionary of Theological Terms'', Westminster John Knox Press, 1996</ref> == ដើមកំណើតក្រុមជំនុំ == ពាក្យក្រិក ''[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?strongs=G1577 ekklēsia]'', ន័យត្រង់គឺ "ហៅឲ្យមកជួយ" ឬ "ហៅឲ្យមកធ្វើអ្វីមួយ" ហើយជាធម្មតាពាក្យនេះត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើក្រុមមនុស្សដែលត្រូវបានហៅមកឲ្យរួបរួមគ្នា ដើម្បីបំពេញមុខងារមួយចំនួន ជាពិសេសបណ្ដាលជននៅទីក្រុង ដូចមាននិយាយក្នុងកិច្ចការ ១៩:៣២-៤១ ជាពាក្យក្នុងព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មី សំដៅទៅលើក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន (ទាំងក្រុមក្នុងតំបន់ ឬរូបកាយរបស់ពួកអ្នកដែលមានជំនឿ)។ នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស ពាក្យ "church" មកពីភាសាអង់គ្លេសសម័យដើម ''cirice'', ដែលមានប្រភពមកពីភាសាអាឡឺម៉ង់ខាងលិច ''*kirika'', ហើយមកពីពាក្យក្រិក {{lang|grc|κυριακή}} ''kuriakē'', មានន័យថា "របស់ព្រះអម្ចាស់"។ ពាក្យ ''Kuriakē'' (ពាក្យកាត់របស់ {{lang|grc|κυριακὴ οἰκία}} ''kuriakē oikia)'' ដែលសំដៅលើ "ក្រុមជំនុំ" មានន័ថា "ដំណាក់របស់ព្រះអម្ចាស់" ឬ {{lang|grc|ἐκκλησία κυριακή}} ''ekklēsia kuriakē'' មានន័យថា "ក្រុមជំនុំរបស់ព្រះអម្ចាស់"។<ref name="etymonline">{{cite encyclopedia|last=Harper|first=Douglas|encyclopedia=Online Etymology Dictionary|title=church|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church|accessdate=2008-01-18|year=2001|quote=O.E. ''cirice'' "church," from W.Gmc. *''kirika'', from Gk. ''kyriake'' (''oikia'') "Lord's (house)," from ''kyrios'' "ruler, lord."}}</ref> ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានជាច្រើនជួនកាលត្រូវបានហៅថា {{lang|grc|κυριακόν}} ''kuriakon'' (មាន័យថា "របស់ព្រះអម្ចាស់") នៅក្នុងភាសាក្រិក តាំងពីសតវត្សទី៤។<ref>{{cite encyclopedia|last=Harper|first=Douglas|encyclopedia=Online Etymology Dictionary|title=church|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church|accessdate=2008-01-18|year=2001|quote=Gk. ''kyriakon'' (adj.) "of the Lord" was used of houses of [[Christian worship]] since c. 300, especially in the East, though it was less common in this sense than ''ekklesia'' or ''basilike''.}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រក្រុមជំនុំ == ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានមានដើមកំណើតក្នុងពួកយូដាកាត់រ៉ូម ក្នុងសតវត្សទី១ ដែលត្រូវបានគេឃើក្នុងបទបង្រៀនរបស់ព្រះយេស៊ូវអ្នកណាសារ៉ែត ដែលព្រះអង្គបានប្រមូលក្រុមសាវ័កមុនដំបូង។ ក្រោយមកពួកសាវ័កទាំងនោះត្រូេវបានគេស្គាល់ថាជា "គ្រីស្ទាន"; យោងតាមបទគម្ពី ព្រះយេស៊ូវបានបង្គាប់ពួកគេឲ្យផ្សាយដំណឹងល្អទៅទូទាំងពិភពលោក។ ចំពោះគ្រីស្ទានភាគច្រើន ថ្ងៃសម្រាកនៃបុណ្យថ្ងៃទី៥០ (ជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលកើតឡើងក្រោយពិព្រះយេស៊ូវយាងឡើងទៅស្ថានសួគ៌) តំណាងឲ្យកំណើតនៃក្រុមជំនុំ <ref>{{cite web|author=The Editors of Encyclopædia Britannica|title=Pentecost {{!}} Christianity|url=https://www.britannica.com/topic/Pentecost-Christianity|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Religions - Christianity: Pentecost|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/pentecost.shtml|website=bbc.co.uk|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|accessdate=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=7z7zojoOo94C&pg=PA90|title=Salvation is from the Jews (John 4:22): Saving Grace in Judaism and Messianic Hope in Christianity|last1=Milavec|first1=Aaron|date=2007|publisher=Liturgical Press|accessdate=4 November 2016|isbn=9780814659892|page=90|language=en}}</ref> និងការយាងចុះមកនៃព្រះវិញ្ញាណដ៏វិសុទ្ធលើពួកសាវ័កដែលព្រះយេស៊ូវបានត្រាស់ហៅ។<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/15614b.htm "Pentecost (Whitsunday)"]. ''[[Catholic Encyclopedia]]''. Accessed on 4 November 2016.</ref> ភាពដឹកនាំនៃក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានបានចាប់ផ្ដើមដោយពួកសាវ័ក។<ref name="Church as an Istitution">"Church as an Institution", ''Dictionary of the History of Ideas'', University of Virginia Library [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50 |date=2006-10-24 }}</ref><ref>''An Overview of Christian History'', Catholic Resources for Bible, Liturgy, and More [http://catholic-resources.org/Bible/History-Christian.htm]</ref> ក្រុមជំនុំបានរីកសុសសាយបន្តិចម្ដងៗទូទាំងចក្រភពរ៉ូម និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត ដោយទទួលបាននូវការសម្រេចបានយ៉ាងច្រើន ដូចជានៅយេរូសាឡិម អាន់ទីយ៉ូក និងអ៊ីដេសសា។<ref>{{CathEncy|wstitle=Acts of the Apostles}}</ref><ref>Donald H. Frew, ''Harran: Last Refuge of Classical Paganism'' Colorado State University Pueblo [http://chass.colostate-pueblo.edu/natrel/pom/old/POM9a1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013194242/http://chass.colostate-pueblo.edu/natrel/pom/old/POM9a1.html |date=2007-10-13 }}</ref><ref>''From Jesus to Christ: Maps, Archaeology, and Sources: Chronology'', PBS, retrieved May 19, 2007 [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/maps/cron.html]</ref>។ ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានត្រូវបានគេបៀតបៀនជាខ្លាំង។ ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានត្រូវបានអាជ្ញាធរយូដាថ្កោលទោសថាជាក្រុមខុសឆ្គង (ពួកយូដាដែលបដិសេធព្រះយេស៊ូវ)។<ref>Sophie Lunn-Rockliffe, ''Christianity and the Roman Empire: Reasons for persecution'', Ancient History: Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007 [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302091102/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml |date=2007-03-02 }}</ref> ក្រុមជំនុំបានរីកចំរើនបន្តិចម្ដងៗ រហូតបានក្លាយជាក្រុមស្របច្បាប់ ហើយបន្ទាប់មកត្រូវបានលើកកម្ពស់ដោយអធិរាជ[[Constantine the Great|Constantine]] និង [[Theodosius I]] ក្នុងសតវត្សទី៤។ <ref>Michael DiMaio, Jr., Robert Frakes, ''Constantius II (337-361 A.D.)'', De Imperatoribus Romanis: An Online Encyclopedia of Roman Rulers and their Families [http://www.roman-emperors.org/constaii.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911021431/http://www.roman-emperors.org/constaii.htm |date=2017-09-11 }}</ref><ref name="CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN STATE">Michael Hines, ''Constantine and the Christian State'', Church History for the Masses [http://www.christianchronicler.com/history1/constantine.html]</ref><ref name="Louvel PA 517-518">François Louvel, "Naissance d'un vocabulaire chrétien" in ''Les Pères Apostoliques'' (Paris, Cerf, 2006{{ISBN|978-2-204-06872-7}}), pp. 517-518</ref><ref name="VTB">[[Xavier Léon-Dufour]] (editor), ''Vocabulaire de théologie biblique'' (Paris, Cerf, 1981{{ISBN|2-204-01720-5}}), pp. 323-335.</ref><ref name="Louvel PA 517-518" /><ref>{{bibleverse||Matthew|16:18|ESV}}</ref><ref>{{bibleverse||Matthew|18:17|ESV}}</ref><ref name="100 mots clés">Julienne Côté, ''Cent mots-clés de la théologie de Paul'' ({{ISBN|2-204-06446-7}}), pp. 157ff</ref><ref name="VTB" /><ref name="Louvel PA 517-518" /><ref>http://www.earlychristianwritings.com/text/ignatius-smyrnaeans-longer.html</ref><ref name="TheodosiusDecree">{{cite web|title=Theodosian Code XVI.i.2|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html|work=Medieval Sourcebook: Banning of Other Religions|first=Paul|last=Halsall|date=June 1997|publisher=Fordham University|accessdate=2006-11-23|archivedate=2007-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070227120555/http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{CathEncy|wstitle=Priscillianism|first=Patrick|last=Healy}}</ref> <ref>[[Ramsay MacMullen]], ''Christianity and Paganism in the Fourth to Eighth Centuries'', Yale University Press, September 23, 1997</ref><ref>''Christianity Missions and monasticism'', Encyclopædia Britannica Online [http://www.britannica.com/eb/article-67441/Christianity]</ref><ref>Deno Geanakoplos, ''A short history of the ecumenical patriarchate of Constantinople'', Archons of the Ecumenical Patriarch, retrieved May 20, 2007 [http://www.archons.org/patriarchate/history/pentarchy.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180608070750/http://www.archons.org/patriarchate/history/pentarchy.asp |date=2018-06-08 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=MSN Encarta: Orthodox Church, retrieved May 12, 2007|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwQxJnKj?url=http%3A%2F%2Fencarta.msn.com%2Fencyclopedia_761572657_6%2FOrthodox_Church.html|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes|df=}}</ref><ref>Arias of Study: Western Art, Department of Art History, University of Wisconsin, retrieved May 17, 2007 [http://www.uwm.edu/Dept/ArtHistory/areas_study.html]</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY">''CHRISTIANITY IN HISTORY'', Dictionary of the History of Ideas, University of Virginia Library [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49 |date=2006-09-09 }}</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY" /><ref>{{Cite web |url=http://www.byzantinos.com/Byzantium/Legacy.html |title=''The Byzantine Empire'', byzantinos.com |access-date=2017-08-01 |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928042403/http://www.byzantinos.com/Byzantium/Legacy.html |url-status=dead }}</ref><ref>''BYZANTINE ICONOCLASM AND POLITICAL EARTHQUAKE OF ARAB CONQUESTS – AN EMOTIONAL ‘GUST’'', This Century's Review, retrieved May 24, 2007 [http://www.thiscenturyreview.com/BYZANTINE_ICONOCLASM_AND_POLITICAL.byzantineiconoclasm.0.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201172357/http://www.thiscenturyreview.com/BYZANTINE_ICONOCLASM_AND_POLITICAL.byzantineiconoclasm.0.html |date=2020-12-01 }}</ref><ref>''The History of the Copts'', California Academy of Sciences {{cite web|url=http://www.calacademy.org/research/anthropology/coptic/Copthist.htm|title=Archived copy|accessdate=2007-10-28|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013191715/http://calacademy.org:80/research/anthropology/coptic/Copthist.htm|archivedate=2007-10-13|df=}}, retrieved May 24, 2007</ref><ref>''History of the Maronite Patriarchate'', Opus Libani, retrieved May 24, 2007 [http://www.opuslibani.org.lb/egliseeng/002/antioch1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013194405/http://opuslibani.org.lb/egliseeng/002/antioch1.html |date=2007-10-13 }}</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY" /><ref>[[orthodoxwiki:Church_of_Russia#Autocephalous_Russian_Church|Autocephalous Russian Church]]</ref><ref>Aristeides Papadakis, John Meyendorff , ''The Christian East and the Rise of the Papacy: The Church 1071-1453 A.D.'', St. Vladimir's Seminary Press, August 1994,{{ISBN|0-88141-057-8}},{{ISBN|978-0-88141-057-0}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-67632/Christianity ''Christianity and world religions'', Encyclopædia Britannica]</ref><ref>[http://www.britannica.com/ebi/article-208310 ''South America:Religion'', Encyclopædia Britannica]</ref><ref>''Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents'', Adherents.com [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2010-01-29 }}</ref><ref>[http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html ''Lumen gentium''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906031754/http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html|date=September 6, 2014}}, 8</ref><ref>In [https://books.google.com/books?id=j8-GHiYUSX8C&printsec=frontcover&dq=Dulles+catholicity#v=onepage&q=&f=false The Catholicity of the Church], p. 132, [[Avery Dulles]] noted that this document avoided explicitly calling the Church the "Roman" Catholic Church, replacing this term with the equivalent "which is governed by the successor of Peter and by the Bishops in communion with him" and giving in a footnote a reference to two earlier documents in which the word "Roman" is used explicitly.</ref><ref>Catholic Book of Prayers, Pg. 236, Large-Print Edition; Nihil Obstat and Impramatur. 2005 copyright. Catholic Book Publishing Corp., New Jersey.</ref><ref name="responses">[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html Responses to Some Questions Regarding Certain Aspects of the Doctrine on the Church] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813100622/http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|date=August 13, 2013}}</ref><ref name="CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN STATE" /><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-259978/Saint-Paul-the-Apostle "Paul, the Apostle: The body of Christ", ''Encyclopædia Britannica'']</ref><ref>Karl Adam, The Spirit of Catholicism, Eternal Word Television Network, retrieved May 24, 2007 [http://www.ewtn.com/library/THEOLOGY/SPIRCATH.HTM#07]</ref><ref>"[http://www.britannica.com/eb/article-9064970/communion-of-saints communion of saints]", Encyclopædia Britannica.</ref><ref name="Bartelby65">''Apostolic Succession'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-07.[http://www.bartelby.com/65/ap/apostSuc.html]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.catholic.com/thisrock/2001/0107bt.asp |title=Successors of the Apostles |access-date=2017-08-01 |archivedate=2009-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090523061801/http://www.catholic.com/thisrock/2001/0107bt.asp |url-status=dead }}</ref><ref name="Bartelby65" /><ref>''Nicene Creed'', The Seven Ecumenical Councils, Christian Classics Ethereal Library [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.vii.iii.html]</ref><ref>[http://www.ccel.org/creeds/apostles.creed.html ''Apostle's Creed'', Christian Classics Ethereal Library]</ref><ref>Kenneth D. Whitehead, Four Marks of the Church, EWTN Global Catholic Network [http://www.ewtn.com/faith/Teachings/churb2.htm]</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2351864 Tufts University: Perseus Digital Library: A Greek-English Lexicon]</ref> <ref>[http://www.vatican.va/archive/compendium_ccc/documents/archive_2005_compendium-ccc_en.html#I%20Believe%20in%20the%20Holy%20Spirit Compendium of the Catechism of the Catholic Church, 162]</ref><ref>Note that it does '''not''' say, "''Only through this Church can one obtain salvation''"—it says, "''Only through this Church can one obtain the '''fullness''' of the '''means''' of salvation''", i.e., all the "helps" individual believers need to nurture, protect, cultivate, and grow to fruitful maturity the gift of salvation that has been given to them. —''see'' {{bibleverse||Matthew|25:13-30|ESV}}, {{bibleverse||John|15:4-8|ESV}}, {{bibleverse||Acts|2:42|ESV}}, {{bibleverse||Romans|12:4-8|ESV}}, {{bibleverse|1|Corinthians|1:10|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:7|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:20-21|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:25-28|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|14:12|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|14:26-33|ESV}}, {{bibleverse||Ephesians|2:19-22|ESV}}, {{bibleverse||Revelation|21:14|ESV}}, {{bibleverse||Ephesians|4:4-16|ESV}}, {{bibleverse||Philippians|2:12-15|ESV}}, {{bibleverse||Colossians|2:18-19|ESV}}, {{bibleverse||Hebrews|6:4-12|ESV}}, {{bibleverse||Hebrews|10:25|ESV}}, {{bibleverse||Heb.|13:17|ESV}}, {{bibleverse|1|Peter|2:2-3|ESV}}, {{bibleverse|2|Peter|3:9-18|ESV}}, {{bibleverse||Revelation|21:22-27|ESV}}, {{bibleverse||Rev.|21:6-8|ESV}}, {{bibleverse||Rev.|22:14-15|ESV}}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.saintignatiuschurch.org/orthodoxchurch.html |title=What is the Orthodox Church? |access-date=2017-08-01 |archivedate=2008-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915123829/http://www.saintignatiuschurch.org/orthodoxchurch.html |url-status=dead }}</ref><ref>"The expression ''sister Churches'' in the proper sense, as attested by the common Tradition of East and West, may only be used for those ecclesial communities that have preserved a valid [[Apostolic succession|Episcopate]] and [[Eucharist]]" ([http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000630_chiese-sorelle_en.html Note on the expression "sister Churches")] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401153744/http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000630_chiese-sorelle_en.html|date=April 1, 2015}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goarch.org/en/archdiocese/|title=The Greek (Eastern) Orthodox Church in America|accessdate=2007-08-01|author=Robert G. Stephanopoulos|work=www.goarch.org|publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America|archivedate=2007-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804130121/http://www.goarch.org/en/archdiocese/|url-status=dead}}</ref>[[ឯកសារ:Leonardo_da_Vinci_(1452-1519)_-_The_Last_Supper_(1495-1498).jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល|ពិធីលៀងព្រះអម្ចាស់ មានព្រះយេស៊ូវ និងសាវ័កទាំង១២របស់ព្រះអង្គ គូរដោយ [[Leonardo da Vinci]]។ ]] === ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ និងក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ === [[ឯកសារ:AugsburgConfessionArticle7OftheChurch.jpg|រូបភាពតូច|"... ក្រុមជំនុំដ៏វិសុទ្ធមួយ នឹងនៅស្ថិតស្ថេរជារៀងរហូត។ ក្រុមជំនុំគឺជាក្រុមវិសុទ្ធជន ដែលត្រូវបានបង្រៀនយ៉ាងត្រឹមត្រូវដោយព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះ ហើយមានពិធីសាសនាដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងត្រឹមត្រូវ" – ពាក្យអះអាងរបស់ Augsburg<ref>See [http://www.bookofconcord.org/augsburgconfession.php#article7 Augsburg Confession, Article 7, Of the Church]</ref>]] ដូចដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ប្រូតេស្តង់ជាច្រើនជឿថាក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន មានចរិតលក្ខណៈពីរយ៉ាងដែលត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ និងជាក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ។ នៅក្នុងទស្សនៈបែបនេះ ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ មានមនុស្សទាំងអស់ពីគ្រប់សម័យកាល និងពីគ្រប់ទីកន្លែង ដែលមនុស្សទាំងនោះបានរួមជីវិតជាមួយព្រះគ្រីស្ទតាមរយៈការកើតជាថ្មី និងតាមរយៈសេចក្ដីសង្គ្រោះ ហើយជាអ្នកដែលនឹងរួមអស់កល្បជានិច្ចជាមួយព្រះគ្រីស្ទក្នុងជីវិតដ៏អស់កល្បជានិច្ច។ ជាសាកល ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញគឺសំដៅទៅលើរូបកាយដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ របស់ពួកអ្នកដែលព្រះបានជ្រើសរើស ផ្ទុយពីក្រុមជំនុំដែលយើងមើលឃើញ ដែលសំដៅទៅលើស្ថាប័នណាមួយដែលប្រកាសដំណឹងល្អ និងបម្រើពិធីសាសនាផ្សេងៗ។ សមាជិកគ្រប់គ្នារបស់ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញត្រូវបានចាត់ទុកថាបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះ ខណៈដែលក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ មានអ្នកខ្លះបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះ និងអ្នកខ្លះទៀតមិនបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះទេ។<ref>{{Cite book|title=A History of Christian Thought: Volume 2 (From Augustine to the eve of the Reformation)|url=https://archive.org/details/historyofchristi0002gonz|author=Justo L. Gonzalez|date=1970–1975|publisher=Abingdon Press}}</ref><ref>[http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/non-orthodox_ch7.pdf Patrick Barnes, The Non-Orthodox: The Orthodox Teaching on Christians Outside of the Church]</ref> ក្នុងទស្សនៈដូចគ្នានេះដែរ ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ មានពួកអ្នកដែលចូលរួមប្រកាសជំនឿ និងប្រមូលគ្នាដើម្បីស្គាល់ និងបម្រើព្រះយេស៊ូវគ្រីស្ទដែលជាក្បាលនៃក្រុមជំនុំ។ ក្រុមជំនុំបែបនេះ មានទូទាំងសាកលលោកក្នុងពួកអ្នកដែលគិតថាខ្លួនជាគ្រីស្ទាន ហើយមានក្នុងតំបន់ផងដែរ គឺក្នុងទីកន្លែងជាក់លាក់មួយ ដែលពួកអ្នកជឿជាច្រើនប្រមូលគ្នាដើម្បីថ្វាយបង្គំព្រះ។ ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ អាចសំដៅទៅលើសមាគមមួយនៃក្រុមជំនុំជាក់លាក់ជាច្រើនពីតំបន់ផ្សេងៗ ដែលរួមគ្នាក្រោមធម្មនុញមួយ និងគោលការណ៍គ្រប់គ្រងដែលគេបានកំណត់។ ក្រុមជំនុំដែលយើងមើលឃើញ ជាធម្មតាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអ្នកកាន់ការិយាល័យ ដែលមានងារជាអ្នកបម្រើ គ្រូគង្វាល គ្រូបង្រៀន ចាស់ទុំ និងជាអ្នកដឹកនាំ។ <ref>[https://books.google.com/books?id=e-uBWoO-e7oC Vladimir Lossky, The mystical theology of the Eastern Church] (St Vladimir's Seminary Press, 1976{{ISBN|0-913836-31-1}}) p. 186</ref><ref>[http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_29061943_mystici-corporis-christi_en.html Mystici corporis Christi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317235459/http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_29061943_mystici-corporis-christi_en.html|date=March 17, 2009}}</ref><ref>[http://www.therealpresence.org/archives/Church_Dogma/Church_Dogma_027.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180513071628/http://www.therealpresence.org/archives/Church_Dogma/Church_Dogma_027.htm |date=2018-05-13 }}[[John Hardon]]<span>, Definition of the Catholic Church</span></ref><ref>Heribert Mühlen, ''Una Mystica Persona'', München, 1967, p. 51</ref><ref>Pius XII, ''Mystici corporis Christi'', 63</ref><ref>S Tromp, ''Caput influit sensum et motum'', Gregorianum, 1958, pp. 353-366</ref><ref>[http://www.vor.org/truth/1689/1689bc26.html 1689 London Baptist Confession]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.reformed.org/master/index.html?mainframe=/documents/Savoy_Declaration/index.html |title=Savoy Declaration |access-date=2017-08-01 |archivedate=2023-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326030506/http://www.reformed.org/master/index.html?mainframe=/documents/Savoy_Declaration/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.lcms.org/doctrine/doctrinalposition A Brief Statement of the Doctrinal Position of the Missouri Synod]</ref><ref name="Walls2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hNq6BwAAQBAJ|title=Missionary Movement in Christian History: Studies in the Transmission of Faith|author=Andrew F. Walls|first=|date=1996|publisher=Orbis Books|year=|isbn=978-1-60833-106-2|location=|pages=|quote=|via=}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.internationalbulletin.org/issues/2000-02/2000-02-050-robert.pdf|title=Shifting Southward: Global Christianity Since 1945|first=Dana L.|last=Robert|pages=50-58|journal=International Bulletin of Missionary Research|date=April 2000|volume=24|issue=2|accessdate=2017-08-01|archive-date=2022-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130215756/http://www.internationalbulletin.org/issues/2000-02/2000-02-050-robert.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b-hUWm88QGkC|title=The Next Christendom: The Coming of Global Christianity|last=Jenkins|first=Philip|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=9780199767465|location=New York}}</ref><ref>{{cite book|title=Christianity as a World Religion|url=https://archive.org/details/christianityaswo0000kims_g7h1|date=2008|publisher=Continuum|location=London|page=[https://archive.org/details/christianityaswo0000kims_g7h1/page/2 2]|author-last1=Kim|author-first1=Sebastian|author-last2=Kim|author-first2=Kirsteen}}</ref><ref name="Hanciles2008">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vmCDAwAAQBAJ|title=Beyond Christendom: Globalization, African Migration, and the Transformation of the West|author=Jehu Hanciles|publisher=Orbis Books|year=2008|isbn=978-1-60833-103-1}}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist|colwidth=30em}} == បញ្ជីឈ្មោះសៀវភៅ == * University of Virginia: Dictionary of the History of Ideas: ''Christianity in History'', retrieved May 10, 2007 [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49 |date=2006-09-09 }} * University of Virginia: Dictionary of the History of Ideas: ''Church as an Institution'', retrieved May 10, 2007 [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50 |date=2006-10-24 }} * ''Christianity and the Roman Empire'', Ancient History Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007 [https://web.archive.org/web/20170821145933/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_01.shtml] * ''Orthodox Church'', MSN Encarta, retrieved May 10, 2007{{cite encyclopedia|title=Orthodox Church - MSN Encarta|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwQxJnKj?url=http%3A%2F%2Fencarta.msn.com%2Fencyclopedia_761572657_6%2FOrthodox_Church.html|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes|df=}} * Catechism of the Catholic Church [http://www.vatican.va/archive/catechism/p123a9p3.htm] * Mark Gstohl, Theological Perspectives of the Reformation, ''The Magisterial Reformation'', retrieved May 10, 2007 [http://www.reformationhappens.com/movements/magisterial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726210702/http://www.reformationhappens.com/movements/magisterial |date=2013-07-26 }} * J. Faber, ''The Catholicity of the Belgic Confession'', Spindle Works, The Canadian Reformed Magazine 18 (Sept. 20-27, Oct. 4-11, 18, Nov. 1, 8, 1969)-[http://spindleworks.com/library/faber/008_theca.htm] * Boise State University: History of the Crusades: ''The Fourth Crusade''[http://crusades.boisestate.edu/4th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204033227/http://crusades.boisestate.edu/4th |date=2011-02-04 }} * United States Conference of Catholic Bishops: ARTICLE 9 "I BELIEVE IN THE HOLY CATHOLIC CHURCH": 830-831 [http://www.usccb.org/catechism/text/pt1sect2chpt3art9p3.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080717072513/http://www.usccb.org/catechism/text/pt1sect2chpt3art9p3.htm |date=2008-07-17 }}: Provides Catholic interpretations of the term ''catholic'' * Kenneth D. Whitehead, ''Four Marks of the Church'', EWTN Global Catholic Network [http://www.ewtn.com/faith/Teachings/churb2.htm] * {{CathEncy|wstitle=Unity (as a Mark of the Church)}} * ''Apostolic Succession'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-05.[http://www.bartleby.com/65/ap/apostSuc.html] * Gerd Ludemann, ''Heretics: The Other Side of Early Christianity'', Westminster John Knox Press, 1st American ed edition (August 1996),{{ISBN|0-664-22085-1}},{{ISBN|978-0-664-22085-3}} * ''From Jesus to Christ: Maps, Archaeology, and Sources: Chronology'', PBS, retrieved May 19, 2007 [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/maps/cron.html] * Bannerman, James, ''The Church of Christ: A treatise on the nature, powers, ordinances, discipline and government of the Christian Church', Still Waters Revival Books, Edmonton, Reprint Edition May 1991, First Edition 1869.'' * Grudem, Wayne, ''Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine'', Inter-Varsity Press, Leicester, England, 1994. * Kuiper, R.B., ''The Glorious Body of Christ'', The Banner of Truth Trust, Edinburgh, 1967 * Mannion, Gerard and Mudge, Lewis (eds.), ''The Routledge Companion to the Christian Church'', 2007 s1o73ex0657iomrp78z0u2tk1khs60p 0 36572 342375 342310 2026-11-01T21:46:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342375 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:4_fonts_of_Khmer_Numbers.png|alt=|រូបភាពតូច|244x244ភីកសែល| លេខ​ខ្មែរ​បង្ហាញ​ជា​បួន​ខុស​គ្នា​ពី​ការ​វាយ​អក្សរ​ធៀប​នឹង ​លេខ​អារ៉ាប់ (ខៀវ)។]] '''លេខខ្មែរ''' គឺជា លេខ ដែលប្រើក្នុង [[ភាសាខ្មែរ]] ។ ពួកវាត្រូវបានប្រើប្រាស់តាំងពីដើមសតវត្សទី 7 យ៉ាងតិច។ <ref name="Eugene">{{Cite book|title=The Hindu–Arabic Numerals|first=David|last=Eugene Smith|author2=Louis Charles Karpinski|year=2004|publisher=Courier Dover Publications|isbn=0-486-43913-5|page=39}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Studies In Sanskrit Inscriptions Of Ancient Cambodia|first=Mahesh|last=Kumar Sharan|publisher=Abhinav Publications|year=2003|page=293|isbn=81-7017-006-0}}</ref> == លេខ0 == [[ឯកសារ:Khmer_Numerals_-_605_from_the_Sambor_inscriptions.jpg|alt=|ធ្វេង|រូបភាពតូច|180x180ភីកសែល| លេខ ៦០៥ ជា​លេខ​ខ្មែរ​ចេញ​ពី​សិលាចារឹក​នៅ​ឆ្នាំ ៦៨៣ គ.ស. ការប្រើប្រាស់សម្ភារៈដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុតនៃសូន្យ។ <ref>{{Cite web |last=Diller |first=Anthony |year=1996 |title=New Zeros and Old Khmer |url=http://www.lc.mahidol.ac.th/Documents/Publication/MKS/25/diller1996new.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220013805/http://www.lc.mahidol.ac.th/Documents/Publication/MKS/25/diller1996new.pdf |archive-date=2009-02-20 |access-date=2009-01-11 |publisher=Australian National University |pages=1–3}}</ref>]] ដោយបានមកពី លេខហិណ្ឌូ លេខខ្មែរសម័យទំនើបក៏តំណាងឱ្យប្រព័ន្ធ កំណត់ទីតាំង គោលដប់ ផងដែរ។ វាគឺជាស្គ្រីបដែលមានភស្ដុតាងសម្ភារៈដែលនៅសេសសល់ដំបូងបង្អស់នៃ [[០|លេខសូន្យជាតួលេខ កាលបរិច្ឆេទ]] ប្រើប្រាស់របស់វាត្រលប់ទៅសតវត្សទីប្រាំពីរ ពីរសតវត្សមុនការប្រើប្រាស់ជាក់លាក់របស់វានៅក្នុង [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ។ <ref name="Eugene"/> <ref>{{Cite book|title=New zeroes and Old Khmer|first=Anthony|last=Diller|publisher=Australian National University|year=1996|url=http://www.lc.mahidol.ac.th/Documents/Publication/MKS/25/diller1996new.pdf|archive-date=2009-02-20}}</ref> [[ខ្មែរបុរាណ]] ឬខ្មែរសម័យអង្គរ ក៏មាននិមិត្តសញ្ញាដាច់ដោយឡែកសម្រាប់លេខ ១០, ២០, និង ១០០ ផង <ref name="Jacob1993">{{Cite book|title=Cambodian Linguistics, Literature and History|publisher=Rootledge & University of London School of Oriental and African Studies|first=Judith M.|last=Jacob|author2=Smyth|date=1993|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1993notes.pdf|isbn=0-7286-0218-0|pages=28–37}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206000114/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1993notes.pdf |date=2022-02-06 }}</ref> ពហុគុណនីមួយៗនៃ 20 ឬ 100 នឹងតម្រូវឱ្យមានការវាយបន្ថែមលើតួអក្សរ ដូច្នេះលេខ 47 ត្រូវបានសាងសង់ដោយប្រើនិមិត្តសញ្ញា 20 ជាមួយនឹងសញ្ញាដាច់ខាងលើបន្ថែម អមដោយនិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់លេខ <ref name="Jacob1993"/> ភាពមិនស៊ីសង្វាក់គ្នាជាមួយនឹង ប្រព័ន្ធទសភាគ របស់វាបង្ហាញថា ខ្មែរសម័យអង្គរ បានប្រើប្រព័ន្ធ ប្រយោគ ។ ដោយសារអក្សរ [[អក្សរថៃ|ថៃ]] និង [[អក្សរឡាវ|ឡាវ]] មានប្រភពមកពីខ្មែរចាស់ <ref>{{Cite web |year=2008 |title=Khmer/Cambodian alphabet |url=http://www.omniglot.com/writing/khmer.htm |access-date=2008-12-18 |publisher=Omniglot}}</ref> ទម្រង់ទំនើបរបស់វានៅតែមានភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើនទៅនឹងអក្សរក្រោយ ដែលបង្ហាញក្នុងតារាងខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" style="text-align:center;" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្សរថៃ|ថៃ]] ! [[អក្សរឡាវ|ឡាវ]] |- | [[០|0]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|០}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๐}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໐}} |- | [[១ (លេខ)|១]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|១}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๑}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໑}} |- | [[២ (លេខ)|២]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|២}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๒}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໒}} |- | [[៣ (លេខ)|៣]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៣}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๓}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໓}} |- | ៤ | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៤}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๔}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໔}} |- | [[៥]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៥}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๕}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໕}} |- | [[6|៦]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៦}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๖}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໖}} |- | ៧ | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៧}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๗}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໗}} |- | ៨ | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៨}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๘}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໘}} |- | ៩ | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៩}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๙}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໙}} |} == លេខខ្មែរទំនើប == ឈ្មោះ​លេខ​ខ្មែរ​សម័យ​ទំនើប​តំណាង​ឲ្យ​ប្រព័ន្ធ ​ប៊ីគីនីរី ដោយ​ប្រើ​ទាំង ​មូលដ្ឋាន ៥ និង ​គោល ១០ ។ ឧទាហរណ៍ ៦ ( {{Lang|km|ប្រាំមួយ}} ) ត្រូវបានបង្កើតឡើងពី 5 ( {{Lang|km|ប្រាំ}} ) បូក 1 ( {{Lang|km|មួយ}} ) === លេខពី 0 ដល់ 5 === លើកលែងតែលេខ ០ ដែលកើតចេញពីសំស្រ្កឹត និរុត្តិសាស្ត្រនៃលេខខ្មែរពីលេខ ១ ដល់លេខ ៥ មានដើមកំណើតពីភាសា អូស្ត្រូអាស៊ី ។ {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្សរខ្មែរ|ទម្រង់ពាក្យ]] ! [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] ! អ៊ុងហ្គេន ! GD ! ALA-LC ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | 0 | {{Lang|km|០}} | {{Lang|km|សូន្យ}} | {{IPA|[soːn]}} | sony | souny | sūny | ពី [[សំស្ក្រឹត]] śūnya |- | align="center" | ១ | {{Lang|km|១}} | {{Lang|km|មួយ}} | {{IPA|[muəj]}} | muŏy | muoy | muay | មុនពេលអ្នកចាត់ថ្នាក់ {{IPA|[muəj]}}</link> ត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជា {{IPA|[mə]}}</link> នៅក្នុងសុន្ទរកថាធម្មតា។ <ref>{{Cite book|title=Contemporary Cambodian: Grammatical Sketch.|year=1972|page=18|url=http://eric.ed.gov/ERICDocs/data/ericdocs2sql/content_storage_01/0000019b/80/39/1e/cb.pdf}}</ref> |- | align="center" | ២ | {{Lang|km|២}} | {{Lang|km|ពីរ}} | {{IPA|[piː]}}, {{IPA|[pɨl]}} | pir | pir | bīr | |- | align="center" | ៣ | {{Lang|km|៣}} | {{Lang|km|បី}} | {{IPA|[ɓej]}} | bei | bei | pī | |- | align="center" | ៤ | {{Lang|km|៤}} | {{Lang|km|បួន}} | {{IPA|[ɓuən]}} | buŏn | buon | puan | |- | align="center" | ៥ | {{Lang|km|៥}} | {{Lang|km|ប្រាំ}} | {{IPA|[pram]}} | brăm | bram | prāṃ | |} * សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិតអំពីប្រព័ន្ធរ៉ូម៉ាំងជំនួសផ្សេងៗ សូមមើល Romanization of Khmer ។ * អ្នកនិពន្ធខ្លះអាចសម្គាល់ជំនួស {{IPA|[ɓiː]}}ជាការបញ្ចេញសំឡេងសម្រាប់ពាក្យ ''ពីរ'' និង {{IPA|[ɓəj]}} ឬ {{IPA|[ɓei]}}សម្រាប់ពាក្យ ''បី'' ។ * នៅ​ប្រទេស​ជិត​ខាង [[ថៃ|​ថៃ]] លេខ​បី​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​នាំ​សំណាង។ <ref>{{Cite book|title=Asian Superstitions|url=http://www.adb.org.sg/Magazine/2007/ADB_june_2007.pdf|date=June 2007|archive-date=2009-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007192642/http://www.adb.org.sg/Magazine/2007/ADB_june_2007.pdf |date=2009-10-07 }}</ref> យ៉ាងណាក៏ដោយ នៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ការថតរូបជាមួយមនុស្សបីនាក់នៅក្នុងនោះ ចាត់ទុកថាជាសំណាងអាក្រក់ ព្រោះគេជឿថា អ្នកដែលស្ថិតនៅកណ្តាលនឹងស្លាប់មុនអាយុ។ <ref>{{Cite web |date=2008-03-01 |title=Khmer superstition |url=http://www.khmerlife.com/Forum/Thread.aspx?threadID=11073 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804005934/http://www.khmerlife.com/Forum/Thread.aspx?threadID=11073 |archive-date=2009-08-04 |access-date=2009-01-05 |archivedate=2009-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804005934/http://www.khmerlife.com/Forum/Thread.aspx?threadID=11073 }}</ref> <ref>{{Cite web |year=2006 |title=Info on Cambodia |url=http://2wholemonths.tripod.com/id2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717101620/http://2wholemonths.tripod.com/id2.html |archive-date=2011-07-17 |access-date=2009-01-05 |archivedate=2011-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717101620/http://2wholemonths.tripod.com/id2.html }}</ref> ==== ការប្រៀបធៀបទៅនឹងភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីផ្សេងទៀត ១-៥ ==== ខណៈពេលដែលវាក្យសព្ទវៀតណាមត្រូវបានស៊ីនិកយ៉ាងខ្លាំង លេខ 1-5 រក្សាប្រភពដើមនៃ ប្រូតូ - អូស្ត្រូអាស៊ី។ {| class="wikitable" !Value ![[ភាសាខ្មែរ|Khmer]] ![[អក្សរខ្មែរ|Word Form]] ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN ! rowspan="6" | !វៀតណាម !Muong language !មន !ប្រុ !ឃ្មុ |- |1 |{{Lang|km|១}} |{{Lang|km|មួយ}} |{{IPA|[muəj]}} |''muŏy'' |''một'' |mốch |mo̤a |mui |/mò:j/ |- |2 |{{Lang|km|២}} |{{Lang|km|ពីរ}} |{{IPA|[piː]}}, {{IPA|[pɨl]}} |''pir'' |''hai'' |hal |ɓa |bar |/pà:r/ |- |3 |{{Lang|km|៣}} |{{Lang|km|បី}} |{{IPA|[ɓəj]}} |''bei'' |''ba'' |pa |pɔeʔ |pei |/péɂ/ |- |4 |{{Lang|km|៤}} |{{Lang|km|បួន}} |{{IPA|[ɓuən]}} |''buŏn'' |''bốn'' |pổn |pɔn |pon |/sí:/ |- |5 |{{Lang|km|៥}} |{{Lang|km|ប្រាំ}} |{{IPA|[pram]}} |''brăm'' |''năm'' |đằm |pəsɔn |shăng |/há:/ |} លេខពី 6 ទៅ 9 អាចត្រូវបានបង្កើតដោយបន្ថែមលេខណាមួយរវាង 1 និង 4 ទៅលេខគោល 5 ( {{Lang|km|ប្រាំ}}</link> ) ដូច្នេះ 7 ត្រូវបានសាងសង់តាមព្យញ្ជនៈជា 5 បូក 2 ។ លើសពីនេះ ខ្មែរប្រើគោលទសភាគ ដូច្នេះ ១៤ សង់ជា ១០ បូក ៤ ជាជាង ២ គុណ ៥ បូក ៤; និង 16 ត្រូវបានសាងសង់ជា 10+5+1 ។ Colloquially, compound numbers from eleven to nineteen may be formed using the word {{Lang|km|ដណ្ដប់}} {{IPA|[dɔnɗɑp]}} preceded by any number from one to nine, so that 15 is constructed as {{Lang|km|ប្រាំដណ្ដប់}} {{IPA|[pram dɔnɗɑp]}}, instead of the standard {{Lang|km|ដប់ប្រាំ}} {{IPA|[ɗɑp pram]}}.<ref>{{Cite book|title=Cambodian System of Writing and Beginning Reader|first=Franklin E.|last=Huffman|year=1992|publisher=SEAP Publications|isbn=0-87727-520-3|pages=58–59}}</ref> {| class="wikitable" !Value ![[អក្សរខ្មែរ|Khmer]] ![[អក្សរខ្មែរ|Word Form]] ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN !GD !ALA-LC !Notes |- | align="center" |6 |{{Lang|km|៦}} |{{Lang|km|ប្រាំមួយ}} |{{IPA|[prammuəj]}} |''brămmuŏy'' |''brammuoy'' |''prāṃmuay'' | |- | align="center" |7 |{{Lang|km|៧}} |{{Lang|km|ប្រាំពីរ}} |{{IPA|[prampiː]}}, {{IPA|[prampɨl]}} |''brămpir'' |''brampir'' |''prāṃbīr'' | |- | align="center" |8 |{{Lang|km|៨}} |{{Lang|km|ប្រាំបី}} |{{IPA|[pramɓəj]}} |''brămbei'' |''brambei'' |''prāṃpī'' | |- | align="center" |9 |{{Lang|km|៩}} |{{Lang|km|ប្រាំបួន}} |{{IPA|[pramɓuən]}} |''brămbuŏn'' |''brambuon'' |''prāṃpuan'' | |- | align="center" |10 |{{Lang|km|១០}} |{{Lang|km|ដប់}} |{{IPA|[ɗɑp]}} |''dáb'' |''dab'' |''ṭáp'' |Old Chinese *{{IPA|[di̯əp]}}.<ref name="Gorgoniev">{{Cite book|title=Khmer language|year=1961|page=72}}</ref> |- | align="center" |11 |{{Lang|km|១១}} |{{Lang|km|ដប់មួយ}} |{{IPA|[ɗɑpmuəj]}} |''dábmuŏy'' |''dabmuoy'' |''ṭápmuay'' |Colloquially {{Lang|km|មួយដណ្ដប់}} ''muŏydândáb'' {{IPA|[muəj dɔnɗɑp]}}. |- | align="center" |20 |{{Lang|km|២០}} |{{Lang|km|ម្ភៃ}} |{{IPA|[mpʰej]}}, {{IPA|[məpʰɨj]}}, {{IPA|[mpʰɨj]}} |''mphey'' |''mphey'' |''mbhai'' |Contraction of {{IPA|[muəj]}} + {{IPA|[pʰəj]}} (i.e. one + twenty) |} * នៅក្នុងសំណង់ពីលេខ 6 ដល់លេខ 9 ដែលប្រើលេខ 5 ជាមូលដ្ឋាន {{IPA|[pram]}}</link> អាចត្រូវបានបញ្ចេញសំឡេងជំនួស {{IPA|[pəm]}} ; ការផ្តល់ {{IPA|[pəmmuəj]}}, {{IPA|[pəmpiː]}}</link> , {{IPA|[pəmɓəj]}}</link> និង {{IPA|[pəmɓuːən]}}</link> . នេះជាការពិតជាពិសេសនៅក្នុងគ្រាមភាសាដែល elide {{IPA|[r]}}</link> ប៉ុន្តែមិនចាំបាច់ដាក់កម្រិតចំពោះពួកវាទេ ព្រោះលំនាំក៏ធ្វើតាមគំរូ ព្យាង្គតូច របស់ខ្មែរដែរ។ === លេខពី 30 ដល់ 90 === លេខខ្មែរទំនើបពី ៣០ ដល់ ៩០ មានដូចខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" !Value !ខ្មែរ !ពាក្យ ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN !GD !ALA-LC !Notes |- | align="center" |30 |{{Lang|km|៣០}} |{{Lang|km|សាមសិប}} |{{IPA|[saːm.səp]}} |samsĕb |samseb |sāmsip |From [[ភាសាថៃ|Thai]] สามสิบ ''sam sip'' |- | align="center" |40 |{{Lang|km|៤០}} |{{Lang|km|សែសិប}} |{{IPA|[sae.səp]}} |sêsĕb |saeseb |saesip |From Thai, {{Lang|th|สี่สิบ}} ''si sip'' |- | align="center" |50 |{{Lang|km|៥០}} |{{Lang|km|ហាសិប}} |{{IPA|[haːsəp]}} |hasĕb |haseb |hāsip |From Thai, {{Lang|th|ห้าสิบ}} ''hasip'' |- | align="center" |60 |{{Lang|km|៦០}} |{{Lang|km|ហុកសិប}} |{{IPA|[hok.səp]}} |hŏksĕb |hokseb |huksip |From Thai, {{Lang|th|หกสิบ}} ''hoksip'' |- | align="center" |70 |{{Lang|km|៧០}} |{{Lang|km|ចិតសិប}} |{{IPA|[cət.səp]}} |chĕtsĕb |chetseb |citsip |From Thai, {{Lang|th|เจ็ดสิบ}} ''chetsip'' |- | align="center" |80 |{{Lang|km|៨០}} |{{Lang|km|ប៉ែតសិប}} |{{IPA|[paet.səp]}} |pêtsĕb |paetseb |p″aetsip |From Thai, {{Lang|th|แปดสิบ}} ''paetsip'' |- | align="center" |90 |{{Lang|km|៩០}} |{{Lang|km|កៅសិប}} |{{IPA|[kaw.səp]}} |kausĕb |kauseb |kausip |From Thai, {{Lang|th|เก้าสิบ}} ''kaosip'' |} * ពាក្យ {{Lang|km|សិប}} {{IPA|[səp]}} ដែលបង្ហាញនៅក្នុងលេខនីមួយៗទាំងនេះ អាចត្រូវបានទម្លាក់នៅក្នុងសុន្ទរកថាក្រៅផ្លូវការ ឬពាក្យសំដី។ ឧទាហរណ៍ លេខ 81 អាចត្រូវបានបញ្ជាក់ជា {{Lang|km|ប៉ែតមួយ}} {{IPA|[paet.muəj]}}ជំនួសឱ្យ {{Lang|km|ប៉ែតសិបមួយ}} {{IPA|[paet.səp.muəj]}} និយាយជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ខ្មែរបានខ្ចីលេខពី 30 ទៅ 90 ពីពូជ ចិនកណ្តាលភាគ ខាងត្បូង តាម ភាសាថៃ ជិតខាង ដែលភាគច្រើនទំនងជា ភាសាថៃ ។ <ref name="Jacob1993"/> នេះ​ជា​ភស្តុតាង​ដែល​បញ្ជាក់​ថា​លេខ​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​លេខ​របស់​ថៃ ព្រម​ទាំង​ការ​ដែល​លេខ​មិន​អាច​កាត់​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​បាន​ឡើយ។ ឧទាហរណ៍ {{Lang|km|សែ}} {{IPA|[sae]}}មិនត្រូវបានប្រើដោយខ្លួនឯងដើម្បីមានន័យថា "បួន" នៅក្នុង {{Lang|km|សិប}} និង {{IPA|[səp]}} មិន​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដោយ​ខ្លួន​វា​ផ្ទាល់​ដើម្បី​មាន​ន័យ​ថា "ដប់​" ខណៈ​ដែល​ពួក​គេ​នៅ​ក្នុង​ភាសា​ថៃ (មើល ​លេខ​ថៃ ​) ។ តារាងខាងក្រោមបង្ហាញពីរបៀបដែលពាក្យជាភាសាខ្មែរប្រៀបធៀបទៅនឹងភាសា តៃ និង ស៊ីនិក ផ្សេងទៀតដែលនៅជិតនោះ។ {| class="wikitable" |+Language comparison ! rowspan="2" |Value ! rowspan="2" |ខ្មែរ ! colspan="3" |Southwestern Tai !ថៃខាងជើង ! colspan="5" |Sinitic |- !ថៃ !Archaic Thai !ឡាវ !S. Zhuang<ref>{{Cite web |title=Zuojiang Zhuang /South Zhuang |url=https://mpi-lingweb.shh.mpg.de/numeral/Zhuang-Zuojiang.htm |access-date=2021-03-08}}{{Dead link|date=May 2023|bot=InternetArchiveBot}}</ref> !Nanning<ref>{{Cite web |title=Nanning Pinghua |url=https://mpi-lingweb.shh.mpg.de/numeral/Chinese-Pinghua-Nanning.htm |access-date=2021-03-08}}{{Dead link|date=May 2023|bot=InternetArchiveBot}}</ref> !Cantonese !ទៀជីវ !ហុកកៀន !Mandarin |- | align="center" |3 ‒ |សាម |sam |sǎam |sãam |ɬaːm¹ |ɬam⁴¹ |saam¹ |sã¹ |sa¹ (sam¹) |សាន |- | align="center" |4 ‒ |សែ |si |sài |sii |ɬi⁵ |ɬi⁵⁵ |sei³ |si³ |si³ (su³) |ស៊ី |- | align="center" |5 ‒ |ហា |ha |ngùa |hàa |ha³ |ŋ̩¹³ |ng⁵ |ŋou⁶ |go² (ngo²) |វ៉ូ |- | align="center" |6 ‒ |ហុក |hok |lòk |hók |huk⁷ |løk²⁴ |luk⁶ |lak⁸ |lak² (liok⁸) |liù |- | align="center" |7 ‒ |ចិត |chet |jèd |jét |tɕit⁷ |tsʰɐt³³ |cat¹ |tsʰik⁴ |chit² |qī |- | align="center" |8 ‒ |ប៉ែត |paet |pàed |pàet |pet⁷ |pat³³ |baat³ |poiʔ⁴ |pueh⁴ (pat⁴) |ប៉ា |- | align="center" |9 ‒ |កៅ |kao |jao |kâo |kau³ |kou³³ |gau² |kao² |kau⁴ (kiu²) |jiǔ |- | align="center" |10 ‒ |សិប |sip |jǒng |síp |ɬip⁷ |ɕɐp²² |sap⁶ |tsap⁸ |tzhap² (sip⁸) |shí |} * ពាក្យក្នុងវង់ក្រចកបង្ហាញពីការបញ្ចេញសំឡេងអក្សរសាស្ត្រ ខណៈដែលពាក្យដែលនាំមុខដោយសញ្ញាផ្កាយកើតឡើងតែនៅក្នុងសំណង់ជាក់លាក់ប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនត្រូវបានប្រើសម្រាប់លេខមូលដ្ឋានពី 3 ទៅ 10 ទេ។ មុននឹងប្រើប្រព័ន្ធទសភាគ និងយកពាក្យទាំងនេះ ខ្មែរប្រើប្រព័ន្ធ គោល 20 ដូច្នេះលេខធំជាង 20 ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគុណ ឬបូកលើ លេខខា សម្រាប់ម្ភៃ។ នៅក្រោមប្រព័ន្ធនេះ 30 នឹងត្រូវបានសាងសង់ជា ''(20 × 1) + 10'' "ម្ភៃមួយដប់" និង 80 ត្រូវបានសាងសង់ជា ''4 × 20'' "បួនម្ភៃ / បួន ពិន្ទុ " ។ សូមមើលផ្នែក លេខអង្គរ សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិត។ === លេខពី 100 ទៅ 10,000,000 === លេខស្តង់ដារខ្មែរចាប់ផ្តើមពីមួយរយមានដូចខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" !Value ![[អក្សរខ្មែរ|Khmer]] ![[អក្សរខ្មែរ|Word Form]] ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN !GD !ALA-LC !Notes<ref>{{Cite book|title=Notes on the numerals and numeral coefficients in Old, Middle, and Modern Khmer|year=1993|last=Jacob|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf4/jacob1993notes.pdf|page=28}}</ref> |- | align="center" |100 |{{Lang|km|១០០}} |{{Lang|km|មួយរយ}} |{{IPA|[muəj.rɔːj]}} ({{IPA|[rɔːj]}}, {{IPA|[mə.rɔːj]}}) |muŏy rôy |muoy roy |muay raya |ពីថៃ រយ |- | align="center" |1,000 |{{Lang|km|១,០០០}} |{{Lang|km|មួយពាន់}} |{{IPA|[muəj.pŏən]}} |muŏy poăn |muoy poan |muaya bân |ពីថៃ ផ័ន |- | align="center" |10,000 |{{Lang|km|១០,០០០}} |{{Lang|km|មួយម៉ឺន}} |{{IPA|[muəj.məɨn]}} |muŏy mœn |muoy mueun |muaya mȳna |ពីថៃ ម៉ឺន |- | align="center" |100,000 |{{Lang|km|១០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយសែន}} |{{IPA|[muəj.saen]}} |muŏy sên |muoy saen |muaya saena |ពីថៃ សែន |- | align="center" |1,000,000 |{{Lang|km|១,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយលាន}} |{{IPA|[muəj.lien]}} |muŏy léan |muoy lean |muaya lâna |ពីថៃ ឡាន |- | align="center" |10,000,000 |{{Lang|km|១០,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយកោដិ}} |{{IPA|[muəj.kaot]}} |muŏy kaôdĕ |muoy kaot |muaya koṭi |ពីសំស្រ្កឹតនិងបាលី កោដិ |} ថ្វីត្បិតតែ {{Lang|km|មួយកោដិ}} {{IPA|[muəj kaot]}} ត្រូវបានគេប្រើជាទូទៅបំផុតដើម្បីមានន័យថាដប់លាននាក់ នៅក្នុងតំបន់ខ្លះ នេះក៏ត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើមួយពាន់លាន (ដែលត្រឹមត្រូវជាង {{Lang|km|មួយរយកោដិ}} {{IPA|[muəj rɔj kaot]}}) ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រលំ ពេលខ្លះ {{Lang|km|ដប់លាន}}{{IPA|[ɗɑp.liən]}} ត្រូវបានប្រើដើម្បីមានន័យថាដប់លានរួមជាមួយ {{Lang|km|មួយរយលាន}}{{IPA|[muəj.rɔj.liən]}} សម្រាប់មួយរយលាន និង {{Lang|km|មួយពាន់លាន}}{{IPA|[muəj.pŏən.liən]}} ("មួយពាន់លាន") មានន័យថាមួយពាន់លាន។ <ref name="KCC">{{Cite web |date=2005-06-19 |title=Khmer Numeral System |url=http://khmer.cc/community/t.c?b=3&t=1386 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803173818/http://www.khmer.cc/community/t.c?b=3&t=1386 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803173818/http://www.khmer.cc/community/t.c?b=3&t=1386 |archive-date=2009-08-03 |archivedate=2009-08-03 |access-date=2008-12-18}}</ref> គ្រាមភាសាខ្មែរផ្សេងៗគ្នាក៏អាចប្រើការស្ថាបនាលេខមូលដ្ឋានផ្សេងគ្នាដើម្បីបង្កើតជាលេខធំជាងមួយពាន់។ មួយចំនួននៃការបែបនេះអាចត្រូវបានគេសង្កេតឃើញនៅក្នុងតារាងខាងក្រោម: {| class="wikitable" !Value ![[អក្សរខ្មែរ|Khmer]] ![[អក្សរខ្មែរ|Word Form]]<ref name="KCC"/><ref>{{Cite web |year=2003 |title=Spoken Khmer Number |url=http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/spoken_num/spokenum_set.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006053410/http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/spoken_num/spokenum_set.htm |archive-date=2008-10-06 |access-date=2008-12-29 |archivedate=2008-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006053410/http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/spoken_num/spokenum_set.htm }}</ref> ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN !GD !ALA-LC !Notes |- | align="center" |10,000 |{{Lang|km|១០,០០០}} |{{Lang|km|ដប់ពាន់}} |{{IPA|[ɗɑp pŏən]}} |dáb poăn |dab poan |ṭáp bân |lit. "ten thousand" |- | align="center" |100,000 |{{Lang|km|១០០,០០០}} |{{Lang|km|ដប់ម៉ឺន}} |{{IPA|[ɗɑp məɨn]}} |dáb mœŭn |dab mueun |ṭáp mȳna |lit. "ten ten-thousand" |- | align="center" |100,000 |{{Lang|km|១០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយរយពាន់}} |{{IPA|[muəj rɔj pŏən]}} |muŏy rôy poăn |muoy roy poan |muaya raya bân |lit. "one hundred thousand" |- | align="center" |1,000,000 |{{Lang|km|១,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយរយម៉ឺន}} |{{IPA|[muəj rɔj məɨn]}} |muŏy rôy mœn |muoy roy mueun |muaya raya mȳna |lit. "one hundred ten-thousand" |- | align="center" |10,000,000 |{{Lang|km|១០,០០០,០០០}} |{{Lang|km|ដប់លាន}} |{{IPA|[ɗɑp liən]}} |dáb léan |dab lean |ṭáp lāna |lit. "ten million" |- | align="center" |100,000,000 |{{Lang|km|១០០,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយរយលាន}} |{{IPA|[muəj rɔj liən]}} |muŏy rôy léan |muoy roy lean |muaya raya lāna |lit. "one hundred million" |- | align="center" |1,000,000,000 |{{Lang|km|១,០០០,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយពាន់លាន}} |{{IPA|[muəj pŏən liən]}} |muŏy poăn léan |muoy poan lean |muaya bân lāna |lit. "one thousand million" |} === រាប់ផ្លែឈើ === រំលឹកពីស្តង់ដារ មូលដ្ឋានលេខ 20 ខ្មែរសម័យអង្គរ ភាសាខ្មែរសម័យទំនើបក៏មានពាក្យដាច់ដោយឡែកដែលប្រើសម្រាប់រាប់ផ្លែឈើ មិនខុសពីភាសាអង់គ្លេសប្រើពាក្យដូចជា " ដប់ " សម្រាប់រាប់ធាតុដូចជាស៊ុតនោះទេ។ <ref>{{Cite book|title=Chrau Grammar (Oceanic Linguistics Special Publications)|year=1971|page=236}}</ref> {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្សរខ្មែរ|ទម្រង់ពាក្យ]] ! [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] ! អ៊ុងហ្គេន ! GD ! ALA-LC ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | ៤ | {{Lang|km|៤}} | {{Lang|km|ដំប}}, {{Lang|km|ដំបរ}} | {{IPA|[dɑmbɑː]}} | dâmbâ, dâmbâr |damba |តំប | |- | align="center" | ៤០ | {{Lang|km|៤០}} | <span style="line-height:200%">{{Lang|km|ផ្លូន}}</span></link> | {{IPA|[pʰloun]}} | ផ្លុន | ផ្លូន |ផ្លូន | ពី (មុន) អង្គរ * គ្រោង "៤០" |- | align="center" | ៨០ | {{Lang|km|៨០}} | <span style="line-height:200%">{{Lang|km|ពីរផ្លូន}}</span></link> | {{IPA|[piː ploun]}}, {{IPA|[pɨl ploun]}} | ភរ ផ្លុន |ពិផ្លូន |ពីរផ្លូន | ពន្លឺ។ "ពីរសែសិប" |- | align="center" | ៤០០ | {{Lang|km|៤០០}} | <span style="line-height:200%">{{Lang|km|ស្លឹក}}</span></link> | {{IPA|slək}} | slœ̆k |ស្លឹក |ស្លិក | ពី (មុន)អង្គរ *slik "400" |} === ឥទ្ធិពលសំស្ក្រឹត និងបាលី === ដោយសារឥទ្ធិពលអក្សរបន្លាយពី [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង [[ភាសាបាលី]] ខ្មែរអាចប្រើពាក្យខ្ចីម្តងម្កាលសម្រាប់រាប់។ ជាទូទៅ ក្រៅពីការលើកលែងមួយចំនួនដូចជាលេខ 0 និង 100 ដែលភាសាខ្មែរមិនមានសមមូលទេ ពួកគេច្រើនតែដាក់កម្រិតលើអត្ថបទអក្សរសាស្ត្រ សាសនា និងប្រវត្តិសាស្ត្រ ជាងការសន្ទនាប្រចាំថ្ងៃ។ ហេតុផលមួយសម្រាប់ការថយចុះនៃចំនួនទាំងនេះ គឺដោយសារចលនាជាតិនិយមខ្មែរមួយ ដែលបានផុសឡើងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 បានព្យាយាមដកពាក្យសំស្រ្កឹត និងភាសាបាលីទាំងអស់ចេញ។ [[ខ្មែរក្រហម]] ក៏បានព្យាយាមសម្អាតភាសាដោយដកចេញនូវពាក្យទាំងអស់ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនត្រឹមត្រូវខាងនយោបាយ។ <ref>{{Cite web |year=2007 |title=Khmer: Introduction |url=http://www.nvtc.gov/lotw/months/april/khmer.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080731041547/http://www.nvtc.gov/lotw/months/april/khmer.html |archive-date=2008-07-31 |access-date=2008-12-18 |publisher=National Virtual Translation Center |archivedate=2008-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731041547/http://www.nvtc.gov/lotw/months/april/khmer.html }}</ref> {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្សរខ្មែរ|ទម្រង់ពាក្យ]] ! [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] ! អ៊ុងហ្គេន ! GD ! ALA-LC ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | ១០ | {{Lang|km|១០}} | {{Lang|km|ទស}} | {{IPA|[tŭəh]}} |ទួស |តួស |ទស | ពីសំស្ក្រឹត និងបាលី, ''dasa'' |- | align="center" | ១២ | {{Lang|km|១២}} | {{Lang|km|ទ្វាទស}} | {{IPA|[tviətŭəh]}}, {{IPA|[tviətĕəsaʔ]}} |ទ្វារទួស | tveatos, tveateaksak |ទ្វាទស | ពីភាសាសំស្រ្កឹត និងបាលី ''dvādasa'' |- | align="center" | ១៣ ឬ ៣០ | {{Lang|km|១៣}} {{Lang|km|៣០}} | {{Lang|km|ត្រីទស}} | {{IPA|[trəjtŭəh]}} |ត្រីទួស |ត្រីតួស |ត្រីទស |ពីសំស្ក្រឹតនិងបាលី ត្រយោទស |- | align="center" | ២៨ | {{Lang|km|២៨}} | {{Lang|km|អស្តាពីស}} | {{IPA|[ʔahsɗaːpiːsɑː]}} |អាស្តៈពិសា | អាដាភីសា |អស្តាពីស | ពីសំស្ក្រឹត (8, aṣṭá-) (20, ''vimsati'' ) |- | align="center" | ១០០ | {{Lang|km|១០០}} | {{Lang|km|សត}} | {{IPA|[sataʔ]}} |សៈតៈ | សាក់តាក់ |សត | ពីសំស្រ្កឹត, ''sata'' |} === លេខធម្មតា === លេខ​តម្រៀប​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ការ​ដាក់​ពាក្យ {{Lang|km|ទី}} {{IPA|[tiː]}}នៅពីមុខ លេខខា ។ <ref>{{Cite web |year=2003 |title=Khmer Cardinal Number |url=http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/cardinal/cardinal_set.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906124853/http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/cardinal/cardinal_set.htm |archive-date=2008-09-06 |access-date=2008-12-18 |archivedate=2008-09-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906124853/http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/cardinal/cardinal_set.htm }}</ref> <ref name="Jacob1993"/> នេះ​គឺ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​ការ​ប្រើ​ថា ''ធី'' ក្នុង​ភាសា​ថៃ និង ''​ថូ'' (次) ជា​ភាសា​វៀតណាម។ {| class="wikitable" !អត្ថន័យ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] ! អ៊ុងហ្គេន ! GD ! ALA-LC ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" |Fist | {{Lang|km|ទីមួយ}} | {{IPA|[tiː muəj]}} | ti muŏy | ti muoy | ឌីម៉ាយ៉ា | |- | align="center" |Second | {{Lang|km|ទីពីរ}} | {{IPA|[tiː piː]}}, {{IPA|[tiː pɨl]}} | ti pir | ti pi | ឌីប៊ីរ៉ា | |- | align="center" |Third | {{Lang|km|ទីបី}} | {{IPA|[tiː ɓəj]}} | ti bĕi | ទីបេ | ឌីភី | |} == លេខអង្គរ == ជាទូទៅគេសន្មត់ថាលេខ [[ក្រុងអង្គរ|សម័យអង្គរ]] និងមុនអង្គរក៏តំណាងឱ្យប្រព័ន្ធ គោលពីរ (quinquavigesimal) ផងដែរ ដោយមានទាំង មូលដ្ឋាន 5 និង គោល 20 កំពុងប្រើប្រាស់។ មិនដូចខ្មែរសម័យទំនើបទេ ប្រព័ន្ធ ទសភាគ មានកម្រិតខ្លាំង ដោយលេខទាំង ''ដប់'' និង ''មួយរយ'' ត្រូវបានខ្ចីពីភាសាចិន និងសំស្ក្រឹតរៀងៗខ្លួន។ ខ្មែរសម័យអង្គរក៏បានប្រើ [[សំស្ក្រឹត|លេខសំស្រ្កឹត]] សម្រាប់កត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទ ជួនកាលលាយជាមួយនឹងអក្សរខ្មែរដែលជាទម្លាប់ដែលបន្តរហូតដល់សតវត្សចុងក្រោយ។ <ref name="Jacob1977">{{Cite web |last=Jacob |first=Judith M. |title=Mon–Khmer Studies VI: Sanskrit Loanwords in Pre-Angkorian Khmer |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1977sanskrit.pdf |access-date=2008-12-10 |publisher=School of Oriental and African Studies, University of London |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122110718/http://www.sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1977sanskrit.pdf |archive-date=2022-01-22 |url-status=dead}}</ref> លេខសម្រាប់ម្ភៃ សែសិប និងបួនរយ អាចត្រូវបានបន្តដោយគុណលេខ ជាមួយនឹងការបន្ថែមខ្ទង់បន្ថែមនៅចុងបញ្ចប់ ដូច្នេះ 27 ត្រូវបានសង់ជាម្ភៃមួយប្រាំពីរ ឬ 20 × 1+7 ។ {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! អក្ខរាវិរុទ្ធ <ref name="Jacob1993"/> ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | ១ | {{Lang|km|១}} |ម្វយ | |- | align="center" | ២ | {{Lang|km|២}} |វ្យរ | |- | align="center" | ៣ | {{Lang|km|៣}} |បិ | |- | align="center" | ៤ | {{Lang|km|៤}} |ប្វន | |- | align="center" | ៥ | {{Lang|km|៥}} |ប្រំ |លេខ៧ : ប្រំវ្យរ ឬ ប្រំវ្យល |- | align="center" | ១០ | {{Lang|km|១០}} |តប | ចិនចាស់ * {{IPA|di̯əp}}</link> . <ref name="Gorgoniev"/> |- | align="center" | ២០ | {{Lang|km|២០}} |ភៃ | |- | align="center" | ៤០ | {{Lang|km|៤០}} |ប្លោន (ផ្លូន) | |- | align="center" | ៨០ | {{Lang|km|៨០}} |ភៃប្វន | តាមព្យញ្ជនៈ "បួនម្ភៃ" |- | align="center" | ១០០ | {{Lang|km|១០០}} |សត | [[សំស្ក្រឹត]] (១០០, ស. |- | align="center" | ៤០០ | {{Lang|km|៤០០}} | ស្លីក | |} == លេខប្រូតូ-ខ្មែរ == ប្រូតូ-ខ្មែរ គឺជាបុព្វបុរសខាងសម្មតិកម្មនៃភាសាខ្មែរសម័យទំនើបដែលបង្ហាញពីការឆ្លុះបញ្ចាំងផ្សេងៗនៃភាសា ប្រូតូ-មន-ខ្មែរ ។ ដោយការប្រៀបធៀបទាំងលេខខ្មែរសម័យទំនើប និងខ្មែរសម័យអង្គរ ទៅនឹងភាសាមន-ខ្មែរខាងកើត (ឬខ្មែរវៀត) ផ្សេងទៀតដូចជា ព័រិច ប្រូតូ-វៀត- មឿង កាទូ និង បាណារិច ; អាចបង្កើតការស្ថាបនាឡើងវិញសម្រាប់ Proto-Khmer ដូចខាងក្រោម។ <ref name="Jadranka">{{Cite book|title=Numeral Types and Changes Worldwide|url=https://archive.org/details/numeraltypeschan0000unse|first=Jadranka|last=Gvozdanović|publisher=Walter de Gruyter|isbn=3-11-016113-3|year=1999|pages=[https://archive.org/details/numeraltypeschan0000unse/page/263 263]–265}}</ref> === លេខពី ៥ ដល់ ១០ === Contrary to later forms of the Khmer numbers, Proto-Khmer possessed a single decimal number system. The numbers from one to five correspond to both the modern Khmer language and the proposed Mon–Khmer language, while the numbers from six to nine do not possess any modern remnants, with the number ten *kraaj (or *kraay) corresponding to the modern number for one hundred. It is likely that the initial *k, found in the numbers from six to ten, is a prefix.<ref name="Jadranka"/> {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! ការកសាងឡើងវិញ <ref name="Jenner">{{Cite journal|last=Jenner|first=Phillip N.|year=1976|title=Les noms de nombre en Khmer|trans-title=The names of numbers in Khmer|journal=Linguistics|language=fr|publisher=Mouton Publishers|volume=14|issue=174|page=48|doi=10.1515/ling.1976.14.174.39|issn=1613-396X}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Linguistic Reconstruction|year=1997|page=275|isbn=3-11-014905-2}}</ref> ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | ៥ | {{Lang|km|៥}} |pram | |- | align="center" | ៦ | {{Lang|km|៦}} | * {{IPA|krɔɔŋ}} | |- | align="center" | ៧ | {{Lang|km|៧}} |knuul | |- | align="center" | ៨ | {{Lang|km|៨}} |ktii | ឫសដូចគ្នានឹងពាក្យដៃ * ទី។ |- | align="center" | ៩ | {{Lang|km|៩}} |ksaar | |- | align="center" | ១០ | {{Lang|km|១០}} |kraaj | ត្រូវ​នឹង​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន {{IPA|/rɔj/}}</link> (មួយរយ)។ |} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] erp69jue6wie52j0ltnyvh5878y296n 342403 342375 2026-11-02T04:56:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342403 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:4_fonts_of_Khmer_Numbers.png|alt=|រូបភាពតូច|244x244ភីកសែល| លេខ​ខ្មែរ​បង្ហាញ​ជា​បួន​ខុស​គ្នា​ពី​ការ​វាយ​អក្សរ​ធៀប​នឹង ​លេខ​អារ៉ាប់ (ខៀវ)។]] '''លេខខ្មែរ''' គឺជា លេខ ដែលប្រើក្នុង [[ភាសាខ្មែរ]] ។ ពួកវាត្រូវបានប្រើប្រាស់តាំងពីដើមសតវត្សទី 7 យ៉ាងតិច។ <ref name="Eugene">{{Cite book|title=The Hindu–Arabic Numerals|first=David|last=Eugene Smith|author2=Louis Charles Karpinski|year=2004|publisher=Courier Dover Publications|isbn=0-486-43913-5|page=39}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Studies In Sanskrit Inscriptions Of Ancient Cambodia|first=Mahesh|last=Kumar Sharan|publisher=Abhinav Publications|year=2003|page=293|isbn=81-7017-006-0}}</ref> == លេខ0 == [[ឯកសារ:Khmer_Numerals_-_605_from_the_Sambor_inscriptions.jpg|alt=|ធ្វេង|រូបភាពតូច|180x180ភីកសែល| លេខ ៦០៥ ជា​លេខ​ខ្មែរ​ចេញ​ពី​សិលាចារឹក​នៅ​ឆ្នាំ ៦៨៣ គ.ស. ការប្រើប្រាស់សម្ភារៈដែលគេស្គាល់ដំបូងបំផុតនៃសូន្យ។ <ref>{{Cite web |last=Diller |first=Anthony |year=1996 |title=New Zeros and Old Khmer |url=http://www.lc.mahidol.ac.th/Documents/Publication/MKS/25/diller1996new.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220013805/http://www.lc.mahidol.ac.th/Documents/Publication/MKS/25/diller1996new.pdf |archive-date=2009-02-20 |access-date=2009-01-11 |publisher=Australian National University |pages=1–3}}</ref>]] ដោយបានមកពី លេខហិណ្ឌូ លេខខ្មែរសម័យទំនើបក៏តំណាងឱ្យប្រព័ន្ធ កំណត់ទីតាំង គោលដប់ ផងដែរ។ វាគឺជាស្គ្រីបដែលមានភស្ដុតាងសម្ភារៈដែលនៅសេសសល់ដំបូងបង្អស់នៃ [[០|លេខសូន្យជាតួលេខ កាលបរិច្ឆេទ]] ប្រើប្រាស់របស់វាត្រលប់ទៅសតវត្សទីប្រាំពីរ ពីរសតវត្សមុនការប្រើប្រាស់ជាក់លាក់របស់វានៅក្នុង [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ។ <ref name="Eugene"/> <ref>{{Cite book|title=New zeroes and Old Khmer|first=Anthony|last=Diller|publisher=Australian National University|year=1996|url=http://www.lc.mahidol.ac.th/Documents/Publication/MKS/25/diller1996new.pdf|archive-date=2009-02-20}}</ref> [[ខ្មែរបុរាណ]] ឬខ្មែរសម័យអង្គរ ក៏មាននិមិត្តសញ្ញាដាច់ដោយឡែកសម្រាប់លេខ ១០, ២០, និង ១០០ ផង <ref name="Jacob1993">{{Cite book|title=Cambodian Linguistics, Literature and History|publisher=Rootledge & University of London School of Oriental and African Studies|first=Judith M.|last=Jacob|author2=Smyth|date=1993|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1993notes.pdf|isbn=0-7286-0218-0|pages=28–37}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206000114/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1993notes.pdf |date=2022-02-06 }}</ref> ពហុគុណនីមួយៗនៃ 20 ឬ 100 នឹងតម្រូវឱ្យមានការវាយបន្ថែមលើតួអក្សរ ដូច្នេះលេខ 47 ត្រូវបានសាងសង់ដោយប្រើនិមិត្តសញ្ញា 20 ជាមួយនឹងសញ្ញាដាច់ខាងលើបន្ថែម អមដោយនិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់លេខ <ref name="Jacob1993"/> ភាពមិនស៊ីសង្វាក់គ្នាជាមួយនឹង ប្រព័ន្ធទសភាគ របស់វាបង្ហាញថា ខ្មែរសម័យអង្គរ បានប្រើប្រព័ន្ធ ប្រយោគ ។ ដោយសារអក្សរ [[អក្សរថៃ|ថៃ]] និង [[អក្សរឡាវ|ឡាវ]] មានប្រភពមកពីខ្មែរចាស់ <ref>{{Cite web |year=2008 |title=Khmer/Cambodian alphabet |url=http://www.omniglot.com/writing/khmer.htm |access-date=2008-12-18 |publisher=Omniglot}}</ref> ទម្រង់ទំនើបរបស់វានៅតែមានភាពស្រដៀងគ្នាជាច្រើនទៅនឹងអក្សរក្រោយ ដែលបង្ហាញក្នុងតារាងខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" style="text-align:center;" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្សរថៃ|ថៃ]] ! [[អក្សរឡាវ|ឡាវ]] |- | [[០|0]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|០}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๐}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໐}} |- | [[១ (លេខ)|១]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|១}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๑}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໑}} |- | [[២ (លេខ)|២]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|២}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๒}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໒}} |- | [[៣ (លេខ)|៣]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៣}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๓}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໓}} |- | ៤ | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៤}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๔}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໔}} |- | [[៥]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៥}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๕}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໕}} |- | [[6|៦]] | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៦}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๖}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໖}} |- | ៧ | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៧}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๗}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໗}} |- | ៨ | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៨}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๘}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໘}} |- | ៩ | style="font-size:200%" | {{Lang|km|៩}} | style="font-size:200%" | {{Lang|th|๙}} | style="font-size:200%" | {{Lang|lo|໙}} |} == លេខខ្មែរទំនើប == ឈ្មោះ​លេខ​ខ្មែរ​សម័យ​ទំនើប​តំណាង​ឲ្យ​ប្រព័ន្ធ ​ប៊ីគីនីរី ដោយ​ប្រើ​ទាំង ​មូលដ្ឋាន ៥ និង ​គោល ១០ ។ ឧទាហរណ៍ ៦ ( {{Lang|km|ប្រាំមួយ}} ) ត្រូវបានបង្កើតឡើងពី 5 ( {{Lang|km|ប្រាំ}} ) បូក 1 ( {{Lang|km|មួយ}} ) === លេខពី 0 ដល់ 5 === លើកលែងតែលេខ ០ ដែលកើតចេញពីសំស្រ្កឹត និរុត្តិសាស្ត្រនៃលេខខ្មែរពីលេខ ១ ដល់លេខ ៥ មានដើមកំណើតពីភាសា អូស្ត្រូអាស៊ី ។ {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្សរខ្មែរ|ទម្រង់ពាក្យ]] ! [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] ! អ៊ុងហ្គេន ! GD ! ALA-LC ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | 0 | {{Lang|km|០}} | {{Lang|km|សូន្យ}} | {{IPA|[soːn]}} | sony | souny | sūny | ពី [[សំស្ក្រឹត]] śūnya |- | align="center" | ១ | {{Lang|km|១}} | {{Lang|km|មួយ}} | {{IPA|[muəj]}} | muŏy | muoy | muay | មុនពេលអ្នកចាត់ថ្នាក់ {{IPA|[muəj]}}</link> ត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជា {{IPA|[mə]}}</link> នៅក្នុងសុន្ទរកថាធម្មតា។ <ref>{{Cite book|title=Contemporary Cambodian: Grammatical Sketch.|year=1972|page=18|url=http://eric.ed.gov/ERICDocs/data/ericdocs2sql/content_storage_01/0000019b/80/39/1e/cb.pdf}}</ref> |- | align="center" | ២ | {{Lang|km|២}} | {{Lang|km|ពីរ}} | {{IPA|[piː]}}, {{IPA|[pɨl]}} | pir | pir | bīr | |- | align="center" | ៣ | {{Lang|km|៣}} | {{Lang|km|បី}} | {{IPA|[ɓej]}} | bei | bei | pī | |- | align="center" | ៤ | {{Lang|km|៤}} | {{Lang|km|បួន}} | {{IPA|[ɓuən]}} | buŏn | buon | puan | |- | align="center" | ៥ | {{Lang|km|៥}} | {{Lang|km|ប្រាំ}} | {{IPA|[pram]}} | brăm | bram | prāṃ | |} * សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិតអំពីប្រព័ន្ធរ៉ូម៉ាំងជំនួសផ្សេងៗ សូមមើល Romanization of Khmer ។ * អ្នកនិពន្ធខ្លះអាចសម្គាល់ជំនួស {{IPA|[ɓiː]}}ជាការបញ្ចេញសំឡេងសម្រាប់ពាក្យ ''ពីរ'' និង {{IPA|[ɓəj]}} ឬ {{IPA|[ɓei]}}សម្រាប់ពាក្យ ''បី'' ។ * នៅ​ប្រទេស​ជិត​ខាង [[ថៃ|​ថៃ]] លេខ​បី​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​នាំ​សំណាង។ <ref>{{Cite book|title=Asian Superstitions|url=http://www.adb.org.sg/Magazine/2007/ADB_june_2007.pdf|date=June 2007|archive-date=2009-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007192642/http://www.adb.org.sg/Magazine/2007/ADB_june_2007.pdf |date=2009-10-07 }}</ref> យ៉ាងណាក៏ដោយ នៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ការថតរូបជាមួយមនុស្សបីនាក់នៅក្នុងនោះ ចាត់ទុកថាជាសំណាងអាក្រក់ ព្រោះគេជឿថា អ្នកដែលស្ថិតនៅកណ្តាលនឹងស្លាប់មុនអាយុ។ <ref>{{Cite web |date=2008-03-01 |title=Khmer superstition |url=http://www.khmerlife.com/Forum/Thread.aspx?threadID=11073 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804005934/http://www.khmerlife.com/Forum/Thread.aspx?threadID=11073 |archive-date=2009-08-04 |access-date=2009-01-05 |archivedate=2009-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804005934/http://www.khmerlife.com/Forum/Thread.aspx?threadID=11073 }}</ref> <ref>{{Cite web |year=2006 |title=Info on Cambodia |url=http://2wholemonths.tripod.com/id2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717101620/http://2wholemonths.tripod.com/id2.html |archive-date=2011-07-17 |access-date=2009-01-05 |archivedate=2011-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717101620/http://2wholemonths.tripod.com/id2.html }}</ref> ==== ការប្រៀបធៀបទៅនឹងភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីផ្សេងទៀត ១-៥ ==== ខណៈពេលដែលវាក្យសព្ទវៀតណាមត្រូវបានស៊ីនិកយ៉ាងខ្លាំង លេខ 1-5 រក្សាប្រភពដើមនៃ ប្រូតូ - អូស្ត្រូអាស៊ី។ {| class="wikitable" !Value ![[ភាសាខ្មែរ|Khmer]] ![[អក្សរខ្មែរ|Word Form]] ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN ! rowspan="6" | !វៀតណាម !Muong language !មន !ប្រុ !ឃ្មុ |- |1 |{{Lang|km|១}} |{{Lang|km|មួយ}} |{{IPA|[muəj]}} |''muŏy'' |''một'' |mốch |mo̤a |mui |/mò:j/ |- |2 |{{Lang|km|២}} |{{Lang|km|ពីរ}} |{{IPA|[piː]}}, {{IPA|[pɨl]}} |''pir'' |''hai'' |hal |ɓa |bar |/pà:r/ |- |3 |{{Lang|km|៣}} |{{Lang|km|បី}} |{{IPA|[ɓəj]}} |''bei'' |''ba'' |pa |pɔeʔ |pei |/péɂ/ |- |4 |{{Lang|km|៤}} |{{Lang|km|បួន}} |{{IPA|[ɓuən]}} |''buŏn'' |''bốn'' |pổn |pɔn |pon |/sí:/ |- |5 |{{Lang|km|៥}} |{{Lang|km|ប្រាំ}} |{{IPA|[pram]}} |''brăm'' |''năm'' |đằm |pəsɔn |shăng |/há:/ |} លេខពី 6 ទៅ 9 អាចត្រូវបានបង្កើតដោយបន្ថែមលេខណាមួយរវាង 1 និង 4 ទៅលេខគោល 5 ( {{Lang|km|ប្រាំ}}</link> ) ដូច្នេះ 7 ត្រូវបានសាងសង់តាមព្យញ្ជនៈជា 5 បូក 2 ។ លើសពីនេះ ខ្មែរប្រើគោលទសភាគ ដូច្នេះ ១៤ សង់ជា ១០ បូក ៤ ជាជាង ២ គុណ ៥ បូក ៤; និង 16 ត្រូវបានសាងសង់ជា 10+5+1 ។ Colloquially, compound numbers from eleven to nineteen may be formed using the word {{Lang|km|ដណ្ដប់}} {{IPA|[dɔnɗɑp]}} preceded by any number from one to nine, so that 15 is constructed as {{Lang|km|ប្រាំដណ្ដប់}} {{IPA|[pram dɔnɗɑp]}}, instead of the standard {{Lang|km|ដប់ប្រាំ}} {{IPA|[ɗɑp pram]}}.<ref>{{Cite book|title=Cambodian System of Writing and Beginning Reader|first=Franklin E.|last=Huffman|year=1992|publisher=SEAP Publications|isbn=0-87727-520-3|pages=58–59}}</ref> {| class="wikitable" !Value ![[អក្សរខ្មែរ|Khmer]] ![[អក្សរខ្មែរ|Word Form]] ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN !GD !ALA-LC !Notes |- | align="center" |6 |{{Lang|km|៦}} |{{Lang|km|ប្រាំមួយ}} |{{IPA|[prammuəj]}} |''brămmuŏy'' |''brammuoy'' |''prāṃmuay'' | |- | align="center" |7 |{{Lang|km|៧}} |{{Lang|km|ប្រាំពីរ}} |{{IPA|[prampiː]}}, {{IPA|[prampɨl]}} |''brămpir'' |''brampir'' |''prāṃbīr'' | |- | align="center" |8 |{{Lang|km|៨}} |{{Lang|km|ប្រាំបី}} |{{IPA|[pramɓəj]}} |''brămbei'' |''brambei'' |''prāṃpī'' | |- | align="center" |9 |{{Lang|km|៩}} |{{Lang|km|ប្រាំបួន}} |{{IPA|[pramɓuən]}} |''brămbuŏn'' |''brambuon'' |''prāṃpuan'' | |- | align="center" |10 |{{Lang|km|១០}} |{{Lang|km|ដប់}} |{{IPA|[ɗɑp]}} |''dáb'' |''dab'' |''ṭáp'' |Old Chinese *{{IPA|[di̯əp]}}.<ref name="Gorgoniev">{{Cite book|title=Khmer language|year=1961|page=72}}</ref> |- | align="center" |11 |{{Lang|km|១១}} |{{Lang|km|ដប់មួយ}} |{{IPA|[ɗɑpmuəj]}} |''dábmuŏy'' |''dabmuoy'' |''ṭápmuay'' |Colloquially {{Lang|km|មួយដណ្ដប់}} ''muŏydândáb'' {{IPA|[muəj dɔnɗɑp]}}. |- | align="center" |20 |{{Lang|km|២០}} |{{Lang|km|ម្ភៃ}} |{{IPA|[mpʰej]}}, {{IPA|[məpʰɨj]}}, {{IPA|[mpʰɨj]}} |''mphey'' |''mphey'' |''mbhai'' |Contraction of {{IPA|[muəj]}} + {{IPA|[pʰəj]}} (i.e. one + twenty) |} * នៅក្នុងសំណង់ពីលេខ 6 ដល់លេខ 9 ដែលប្រើលេខ 5 ជាមូលដ្ឋាន {{IPA|[pram]}}</link> អាចត្រូវបានបញ្ចេញសំឡេងជំនួស {{IPA|[pəm]}} ; ការផ្តល់ {{IPA|[pəmmuəj]}}, {{IPA|[pəmpiː]}}</link> , {{IPA|[pəmɓəj]}}</link> និង {{IPA|[pəmɓuːən]}}</link> . នេះជាការពិតជាពិសេសនៅក្នុងគ្រាមភាសាដែល elide {{IPA|[r]}}</link> ប៉ុន្តែមិនចាំបាច់ដាក់កម្រិតចំពោះពួកវាទេ ព្រោះលំនាំក៏ធ្វើតាមគំរូ ព្យាង្គតូច របស់ខ្មែរដែរ។ === លេខពី 30 ដល់ 90 === លេខខ្មែរទំនើបពី ៣០ ដល់ ៩០ មានដូចខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" !Value !ខ្មែរ !ពាក្យ ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN !GD !ALA-LC !Notes |- | align="center" |30 |{{Lang|km|៣០}} |{{Lang|km|សាមសិប}} |{{IPA|[saːm.səp]}} |samsĕb |samseb |sāmsip |From [[ភាសាថៃ|Thai]] สามสิบ ''sam sip'' |- | align="center" |40 |{{Lang|km|៤០}} |{{Lang|km|សែសិប}} |{{IPA|[sae.səp]}} |sêsĕb |saeseb |saesip |From Thai, {{Lang|th|สี่สิบ}} ''si sip'' |- | align="center" |50 |{{Lang|km|៥០}} |{{Lang|km|ហាសិប}} |{{IPA|[haːsəp]}} |hasĕb |haseb |hāsip |From Thai, {{Lang|th|ห้าสิบ}} ''hasip'' |- | align="center" |60 |{{Lang|km|៦០}} |{{Lang|km|ហុកសិប}} |{{IPA|[hok.səp]}} |hŏksĕb |hokseb |huksip |From Thai, {{Lang|th|หกสิบ}} ''hoksip'' |- | align="center" |70 |{{Lang|km|៧០}} |{{Lang|km|ចិតសិប}} |{{IPA|[cət.səp]}} |chĕtsĕb |chetseb |citsip |From Thai, {{Lang|th|เจ็ดสิบ}} ''chetsip'' |- | align="center" |80 |{{Lang|km|៨០}} |{{Lang|km|ប៉ែតសិប}} |{{IPA|[paet.səp]}} |pêtsĕb |paetseb |p″aetsip |From Thai, {{Lang|th|แปดสิบ}} ''paetsip'' |- | align="center" |90 |{{Lang|km|៩០}} |{{Lang|km|កៅសិប}} |{{IPA|[kaw.səp]}} |kausĕb |kauseb |kausip |From Thai, {{Lang|th|เก้าสิบ}} ''kaosip'' |} * ពាក្យ {{Lang|km|សិប}} {{IPA|[səp]}} ដែលបង្ហាញនៅក្នុងលេខនីមួយៗទាំងនេះ អាចត្រូវបានទម្លាក់នៅក្នុងសុន្ទរកថាក្រៅផ្លូវការ ឬពាក្យសំដី។ ឧទាហរណ៍ លេខ 81 អាចត្រូវបានបញ្ជាក់ជា {{Lang|km|ប៉ែតមួយ}} {{IPA|[paet.muəj]}}ជំនួសឱ្យ {{Lang|km|ប៉ែតសិបមួយ}} {{IPA|[paet.səp.muəj]}} និយាយជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ខ្មែរបានខ្ចីលេខពី 30 ទៅ 90 ពីពូជ ចិនកណ្តាលភាគ ខាងត្បូង តាម ភាសាថៃ ជិតខាង ដែលភាគច្រើនទំនងជា ភាសាថៃ ។ <ref name="Jacob1993"/> នេះ​ជា​ភស្តុតាង​ដែល​បញ្ជាក់​ថា​លេខ​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​លេខ​របស់​ថៃ ព្រម​ទាំង​ការ​ដែល​លេខ​មិន​អាច​កាត់​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​បាន​ឡើយ។ ឧទាហរណ៍ {{Lang|km|សែ}} {{IPA|[sae]}}មិនត្រូវបានប្រើដោយខ្លួនឯងដើម្បីមានន័យថា "បួន" នៅក្នុង {{Lang|km|សិប}} និង {{IPA|[səp]}} មិន​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដោយ​ខ្លួន​វា​ផ្ទាល់​ដើម្បី​មាន​ន័យ​ថា "ដប់​" ខណៈ​ដែល​ពួក​គេ​នៅ​ក្នុង​ភាសា​ថៃ (មើល ​លេខ​ថៃ ​) ។ តារាងខាងក្រោមបង្ហាញពីរបៀបដែលពាក្យជាភាសាខ្មែរប្រៀបធៀបទៅនឹងភាសា តៃ និង ស៊ីនិក ផ្សេងទៀតដែលនៅជិតនោះ។ {| class="wikitable" |+Language comparison ! rowspan="2" |Value ! rowspan="2" |ខ្មែរ ! colspan="3" |Southwestern Tai !ថៃខាងជើង ! colspan="5" |Sinitic |- !ថៃ !Archaic Thai !ឡាវ !S. Zhuang<ref>{{Cite web |title=Zuojiang Zhuang /South Zhuang |url=https://mpi-lingweb.shh.mpg.de/numeral/Zhuang-Zuojiang.htm |access-date=2021-03-08}}{{Dead link|date=May 2023|bot=InternetArchiveBot}}</ref> !Nanning<ref>{{Cite web |title=Nanning Pinghua |url=https://mpi-lingweb.shh.mpg.de/numeral/Chinese-Pinghua-Nanning.htm |access-date=2021-03-08}}{{Dead link|date=May 2023|bot=InternetArchiveBot}}</ref> !Cantonese !ទៀជីវ !ហុកកៀន !Mandarin |- | align="center" |3 ‒ |សាម |sam |sǎam |sãam |ɬaːm¹ |ɬam⁴¹ |saam¹ |sã¹ |sa¹ (sam¹) |សាន |- | align="center" |4 ‒ |សែ |si |sài |sii |ɬi⁵ |ɬi⁵⁵ |sei³ |si³ |si³ (su³) |ស៊ី |- | align="center" |5 ‒ |ហា |ha |ngùa |hàa |ha³ |ŋ̩¹³ |ng⁵ |ŋou⁶ |go² (ngo²) |វ៉ូ |- | align="center" |6 ‒ |ហុក |hok |lòk |hók |huk⁷ |løk²⁴ |luk⁶ |lak⁸ |lak² (liok⁸) |liù |- | align="center" |7 ‒ |ចិត |chet |jèd |jét |tɕit⁷ |tsʰɐt³³ |cat¹ |tsʰik⁴ |chit² |qī |- | align="center" |8 ‒ |ប៉ែត |paet |pàed |pàet |pet⁷ |pat³³ |baat³ |poiʔ⁴ |pueh⁴ (pat⁴) |ប៉ា |- | align="center" |9 ‒ |កៅ |kao |jao |kâo |kau³ |kou³³ |gau² |kao² |kau⁴ (kiu²) |jiǔ |- | align="center" |10 ‒ |សិប |sip |jǒng |síp |ɬip⁷ |ɕɐp²² |sap⁶ |tsap⁸ |tzhap² (sip⁸) |shí |} * ពាក្យក្នុងវង់ក្រចកបង្ហាញពីការបញ្ចេញសំឡេងអក្សរសាស្ត្រ ខណៈដែលពាក្យដែលនាំមុខដោយសញ្ញាផ្កាយកើតឡើងតែនៅក្នុងសំណង់ជាក់លាក់ប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនត្រូវបានប្រើសម្រាប់លេខមូលដ្ឋានពី 3 ទៅ 10 ទេ។ មុននឹងប្រើប្រព័ន្ធទសភាគ និងយកពាក្យទាំងនេះ ខ្មែរប្រើប្រព័ន្ធ គោល 20 ដូច្នេះលេខធំជាង 20 ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគុណ ឬបូកលើ លេខខា សម្រាប់ម្ភៃ។ នៅក្រោមប្រព័ន្ធនេះ 30 នឹងត្រូវបានសាងសង់ជា ''(20 × 1) + 10'' "ម្ភៃមួយដប់" និង 80 ត្រូវបានសាងសង់ជា ''4 × 20'' "បួនម្ភៃ / បួន ពិន្ទុ " ។ សូមមើលផ្នែក លេខអង្គរ សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិត។ === លេខពី 100 ទៅ 10,000,000 === លេខស្តង់ដារខ្មែរចាប់ផ្តើមពីមួយរយមានដូចខាងក្រោម៖ {| class="wikitable" !Value ![[អក្សរខ្មែរ|Khmer]] ![[អក្សរខ្មែរ|Word Form]] ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN !GD !ALA-LC !Notes<ref>{{Cite book|title=Notes on the numerals and numeral coefficients in Old, Middle, and Modern Khmer|year=1993|last=Jacob|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf4/jacob1993notes.pdf|page=28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218201406/http://sealang.net/sala/archives/pdf4/jacob1993notes.pdf |date=2012-02-18 }}</ref> |- | align="center" |100 |{{Lang|km|១០០}} |{{Lang|km|មួយរយ}} |{{IPA|[muəj.rɔːj]}} ({{IPA|[rɔːj]}}, {{IPA|[mə.rɔːj]}}) |muŏy rôy |muoy roy |muay raya |ពីថៃ រយ |- | align="center" |1,000 |{{Lang|km|១,០០០}} |{{Lang|km|មួយពាន់}} |{{IPA|[muəj.pŏən]}} |muŏy poăn |muoy poan |muaya bân |ពីថៃ ផ័ន |- | align="center" |10,000 |{{Lang|km|១០,០០០}} |{{Lang|km|មួយម៉ឺន}} |{{IPA|[muəj.məɨn]}} |muŏy mœn |muoy mueun |muaya mȳna |ពីថៃ ម៉ឺន |- | align="center" |100,000 |{{Lang|km|១០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយសែន}} |{{IPA|[muəj.saen]}} |muŏy sên |muoy saen |muaya saena |ពីថៃ សែន |- | align="center" |1,000,000 |{{Lang|km|១,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយលាន}} |{{IPA|[muəj.lien]}} |muŏy léan |muoy lean |muaya lâna |ពីថៃ ឡាន |- | align="center" |10,000,000 |{{Lang|km|១០,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយកោដិ}} |{{IPA|[muəj.kaot]}} |muŏy kaôdĕ |muoy kaot |muaya koṭi |ពីសំស្រ្កឹតនិងបាលី កោដិ |} ថ្វីត្បិតតែ {{Lang|km|មួយកោដិ}} {{IPA|[muəj kaot]}} ត្រូវបានគេប្រើជាទូទៅបំផុតដើម្បីមានន័យថាដប់លាននាក់ នៅក្នុងតំបន់ខ្លះ នេះក៏ត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើមួយពាន់លាន (ដែលត្រឹមត្រូវជាង {{Lang|km|មួយរយកោដិ}} {{IPA|[muəj rɔj kaot]}}) ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រលំ ពេលខ្លះ {{Lang|km|ដប់លាន}}{{IPA|[ɗɑp.liən]}} ត្រូវបានប្រើដើម្បីមានន័យថាដប់លានរួមជាមួយ {{Lang|km|មួយរយលាន}}{{IPA|[muəj.rɔj.liən]}} សម្រាប់មួយរយលាន និង {{Lang|km|មួយពាន់លាន}}{{IPA|[muəj.pŏən.liən]}} ("មួយពាន់លាន") មានន័យថាមួយពាន់លាន។ <ref name="KCC">{{Cite web |date=2005-06-19 |title=Khmer Numeral System |url=http://khmer.cc/community/t.c?b=3&t=1386 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803173818/http://www.khmer.cc/community/t.c?b=3&t=1386 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803173818/http://www.khmer.cc/community/t.c?b=3&t=1386 |archive-date=2009-08-03 |archivedate=2009-08-03 |access-date=2008-12-18}}</ref> គ្រាមភាសាខ្មែរផ្សេងៗគ្នាក៏អាចប្រើការស្ថាបនាលេខមូលដ្ឋានផ្សេងគ្នាដើម្បីបង្កើតជាលេខធំជាងមួយពាន់។ មួយចំនួននៃការបែបនេះអាចត្រូវបានគេសង្កេតឃើញនៅក្នុងតារាងខាងក្រោម: {| class="wikitable" !Value ![[អក្សរខ្មែរ|Khmer]] ![[អក្សរខ្មែរ|Word Form]]<ref name="KCC"/><ref>{{Cite web |year=2003 |title=Spoken Khmer Number |url=http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/spoken_num/spokenum_set.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006053410/http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/spoken_num/spokenum_set.htm |archive-date=2008-10-06 |access-date=2008-12-29 |archivedate=2008-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006053410/http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/spoken_num/spokenum_set.htm }}</ref> ![[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] !UNGEGN !GD !ALA-LC !Notes |- | align="center" |10,000 |{{Lang|km|១០,០០០}} |{{Lang|km|ដប់ពាន់}} |{{IPA|[ɗɑp pŏən]}} |dáb poăn |dab poan |ṭáp bân |lit. "ten thousand" |- | align="center" |100,000 |{{Lang|km|១០០,០០០}} |{{Lang|km|ដប់ម៉ឺន}} |{{IPA|[ɗɑp məɨn]}} |dáb mœŭn |dab mueun |ṭáp mȳna |lit. "ten ten-thousand" |- | align="center" |100,000 |{{Lang|km|១០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយរយពាន់}} |{{IPA|[muəj rɔj pŏən]}} |muŏy rôy poăn |muoy roy poan |muaya raya bân |lit. "one hundred thousand" |- | align="center" |1,000,000 |{{Lang|km|១,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយរយម៉ឺន}} |{{IPA|[muəj rɔj məɨn]}} |muŏy rôy mœn |muoy roy mueun |muaya raya mȳna |lit. "one hundred ten-thousand" |- | align="center" |10,000,000 |{{Lang|km|១០,០០០,០០០}} |{{Lang|km|ដប់លាន}} |{{IPA|[ɗɑp liən]}} |dáb léan |dab lean |ṭáp lāna |lit. "ten million" |- | align="center" |100,000,000 |{{Lang|km|១០០,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយរយលាន}} |{{IPA|[muəj rɔj liən]}} |muŏy rôy léan |muoy roy lean |muaya raya lāna |lit. "one hundred million" |- | align="center" |1,000,000,000 |{{Lang|km|១,០០០,០០០,០០០}} |{{Lang|km|មួយពាន់លាន}} |{{IPA|[muəj pŏən liən]}} |muŏy poăn léan |muoy poan lean |muaya bân lāna |lit. "one thousand million" |} === រាប់ផ្លែឈើ === រំលឹកពីស្តង់ដារ មូលដ្ឋានលេខ 20 ខ្មែរសម័យអង្គរ ភាសាខ្មែរសម័យទំនើបក៏មានពាក្យដាច់ដោយឡែកដែលប្រើសម្រាប់រាប់ផ្លែឈើ មិនខុសពីភាសាអង់គ្លេសប្រើពាក្យដូចជា " ដប់ " សម្រាប់រាប់ធាតុដូចជាស៊ុតនោះទេ។ <ref>{{Cite book|title=Chrau Grammar (Oceanic Linguistics Special Publications)|year=1971|page=236}}</ref> {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្សរខ្មែរ|ទម្រង់ពាក្យ]] ! [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] ! អ៊ុងហ្គេន ! GD ! ALA-LC ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | ៤ | {{Lang|km|៤}} | {{Lang|km|ដំប}}, {{Lang|km|ដំបរ}} | {{IPA|[dɑmbɑː]}} | dâmbâ, dâmbâr |damba |តំប | |- | align="center" | ៤០ | {{Lang|km|៤០}} | <span style="line-height:200%">{{Lang|km|ផ្លូន}}</span></link> | {{IPA|[pʰloun]}} | ផ្លុន | ផ្លូន |ផ្លូន | ពី (មុន) អង្គរ * គ្រោង "៤០" |- | align="center" | ៨០ | {{Lang|km|៨០}} | <span style="line-height:200%">{{Lang|km|ពីរផ្លូន}}</span></link> | {{IPA|[piː ploun]}}, {{IPA|[pɨl ploun]}} | ភរ ផ្លុន |ពិផ្លូន |ពីរផ្លូន | ពន្លឺ។ "ពីរសែសិប" |- | align="center" | ៤០០ | {{Lang|km|៤០០}} | <span style="line-height:200%">{{Lang|km|ស្លឹក}}</span></link> | {{IPA|slək}} | slœ̆k |ស្លឹក |ស្លិក | ពី (មុន)អង្គរ *slik "400" |} === ឥទ្ធិពលសំស្ក្រឹត និងបាលី === ដោយសារឥទ្ធិពលអក្សរបន្លាយពី [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង [[ភាសាបាលី]] ខ្មែរអាចប្រើពាក្យខ្ចីម្តងម្កាលសម្រាប់រាប់។ ជាទូទៅ ក្រៅពីការលើកលែងមួយចំនួនដូចជាលេខ 0 និង 100 ដែលភាសាខ្មែរមិនមានសមមូលទេ ពួកគេច្រើនតែដាក់កម្រិតលើអត្ថបទអក្សរសាស្ត្រ សាសនា និងប្រវត្តិសាស្ត្រ ជាងការសន្ទនាប្រចាំថ្ងៃ។ ហេតុផលមួយសម្រាប់ការថយចុះនៃចំនួនទាំងនេះ គឺដោយសារចលនាជាតិនិយមខ្មែរមួយ ដែលបានផុសឡើងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 បានព្យាយាមដកពាក្យសំស្រ្កឹត និងភាសាបាលីទាំងអស់ចេញ។ [[ខ្មែរក្រហម]] ក៏បានព្យាយាមសម្អាតភាសាដោយដកចេញនូវពាក្យទាំងអស់ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនត្រឹមត្រូវខាងនយោបាយ។ <ref>{{Cite web |year=2007 |title=Khmer: Introduction |url=http://www.nvtc.gov/lotw/months/april/khmer.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080731041547/http://www.nvtc.gov/lotw/months/april/khmer.html |archive-date=2008-07-31 |access-date=2008-12-18 |publisher=National Virtual Translation Center |archivedate=2008-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731041547/http://www.nvtc.gov/lotw/months/april/khmer.html }}</ref> {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្សរខ្មែរ|ទម្រង់ពាក្យ]] ! [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] ! អ៊ុងហ្គេន ! GD ! ALA-LC ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | ១០ | {{Lang|km|១០}} | {{Lang|km|ទស}} | {{IPA|[tŭəh]}} |ទួស |តួស |ទស | ពីសំស្ក្រឹត និងបាលី, ''dasa'' |- | align="center" | ១២ | {{Lang|km|១២}} | {{Lang|km|ទ្វាទស}} | {{IPA|[tviətŭəh]}}, {{IPA|[tviətĕəsaʔ]}} |ទ្វារទួស | tveatos, tveateaksak |ទ្វាទស | ពីភាសាសំស្រ្កឹត និងបាលី ''dvādasa'' |- | align="center" | ១៣ ឬ ៣០ | {{Lang|km|១៣}} {{Lang|km|៣០}} | {{Lang|km|ត្រីទស}} | {{IPA|[trəjtŭəh]}} |ត្រីទួស |ត្រីតួស |ត្រីទស |ពីសំស្ក្រឹតនិងបាលី ត្រយោទស |- | align="center" | ២៨ | {{Lang|km|២៨}} | {{Lang|km|អស្តាពីស}} | {{IPA|[ʔahsɗaːpiːsɑː]}} |អាស្តៈពិសា | អាដាភីសា |អស្តាពីស | ពីសំស្ក្រឹត (8, aṣṭá-) (20, ''vimsati'' ) |- | align="center" | ១០០ | {{Lang|km|១០០}} | {{Lang|km|សត}} | {{IPA|[sataʔ]}} |សៈតៈ | សាក់តាក់ |សត | ពីសំស្រ្កឹត, ''sata'' |} === លេខធម្មតា === លេខ​តម្រៀប​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ការ​ដាក់​ពាក្យ {{Lang|km|ទី}} {{IPA|[tiː]}}នៅពីមុខ លេខខា ។ <ref>{{Cite web |year=2003 |title=Khmer Cardinal Number |url=http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/cardinal/cardinal_set.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906124853/http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/cardinal/cardinal_set.htm |archive-date=2008-09-06 |access-date=2008-12-18 |archivedate=2008-09-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906124853/http://www.seasite.niu.edu/khmer/writingsystem/numbernew/cardinal/cardinal_set.htm }}</ref> <ref name="Jacob1993"/> នេះ​គឺ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​ការ​ប្រើ​ថា ''ធី'' ក្នុង​ភាសា​ថៃ និង ''​ថូ'' (次) ជា​ភាសា​វៀតណាម។ {| class="wikitable" !អត្ថន័យ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! [[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|IPA]] ! អ៊ុងហ្គេន ! GD ! ALA-LC ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" |Fist | {{Lang|km|ទីមួយ}} | {{IPA|[tiː muəj]}} | ti muŏy | ti muoy | ឌីម៉ាយ៉ា | |- | align="center" |Second | {{Lang|km|ទីពីរ}} | {{IPA|[tiː piː]}}, {{IPA|[tiː pɨl]}} | ti pir | ti pi | ឌីប៊ីរ៉ា | |- | align="center" |Third | {{Lang|km|ទីបី}} | {{IPA|[tiː ɓəj]}} | ti bĕi | ទីបេ | ឌីភី | |} == លេខអង្គរ == ជាទូទៅគេសន្មត់ថាលេខ [[ក្រុងអង្គរ|សម័យអង្គរ]] និងមុនអង្គរក៏តំណាងឱ្យប្រព័ន្ធ គោលពីរ (quinquavigesimal) ផងដែរ ដោយមានទាំង មូលដ្ឋាន 5 និង គោល 20 កំពុងប្រើប្រាស់។ មិនដូចខ្មែរសម័យទំនើបទេ ប្រព័ន្ធ ទសភាគ មានកម្រិតខ្លាំង ដោយលេខទាំង ''ដប់'' និង ''មួយរយ'' ត្រូវបានខ្ចីពីភាសាចិន និងសំស្ក្រឹតរៀងៗខ្លួន។ ខ្មែរសម័យអង្គរក៏បានប្រើ [[សំស្ក្រឹត|លេខសំស្រ្កឹត]] សម្រាប់កត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទ ជួនកាលលាយជាមួយនឹងអក្សរខ្មែរដែលជាទម្លាប់ដែលបន្តរហូតដល់សតវត្សចុងក្រោយ។ <ref name="Jacob1977">{{Cite web |last=Jacob |first=Judith M. |title=Mon–Khmer Studies VI: Sanskrit Loanwords in Pre-Angkorian Khmer |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1977sanskrit.pdf |access-date=2008-12-10 |publisher=School of Oriental and African Studies, University of London |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122110718/http://www.sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1977sanskrit.pdf |archive-date=2022-01-22 |url-status=dead}}</ref> លេខសម្រាប់ម្ភៃ សែសិប និងបួនរយ អាចត្រូវបានបន្តដោយគុណលេខ ជាមួយនឹងការបន្ថែមខ្ទង់បន្ថែមនៅចុងបញ្ចប់ ដូច្នេះ 27 ត្រូវបានសង់ជាម្ភៃមួយប្រាំពីរ ឬ 20 × 1+7 ។ {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! អក្ខរាវិរុទ្ធ <ref name="Jacob1993"/> ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | ១ | {{Lang|km|១}} |ម្វយ | |- | align="center" | ២ | {{Lang|km|២}} |វ្យរ | |- | align="center" | ៣ | {{Lang|km|៣}} |បិ | |- | align="center" | ៤ | {{Lang|km|៤}} |ប្វន | |- | align="center" | ៥ | {{Lang|km|៥}} |ប្រំ |លេខ៧ : ប្រំវ្យរ ឬ ប្រំវ្យល |- | align="center" | ១០ | {{Lang|km|១០}} |តប | ចិនចាស់ * {{IPA|di̯əp}}</link> . <ref name="Gorgoniev"/> |- | align="center" | ២០ | {{Lang|km|២០}} |ភៃ | |- | align="center" | ៤០ | {{Lang|km|៤០}} |ប្លោន (ផ្លូន) | |- | align="center" | ៨០ | {{Lang|km|៨០}} |ភៃប្វន | តាមព្យញ្ជនៈ "បួនម្ភៃ" |- | align="center" | ១០០ | {{Lang|km|១០០}} |សត | [[សំស្ក្រឹត]] (១០០, ស. |- | align="center" | ៤០០ | {{Lang|km|៤០០}} | ស្លីក | |} == លេខប្រូតូ-ខ្មែរ == ប្រូតូ-ខ្មែរ គឺជាបុព្វបុរសខាងសម្មតិកម្មនៃភាសាខ្មែរសម័យទំនើបដែលបង្ហាញពីការឆ្លុះបញ្ចាំងផ្សេងៗនៃភាសា ប្រូតូ-មន-ខ្មែរ ។ ដោយការប្រៀបធៀបទាំងលេខខ្មែរសម័យទំនើប និងខ្មែរសម័យអង្គរ ទៅនឹងភាសាមន-ខ្មែរខាងកើត (ឬខ្មែរវៀត) ផ្សេងទៀតដូចជា ព័រិច ប្រូតូ-វៀត- មឿង កាទូ និង បាណារិច ; អាចបង្កើតការស្ថាបនាឡើងវិញសម្រាប់ Proto-Khmer ដូចខាងក្រោម។ <ref name="Jadranka">{{Cite book|title=Numeral Types and Changes Worldwide|url=https://archive.org/details/numeraltypeschan0000unse|first=Jadranka|last=Gvozdanović|publisher=Walter de Gruyter|isbn=3-11-016113-3|year=1999|pages=[https://archive.org/details/numeraltypeschan0000unse/page/263 263]–265}}</ref> === លេខពី ៥ ដល់ ១០ === Contrary to later forms of the Khmer numbers, Proto-Khmer possessed a single decimal number system. The numbers from one to five correspond to both the modern Khmer language and the proposed Mon–Khmer language, while the numbers from six to nine do not possess any modern remnants, with the number ten *kraaj (or *kraay) corresponding to the modern number for one hundred. It is likely that the initial *k, found in the numbers from six to ten, is a prefix.<ref name="Jadranka"/> {| class="wikitable" !តម្លៃ ! [[អក្សរខ្មែរ|ខ្មែរ]] ! ការកសាងឡើងវិញ <ref name="Jenner">{{Cite journal|last=Jenner|first=Phillip N.|year=1976|title=Les noms de nombre en Khmer|trans-title=The names of numbers in Khmer|journal=Linguistics|language=fr|publisher=Mouton Publishers|volume=14|issue=174|page=48|doi=10.1515/ling.1976.14.174.39|issn=1613-396X}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Linguistic Reconstruction|year=1997|page=275|isbn=3-11-014905-2}}</ref> ! កំណត់ចំណាំ |- | align="center" | ៥ | {{Lang|km|៥}} |pram | |- | align="center" | ៦ | {{Lang|km|៦}} | * {{IPA|krɔɔŋ}} | |- | align="center" | ៧ | {{Lang|km|៧}} |knuul | |- | align="center" | ៨ | {{Lang|km|៨}} |ktii | ឫសដូចគ្នានឹងពាក្យដៃ * ទី។ |- | align="center" | ៩ | {{Lang|km|៩}} |ksaar | |- | align="center" | ១០ | {{Lang|km|១០}} |kraaj | ត្រូវ​នឹង​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន {{IPA|/rɔj/}}</link> (មួយរយ)។ |} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] ccfxs8on4y0dcor623cy3blqcw9qkwq 0 37082 342354 333858 2026-11-01T19:14:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342354 wikitext text/x-wiki '''កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព''' ​គឺជាកម្មវិធីសង្គមកុមារអន្តរជាតិ​ប្រចាំឆ្នាំ​ដែលរៀបចំឡើងដោយ PJSC Gazprom។ គោលបំណងរបស់កម្មវិធីនេះគឺបណ្ដុះនូវតម្លៃនិងចំណាប់អារម្មណ៍សំខាន់ៗសម្រាប់ក្មេងជំនាន់ក្រោយ នៅ​ក្នុងបែបផែនរ​ស់នៅដោយមានសុខភាពល្អតាមរយៈកីឡាបាល់ទាត់<ref>{{Cite web |url=https://www.sportindustry.biz/news/football-friendship-project-returns |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2018-05-03 |archivedate=2016-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160915232403/https://www.sportindustry.biz/news/football-friendship-project-returns |url-status=dead }}</ref>។ នៅក្នុងក្របខណ្ឌនៃកម្មវិធីនេះ កីឡាករបាល់ទាត់អាយុ 12 ឆ្នាំ មកពីបណ្ដារប្រទេសផ្សេងៗ<ref>inserbia.info/today/2014/04/gazproms-football-for-friendship-2014</ref> ចូលរួមនៅ​ក្នុងវេទិការកុមារអន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំពានរង្វាន់ពិភពលោកខាង “កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព” ដែលជាទិវា​បាល់​ទាត់អន្តរជាតិ<ref>www.newswire.ca/en/story/1505319/europe-and-asia-to-meet-within-football-for-friendship-international-children-s-social-project-of-gazprom</ref>។ កម្មវិធីនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយ FIFA, UEFA, UN, គណៈកម្មការអូឡាំពិកនិងប៉ារ៉ាឡាំពិក, រដ្ឋាភិបាលនិងសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់នៃបណ្តាប្រទេសផ្សេងៗ, កម្មវិធីសប្បុរសធម៌អន្តរជាតិ, ស្ថាប័នរដ្ឋ, ក្លឹបបាល់ទាត់ល្បីៗនៅលើពិភពលោក<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/futbol-dlya-druzhby-2018-obyavleny-imena-uchastnikov-programmy-ot-rossii-1401229/</ref>។ អ្នករៀបចំកម្មវិធីលំដាប់ពិភពលោកគឺ AGT Communications Group (Russia)។<ref>www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html</ref> == ប្រវត្តិកម្មវិធី == === កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព '''2013''' === វេទិការកុមារអន្តរជាតិ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅថ្ងៃទី 25 ឧសភា 2013​ នៅ​ទីក្រុង​ London ។ កុមារចំនួន 670 នាក់មកពី 8 ប្រទេសបានចូលរួមមានដូចជា៖ ប៊ុលការី ចក្រភពអង់គ្លេស ហុងគ្រី អាល្លឺម៉ង់ ក្រិច រុស្ស៊ី ស៊ែប៊ី និងស្លូវេនី ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានតំណាងដោយក្រុមបាល់ទាត់លេខ 11 ដែលមកពីបណ្ដាទីក្រុងប្រទេសរុស្ស៊ីទាំង 11 ដែលនឹងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់ការប្រកួត FIFA World Cup នៅឆ្នាំ 2018។ ក្រុមកីឡាវ័យក្មេងនៃក្លឹប Zenit, Chelsea, Schalke 04, Crvena Zvezda ដែលជាអ្នកទទួលជ័យជម្នះទិវា​កីឡា​កុមាររបស់ Gazprom និងជាជ័យលាភីប្រចាំពិធីបុណ្យ  Fakel ក៏បានចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិការនេះដែរ។<ref>https://archive.is/20150515191023/http:/fcbusiness.co.uk/news/article/newsitem=2379/title=franz+beckenbauer+kicks+off+gazprom%92s+%91football+for+friendship%92+campaign</ref> នៅក្នុងវេទិការនេះ កុមារទាំងអស់បានពិភាក្សាជាមួយមិត្តភក្ដិរបស់ខ្លួនមកពីប្រទេសផ្សេងៗ និងកីឡាករ​បាល់ទាត់ល្បីៗ និងបានចូលរួមក្នុងវគ្គផ្ដាច់ព្រ័ទ្ធរបស់ UEFA Champions League Final នៅឆ្នាំ 2012/2013 នៅ​ឯ​ពហុកីឡដ្ឋាន Wembley ផងដែរ។ លទ្ធផលនៃព្រឹត្តិការណ៍នេះគឺជាលិខិតចំហដែលកុមារបានបង្កើតឡើងនូវតម្លៃចំនួន៨ នៃកម្មវិធីនេះ៖ មិត្តភាព គុណភាព យុត្តិធម៌ សុខភាព សន្តិភាព ភាពស្មោះត្រង់ ជ័យជម្នះ និងប្រពៃណី។ ក្រោយមក លិខិតនេះបានផ្ញើទៅកាន់ប្រមុខ UEFA, FIFA និងIOC ។ នៅខែកញ្ញា 2013 អំឡុងកិច្ចប្រជុំជាមួយ លោក Vladimir Putin និង Vitaly Mutko លោក Sepp Blatter បានបញ្ជាក់អំពីការទទួលបាននូវលិខិតនោះ និងបានបញ្ជាក់ថា គាត់ត្រៀមខ្លួនជាស្រេចដើម្បីគាំទ្រ  កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព <ref>https://web.archive.org/web/20150522173321/http:/www.epochtimes.de/service/vladimir-putin-und-fifa-praesident-joseph-s-blatte-bei-football-for-friendship-222</ref>។ === កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព '''2014''' === រដូវកាលទី២នៃកម្មវិធី  កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងនៅទីក្រុង Lisbon  នៅថ្ងៃទី 23-25 ខែឧសភា 2014 និងបានទទួលស្វាគមន៍កុមារជាង 450 នាក់ដែលមកពី 16 ប្រទេស៖ បែឡារូស ប៊ុលហ្ការី ចក្រភពអង់គ្លេស ហុងគ្រី អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី ហូឡង់ ប៉ូឡូញ ព័រទុយហ្កាល់ រុស្ស៊ី ស៊ែប៊ី ស្លូវេនី ទួរគី អ៊ុយក្រែន បារាំអ និងក្រូអាត។ កីឡាករវ័យក្មេងបានចូលរួមនៅក្នុងវេទិការ  កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព  អន្តរជាតិ ការប្រកួតតាមដងវិថី និងបានចូលរួមក្នុង UEFA Champions League Final ក្នុងឆ្នាំ 2013/2014 <ref name=":0">www.euronews.com/2014/05/27/football-for-friendship-teaching-values-through-football</ref>។ ក្រុមដែលឈ្នោះក្នុងការប្រកួតបាល់ទាត់តាមដងវិថីអន្តរជាតិនៅឆ្នាំ 2014 គឺជាក្រុមកុមារ  Benfica (ព័រទុយហ្កាល់)។ លទ្ធផលរដូវកាលទី២នៃកម្មវិធីនេះគឺជាការជ្រើសរើសអ្នកដឹកនាំម្នាក់នៃចលនា កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព នេះ។ គឺកុមារឈ្មោះ Felipe Suarez មកពីប្រទេសព័រទុយហ្កាល់ <ref>www.lazionews.eu/settore-giovanile/oltre-450-ragazzi-riuniti-da-gazprom-in-occasione-del-secondo-forum-internazionale-football-for-friendship/</ref>។ នៅខែមិថុនា 2014 ក្នុងនាមជាអ្នកដឹកនាំចលនានេះ គាត់បានទៅទស្សនកិច្ចការប្រកួតកីឡា​បាល់ទាត់​យុវជនអន្តរជាតិលើកទីប្រាំបួន ដើម្បីរំលឹកដល់លោក Yuri Andreyevich Morozov។ === កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព '''2015''' === រដូវកាលទី៣នៃកម្មវិធីសង្គមអន្តរជាតិ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅក្រុងប៊ែឡាំង​នៅខែមិថុនា 2015 ។ កុមារមកពីទ្វីបអាស៊ី – ក្រុមបាល់ទាត់កុមារមកពីប្រទេសជប៉ុន ចិន និងកាហ្សាក់ស្ថាន – បានចូលរួមនៅក្នុងកម្មវិធីនេះជាលើកទី១។ ជាសរុប ក្រុមកីឡាកុមារមកពីក្លឹបចំនួន 24 នៃប្រទេសចំនួន 24 បានចូលរួមនៅក្នុងរដូវកាលទី៣នេះ។<ref name=":1">www.noodls.com/viewNoodl/28582380/oao-gazprom/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-</ref> កីឡាករវ័យក្មេងបានពិភាក្សាជាមួយមិត្តភក្ដិដែលមកពីប្រទេសផ្សេងៗ និងតារាបាល់ទាត់ពិភពលោក ដូចជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតសកលនៃកម្មវិធីនេះ Franz Beckenbauer ជាដើម និងបានចូលរួមក្នុងការប្រកួត​អន្តរជាតិនៃកីឡាបាល់ទាត់តាមដងវិថីក្នុងចំណោមក្រុមកុមារជាច្រើន។<ref name=":1" /> ក្រុមទទួលជ័យលាភីក្នុងការប្រកួតបាល់ទាត់តាមដងវិថីអន្តរជាតិ នៅឆ្នាំ 2015 គឺជាក្រុមកុមារ  Rapid (អូទ្រីស)។<ref name=":1" /> ព្រឹត្តិការណ៍រដូវកាលទី៣នៃកម្មវីវិធីនេះ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដោយអង្គភាព​សារព័ត៌​មានប្រហែល 200 មកពីគ្រឹស្ថានផ្សព្វផ្សាយធំៗនៃពិភពលោក ព្រមទាំងអ្នកយកព័ត៌មានវ័យ​ក្មេង​ចំនួន 24 នាក់មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី ដែលជាសមាជិកនៃមជ្ឈមណ្ឌលសារព័ត៌មានកុមារអន្តរជាតិ។ ការឡើងដល់ចំណុចកំពូលបំផុតនៃឆ្នាំ 2015 គឺជាពិធីពានតម្លៃទាំងប្រាំបួនដែលក្លឹបបាល់ទាត់ Barcelona (អេស្ប៉ាញ) ជាអ្នកលើកពាន ។ អ្នកទទួលជ័យជម្នះត្រូវបានជ្រើសរើសដោយកុមារទាំងឡាយដែនៅមុនវេទិការនេះ បានចូលរួមក្នុង​ការបោះ​ឆ្នោតសកលដែលធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសចូលរួមទាំង 24។<ref name=":5">www.noodls.com/viewNoodl/28582380/oao-gazprom/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-</ref> នៅចុងបញ្ចប់វេទិការ អ្នកចូលរួមទាំងអស់បានអនុវត្តប្រពៃណីនៃការចូលរួមការប្រកួត UEFA Champions League Final ឆ្នាំ 2014/2015 នៅឯ Olympic Stadium នៅទីក្រុងប៊ែរឡាំង <ref>www.prnewswire.com/news-releases/young-football-players-from-24-countries-of-europe-and-asia-meet-at-third-international-childrens-football-for-friendship-forum-506472841.html</ref>។ === កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព '''2016''' === ការចាប់ផ្ដើមនូវកម្មវិធីសង្គមកុមារអន្តរជាតិ  កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព នៅឆ្នាំ 2016 ត្រូវបានធ្វើឡើងជាផ្នែក​នៃសន្និសីទសារព័ត៌មានអនឡាញ Hangout , ដែលប្រារព្ធធ្វើនៅថ្ងៃទី 24 មីនា នៅទីក្រុង Munich ដោយមានការចូលរួមពីឯកអគ្គរដ្ឋទូតសកលនៃកម្មវិធីរបស់ Franz Beckenbauer។ <ref>www.mirror.co.uk/sport/football/news/franz-beckenbauer-reveals-hes-barcelona-7695610</ref> នៅរដូវកាលទី៤ ក្រុមកុមារថ្មីចំនួន 8  មកពីប្រទេស អាស៊ែបៃហ្សង់ អាល់ហ្សេរី អាមេនី [[អាហ្សង់ទីន]] ប្រេស៊ីល វៀតណាម គឿរគីស្ថាន និងស៊ីរី  បានចូលរួមនៅក្នុងកម្មវិធីនេះ ដូច្នេះចំនួនប្រទេសចូលរួម​សរុបកើនដល់ 32 ប្រទេស ។<ref name=":2">beyondsport.org/articles/fourth-season-of-gazproms-football-for-friendship-international-childrens-project-announced/</ref> នៅថ្ងៃទី 5 មេសា 2016 ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជ័យសញ្ញាល្អឯក ពានតម្លៃទាំងប្រាំបួនបានចាប់ផ្ដើម ។ ក្រុមអ្នកគាំទ្រមកពីទូទាំងពិភពលោកបានចូលរួមក្នុងការជ្រើសរើសអ្នកទទួលជ័យជម្នះ ប៉ុន្តែការសម្រេច​ចុង​ក្រោយត្រូវធ្វើឡើងដោយអ្នកចូលរួមក្នុងកម្មវិធី កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព  តាមរយៈការបោះឆ្នោត។ ពានរង្វាន់បានទៅលើក្លឹបបាល់ទាត់ Bayern (ក្រុងមូនីក) ។  អ្នកចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព បានកត់សម្គាល់ពីសកម្មភាពរបស់ក្លឹបក្នុងការ​គាំទ្រកុមារដែលមានតម្រូវការពិសេសព្រមទាំងគំនិតផ្ដួចផ្ដើមក្នុងការផ្ដល់នូវការប្រព្រឹត្តចំពោះកុមារក្នុងប្រទេសផ្សេងៗ និងជួយដល់កុមារទាំងឡាយដែលមានតម្រូវការ។<ref>rbth.com/sport/2016/06/01/gazprom-brings-soccer-crazy-kids-to-milan-for-uefa-champions-league-final_599353</ref> វេទិការកុមារអន្តរជាតិទី៤ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព និងការប្រកួតចុងក្រោយនៃការប្រកួតអន្តរជាតិ​របស់កុមារ​តាមដងវិថីបានប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី 27-28 ឧសភា 2016 នៅទីក្រុង Milan។  ក្រុមដែលទទួលបានជ័យជម្នះគឺក្រុម Maribor មកពីប្រទេសស្លូវេនី  ។ នៅចុងបញ្ចប់វេទិការ អ្នកចូលរួមបានអនុវត្តប្រពៃណីនៃការចូលរួមការប្រកួត UEFA Champions League Final ។ ព្រឹត្តិការណ៍នៃវេទិការនេះត្រូបានផ្សព្វផ្សាយដោយអ្នកសារព័ត៌មានជាង 200 នាក់មកពីប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ​ឈានមុខរបស់ពិភពលោក ព្រមទាំងមជ្ឈមណ្ឌលសារព័ត៌មានកុមារ ដែលរួមមានអ្នកយកសារព័ត៌មាន​វ័យក្មេងមកពីបណ្ដាប្រទេសចូលរួម។<ref>www.beyondsport.org/articles/fourth-international-football-for-friendship-forum-brings-together-young-footballers-from-three-continents/</ref> កីឡាករបាល់ទាត់វ័យក្មេងមកពី Syrian club Al-Wahda បានចូលរួមក្នុងរដូវការលទី៤នៃ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក។ ការដាក់បញ្ចូលក្រុមមកពីប្រទេសស៊ីរីនៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសអ្នកចូលរួម និងទស្សនកិច្ចរបស់កុមារ​ស៊ីរី​ក្នុងព្រិត្តិការណ៍ទីក្រុង Milan គឺជាជំហានដ៏មានសារៈសំខាន់មួយដែលឆ្ពោះទៅរក​ការជម្នះលើភាពឯកោខាង​មនុស្សជាតិនៃប្រទេសនេះ<ref>www.euronews.com/2016/05/31/football-for-friendship-syrian-youth-team-make-tournament-debut-in-milan</ref>។ ក្រុមប្រឹក្សាវិចារណកថាកីឡាជាភាសាអារ៉ាប់នៃប៉ុស្ត៍ទូរទស្សន៍អន្តរជាតិ Russia Today ដោយមានការ​គាំទ្រ​​ពីសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ស៊ីរី ភាពយន្តឯកសារខ្លីមួយ “បីថ្ងៃគ្មានភ្លើងសង្រ្គាម” អំពីកុមារដែលបានចូលរួម​នៅក្នុងគម្រោងនេះ។ នៅថ្ងៃទី 14 កញ្ញា 2016 មនុស្សជាង 7,000 នាក់បានចូលរួមក្នុងការទស្សនាភាពយន្តនេះនៅទីក្រុង Damascus។ === កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព '''2017''' === ទីកន្លែងសម្រាប់គម្រោងសង្គមកុមារអន្តរជាតិ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព នៅឆ្នាំ 2017 គឺវិថី St. Petersburg (ប្រទេសរុស្ស៊ី) និងព្រឹត្តិការណ៍ចុងក្រោយធ្វើឡើងនៅទីនេះពីថ្ងៃទី 26 មិថុនា ដល់ទី 3 កក្កដា<ref>www.windsorstar.com/business/cnw/release.html?rkey=20170316C8720&filter=5613</ref>។ នៅឆ្នាំ 2017 ចំនួនប្រទេសដែលបានចូលរួមបានកើនឡើងពី 32 ដល់ 64 ប្រទេស ។ នេះជាលើកដំបូងហើយ ដែលកម្មវិធី កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព មានកុមារចូលរួមមកពីប្រទេសម៉ិកសិក និងសហរដ្ឋអាមេរិក ។  ដូច្នេះ គម្រោងនេះបានបង្រួបបង្រួមកីឡាករវ័យក្មេងនៃទ្វីបទាំង៤៖ អាហ្វ្រិក អាស៊ីអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង​និងខាងត្បូង<ref>finance.dailyherald.com/dailyherald/news/read/33918303/Fifth_Season_of_Gazprom's_Football_for_Friendship_International_Children's_Project_Launched</ref>។ នៅរដូវកាលទី៥ កម្មវិធីនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយអនុលោមទៅនឹងគោលគំនិតថ្មីមួយ៖ កីឡាករវ័យ​ក្មេង១រូមមកពីប្រទេសនីមួយៗត្រូវបានជ្រើសរើសជាតំណាង។  កុមារដែលរួបរួមនៅក្នុងក្រុមមិត្តភាពអន្តរជាតិទាំង៨ ដែលមានកុមារានិងកុមារីចាប់ពីអាយុ 12 ឆ្នាំ ដូចជាកុមារពិការជាដើម<ref name=":3">https://www.merrilledge.com/research/story?stryKey=600-201703161740PR_NEWS_USPRX____enUK201703165338-1</ref>។ នៅក្នុងដំណើរការចាប់ឆ្នោតចំហ សមាសភាពប្រទេសនៃក្រុមទាំងឡាយ និងតួនាទីកីឡាសម្រាប់តំណាង​ឲ្យប្រទេសចូលរួមត្រូវបានកំណត់។ ការចាប់ឆ្នោតនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងម៉ូដសន្និសីទអ៊ីនធឺណែត។ នៅពីលើក្រុមមិតភាពទាំង៨ ប្រទេសគឺគ្រូបង្វឹកវ័យក្មេង៖ Rene Lampert (ស្លូវេនី), Stefan Maksimovich (ស៊ែប៊ី), Brandon Shabani (ចក្រភពអង់គ្លេស), Charlie Sui (ចិន), Anatoly Chentuloyev (រុស្ស៊ី), Bogdan Krolevetsky (រុស្ស៊ី), Anton Ivanov (រុស្ស៊ី), Emma Henschen (ហូឡង់)។ Liliya Matsumoto (ជប៉ុន), ជាតំណាងនៃមជ្ឈមណ្ឌលសារព័ត៌មានអន្តរជាតិរបស់ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ក៏បានចូលរួមក្នុងការចាប់ឆ្នោតនេះដែរ<ref name=":4">www.newswit.com/.gen/2017-03-17/bafb838790ea60129b53d1add5e4ee99/</ref>។ អ្នកទទួលពានរង្វាន់ World Cup នៅក្នុង កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព 2017 គឺ ក្រុម “ពណ៌ទឹកក្រូច” ដែលរួមមាន​គ្រូវបង្វឹកវ័យក្មេង និងកីឡាករបាល់ទាត់វ័យក្មេងមកពីប្រទេសចំនួនប្រាំបួន៖ Rene Lampert (ស្លូវេនី), Hong Jun Marvin Tue (សិង្ហបូរី), Paul Puig I Montana (អេស្ប៉ាញ), Gabriel Mendoza (បូលីវី), Ravan Kazimov (អាហ្សែបៃសង់), Khrisimir Stanimirov Stanchev (ប៊ុលហ្ការី), Ivan Agustin Casco (អាហ្សង់ទីន), Roman Horak (សាធារណរដ្ឋឆែក), Hamzah Yusuf Nuri Alhavvat (លីប៊ី)។<ref name=":4" /> វេទិការកុមារអន្តរជាតិ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ត្រូវបានចូលរួមដោយ Viktor Zubkov (ប្រធានក្រុមប្រឹក្សា​នាយកនៃ PJSC Gazprom), Fatma Samura (អគ្គលេខាធិការ FIFA), Philippe Le Flock (អគ្គនាយកពាណិជ្ជ​កម្ម FIFA), Giulio Baptista (កីឡាករបាល់ទាត់ប្រេស៊ីល), Ivan Zamorano (ខ្សែប្រយុទ្ធឈីលី), Alexander Kerzhakov (កីឡាករបាល់ទាត់រុស្ស៊ី) និងអ្នកចូលរួមដទៃទៀតដែលបានអំពាវនាវឲ្យមានការ​លើកកម្ពស់តម្លៃ​ដ៏សំខាន់របស់មនុស្សជាតិក្នុងចំណោមក្មេងជំនាន់ក្រោយ <ref>www.euronews.com/2017/07/06/football-brings-kids-together</ref>។ នៅឆ្នាំ 2017 គម្រោងនេះបានស្រូបទាញមនុស្សជាង 600,000 និងកុមារនិងយុវជនជាង 1,000 នាក់មកពី 64 ប្រទេស បា​នចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នៅ St. Petersburg<ref>stomp.straitstimes.com/singapore-seen/12-year-old-sporean-messi-wins-global-football-contest-in-russia</ref>។ === កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព '''2018''' === ក្នុងឆ្នាំ២០១៨ មានការសម្រេចអោយកម្មវិធីកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពរដូវកាលទីប្រាំមួយត្រូវធ្វើឡើងចាប់ពីថ្ងៃទី15 ខែកុម្ភៈ ដល់ថ្ងៃទី15 ខែមិថុនា។ កម្មវិធីបិទបញ្ចប់ព្រឹត្តការណ៍បាល់ទាត់បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងម៉ូស្កូយ៉ាងខ្លីមុនការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ពិភពលោក FIFA World Cup ឆ្នាំ 2018។ អ្នកចូលរួមកម្មវិធីរួមទាំងកីឡាករបាល់ទាត់ជាយុវជន និងអ្នកសារព័ត៌មានតំណាងអោយ 211 ប្រទេស និងតំបន់ជុំវិញពិភពលោក <ref>www.thedailystar.net/sports/football/time-defender-bangladesh-1543027</ref>។ ការបើកកម្មវិធីផ្លូវការសម្រាប់ឆ្នាំ 2018 ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ Open Draw នៃកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ជាលទ្ធផលមានក្រុមកីឡាករបាល់ទាត់អន្តរជាតិ 32 ក្រុម ដែលជាក្រុមកីឡាករបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ផ្នែកថ្មីមួយនៃកម្មវិធី កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព គឺជាបេសកកម្មបរិស្ថាន – in 2018, ក្រុមមិត្តភាពបាល់ទាត់​ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមពូជសត្វកម្រនិងជិតផុតពូជ៖ African Elephant Komodo Varan Kipunji Monkey Giant Tortoise Addra Gazelle Cheetah Rhinoceros Angel Shark Polar Bear Lemur Grizzly Bear Whale Shark Three-Toed Sloth King Cobra Chimpanzee Indian Gavial Western Gorilla Imperial Woodpecker Saiga White-Fronted Capuchin Koala Siberian Tiger Grévy's Zebra Orangutan Giant Panda Magellanic Penguin Rothschild's Giraffe Humpback Whale African Hunting Dog Lion Hippopotamus Galápagos Sea Lion ជាមួយគ្នានេះដែរ នៅក្នុងក្របខណ្ឌបេសកម្មបរិស្ថាន យុទ្ធនាការអន្តរជាតិ ទិវាហេបភីប៊ស ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី30 ខែឧសភា ឆ្នាំ2018 កំពុងលើកទឹកចិត្តអោយសហគមន៍អន្តរជាតិងាកមកគាំទ្រស្ថាប័នដែលកំពុងជួយសង្គ្រោះសត្វជិតផុតពូជ។ ឧទ្យាជាតិនិងកន្លែងបម្រុងទុកនៅរុស្សី [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] នេប៉ាល់ និងអង់គ្លេស<ref>{{Cite web |url=https://www.gazprom-football.com/ru/f4f18/news/detail/178.htm |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2019-04-13 |archivedate=2019-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190411153123/https://www.gazprom-football.com/ru/f4f18/news/detail/178.htm |url-status=dead }}</ref> បានចូលរួមក្នុងយុទ្ធនាការនេះ។ <ref>www.chronicle.co.zw/russia-opportunity-for-zim-youngsters/</ref>៖ លើសពីនេះ អំឡុងពេលព្រឹត្តិការណ៍ផ្តាច់ព្រ័ត្រនៃកម្មវិធីកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពនៅក្នុងទីក្រុងម៉ូស្កូ អ្នកចូលរួមបានធ្វើដំណើរដោយឡានក្រុងសំចៃប្រើឧស្ម័នធម្មជាតិ <ref>www.africanews.com/2018/02/17/football-for-friendship-draw-held-ahead-of-the-2018-world-cup//</ref>។ បណ្ដាប្រទេសនិងតំបន់ដែលចូលរួមក្នុងកម្មវិធី កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ឆ្នាំ 2018។ 1. ខំម៉ន់វែលអូស្រ្តាលី 2. សាធារណរដ្ឋអូទ្រីស 3. សាធារណរដ្ឋអាស៊ែបៃហ្សង់ 4. សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតអាល់ហ្សេរី 5. សហរដ្ឋកោះវើជីន 6. អាមេរិកសាម៉ាវ 7. អង់ហ្គីឡា 8. អង់ទីហ្កាវនិងបារប៊ូដា 9. សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់អេហ៊្សីប 10. សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន 11. អារុបា 12. បារបាដូស៍ 13. បែលលីស 14. កោះប៊ើមូដា 15. សាធារណរដ្ឋបូលីវវារៀននៃវេណេស៊ូអេឡា 16. បូស្នៀនិងហេហ្សឺហ្កូវីណា 17. កោះវើជីននៃចក្រភពអង់គ្លេស 18. ប៊ួរគីណា 19. លុចហ្សំបួរ 20. ហុងគ្រី 21. អ៊ុយរ៉ាហ្កាយ 22. សាធារណរដ្ឋហ្កាបុង 23. សាធារណរដ្ឋហ្គីណេ 24. ហ្គីលប្រាតារ 25. ប៊្រុយណេ 26. រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល 27. រដ្ឋកាតា 28. រដ្ឋគុយវ៉េត 29. រដ្ឋលីប៊ីយ៉ា 30. រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន 31. ហ្ក្រេណាដា 32. សាធារណរដ្ឋហេឡេនិក 33. ចរចៀ 34. សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេ្យទីម័រឡេស្តេ 35. សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេ្យកុងហ្កូ 36. សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេ្យសៅតូមេនិងប៉្រាំងស៊ីប 37. សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាធិបតេ្យស្រ៊ីឡាំងកា 38. សាធារណរដ្ឋដូមីនិកាំង 39. រាជាណាចក្រហាសេមីតនៃហ្សកដង់ 40. សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអាហ្កានីស្ថាន 41. សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ង់ 42. សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមម៉ូរីតានី 43. សាធារណរដ្ឋអ៊ីតាលី 44. សាធារណរដ្ឋយីម៉ែន 45. កោះកេម៉ាន់ 46. កាណាដា 47. សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន 48. ចិនតៃប៉ិ(តៃវ៉ាន់) 49. ក្សត្រប្រទេសអង់ដូរ៉ាស់ 50. ក្សត្រប្រទេសលីចតិនស្តេន 51. សាធារណរដ្ឋសហប្រតិបត្តិការហ្គុយ៉ាណា 52. សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប្រជាធិបតេយ្យកូរ៉េ 53. រាជាណាចក្របារ៉េន 54. រាជាណាចក្របែលហ្សិក 55. រាជាណាចក្រប៊ូតង់ 56. រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក 57. រាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ 58. រាជាណាចក្រកម្ពុជា 59. រាជាណាចក្រឡេសូថូ 60. រាជាណាចក្រម៉ូរូកូ 61. រាជាណាចក្រហូឡង់ 62. រាជាណាចក្រណ័រវេស 63. រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីតសាអូឌីត 64. រាជាណាចក្រស្វីស 65. រាជាណាចក្រថៃ 66. រាជាណាចក្រតុងហ្កា 67. រាជាណាចក្រស៊ុយអែត 68. សាធារណរដ្ឋគៀរគីស 69. គូរ៉ាកាវ 70. សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ 71. សាធារណរដ្ឋឡាតធ្វា 72. សាធារណរដ្ឋលីបង់ 73. សាធារណរដ្ឋលីធូនៀ 74. ម៉ាឡេស៊ី 75. សាធារណរដ្ឋម៉ាល់ឌីវ 76. សហរដ្ឋម៉ិកសិក 77. រដ្ឋពហុជាតិ​បូលីវី 78. ម៉ុងហ្កោលី 79. ម៉ុងសេរ៉ាត 80. សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបង់ក្លាដែស 81. រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួញូហ្គីនៀ 82. រដ្ឋឯករាជ្យសាម៉ាវ 83. ណូវែលហ្សេឡង់ 84. ញូកាឡេដូនៀ 85. សាធារណរដ្ឋឯកភាពតង់ហ្សានី 86. អារ៉ាប់រួមអ៊ុយម៉ារ៉េត 87. កោះឃុក 88. ទួកនិងកោះកែកូ 89. សាធារណរដ្ឋអាល់បានី 90. សាធារណរដ្ឋអង់ហ្កូឡា 91. សាធារណរដ្ឋអាមេនី 92. សាធារណរដ្ឋបែឡារូស 93. សាធារណរដ្ឋបេនីន 94. សាធារណរដ្ឋប៊ុលហ្ការី 95. សាធារណរដ្ឋបុតស្វាណា 96. សាធារណរដ្ឋប៊ូរុនឌី 97. សាធារណរដ្ឋវ៉ាណូទូ 98. សាធារណរដ្ឋហៃទី 99. សាធារណរដ្ឋហ្កាំបៀ 100. សាធារណរដ្ឋហ្កាណា 101. សាធារណរដ្ឋហ្កាតេម៉ាឡា 102. សាធារណរដ្ឋហ្គីណេប៊ីសូ 103. សាធារណរដ្ឋហង់ឌុយរ៉ាស 104. សាធារណរដ្ឋជីបូទី 105. សាធារណរដ្ឋហ្សំប៊ី 106. សាធារណរដ្ឋហ្ស៊ីមបាវ៉េ 107. សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា 108. សាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី 109. សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ 110. សាធារណរដ្ឋអៀរឡង់ 111. សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លង់ 112. សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់ស្ថាន 113. សាធារណរដ្ឋកែនយ៉ា 114. សាធារណរដ្ឋហ្ស៊ីព្រុស 115. សាធារណរដ្ឋកូឡំប៊ី 116. សាធារណរដ្ឋកុងហ្កូ 117. សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ 118. សាធារណរដ្ឋកូសូវ៉ូ 119. សាធារណរដ្ឋកូស្តារីកា 120. សាធារណរដ្ឋអាយវ៉ូរីខូស 121. សាធារណរដ្ឋគុយបា 122. សាធារណរដ្ឋលីប៊េរី 123. សាធារណរដ្ឋម៉ូរីទូស 124. សាធារណរដ្ឋម៉ាសាហ្កាស្ការ 125. សាធារណរដ្ឋម៉ាសូដូនី 126. សាធារណរដ្ឋម៉ាឡាវី 127. សាធារណរដ្ឋម៉ាលី 128. សាធារណរដ្ឋម៉ាល់តា 129. សាធារណរដ្ឋ​ម៉ូសំប៊ិក 130. សាធារណរដ្ឋម៉ូលដូវ៉ា 131. សាធារណរដ្ឋណាមីប៊ី 132. សាធារណរដ្ឋនីហ្សេរ 133. សាធារណរដ្ឋនីការ៉ាហ្កា 134. សាធារណរដ្ឋខេបវែដ 135. សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមប៉ាគីស្ថាន 136. សាធារណរដ្ឋប៉ាណាម៉ា 137. សាធារណរដ្ឋប៉ារ៉ាហ្កាយ 138. សាធារណរដ្ឋប៉េរូ 139. សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញ 140. សាធារណរដ្ឋព័រទុយហ្កាល់ 141. សាធារណរដ្ឋរ៉្វាន់ដា 142. សាធារណរដ្ឋសង់ម៉ារីណូ 143. សាធារណរដ្ឋសីឆែល 144. សាធារណរដ្ឋសេណេហ្កាល់ 145. សាធារណរដ្ឋស៊ែប៊ី 146. សាធារណរដ្ឋសិង្ហបូរី 147. សាធារណរដ្ឋស្លូវេនី 148. សាធារណរដ្ឋសហាភាពមីយ៉ាន់ម៉ា 149. សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ 150. សាធារណរដ្ឋស៊ូរ៉ាណាម៉ិ 151. សាធារណរដ្ឋសេរ៉ាណូអន 152. សាធារណរដ្ឋតាជីកគីស្ថាន 153. សាធារណរដ្ឋទ្រីនីដាតនិតតូបាហ្កូ 154. សាធារណរដ្ឋទួកមេនីស្ថាន 155. សាធារណរដ្ឋអ៊ូហ្កាន់ដា 156. សាធារណរដ្ឋអ៊ូស្បែគីស្ថាន 157. សាធារណរដ្ឋហ្វីជី 158. សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន 159. សាធារណរដ្ឋ​ក្រូអាស៊ី 160. សាធារណរដ្ឋឆាដ 161. សាធារណរដ្ឋម៉ុងតេណេក្រូ 162. សាធារណរដ្ឋឈីលី 163. សាធារណរដ្ឋអេក្វាដ័រ 164. សាធារណរដ្ឋអេក្វូតូរីហ្គីណេ 165. សាធារណរដ្ឋអែលសាវ៉ាដ័រ 166. សាធារណរដ្ឋស៊ូដង់ខាងត្បូង 167. សាធារណរដ្ឋកាមេរូន 168. សហព័ន្ធរុស្ស៊ី 169. រ៉ូម៉ានី 170. តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសហុងកុងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន 171. រដ្ឋសហភាពសេរីព័រតូរីកូ 172. អៀរឡង់ខាងជើង 173. សង់វាំងសង់ និងឌឹហ្គ្រេណាឌីន 174. សង់លូកា 175. សាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់ស៊ីរី 176. សាធារណរដ្ឋស្លូវ៉ាក់ 177. ខំម៉ន់វែលនៃបាហាម៉ា 178. ខំម៉ន់វែលនៃដូមីនីកា 179. ចក្រភពអង់គ្លេសនិងអៀរឡង់ខាងជើង 180. សហរដ្ឋអាមេរិក 181. កោះសូឡូម៉ុង 182. សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម 183. សហជីពកូម៉ូរ៉ូ 184. តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសម៉ាកាវនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន 185. ស៊ូលតង់នៃអូម៉ង់ 186. តាហ៊ីទី 187. ទឹកដីហ្កូម 188. សាធារណរដ្ឋតុងហ្កូ 189. សាធារណរដ្ឋទុយណេស៊ី 190. សាធារណរដ្ឋទួរគី 191. អ៊ុយក្រែន 192. វ៉ែល 193. កោះហ្វារ៉ូ 194. សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធណេប៉ាល់ 195. សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធអេធ្យូពី 196. សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រេស៊ីល 197. សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ 198. សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា 199. សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសូម៉ាលី 200. សហព័ន្ធសង់គីតនិងណេវី 201. សាធារណរដ្ឋហ្វាំងឡង់ 202. សាធារណរដ្ឋបារាំង 203. សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្ដាល 204. សាធារណរដ្ឋឆែក 205. សម្ព័ន្ធនិយមស្វីស 206. ស្កត់ឡែន 207. អេរីទ្រា 208. សាធារណរដ្ឋអេស្តូនី 209. សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង 210. ចាម៉ៃកា 211. ជប៉ុន ក្រុមកីឡាករដើម្បីមិត្តភាពអន្តរជាតិចំនួន 32 ក្រុមបានចូលរួមនៅក្នុងការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពពិភពលោក 2018។ ជាលើកដំបូងនៃព្រឹត្តការណ៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៃកម្មវិធី ការប្រគួតវគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រត្រូវបានធ្វើអត្ថាធិប្បាយដោយអ្នកធ្វើអត្ថាធិប្បាយវ័យក្មេងម្នាក់មកពីប្រទេសស៊ីរី ឈ្មោះ Yazan Taha<ref>https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1059219-shikarnyj-futbol-krepkaja-druzhba</ref> និងកាត់សេចក្តីដោយអាជ្ញាកណ្ដាលវ័យក្មេងម្នាក់មកពីប្រទេសរុស្ស៊ី ឈ្មោះ Bogdan Batalin<ref>https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1058343-ih-podruzhil-futbol</ref>។ អ្នកឈ្នះការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពពិភពលោក 2018 គឺជាក្រុម "ម្ចាស់ជើងឯក" ដែលមានកីឡាករវ័យក្មេងមកពី ដូមីណិកា, សង់ឃីត និង ណែវីស, ម៉ាឡាវី, កូឡុមប៊ី, បើណីន និងសារធារណៈរដ្ឋកុងហ្គោ។  Vladislav Poliakov<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-trener-iz-rossii-stal-chempionom-mira-po-futbolu-dlya-druzhby-1420530/</ref>, អ្នកចូលរួមវ័យក្មេងមកពីសារ៉ាន ប្រទេសរុស្ស៊ី បានបង្វឹកក្រុម។ ព្រឹត្តិការណ៍ផ្តាច់ព្រ័ត្រនៃកម្មវិធីរដូវកាលទីប្រាំមួយប្រែក្លាយជាវេទិការកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពនៃទិវាកុមារអន្តរជាតិ ដែលបានប្រារព្ធនៅថ្ងៃទី13 ខែមិថុនា នៅមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ជីវសាស្ដ្រមហាសមុទ្រនិងម៉ារីន "Moskvarium"។ មានការទស្សនាដោយ Viktor Zubkov (ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលក្រុមហ៊ុន Gazprom), Olga Golodets (អនុនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី), Iker Casillas (កីឡាករបាល់ទាត់អេស្ប៉ាញ, អតីតគ្រូបង្វឹកក្រុមជម្រើសជាតិ), Aleksandr Kerzhakov (កីឡាករបាល់ទាត់រុស្ស៊ី, បង្វឹកក្រុមបាល់ទាត់យុវជន), ព្រមទាំងតំណាងស្ថានទូតចំនួន 54 មកពីជុំវិញពិភពលោកនិងភ្ញៀវផ្សេងៗទៀត <ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/more-schastya-druzhby-i-futbola-1428124/</ref>។   អំឡុងពេលវេទិការ កីឡាករយុវជនរដូវកាលទីប្រាំមួយត្រូវបានប្រគល់រង្វាន់៖ Deo Kalenga Mwenze មកពីសាធារណៈរដ្ឋកុងហ្កោ (ខ្សែប្រយុទ្ធល្អជាងគេ), Yamiru Ouru មកពីប៉ែណាំង (ខ្សែបម្រើល្អបំផុត), Ivan Volynkin មកពី វែល (អ្នកចាំទីល្អបំផុត) និង Gustavo Cintra Rocha មកពីប្រេស៊ីល (កីឡាករឆ្នើម)<ref>https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1059219-shikarnyj-futbol-krepkaja-druzhba</ref>។ Sakali Ascension មកពី Aruba ក្លាយជាអ្នកសារព័ត៌មានវ័យក្មេងឆ្អើមនៃ កម្មវិធីកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពឆ្នាំ 2018 នាងធ្វើប្លក់មួយដើម្បីលើកទឹកចិត្តអោយុវជនអូសេអានីអោយមានមនសិការចំពោះបរិស្ថានកាន់តែខ្លាំងឡើង <ref>https://www.sovsport.ru/others/lifestyle/articles/1059219-shikarnyj-futbol-krepkaja-druzhba</ref>។ វេទិការនេះក៏បានទទួលការបង្ហាញមួយស្តីពីសៀវភៅនិងវគ្គស្វ័យលេខនៃអ្នកចូលរួមរដូវកាលពីមុនដោយ Ananya Kamboj<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/reviews/more-schastya-druzhby-i-futbola-1428124/</ref> មកពីប្រទេសឥណ្ឌាផងដែរ។ Ananya បាននិពន្ធសៀវភៅមានចំណងជើងថា "ដំណើររបស់ខ្ញុំពី Mohali ទៅកាន់ St. Petersburg" ក្រោយពីកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពឆ្នាំ 2017 រដូវកាលទីប្រាំមួយ ដោយពិពណ៍នាអំពីបទពិសោធន៍របស់នាងជាអ្នកសារព័ត៌មានវ័យក្មេងម្នាក់។ នៅទីនោះ នាងបានសរសេអំពីតម្លៃកម្មវិធីទាំងប្រាំបួន ដែលវាកំពុងជួយអោយពិភពលោកផ្លាស់ប្តូរកាន់តែល្អប្រសើរ។ នៅថ្ងៃទី14 ខែមិថុនា បន្ទាប់ពីវេទិការកីឡាប្រគួតបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពនៃទិវាកុមារអន្តរជាតិ កីឡាករនិងអ្នកសារព័ត៌មានវ័យក្មេងបានចូលរួមនៅក្នុងការបើកកម្មវិធីនៅក្នុងការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ពិភពលោក FIFA World Cup ឆ្នាំ2018 ក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។  នៅពហុកីឡដ្ឋាន "Luzhniki" កុមារជាច្រើនបានលើកទង់ជាតិប្រទេសនិងតំបន់ទាំង 211 ដែលកំពុងចូលរួមកម្មវិធីសម្រាប់ឆ្នាំនោះយ៉ាងឱឡារិក<ref>https://rsport.ria.ru/russia2018_news/20180615/1138055010.html</ref>។ ក្រោយមកទៀត អ្នកចូលរួមជាយុវជនក្នុងកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពបានទស្សនាការប្រគួតបើកកម្មវិធីរវាងក្រុមកីឡាកររុស្ស៊ីនិងអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត។ លោកប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី Vladimir Putin បានអញ្ជើញឯកអគ្គរដ្ឋទូតវ័យក្មេងរុស្ស៊ីសម្រាប់កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព  Albert Zinnatov ទៅកាន់កៅអីកិតិ្តយសរបស់គាត់ដើម្បីទស្សនាការបើកកម្មវិធីការប្រគួតជាមួយគ្នា។ នៅទីនោះ យុវជនមានឱកាសជជែកគ្នាជាមួយនឹង ម្ចាស់ជើងឯកពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកមកពីប្រទេស Roberto Carlos និងកីឡាករបាល់ទាត់អេស្ប៉ាញដូចជា Casillas<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/yunyy-posol-futbola-dlya-druzhby-vstretilsya-s-prezidentom-rossii-na-chm-v-moskve-1424143/</ref>។ កុមារនិងយុវជនច្រើនជាង 1500 នាក់មកពីប្រទេសនិងតំបន់ចំនួន 211 បានក្លាយជាអ្នកចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ផ្តាច់ព្រ័ត្រដែលបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងម៉ូស្កូ។ ជាសរុប ច្រើនជាង 180 ព្រឹត្តិការណ៍ដែលកំពុងទទួលភ្ញៀវអ្នកចូលរួមវ័យក្មេងច្រើនជាង 240,000<ref>https://www.sport-express.ru/football/gazprom/news/uchastniki-futbola-dlya-druzhby-iz-211-stran-i-regionov-pribyli-v-moskvu-1419265/</ref> ត្រូវបានរៀបចំឡើងក្នុងរដូវកាលទីប្រាំមួយនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗគ្នានៃពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ 2018 តំណាងអាជ្ញាធរជាច្រើនបានគាំទ្រគម្រោងនេះ។ Olga Golodets បានអានសុន្ទរកថាស្វាគមន៍មួយពីប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី Vladimir Putin ដល់អ្នកចូលរួមនិងភ្ញៀវនៃវេទិការកុមារអន្តរជាតិ។ នាយករដ្ឋមន្ដ្រីរុស្ស៊ី លោក Dmitry Medvedev បានផ្ញើសារតាម telegram ដល់អ្នកចូលរួមនិងភ្ញៀវកិត្តិយសនៃវេទិកាកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពនៃទិវាកុមារអន្តរជាតិលើកទីប្រាំមួយ<ref>http://government.ru/gov/persons/183/telegrams/32841/</ref>។ ក្នុងអំឡុងសន្និសីទកាសែតនៅថ្ងៃទី 23 ខែឧសភា អ្នកតំណាងមន្ត្រីរុស្ស៊ី MIA Maria Zakharova បានលើកឡើងថាសហគមន៍ពិភពលោកទទួលស្គាល់កម្មវិធីកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពសព្វថ្ងៃនេះ ថាជាផ្នែកមនុស្សធម៌ដ៏សំខាន់មួយនៃគោលនយោបាយសង្គមអន្ដរជាតិរបស់រុស្ស៊ី<ref>http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/3231268##23</ref>។ FIFA ធ្លាប់គាំទ្រកម្មវិធីកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព។ សហព័ន្ធកីឡានេះបានកត់សម្គាល់ឃើញថា ចំនួនអ្នកចូលរួមនិងភ្ញៀវទស្សនាព្រឹត្តិការណ៍ផ្តាច់ព្រ័ត្រដែលបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងទីក្រុងម៉ូស្កូឈានដល់ 5000 នាក់<ref>https://www.fifa.com/worldcup/news/211-countries-and-regions-took-part-in-the-sixth-international-football-for-frie</ref>។ === កីឡារបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពឆ្នាំ '''2019''' === ការចាប់ផ្តើមរដូវកាលទីពីរនៃកម្មវិធីសង្គមកុមារអន្តរជាតិគឺ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” ត្រូវបានកើតឡើងត្ងៃទី១៨ ខែមិនា ឆ្នាំទី២០១៩ ព្រឹត្តិការណ៍ចុងក្រោយនៃកម្មវិធីនេះត្រូវបានកើតឡើងនៅទីក្រុងម៉ាឌ្រីដតាំងពីថ្ងៃទី២៨ខែឧសភាដល់ថ្ងៃទី២ខែមិថុនា។<ref>{{Cite web |url=http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-12-19 |archivedate=2020-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219130508/http://business.dailytimesleader.com/dailytimesleader/news/read/37931695/Football_for_Friendship_Launches_Its_Seventh_Season |url-status=dead }}</ref> ទិវាបាល់ទាត់និងមិត្តភាពអន្តរជាតិត្រូវបានប្រារព្ធថ្ងៃទី២៥ខៃមេសានៅប្រទេសអឺរ៉ុបអាស៊ីអាហ្វ្រិកអាមេរិកខាងជើងនិងខាងត្បូងជាង៥០  សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់រុស្ស៊ីក៏បានចូលរួមអបអរសានេះ ។<ref>https://www.prnewswire.com/news-releases/international-day-of-football-and-friendship-celebrated-in-schools-around-the-world-300837486.html#:~:text=Gazprom%20Football%20for%20Friendship&text=MOSCOW%2C%20April%2025%2C%202019%20%2F,Africa%2C%20North%20and%20South%20America.</ref> វេទិកាអន្តរជាតិនៃកម្មវិធីសង្គមកុមាររបស់ OAO Gazprom គឺជា“បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” ២០១៩ បានកើតឡើងថ្ងៃទី៣០ខែឧសភានៅទីក្រុងម៉ាឌ្រីដ ៗវេទិកានេះបានប្រមូលផ្តុំអ្នកជំនាញមកពីទូទាំងពិភពលោកគឺជាគ្រូបង្វឹកបាល់ទាត់ វេជ្ជបណ្ឌិតក្រុមបាល់ទាត់កុមារ តារា តំណាងសាលាបាល់ទាត់និងសហព័ន្ធអន្តរជាតិផ្សេងៗ<ref>https://sputniknews.com/agency_news/201905301075473427-forum-children-experts/</ref> ថ្ងៃទី៣១ខែឧសភាការបណ្តុះបណ្តាលបាល់ទាត់ពហុជាតិបានកើតឡើងនៅទីក្រុងម៉ាឌ្រីដ បន្ទាប់ពីការបណ្តុះបណ្តាលនេះ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព”បានទទួលវិញ្ញាបនបត្រផ្លូវការនៃ GUINNESS WORLD RECORDS®<ref>https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/547224-most-nationalities-in-a-football-soccer-training-session</ref> ក្នុងក្របខ័ណ្ឌរដូវទីប្រាំពីរអ្នកសារព័ត៌មានក្មេងពីអឺរ៉ុបអាស៊ីអាហ្វ្រិកអាមេរិកខាងជើងនិងខាងត្បូង៣២នាក់បានបង្កើតសមាសភាពនៃមជ្ឈមណ្ឌលសារព័ត៌មានកុមារអន្តរជាតិរបស់កម្មវិធី “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” ដែលបានគ្របដណ្តប់ព្រឹត្តិការណ៍ចុងក្រោយនៃកម្មវិធីនេះនិងបានចូលរួមក្នុងការាបចំសមា្ភារៈជាមួយនឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជាតិនិងអន្តរជាតិ។<ref>https://tass.com/press-releases/1061492</ref> អ្នកចូលរួមរដូវទីប្រាំពីរបានប្រគល់ពែង “តម្លៃប្រាំបួន” (គឺជារង្វាន់នៃកម្មវិធីសង្គមកុមារអន្តរជាតិ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព”)  ដល់ក្លឹប​បាល់ទាត់ “Liverpool” ថាជាក្រុមទទួលខុសត្រូវសង្គមជាងគេ។<ref>https://sputniknews.com/society/201906041075611076-football-friendship-madrid/</ref> ថ្ងៃទី១ខែមិថុនាកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃរដូវទីប្រាំពីរបានកើតឡើងលើតារាងបាល់ទាត់  UEFA Pitch នៅទីក្រុងម៉ាឌ្រីដ គឺជាការប្រកួតចុងក្រោយនៃព្រឹត្តិការណ៍ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព”។ នេះបើយោងតាមលទ្ធផលវាក្រុមជម្រើស “The Antiguan Racer” បានលេង “Tasmanian devil” 1:1 ក្នុងកំឡុងពេលធម្មតានិងក្រោយពីនេះគេបានឈ្នះលើការពិន័យនិងឈ្នះរង្វាន់ធំ។<ref>https://www.euronews.com/2019/06/06/football-for-friendship-international-programme-for-kids-breaks-records-and-teaches-sports</ref> === កីឡារបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពឆ្នាំ '''2020''' === ឆ្នាំ២០២០ព្រឹត្តិការណ៍ចុងក្រោយនៃរដូវទីប្រាំបីរបស់ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” បានកើតឡើងនៅលើអ៊ីនធឺណិតនៅលើវេទិកាឌីជីថលតាំងពីថ្ងៃទី២៧ខែវិច្ឆិកាដល់ថ្ងៃទី៩ខែធ្នូឆ្នាំ២០២០។ អ្នកចូលរួមជាង១០០០០នាក់មកពីជាង១០០ប្រទេសបានចូលរួមព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003091330/https://footballforfriendship.com/ |archive-date=2016-10-03 |url-status=dead}}</ref> ក្លែងធ្វើបាល់ទាត់អនឡាញអ្នកលេងច្រើន  Football for Friendship World ត្រូវបានបង្កើតសម្រាប់រដូវកាលទី ៨ នៃកម្មវិធី ផ្អែកលើក្លែងធ្វើបាល់ទាត់នេះគេបានកាន់ជើងឯកអនឡាញពិភពលោក តាម “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” ២០២០។ គេអាចទាញយកហ្គេមនេះនៅជុំវិញពិភពលោកតាំងពិថ្ងៃទី១០ខែធ្នូឆ្នាំ២០២០គឺជាទិវាបាល់ទាត់ពិភពលោក។ អ្នកប្រើប្រាស់ទទួលបានឱកាសចូលរួមការប្រកួតបាល់ទាត់ដោយច្បាប់នៃ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” ដោយចូលរួមជាមួយក្រុមអន្តរជាតិ។ ល្បែងអ្នកលេងច្រើននេះត្រូវបានផ្អែកលើតម្លៃសំខាន់បំផុតនៃកម្មវិធីនេះគឺជាមិត្តភាពសន្តិភាពនិងសមភាព។<ref>https://sputniknews.com/sport/202011051081023614-new-football-simulator-football-for-friendship-to-be-released-on-world-football-day/</ref> ថ្ងៃទី២៧ខែវិច្ឆិកាការចាប់ឆ្នោតបើកនៃជើងឯកអនឡាញពិភពលោក តាម “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” ២០២០ បានកើតឡើង<ref>{{Cite web |url=https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-12-19 |archivedate=2021-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018020211/https://www.gazprom-football.com/football-for-friendship/news/newsdetail/children-from-over-100-countries-to-take-part-in-football-for-friendship-eworld-championship/ |url-status=dead }}</ref> តាំងពីថ្ងៃទី២៨ខែវិច្ឆិកាដល់ថ្ងៃទី៦ខែធ្នូជំរុំមិត្តភាពអនឡាញអន្តរជាតិជាមួយនឹងកម្មវិធីអប់រំមនុស្សធម៌និងកីឡាម្រាប់កុមារបានកើតឡើង។<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/friendship-camp/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115083647/https://footballforfriendship.com/friendship-camp/ |archive-date=2021-01-15 |url-status=dead}}</ref> តាំងពីថ្ងៃទី៣០ខែវិច្ឆិកាដល់ថ្ងៃទី៤ខែធ្នូវេនវេទិកាអនឡាញអន្តរជាតិ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” បានកើតឡើង លើវេទិកានេះគេបានដាក់គម្រោងក្នុងវិស័យការអភិវឌ្ឍកីឡាកុមារ។ គណៈវិនិច្ឆ័យជំនាញបានវាយតម្លៃពីបទបង្ហាញគម្រោងដែលដាក់ពាក្យរង្វាន់អន្តរជាតិនៃ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព”។<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204005358/https://footballforfriendship.com/experts-forum/live-broadcast/ |archive-date=2020-12-04 |url-status=dead}}</ref> ថ្ងៃទិ៧-៨ខែធ្នូជើងឯកអនឡាញពិភពលោកតាម “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” បានកើតឡើង។ ឆ្នាំនេះជើងឯកបានកើតឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយអនឡាញនៅលើវេទិកាឌីជីថល ជាពិសេសសម្រាប់រឿងនេះពួកគេបានបង្កើតក្លែងធ្វើបាល់ទាត់អ្នកលេងច្រើន   Football for Friendship។<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/world-championship/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114171143/https://footballforfriendship.com/world-championship/ |archive-date=2021-01-14 |url-status=dead}}</ref> ថ្ងៃទី៩ខែធ្នូវគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រដ៏អស្ចារ្យនៃ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” បានកើតឡើង។<ref>{{Cite web |url=https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114135317/https://footballforfriendship.com/live-broadcast-grand-final/ |archive-date=2021-01-14 |url-status=dead}}</ref> ស៊េរីនៃសិក្ខាសាលាសម្រាប់កុមារពីប្រទេសផ្សេងគ្នាបានកើតឡើងក្នុងរយៈពេលរដូវកាលទី៨នៃកម្មវិធីដើម្បីគាំទ្រដល់ខួបលើកទី៧៥នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ។ ក្នុងរយៈពេលរដូវកាលទី៨នៃកម្មវិធីគេបានដំណើរការកម្មវិធីប្រចាំសប្តាហ៍គឺ “កីឡដ្ឋានគឺជាកន្លែងដែលខ្ញុំនៅ” ជាមួយនឹងfreestyler បាល់ទាត់តាំងពិភពលោក។ នៅគ្រប់វគ្គនៃកម្មវិធីនេះ freestylers បានបង្រៀនឯកអគ្គរដ្ឋទូតវ័យក្មេងនៃកម្មវិធីអោយអនុវត្តភាំង នៅចុងបញ្ចប់នៃវគ្គនីមួយៗគេបានប្រកាសការប្រកួតប្រជែងមួយសម្រាប់ការអនុវត្តភាំងល្អបំផុត ថ្នាក់មេអនឡាញសកលបានក្លាយទៅជាចុងបញ្ចប់នៃការសម្តែង ជាមួយនឹងនេះកម្មវិធី “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” បានក្លាយទៅជាអ្នកកាន់កំណត់ត្រាពិភពលោកហ្គីនណេសសម្រាប់ចំនួនអ្នកចូលរួមលើកទីពីរ (ថ្ងៃទី៦ខែធ្នូឆ្នាំ២០២០)។ ការិយាល័យវិចារណកថានៃដំណឹងល្អគឺជាកម្មវិធីប្រចាំសប្តាហ៍ដែលត្រូវបានបង្កើតដោយអ្នកកាសែតវ័យក្មេងនៃ “បាល់ទាត់សម្រាប់មិត្តភាព” នៅកម្មវិធីនេះកុមារបានចែករំលែកព័ត៌មានល្អជាមួយអ្នកមើលមកពីជុំវិញពិភពលោក។ == ជើងឯកពិភពលោកនៅក្នុងការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព == ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់កុមារអន្តរជាតិធ្វើឡើងនៅក្នុងក្របខណ្ឌនៃកម្មវិធី កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព <ref>www.chelseafc.com/news/latest-news/2014/05/chelsea-foundation-youngsters-head-to-lisbon.html</ref>។ ក្រុមដែលចូលរួមនៅក្នុងជើងឯកនេះ– ក្រុមមិត្តភាព –ត្រូវបង្កើតឡើងនៅអំឡុងការឆ្នោតចំហ ។  ក្រុមទាំងឡាយត្រូវរៀបចំ ដោយឈរលើគោលការណ៍ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព៖ អត្តពលិកដែលមាន​សញ្ជាតិ និងភេទផ្សេងៗ ហើយក្រុមពិការភាពរាងកាយលេងនៅក្នុងក្រុមដូចគ្នា។ <ref>www.vanluyken.nl/nieuws/149-ipersbericht-i-double-dutchies-na-trainingskamp</ref> == វេទិកាកុមារអន្តរជាតិកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព == នៅវេទិការកុមារអន្តរជាតិ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ប្រចាំឆ្នាំ អ្នកចូលរួមវ័យក្មេងនៃគម្រោងនេះព្រមទាំង​មនុស្សពេញវ័យបានពិភាក្សាគ្នាពីការលើកកម្ពស់ និងការអភិវឌ្ឍតម្លៃរបស់កម្មវិធីនេះទូទាំងពិភពលោក។ ក្នុងវេទិការ កុមារជួបប្រជុំគ្នានិងពិភាក្សាគ្នាជាមួយមិត្តភក្ដិមកពីបណ្ដាប្រទេសដទៃទៀត កីឡាករបាល់​ទាត់ល្បីៗ អ្នកយកសារព័ត៌មាន និងឥស្សរជនសាធារណៈ ហើយក៏បានក្លាយជាឯកអគ្គរដ្ឋទូត​វ័យក្មេងដែល​នៅពេលអនាគតនឹងបន្តលើកកម្ពស់តម្លៃសកលក្នុងចំណោមមិត្តភក្ដិរបស់គេដោយឯករាជ្យ។<ref>www.fifa.com/confederationscup/news/y=2017/m=8/news=confed-cup-hosts-friendship-forum-2902692.html</ref> == មជ្ឈមណ្ឌលសារព័ត៌មានកុមារអន្តរជាតិ == លក្ខណៈពិសេសនៃកម្មវិធី កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសារព័ត៌មាន​កុមារអន្តរជាតិរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ។ ដំបូងឡើយវាត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីមិត្តភាព នៅឆ្នាំ 2014 ។ អ្នកយកសារព័ត៌មានវ័យក្មេងនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលសារព័ត៌មាននេះបានផ្សព្វផ្សាយពីព្រឹត្តិការណ៍នានានៃកម្មវិធីនេះនៅតាមប្រទេសរបស់ពួកគេ <ref>www.itsroundanditswhite.co.uk/2014/04/15/football-for-friendship-are-on-the-hunt-for-talented-young-journalists/</ref>៖ ពួកគេរៀបចំព័ត៌មានសម្រាប់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ​កីឡាជាតិ​និងអន្តរ​ជាតិ ចូលរួមក្នុងការបង្កើតសម្ភារសម្រាប់ប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព TV កាសែត កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព របស់កុមារនិងស្ថានីយ៍វិទ្យុផ្លូវការរបស់កម្មវិធីនេះ ។ មជ្ឈមណ្ឌលសារព័ត៌មានកុមារអន្តរជាតិរួបរួមអ្នកទទួលជ័យជម្នះនៃការប្រកួតថ្នាក់ជាតិអ្នកសារព័ត៌មានវ័យក្មេងល្អបំផុត <ref>https://web.archive.org/web/20160304111738/http:/www.getbucks.co.uk/news/local-news/12-year-old-bucks-boy-best-young-9095138</ref>,អ្នកបង្កើតប្លុកវ័យក្មេង អ្នកថតរូបនិងអ្នកនិពន្ធ។ អ្នកសារព័ត៌មានវ័យក្មេងមកពីមជ្ឈមណ្ឌលសារព័ត៌មានបង្ហាញពីទស្សនៈរបស់ខ្លួនពីក្នុងកម្មវិធី ការអនុវត្តទម្រង់ “កុមារអំពីកុមារ” <ref>www.financialexpress.com/india-news/mission-xi-million-picks-chandigarh-girl-ananya-kamboj/689736/</ref>។ == ទិវាអន្តរជាតិនៃ​កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព == នៅក្រោមកម្មវិធីទិវាអន្តរជាតិនៃកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពត្រូវប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី 25 ខេមេសា <ref>https://web.archive.org/web/20150522194216/http:/theindependent.sg/blog/2015/04/27/kids-from-24-countries-in-europe-and-asia-are-celebrating-international-day-of-football-and-friendship/</ref>។ វិស្សមកាលនេះត្រូវប្រារព្ធឡើងជាលើកដំបូងនៅឆ្នាំ 2014 នៅក្នុងប្រទេសចំនួន 16 <ref>rbth.com/sport/2015/05/15/children_from_24_countries_celebrate_day_of_football_and_friendship_46087.html</ref>។ នៅថ្ងៃនេះ ការប្រកួតជាមិត្តភាព ផ្លាស់ម៉ប់ ម៉ារ៉់ាតុងវិទ្យុ ម៉ាស្ទើក្លាស់ ការសម្ដែងក្នុងទូរទស្សន៍ វគ្គ​បណ្ដុះបណ្ដាលចំហ ។ល។ បានកើតឡើង។ មនុស្សជាង 50,000 បានចូលរួមនៅក្នុងការប្រារព្ធ​ពិធីនេះ។<ref>https://www.theguardian.com/football/2015/apr/26/said-and-done-blatter-putin-david-cameron</ref> នៅឆ្នាំ 2015 ទិវាកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងប្រទេសចំនួន 24 ។ អំឡុងពិធីនេះ មានការប្រកួតបាល់ទាត់ជាមិត្តភាពនិងព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងៗទៀត។ នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ កីឡាបាល់ទាត់ Schalke 04 បានបើកវគ្គបណ្ដុះបណ្ដាលចំហ ,  ប្រទេសស៊ែប៊ី​បាន​ធ្វើ​ជាម្ចាស់ផ្ទះការសម្ដែងតាមទូរទស្សន៍ អ៊ុយក្រែន មានការប្រកួតរវាងក្រុមកុមារនៃ  Volyn FC និងកុមារ​ដែល​បានចុះឈ្មោះនៅឯកណ្ដាលក្រុង Lutsk នៃសេវាសង្គមសម្រាប់គ្រួសារនិងកុមារ និងយុវជនវ័យក្មេង<ref>instagify.com/media/979016253229007447_641360799</ref>។ នៅប្រទេសរុស្ស៊ី ទិវា បានរៀបចំធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី 25 ខែមេសា នៅតាមទីក្រុងចំនួន 11។ ការប្រកួតបាល់ទាត់ជាមិត្តភាពត្រូវបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង Vladivostok, Novosibirsk, Yekaterinburg, Krasnoyarsk, Barnaul, St. Petersburg និងទីក្រុង Saransk, ដើម្បីរំលឹកដល់តម្លៃសំខាន់ៗនៃកម្មវិធីនេះ។ នៅទីក្រុង Krasnoyarsk, Sochi and Rostov-on-Don, Friendship Relay ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយមាន​ការចូលរួម​ពី​អ្នកកាន់ភ្លើងគុបមកពី Olympic Torch Relay 2014។ នៅម៉ូស្គូ ដោយមានការគាំទ្រពីសហព័ន្ធកីឡាជនពិការភ្នែក Equal Opportunity Tournament ត្រូវបានរៀបចំឡើង។ នៅថ្ងៃទី 5 ឧសភា ទិវា Football and Friendship ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង Nizhny Novgorod និង Kazan។<ref name=":0" /> នៅឆ្នាំ 2016 ទិវាកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងប្រទេសចំនួន 32។ នៅប្រទេសរុស្ស៊ី ទិវានេះបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅតាមទីក្រុងចំនួនប្រាំបួន៖ Moscow, St. Petersburg, Novosibirsk, Barnaul, Birobidzhan, Irkutsk, Krasnodar, Nizhny Novgorod និង Rostov-on-Don. ទីក្រុង Nizhny Novgorod បានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះការប្រកួតជាមិត្តភាពសម្រាប់កីឡាករបាល់ទាត់វ័យក្មេងមកពី Volga FC និងកីឡាករមនុស្សពេញវ័យមកពីក្លឹបដែលធ្វើការកម្ដៅសាច់ដុំនិងបណ្ដុះបណ្ដាលកុមារ។ នៅក្នុងការប្រកួតជាមិត្តភាពនៅទីក្រុង Novosibirsk, កុមារពិការបានចូលរួម – ក្រុមបាល់ទាត់តំបន់ Novosibirsk ឈ្មោះ Yermak-Sibir។ <ref name=":2" /> នៅឆ្នាំ 2017 ទិវាកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាពត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងប្រទេសចំនួន 64។ កីឡាករបាល់ទាត់ល្បីៗដូចជា ខ្សែប្រយុទ្ធជាតិស៊ែប៊ីលោក Branislav Ivanovich និងខ្សែប្រយុទ្ធហូឡង់លោក Dirk Kuyt, បានចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នានានៅជុំវិញពិភពលោក។ នៅប្រទេសក្រិច ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានចូលរួមដោយលោក Theodoras Zagorakis, ជ័យលាភីពានរង្វាន់ជើងឯកបាល់ទាត់អឺរ៉ុប 2004 ជាមួយនឹងក្រុមជម្រើសជាតិរបស់ប្រទេសគាត់។ នៅប្រទេសរុស្ស៊ី FC បានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះវគ្គបង្វឹកពិសេសសម្រាប់ Zakhar Badyuk, ដែលជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតវ័យក្មេងនៃកម្មវិធី  កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព នៅឆ្នាំ 2017។ នៅក្នុងការបង្វឹក អ្នកចាំទីរបស់ Zenit FC លោក Yury Lodygin បានផ្ដល់ពិន្ទុខ្ពស់ដល់សមត្ថភាព  Zakhar និងដោះដូរបច្ចេកទេសចាំទីជាមួយគាត់។<ref name=":3" /> == តម្លៃទាំងប្រាំបួននៃកីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព == ក្នុងអំឡុងពេលវេទិកាទិវាកុមារអន្ដរជាតិលើកទីមួយ ដែលបានប្រព្រឹត្តទៅកាលពីថ្ងៃទី 25 ខែឧសភាឆ្នាំ 2013 ឯកអគ្គរដ្ឋទូតវ័យក្មេងមកពី អង់គ្លេស អាល្លឺម៉ង់ អេស្បាញ់ ហុងគ្រី ស៊ែប៊ីប៊ុលហ្គារី ក្រិច និងរូស្ស៊ី បានរកឃើញតម្លៃទាំងប្រាំបីជាលើកដំបូងនៃកម្មវិធី - មិត្តភាពសមភាព យុត្តិធម៌ សុខភាព សន្តិភាព ការលះបង់ ជ័យជំនះនិងប្រពៃណី - ហើយបានបង្ហាញដល់បណ្តាប្រទេសទាំងនោះតាមរយៈលិខិតចំហរ។ លិខិតនេះត្រូវបានផ្ញើទៅប្រធាននៃស្ថាប័នកីឡាអន្តរជាតិដូចជាសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ពិភពលោក FIFA សមាគមសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អ៊ឺរ៉ុប UEFA និងគណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ។ នៅខែកញ្ញាឆ្នាំ 2013 ក្នុងអំឡុងជំនួបរវាងលោក Joseph Blatter ជាមួយលោក Vladimir Putin និងលោក Vitalii Mutko បានបញ្ជាក់ពីការទទួលបានលិខិតនេះហើយបានប្រកាសថាលោកត្រៀមខ្លួនគាំទ្របាល់ទាត់មិត្តភាពនេះ<ref name=":5" />។ នៅឆ្នាំ 2015 អ្នកចូលរួមមកពីប្រទេសចិន ជប៉ុននិងកាហ្សាក់ស្ថាន បានចូលរួមកម្មវិធីការប្រគួតបាល់ទាត់មិត្តភាពហើយបន្ទាប់មកបានស្នើឱ្យបន្ថែមតម្លៃទាំងប្រាំបួននេះ - ប្រកបដោយកិត្តិយស<ref>http://www.joblenobl.ru/news/287-v-ramkakh-programmy-futbol-dlya-druzhby-uchrezhden-kubok-devyati-tsennostej</ref>។ == ពានតម្លៃទាំងប្រាំបួន == ពានតម្លៃទាំងប្រាំបួន គឺជាពានរង្វាន់កម្មវិធីសង្គមកុមារអន្តរជាតិ កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព។ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ពាននេះត្រូវផ្ដល់ជូនដល់ការប្ដេជ្ញាខ្ពស់បំផុតចំពោះតម្លៃនៃគម្រោង៖ មិត្តភាព សមភាព យុត្តិធម៌ សុខភាព សន្តិភាព ភាពស្មោះត្រង់ ជ័យជម្នះ ប្រពៃណី និងកិត្តិយស។ ក្រុមអ្នកគាំទ្រមកពីទូទាំងពិភពលោកចូលរួមក្នុងការជ្រើសរើសអ្នកទទួលជ័យជម្នះ ប៉ុន្តែការសម្រេចចុងក្រោយត្រូវធ្វើឡើងដោយអ្នកចូលរួមក្នុងគម្រោង កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព  តាមរយៈការបោះឆ្នោត។ ក្លឹបបាល់ទាត់ទាំងឡាយដែលបានទទួលពានតម្លៃទាំងប្រាំបួនរួមមាន៖ Barcelona (2015), Bayern Munich (2016), Al Wahda (រង្វា​ន់ពិសេស), Real Madrid (2017) <ref>www.euronews.com/2017/07/17/f4f-nine-values-cup-2017-goes-to-real-madrid</ref>។ == ខ្សែដៃមិត្តភាព == សកម្មភាពទាំងអស់របស់កម្មវិធី កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ចាប់ផ្ដើមជាមួយការដោះដូរខ្សែដៃមិត្តភាពគ្នា ដែលជានិម្មិត្តសញ្ញានៃសមភាព និងបែបផែនរស់នៅប្រកបដោយសុខភាព។ ខ្សែដៃនេះមានខ្សែអំបោះពីរសរសៃពណ៌ខៀវនិងបៃតង ហើយវាអាចត្រូវបានពាក់ដោយអ្នក​ដែលបាន​ចូលរួមចែករំលែកតម្លៃរបស់កម្មវិធីនេះ។ យោងទៅតាមលោក Franz Beckenbauer “និម្មិត្តសញ្ញានៃចលនានេះមានខ្សែដៃពីរពណ៌ វាមានភាពសាមញ្ញានិងស្រួលយល់ ដូចតម្លៃបង្កប់របស់កម្មវិធី កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព។ អ្នកចូលរួមវ័យក្មេងនៅក្នុងកម្មវិធីនេះបានចងខ្សែដៃមិត្តភាព  នៅកដៃកីឡាករល្បីៗនិងឥស្សរជនសាធារណៈ <ref>www.dailymail.co.uk/sport/worldcup2014/article-2642473/Vitor-Baia-tips-Portugal-special-World-Cup-Cristiano-Ronaldo-shines-backs-old-boss-Jose-Mourinho-Chelsea.html</ref>ដូចជា៖ Dick Advocaat<ref>www.deweekkrant.nl/artikel/2014/mei/27/double_dutchie_dirk_proper_uit_elst_een_voetbal</ref>, Anatoly Timoshchuk <ref>https://web.archive.org/web/20141223203736/http:/bigpicture.ru/?p=516227</ref>និង Luis Netu, Franz Beckenbauer<ref>www.theboltonnews.co.uk/news/11270319.Interview_sends_Megan_Mackey_to_Champions_League_final/</ref>, Luis Fernandev, Didier Drogba, Max Meyer, Fatma Samura, Leon Gorecka, Domenico Krishito, Michel Salgado, Alexander Kerzhakov, Dimas Pirros, Miodrag Bozovic, Adelina Sotnikova, Yuri Kamenets។   == សកម្មភាពអ្នកចូលរួមក្នុងរដូវកាលទាំងឡាយ == កីឡាករបាល់ទាត់វ័យក្មេងមកពីកម្មវិធី  កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព បានចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិតការណ៍ផ្សេងៗក្រៅរដូវកាលផ្លូវការ។ នៅខែឧសភា 2013 កីឡាករមកពីក្លឹបកីឡាបាល់ទាត់កុមារ Maribor (ស្លូវេនី) បានធ្វើការប្រកួតមិត្តភាពសប្បុរសធម៌ជាមួយកុមារកម្ពុជា <ref>sport.rbc.ru/article/172216/</ref>។ នៅថ្ងៃទី14 កញ្ញា 2014 នៅទីក្រុង Sochi, ពួកអ្នកចូលរួមជនជាតិរុស្ស៊ីនៅក្នុងកម្មវិធីនេះបានពិភាក្សា​ជាមួយលោក Vladimir Putin អំឡុងកិច្ចប្រជុំរបស់ប្រធានាធិបតីសហព័ន្ធរុស្ស៊ីជាមួយប្រធាន FIFA លោក Sepp Blatter <ref>en.kremlin.ru/events/president/news/19222</ref>។ នៅខែមិថុនា 2014 ប្រធានាធិបតីបារាំង លោក Francois Hollande បានអញ្ជើញក្រុម Taverni ដែលជា​សមាជិករបស់កម្មវិធី កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ចូលទស្សនកិច្ចវិមាន  Elysee Palace ដើម្បីមើលការ​ប្រកួត FIFA World Cup 2014 រវាងប្រទេសបារាំងនិងនីហ្សេរីយ៉ា <ref>www.leparisien.fr/politique/mondial-2014-hollande-invite-deux-clubs-amateurs-a-l-elysee-pour-france-nigeria-28-06-2014-3960541.php</ref>។ នៅខែមេសា 2016 លោក Yuri Vashchuk ដែលជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតកម្មវិធី  កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព ក្នុងឆ្នាំ 2015 បានជួបជាមួយបុរសខ្លាំងបំផុតរបស់ Belarus លោក Kirill Shimko និងកីឡាករវ័យក្មេងមកពី BATE FC ដើម្បីចែករំលែកបទពិសោធន៍អំពីការចូលរួមក្នុងគម្រោងនេះ។ លោក Yuri Vashchuk បា​នផ្ដល់ជូន លោក Kirill Shimko នូវនិម្មិត្តរូបខ្សែដៃមិត្តភាពដោយហុចជូនគាត់នូវដំបងក្នុងការលើកកម្ពស់ឧត្តគតិគម្រោង៖ មិត្តភាព យុត្តិធម៌ បែបផែនរស់នៅដោយមានសុខភាពល្អ។   == រង្វាន់ និងពានរង្វាន់ == កម្មវិធី  កីឡាបាល់ទាត់ដើម្បីមិត្តភាព បានឈ្នះការប្រកួតផ្សេងៗ និងលើកពានប្រទេសរុស្ស៊ី​និងអន្តរជាតិមួយចំនួន។ ពានទាំងនោះមានដូចជា៖ “គម្រោងសង្គមដ៏ល្អបំផុតរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី”នៅក្នុងប្រភេទ “ការអភិវឌ្ឍកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ”, International Association of Business Communicators (IABC) Gold Quill Awards នៅក្នុងប្រភេទ “ទំនួលខុសត្រូវសង្គសារជីវកម្ម” (2016), Saber Awards នៅក្នុងប្រភេទ  “គម្រោងសង្គមដ៏ល្អបំផុតនៃភពផែនដី” ( 2016), The Drum Social Buzz Awards នៅក្នុងប្រភេទ  “យុទ្ធសាស្រ្តអន្តរជាតិប្រសើរបំផុត” (2017)<ref>www.socialbuzzawards.com/social-buzz-awards-2017/best-international-strategy/how-to-make-kids-voices-to-be-heard-globally</ref>, The Internationalist Awards for Innovative Digital Marketing Solutions នៅក្នុងប្រភេទ  “យុទ្ធសាស្រ្តប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយល្អបំផុត” (2017)<ref>www.internationalist-awards.com/new-digital-awards/</ref>, “Silver Archer” នៅក្នុងប្រភេទ  “គម្រោងសង្គមដ៏ល្អបំផុតរបស់រុស្ស៊ី”(2018), និង Grand Prix “Silver Archer”។ (2018) i30bdd2dbjd71qd8s6pwzhcdxmzldwh 0 38904 342362 342011 2026-11-01T20:09:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342362 wikitext text/x-wiki {{about|ទឹកដីមាតុបុរៈដាណឺម៉ាក|រដ្ឋអធិបតេយ្យ|ព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក|ការប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = ដាណឺម៉ាក<!--សូមកុំបញ្ចូលឈ្មោះ ព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក ព្រោះវាជាអត្ថបទដាច់ដោយឡែកមួយស្រាប់ហើយ--> | native_name = {{nobold|''Danmark'' ([[ភាសាដាណឺម៉ាក]])}} | common_name = ដាណឺម៉ាក | image_flag = Flag of Denmark.svg{{!}}border | flag_type = [[ទង់ជាតិដាណឺម៉ាក|ទង់ជាតិ]] | image_coat = National coat of arms of Denmark.svg | symbol_width = 75px | symbol_type = [[វរលញ្ឆករដាណឺម៉ាក|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = {{small|([[ព្រះបាវចនានៃរាជាធិបតេយ្យដាណឺម៉ាក|ព្រះបាវចនា]])}}&nbsp;"{{lang|da|Guds hjælp, folkets kærlighed, Danmarks styrke}}"<ref group="ស">"Guds hjælp, folkets kærlighed, Danmarks styrke" ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយព្រះមហាក្សត្រិយានី[[ម៉ារហ្គ្រេថឺរទី ២ នៃប្រទេសដាណឺម៉ាក|ម៉ាហ្ក្រេតទី២]] ជាភាសាជម្រើសរបស់ទ្រង់ (valgsprog)។</ref><br />{{midsize|(ខ្មែរ៖ "ជំនួយព្រះជាម្ចាស់ សេចក្តីស្រឡាញ់របស់ប្រជាជន កម្លាំងប្រជាជាតិដាណឺម៉ាក"}}<ref>{{cite web |title = Royal House |url = https://www.kongehuset.dk/en/the-royal-house/regentparret/hm-the-queen |publisher = [[ព្រះរាជត្រកូលដាណឺម៉ាក]] |website = www.kongehuset.dk |access-date = 16 កុម្ភៈ 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151223021154/http://www.kungahuset.se/royalcourt/monarchytheroyalcourt/themonarchyinsweden/mottoesofthemonarchs.4.396160511584257f2180004713.html |archive-date = 23 ធ្នូ 2015 |url-status = dead |df = dmy-all |archivedate = 2015-12-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20151223021154/http://www.kungahuset.se/royalcourt/monarchytheroyalcourt/themonarchyinsweden/mottoesofthemonarchs.4.396160511584257f2180004713.html }}</ref>) | other_symbol = ''[[មានប្រទេសជាទីស្នេហា|Der er et yndigt land]]''<br />(ខ្មែរ៖ "មានប្រទេសជាទីស្នេហា")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - Der er et yndigt land.ogg|center]]</div><br />''[[Kong Christian stod ved højen mast]]''{{refn|''កុងគ្រីស្ទាន'' គឺស្មើគ្នានឹងភ្លេងជាតិដែរ ប៉ុន្តែវាជាទូទៅត្រូវបានប្រើប្រាស់តែក្នុងឱកាសព្រះរាជពិធីផ្សេងៗ និងពិធីយោធាប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=Not one but two national anthems|url=http://denmark.dk/en/quick-facts/national-anthems/|publisher=[[ក្រសួងការបរទេសដាណឺម៉ាក]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20140515093426/http://denmark.dk/en/quick-facts/national-anthems|archive-date=15 ឧសភា 2014|url-status=dead|archivedate=2014-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140515093426/http://denmark.dk/en/quick-facts/national-anthems}}</ref>|group="ស"}}<br />(ខ្មែរ៖ "ព្រះរាជាគ្រីស្ទានទ្រង់ឈរក្បែរដងក្តោងដ៏ឧត្តម")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - Kong Kristian stod ved højen mast.ogg|center]]</div> | other_symbol_type = [[ភ្លេងជាតិដាណឺម៉ាក|ភ្លេងជាតិ]]: | image_map = Denmark in European Union.svg | map_width = 250px | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសដាណឺម៉ាក (ក្រហម) នៅសហភាពអឺរ៉ុប | capital_type = រាជធានី | capital = [[កូពែនហាក]] | coordinates = {{Coord|55|43|N|12|34|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាដាណឺម៉ាក]] | regional_languages = [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]<ref group="ស">ភាសាអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាភាសាជនជាតិភាគតិចដែលត្រូវបានការពារនៅក្នុងតំបន់[[ជូតលែនខាងត្បូង]]នៃប្រទេសដាណឺម៉ាក។</ref> | ethnic_groups = {{Plainlist| * ៨៦.១១% [[ជនជាតិដាណឺម៉ាក]]{{refn|group="ស"|រាប់ទាំង[[ជនជាតិហ្វេរ៉ូ]] [[ជនជាតិដើម|ក្រុមជនជាតិដើម]] [[ជនជាតិអ៊ីនុត]], និង[[ក្រុមជនជាតិភាគតិច]][[ជនជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]}} * ១៣.៨៩% [[អន្តោប្រវេសន៍ទៅដាណឺម៉ាក|មិនជាជនជាតិដាណឺម៉ាក]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.retsinformation.dk/eli/ltc/1997/97|title=Bekendtgørelse af ILO-konvention nr. 169 af 28. juni 1989 vedrørende oprindelige folk og stammefolk i selvstændige stater|date=9 October 1997|website=Retsinformation.dk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://um.dk/da/udenrigspolitik/lande-og-regioner/den-dansk-tyske-mindretalsordning/|title=Den dansk-tyske mindretalsordning|website=UM.dk|access-date=2022-02-16|archivedate=2020-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929171028/https://um.dk/da/udenrigspolitik/lande-og-regioner/den-dansk-tyske-mindretalsordning/|url-status=dead}}</ref> | ethnic_groups_year = ២០២០ | religion = {{unbulleted list |៧៥.៨% [[គ្រិស្តសាសនានៅដាណឺម៉ាក|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៧៤.៣% [[ព្រះសហគមន៍គ្រិស្តនៅដាណឺម៉ាក|ព្រះសហគមន៍គ្រិស្តនៃដាណឺម៉ាក]]<br/>—១.៥% និកាយគ្រិស្តដទៃទៀត |១៩.១% គ្មានជំនឿសាសនា |៤.៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅដាណឺម៉ាក|ឥស្លាមសាសនា]] |០.៧% [[សាសនានៅដាណឺម៉ាក|សាសនាផ្សេងៗទៀត]]}} | religion_year = ២០២០ | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.km.dk/folkekirken/kirkestatistik/folkekirkens-medlemstal/|title=(ដាណឺម៉ាក) Folkekirkens medlemstal|publisher=Kirkeministeriet|access-date=16 កុម្ភៈ 2022|archivedate=2016-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160413042049/http://www.km.dk/folkekirken/kirkestatistik/folkekirkens-medlemstal/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.religion.dk/religionsanalysen/hvor-mange-indvandrer-lever-i-danmark|title=(ដាណឺម៉ាក) Hvor mange muslimer bor der i Danmark?|publisher=Religion.dk|date=8 February 2018|last=Arly Jacobsen|first=Brian|access-date=16 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | membership_type = [[រដ្ឋអធិបតេយ្យ]] | membership = [[ព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]] | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[ប្រព័ន្ធសភា|អាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] | leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រដាណឺម៉ាក|ព្រះមហាក្សត្រ]] | leader_name1 = [[ហ្វ្រេដេរីគទី១០]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីដាណឺមាក|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មិតេ ហ្វ្រេដឺរីកសិន]] | legislature = [[ហ្វុលកេទីង]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រដាណឺម៉ាក|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]] | established_event2 = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រដាណឺម៉ាក#មជ្ឈិមសម័យ|បង្រួបបង្រួម]] | established_date2 = ប្រ. សតវត្សទី៨{{sfn|Stone|Bain|Booth|Parnell|2008|p=31}} | established_event3 = {{nowrap|[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញដាណឺម៉ាក|ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]}} | established_date3 = ៥ មិថុនា ១៨៤៩ | established_event4 = [[ព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]] | established_date4 = ២៤ មីនា ១៩៤៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៤២,៩៣៣<!--{{ត្រឹមឆ្នាំ២០១៧}}--> | area_label = មាតុបុរៈដាណឺម៉ាក់ | area_footnote = <ref name=area>{{cite web|url=http://www.statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=ARE207&PLanguage=1&PXSId=0&wsid=cftree|title=Area by region – StatBank Denmark – data and statistics|publisher=}}</ref> | area_rank = ទី១៣០ | percent_water = ១.៧៤ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=16 កុម្ភៈ 2022|publisher=(OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៥,៨៧៣,៤២០<ref>{{cite web|title=Population and population projections|url=https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning|publisher=Statistics Denmark|access-date=16 កុម្ភៈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030090527/https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning|archive-date=30 តុលា 2018|url-status=dead|archivedate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030090527/https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning}}</ref><ref group="ស">ព្រះរាជាណាចក្រទាំងមូលមានចំនួនប្រជាជនសរុប ៥,៩៥៨,៣៨០។</ref> ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ទី១១៤]]) | population_estimate_year = ២០២២ | population_density_km2 = ១៣៧.៦៥ | population_label2 = ប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ | population_data2 = ៥២,១១០<ref name="Faroer pop">{{cite web|title=Faroe Islands Population|url=http://citypopulation.de/en/faroe/cities/|publisher=Hagstova Føroya|access-date=16 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | population_label3 = គ្រីនឡិន | population_data3 = ៥៥,៨៦០<ref name="Greenland pop">{{cite web|title=2020 Population|url=http://citypopulation.de/en/greenland/|access-date=16 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | FR_foot5 = &nbsp;<small>(ដាណឺម៉ាក)</small> | GDP_PPP = ៣៩១.៩០៦&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&pr.y=7&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,946,122,137,124,546,156,181,423,138,935,196,128,142,939,182,172,359,132,135,134,576,174,936,532,961,176,184,178,144,436,146,136,528,158,112,542,111,941&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a= |title=Denmark |publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ |access-date=16 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020183125/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&pr.y=7&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,946,122,137,124,546,156,181,423,138,935,196,128,142,939,182,172,359,132,135,134,576,174,936,532,961,176,184,178,144,436,146,136,528,158,112,542,111,941&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a= |archive-date=2021-10-20 |url-status=dead |archivedate=2018-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181018175031/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&pr.y=7&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C946%2C122%2C137%2C124%2C546%2C156%2C181%2C423%2C138%2C935%2C196%2C128%2C142%2C939%2C182%2C172%2C359%2C132%2C135%2C134%2C576%2C174%2C936%2C532%2C961%2C176%2C184%2C178%2C144%2C436%2C146%2C136%2C528%2C158%2C112%2C542%2C111%2C941&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី៥២ | GDP_PPP_per_capita = ៦៦,៩០៤ ដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៩ | GDP_nominal = ៤១៤.៥៥០&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៣៤ | GDP_nominal_per_capita = ៧០,៧៦៩ ដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១០ | Gini = ២៧.៣ | Gini_year = ២០២០ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=16 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320064533/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |archive-date=20 មីនា 2019 |url-status=live }}</ref> | HDI = ០.៩៤០ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី១០ | currency = [[ក្រូនដាណឺម៉ាក]]<ref group="ស">នៅកោះហ្វេរ៉ូ រូបិយវត្ថុនេះមានរចនាបថខុសគ្នា ដែលត្រូវបានគេសម្តៅលើថា[[ក្រូណាហ្វេរ៉ូ|ក្រូណា]] ប៉ុន្តែវាមិនមែនជារូបិយវត្ថុផ្សេងទេ។</ref> | currency_code = DKK | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល|CET]] | utc_offset = +១ | utc_offset_DST = +២ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល|CEST]] | DST_note = <ref group="ស">ល្វែងម៉ោងផ្សេងដែលគេប្រើប្រាស់នៅប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ និងគ្រិនឡិនមាន៖ [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងលិច|WET]], [[ម៉ោងគ្រិនឡិនខាងកើត|EGT]], [[ម៉ោងគ្រិនឡិនខាងលិច|WGT]] និង [[ម៉ោងស្ដង់ដាអាត្លង់ទិក|AST]]។</ref> | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = កូដហៅទូរស័ព្ទមានបីគឺ៖ | [[លេខទូរស័ព្ទនៅដាណឺម៉ាក|+៤៥]]{{nbsp|6}}{{small|(ដាណឺម៉ាក)}} | [[លេខទូរស័ព្ទនៅប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ|+២៩៨]]{{nbsp|4}}{{small|(ប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ)}} | [[លេខទូរស័ព្ទនៅគ្រិនឡិន|+299]]{{nbsp|4}}{{small|(គ្រិនឡិន)}} }} | cctld = [[.dk]]<ref group="ស">[[ដែនកម្រិតខ្ពស់]] [[.eu]] គឺប្រើជាមួយបណ្តាសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ផ្សេងទៀត។</ref> | official_website = [https://denmark.dk/ Denmark.dk] | iso3166code = DK | today = }} '''ប្រទេសដាណឺម៉ាក''' ([[ភាសាដាណឺម៉ាក]]៖ ''Danmark'', ប្រកបថា៖ ឌែន–ម៉ាក់) គឺជា[[ប្រទេសន័រឌិក]]មួយស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងជើង]]។ វាត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]] ដែលជា[[រដ្ឋឯកភូត]]អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញលាតត្រដាងលើដែនដីស្វយ័តនៃ[[ប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ]] និងទឹកដី[[គ្រិនឡិន]]នៅ[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]ភាគខាងជើង។<ref name="territory">* {{Cite web|last=Benedikter|first=Thomas|date=19 June 2006|title=The working autonomies in Europe|url=http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/autonomy.html|publisher=Society for Threatened Peoples|access-date=16 កុម្ភៈ 2022|archive-date=9 មីនា 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309063149/http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/autonomy.html|url-status=dead|archivedate=9 មីនា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080309063149/http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/autonomy.html}} * {{Cite web|last=Ackrén|first=Maria|date=November 2017|title=Greenland|url=http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830110832/http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx|archive-date=30 សីហា 2019|access-date=16 កុម្ភៈ 2022|publisher=Autonomy Arrangements in the World|archivedate=2019-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190830110832/http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx}} * {{Cite web|date=3 June 2013|title=Greenland|url=https://ec.europa.eu/europeaid/countries/greenland_en|access-date=16 កុម្ភៈ 2022|website=International Cooperation and Development|publisher=[[គណៈកម្មការអឺរ៉ុប]]}}</ref> ដាណឺម៉ាកអឺរ៉ុប{{#tag:ref|ទឹកដីព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាកនៅ[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]ត្រូវបានគេសម្តៅលើថា "មាតុបុរៈដាណឺម៉ាក"<ref name="Administrative divisions – Denmark">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/administrative-divisions#da Administrative divisions – Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325023220/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/administrative-divisions#da |date=2021-03-25 }} The World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 16 កុម្ភៈ 2022</ref> "ដាណឺម៉ាកកណ្តាល" ([[ភាសាដាណឺម៉ាក]]៖ egentlig Danmark) ឬហៅសាមញ្ញថា"ដាណឺម៉ាក"។ នៅក្នុងអត្ថបទនេះ នាម"ដាណឺម៉ាក"គឺមិនរាប់បញ្ចូលគ្រីនឡិន និងប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូឡើយ។|name="proper"|group="ស"}}គឺជាប្រទេសស្ថិតនៅចុងខាងត្បូងគេបង្អស់នៃតំបន់[[ស្កង់ឌីណាវី]] ពោលគឺនៅភាគនីរតីប្រទេស[[ស៊ុយអែត]] [[ន័វវែស]]នៅភាគខាងត្បូង និងជាប់ប្រទេស[[អាល្លឺម៉ង់]]នៅភាគខាងជើង។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញដាណឺម៉ាក]] ត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨៤៩ ដោយបញ្ចប់របបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការដែលបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីនៅឆ្នាំ១៦៦០។ វាបង្កើតរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលបានរៀបចំជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ ដាណឺម៉ាកបានក្លាយជាសមាជិកនៃសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអ៊ឺរ៉ុប នៅឆ្នាំ 1973 ។ប៉ុន្តែប្រើរូបិយវត្ថុភ្ទាល់ខ្លួនគឺក្រោនដាណឺម៉ាក។ ប្រទេសនេះស្ថិតក្នុងចំណោមសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការណាតូ អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចនិងការអភិវឌ្ឍ (OECD) អង្គការសម្រាប់សន្តិសុខនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអឺរ៉ុប (OSCE) និង អង្គការសហប្រជាជាតិ ។ វាក៏ជាផ្នែកមួយនៃតំបន់ Schengen ។ ដាណឺម៉ាកត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមបណ្តាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមរីកចម្រើនបំផុតនៅក្នុងពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/10/22/denmark-happiest-country_n_4070761.html|title=Denmark Is Considered The Happiest Country. You'll Never Guess Why.|first=Meredith|last=Melnick|date=22 October 2013|publisher=The Huffington Post}}</ref> ប្រទេសដាណឺម៉ាក មានកម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់ ហើយប្រទេសនេះស្ថិតក្នុងលំដាប់នៃប្រជាជាតិមានជីវិល្អប្រសើរ ដែលក្នុងនោះរួមមានសន្ទស្សន៍អប់រំ ការថែទាំសុខភាព ការការពារសេរីភាព សន្ទស្សន៍លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ សន្ទស្សន៍វិបុលភាព និងសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស។<ref>[http://www.legatum.com/article/Legatum-Prosperity-Index-Global-prosperity-rising-while-US-and-UK-economies-decline 2013 Legatum Prosperity Index™: Global prosperity rising while US and UK economies decline]. ''[[Legatum Institute]]'', 29 October 2013. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140806123613/http://www.legatum.com/article/Legatum-Prosperity-Index-Global-prosperity-rising-while-US-and-UK-economies-decline |date=6 August 2014 }}</ref><ref>{{cite web|title=Denmark Country Profile: Human Development Indicators |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/DNK.html |publisher=United Nations Development Programme |accessdate=19 April 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130328232058/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/DNK.html |archivedate=28 March 2013 |df=dmy }}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ឈ្មោះដាណឺម៉ាក}} {{ផ្នែកទទេ}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រដាណឺម៉ាក}} [[File:Solvognen DO-6865 2000.jpg|thumb|left|The gilded side of the [[Trundholm sun chariot]] dating from the Nordic Bronze Age]] ប្រវត្តិនៃប្រទេសដាណឺម៉ាកចាប់គិតពី 130,000 ទៅ 110,000 មុនគ.ស។<ref>Michaelsen (2002), p. 19.</ref> ដាណឺម៉ាកមានមនុស្សមករស់នៅតាំងពីប្រហែលឆ្នាំ 1200 ឆ្នាំមុនគ.ស ហើយកសិកម្មមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ថាមានតាំងពីឆ្នាំ 3900 មុនគ.ស<ref name="foreign ministry">{{cite web|last=Nielsen|first=Poul Otto|date=May 2003|url=http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-1.asp|title=Denmark: History, Prehistory|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Denmark)|Ministry of Foreign Affairs of Denmark]]|accessdate=1 May 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051122020555/http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-1.asp |archivedate=22 November 2005}}</ref> កុលសម្ព័ន្ធដាណឺម៉ាកមកពីភាគខាងកើតនៃប្រទេស។ រចនាសម្ព័ន្ធការពារជាតិត្រូវបានកសាងឡើងក្នុងដំណាក់កាលចាប់ពីសតវត្សទី 3 ទៅមុខហើយទំហំនៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសាងសង់នៅឆ្នាំ 737 ត្រូវបានកំណត់ដោយការលេចឡើងនៃស្ដេចដាណឺម៉ាក។<ref name="danevirke">Michaelsen (2002), pp. 122–23.</ref> [[File:Grundlovgivende rigsforsamling - Constantin Hansen.jpg|thumb|left|The National Constitutional Assembly was convened by King [[Frederick VII of Denmark|Frederick VII]] in 1848 to adopt the [[Constitution of Denmark]].]] ចលនាសេរីនិយមទើបនឹងចាប់ផ្ដើមបានកើនឡើងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1830 ។ បន្ទាប់ពីការធ្វើកំណែទម្រង់ឆ្នាំ 1848 ដាណឺម៉ាកបានក្លាយជារដ្ឋធម្មនុញ្ញរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅថ្ងៃទី 5 ខែមិថុនាឆ្នាំ 1849។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានបង្កើតឡើង នូវសភារសភាពីរនៃរ្រេសដិនជេ ។ ដាណឺម៉ាកបានប្រឈមមុខនឹងសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹង ប្រាសៀ និង Habsburg អូទ្រីស ក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា សង្គ្រាម Schleswig លើកទីពីរ ដែលមានរយៈពេលពីខែកុម្ភៈដល់ខែតុលាឆ្នាំ 1864 ។ ដាណឺម៉ាកត្រូវបានកម្ចាត់ហើយត្រូវមានកាតព្វកិច្ចលក់ cessione ខេត្ត Schleswig-Holstein និង Holstein ទៅឱ្យ Prussia ។ ការបាត់បង់នេះបានកើតមានឡើងជាចុងក្រោយបំផុតនៅក្នុងការបរាជ័យជាបន្តបន្ទាប់និងការបាត់បង់ទឹកដីដែលបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងសតវត្សទី 17 ។ បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះដាណឺម៉ាកបានបន្តគោលនយោបាយអព្យាក្រឹតភាពនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ឧស្សាហូបនីយកម្ម មានវត្តមាននៅដាណឺម៉ាកនៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី 19 ។<ref>{{cite book|last=Tellier|first=Luc-Normand|title=Urban world history an economic and geographical perspective|date=2009|publisher=Presses de l'Université du Québec |location=Québec|isbn=9782760522091|page=457 |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA457}}</ref> ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃការដឹកជញ្ជូនផ្លូវដែកនៅក្នុងប្រទេសដាណឺម៉ាកផ្លូវដែកដំបូងរបស់ប្រទេសត្រូវបានសាងសង់នៅទសវត្សឆ្នាំ 1850 ហើយការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវទំនាក់ទំនងនិងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅក្រៅប្រទេសបានអនុញ្ញាតឱ្យឧស្សាហកម្មនេះមានការអភិវឌ្ឍទោះបីជាខ្វះធនធានធម្មជាតិរបស់ដាណឺម៉ាកក៏ដោយ។ សហជីពបានបង្កើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ 1870 ។ មានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងច្រើនពីប្រជាជនជនបទទៅទីក្រុងនានាហើយកសិកម្មនៅដាណឺម៉ាកបានផ្តោតលើការនាំចេញផលិតផលទឹកដោះគោនិងផលិតផលសាច់។ នៅឆ្នាំ 1939 ដាណឺម៉ាកបានចុះហត្ថលេខាលើកតិកាសញ្ញាមិនឈ្លានពាន 10 ឆ្នាំជាមួយ ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ ប៉ុន្តែ អាល្លឺម៉ង់បានលុកលុយប្រទេសដាណឺម៉ាក (ឆ្នាំ 1940) អាល្លឺម៉ង់បានឈ្លានពានដាណឺម៉ាក នៅថ្ងៃទី 9 ខែមេសាឆ្នាំ 1940 ហើយរដ្ឋាភិបាលដាណឺម៉ាកបានចុះចាញ់ភ្លាមៗ។ ដាណឺម៉ាកក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ត្រូវបានកំណត់ដោយកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចជាមួយអាឡឺម៉ង់រហូតដល់ឆ្នាំ 1943 នៅពេលរដ្ឋាភិបាលដាណឺម៉ាក់បានបដិសេធកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមទៀត ចលនានៃការតស៊ូដាណឺម៉ាកការតស៊ូដាណឺម៉ាក បានសង្រ្គោះជនភៀសខ្លួនយូដារាប់រយពាន់នាក់ដែលបានជម្លៀសប្រជាពលរដ្ឋរាប់ពាន់នាក់ចេញពីប្រទេសស៊ុយអែតនិងគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីសុវត្ថិភាពនៅប្រទេសស៊ុយអែត។ មុនពេលអាល្លឺម៉ង់អាចបញ្ជូនពួកគេទៅជំរំនិងសម្លាប់ចោល។ ជនជាត់ដាណឺម៉ាកខ្លះបានគាំទ្រ គណបក្សជាតិសង្គមនិយមរបស់ដាណឺម៉ាកឬគណបក្សណាស៊ីនៃដាណឺម៉ាក ឬស្ម័គ្រចិត្តប្រយុទ្ធជាមួយអាឡឺម៉ង់ដែលជាផ្នែកមួយនៃ Frikorps Danmark ។.<ref>{{cite web|last=Rugg |first=Andy |title=Traitor Danes: most soldiers return heroes, but this lot came home total zeroes |url=http://cphpost.dk//culture/through-looking-glass/traitor-danes-most-soldiers-return-heroes-lot-came-home-total-zeroes |work=Copenhagen Post |accessdate=30 January 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129130650/http://cphpost.dk/culture/through-looking-glass/traitor-danes-most-soldiers-return-heroes-lot-came-home-total-zeroes |archivedate=29 January 2013 }}</ref> អ៊ីស្លង់បានផ្តាច់ទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសដាណឺម៉ាកនិង បង្កើតសាធារណរដ្ឋ រួចហើយអ៊ីស្លង់បានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យមួយនៅឆ្នាំ 1944 ។ ការរំដោះដាណឺម៉ាកបានធ្វើនៅខែឧសភាឆ្នាំ 1945។ នៅឆ្នាំ 1949 ដាណឺម៉ាកបានក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិករបស់ ណាតូ ។ == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រដាណឺម៉ាក}} [[File:Satellite image of Denmark in July 2001.jpg|thumb|alt=Satellite image|A satellite image of Jutland and the Danish islands]] ដោយមានទីតាំងស្ថិតនៅ អឺរ៉ុបខាងជើង ប្រទេសដាណឺម៉ាក{{#tag:ref|The Kingdom of Denmark's territory in [[continental Europe]] is referred to as "Denmark [[wikt:proper#Adjective|proper]]" ({{lang-da|egentlig Danmark}}), "[[wikt:Metropolitan|metropolitan]] Denmark",<ref name="Administrative divisions – Denmark">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/administrative-divisions#da Administrative divisions – Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325023220/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/administrative-divisions#da |date=2021-03-25 }} The World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 16 កុម្ភៈ 2022</ref> or simply Denmark. In this article, usage of "Denmark" excludes Greenland and the Faroe Islands.|name="proper"|group="N"}} រួមមានឧបទ្វីប Jutland និង កោះរាប់រយ។<ref>{{cite web |url=http://www2.kms.dk/C1256AED004EA666/(AllDocsByDocId)/1D7EE8822587E667C1256AEF0030ABF6?open&page=strste&omr=KORT_DK_I_TAL |title=Landet i tal&nbsp; – Største øer |accessdate=14 July 2007 |date=23 September 2003 |publisher=[[National Survey and Cadastre of Denmark]] }}{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Da-map.png|thumb|left|alt=A labelled map of Denmark|A map showing [[List of urban areas in Denmark by population|major urban areas]], islands and connecting bridges]] ភាគខាងជើងបំផុតរបស់ដាណឺម៉ាក គឺឆ្នេរខាងជើងរបស់ skaw ស្ថិតនៅតំបន់ Skagen។ ភាគខាងត្បូងបំផុតគឺនៅ Gedser រីឯភាគខាងលិចបំផុតគឺ Blåvandshuk ចំណែកឯខាងកើតបំផុតគឺ Østerskær។ [[File:Landscape seen from Ellemandsbjerg.jpg|thumb|[[Bay of Aarhus]] viewed from southern [[Djursland]]]] ព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាករួមមានដែនដីក្រៅប្រទេសពីរដែលស្ថិតនៅខាងលិចប្រទេសដាណឺម៉ាកគឺកោះហ្គ្រីនឡែននិងប្រជុំកោះហ្វារ៉ូនៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិចខាងជើង។ ដែនដីទាំងនេះគឺជាការគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងហើយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដាណឺម៉ាក។ === អាកាសធាតុ === ប្រទេសដាណឺម៉ាកមានអាកាសធាតុត្រជាក់តិចៗដែលជាមធ្យមក្នុងខែមករាមានសីតុណ្ហភាព 1.5°C និងរដូវក្ដៅរាងត្រជាក់បន្តិចដោយមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យម 17.2°C នោខែសីហា។<ref name="Denmark climate">{{cite web |url=http://www.dmi.dk/vejr/arkiver/normaler-og-ekstremer/klimanormaler-dk/vejrnormal/ |title=Climate Normals for Denmark |accessdate=2 January 2015 |publisher=[[Danish Meteorological Institute]] |archive-date=3 មករា 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103014624/http://www.dmi.dk/vejr/arkiver/normaler-og-ekstremer/klimanormaler-dk/vejrnormal// |url-status=dead |archivedate=3 មករា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150103014624/http://www.dmi.dk/vejr/arkiver/normaler-og-ekstremer/klimanormaler-dk/vejrnormal// }} Figures, labelled in Danish: First plot is the whole country; Nedbør=Precipitation, Nedbørdage=Precipitation days (>1 mm), (Dag/Middel/Nat)temp.=(Daytime/Average/Nighttime) temperature, Solskinstimer=Hours of sunshine.</ref> សីតុណ្ហភាពក្ដៅបំផុតក្នុងប្រវត្តិប្រទេសនេះគឺ 36.4គឺ°C ក្នុងឆ្នាំ 1975 និងត្រជាក់បំផុត -31.2°Cក្នុងឆ្នាំ 1982.<ref>{{cite web|url=https://www.dmi.dk/vejr/arkiver/normaler-og-ekstremer/vejrekstremer-dk/|title=Vejrekstremer i Danmark [Weather extremes in Denmark]|language=Danish|publisher=[[Danish Meteorological Institute]] (DMI)|date=6 October 2016|accessdate=19 October 2016|archivedate=19 តុលា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019211924/https://www.dmi.dk/vejr/arkiver/normaler-og-ekstremer/vejrekstremer-dk/|url-status=dead}}</ref> ទីតាំងរវាងទ្វីបនិងមហាសមុទ្រមានន័យថាអាកាសធាតុប្រែប្រួលជាញឹកញាប់។ <ref name="Denmark weather change">{{cite web |url=http://www.dmi.dk/vejr/til-lands/maaned-og-saeson/vejrkorset-efteraarsvejrets-fire-hjoerner/ |title=The weather cross – the four corners of autumn weather |accessdate=17 September 2015 |publisher=[[Danish Meteorological Institute]] |archive-date=21 កញ្ញា 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921003948/http://www.dmi.dk/vejr/til-lands/maaned-og-saeson/vejrkorset-efteraarsvejrets-fire-hjoerner/ |url-status=dead |archivedate=21 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150921003948/http://www.dmi.dk/vejr/til-lands/maaned-og-saeson/vejrkorset-efteraarsvejrets-fire-hjoerner/ }}</ref> ដោយសារដាណឺម៉ាកស្ថិតនៅជិតប៉ូលខាងជើង វាធ្វើអោយមានការប្រែប្រួលរយៈពេលដែលមានពន្លឺថ្ងៃខ្លាំងពីមួយរដូវទៅមួយរដូវ។ នៅរដូវរាងារ ព្រះអាទិត្យរះកំឡុងម៉ោង 8:45 និងលិចនៅម៉ោង 3:45 ។ ចំណេកនៅរដូវក្ដៅ ព្រះអាទិត្យរះកំឡុងម៉ោង 4:30 ហើយលិចនៅម៉ោង 10:00 ។ <ref name="sunrise sunset">{{cite web|url=http://www.gaisma.com/en/location/kobenhavn.html|title=Copenhagen, Denmark&nbsp; – Sunrise, sunset, dawn and dusk times for the whole year|publisher=Gaisma|accessdate=24 June 2012}}</ref> {{Weather box |collapsed = yes |location = Denmark (2001–2010) |metric first=Yes |single line=Yes |Jan high C = 3.3 |Feb high C = 3.3 |Mar high C = 6.1 |Apr high C = 11.5 |May high C = 15.5 |Jun high C = 18.5 |Jul high C = 21.6 |Aug high C = 21.2 |Sep high C = 17.5 |Oct high C = 12.3 |Nov high C = 7.9 |Dec high C = 4.2 |year high C = 11.9 |Jan mean C= 1.5 |Feb mean C= 1.2 |Mar mean C= 3.0 |Apr mean C= 7.5 |May mean C= 11.4 |Jun mean C= 14.6 |Jul mean C= 17.4 |Aug mean C= 17.2 |Sep mean C= 13.8 |Oct mean C= 9.4 |Nov mean C= 5.7 |Dec mean C= 2.2 |year mean C = 8.8 |Jan low C= −0.8 |Feb low C= −1.3 |Mar low C= −0.2 |Apr low C= 3.6 |May low C= 7.4 |Jun low C= 10.6 |Jul low C= 13.4 |Aug low C= 13.5 |Sep low C= 10.2 |Oct low C= 6.2 |Nov low C= 3.2 |Dec low C= −0.3 |year low C= 5.5 |Jan precipitation mm=66 |Feb precipitation mm=50 |Mar precipitation mm=43 |Apr precipitation mm=37 |May precipitation mm=53 |Jun precipitation mm=68 |Jul precipitation mm=77 |Aug precipitation mm=91 |Sep precipitation mm=62 |Oct precipitation mm=83 |Nov precipitation mm=75 |Dec precipitation mm=61 |year precipitation mm=765 |unit rain days=1mm |Jan rain days=18 |Feb rain days=15 |Mar rain days=13 |Apr rain days=11 |May rain days=13 |Jun rain days=13 |Jul rain days=14 |Aug rain days=16 |Sep rain days=14 |Oct rain days=17 |Nov rain days=20 |Dec rain days=17 |Jan sun=47 |Feb sun=71 |Mar sun=146 |Apr sun=198 |May sun=235 |Jun sun=239 |Jul sun=232 |Aug sun=196 |Sep sun=162 |Oct sun=111 |Nov sun=58 |Dec sun=45 |year sun=1739 |source 1=[http://www.dmi.dk/vejr/arkiver/normaler-og-ekstremer/klimanormaler-dk/vejrnormal// Danmarks Meteorologiske Institut]<!--|date=Jan 2015] --> }} [[File:Kattegat coast of Skagen.jpg|thumb|The Danish landscape is characterised by flat, [[arable land]] and sandy coasts.]] [[File:Grib skov.jpg|thumb|[[Fagus sylvatica|Beech trees]] are common throughout Denmark, especially in the sparse woodlands.]] === អេកូឡូស៊ី === ព្រៃឈើចាស់ៗនៅប្រទេសនេះត្រូវបានកាប់បំផ្លាញ ឬសឹករិចរិល ហើយគោលបំណងនៃការកាប់បំផ្លាញគឺយកដីធ្វើកសិកម្មកំឡុងមួយសហវត្សចុងក្រោយនេះ។ <ref name="Jensen1">{{cite web|last1=Jensen|first1=Christian Lundmark|title=Forests and forestry in Denmark – Thousands of years of interaction between man and nature|url=http://www.nordicforestresearch.org/wp-content/uploads/2012/07/ForestandforestryinDenmark.pdf|publisher=Danish Ministry of the Environment Nature Agency|accessdate=31 May 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160715001546/http://www.nordicforestresearch.org/wp-content/uploads/2012/07/ForestandforestryinDenmark.pdf|archivedate=15 July 2016|df=dmy-all}}</ref> ទោះបីជាបែបនេះក៏ដោយ គេក៏បានដាំដុះព្រៃឡើងវិញដែរ ដោយបច្ចុប្បន្នមានដីប្រមាណ 12.9% គឺគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃឈើ<ref>{{cite web |title= Forest area (% of land area) |url= http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS |website= worldbank.org |publisher= The World Bank |accessdate=26 August 2015}}</ref> គេប៉ាន់ស្មានថាមានបក្សី ៤០០ប្រភេទមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសដាណឺម៉ាក ហើយប្រហែល១៦០ប្រភេទបានបង្កាត់ពូជក្នុងប្រទេសនេះ។ <ref>{{cite web|title=Bird list of Denmark|url=http://www.netfugl.dk/dklist.php|publisher=Netfugl.dk|accessdate=26 August 2015|quote=It involves all category A, B and C birds recorded in Denmark (according to SU/BOURC/AERC standard).|archive-date=5 កញ្ញា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905040347/http://www.netfugl.dk/dklist.php|url-status=dead|archivedate=5 កញ្ញា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905040347/http://www.netfugl.dk/dklist.php}}</ref> === បរិស្ថាន === [[File:European Environment Agency, Copenhagen.jpg|thumb|[[European Environment Agency]] in Copenhagen]] [[File:Iceberg, Diskobay (31087047191).jpg|thumb|[[Iceberg]] near [[Greenland]] coast.]] ការបំពុលដីធ្លីនិងទឹក គឺជាបញ្ហាពីរយ៉ាងសំខាន់របស់ដាណឺម៉ាកទោះបីជាភាគច្រើននៃកាកសំណល់ផ្ទះសម្បែងនិងឧស្សាហកម្មរបស់ប្រទេសនេះ ឥឡូវនេះត្រូវបានគេច្រោះកាន់តែច្រើនឡើងហើយជួនកាលត្រូវបានកែច្នៃឡើងវិញផងដែរ។ ប្រទេសនេះបានប្រកាន់យកគោលជំហររីកចម្រើនជាប្រវត្តិសាស្ត្រលើកិច្ចការការពារបរិស្ថាន។ នៅឆ្នាំ 1971 ដាណឺម៉ាកបានបង្កើតក្រសួងបរិស្ថាននិងជាប្រទេសដំបូងគេបង្អស់ក្នុងពិភពលោកក្នុងការអនុវត្តច្បាប់បរិស្ថាននៅឆ្នាំ 1973 ។<ref>[https://books.google.com/books?id=NHxwtVy9MKMC&pg=PA323 The law of environmental damage: liability and reparation]. Marie-Louise Larsson.</ref> ដើម្បីកាត់បន្ថយការរេចរឹលបរិស្ថាននិងកំដៅផែនដីរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេសដាណឺម៉ាកបានចុះហត្ថលេខាលើពិធីសារការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ Kyoto។ <ref name="factbook">{{cite web|date=19 January 2012|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/da.html|title=Denmark|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=4 February 2012|archive-date=18 កញ្ញា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918223138/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/da.html|url-status=dead|archivedate=18 កញ្ញា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150918223138/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/da.html}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាផ្ទៃដីអេកូឡូស៊ីមានកម្រិត 8,26 ហិកតាក្នុងមនុស្សម្នាក់ដែលខ្ពស់ខ្លាំងធៀបនឹងមធ្យមភាគពិភពលោក 1,7 នៅឆ្នាំ 2010 ។<ref>{{cite web|title=Ecological Footprint Atlas 2010|url=http://www.footprintnetwork.org/en/index.php/GFN/page/ecological_footprint_atlas_2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709225943/http://www.footprintnetwork.org/en/index.php/GFN/page/ecological_footprint_atlas_2010/|dead-url=yes|archive-date=9 July 2011|publisher=Global Footprint Network|accessdate=26 August 2015|date=2010|archivedate=9 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110709225943/http://www.footprintnetwork.org/en/index.php/GFN/page/ecological_footprint_atlas_2010/|url-status=dead}}</ref> ដាណឺម៉ាកមានស្នាដៃឆ្នើមក្នុងសន្ទសន៍បរិសា្ថនពិភពលោក (EPI) ដោយលមានចំណាត់ថ្នាក់លេខ 4 ក្នុងចំនោម 180 ប្រទេសក្នុងឆ្នាំ 2016 និងកាត់បន្ថយកម្រិតបំភាយឧស្ម័ន CO2។ ការអនុវត្តការកែលម្អគុណភាពខ្យល់នាពេលអនាគតត្រូវបានរំពឹងទុក។ EPI ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 2001 ដោយវេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកជារង្វាស់សកលដើម្បីវាស់ស្ទង់ ពីរបៀបដែលប្រទេសនីមួយៗអនុវត្តនៅក្នុងការអនុវត្តគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។ == បំណែងចែករដ្ឋបាល == ដាណឺម៉ាកត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់រដ្ឋបាលចំនួនប្រាំ។ ដីខាងកើតនៅដាណឺម៉ាកគឺជាប្រជុំកោះ Ertholmene ដែលមានទំហំដី 39 ហិកតា វា មិនមែនជាផ្នែកនៃក្រុងឬតំបន់ទេប៉ុន្តែជារបស់ក្រសួងការពារជាតិ<ref>{{cite news |first=Jonas |last=Michael Kjær |title=Christiansø betaler ikke sundhedsbidrag |date=15 November 2006 |url=http://www.dr.dk/Regioner/Bornholm/Nyheder/Christiansoe/2006/11/15160130.htm |work=dr.dk |accessdate=12 August 2007 |language=da |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011075640/http://dr.dk/Regioner/Bornholm/Nyheder/Christiansoe/2006/11/15160130.htm |archivedate=11 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> តំបន់ទាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 2007 ដើម្បីជំនួសអតីតស្រុកដាណឺម៉ាកចំនួន 16 ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះដែរទីក្រុងតូចៗត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងអង្គភាពធំ ៗ ដោយកាត់បន្ថយចំនួនពី 270 ។ ក្រុងភាគច្រើនមានប្រជាជនយ៉ាងហោចណាស់ 20.000 នាក់ដើម្បីផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវនិរន្តភាពផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងវិជ្ជាជីវៈទោះបីជាមានការលើកលែងតិចតួចក៏ដោយ។ <ref>[http://www.citypopulation.de/Denmark.html Denmark: Regions, Municipalities, Cities & Major Urban Areas] – Statistics and Maps on ''City Population''.</ref> ការបែងចែករដ្ឋបាលត្រូវបានដឹកនាំដោយក្រុមប្រឹក្សាជាប់ឆ្នោតដោយផ្ទាល់ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជារៀងរាល់បួនឆ្នាំម្តង។ === តំបន់ === គណៈគ្រប់គ្រងនៃតំបន់នេះគឺជាក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់តំបន់ដែលក្រុមប្រឹក្សានីមួយៗមាន ៤១រូបដែលបានជាប់ឆ្នោតសម្រាប់រយៈពេល 4 ឆ្នាំ។ ក្រុមប្រឹក្សានេះត្រូវបានដឹកនាំដោយប្រធានថ្នាក់តំបន់ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយក្រុមប្រឹក្សា។<ref name="brief">{{cite book|title=The Danish Regions – in Brief|date=2007|publisher=Danske Regioner|location=Copenhagen|isbn=978-87-7723-471-2|edition=3rd revised}}</ref> ភារកិច្ចទទួលខុសត្រូវសម្រាប់ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់តំបន់គឺសេវាកម្មសុខាភិបាលសេវាសុខភាពសង្គមនិងការអភិវឌ្ឍក្នុងតំបន់។ <ref name="brief" /><ref name=regioner>{{cite web|title=Regional Tasks in Denmark|url=http://www.regioner.dk/in+english/regional+denmark/regional+tasks|archive-url=https://web.archive.org/web/20140510023358/http://www.regioner.dk/in+english/regional+denmark/regional+tasks|dead-url=yes|archive-date=10 May 2014|publisher=Danske Regioner|accessdate=23 August 2015|df=dmy-all|archivedate=10 ឧសភា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140510023358/http://www.regioner.dk/in+english/regional+denmark/regional+tasks|url-status=dead}}</ref> {|class="wikitable" |- ! ឈ្មោះជាភាសាដាណឺម៉ាក !! ឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេស !! [[មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល]] !! ទីក្រុងធំបំផុត <br /><small>(មានមនុស្សរស់នៅច្រើន)</small>|| ចំនួនប្រជាជន<br /><small>(មករា 2017)</small> !! ផ្ទៃដី<br /><small>(km²)</small> |- || Hovedstaden || [[Capital Region of Denmark]] || [[Hillerød]] || [[Copenhagen]] || style="text-align:right;"| 1,807,404 || style="text-align:right;"| 2,568.29 |- || Midtjylland || [[Central Denmark Region]] || [[Viborg, Denmark|Viborg]] || [[Aarhus]] || style="text-align:right;"| 1,304,253 || style="text-align:right;"| 13,095.80 |- || Nordjylland || [[North Denmark Region]] || [[Aalborg]] || [[Aalborg]] || style="text-align:right;"| 587,335 || style="text-align:right;"| 7,907.09 |- || Sjælland || [[Region Zealand]] || [[Sorø]] || [[Roskilde]] || style="text-align:right;"| 832,553 || style="text-align:right;"| 7,268.75 |- || Syddanmark || [[Region of Southern Denmark]] || [[Vejle]] || [[Odense]] || style="text-align:right;"| 1,217,224 || style="text-align:right;"| 12,132.21 |- | colspan=6 |'''Source:''' [http://www.noegletal.dk/ Regional and municipal key figures] |} === គ្រីនឡិន និងប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ === [[File:Kunoy.10.jpg|thumb|[[Kunoy]] island, [[Faroe Islands]]]] ហ្គ្រីនឡែននិងកោះហ្វារូ មានរដ្ឋនិងសភាក្នុងស្រុកផ្ទាល់ខ្លួនហើយមានការគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពលើកិច្ចការក្នុងស្រុក។ {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]] {{small|(2015)}} ! ផ្ទៃដី ! រដ្ឋធានី ! [[List of legislatures|Local parliament]] ! Premier |- | ហ្គ្រីនឡែន | 56,114<ref name="Greenland pop" /> | {{convert|2,166,086|km2|sqmi|abbr=on|sigfig=6}} | {{coat of arms|Nuuk}} | ''[[Inatsisartut]]'' | [[Kim Kielsen]] |- | កោះហ្វារ៉ូ | 49,079<ref name="Faroer pop" /> |{{convert|1,399|km2|sqmi|abbr=on|sigfig=5}} | {{coat of arms|Tórshavn}} | ''[[Løgting]]'' | [[Aksel V. Johannesen]] |} == រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅដាណឺម៉ាក}} {{multiple image | footer_align = center | caption_align = center | image1 = Drottning Margrethe av Danmark crop.jpg | caption1 = [[ម៉ារហ្គ្រេថឺរទី ២ នៃប្រទេសដាណឺម៉ាក|ម៉ាក្រេតថឺទី២]], ព្រះមហាក្សត្រិយានីដាណឺម៉ាក | image2 = 20190614 Folkemodet Bornholm Mette Frederiksen Socialdemokratiet 0285 (48063468172) (cropped).jpg | caption2 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[មិតេ ហ្វ្រេដឺរីកសិន]] |total_width=300 }} នយោបាយនៅប្រទេសដាណឺម៉ាកមានដំណើរការក្រោមក្របខ័ណ្ឌដែលមានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសដាណឺម៉ាក។ ការផ្លាស់ប្តូរវាទាមទារឱ្យមានសំឡេងភាគច្រើនដាច់ខាតនៅក្នុងលក្ខខណ្ឌសភាពីរជាប់ៗគ្នានិងការអនុម័តយ៉ាងហោចណាស់ 40% នៃអ្នកបោះឆ្នោតតាមរយៈការធ្វើប្រជាមតិមួយ។<ref>{{cite web|author=Tschentscher, Axel |url=http://www.servat.unibe.ch/icl/da00000_.html |title=The Constitution of Denmark – Section 88 |publisher=Servat.unibe.ch |accessdate=12 February 2016}}</ref>|group="N"}} ដោយបង្កើតឡើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ 1849 វាបង្កើតរដ្ឋអធិបតេយ្យភាពមួយនៅក្នុងទម្រង់នៃរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលមានប្រព័ន្ធតំណាងរាស្រ្តតំណាង។ ព្រះមហាក្សត្ររក្សាអំណាចជាផ្លូវការហើយដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីនៃក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដាណឺម៉ាក។<ref>"The executive power is vested in the King." [http://www.servat.unibe.ch/icl/da00000_.html The Constitution of Denmark – Section 3.]</ref><ref>"The body of Ministers shall form the Council of State, in which the Successor to the Throne shall have a seat when he is of age. The Council of State shall be presided over by the King{{nbsp}}..." [http://www.servat.unibe.ch/icl/da00000_.html The Constitution of Denmark – Section 17.]</ref> ព្រះមហាក្សត្រិយានី Margrethe II ក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋចាប់តាំងពីថ្ងៃទី 14 ខែមករាឆ្នាំ 1972 មក។ រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសដាណឺម៉ាកធ្វើជារដ្ឋាភិបាលគណៈរដ្ឋមន្ត្រីមួយដែលជាកន្លែងដែលអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិត្រូវបានអនុវត្ត ដោយជាផ្លូវការក្នុងនាមព្រះមហាក្សត្រ ដោយនាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋមន្រ្តីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងទៀតដែលជាប្រធានក្រសួង។ ក្នុងនាមជាស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិគណៈរដ្ឋមន្ត្រី ទទួលខុសត្រូវក្នុងការស្នើសុំថវិកានិងថវិកាអនុវត្តច្បាប់ និងណែនាំគោលនយោបាយផ្ទៃក្នុងរបស់ប្រទេសដាណឺម៉ាក។ <ref>{{cite web|url=http://www.b.dk/din-mening/radikale-ved-historisk-skillevej|title=Radikale ved historisk skillevej|work=[[Berlingske Tidende]]|date=17 June 2007|accessdate=17 August 2007|archivedate=11 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811132101/http://www.b.dk/din-mening/radikale-ved-historisk-skillevej|url-status=dead}}</ref> === ច្បាប់និងប្រព័ន្ធតុលាការ=== [[File:Supreme Court of Denmark (1697).jpg|thumb|upright|King [[Christian V of Denmark|Christian V]] presiding over the Supreme Court in 1697 ]] ប្រព័ន្ធតុលាការនៃប្រទេសដាណឺម៉ាកត្រូវបានបែងចែករវាងតុលាការជាមួយនឹងយុត្តាធិការច្បាប់ស៊ីវិលនិងព្រហ្មទណ្ឌជាទៀងទាត់និងតុលាការរដ្ឋបាលដែលមានយុត្តាធិការលើវិវាទរវាងបុគ្គលនិងរដ្ឋបាលសាធារណៈ។ === ទំនាក់ទំនងបរទេស === ដាណឺម៉ាកមានឥទ្ធិពលគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅអឺរ៉ុបខាងជើង ហើយមានឋានៈនៅកណ្តាលនៅក្នុងកិច្ចការអន្តរជាតិ។<ref>{{cite journal|last1=Behringer|first1=Ronald M.|title=Middle Power Leadership on the Human Security Agenda|journal=Cooperation and Conflict|volume=40|issue=3|pages=305–342|url=http://cac.sagepub.com/content/40/3/305.abstract|accessdate=1 May 2016|date=September 2005|doi=10.1177/0010836705055068|archive-date=6 មករា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106114255/http://cac.sagepub.com/content/40/3/305.abstract|dead-url=yes}}</ref> នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះកោះហ្គ្រិនឡែននិងកោះហ្វាអ៊ីត្រូវបានធានាក្នុងការនិយាយអំពីបញ្ហាគោលនយោបាយបរទេសដូចជាការនេសាទត្រីនិងការព្រួយបារម្ភផ្នែកភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ គោលនយោបាយការបរទេសនៃប្រទេសដាណឺម៉ាកត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីប្រទេសដាណឺម៉ាកនិងសហភាពអឺរ៉ុប។ ដាណឺម៉ាកបានចូលរួមជាមួយ សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុប (EEC) ដែលជាអ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់សហភាពអឺរ៉ុបនៅឆ្នាំ 1973 ។ ហ្វារ៉ូសបានបដិសេធសមាជិកភាពនៅឆ្នាំ 1973 ។ Greenland បានជ្រើសរើសចាកចេញពី EEC នៅឆ្នាំ 1985 បន្ទាប់ពី ការធ្វើប្រជាមតិប្រជាពលរដ្ឋ Greenland នៅឆ្នាំ 1982 ។</ref> Denmark held the [[Presidency of the Council of the European Union]] on seven occasions, most recently from January to June 2012.<ref>{{cite web|title=Danish Presidency of the European Union 2012|url=http://eu2012.dk/en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103093056/http://eu2012.dk/en|dead-url=yes|archive-date=3 January 2012|publisher=European Union|accessdate=25 May 2014|archivedate=3 មករា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103093056/http://eu2012.dk/en|url-status=dead}}</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ប្រទេសដាណឺម៉ាកបានបញ្ចប់គោលនយោបាយរយៈពេលពីររយឆ្នាំនៃអព្យាក្រិត្យនៃប្រទេស។ វាជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការ NATO តាំងពីឆ្នាំ 1949 ហើយសមាជិកភាពនៅតែមានប្រជាប្រិយភាព។<ref>{{cite web |url= https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3167.htm|title= US Department of State: Denmark|author= Government of the United States|accessdate=25 May 2014}}</ref> === យោធា === [[File:Danish Military Police.JPG|thumb|left|Danish MP-soldiers conducting advanced law enforcement training]] កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធដាណឺម៉ាកត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាកងទ័ពដាណឺម៉ាក។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារប្រទេសគឺជាមេបញ្ជាការនៃក្រសួងការពារជាតិដាណឺម៉ាកនិងជាមន្រ្តីការទូតជាប្រធាននាយការិយាល័យ។ ក្នុងអំឡុងពេលសន្តិភាពក្រសួងការពារជាតិដាណឺម៉ាកមានចំនួនទ័ពសរុប 33.000 នាក់។ ដាណឺម៉ាកគឺជាអ្នកគាំទ្រយូរអង្វែងពីការថែរក្សាសន្តិភាពអន្តរជាតិប៉ុន្តែចាប់តាំងពីការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ណាតូនៅយូហ្គោស្លាវីនៅឆ្នាំ 1999 និងសង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ 2001 ប្រទេសដាណឺម៉ាកក៏មានតួនាទីថ្មីជាប្រទេសប្រដាប់អាវុធផងដែរដោយចូលរួមយ៉ាងសកម្មភាពជាច្រើនដោយធ្វើសង្គ្រាមនិងការឈ្លានពានផងដែរ។ ស្ថានភាពថ្មីនេះបានធ្វើឱ្យមានការរិះគន់ផ្ទៃក្នុងខ្លះ ប៉ុន្តែប្រជាពលរដ្ឋដាណឺម៉ាកជាទូទៅមានការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងជាពិសេសនៅក្នុងសង្គ្រាមនៅអាហ្គានីស្ថាន។<ref>{{cite web|url=http://riko.nu/gunnar-olesen-danmark-som-krigsnation-en-parentes-der-bor-lukkes/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215191400/http://riko.nu/gunnar-olesen-danmark-som-krigsnation-en-parentes-der-bor-lukkes/|dead-url=yes|archive-date=15 February 2016|title=Denmark as a warring nation: A bracket that should be closed|author=Gunnar Olesen|publisher=The council for international conflict resolution (RIKO)|date=7 September 2011|language=Danish|accessdate=1 January 2016|archivedate=15 កុម្ភៈ 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160215191400/http://riko.nu/gunnar-olesen-danmark-som-krigsnation-en-parentes-der-bor-lukkes/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.information.dk/236879|title=Danmark er en krisnation |author=Lasse Lavrsen |publisher=Information |date=19 June 2010 |language=Danish|accessdate=1 January 2016}}</ref> == សេដ្ឋកិច្ច == {{Main|សេដ្ឋកិច្ចដាណឺម៉ាក}} [[File:Lego Color Bricks.jpg|thumb|right|[[Lego]] bricks are produced by [[The Lego Group]], headquartered in [[Billund, Denmark|Billund]].]] ដាណឺម៉ាកមានសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាសេដ្ឋកិច្ចដែលមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់តាមរយៈធនាគារពិភពលោក។ <ref>[http://data.worldbank.org/about/country-and-lending-groups#High_income Country and Lending Groups.] World Bank. Accessed on 14 March 2016.</ref> ដាណឺម៉ាកមានអត្រាកំណើនខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទី 4 នៃអ្នកមានសញ្ញាបត្រថ្នាក់ឧត្តមនៅក្នុងពិភពលោក។ <ref>[http://www.uis.unesco.org/Library/Documents/ged09-en.pdf UNESCO 2009 Global Education Digest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128145810/http://www.uis.unesco.org/Library/Documents/ged09-en.pdf |date=2011-11-28 }}, Shared fourth with Finland at a 30.3% ratio. Graph on p28, table on p194.</ref> ប្រទេសនេះ ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកចំពោះសិទ្ធិរបស់កម្មករ។<ref>Kevin Short (28 May 2014). [http://www.huffingtonpost.com/2014/05/28/worst-countries-workers_n_5389679.html The Worst Places On The Planet To Be A Worker]. ''[[The Huffington Post]].'' Retrieved 28 May 2014.</ref> [[File:EU Single Market.svg|thumb|Denmark is a member of the [[European Single Market]].]] រូបិយប័ណ្ណដាណឺម៉ាកក្រដាសប្រាក់ក្រូនដាណឺម៉ាក (DKK) គឺមានអត្រាប្តូរប្រាក់មានកម្រិត 7,46 យ៉េនក្នុងមួយអឺរ៉ូតាមរយៈយន្តការអត្រាប្តូរប្រាក់អឺរ៉ុប ERM II ។ ទោះបីបដិសេធមិនប្រើលុយអឺរ៉ូក៏ដោយ <ref name=denmarkandtheeuro>{{cite web|url=http://www.nationalbanken.dk/DNUK/Euro.nsf/side/Denmark_and_the_euro!OpenDocument |title=Denmark and the euro |accessdate=3 February 2007 |date=17 November 2006 |publisher=[[Danmarks Nationalbank]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061116210231/http://nationalbanken.dk/DNUK/Euro.nsf/side/Denmark_and_the_euro!OpenDocument |archivedate=16 November 2006 }}</ref> ប្រទេសនេះអនុវត្តតាមគោលនយោបាយដែលបានកំណត់នៅក្នុងសហភាពរូបិយវត្ថុនិងសហភាពអឺរ៉ុបហើយបានបំពេញតាមលក្ខខណ្ឌសេដ្ឋកិច្ចដែលចាំបាច់ដើម្បីអនុម័តប្រាក់អឺរ៉ូ។ ភាគច្រើននៃគណបក្សនយោបាយក្នុងការគាំទ្រក្នុងការចូលរួមសហភាពសេដ្ឋកិច្ច និងរូបិយវត្ថុនៃសហភាពអឺរ៉ុប (EMU) ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2010 ការស្ទង់មតិស្ទើមតិបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់លាស់ ថាប្រឆាំងនឹងការអនុម័តប្រាក់អឺរ៉ូ។ ក្នុងខែឧសភាឆ្នាំ 2018 29% នៃការស្ទង់មតិ Eurobarometer បានថ្លែងថាពួកគេគាំទ្រសហភាពអ៊ឺរ៉ុបនិងអ៊ឺរ៉ូហើយ ចំណែកឯ 65% ប្រឆាំងនឹងវា។<ref>[http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/STANDARD/yearFrom/1999/yearTo/2018/surveyKy/2180 Standard Eurobarometer 89, Spring 2018. The key indicators. Publication date June 2018. Retrieved 18 December 2018.]</ref> === ទីផ្សារពលកម្ម === កម្រិតនៃអត្ថប្រយោជន៍នៃភាពអត់ការងារធ្វើគឺពឹងផ្អែកលើអតីតការងារហើយជាទូទៅនៅលើសមាជិកភាពនៃមូលនិធិគ្មានការងារធ្វើដែលជាទូទៅត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយសហជីពនិងការបង់ប្រាក់មុន។ ប្រមាណ 65% នៃការផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានបានមកពីការរួមចំណែកសមាជិកដែលបានកំណត់ទុកហើយចំណែកមួយភាគបីទៀត ដែលនៅសល់មានប្រភពមកពីរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនិងការយកពន្ធទូទៅ។<ref>{{da icon}} [https://www.information.dk/indland/2018/10/ny-undersoegelse-dag-statens-udgifter-dagpenge-tre-gange-mindre-1995 Ny undersøgelse: I dag er statens udgifter til dagpenge tre gange mindre end i 1995. Newspaper article in Danish daily Information, publication date 6 October 2018, retrieved 18 December 2018.]</ref> === វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា === [[File:Denmark Confirms Participation in E-ELT.jpg|thumb|With an investment of 8.5 million euros over the ten-year construction period, Denmark confirms participation in E-ELT.<ref>{{cite news|title=Denmark Confirms Participation in E-ELT|url=http://www.eso.org/public/announcements/ann13033/|accessdate=17 April 2013|newspaper=ESO Announmentes}}</ref>]] ដាណឺម៉ាកមានប្រពៃណីយូរអង្វែងនៃការបង្កើតនិងការចូលរួមផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្តនិងបច្ចេកវិទ្យានិងបានចូលរួមជាអន្តរជាតិចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមនៃបដិវត្តន៍វិទ្យាសាស្រ្ត។ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្នប្រទេសដាណឺម៉ាកកំពុងចូលរួមក្នុងគម្រោងវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាអន្ដរជាតិជាច្រើនដែលរួមមាន CERN ITER ESA ស្ថានីយអវកាសអន្តរជាតិ ISS និង E -ELT ។ នៅសតវត្សរ៍ទី 20 ដាណឺម៉ាកក៏មានការច្នៃប្រឌិតថ្មីនៅក្នុងផ្នែកជាច្រើននៃវិស័យបច្ចេកវិទ្យា។ ក្រុមហ៊ុនអេឡិចត្រូនិចមានឥទ្ធិពលនៅក្នុងឧស្សាហកម្មដឹកជញ្ជូន ដែលបានផលិតនាវាដឹកជញ្ជូនធ្យូងថ្មដែលមានប្រសិទ្ធភាពច្រើនបំផុត ព្រមទាំងថាមពលច្រើនបំផុតក្នុងពិភពលោកដូចជា Maersk Triple E ជាដើមហើយវិស្វករដាណឺម៉ាកបានចូលរួមចំណែកក្នុងការរចនារបស់ម៉ាស៊ីន MAN Diesel ។ នៅក្នុងផ្នែក software និងអេឡិចត្រូនិច ដាណឺម៉ាកបានរួមចំណែកដល់ការរចនានិងផលិតរបស់ក្រុមហ៊ុន Nordic Mobile Telephone ហើយបច្ចុប្បន្ននេះក្រុមហ៊ុនដាណឺម៉ាកមួយនេះ កំពុងស្ថិតក្នុងចំណោម អ្នកអភិវឌ្ឍទូរស័ព្ទចល័ត GSM ដំបូងបង្អស់។ អ្នកវិទ្យាសាស្រ្តកុំព្យូរទ័រ និងវិស្វករ software ដែលមានដើមកំណើតនៅដាណឺម៉ាកបានដើរតួនាំមុខក្នុងភាសាសរសេរកម្មវិធីមួយចំនួនរបស់ពិភពលោកដូចជា Anders Hejlsberg (Turbo Pascal, Delphi, C#) Rasmus Lerdorf (PHP); Bjarne Stroustrup (C++) David Heinemeier Hansson (Ruby on Rails)និង Lars Bak (V8, Java VM, Dart)។ === ថាមពល === [[File:DanishWindTurbines.jpg|thumb|[[Middelgrunden]], an offshore wind farm near Copenhagen]] ប្រទេសដាណឺម៉ាកមានការរុករកប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិយ៉ាងច្រើននៅសមុទ្រខាងជើង ហើយឈរនៅលេខរៀងទី 32 ក្នុងពិភពលោកក្នុងការនាំចេញប្រេងឆៅ <ref>{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=DA |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100304094837/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=DA |archivedate=4 March 2010 |title=EIA – International Energy Data and Analysis for Denmark |publisher=Tonto.eia.doe.gov |date=15 May 2009 |accessdate=29 May 2009 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref> និងបានផលិតប្រេង 259,980 បារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃនៅក្នុងឆ្នាំ 2009 ។<ref>[http://www.indexmundi.com/energy.aspx?country=dk Denmark Crude Oil Production and Consumption by Year (Thousand Barrels per Day)] – indexmundi.</ref> ដាណឺម៉ាកគឺជាប្រទេសនាំមុខនៅក្នុងវិស័យថាមពលអគ្គីសនីដោយ នៅក្នុងឆ្នាំ 2015 ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរផ្តល់ឱ្យ 42,1% នៃការប្រើប្រាស់អគ្គិសនីសរុប។<ref>[http://cphpost.dk/news/business/wind-energy-in-denmark-breaking-world-records.html Wind energy in Denmark breaking world records] The Copenhagen Post, Retrieved 17. January 2016.</ref> វិស័យអគ្គិសនីរបស់ដាណឺម៉ាកបានបញ្ចូលប្រភពថាមពលពីខ្យល់ ទៅក្នុងបណ្តាញអគ្គីសនីជាតិ។ នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះដាណឺម៉ាក មានគោលដៅផ្តោតលើប្រព័ន្ធថាមពល V2G និងរថយន្តអេឡិចត្រូនិច។<ref>{{cite web|url=http://www.energymap.dk/Technology-Areas/Intelligent-Energy/Plug-in-and-Electrical-Vehicles |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719122621/http://www.energymap.dk/Technology-Areas/Intelligent-Energy/Plug-in-and-Electrical-Vehicles |archivedate=19 July 2011 |title=Plug-in and Electrical Vehicles |publisher=EnergyMap.dk |accessdate=10 October 2009}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាប្រទេសជាសមាជិកនៃទីភ្នាក់ងារថាមពលកកើតឡើងវិញអន្តរជាតិ (IRENA) ។<ref name="IRENAstates">{{cite news|title=Global support for International Renewable Energy Agency growing fast|url=http://www.irena.org/Menu/index.aspx?PriMenuID=13&mnu=Pri|date=10 September 2014|accessdate=10 September 2014|publisher=''IRENA''}}</ref> === ដំណឹកជញ្ជូន === [[File:Storebæltsforbindelsen højbroen.jpg|thumb|right|Great Belt Fixed Link, The East Bridge as seen from [[Zealand]]]] [[File:Copenhagen Airport Mai 2009 PD 131.JPG|thumb|[[Copenhagen Airport]] is the largest airport in Scandinavia and [[List of the busiest airports in Europe|15th-busiest in Europe]].]] ការវិនិយោគសំខាន់ៗត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងការកសាងផ្លូវរថភ្លើងនិងផ្លូវដែករវាងតំបន់នានានៅដាណឺម៉ាក។ ប្រតិបត្តិករផ្លូវដែកសំខាន់គឺ DSB សម្រាប់សេវាកម្មអ្នកដំណើរនិង DB Schenker Rail សម្រាប់រថភ្លើងដឹកទំនិញ។ ផ្លូវរថភ្លើងត្រូវបានថែទាំទុកដោយ Banedanmark ។ សមុទ្រខាងជើងនិងសមុទ្របាល់ទិកត្រូវបានទាក់ទងគ្នាដោយតំណភ្ជាប់សាឡាងនានា។ ការស្ថាបនាខ្សែភ្ជាប់ Fehmarn Belt Fixed Link ដែលតភ្ជាប់ដាណឺម៉ាកនិងអាល្លឺម៉ង់ជាមួយនឹងតំណទីពីរនឹងចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 2015 ។<ref>{{cite news|title=Denmark-Germany undersea Fehmarn tunnel gets go-ahead|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-33633879|accessdate=19 August 2015|publisher=BBC News|date=23 July 2015}}</ref> ទីក្រុងកូប៉ិនហាកមានប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនយ៉ាងឆាប់រហ័ស<ref>{{cite web|title=Ring 3 summary report |url=http://www.ringtre.dk/fileadmin/filer/freesites/ringtre/filer/Letbane/Dokumenter/Resume_UK_final03.pdf |accessdate=12 April 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413131909/http://www.ringtre.dk/fileadmin/filer/freesites/ringtre/filer/Letbane/Dokumenter/Resume_UK_final03.pdf |archivedate=13 April 2014 }}</ref> ការជិះកង់នៅក្នុងប្រទេសដាណឺម៉ាក គឺជាការធ្វើដំណើរជាទូទៅជាពិសេសស ម្រាប់យុវវ័យនិងអ្នករស់នៅទីក្រុង។ ជាមួយនឹងបណ្តាញផ្លូវកង់មួយដែលពង្រីកជាង 12,000 គីឡូម៉ែត្រ<ref>{{cite web|url=http://www.visitdenmark.dk/danmark/da-dk/menu/turist/inspiration/aktivferie/cykel/cykel-ruter-og-regioner.htm |title=Cykelruter og regioner |publisher=Visitdenmark.com |language=Danish |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120315171238/http://www.visitdenmark.dk/danmark/da-dk/menu/turist/inspiration/aktivferie/cykel/cykel-ruter-og-regioner.htm |archivedate=15 March 2012 }}</ref> ប្រទេសដាណឺម៉ាកគឺសំបូរអ្នកជិះកង់។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|ប្រជាសាស្ត្រដាណឺម៉ាក}} ចំនួនប្រជាជនដាណឺម៉ាកដែលបានចុះបញ្ជីដោយប្រទេសដាណឺម៉ាក មានចំនួន 5.781 លាននៅក្នុងខែមករាឆ្នាំ 2018 ។<ref name="pop1" /> មេដ្យាននៃអាយុគឺ 41.4 ឆ្នាំ ឯផលធៀបបុរសនិងស្ត្រីគឺ 0.97។ អត្រាកំណើតក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ គឺស្ត្រីម្នាក់មានកូន 1.75 នាក់.<ref>{{cite web|title=Total fertility rates by ancestry and time|url=http://www.statbank.dk/Fert1|publisher=[[Statistics Denmark]]|accessdate=18 December 2018|quote=}}</ref> ទោះបីជាអត្រាកំណើតទាបក៏ដោយ ចំនួនប្រជាជននៅតែមានការកើនឡើងក្នុងអត្រាប្រចាំឆ្នាំ 0.59% ដោយសារអន្តោប្រវេសន៍ និងមនុស្សចាស់អាចរស់នៅបានយូរ។ World Happiness Reportបានចាត់ចំណាត់ថ្នាក់ដាណឺម៉ាកជាប្រជាជនមាកក្ដីរីករាយបំផុត។ <ref name="happiness">{{cite web|editor1-last=Helliwell |editor1-first=John |editor2-last=Layard |editor2-first=Richard |editor3-last=Sachs |editor3-first=Jeffrey |editor3-link=Jeffrey Sachs |title=World Happiness Report 2016 |url=http://5c28efcb768db11c7204-4ffd2ff276d22135df4d1a53ae141422.r82.cf5.rackcdn.com/HR-V1_web.pdf |publisher=Sustainable Development Solutions Network |accessdate=17 March 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160318091325/http://5c28efcb768db11c7204-4ffd2ff276d22135df4d1a53ae141422.r82.cf5.rackcdn.com/HR-V1_web.pdf |archivedate=18 March 2016 |df=dmy }}</ref><ref name=Earth_Institute_2013>Helliwell, John; Layard, Richard; Sachs, Jeffrey [http://www.earth.columbia.edu/sitefiles/file/Sachs%20Writing/2012/World%20Happiness%20Report.pdf World Happiness Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902171441/http://www.earth.columbia.edu/sitefiles/file/Sachs%20Writing/2012/World%20Happiness%20Report.pdf |date=2013-09-02 }}. ''[[The Earth Institute]]'' at [[Columbia University]], p. 8. See also: [http://unsdsn.org/files/2013/09/WorldHappinessReport2013_online.pdf World Happiness Report 2013], p. 23.; [http://www.huffingtonpost.com/2013/10/22/denmark-happiest-country_n_4070761.html Denmark Is Considered The Happiest Country. You'll Never Guess Why.] ''[[Huffington Post]].'' 22 October 2013.</ref><ref name="BruceStokes">Stokes, Buce (8 June 2011). [https://www.theatlantic.com/business/archive/2011/06/the-happiest-countries-in-the-world/240103/ The Happiest Countries in the World]. ''[[The Atlantic]].'' Retrieved 20 September 2013</ref> គេមិនមានស្ថិតិផ្លូវការណាមួយពីជនជាតិក្នុងប្រទេសនេះទេ ប៉ុន្តែយោងតាមទិន្នន័យឆ្នាំ២០១៨របស់ប្រទេស មានប្រជាជន 86.7% ជាជនជាតិដាណឺម៉ាក (ដោយយ៉ាងហោចណាស់មានឪពុក ឬម្ដាយជាជនជាតិដាណឺម៉ាក)។ <ref name="pop1">{{cite web|title=Population at the first day of the quarter by municipality, sex, age, marital status, ancestry, country of origin and citizenship|url=http://www.statbank.dk/FOLK1c|publisher=[[Statistics Denmark]]|accessdate=18 December 2018|quote=January 2018}}</ref> === ភាសា === {{Main|ភាសាដាណឺម៉ាក|ភាសានៃដាណឺម៉ាក}} ភាសាដាណឺម៉ាកគឺជាភាសាជាតិសម្រាប់ប្រទេស។ <ref name="Ethnologue" /> [[Faroese language|Faroese]] and [[Greenlandic language|Greenlandic]] are the official languages of the Faroe Islands and Greenland respectively.<ref name="Ethnologue">{{cite book |editor1-first=M. Paul |editor1-last=Lewis |year=2009 |title=Ethnologue: Languages of the World |edition=16th |publisher=SIL International. |location=Dallas, Texas |isbn= 978-1-55671-216-6 |url=http://www.ethnologue.com/ |accessdate=27 August 2012}}</ref> ភាសាអាល្លឺម៉ង់គឺទទួលថាជាភាសាជានជាតិភាគតិច ដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស ។<ref name="Ethnologue" /> 86% នៃប្រជាជនប្រើភាសាអង់គ្លេសជាភាសាទី២។<ref>{{cite web|title=Europeans and their Languages|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf|work=[[Eurobarometer]]|publisher=[[European Commission]]|accessdate=22 May 2014|date=February 2006}}</ref> ចំណែកឯភាសាអាល្លឺម៉ង់ជាភាសាបរទេសដែលមានមនុស្សនិយាយច្រើនលំដាប់ទី២។ <ref name="Ethnologue" /> Denmark had 25,900 [[first language|native speakers]] of German in 2007 (mostly in the South Jutland area).<ref name="Ethnologue" /> === សាសនា === {{Main|សាសនានៅដាណឺម៉ាក}} {| class="wikitable infobox" style="width: 250px; margin-right: 0; text-align: center;" |+ Church of Denmark |- ! ឆ្នាំ!! ចំនួនប្រជាជន!! ចំនួនអ្នកកាន់សាសនា !! ភាគរយ |- | 1990 || 5,135,409 || 4,584,450 || 89.3% |- | 2000 || 5,330,500 || 4,536,422 || 85.1% |- | 2005 || 5,413,600 || 4,498,703 || 83.3% |- | 2010 || 5,534,738 || 4,479,214 || 80.9% |- | 2015 || 5,659,715 || 4,400,754 || 77.8% |- | 2016 || 5,707,251 || 4,387,571 || 76.9% |- | 2017 || 5,748,769 || 4,361,518 || 75.9% |- | 2018 || 5,781,190 || 4,352,507 || 75.3% |- ! colspan="4" style="text-align: left; font-weight: normal;" | <small>Statistical data: 1984,<ref>[http://www.dst.dk/pukora/epub/Nyt/2002/NR226.pdf Church membership 1984] Danmarks statistik {{da icon}}</ref> 1990–2018,<ref name="church stats">{{cite web|url=http://www.km.dk/folkekirken/kirkestatistik/folkekirkens-medlemstal/|title=Folkekirkens medlemstal|website=www.km.dk|access-date=2019-01-28|archivedate=2016-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160413042049/http://www.km.dk/folkekirken/kirkestatistik/folkekirkens-medlemstal/|url-status=dead}}</ref> Source: Kirkeministeriet</small> |} ប្រជាជនដាណឺម៉ាកកាន់គ្រីស្ទសាសនាច្រើនជាងគេ។ ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ 2018 មានមនុស្ស 75.3%<ref name="church stats" /> បានចុះឈ្មោះជាសមាជិកនៃវិហារកាតូលិក។<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/da00000_.html Denmark – Constitution] – Part I – Section 4 [State Church]: "The Evangelical Lutheran Church shall be the Established Church of Denmark, and, as such, it shall be supported by the State."</ref><ref group="N">The Church of Denmark is the established church (or state religion) in Denmark and Greenland; the [[Church of the Faroe Islands]] became an independent body in 2007.</ref> ចំនួននេះធ្លាក់ចុះ 0.6% បើប្រៀបធៀបនឹងឆ្នាំមុន ហើយធ្លាក់ចុះ 1.6% បើប្រៀបធៀបកាលពី២ឆ្នាំមុន។ [[File:Roskilde Cathedral aerial.jpg|thumb|left|[[Roskilde Cathedral]] has been the burial place of Danish royalty since the 15th century. In 1995 it became a [[World Heritage Site]].]] រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសដាណឺម៉ាកបានចែងថាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្ស ត្រូវជាសមាជិកនៃសាសនានៃប្រទេសដាណឺម៉ាក ទោះបីប្រជាជនភាគច្រើននៅមានសេរីភាពក្នុងការប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងជំនឿផ្សេងៗក៏ដោយ។<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/da00000_.html Denmark – Constitution] – Part II – Section 6 .</ref><ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/da00000_.html Denmark – Constitution] – Part VII – Section 70: "No person shall for reasons of his creed or descent be deprived of access to complete enjoyment of his civic and political rights, nor shall he for such reasons evade compliance with any common civic duty."</ref><ref name=FoR>[http://www.km.dk/fileadmin/share/Trossamfund/Freedom_of_religion.pdf Freedom of religion and religious communities in Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205165930/http://www.km.dk/fileadmin/share/Trossamfund/Freedom_of_religion.pdf |date=2012-02-05 }} – The Ministry of Ecclesiastical Affairs – May 2006</ref> === ការអប់រំ === {{Main|វិស័យអប់រំនៅដាណឺម៉ាក}} [[File:Københavns universitet lektionskatalog 1537.jpg|thumb|upright|left|The oldest surviving Danish lecture plan dated 1537 from the [[University of Copenhagen]]]] រាល់កម្មវិធីអប់រំនៅដាណឺម៉ាកត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រសួងអប់រំនិងគ្រប់គ្រងដោយសាលាក្នុងមូលដ្ឋាន។ <ref name="edu">{{cite web|title=Overview of the Danish Education System|url=http://eng.uvm.dk/Education/Overview-of-the-Danish-Education-System|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111062215/http://eng.uvm.dk/Education/Overview-of-the-Danish-Education-System|dead-url=yes|archive-date=11 January 2012|publisher=Danish Ministry for Children, Education and Gender Equality|accessdate=28 April 2016|archivedate=2 ឧសភា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502153349/http://www.eng.uvm.dk/Education/Overview-of-the-Danish-Education-System|url-status=dead}}</ref> ក្មេងៗភាគច្រើនចូលរួម "folkeskole" សម្រាប់រយៈពេល 10 ឆ្នាំចាប់ពីអាយុ 6 ទៅ 16 ឆ្នាំ។ មិនមានការប្រឡងចុងក្រោយទេប៉ុន្តែសិស្សអាចជ្រើសរើសការប្រលងនៅពេលបញ្ចប់ថ្នាក់ទី 9 (អាយុ 14-15 ឆ្នាំ) ។ ការធ្វើតេស្តគឺជាកាតព្វកិច្ចប្រសិនបើចង់រៀនបន្តថ្នាក់ឧត្តម។ សិស្សអាចចូលរៀនឯកជនឬ សាលារៀនរដ្ឋ ។ [[File:The Black Diamond (Royal Library), Copenhagen.JPG|thumb|right|រាជបណ្ណាល័យនៅ Copenhagen]] === សុខភាព === {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៅដាណឺម៉ាក}} តាមទិន្នន័យឆ្នាំ២០១៥ ជនជាតិដាណឺម៉ាកមានអាយុកាលដល់ 80.6 ឆ្នាំ (78.6 សម្រាប់បុរស និង 82.5 សម្រាប់ស្ត្រី)។ <ref name=WHO>{{cite web|title=Life expectancy |url=http://apps.who.int/gho/data/node.main.688?lang=en |publisher=World Health Organization |accessdate=20 August 2017|date=6 July 2016}}</ref> ដាណឺម៉ាកមានប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពជាសាកលដែលត្រូវបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានជាសាធារណៈតាមរយៈការបង់ពន្ធហើយសម្រាប់សេវាភាគច្រើនដែលដំណើរការដោយអាជ្ញាធរតំបន់។ == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌ដាណឺម៉ាក}} ដាណឺម៉ាកមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាជាមួយ ន័រវែស និងស៊ុយអែត។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩ ដាណឺម៉ាកជាប្រទេសទីមួយដែលអនុញ្ញាតអោយរឿងអាសអាភៀស ក្លាយជាស្របច្បាប់។<ref>{{cite web|url=http://www.um.dk/publikationer/um/english/factsheetdenmark/denmarkanoverview/html/chapter05.htm |title=Denmark&nbsp; – An Overview |date=22 September 2007 |accessdate=22 September 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080122084309/http://www.um.dk/publikationer/um/english/factsheetdenmark/denmarkanoverview/html/chapter05.htm |archivedate=22 January 2008 |deadurl=yes |df=dmy }}</ref> === ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ === ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ប្រទេសនេះកើតមានកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ 1540 ជាពេលដែលគេសរសេរពត៌មានលើក្រដាសហើយ បាចចែកចាយគ្នា។ === តន្ត្រី === ទីក្រុង Copenhagen និងកោះឆ្ងាយ ៗ របស់វាមានតន្ត្រីប្រពៃណីជនជាតិដាណឺម៉ាក។ វង់ភ្លេងរាជវង្សដាណឺម៉ាក គឺស្ថិតនៅក្នុងចំណោមវង់ភ្លេងចាស់ជាងគេលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|title=The Royal Danish Orchestra |url=http://kglteater.dk/about-us/the-royal-danish-orchestra |publisher=The Royal Danish Theatre |accessdate=14 May 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140507235232/http://kglteater.dk/about-us/the-royal-danish-orchestra |archivedate=7 May 2014 }}</ref> ដាណឺម៉ាកគឺជាផ្នែកមួយនៃការប្រកួតប្រជែងដណ្ដើមពានរង្វាន់ Eurovision ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1957 ។ ដាណឺម៉ាកបានឈ្នះការប្រកួតបីដងក្នុងឆ្នាំ 1963 ឆ្នាំ 2000 និងឆ្នាំ 2013 ។ === កីឡា === [[File:Michael Laudrup, 2005.jpg|thumb|upright|[[Michael Laudrup]], named the best Danish football player of all time by the Danish Football Association]] កីឡាមានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងប្រទេសដាណឺម៉ាកហើយប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួនចូលរួមនិងមើលភាពខុសគ្នាជាច្រើន។ កីឡាជាតិគឺជាកីឡាបាល់ទាត់ដែលមានកីឡាករជាង 320.000 នាក់នៅក្នុងក្លឹបច្រើនជាង 1600 ។ <ref>{{cite web|title=DIF specialforbunds medlems|url=http://public.tableausoftware.com/profile/#!/vizhome/DIFidraettenital2013-dif_dk/DIFmedl-foren-tal|publisher=Danmarks Idrætsforbund|accessdate=15 June 2014|language=Danish|year=2013}}</ref> ដាណឺម៉ាកបានជាប់ជាបេក្ខភាព ៦ដង ជាប់ៗគ្នាសម្រាប់ពានរង្វាន់ UEFA European Championship European Championship រវាងឆ្នាំ 1984 និង 2004 ហើយបានគ្រងតំណែងជើងឯកអ៊ឺរ៉ុបក្នុងការប្រលងជើងឯក UEFA European Football Championship ឆ្នាំ 1992។ ចំណែកឯជោគជ័យមួយទៀតគឺឈ្នះ Confederations Cup in 1995 ។ កីឡាករបាល់ទាត់ដាណឺម៉ាកដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមានកីឡាករ Allan Simonsen ដែលបានជាប់ឈ្មោះកីឡាករល្អបំផុតប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបនៅឆ្នាំ 1977 លោក Peter Schmeichel ដែលបានតែងតាំងជាអ្នកចាំទីល្អបំផុតរបស់ពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ 1992 និង 1993 និងលោក Michael Laudrup ជាកីឡាករដាណឺម៉ាកល្អបំផុតផ្ល់ដោយសមាគមកីឡាបាល់ទាត់ដាណឺម៉ាក។<ref>{{cite web |title=Michael Laudrup bedste spiller gennem tiderne |publisher=DBU |date=13 November 2006 |url=http://www.dbu.dk/news/newsShow.aspx?id=235647 |accessdate=18 November 2012 |archivedate=17 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110517122915/http://www.dbu.dk/news/newsShow.aspx?id=235647 |url-status=dead }}</ref> == កំណត់សម្គាល់ == {{reflist|group="ស"|30em}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Sister project links|Denmark|b=no|q=no|v=no|voy=Denmark}} * [http://www.denmark.dk/ Denmark.dk] *{{CIA World Factbook link|da|Denmark}} *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/157748/Denmark Denmark] entry at ''[[Encyclopædia Britannica]]''. *[http://www.denmark.net/denmark-guide/danish-culture.html A guide to Danish Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819092809/http://www.denmark.net/denmark-guide/danish-culture.html |date=2013-08-19 }} at ''Denmark.net''. *[https://web.archive.org/web/20080705053204/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/denmark.htm Denmark] at ''UCB Libraries GovPubs''. *{{dmoz|Regional/Europe/Denmark}} *[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17929661 Denmark profile] from the [[BBC News]]. *[http://www.visitdenmark.com/ Tourism portal] at ''VisitDenmark''. *[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=DK Key Development Forecasts for Denmark] from [[International Futures]]. ;រដ្ឋាភិបាល *[http://www.stm.dk/_a_2818.html Stm.dk] – official Danish government web site *[http://www.um.dk/en um.dk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122193426/http://www.um.dk/en |date=2017-11-22 }} – official Ministry of Foreign Affairs of Denmark web site *[https://www.dst.dk/en/ Statistics Denmark (DST)] – Key figures from the Danish bureau of statistics. * {{Statoids|id=udk|title=Regions of Denmark}} ;ផែនទី *{{wikiatlas|Denmark}} *{{osmrelation-inline|50046}} *[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=3389 Satellite image of Denmark] at the [[NASA Earth Observatory]]. ;ពាណិជ្ជកម្ម * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/DNK/Year/2012/Summary World Bank Summary Trade Statistics Denmark] ; សារព័ត៌មាន *[https://news.google.com/news?ned=us&q=denmark%2F&btnG=Search Google news Denmark] *[http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Denmark:_Primary_Documents History of Denmark: Primary Documents] *{{da icon}} [https://web.archive.org/web/20071005153127/http://kort.krak.dk/borgerdk.kortsoegning/imapDKbig.asp Krak printable mapsearch] *{{sv icon}} {{en icon}} [http://www2.kms.dk/C1256AED004EA666/(AllDocsByDocld)/B825612735012CB1C1256AEF002C0B2C Ministry of the Environment National Survey and Cadastre]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060208174808/http://olddenmark.dk/ |date=8 February 2006 |title=Old Denmark in Cyberspace – Information about Denmark – the Danes }} ;Other *[https://web.archive.org/web/20131207061449/http://www.vifanord.de/index.php?id=1&L=1&rd=243343734 Vifanord.de] – library of scientific information on the Nordic and Baltic countries. {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដាណឺម៉ាក| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាន័រឌិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសស្កង់ឌីណាវី]] qpz4988l6n3mzfaxkbbicr8bzmqdtsq 0 39083 342357 338259 2026-11-01T19:42:02Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Baghdad_Convention_Center_inside.jpg|Baghdad_Convention_Center_inside.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Baghdad Convention Cent 342357 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ | native_name = {{nobold|جمهورية العراق ([[ភាសាអារ៉ាប់]])<br/>کۆماری عێراق ([[ភាសាឃឺដ]])}} | common_name = អ៊ីរ៉ាក់ | image_flag = Flag of Iraq.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីរ៉ាក់|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat_of_arms_of_Iraq.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីរ៉ាក់|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = [[ម៉ាវធីនី|موطني]]<br />("មាតុភូមិខ្ញុំ"){{parabr}}{{center|[[File:United States Navy Band - Mawtini.ogg]]}} | image_map = Iraq on the globe (Iraq centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[បាកដាដ]] | coordinates = {{Coord|33|20|N|44|23|E|type:city_region:IQ}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]] • [[ភាសាឃឺដ]]<ref name=Constitution>{{Cite web|url=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|title=Iraq, Ministry of Interior – General Directorate for Nationality: Iraqi Constitution (2005)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304074809/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|archive-date=4 មីនា 2011|access-date=2022-04-16|archivedate=2016-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161128152712/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|url-status=dead}}</ref> | recognised_languages = {{ubl|[[ភាសាអារ៉ាមិចសម័យ|អារ៉ាមិចសម័យ]]|[[ភាសាតួកគី|តួកគី]]|[[ភាសាអាមេនី|អាមេនី]]<ref name=cia />}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ៩៥% [[ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<ref name=Constitution/> | ៥% [[គ្រិស្តសាសនា]] (ទទួលស្គាល់<ref>https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/iraq/</ref>), <br>[[ម៉ង់ឌីអានសាសនា]] (ទទួលស្គាល់<ref>https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/iraq/</ref>), <br>[[យ៉ាហ្ស៊ីឌីសសាសនា]] (ទទួលស្គាល់<ref>https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/iraq/</ref>), <br>[[យូដាសាសនា]] [[យ៉ារសានសាសនា]] <br>[[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា]] គ្មានជំនឿសាសនា និងសាសនាផ្សេងៗទៀត<ref>{{cite web |title=Iraqi religions |url=https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/iraq/ |website=www.state.gov}}</ref> }} | religion_year = ២០២១ | religion_ref = &nbsp;ចូលមើល ''[[សាសនានៅអ៊ីរ៉ាក់]]'' | government_type = [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភាសហព័ន្ធ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[បារហាម សាលី]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីរ៉ាក់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មូស្តាហ្វា អាល់-កាឌីមី]] | leader_title3 = [[បញ្ជីរាយប្រធានក្រុមប្រឹក្សាតំណាងរាស្ត្រអ៊ីរ៉ាក់|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[មហាម៉េដ អាល់-ហាល់ប៊ូស៊ី]] | leader_title4 = [[តុលាការកំពូលសហព័ន្ធអ៊ីរ៉ាក់|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name4 = [[មេដហាត់ អាល់-ម៉ាមូដ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សាតំណាងរាស្ត្រអ៊ីរ៉ាក់|ក្រុមប្រឹក្សាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ាក់|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]] | established_event2 = [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីរ៉ាក់]] | established_date2 = ៣ តុលា ១៩៣២ | established_event3 = [[បដិវត្តន៍ ១៤ កក្កដា|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date3 = ១៤ កក្កដា ១៩៥៨ | established_event4 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ាក់|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date4 = ១៥ តុលា ២០០៥ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៥៨ | area_km2 = ៤៣៨,៣១៧ | percent_water = ៤.៦២ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=16 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៤០,២២២,៥០៣<ref name="Iraq-population">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=IQ|title = Population, total – Iraq &#124; Data}}</ref> | population_estimate_rank = ទី៣៦ | population_estimate_year = ២០២០ | population_census = | population_census_year = | population_density_km2 = ៨២.៧ | population_density_rank = ទី១២៥ | GDP_PPP = ៤១៣.៣១៦ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf3>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report|title = Report for Selected Countries and Subjects}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៤៦ | GDP_PPP_year = ២០២១ | GDP_PPP_per_capita = ១០,១៧៥ ដុល្លារ<ref name=imf4>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=433,&s=PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2020 |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=16 មេសា 2022}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១១១ | GDP_nominal_year = ២០១៩ | GDP_nominal = ២៥០.០៧០ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=17&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=433&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=16 មេសា 2022}}</ref> | GDP_nominal_rank = ទី៤៨ | GDP_nominal_per_capita = ៤,៤៧៤ ដុល្លារ<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៩៧ | Gini_year = ២០១២ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ២៩.៥ | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=World Bank GINI index |publisher=Data.worldbank.org |accessdate=17 August 2016 }}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_ref = <ref>{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 មេសា 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី១២៣ | currency = [[ឌីណាអ៊ីរ៉ាក់]] | currency_code = IQD | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាអារ៉ាប់|AST]] | utc_offset = +៣ | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីរ៉ាក់|+៩៦៤]] | cctld = [[.iq]] | today = | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៧៥% [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | ១៥% [[ជនជាតិឃឺដនៅអ៊ីរ៉ាក់|ឃឺដ]] | ១០% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីរ៉ាក់|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១៩<ref name=cia /><ref>{{Cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/10/turkey-iraq-new-administration-excludes-turkmens.html|title = Why Iraqi Turkmens are excluded from the new government}}</ref> }} '''ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ الْعِرَاق និង[[ភាសាឃឺដ]]៖ عێراق) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ អ៊ីរ៉ាក់មានព្រំប្រទល់ជាប់ជាមួយប្រទេស[[តួកគី]]នៅភាគខាងជើង [[អ៊ីរ៉ង់]]នៅភាគខាងកើត [[គុយវ៉ែត]]នៅភាគអាគ្នេយ៍ [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]នៅភាគខាងត្បូង [[ហ្សកដានី]]នៅភាគនិរតី និង[[ស៊ីរី]]នៅភាគខាងលិច។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតនៃប្រទេសនេះមានឈ្មោះថា [[បាកដាដ]]។ អ៊ីរ៉ាក់មានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ៤០ លាននាក់ ហើយពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់[[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]]។<ref>{{Cite book |last=Office |first=Great Britain Foreign |url=https://books.google.com/books?id=JJpnAAAAMAAJ |title=Documents on British Foreign Policy, 1919-1939 |date=1958 |publisher=H.M. Stationery Office }}</ref><ref name="cia" /> អ៊ីរ៉ាក់មានភាសាផ្លូវការចំនួនពីរគឺ [[ភាសាអារ៉ាប់]] និង[[ភាសាឃឺដ]] ខណៈភាសាទទួលស្គាល់តាមតំបន់មាន [[ភាសាអង់គ្លេស]] [[ភាសាអារ៉ាមិចសម័យ]] [[ភាសាតួកគី]] និង[[ភាសាអាមេនី]]។<ref>{{Cite web|title=Iraq's Constitution|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005.pdf?lang=en|url-status=live}}</ref> ប្រទេសនេះមាន ១៩ខេត្ត និងតំបន់ស្វ័យតមួយ។ សាសនាសំខាន់ក្នុងប្រទេសគឺអ៊ីស្លាម។ អ៊ីរ៉ាក់គឺសម្បូរណ៍ដោយមរតកវប្បធម៍។ គំនូរ និងចម្លាក់របស់ប្រទេសនេះគឺជារបស់ល្អឥតខ្ចោះមួយ ក្នុងសិល្បៈអារ៉ាប់។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== {{ផ្នែកទទេ}} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ាក់}} {{Expand section}} ===អ៊ីរ៉ាក់សម័យបុរាណ=== [[File:Cylinder Seal, Old Babylonian, formerly in the Charterhouse Collection 09.jpg|thumb|upright=1.45|right|[[Cylinder Seal]], Old Babylonian Period, c.1800 BC, [[hematite]]. The king makes an animal offering to [[Shamash]]. This seal was probably made in a workshop at [[Sippar]].<ref>Al-Gailani Werr, L., 1988. Studies in the chronology and regional style of Old Babylonian Cylinder Seals. Bibliotheca Mesopotamica, Volume 23.</ref> ]] ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ាក់អាចចាប់ផ្ដើមពី ៤០០០ ទៅ ៣១០០ មុន គ.ស។ ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ាក់}} [[File:Iraq.A2003060.0750.500m.jpg|thumb|Satellite map of Iraq.]] អ៊ីរ៉ាក់ គឺជាប្រទេសធំលំដាប់ទី៥៨ នៅក្នុងពិភពលោក។ វាមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលនឹងរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ អ៊ីរ៉ាក់គ្របដណ្ដប់ដោយវាលខ្សាច់ ប៉ុន្តែនៅចន្លោះទន្លេ Euphrates និង Tigris គឺជាដីមានជីជាតិ។ ===អាកាសធាតុ=== ភាគច្រើននៃផ្ទៃដីប្រទេសគ្រប់ដណ្ដប់ដោយអាកាសធាតុក្ដៅ។ រដូវរងារអាចមានសីតុណ្ហភាពដល់ ២១អង្សារ។ នៅរដូវក្ដៅគឺកម្រនឹងមានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងណាស់។ នៅតំបន់ភ្នំភាគខាងជើងប្រទេស មានអាកាសធាតុត្រជាក់កំឡុងរដូវរងារ និងពេលខ្លះមានព្រិលទៀតផង ហើយនៅពេលខ្លះអាចមានទឹកជំនន់ផង។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅអ៊ីរ៉ាក់}} នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ អ៊ីរ៉ាក់ជាប្រទេសលំដាប់ទី១១ ដែលអស្ថេរភាពផ្នែកនយោបាយ។<ref>{{cite web|url=http://www.fundforpeace.org/web/index.php?option=com_content&task=view&id=452&Itemid=908 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100628005435/http://www.fundforpeace.org/web/index.php?option=com_content&task=view&id=452&Itemid=908 |archivedate=2010-06-28 |title=Failed States Index Scores 2018|work=fundforpeace.org |deadurl=yes |df= }}</ref><ref>{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/articles/2010/06/21/2010_failed_states_index_interactive_map_and_rankings |title=The Failed States Index 2010 |work=fundforpeace.org}}</ref> អំណាចកណ្ដាលគឺគ្រប់គ្រងដោយប្រធានាធិបតី Nouri al-Maliki ។<ref name=fh13>{{cite web|title=Freedom in the World 2013|url=http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/FIW%202013%20Booklet%20-%20for%20Web.pdf|publisher=Freedom House|page=21|year=2013|accessdate=2016-08-17}}</ref> [[File:Pre-referendum, pro-Kurdistan, pro-independence rally in Erbil, Kurdistan Region of Iraq 25.jpg|thumb|Pro-independence rally in [[Iraqi Kurdistan]] in September 2017]] ===ច្បាប់=== ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០០៥ រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីត្រូវបានអនុម័តដោយមានការគាំទ្រ 78%។<ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=1248677 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060218133809/http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=1248677 |archivedate=2006-02-18 |title=Iraq's Constitution Adopted by Voters |author=Wagner, Thomas |publisher=ABC News |date=2005-10-25 |accessdate=2013-01-25 |deadurl=yes |df= }}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីត្រូវគឺគាំទ្រដោយសហគមន៍ Shia និង Kurdish ប៉ុន្តែត្រូវបដិសេធដោយ Arab Sunnis ។ ច្បាប់ ក្រមព្រហ្មទណ្ឌអ៊ីរ៉ាក់ គឺជាច្បាប់នៃប្រទេស។ ===យោធា=== ទ័ពអាកាសអ៊ីរ៉ាក់ បច្ចប្បន្នមាន ៣០០០នាក់ ហើយប្រទេសនេះមានគម្រោងបង្កើនអោយដល់ ១៨ ០០០ នាក់។ ===ទំនាក់ទំនងការបរទេស=== [[File:Haider al-Abadi and Donald Trump in the Oval Office, March 2017.jpg|thumb|US President [[Donald Trump]] with Iraqi Prime Minister [[Haider al-Abadi]] in 2017.]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៩ អ៊ីរ៉ាក់ក្លាយជាសមាជិកផ្លូវការទី១៨៦ ក្នុងអនុសញ្ញាអាវុធគីមី។ <ref>{{cite web|url=http://www.opcw.org/news/article/iraq-joins-the-chemical-weapons-convention |title=Iraq Joins the Chemical Weapons Convention |publisher=The Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons -Opcw.org |accessdate=2011-06-19}}</ref> ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់ - អ៊ីរ៉ាក់ បានរីកចម្រើនចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2005 ដោយការផ្លាស់ប្តូរទស្សនកិច្ចជាន់ខ្ពស់។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីរ៉ាក់លោក Nouri al-Maliki បានធ្វើទស្សនកិច្ចជាញឹកញាប់ទៅអ៊ីរ៉ង់រួមជាមួយលោក Jalal Talabani ទស្សនកិច្ចជាច្រើនដងដើម្បីជួយជំរុញកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគីលើគ្រប់វិស័យ។ ជម្លោះចាប់ផ្ដើមមានឡើងក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៩ នៅពេលអ៊ីរ៉ាក់ចោទប្រកាន់អ៊ីរ៉ង់ថាបានរឹបអូសយកអណ្ដូងប្រេងនៅតាមព្រំដែន។<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2009/12/19/us-iraq-iran-idUSTRE5BH1Y920091219|title=Iran, Iraq seek diplomatic end to border dispute|author=Muhanad Mohammed|publisher=Reuters|date=December 19, 2012|accessdate=August 18, 2012|archive-date=កុម្ភៈ 8, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208083622/http://www.reuters.com/article/2009/12/19/us-iraq-iran-idUSTRE5BH1Y920091219|url-status=dead}}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីរ៉ាក់និងទួរគីមានការតានតឹងយ៉ាងខ្លាំងដោយសារតែ រដ្ឋាភិបាលតំបន់ឃឺដប៉ះទង្គិចគ្នារវាងតួកគីនិងគណបក្សពលករឃឺដ(PKK)ត។<ref>{{cite web|url=http://www.ipsnews.net/2007/10/turkey-relations-with-iraq-become-explosive/ |title=TURKEY:Relations with Iraq become explosive |publisher=Ipsnews.net |date= October 30, 2007}}</ref> នៅខែតុលាឆ្នាំ 2011 រដ្ឋសភាតួកគីបានបង្កើតច្បាប់មួយដែលផ្តល់ឱ្យកងកម្លាំងតួកគីនូវលទ្ធភាពបន្តពួកឧទ្ទាមលើព្រំដែននៅអ៊ីរ៉ាក់។"<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2011/10/19/world/meast/turkey-attack/index.html |date=2011-10-19 |title=24 soldiers killed in attack in Turkey |work=CNN}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្ស=== ទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីរ៉ាក់និងប្រជាជនឃឺដរបស់ខ្លួនមានភាពជូរចត់ក្នុងប្រវត្ដិសាស្ដ្រនាពេលថ្មីៗនេះជាពិសេសជាមួយយុទ្ធនាការប្រល័យពូជសាសន៍របស់សាដាមហ៊ូសេននៅឆ្នាំ 1980 ។ បន្ទាប់ពីការងើបបះបោរនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 ជនជាតិឃឺដជាច្រើននាក់បានភៀសខ្លួនចេញពីស្រុកកំណើតរបស់ពួកគេហើយតំបន់ជាច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ដើម្បីទប់ស្កាត់ជម្លោះបន្ថែមទៀត។ ទោះបីជាមានទំនាក់ទំនងមិនល្អជាប្រវត្តិសាស្ត្រក៏ដោយក៏មានការរីកចម្រើនខ្លះដែរហើយអ៊ីរ៉ាក់បានជ្រើសរើសបេក្ខជនឃើរទីមួយរបស់ខ្លួនគឺលោក Jalal Talabani ក្នុងឆ្នាំ 2005 ។ ម្យ៉ាងទៀតភាសាឃឺឌីគឺជាភាសាផ្លូវការរបស់អ៊ីរ៉ាក់ដែលមានភាសាអារ៉ាបាប់តាមមាត្រាទី 4 នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ។ ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== [[File:Iraq, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|right|300px]] អ៊ីរ៉ាក់មានខេត្តចំនួន១៩។ {{columns-list|colwidth=30em| # [[Dohuk Governorate|Dohuk]] # [[Nineveh Province|Nineveh]] # [[Erbil Province|Erbil]] # [[Kirkuk Province|Kirkuk]] # [[Sulaymaniyah Province|Sulaymaniyah]] # [[Saladin Province|Saladin]] # [[Al Anbar Governorate|Al Anbar]] # [[Baghdad Governorate|Baghdad]] # [[Diyala Province|Diyala]] # [[Karbala Province|Karbala]] # [[Babil Governorate|Babil]] # [[Wasit Province|Wasit]] # [[Najaf Province|Najaf]] # [[Al-Qādisiyyah Governorate|Al-Qādisiyyah]] # [[Maysan Province|Maysan]] # [[Muthanna Province|Muthanna]] # [[Dhi Qar Province|Dhi Qar]] # [[Basra Province|Basra]] # [[Halabja Governorate|Halabja]] (not shown) }} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ាក់}} [[File:2006Iraqi exports.PNG|thumb|Global distribution of Iraqi exports in 2006.]] សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយវិស័យ ប្រេង ដែលជាទូទៅបានផ្តល់ប្រហែល 95% នៃប្រាក់ចំណូលប្តូរប្រាក់បរទេស។ កង្វះនៃការអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងវិស័យដទៃទៀតបានធ្វើឱ្យអ្នកគ្មានការងារធ្វើពី 18% ទៅ 30% និង GDP របស់មនុស្សម្នាក់ៗមានចំនួន 4.000 ដុល្លារ។<ref name=cia>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |title=Iraq |work=[[CIA Factbook]] |access-date=2019-03-01 |archivedate=2018-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |url-status=dead }}</ref> ការងារវិស័យសាធារណៈមានចំនួនជិត 60% នៃការងារពេញម៉ោងក្នុងឆ្នាំ 2011 ។<ref name=usaid11>{{cite web|title=Unemployment Threatens Democracy in Iraq|url=https://www.inma-iraq.com/sites/default/files/10_unemployment_threatens_democracy_2011jan00.pdf|publisher=USAID Iraq|date=January 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511015353/https://www.inma-iraq.com/sites/default/files/10_unemployment_threatens_democracy_2011jan00.pdf|archivedate=2013-05-11|df=}}</ref> ឧស្សាហកម្មនាំប្រេងចេញដែលគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ាក់បង្កើតការងារតិចតួចណាស់។<ref name=usaid11/> Currently only a modest percentage of women (the highest estimate for 2011 was 22%) participate in the labour force.<ref name=usaid11/> ===ប្រេង និងថាមពល=== [[File:Tankers at the Iraqi Al Basra Oil Terminal in the Northern Arabian Gulf.jpg|thumb|Tankers at the [[Basra Oil Terminal]].]] ក្នុងអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ 1970 អ៊ីរ៉ាក់ផលិតបានដល់ 3,5 លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃប៉ុន្តែការដាក់ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងអ៊ីរ៉ាក់បន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់គុយវែតនៅឆ្នាំ 1990 បានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់វិស័យប្រេងរបស់ប្រទេស។ ទណ្ឌកម្មបានហាមប្រាមអ៊ីរ៉ាក់ពីការនាំចេញប្រេងរហូតដល់ឆ្នាំ 1996 ហើយទិន្នផលរបស់អ៊ីរ៉ាក់បានធ្លាក់ចុះ 85% ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំនេះបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឈូងសមុទ្រលើកដំបូង។ ការដាក់ទណ្ឌកម្មត្រូវបានលើកឡើងក្នុងឆ្នាំ 2003 បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានដែលដឹកនាំដោយអាមេរិកបានដកចេញពីសាដាមហ៊ូសេនពីអំណាចប៉ុន្តែការអភិវឌ្ឍធនធានប្រេងរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ត្រូវបានរំខានដោយជម្លោះកំពុងបន្ត។ ទោះបីជាមានប្រាក់ចំណូលល្អនិងប្រាក់ចំណូលរាប់ពាន់លានដុល្លារក៏ដោយក៏ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់នៅតែបង្កើតអគ្គិសនីប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃតម្រូវការអគ្គិសនីដែលជាតម្រូវការរបស់អតិថិជនធ្វើឱ្យមានបាតុកម្មក្នុងកំឡុងរដូវក្តៅក្តៅ។<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128000162|title=Iraqi Minister Resigns Over Electricity Shortages|accessdate=2010-07-23|date=2010-06-22}}</ref> អង្គការសហប្រជាជាតិប៉ាន់ប្រមាណថាប្រេងមានចំនួន 99% នៃចំណូលរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។<ref name=atlantic>{{Cite news| issn = 1072-7825| last = Calamur| first = Krishnadev| title = Oil Was Supposed to Rebuild Iraq| work = The Atlantic| accessdate = 2018-03-20| date = 2018-03-19| url = https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/03/iraq-oil/555827/}}</ref> ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== [[File:20160104-Lake in Samawa desert Iraq 0356.jpg|thumb|A reservoir in the [[Samawa]] desert Southern Iraq]] ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកនិងអនាម័យនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់មានគុណភាពអប់ខ្លាំង។ សង្គ្រាមបីទសវត្សរួមជាមួយការយល់ដឹងពីបរិស្ថានតិចតួចបានបំផ្លាញប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងធនធានទឹករបស់អ៊ីរ៉ាក់។<ref name="UNWater">{{cite web|url=http://www.iraqicivilsociety.org/wp-content/uploads/2014/02/Water-Factsheet.pdf|title=Water in Iraq Factsheet|access-date=2018-02-03|date=March 2013|author=UN Iraq Joint Analysis and Policy Unit}}</ref> បរិមាណទឹកច្រើនត្រូវបានខ្ជះខ្ជាយក្នុងកំឡុងពេលផលិតកម្ម។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីរ៉ាក់}} {{Historical populations |source = <ref name="Issawi1988">{{cite book|author=Charles Philip Issawi|title=The Fertile Crescent, 1800–1914: A Documentary Economic History|url={{Google books|F2TGkO7G43oC|page=PA17|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=1988|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504951-0|page=17|accessdate=2016-08-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Population Census|url=http://cosit.gov.iq/AAS/AAS2012/section_2/test.htm|publisher=Central Organization for Statistics|accessdate=2016-08-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Population Of Iraq For The Years 1977 – 2011 (000)|url=http://cosit.gov.iq/AAS/AAS2012/section_2/1.htm|publisher=Central Organization for Statistics|accessdate=2016-08-17}}</ref> |title = Historical populations in millions |percentages = pagr |1878 |2.0 |1947 |4.8 |1957 |6.3 |1977 |12.0 |1987 |16.3 |1997 |22.0 |2009 |31.6 |2016 |37.2 }} [[File:Bevölkerungsstruktur Irak 2014.jpg|thumb|Population pyramid]] ===ក្រុមជនជាតិ=== មនុស្សប្រហែល 20.000 នាក់រស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ភាគខាងត្បូង។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2807821.stm|title=BBC News – Iraq's 'devastated' Marsh Arabs|date=March 3, 2003|accessdate = 2008-05-01 | first=Heather | last=Sharp}}</ref> ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់មានសហគមន៍ជនជាតិ Chechen 2.500 នាក់។<ref>{{cite web |url=http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/12785/chechens_in_the_middle_east.html |title=Chechens in the Middle East: Between Original and Host Cultures |publisher=Belfer Center for Science and International Affairs |date=2002-09-18 |accessdate=2010-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722061015/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/12785/chechens_in_the_middle_east.html |archive-date=2011-07-22 |dead-url=yes |df= |archivedate=2011-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722061015/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/12785/chechens_in_the_middle_east.html |url-status=dead }}</ref> នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់អាហ្វ្រូអ៊ីរ៉ាក់មានសហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិចអ៊ីរ៉ាក់ដែលជាកេរដំណែលនៃទាសភាពដែលបានអនុវត្តនៅក្នុង Caliphate អ៊ីស្លាមដែលចាប់ផ្តើមពីការបះបោរ Zanj នៃសតវត្សទី 9 និងតួនាទីរបស់បាស៊្រាជាច្រកសំខាន់មួយ។{{cite news|last=Williams|first=Timothy|title=In Iraq's African Enclave, Color Is Plainly Seen|url=https://www.nytimes.com/2009/12/03/world/middleeast/03basra.html|publisher=The New York Times|date=2009-12-02}}</ref> It is the most populous country in the [[Arabian Plate]].<ref>{{cite book|last1=McCoy|first1=John|title=Geo-data: the world geographical encyclopedia|url=https://archive.org/details/geodata00john|date=2003|page=[https://archive.org/details/geodata00john/page/281 281]}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅអ៊ីរ៉ាក់|ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីរ៉ាក់}} {{Bar box | title=Religion in Iraq, 2014<ref>http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/Iraq_Religions_2014_lg.png</ref> | titlebar=#ddd | float=right | bars= {{Bar percent|[[Shia Islam]]|lime|64.5}} {{Bar percent|[[Sunni Islam]]|green|31.5}} {{Bar percent|[[Gnosticism]]/[[Yazdânism]]|brown|2.0}} {{Bar percent|[[Christianity]]|red|1.2}} {{Bar percent|Other religion|orange|0.8}} }} វាក៏មានប្រជាជនជនជាតិភាគតិចដែលមានជនជាតិដើមភាគតិចតូចៗនៅទីក្រុង Mandalay, Shabaks, Yarsan និង Yezidis ។ មុនឆ្នាំ 2003 ចំនួនរបស់ពួកគេរួមគ្នាអាចមានចំនួន 2 លាននាក់ភាគច្រើនគឺយ៉ាសានដែលជាសាសនាមិនមែនសាសនាអ៊ីស្លាមដែលមានឫសគល់នៅក្នុងសាសនាមុនអ៊ីស្លាមនិងសាសនាមុនគ្រិស្តសាសនា។ មានរបាយការណ៍នៃការផ្លាស់ប្តូរជាង 100.000 នាក់ទៅ Zoroastrian ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ។ សហគមន៍ជ្វីហ្វអ៊ីរ៉ាក់ដែលមានចំនួនប្រហែល 150.000 នាក់នៅឆ្នាំ 1941 ស្ទើរតែបានចាកចេញពីប្រទេស។<ref>{{cite news|last=Stone |first=Andrea |url=https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2003-07-27-iraq-jews-usat_x.htm |title=Embattled Jewish community down to last survivors |publisher=Usatoday.com |date=2003-07-27 |accessdate=2011-06-19}}</ref> ===សុខាភិបាល=== នៅក្នុងឆ្នាំ 2010 ការចំណាយលើការថែទាំសុខភាពមានចំនួន 6,84% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ប្រទេស។ ក្នុងឆ្នាំ 2008 មានគ្រូពេទ្យចំនួន 6,96 នាក់និងគិលានុបដ្ឋាយិកា 13,92 ក្នុងប្រជាជន 10,000 នាក់។<ref>{{cite web|title=Health|url=http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=24&cat_code=8|publisher=SESRIC|accessdate=2016-08-17}}</ref> អាយុកាលជាមធ្យមក្នុងឆ្គឺ 68.49 ឆ្នាំ។ ក្នុងឆ្នាំ 2010 គឺ 65.13 ឆ្នាំសំរាប់បុរសនិង 72.01 ឆ្នាំសំរាប់នារី។<ref>{{cite web|title=Demography|url=http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=24&cat_code=7|publisher=SESRIC|accessdate=2016-08-17}}</ref> នេះគឺជាការធ្លាក់ចុះពីអាយុកាលខ្ពស់បំផុតដែលមានអាយុកាល 71.31 ឆ្នាំក្នុងឆ្នាំ 1996 ។<ref>{{cite web|title=Life expectancy at birth, total (Iraq)|url=http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-linecharts.php?ind_code=12&c_code=24|publisher=SESRIC|accessdate=2016-08-17}}</ref> id=14290 |archivedate=2007-07-17 |date=January 8, 2007 |deadurl=yes |df= }}</ref> ===ការអប់រំ=== មុនពេលដែលប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់បានប្រឈមនឹងការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចពីអង្គការសហប្រជាជាតិវាមានប្រព័ន្ធការអប់រំអារ៉ាប់ប្រកបដោយភាពជោគជ័យនិងជោគជ័យរួចទៅហើយ។<ref>{{Cite journal|last=de Santisteban|first=Agustin Velloso|date=2005|title=Sanctions, War, Occupation and the De-Development of Education in Iraq|url=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11159-005-0587-8|journal=International Review of Education|volume=51|pages=1–13|via=Springer}}</ref> ===កីឡា=== បាល់ទាត់គឺជាកីឡាដ៏មានប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។ បាល់ទាត់គឺជាកត្តារួបរួមគ្នាដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ក្រោយពីសង្គ្រាមនិងភាពចលាចលជាច្រើនឆ្នាំ។ កីឡាបាល់បោះការហែលទឹកហែលទឹកការលើកកម្ពស់ការហាត់ប្រាណការប្រដាល់ជើងឯកប្រដាល់និងកីឡាវាយកូនបាល់ក៏ជាកីឡាដ៏មានប្រជាប្រិយផងដែរ។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist|30em}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin}} *{{cite book|authorlink=Charles R. H. Tripp|last=Tripp|first=Charles R. H.|title=A History of Iraq |url=https://archive.org/details/historyofiraq0000trip|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2002|isbn=978-0-521-87823-4}} {{refend}} ==តំណ​ភ្ជាប់​ក្រៅ== {{Sister project links|Iraq|voy=Iraq}} '''រដ្ឋាភិបាល''' * [http://presidency.iq/ ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190118192205/https://presidency.iq/ |date=2019-01-18 }} * [http://www.cabinet.iq/default.aspx គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីរ៉ាក់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025101044/http://www.cabinet.iq/default.aspx |date=2012-10-25 }} '''ព័ត៌មាន​ទូទៅ''' * {{CIA World Factbook link|iz|Iraq}} * [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/middle-east-north-africa/iraq/snapshot.aspx Iraq Corruption Profile] from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Anti-Corruption Portal]] * {{dmoz|Regional/Middle_East/Iraq}} * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B/ ពាក្យគន្លឹះ៖ អ៊ីរ៉ាក់] ពីវិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ (RFI) {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីរ៉ាក់| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] gixd9w5cp2997st4q0ouhfvvj7ciq2f 0 39199 342401 333403 2026-11-02T04:33:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342401 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=តុលា ២០១៥}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ}} មុនពេលទេសន្តរប្រវេសន៍ឆ្ពោះមកខាងត្បូងរបស់[[ពួកទៃ|ពួកទៃ]]ពី[[យូនណាន]]ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៤មក [[ទៀបកោះឥណ្ឌូចិន]]ធ្លាប់មានប្រជាជន[[អូស្ត្រាល-មលនេស]]រួចទៅហើយ ប្រហែល ៣០០០០ មុ.ប. ដែលបានរីកសាយភាយទៅកាន់គ្រប់អនុតំបន់ទាំងឡាយ។ ពួកគេបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមវប្បធម៌ក្នុងតំបន់លើកដំបូង - ផ្វាប៊ិញ ជាឈ្មោះមួយដែលត្រូវបានដាក់ឱ្យឧហ្សាកម្ម និង និរន្តភាពវប្បធម៌នៃឧបករណ៍ធ្វើពីថ្ម និង វត្ថុបុរាណធ្វើពីថ្មសំប៉ែតៗ ដែលលេចឡើងនៅប្រហែល ១០០០០ មុ.ប. ក្នុងរូងភ្នំគុហា និងជំរកក្រំថ្ម ដែលបានពិពណ៌នាលើកដំបូងនៅ ''[[ផ្វាប៊ិញ]]'' ប្រទេស[[វៀតណាម]] ក្រោយមកទៀតក៏បានផ្ដល់ជាតឹកតាងនៅ[[ត្រ័ងកានូ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[សមុទ្រៈ]] [[ថៃ]] [[លាវ]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] [[កម្ពុជា]] ហើយនិង [[យូនណាន]] ប្រទេស[[ចិន]]ភាគខាងត្បូងផងដែរ។<ref>{{cite journal|last=Marwick|first=B.|title=Multiple Optima in Hoabinhian flaked stone artifact palaeoeconomics and palaeoecology at two archaeological sites in Northwest Thailand |journal=Journal of Anthropological Archaeology|date=2013 |volume=32|issue=4|pages=553–564|doi=10.1016/j.jaa.2013.08.004}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ji|first1=Xueping|last2=Kuman|first2=Kathleen|last3=Clarke|first3=R.J.|last4=Forestier|first4=Hubert|last5=Li|first5=Yinghua|last6=Ma|first6=Juan|last7=Qiu|first7=Kaiwei|last8=Li|first8=Hao|last9=Wu|first9=Yun|title=The oldest Hoabinhian technocomplex in Asia (43.5 ka) at Xiaodong rockshelter, Yunnan Province, southwest China|journal=Quaternary International|date=1 December 2015|volume=400|pages=166–174|doi=10.1016/j.quaint.2015.09.080|url=https://www.researchgate.net/publication/287966708_The_oldest_Hoabinhian_technocomplex_in_Asia_435_ka_at_Xiaodong_rockshelter_Yunnan_Province_southwest_China|accessdate=10 February 2018}}</ref> ពួកក្រុម[[ពួកមន|មន]]និង[[ពួកខ្មែរ|ខ្មែរ]][[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អូស្ត្រូអាស៊ី (ទក្សិណាស៊ី)]] ដែលមានដើមកំណើតនៅឥណ្ឌាភាគឦសានបានមកតាំងលំនៅយ៉ាងលើសលប់នៅដែនដីទំនាបដងទន្លេស្ទឹងអូរនៃឥណ្ឌូចិនតាំងពីប្រហែល ៥០០០ ឆ្នាំមុ.ប.។ ពួកអន្តោប្រវេស[[ភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|អូស្ត្រូណេស៊ី]]បានមកដល់ឆ្នេរភាគកណ្ដាលនៃវៀតណាមទំនើបនេះ ក្នុងរង្វង់ប្រហែល២៥០០មុ.ប.។<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=0b-6wpalR40C&pg=PA102&lpg=PA102&dq=%5B%5BNeolithic+Revolution%7Cagricultural+expansion%5D%5D+Southeast+asia#v=onepage&q=%5B%5BNeolithic%20Revolution%7Cagricultural%20expansion%5D%5D%20Southeast%20asia&f=false |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume One, Part One |publisher=Cambridge University Press |accessdate=3 January 2017|isbn=978-0-521-66369-4 |last1=Tarling |first1=Nicholas |year=1999 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sidwell |first1=Paul |last2=Blench |first2=Roger |chapterurl=http://rogerblench.info/Archaeology/SE%20Asia/SR09/Sidwell%20Blench%20offprint.pdf |chapter=The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis |editor-last=Enfield |editor-first=N.J. |title=Dynamics of Human Diversity |pages=317–345 |place=Canberra |publisher=Pacific Linguistics |date=2011 |isbn=9780858836389 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118041741/http://www.rogerblench.info/Archaeology/SE |date=18 វិច្ឆិកា 2017 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf4/blust1992austronesian.pdf |title=THE AUSTRONESIAN SETTLEMENT OF MANILAND SOUTHEAST ASIA |publisher=Sealang |date= |author= |accessdate=10 February 2018 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://sealang.net/sala/archives/pdf4/blust1992austronesian.pdf |archive-date=9 តុលា 2022 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lipson|first1=Mark|last2=Loh|first2=Po-Ru|last3=Patterson|first3=Nick|last4=Moorjani|first4=Priya|last5=Ko|first5=Ying-Chin|last6=Stoneking|first6=Mark|last7=Berger|first7=Bonnie|last8=Reich|first8=David|url=http://www.nature.com/articles/ncomms5689|title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia|journal=Nature Communications|date=19 August 2014|volume=5|pages=4689|doi=10.1038/ncomms5689|accessdate=2 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.omnivoyage.org/Austronesian_SE_Asia.htm |title=Austronesian Southeast Asia: An outline of contemporary issues |publisher=Omnivoyage |date= |author= |accessdate=2 January 2017 |archivedate=25 កញ្ញា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160925123531/http://www.omnivoyage.org/Austronesian_SE_Asia.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rogerblench.info/Archaeology/SE%20Asia/Blench%20Springer%20Handbook%20chapter%20final%20Dec%202014.pdf |title=Origins of Ethnolinguistic Identity in Southeast Asia |publisher=Roger Blench |date= |author= |accessdate=10 February 2018 |archivedate=29 តុលា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191029065113/http://www.rogerblench.info/Archaeology/SE%20Asia/Blench%20Springer%20Handbook%20chapter%20final%20Dec%202014.pdf |url-status=dead }}</ref> [[សម្មតិកម្មពីរត្រួត]] ដ៏ចម្រូងចម្រាស លើកឡើងថាការមកដល់អន្តោប្រវេសន៍នៃពួកអ្នកតាំងលំនៅមកពីដងទន្លេ[[យ៉ាងសេ]]ប្រហែល ៣០០០ មុ.ប. បានពាំនាំមកនូវបច្ចេកទេសដាំដុះស្រូវខ្សាយ និង ស្រូវពាជ្រានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។<ref name="Higham Prehistory">{{cite web |url=http://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2050&context=humbiol |title=Hunter-Gatherers in Southeast Asia: From Prehistory to the Present |newspaper=Digitalcommons |date= |author=Charles Higham |accessdate=10 February 2018}}</ref> <!-- EDITORIAL NOTE: The diverse [[Austroasiatic]] groups that inhabited the Indochina peninsula are related to the people who still inhabit the islands of the Pacific. These peoples were dispersed along the [[Gulf of Thailand]], the [[Malay Peninsula]] and [[Maritime Southeast Asia]], inhabiting the coastal areas of the archipelago as well as other remote islands.<ref>O.W. Wolters, Early Indonesian Commerce: A study of the origins of Srivijaya (Cornell University Press, 1974), pp.129–158.</ref> Some of the seafarers sailed as far as New Zealand, Hawaii and [[Madagascar]].{{citation needed|date=សីហា ២០១៣}} The most well known pre-historic settlement in Thailand is often associated with the major archaeological site at [[Ban Chiang]]; dating of artefacts from this site is a consensus that at least by 3600 BC the inhabitants had developed [[Bronze Age|bronze tools]] and also began the cultivation of rice.{{citation needed|date=សីហា ២០១៣}} --> ស្ថានីយ៍[[បានជៀង]]នៅថៃភាគឦសានថ្មីៗនេះចាត់ជាមណ្ឌលផលិតកម្មស្ពាន់និងសំរឹទ្ធដែលគេបានស្គាល់ដំបូងគេបង្អស់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍និងត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទប្រហែលជា២០០០ឆ្នាំ មុ.គ.។<ref>{{cite journal|last1=Higham|first1=Charles|last2=Higham|first2=Thomas|last3=Ciarla|first3=Roberto|last4=Douka|first4=Katerina|last5=Kijngam|first5=Amphan|last6=Rispoli|first6=Fiorella|title=The Origins of the Bronze Age of Southeast Asia|journal=Journal of World Prehistory|date=10 December 2011|volume=24|issue=4|pages=227–274|doi=10.1007/s10963-011-9054-6|url=https://www.researchgate.net/publication/257607857_The_Origins_of_the_Bronze_Age_of_Southeast_Asia|accessdate=10 February 2018|via=Researchgate.net}}</ref> កំណត់ត្រាដ៏ចាស់ជាងគេបំផុតនៃអង្គភាពនយោបាយដែលគេស្គាល់ចាស់ជាងគេបង្អស់នៅឥណ្ឌូចិនត្រូវបានសន្មតថា[[ភ្វូណាន]] ដែលតាំងនៅកណ្ដាលដីសណ្ដមេគង្គ និង រួមផ្សំដោយទឹកដីនានានៅខាងក្នុងប្រទេសថៃសម័យសព្វថ្ងៃនេះ។<ref>{{cite web |url=http://www.funan.de/culture1.php |title= THE VIRTUAL MUSEUM OF KHMER ART - History of Funan - The Liang Shu account from Chinese Empirical Records | publisher= Wintermeier collection |date= |accessdate=10 February 2018}}</ref> វស្សប្បវត្តិចិនអះអាងនូវអត្ថិភាពរបស់ភ្វូណានថាមាននៅដើមសតវត្សទីមួយ គ.ស. ប៉ុន្តែឯកសារកម្មខាងបុរាណវិទ្យាបញ្ជាក់នូវប្រវត្តិតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សអូសបន្លាយតាំងពីសតវត្សទី៤ មុ.គ. មកម្ល៉េះ។<ref>{{cite web |url=http://web.sfc.keio.ac.jp/~nomura/m1.pdf |title= State-Formation of Southeast Asia and the Regional Integration - "thalassocratic" state - Base of Power is in the control of a strategic points such as strait, bay, river mouth etc. river mouth etc. | publisher= Keio University |date= |accessdate=10 February 2018}}</ref> នគរ[[លង្ខសុក្ខ]] និង [[តម្ព្រលិង្គ]] នៅលើទៀបកោះម៉ាឡេលេចឡើងក្នុងអត្ថបទចិននៅសតវត្សទីប្រាំ។ ក៏ដូចជាភ្វូណានដែរ នយោបាយង្គទាំងនេះមានលក្ខណៈជា[[មហាឥណ្ឌា#រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម|រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]ពេញលេញស្រេចស្រាប់ទៅហើយ បន្ទាប់ពីប៉ុន្មានសតវត្សនៃការដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម និង អន្តរកម្មសង្គមសេដ្ឋកិច្ចជាមួយឥណ្ឌា រាជាណាចក្រទាំងនោះបានទទួលយក និងបានផ្សារភ្ជាប់នូវធាតុនៃវប្បធម៌ សាសនា រដ្ឋសិល្បៈ(សិល្បៈដឹកនាំរដ្ឋ) រដ្ឋបាល អភិលេខន៍ អក្សរសិល្ប៍ និង ស្ថាបត្យកម្មបែបឥណ្ឌា។<ref>National Library of Australia. [http://www.nla.gov.au/asian/form/coedes2.html Asia's French Connection : George Coedes and the Coedes Collection] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111021052224/http://www.nla.gov.au/asian/form/coedes2.html |date=21 October 2011 }}</ref><ref>{{cite web |publisher=Sciencedirect |title=Urban Morphology of Commercial Port Cities and Shophouses in Southeast Asia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877705816003957|accessdate=February 10, 2018}}</ref> ក្សត្របុរៈ[[ពួកមន|មន]] [[ទ្វារវតី]]ជាច្រើនក៏បានលេចធ្លោឡើងកំឡុងពាក់កណ្ដាលនៃសហស្សវត្សទីមួយនៅដងទន្លេចៅព្រះញាក្រោមនៃប្រទេសថៃភាគកណ្ដាលសម័យសព្វថ្ងៃនេះដែរ។<ref>{{cite web| url=https://www.britannica.com/place/Dvaravati | title= Dvaravati ANCIENT KINGDOM, ASIA |author= | date= | publisher=Encyclopeadia Britannica| accessdate=February 10, 2018}}</ref> មិនដូចភ្វូណាន លង្ខសុក្ខ និង តម្ព្រលិង្គ ដែលត្រូវបានតាំងនៅមណ្ឌលនៃ[[ពាណិជ្ជកម្មមហាសមុទ្រឥណ្ឌា|បណ្ដាញពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ]] ទ្វារវតីនៅដាច់ឆ្ងាយពីគេបើប្រៀបធៀបនឹងរាជាណាចក្រផ្សេងៗ។ ទោះបីជាដាច់ដោយឡែក វប្បធម៌មនទ្វារវតីដ៏ជឿនលឿនមានមូលដ្ឋានលើទំរង់លោកធាតុវិទ្យាបែបព្រហ្មញ្ញសាសនា។ រចនាបថសិល្បៈមានលក្ខណៈផ្ទាល់ខ្លួន ''ដូចជាម្កុដបំពង់ដាំត្បូងច្នៃពាក់ពីលើក្បាល...លក្ខណៈទឹកមុខ ជាពិសេសភ្នែក'' បានជះឥទ្ធិពលទៅលើរូបចំលាក់ថៃនាពេលសព្វថ្ងៃនេះ។<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/mond/hd_mond.htm |publisher=The Metropolitan Museum of Art |title=The Mon-Dvaravati Tradition of Early North-Central Thailand |accessdate=February 10, 2018}}</ref> == ទ្រឹស្ដីរដ្ឋអន្តោគ្រាម (ជនជាតិដើម) == ជួសអោយទ្រឹស្ដីទេសន្តប្រវេសន៍ពីចិនភាគខាងត្បូង អ្នកខ្លះ{{who|date=សីហា ២០១៣}} បានពោលអះអាងនូវទ្រឹស្ដីពួករដ្ឋអន្តោគ្រាមមួយឡើង។ រដ្ឋអន្តោគ្រាមមួយចំនួនអាចស្រូបយកឥទ្ធិពលនយោបាយនិងវប្បធម៌បរទេស ហើយប្រឌិតនូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ដោយឡែកផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>O.W. Wolters, History, Culture, and Region in Southeast Asian Perspectives (Singapore, 1982), pp.4–8, 9–12.</ref> កាលពីមុន ការសិក្សាលើរដ្ឋដើមក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រថៃត្រូវបានកំណត់ព្រំដែនត្រឹមបុរេនិច្ឆ័យទាំងដើមកំណើតនិងអត្ថិភាពរបស់វាបណ្ដាលមកពីឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌាតែមួយគត់។ ឥទ្ធិពលទាំងនេះត្រូវបានគេមើលឃើញជាការកត់សំគាល់បណ្ដាលមកពីពួករដ្ឋនៃប្រទេសថៃដំបូងៗក្លាយជារដ្ឋឯកភាពមួយជាមហាអំណាចទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃបរិវេណតំបន់នានានៃទៀបកោះឥណ្ឌូចិន។<ref>Justin Van Leur, Indonesian Trade and Society : Essays in Asian Social and Economic History (The Hague, 1955).</ref> បន្ថែមទៀតនោះ គំនិតនៃរដ្ឋឯកភាពមួយបានលាតសន្ធឹងដោយជំនឿថាពលរាស្ត្រទាំងឡាយមានដើមកំណើតពី[[ពួកមន|មន]]។<ref>George Coedes, Bulletin de la commission archeologique de l’Indochine (1911).</ref> ទ្រឹស្ដីនេះមិនដឹងនូវការពិតថាពួកក្រុមអន្តោគ្រាម (ជនជាតិដើម) ធ្លាប់មានប្រព័ន្ធនយោបាយនិងវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួនរួចហើយនោះទេ ទោះបីជាច្រើន និង ដោយឡែកៗគ្នាក្ដី ដែលទាំងជាឯកត្តនិយម និង រីកចម្រើនប្រសើររួចហើយយ៉ាងណានោះទេ។<ref>Srisakra Vallibhotama, Southeast Asia in the 9th the 14th centuries (Singapore 1986), pp.229–238.</ref> ពួកជនជាតិដើមទាំងនោះបានទាក់ទង និង ដោះដូរគ្នារវាងក្រុមនឹងក្រុម ហើយក្រោយមកក៏បានបង្កើតនូវវប្បធម៌រួមមួយមុនពេលការមកដល់នៃឥទ្ធិពលឥណ្ឌាទៅទៀត។ ការរីកចម្រើននៃ[[សុវណ៌ភូមិ]] (សៀម: អ៊ូថង, ចិន:ឈិនលិន<ref>[[ហ្សង់ ប៊័ស្សឹលីយេរ|Jean Boisselier]], The recent discovery at NakornPathom.</ref>) និង[[នគរភ្វូណាន|ភ្វូណាន]] <ref>George Coedes, Indianized States, p.22.</ref> ពីសហគមន៍ទាំងនោះទៅដល់មជ្ឈមណ្ឌលតាមឆ្នេរសមុទ្រព្រោះតែមានអន្តរកម្មសេដ្ឋកិច្ច និង វប្បធម៌ជាមួយពួកអ្នកដើរសមុទ្រមកពី[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និង មហាសមុទ្រឥណ្ឌា។<ref>Paul Wheatle, The Golden Khersonese 1966, p.24.</ref> ពួកគេបាននាំមកនូវទាំងបច្ចេកទេសថ្មីៗ និង បុរាណវត្ថុដល់កន្លែងតាំងទីលំនៅផ្សេងៗក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ពួកគេជាកំលាំងចំបងដែលមានឥទ្ធិពលដល់ការរីកចំរើនលូតលាស់ក្រោយៗមកទៀតនៃបណ្ដាមណ្ឌលទីប្រជុំជនក្លាយទៅជារដ្ឋនានា។ ពួករដ្ឋទាំងនោះបានទាក់ទងជាមួយពួកអ្នកដើរសមុទ្រនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែនសមុទ្រ និងបានប្រែក្លាយជាមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម និង សកម្មភាពវប្បធម៌តាមឆ្នេរកំឡុងសតវត្សទី២ដល់ទី៦។ រួមគ្នាជាមួយនិងសុវណ៌ភូមិ និង ភ្វូណាន កំណត់ត្រាចិនបានវែកញែកនូវរដ្ឋមួយចំនួន [[ធុនស៊ុន]] [[ថានថាន]] [[ផានផាន (រដ្ឋ)|ផានផាន]]<ref>Wang Gung wu, “The Nanhai Trade; a Study of the Early History of Chinese Trade in the South China Sea” JMBRAS, p.54.</ref> ហើយនិងរដ្ឋក្រោយមកទៀតដូចជា [[ឈីទូ]] (រក្តម្ឫត្តិក), [[ឡាងជៀឝ៊ូ ]] (លង្ខសុក្ខ), [[ថូឡូប៉ូធី]] (ទ្វារវតី?) និង [[ឡូហ៊ូ]]។<ref>O.W. Wolters, “Chen-Li-Fu, A State on the Gulf of Siam at the beginning of the 13th century” JSS XLVIII, Pt.II (November 1960), pp.1–35.</ref> កំណត់ត្រាទាំងនេះទាក់ទងគ្នាជាមួយវត្ថុរកឃើញខាងបុរាណវិទ្យាមួយចំនួន។ ចង្កៀងរ៉ូម កាក់ស្ពាន់នៃវិចទ័រៀស ផ្គាំអង្កាំក្បាច់ អង្កាំកាចាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់នេះ។<ref>George Coedes, “The Excavations at Pong Tuk and their importance for the history of Siam” JSS, 21, 3 (1928), pp.195–209.</ref> វត្ថុបុរាណទាំងនេះច្បាស់ជាជាប់ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងការជួញដូរដែលភ្ជាប់គ្នារវាងលោកខាងកើតនិងខាងលិច។<ref>Paul Wheatle, ''The Golden Khersonese'' 1966, p.15, note 2, p.288.</ref> == ចក្រភពសមុទ្រខាងត្បូង == ក្បែរសតវត្សទី៦ ពួកអ្នកដើរសំពៅចេះប្រើប្រាស់ខ្យល់[[មូសុង]]ជាទូទៅទៅហើយ និងបានចេញក្ដោងឆ្លងកាត់[[ច្រកមលក្កា]]ដែលបានជួយពង្រួញការធ្វើដំណើរឱ្យខ្លីមកកាន់អាស៊ីខាងកើត។<ref>O.W. Wolters, Early Indonesian Commerce, pp.154–155.</ref> ការណ៍នេះបាននាំឱ្យពួកអ្នកដើរសំពៅនៅឈូងសមុទ្រថៃចូលទៅក្នុងការប្រឈមមុខគ្នាដោយផ្ទាល់ជាមួយគូសត្រូវរបស់ពួកគេ គឺពួកអ្នកដើរសមុទ្រនៅ[[សមុទ្រជ្វា]] ដែលកំពុងតែជួញដូរចេញទៅក្រៅកំពង់ផែសំខាន់ៗជាច្រើនរួចទៅហើយ។ ប្រហែលពេលនេះហើយ សារៈសំខាន់នៃសុវណ៌ភូមិកាន់តែតិចទៅៗ រីឯសារៈសំខាន់ទៀបកោះម៉ាឡេ និង ប្រជុំកោះឥណ្ឌូណេស៊ីបានសឱ្យឃើញនូវភាពរីកចម្រើន រួមគ្នាជាមួយនិងភាពសំខាន់នៃ“ចក្រភពសមុទ្រខាងត្បូង” ផង។ បណ្ដាញថ្មីនេះបានលាតសន្ធឹងកាន់តែឆ្ងាយទៅដល់ [[សមុទ្រៈ]] [[ជ្វា]] និង [[ស្រីលង្កា]]។ តំបន់នេះបានតាំងនៅចំណោមដែនដីនិងកោះ ហើយបានប្រែក្លាយជាមូលដ្ឋានពាណិជ្ជកម្មនិងសេដ្ឋកិច្ចសំរាប់[[ស្រីវិជ័យ]]ដែលជារដ្ឋតាមឆ្នេរសមុទ្រ។<ref>Friedrich Hirth and W.W. Rockhill (translators), ''CHAU-JU-KUA: His work on the Chinese and Arab Trade in the twelfth and thirteenth Centuries, entitled chu-fan-chi'' (Cheng-Wen Publishing Company, 1967), pp.31–32.</ref> បណ្ដារដ្ឋតាមឆ្នេរសមុទ្រដំបូងៗបានបន្តលូតលាស់បែបរូបវន្ត និងរីកសាយភាយចូលដល់ដីគោក ដែលជាទីដែលខ្លួនបានពើបប្រសព្វជាមួយវប្បធម៌ចំរុះជាច្រើន ដែលបានឆ្លងកាត់រួចទៅហើយនូវដំណើរនៃការរីកចំរើនខាងប្រវត្តិសាស្ត្រនិងវប្បធម៌ផ្ទាល់របស់ខ្លួន។ អំណាចសាយភាយរបស់រដ្ឋទាំងនោះបានលាតសន្ធឹងទូទាំងដែនដីខាងក្នុងនៃអាងទន្លេ[[ចៅព្រះញា]]។ មានភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា “ចក្រភពសមុទ្រខាងត្បូង” បានសញ្ជ័យបានដីគោកបានម្ដង។ តម្ព្រលិង្គបានចូលលុកលុយល្វោ រឺ [[នគរទ្វារវតី]]ក្នុងឆ្នាំ៩០៣។ សេចក្ដីយោងទៅនឹងព្រះមហាក្សត្រនៃ[[ហរិភុញ្ជយ]] ព្រះបាទ[[បាការាជ]] (ដ្រាបាកា) ព្រះបាទ[[ឧជជិតចក្រវរ្តិន៑]] និង [[ជវករាជ]]នៃតម្ព្រលិង្គ ត្រូវបានវែកញែកក្នុងតំរាទាំងនេះ។ តាមរយៈពង្សាវតារ[[រាជវង្សសុង|សុង]]ពិពណ៌នាថា [[ស្រីវិជ័យ|សានផ្វឝ៊ឺ]] (ស្រីវិជ័យ) បានបញ្ជូនសួយសារទៅកាន់រាជវាំងចិនដោយព្រះរាជបញ្ជានៃព្រះបាទ[[ឆេលីវូយ៉េ]]នៅឆ្នាំ៩៦១។ បេសកទូតបានរាយការណ៍នូវឈ្មោះនគររបស់ខ្លួនថា[[ស្ឆៀនឡគួ]]។ == សេដ្ឋកិច្ច == សារៈសំខាន់នៃបច្ចេកទេសថ្មីៗនិងការលូតលាស់នៃរដ្ឋទៃយដើមបានជះឥទ្ធិពលដល់កសិផល។ [[ក្របី]]ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាសត្វពាហនៈទទួលបន្ទុកជំនួសគោអំពែ។<ref>''An Outline History of China'', (Foreign Language Press, Peking, 1958).</ref> វិធីនេះសក្ដិសមយ៉ាងល្អសម្រាប់ការដាំដុះស្រូវ។ ផលស្រូវបានកើនឡើងនិងបានក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍសង្គម។ ប្រជារាស្ត្រអាចបង្កើតប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចផ្ទាល់ខ្លួនផ្អែកលើស្រូវរហូតដល់ពួកគេទទួលបានអំណាចសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយទូទាំងបណ្ដារដ្ឋផ្សេងៗក្នុងតំបន់នេះ។ ទោះបីជាការជួញដូរអន្តរជាតិតាមរយៈច្រកមលក្កាបានទទួលអំណោយផលតាំងពីសតវត្សទី៦ក៏ពិតមែនក្ដី ក៏ប៉ុន្តែផ្លូវគោកឆ្លងប្រទេសពីទីប្រជុំជនឆ្នេរនានានៅមីយ៉ាន់ម៉ាភាគខាងត្បូងទៅដល់ក្រុងកំពង់ផែនៃថៃភាគកណ្ដាលត្រូវបានគេអនុគ្រោះឱ្យរហូតដល់ដើមសម័យ[[អាណាចក្រកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ រួមគ្នាជាមួយពាណិជ្ជកម្មស្រូវអង្ករ [[អាណាចក្រសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] [[អាណាចក្រអយុធ្យា|អយុធ្យា]] និងរតនកោសិន្ទ្រ៍បានក្លាយជាផ្លូវឆ្លងកាត់ទៀបកោះស្របគ្នាជាមួយនិងច្រកមលក្កា។ == ប្រជា == {{unreferenced section|date=សីហា ២០១៣}} លទ្ធផលនៃចលនា និង ទេសន្តរប្រវេសន៍ ប្រជាជនបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងពិតប្រាកដដល់ប្រពៃណីវប្បធម៌ និងរបៀបរស់នៅដែលគេបានមើលឃើញក្នុងចំណោមប្រជារាស្ត្រដែលកើនឡើងក្នុងរាជអាណាចក្រទៃយ។ ដូច្នោះហើយ ពួកទៃយ / សម / ស្យាម / [[សៀម]] គឺជាពួកអន្តោគ្រាមផ្សេងៗគ្នា បុព្វម៉ាឡេយូ មន [[ពួកខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ចាម្ប៍]] ក៏ដូចជាពួកអន្តោប្រវេសន៍ពីឥណ្ឌាដែរ។ លើសពីនោះ ប្រជាជនក៏មានពួកប្រជាជនឆ្នេរ ពួកអ្នកដើរសំពៅខ្លះ ចិន និងក្រុមជនភាគតិចដទៃទៀតជាច្រើន។ លក្ខណៈសំខាន់នេះគឺ “ភាពដោយឡែកជាច្រើន” នៃពួកទៃយ។ សង្គមនិងវប្បធម៌ទៃយគ្របដណ្ដប់តំបន់មួយកាន់តែធំទូលាយជាងត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋ។ ពួកទៃសំដៅយកប្រជុំនៃក្រុមជនជាតិនៃចិនខាងត្បូងនិងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលលាតសន្ធឹងពី[[ហៃណាន]]ដល់ឥណ្ឌាខាងកើត និង ពី[[ស៊ីឆួន]]ខាងត្បូងដល់ប្រទេសថៃ ដែលនិយាយ[[ពួកភាសាទៃ]] និងមានប្រពៃណីទំនៀមទំលាប់និងពិធីបុណ្យស្រដៀងគ្នារួមគ្នា រួមមាន[[សង្ក្រាន (ទៃយ)|សង្ក្រាន]]។ ទោះបីជាមិនធ្លាប់ជាប្រទេសជាតិ-រដ្ឋឯកភាពរបស់ខ្លួនមួយ តែពួកជនទាំងនោះក៏ចែករំលែក រឺក៏មានគំនិតស្រពិចស្រពិលបែបប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ ប្រជាជាតិ ''សៀម'' មួយដែរ បានក្លាយទៅជា[[ពួកឝាន|ឝាន]] រឺ [[អសម]]នៅកន្លែងខ្លះ និង ភាគច្រើនបានបញ្ជាក់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងជា ''ទៃ''។ បញ្ជីពន្យល់បន្ថែមទៀតបានប្រើជាភាសាទៃយសម្រាប់តែបច្ចេកពាក្យនេះតែប៉ុណ្ណោះ។ សម្រាប់ជាឧទាហរណ៍ ក្រុមជនជាតិនិងភាសាទាំង២៩ ត្រូវបានបញ្ជាក់ថាជា "ទៃ" ក្នុងកំណែ[[ភាសាសៀម|ភាសាទៃយ]]នៅសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនតែមួយ។ ពួកទៃរួមមាន: * ពួកលាវនៃ[[លាវ]]និងថៃឦសាន * ពួកទៃយខាងជើង ([[លាននា]] រឺ ទៃយយ្វន រឺ យួន) នៃថៃ * [[ពួកទៃយ]]នៃទៃយ (ទៃណយ រឺ ទៃតូច) * [[ពួកឝាន]] (ទៃយហ្ញៃ រឺ ទៃធំ)នៃ[[ភូមា]] * [[ពួកជ័ង]]នៃចិន * ពួក[[បូអី]]នៃចិន * [[ទៃយលឺអ]]នៃលាវនិងចិន (ក៏ហៅ ''តៃ'' ដែរ) * [[ពួកនុង]]នៃចិន លាវ ទៃយ វៀតណាម * [[ពួកទៃតាំ|ពួកទៃខ្មៅ]] (ទៃតាំ) នៃលាវ និង វៀតណាម * ពួកទៃក្រហម ([[ទៃតែង]]) * [[ពួកទៃស]] ([[ទៃខាវ]]) * ពួក[[ទៃតាំ]]នៃវៀតណាមខាងជើងសព្វថ្ងៃនេះ * ពួកកុលសម្ព័ន្ធផ្សេងៗនៅយូនណាន ប្រទេសចិន។ == សង្គម == សង្គមទៃយដើម ការបែងចែកជាមូលដ្ឋានគឺនៅរវាងអ្នកគ្រប់គ្រង និង អ្នកដែលត្រូវបានគេគ្រប់គ្រង។ កំឡុងសម័យកំពុងលូតលាស់ មានការផ្លាស់ប្ដូរដល់ឫសគល់ក្នុងប្រព័ន្ធនយោបាយដែនដី។ ប្រព័ន្ធដើមនៃដែនមេកន្ទ្រាញត្រូវបានដឹកនាំដោយ[[មេកន្ទ្រាញកុលសម្ព័ន្ធ|មេកន្ទ្រាញ]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទៅជាប្រព័ន្ធ[[ទេវរាជ្យ]]ផ្អែកលើទំរង់បែបឥណ្ឌា។<ref>Pelliot, “Le Fou-nan”, pp.265–266.</ref> ព្រះមហាក្សត្រនិង[[អភិជនាធិបតេយ្យ]]ខត្តិយវង្សរួមគ្នាជាមួយ[[អភិជនភាព]]ការិយាធិបតេយ្យបានកាន់កាប់សេដ្ឋកិច្ចនិងអំណាចពេញដៃ។ បន្ទាប់មកគឺវណ្ណៈជាន់ខ្ពស់ប្រកបដោយពួករដ្ឋបុរស និងពួកមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ដែលពិនិត្យមើលលើការអនុវត្តនៃរដ្ឋនិងរាជកិច្ច។ មានពួកអ្នកដឹកនាំសង្គមជាច្រើនដែលបានធ្វើការប្រាស្រ័យទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទជាមួយអាណាប្រជានុរាស្ត្រ។ ខាងក្រោមស្រទាប់ទាំងនេះគឺជាប្រជាករ ភាគច្រើនមួយភាគធំនៃពួកគេអាចជាពួក[[អ្នកជា]] រឺ ពួក[[ទាស ]](ខ្ញុំ រឺ អ្នកងារ)។ ខាងក្នុងប្រព័ន្ធឋានានុក្រមនេះ ម្នាក់ៗមានឋានៈស្រេចស្រាប់ដែលមានទំនួលខុសត្រូវនិងសិទ្ធិដាច់ស្រឡះគ្នាពីពួកជនថ្នាក់ខាងលើនិងថ្នាក់ខាងក្រោមគេម្នាក់ៗ។ ប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញមានច្រើនក្រុម។ រាល់ពួកអ្នកជាគឺជាអតិថិជន រឺ អ្នកបំរើនៃបុគ្គលណាម្នាក់នៅក្នុងស្រទាប់វណ្ណៈលើៗ គ្រាដែលពួកទាសទាំងឡាយគឺជាទ្រព្យនៃជនរឺក៏គ្រួសារឥស្សរជនណាមួយ។<ref>Skinner, Chinese society in Thailand, p.96.</ref> ភាគច្រើនណាស់នៃពួកអ្នកជាគឺជាពួកអ្នកស្រែចំការ ពួកអ្នកនៅទីប្រជុំជន និង ពួកឈ្មួញផុលផុសជាលទ្ធផលនៃរដ្ឋតាំងនៅទាំងលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្មក្នុងដីទ្វីបនិងតាមការដើរសមុទ្រ។ ការពិត នោះជាមណ្ឌលមួយក្នុងចំណោមមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មសំខាន់បំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលអាចមើលឃើញយ៉ាងច្បាស់ពីភស្តុតាងបុរាណវត្ថុជាច្រើនដែលបានរកឃើញ។ == សាសនា == តាមការរីកចំរើននៃបណ្ដារដ្ឋទៃយដើមទាំងនេះ បន្តិចម្ដងៗ ក៏បានប្រែក្រឡះខ្លួនប្រកាន់យកវប្បធម៌[[ពុទ្ធសាសនា|បែបពុទ្ធសាសនា]]ជំនួសអោយវប្បធម៌បែប[[គ្រូហ្មនិយម]]វិញ។ ពុទ្ធសាសនាបានប្រែក្លាយជាជំនឿស្នូលនៃសង្គមទៃយដើម ដោយភ្ជាប់ និងបង្រួបបង្រួមរបៀបរបបនិងជំនឿផ្សេងៗដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងតំបន់នេះ ហើយក៏បានដើរតួជាផ្នែកមួយក្នុងការកំណត់ទំរង់នៃប្រព័ន្ធនយោបាយមួយនេះផងដែរ។ ជំនឿពុទ្ធសាសនាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋនិងប្រជារាស្ត្រ។ ពុទ្ធសាសនាបានដើរតួជាផ្នែកសំខាន់មួយក្នុងកិច្ចការក្រុមវណ្ណៈកាន់អំណាច ដែលវាត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ក្នុងសង្គមទៃយដើមថា ព្រះមហាក្សត្រមិនមែនត្រឹមតែជាមេសាសនាព្រះពុទ្ធនោះទេតែក៏ជា[[ធម្មិករាជ]]ដែរ ករណីយកិច្ចរបស់ទ្រង់ត្រូវផ្សព្វផ្សាយជំនឿតាមមាគ៌ាត្រឹមត្រូវក៏ដូចជាការត្រួតត្រានិងបង្ក្រាបសង្កត់សង្កិនពួកជនទាំងឡាយដោយការធ្វើសង្គ្រាមផងដែរ។<ref>E. Sarkisyanz, Buddhist Backgrounds of the Burmese Revolution, (The Hague/Martinus Nijhof, 1965) pp.33–67.</ref> ព្រះសង្ឃបានចូលរួមក្នុងកិច្ចការសាសនាដែលកាន់តែពាក់ព័ន្ធទៅនឹងសេចក្ដីត្រូវការនៃគ្រហស្ថ។ ព្រះសង្ឃបានបង្រៀនប្រជារាស្ត្រពីរបៀប[[អក្ខរភាព|អាន និង សរសេរ]] ក៏ដូចជាការផ្ដល់នូវមេរៀនផ្ដោតលើលទ្ធិពុទ្ធនិយម។ គ្រានោះដែរ ពួក[[ព្រាហ្មណ៍]]មានទំនាក់ទំនងដោយផ្ទាល់ជាមួយក្សត្រិយវង្សតាមរយៈកិច្ចពិធីរបស់ខ្លួន រីឯពួក[[ឫសី]]តាបស និងពួក[[ស្មូមយាចក]]បានអាស្រ័យនៅក្នុងព្រៃជ្រៅ យ៉ាងណាមិញក្រុមខ្លះក៏ទទួលបានការសោយសុខខុសៗគ្នាព្រោះតែឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅលើពួកអ្នកមានអំណាចនយោបាយ។ ការរីកចម្រើននៃពុទ្ធសាសនាកំឡុងសម័យរដ្ឋទៃយដំបូងបង្កើតបាននូវមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់សង្គមនិងរដ្ឋបែបពុទ្ធនិយមក្នុងតំបន់នេះហើយក៏ផ្ដល់ឱ្យនូវមូលដ្ឋានគ្រឹះប្រវត្តិសាស្ត្រ និងដើមកំណើតសម្រាប់ការចម្រើនព្រះរាជអាណាចក្រទៃយនៅពេលក្រោយៗមកទៀត។ == សូមមើលផងដែរ == * [[ល្វោ]] * [[តម្ព្រលិង្គ]] * [[រក្តម្ឫតិក]] * [[ជវក]] == ឯកសារយោង == <references /> {{ប្រធានបទថៃ}} [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ]] [[Category:នគរឥណ្ឌូបនីយកម្ម]] secz796m0cy6swhrnlhvtum3xgh2r2m 0 40289 342392 342215 2026-11-02T03:51:56Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342392 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី <br>( Neang Sukhara Mahadevi ) | title = [[បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះជាយា]]របស់ស្តេច[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]]<br> | image = Wat_Si_Chum_Inscription,_December_2024.jpg | caption = [[ចារឹក]][[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|សិលា]][[វត្តស្រីឈុម]] <br> ទីតាំងបច្ចុប្បន្ន[[សារមន្ទីរជាតិបាងកក]] | succession = [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|សម្តេចព្រះរាជបុត្រី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រកម្វុជទេឝ។]] | reign-type = | reign = | coronation = | predecessor = [[ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី|ព្រះនាងភូបតិន្ទ្រលក្ស្មី]]ទេវី | successor = [[ព្រះនាងកែវកល្យាណ|ព្រះនាងកែវកល្យាណ（សុភាវត្តី)]] | birth_style = | birth_date = | birth_place = [[យសោធរបុរៈ|ស្រីសយោធរបុរៈ]]<br>[[ចក្រភពខ្មែរ]] | death_date = | house = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] (ដោយកំណើត)<br /> រាជវង្សស្រីណាណាំធំ (ដោយរៀបអភិសេក) | death_place = [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ក្រុងមឿងរ៉ាត]] ឬ [[ខេត្តលពបុរី |ក្រុងល្វោ(លពបុរី)]]<br>[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] | spouse = [[ឃុនផាមឿង|ពញាផាមឿង]]<br />(មេទ័ព[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]]) | issue = | father1 = [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] | mother1 = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនារចនាបថខ្មែរ]]（[[វិជ្រយាន|និកាយមហាយាន]])<br />សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ（[[វិញ្ញាណនិយម]])<br />[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] }} [[ឯកសារ:ค่ายพ่อขุนผาเมือง.jpg|រូបភាពតូច| [[រូបចំលាក់]]របស់[[ទ្វារបាល]]រក្សា[[បដិមា]][[ឃុនផាមឿង]] [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្តផេតឆាប៊ូន]].]] ''' ព្រះនាងសុខរៈមហាទេវី ''' ({{lang-th|พระนางสุขรมหาเทวี}}{{lang-en|Neang Sukhara Mahadevi}}) ឬ '''សិខរមហាទេវី''' ({{lang-th|สิขรมหาเทวี}}) ឬ '''សិង្ខរមហាទេវី''' ({{lang-th|สิงขรมหาเทวี}}) ឬ '''សឹង្ហទេវី'''({{lang-th|สิงหเทวี}}) ជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះអគ្គមហេសី]]របស់[[ឃុនផាមឿង]] ដែលបាន[[ចារឹក]]ទុកក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមានឈ្មោះក្នុង[[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|ចារឹក]][[វត្តស្រីឈុម]] [[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|គោលទីពីរ]] ហើយចាត់ទុកថាជាបុគ្គលសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រតាមភ័ស្តុតាងដំបូង [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះនាង]]សុខរ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហាទេវី]]ជាព្រះរាជធិតារបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]]<ref>[https://www.geni.com/people/Nang-Sikhara-Mahadevi-Princess-of-Khmer-Empire/6000000026274534111]</ref> នៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រខ្មែរ]][[ប្រាសាទបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។<ref>{{Cite web |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf4/pirya1991towards.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2022-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707142909/http://sealang.net/sala/archives/pdf4/pirya1991towards.pdf |archive-date=2022-07-07 |url-status=dead}}</ref> ព្រះនាងបានប្រតិព័ទ្ធស្នេហាចំពោះ[[ឃុនផាមឿង]] នាពេលបន្ទាប់មកទៀតទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ទ្រង់ព្រះរាជទានព្រះនាងសុខរទេវីព្រមទាំង[[គ្រឿងរាជឥស្សិយយសថៃ| ព្រះខន្ធជ័យស្រី]] (ដោយបន្តមក ជាគរុរាជភ័ណ្ឌដ៏សំខាន់ក្នុងចំណោមប្រាំតាមទំនៀមបុរាណ) ។ [[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធបដិមា]] ព្រះនាម [[ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា|ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា]] (បច្ចុប្បន្នស្ថិតក្នុង វត្តត្រៃភូមិ ក្រុងផេតឆាប៊ូន [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្តផេតឆាប៊ូន]]) តំណែងកម្មរតែងអញ្ញស្រីឥន្ទ្របដិន្រ្ទាទិព្វ ជូនដល់[[ឃុនផាមឿង]]ដោយគុណូបក្ការៈដ៏ធំលើសលុបរបស់ព្រះនាងរាជធិតានៃ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះចៅ]]ក្នុង[[យសោធរបុរៈ|ស្រីសយោធរបុរៈ]] ធ្វើឲ្យអ្នក[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ផេតឆាប៊ូន]]លើកសរសើរព្រះនាងជាទេពារក្សស្ដ្រីប្រចាំខេត្ត[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ផេតឆាប៊ូន]]។<ref>[https://scispace.com/pdf/the-symbiosis-of-image-monument-and-landscape-a-study-of-5e9e2wtkfw.pdf]{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == [[សិល្បៈខ្មែរ|ប្រវត្តិ]] == ព្រះនាងបានប្រតិព័ទ្ធស្នេហាចំពោះ[[ឃុនផាមឿង]] នាពេលបន្ទាប់មកទៀតទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ទ្រង់ព្រះរាជទានព្រះនាងសុខរទេវីព្រមទាំង[[គ្រឿងរាជឥស្សិយយសថៃ|ព្រះខន្ធជ័យស្រី]] (ដោយបន្តមក ជាគរុរាជភ័ណ្ឌដ៏សំខាន់ក្នុងចំណោម ៥ តាមទំនៀមបុរាណ) ។ [[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធបដិមា]] ព្រះនាម [[ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា|ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា]] (បច្ចុប្បន្នស្ថិតក្នុង វត្តត្រៃភូមិ ក្រុងផេតឆាប៊ូន [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្តផេតឆាប៊ូន]]) តំណែងកម្មរតែងអញ្ញ[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ស្រីឥន្ទ្របដិន្រ្ទាទិព្វ ]]ជូនដល់[[ឃុនផាមឿង]]ដោយគុណូបក្ការៈដ៏ធំលើសលុបរបស់ព្រះនាងរាជធិតានៃ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះចៅ]]ក្នុង[[យសោធរបុរៈ|ស្រីសយោធរបុរៈ]] ធ្វើឲ្យអ្នក[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ផេតឆាប៊ូន]]លើកសរសើរព្រះនាងជាទេពារក្សស្ដ្រីប្រចាំ[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ផេតឆាប៊ូន]]។ ចំណែក [[ឃុនផាមឿង]]ជាបុគ្គលដ៏សំខាន់ម្នាក់ក្នុងការបង្កើត[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] ជារាជឱរសរបស់ឃុនស្រីណាណាំធំ អ្នកដឹកនាំ[[អាណាចក្រសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] មុនរាជវង្សព្រះរួងបានក្លាយជាអភិបាលក្រុងរ៉ាត (បច្ចុប្បន្នគឺ[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្តផេតឆាប៊ូន]]) និងមានឋានៈជារាជទាយាទរបស់[[ខេត្តសុខោទ័យ|ក្រុងសុខោទ័យ]] ទើបបានរាជាភិសេកជាមួយព្រះរាជធិតានៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រខ្មែរ]] គឺព្រះនាងសុខរមហាទេវី បានប្រគល់[[គ្រឿងរាជឥស្សិយយសថៃ|ព្រះខន្ធជ័យស្រី]][[ព្រះពុទ្ធរូប|ព្រះពុទ្ធបដិមា]][[ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា|ព្រះពុទ្ធមហាធម្មរាជា]]និងនាម[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ស្រីឥន្ទ្របដិន្រ្ទាទិព្វ]]ពី[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] និងជាអ្នកដឹកនាំទ័ពធ្វើសឹកឈ្នះខ្មែរស្លាតខ្លូញលំពង់ ហើយប្រគល់ឲ្យមិត្តភក្ដិគឺឃុនបាងក្លាងថាវ ព្រមទាំងអភិវសេកនិងប្រគល់នាមស្រីឥន្ទ្រាទិត្យជូន។ សិលា[[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|ចារឹក]][[វត្តស្រីឈុម]] [[សិលាចារឹកវត្តស្រីជុំ|គោលការណ៍​ទី​២]] រៀបរាប់​ពី​វគ្គ​នេះ​ដូច​តទៅដោយបរិយាយថា ពេល[[ឃុនផាមឿង]][[ខេត្តសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]]បាន(ត្រង់នេះគេអត់មានសរសេរថាវាយបាន ចូលកាន់កាប់បានឬយ៉ាងណាទេ,សរសេរបាត់ពាក្យ) ក៏ចាត់ឱ្យ[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ឃុនបាងក្លាងថាវ]]ស្ដេចយាងចូល[[ខេត្តសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] តែ[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ឃុនបាងក្លាងថាវ]]ត្រូវការឱ្យ[[ឃុនផាមឿង]]តែងតាំងខ្លួនជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ស្ដេចសុខោទ័យ]] មិនព្រមចូល ទេីប[[ឃុនផាមឿង]]ត្រូវលេីកទ័ពចេញពី[[ខេត្តសុខោទ័យ|ក្រុងសុខោទ័យ]] ចាំរហូតដល់[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ឃុនបាងក្លាងថាវ]]យាងចូល[[ខេត្តសុខោទ័យ|ក្រុងសុខោទ័យ]]ហេីយ ទេីបតែងតាំង[[ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ |ឃុនបាងក្លាងថាវ]]ជាបឋម[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ក្សត្រ]] ទ្រង់ព្រះនាមថា [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ឃុនស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ]] និងលេីក[[នាងសឿង]]ដែលជាប្អូនស្រីអោយធ្វេីជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហេសី]]។ នៅពេលដែល[[ឃុនផាមឿង]] ត្រឡប់ទៅ[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ក្រុងមឿងរ៉ាត]](សំដៅដល់[[អាណាចក្រសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]])វិញ ឃើញថាទី[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ក្រុងមឿងរ៉ាត]]ត្រូវបានឆេះទាំងស្រុង ដោយស្នាដៃ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះនាង]]សុខរ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហាទេវី]]ដែល​មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹងស្វាមីយក​ភាគី​ថៃ​មក​រួម​គ្នា​ មិនអើពើនឹងឋានៈដែលបិតារបស់ព្រះនាង([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]])បានប្រទានឱ្យ។ ដោយរឿងនិទានក្នុងប្រទេសថៃ​ថា [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះនាង]]សុខរ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហាទេវី]]លោត​ចូល​ទឹក​សម្លាប់​ខ្លួន ប៉ុន្តែតាមអ្នកស្រាវជ្រាវ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]] បានស្រាវជ្រាវថាព្រះនាងបាននាំបុត្រាព្រះនាងភៀសព្រះកាយមក[[ខេត្តលពបុរី |ក្រុងល្វោ(លពបុរី)]]។ ខណៈពេលដែល[[ឃុនផាមឿង]] កំពុងមានការសោកសៅហើយនាំ[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះនាងនរោធរង្សីទេវី]] [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|មហេសី]][[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ថៃ]]បានចាកចេញពីទី[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ក្រុងរ៉ាដ]] ហើយបាត់ខ្លួននៅភាគខាងជើង ហើយគ្មាននរណាម្នាក់បានឮពីឃុនផាមឿងទៀតទេ។<ref>[https://sokheounpang.wordpress.com/wp-content/uploads/2008/02/outline-of-cambodian-history.pdf]</ref><ref>[https://ia601409.us.archive.org/18/items/in.ernet.dli.2015.57370/2015.57370.History-Of-South-East-Asia_text.pdf]</ref> == ​វីរៈនារី​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] == ព្រះនាងជា​វីរៈនារី​ក្នុង​ទេវកថា​ពី​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ប្រវត្តិសាស្ត្រពេជ្របូរណ៍]]បុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជន[[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ពេជ្របូរណ៍]].<ref>https://guide2thailand.com/phra-phuttha-maha-thammaracha/</ref>និងគេមានជំនឿថាជា[[វិញ្ញាណនិយម|វិញ្ញាណអ្នកតា​]]ស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​[[សាសនាស្រុក|វិញ្ញាណនិយម]]ក្នុង[[សាសនាប្រជាប្រិយតៃ|សាសនាប្រជាប្រិយថៃ]]។ . == ​នៅក្នុងវប្បធម៌សហសម័យ == * ភាពយន្តថៃ Phra Ruang Rise Of The Empire - តារាស្រីកម្ពុជា កញ្ញា យ៉ែម ស្រីពេជ្រ ត្រូវបានផលិតករភាពយន្តថៃអញ្ចើញចូលរួមសម្តែងជាតួអង្គព្រះនាង សុខរមហាទេវី ទ្រង់ជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាមួយព្រះស្នំរាជទេវីហើយបានអភិសេកជាមួយមេទ័ព ឃុនផាមឿង ដែលក្រោយមកមេទ័ពដែលគ្រប់គ្រងតំបន់នោះបានបង្កើតអាណាចក្រសុខោទ័យ ក្រោយពីអំណាចកណ្តាលនៃចក្រភពខ្មែរចុះខ្សោយ៕<ref>{{Cite web |url=https://troryorng.com/article/69108.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2025-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509000433/https://troryorng.com/article/69108.html |archive-date=2025-05-09 |url-status=dead}}</ref><ref>https://news.nangdee.com/viewtopic.php?nid=32198</ref><ref>https://www.komchadluek.net/entertainment/movies/601672</ref> ==ព្រះរាជគ្រួសារ== ===ពង្សាវលី=== *ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] និង ព្រះអយ្យិកា [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]]។ **[[ជយវម៌្មទី៧|ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧]] និងមាតា ជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះស្នំឯក]] ***ព្រះរាមនិងព្រះអនុជ [[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]] [[គមលិន្ត]] [[វីរកុមារ]] [[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[សូយ៌កុមារ]] និង មួយអង្គទៀតមិនស្គាល់ ****ព្រះស្វាមី [[ឃុនផាមឿង|ពញាផាមឿង]] មេទ័ព[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''ព្រះរាជបុត្រីសុខរមហាទេវី''' |2= [[ជយវម៌្មទី៧|ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧]] |3= [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះស្នំឯក]] |4= [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកោ ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវម៌្មទី២]] |5= [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|សម្តេចព្រះរាជអយ្យកា ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |6= |7= |8= ព្រះអង្គម្ចាស់[[មហិធរាទិត្យ]] |9= ព្រះនាងរាជបតីន្ទ្រលក្ម្សី |10= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣]] |11= |12= |13= |14= |15= |16= បុត្រនៃព្រះបាទ[[ហិរណ្យវម៌្ម (មហិធរបុរ)|ហិរណ្យវម៌្ម]] |17= ព្រះមហេសីផ្សេងមួយទៀត |18= ព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] |19= |20= ព្រះបាទ[[យឝោវម៌្មទី១]] |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{commons category|ព្រះនាងសុខរមហាទេវី}} ==សូមមើលផងដែរ== * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[វីរក្សត្រខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្ស]] e49bckbln8kky49flmf06ecf1xt69bl 0 40815 342364 338065 2026-11-01T20:32:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342364 wikitext text/x-wiki {{redirect|តុលាខៀវ||តុលាក្រហម (អសង្ស័យកម្ម)|និង|បដិវត្តន៍ខែតុលា (អសង្ស័យកម្ម)}} {{use dmy dates|date=March 2015}} {{Infobox military conflict |conflict = បដិវត្តន៍ខែតុលា<br>Октябрьская революция ([[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]) |combatant1 = {{flagicon image|Socialist red flag.svg}} '''[[បុលសេវិក|គណបក្សបុលសេវិក]]'''<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធាក្រុងពេត្រូក្រាត]]<br/>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[អ្នកបដិវត្តន៍សង្គមឆ្វេងនិយម]]<br/>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[ទាហានក្រហម(រុស្ស៊ី)|ក្រុមទាហានក្រហម]] |casualties1 = ទាហានមួយចំនួនបានទទួលរងរបួស<ref>History.com Staff. "Russian Revolution." History.com, A&E Television Networks, 2009, www.history.com/topics/russian-revolution.</ref> |strength2 = ទាហានស្ម័គ្រចិត្តចំនួន ៥០០–១,០០០ នាក់ កងវរសេនាតូចនារីចំនួន ១,០០០ នាក់ |strength1 = កម្មការនាវាក្រហមចំនួន ១០,០០០ នាក់ ពលទាហានក្រហមប្រមាណ ២០,០០០–៣០,០០០ នាក់ កម្មករពលករមានចំនួនឥតប្រាកដ |commander2 = {{Flag icon|Russia}} '''[[អាឡិចសាន់ដឺ ឃេរិនស្គី]]'''<br />{{Flag icon|Russia}} [[Pyotr Krasnov]] |commander1 = {{flagicon image|Socialist red flag.svg}} '''[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ៉្លាឌីមៀរ លេនីន]]'''<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[លីយ៉ុង ទ្រុតស្គី]]<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[ផាវែល ឌីបិងកូ]]<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[វ៉្លាឌីមៀរ អានតូនូវ-ឪសេយិកកូ]] |combatant2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}} '''[[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]''' |result = '''ជ័យជម្នះខាងក្រុមបុលសេវិក៖''' * [[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]នៃ[[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]បានដួលរលំ * ការប្រកាសបង្កើតនូវ[[សាធារណរដ្ឋ​សង្គមនិយម​សូវៀត​រុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋសូវៀត]] * [[សភារួមរុស្ស៊ីសូវៀត]]ទី២ បានក្លាយជាគណៈគ្រប់គ្រងជាន់ខ្ពស់ * ការចាប់ផ្តើមនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិល]] |partof = [[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]និង[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១៧–២៣]] |territory = |casus = |place = {{flagicon|Russia}} [[Saint Petersburg|ពេត្រូក្រាត]], [[សាធារណរដ្ឋរស្ស៊ី]] |date = ៧ វិច្ឆិកា ១៩១៧ (២៥ តុលា (ប្រតិទិនចាស់)) |caption = រូបថតថតមួយថ្ងៃក្រោយបដិវត្តន៍នៅ[[ព្រះរាជវាំងសិសិរ]], ៨ វិច្ឆិកា |image_size = 300px |image = [[ឯកសារ:After the capture of the Winter Palace 26 October 1917.jpg]] |casualties2 = ភាគច្រើនត្រូវជាប់ពន្ធនាគារនិងខ្លះបានរត់ចោលជួរ }} [[ឯកសារ:Kustodiev_The_Bolshevik.jpg|រូបភាពតូច|រូបគំនូរ''បុលសេវិក'' (១៩២០) ដោយ [[Boris Kustodiev]]]] [[ឯកសារ:Exterminists'_Rise_in_Power_in_Russia.png|រូបភាពតូច|ចំណងជើងព័ត៌មានរបស់''[[ញូវយ៉ក ថែមស៍|ទស្សនាវដ្តី ញូវយ៉ក ថែមស៍]]'' នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧]] '''បដិវត្តន៍ខែតុលា''' (គេសម្តៅជាទូទៅថា៖ '''រដ្ឋប្រហារបុលសេវិក''' '''រដ្ឋប្រហារខែតុលា''' ឬ '''បដិវត្តន៍បុលសេវិក''')<ref>{{cite book|last1=Samaan|first1=A.E.|title=From a "Race of Masters" to a "Master Race": 1948 to 1848|date=2 February 2013|publisher=A.E. Samaan|isbn=978-0615747880|page=346|url=https://books.google.com/?id=JkXJZtI9DQoC&pg=PA346&dq=%22october+uprising%22+%22bolshevik+revolution%22#v=onepage&q=%22october%20uprising%22%20%22bolshevik%20revolution%22&f=false|accessdate=9 February 2017}}</ref> គឺជាបដិវត្តន៍ដែលដឹកនាំដោយមេដឹកនាំ[[បុលសេវិក]]ឈ្មោះ[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ៉្លាឌីមៀរ លេនីន]]ដើម្បីផ្តួលរលំរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី។ បដិវត្តន៍នេះប្រព្រឹត្តិទៅដោយមានការបះបោរប្រដាប់អាវុធជាច្រើននៅទីក្រុង[[សង់ពីធឺបួរ|ពេតូក្រាត]] (ភាគច្រើនជាកម្មករ ឬពលករ) នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧។ បដិវត្តន៍ខែតុលានេះបានដើរតាម[[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]] ដែលធ្វើឡើងដោយពួកសាធារណរដ្ឋដើម្បីផ្តួលរលំរបប[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ|រាជានិយមផ្តាច់ការ]]របស់[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះដែរ ពួកកម្មករនៅតាមទីប្រជុំជនបានប្រមូលផ្តុំគ្នាបង្កើតចេញជាក្រុមប្រឹក្សា ([[សូវៀត (ក្រុមប្រឹក្សា)|សូវៀត]]) ដែលជាទីកន្លែងប្រជុំស្តីពីសកម្មភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋថ្មីនេះនិងសង្កេតមើលរាល់កំហុសខុសឆ្គងនិងចំណុចខ្សោយណាមួយរបស់ពួកគេ។ បន្ទាប់ពីកិច្ចប្រជុំ[[សភារួមរុស្ស៊ីសូវៀត|សភាសូវៀត]], គណៈគ្រប់គ្រងថ្មីបានបើកសម័យប្រជុំលើកទី២ ដើម្បីធ្វើការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកណាមួយនៃក្រុមបុលសេវិក, និងក្រុមឆ្វេងនិយមដូចជា[[ក្រុមបដិវត្តន៍ឆ្វេងនិយម]]ទៅកាន់មុខតំណែងសំខាន់ៗថ្មីក្នុងកិច្ចការងាររដ្ឋ។ ទាំងនេះបាននាំឱ្យចេញនូវការបង្កើតនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋសូវៀតរុស្ស៊ី]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩១៨, ហើយក៏ត្រូវជាថ្ងៃដែលស្តេចត្សារនិង[[រាជវង្សរ៉ូមានូវ|គ្រួសារទ្រង់]]ត្រូវគេប្រហារជីវិតផងដែរ។ បដិវត្តនេះត្រូវបានដឹកនាំដោយក្រុមបុលសេវិក, ដែលពួកគេបានប្រើកម្លាំងឥទ្ធិពលពួកគេនៅក្នុងទីប្រឹក្សាក្រុងពេត្រូក្រាតដើម្បីត្រៀមកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី។ កងកម្លាំង[[ទាហានក្រហម (រុស្ស៊ី)|ទាហានក្រហម]]ដែលទទួលបញ្ជាពី[[គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធា]]បានចាប់ផ្តើមដណ្តើមកាន់កាប់អគារមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់, [[ព្រះរាជវាំងវីនធឺរ]](ដែលជាទីអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តុះអាសន្នក្នុងក្រុងពេត្រូក្រាត, ដែលធ្លាប់ជារដ្ឋធានីនៃរុស្ស៊ី)ត្រូវបានធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃរបស់ពួកបុលសេវិក។ ពាក្យស្លោកនៃបដិវត្តន៍ខែតុលាគឺ"រាល់អំណាចទាំងអស់ទៅឱ្យសូវៀត—All Power to the Soviets", ដែលមានន័យថាគ្រប់អំណាចទាំងអស់ត្រូវប្រគល់ទៅឱ្យក្រុមប្រឹក្សាជាប់ឆ្នោតតាមបែបលឹទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ ការបោះឆ្នោតសភាធម្មនុញ្ញត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧។ ផ្ទុយពីសម្លេងឆ្នោតនៅក្នុង(សភា)សូវៀត, ក្រុមបុលសេវិកឈ្នះបានតែ១៧៥អាសនៈប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិដែលសរុបមាន៧១៥អាសនៈ, ចំណែក[[គណបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម]](SR)វិញបានយកឆ្នះលើក្រុមបុលសេវិកដោយដណ្តើមកៅអីបានចំនួន៣៧០អាសនៈឯណោះ, ក៏ប៉ុន្តែ SR នាពេលនោះលែងជាគណបក្សរួមតែមួយទៀតហើយ, ដោយសមាជិកឆ្វេងនិយមរបស់ SR មួយចំនួនធំបានទៅចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយក្រុមបុលសេវិកដែលចំណងនេះចាប់ផ្តើមដំណើរការពីខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧ ដល់ខែមីនា ឆ្នាំ១៩១៨។ កិច្ចប្រជុំសមាជសភាធម្មនុញ្ញត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងជាលើកដំបូងនៅថ្ងៃទី២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧, ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យាដល់ថ្ងៃទី៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ វិញដោយសារតែក្រុមសភាមិនទាន់បានប្រមូលផ្តុំបានគ្រប់គ្នា។ នៅថ្ងៃដំបូងនិងត្រូវជាថ្ងៃចុងក្រោយនៃកិច្ចប្រជុំនេះ, ក្រុមសភាធម្មនុញ្ញបានប៉ះទង្គិចឈ្លោះគ្នាជាមួយនឹងពួកសូវៀតដោយក្រុមសភាបានច្រានចោលនូវក្រឹត្យរបស់សូវៀតស្តីពីកិច្ចសន្តិភាពនិងរឿងដីធ្លីដែលជាលទ្ធផលបានបណ្តាលឱ្យសភាធម្មនុញ្ញត្រូវរំលាយចោលតាមបញ្ជារបស់សភាសូវៀតនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{cite web| url=http://alphahistory.com/russianrevolution/constituent-assembly/| author=Jennifer Llewellyn, John Rae, and Steve Thompson| title=The Constituent Assembly| publisher=Alpha History| date=2014}}</ref> បដិវត្តន៍ខែតុលាមិនត្រូវបានគេស្គាល់ជាសកលទេ, ដោយសារតែមានព្រឹត្តិការណ៍ធំៗជាច្រើនបានកើតឡើងបន្ទាប់ពីបដិវត្តនេះគឺ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]](១៩១៧-២២)និងការបង្កបង្កើតនៃ[[សហភាពសូវៀត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩២២។ == ដើមកំណើតនៃបដិវត្តន៍ == ដំបូងព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះត្រូវបានគេហៅថា"រដ្ឋប្រហារខែតុលា" (ជា[[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]: Октябрьский переворот) ឫអាចហៅថា"ការបះបោររុស្ស៊ីលើកទី៣"។ ក៏ប៉ុន្តែពាក្យថា переворот មានន័យថា"ភាពចលាចល" ឫ"ដួលរលំ"ហើយក៏មានន័យស្រដៀងទៅនឹងពាក្យ"បដិវត្តន៍"ផងដែរ ដូច្នេះហើយពាក្យ"រដ្ឋប្រហារ"គឺមិនមែនជាពាក្យបកប្រែត្រឹមត្រូវនោះទេ។ ក្រោយមកពាក្យថា"បដិវត្តន៍ខែតុលា"ក៏ត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ហើយបដិវត្តន៍នេះក៏ត្រូវគេស្គាល់ថា'បដិវត្តន៍ខែវិច្ឆិកា'ផងដែរបើយោងទៅតាមប្រតិទិនចចជី។{{Sfn|Bunyan|Fisher|1934| p=385}} == មូលហេតុ == === បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ === {{main|បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ}}[[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]]គឺជាបដិវត្តដែលបានទម្លាក់អធិរាជរុស្ស៊ីព្រះនាម[[នីកូឡាសទី២, អធិរាជរុស្ស៊ី|នីកូឡាសទី២]]ចេញពីតំណែងហើយរដ្ឋាភិបាលរបស់ទ្រង់ត្រូវបានជំនួសដោយ[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តុះអាសន្នរុស្ស៊ី]]។ ក៏ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋថ្មីនេះបានជួបនឹងបញ្ហាផ្ទៃក្នុងជាច្រើនដែលបណ្តាលឱ្យសេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីចុះខ្សោយជាលំដាប់, លើសពីនេះទៅទៀតនោះរុស្ស៊ីត្រូវបន្តប្រលូកចូល[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]], ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរុស្ស៊ីរឹតតែខឹងយ៉ាងខ្លាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ពួកគេ។ ជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលថ្មីឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេស, រុស្ស៊ីបានជួបវិបត្តិជាច្រើនដែលបានជះឥទ្ធិពលដល់សង្គម, សេដ្ឋកិច្ចនិងទំនាក់ទំនងនយោបាយអន្តរជាតិ។ ភាពចលាចលនៅក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងការដឹកជញ្ជូនត្រូវបានរីកធំឡើងៗនិងគម្រោងគោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលថ្មីក៏ត្រូវជួបនឹងបញ្ហាផងដែរ។ ផលិតផលឧស្សាហកម្មនៅឆ្នាំ១៩១៧ត្រូវធ្លាក់ចុះប្រមាណជាង៣៦%នៃផលិតផលឧស្សាហកម្មឆ្នាំ១៩១៤។ នៅសរទររដូវ(autumn) សហគ្រាសប្រមាណ៥០%នៅតំបន់អ៊ូរ៉ាល់(Urals)និងតំបន់ដនបាស(Donbas)និងនៅក្នុងតំបន់ឧស្សាហកម្មផ្សេងៗទៀតត្រូវបានបិទឈប់ដំណើរការដែលបណ្តាលឱ្យភាពឥតការងារកាន់តែកើនឡើង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ, តម្លៃនៃការរស់នៅបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង, ៥០%នៃតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលត្រូវបានធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលក្នុងឆ្នាំ១៩១៣,។ ត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧, ប្រាក់បំណុលជាតិរបស់រុស្ស៊ីបានកើនឡើងរហូតដល់៥០ពាន់លានរូបល(Rubles)ដែលស្មើនឹង៧៩៥,៦៣២,២៥០$[[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក]]។ ក្នុងបំណុលនោះ, មាន១១ពាន់លានរូបលជាប្រាក់បំណុលរបស់រដ្ឋាភិបាលបរទេស។ ដូច្នេះ រុស្ស៊ីបានកំពុងតែជួបប្រទះនឹងវិបត្តិក្ស័យធនខាងហិរញ្ញវត្ថុជាទម្ងន់បន្ថែម។ === ភាពចលាចលដោយពួកកម្មករ, កសិករ និងពលទាហាន === ក្នុងខែមិថុនា, កក្កដា, និងខែសីហានៃឆ្នាំ១៩១៧, ពលករ កម្មកររុស្ស៊ីមួយចំនួនធំបាននាំគ្នានិយាយអំពីកង្វះទំនុកទុក្ខចិត្តរបស់ពួកគេនីមួយៗមកលើរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។ កម្មកររោងចក្រនៅទូទាំងប្រទេសរុស្ស៊ីបានកំពុងតែរស់នៅទាំងវេទនាដោយសារតែកំណើននៃការខ្វះខាតខាងស្បៀងអាហារនិងសម្ភារៈផ្គត់ផ្គង់ប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ។ ដូច្នេះពួកគេទាំងអស់នោះបាននាំគ្នាចោតប្រធានរោងចក្រហើយពេលខ្លះថែមទាំងព្រួតគ្នាវាយប្រហារលើប្រធានពួកគេទៀតផង។ ពលករ កម្មករទាំងអស់នោះក៏បាននាំគ្នាចោទប្រកាន់ទៅពួកអភិជនផងដែរសម្រាប់ភាពវឹកវរដែលកំពុងតែកើតមានពេញផ្ទៃប្រទេស។ ទស្សនៈរបស់ពួកគេបានយល់ឃើញថា ពួកវណ្ណៈអភិជននិងបុគ្គលដែលមានសឹទ្ធិអំណាច គឺជាអ្នកដែលប្រឆាំងស្អប់ខ្ពើមនឹងគំនិតបដិវត្តន៍របស់ពួកគេហើយបានហៅអ្នកអភិជនទាំងនោះថា"bourgeois"(ប្រែមកថាអ្នកវណ្ណៈគហបតី), "ពួកមូលធននិយម"និង"ចក្រពត្តិនិយម"។<ref name=":0">{{Cite book|title=The Russian Revolution 1905-1917|url=https://archive.org/details/russianrevolutio0000stei|last=Steinberg|first=Mark|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-922762-4|location=New York|pages=[https://archive.org/details/russianrevolutio0000stei/page/143 143]–146}}</ref> នៅខែកញ្ញា និងខែតុលានៃឆ្នាំ១៩១៧, សកម្មភាពកូដកម្មដ៏ធំមួយបានកើតឡើងនៅទូទាំងប្រទេសរុស្ស៊ី, ដែលចូលរួមពីសំណាក់កម្មករទីក្រុងម៉ូស្គូនិងពេត្រូក្រាត, កម្មករអណ្តូងរ៉ែក្នុងតំបន់ដនបាស, កម្មករផ្នែកលោហធាតុក្នុងតំបន់អ៊ូរ៉ាល់, កម្មករប្រេងកាតក្នុងទីក្រុង[[ទីក្រុងបាគូ|បាគូ]], និងកម្មករផ្លូវដែកនៅខ្សែផ្លូវរចភ្លើងទី៤៤។ ក្នុងរយៈពេលពីរខែនេះមានកម្មករ ពលករជាងមួយលាននាក់បាននាំគ្នាបះបោរប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល។ កម្មករទាំងនោះបានបង្កើតការគ្រប់គ្រងថ្មីលើផលិតផលនិងការចែកចាយផលិតផលនៅតាមរោងចក្រជាច្រើនផងដែរ។<ref>David Mandel, ''The Petrograd workers and the seizure of soviet power'', London, 1984</ref> ពួកកម្មករបានរៀបចំសកម្មភាពកូដកម្មទាំងនេះតាមរយៈគណៈកម្មាធិការរោងចក្រ។ គណៈកម្មាធិការរោងចក្រគឺជាអ្នកតំណាងឱ្យពួកកម្មករហើយអាចចរចាជាមួយរដ្ឋាភិបាលបានអំពីលក្ខខណ្ឌការងារ, ការតំឡើងប្រាក់ឈ្នួលនិងការកាត់បន្ថយម៉ោងធ្វើការ។ ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា, កង្វះស្បៀងអាហារនៅតែកើតមានច្រើនហើយកម្មករដែលត្រូវតំឡើងប្រាក់ខែឱ្យនោះនៅតែគ្មានថវិកាគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រួសាររបស់ពួកគេ។<ref name=":0" /> ដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧, ការងើបបះបោររបស់ពួកកម្មករនេះគឺត្រូវបានចាត់ទុកជារឿងធម្មតាក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ លុះដល់សរទរដូវ, កម្លាំងចលនាតស៊ូរបស់ពួកកសិករប្រឆាំងនឹងម្ចាស់ដីធ្លីបានកើតឡើងនៅតាមស្រុកចំនួន៤៨២នៃស្រុកសរុបចំនួន៦២៤ ឬ៧៧%នៃដែនដីរុស្ស៊ី។ ដល់ចុងឆ្នាំ១៩១៧, ពួកកសិករកាន់តែចាប់ផ្តើមបាត់បង់ជំនឿចិត្តជាមួយនឹង[[គណបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម|ក្រុមបដិវត្តសង្គមនិយម]]និងពួក[[មេនសេវិក]](Menshevik)ក្នុងការចែករំលែកដីឱ្យពួកគេ។ ដោយពួកគេមិនចង់រស់នៅដោយវេទនាដូចពីមុន, ពួកកសិករទាំងនោះបានចាត់ធ្វើវិធានការដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ដោយនាំគ្នាពង្រីកសកម្មភាពបះបោរបែបប្រដាប់អាវុធ។ នៅចន្លោះខែកុម្ភៈដល់ខែតុលា, ប្រហែល៤២%នៃទ្រពសម្បត្តិរបស់ពួកម្ចាស់ដីធ្លីត្រូវបានពួកកសិករដុតបំផ្លាញឫរឹបអូសយកទៅធ្វើជាកម្មសឹទ្ធិរបស់ខ្លួន។ <ref>{{cite book|last1=Trotsky|first1=Leon|title=History of the Russian Revolution|date=1934|publisher=The Camelot Press ltd|location=London|pages=859–864}}</ref> ការបះបោររបស់ពួកកសិករមានលក្ខណៈខុសប្លែកៗពីគ្នា, ដែលពួកកសិករមួយចំនួនបាននាំគ្នាហែតម្រៀបជាក្បួនសម្រុកទៅគេហដ្ឋានរបស់ពួកម្ចាស់ដីធ្លីនិងការិយាល័យរបស់រដ្ឋាភិបាលហើយបានដកហូតទ្រពសម្បត្តិរបស់ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះតែម្តង។ ផ្ទុយពួកម្ចាស់ដីធ្លីដែលបានលក់និងនាំចេញគ្រាប់ស្រូវធញ្ញជាតិដើម្បីបានថវិកាចូលមកវិញ, ពួកកម្មករបានផ្ទុកគ្រាប់ស្រូវទាំងនោះដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ដល់គ្នារបស់ពួកគេទៅវិញ។<ref>"Steinberg, Mark (2017). The Russian Revolution 1905-1921. New York: Oxford University Press. pp. 196–197. {{ISBN|978-0-19-922762-4}}."</ref> ពួកកសិករទាំងនោះបានរឹតតែខឹងនឹងរដ្ឋាភិបាលបន្ថែមនៅពេលដែលឮថារដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបានបញ្ជូនទាហានឱ្យមកបង្ក្រាបពួកគេ។ នៅខែកញ្ញា, យោធភូមិក្នុងទីក្រុងពេត្រូក្រាត, ម៉ូស្គូ និងទីប្រជុំជនដទៃទៀត រួមទាំងពលទាហានរុស្ស៊ី, កងទ័ពជើងទឹកនៅសមុទ្របាល់ទិកបានប្រកាសតាមរយៈគណៈកម្មាធិការតំណាង ''Tsentrobalt'' ថាពួកគេលែងទទួលស្គាល់អំណាចរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នហើយ និងមិនព្រមអនុវត្តនិងធ្វើអ្វីមួយតាមបញ្ជារបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នតទៅទៀតនោះទេ។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=-iTqvnpRXDEC&pg=PA89&lpg=PA89|title=The Finnish Revolution: 1917-1918|last=Upton|first=Anthony F.|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9781452912394|location=Minneapolis, Minnesota|pages=89|language=en}}</ref> ភរិយារបស់ទាហានរុស្ស៊ីគឺជាតួអង្គដ៏សំខាន់ក្នុងភាពចលាចលនៅតាមភូមិនៃប្រទេសរុស្ស៊ី។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩១៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១៧, បុរសសញ្ជាតិរុស្ស៊ីដែលមានសុខភាព និងស្មារតីមាំមួនប្រហែល៥០% ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលបញ្ជូនទៅក្នុងសង្គ្រាម, ហើយពួកគេជាច្រើនត្រូវបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ, នេះជាហេតុមួយដែលបណ្តាលឱ្យស្រ្តីភាគច្រើនក្លាយជាមេគ្រួសារ។ ជារឿយៗ នៅពេលប្រាក់ឧបត្ថម្ភរបស់រដ្ឋាភិបាលយឺតយ៉ាវហើយមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីផ្គូរផ្គងនឹងថ្លៃទំនិញឡើងថ្លៃ ភរិយារបស់ទាហានបានផ្ញើការអំពាវនាវជាច្រើនទៅរដ្ឋាភិបាលដែលភាគច្រើនមិនត្រូវបានឆ្លើយតបមកវិញទេ។ ដោយពួកគេមិនពេញចិត្តនឹងលទ្ធផល, ស្ត្រីទាំងនេះគឺជាឥទ្ធិពលក្នុងការញុះញង់ឱ្យមានកើតមានឡើងនៃ“កុប្បកម្មចិញ្ចឹមជីវិត” ដែលត្រូវបានគេហៅថា“កុប្បកម្មអត់អាហារ”, “pogroms” ឬ“កុប្បកម្មបាបា”។ នៅក្នុងកុប្បកម្មទាំងនេះ, ប្រជាពលរដ្ឋបានរឹបអូសយកអាហារ និងធនធានពីម្ចាស់ហាង, ដែលពួកគេជឿថាម្ចាស់ហាងទាំងនោះបានតំឡើងតម្លៃអាហារឡើងកប់ពពក។ នៅពេលកម្លាំងប៉ូលីសមកចូលធ្វើអន្តរាគមន៍, អ្នកបះបោរទាំងនោះបានទរទល់នឹងក្រុមប៉ូលីសវិញដោយប្រើ"រនាស់, ម៉ែកឈើ, ដុំថ្ម"ជាដើម។<ref>{{Cite book|title=The Russian Revolution 1905-1921|url=https://archive.org/details/russianrevolutio0000stei|last=Steinberg|first=Mark D.|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=9780199227624|location=Oxford, United Kingdom|pages=[https://archive.org/details/russianrevolutio0000stei/page/191 191], 193–194}}</ref> ===បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម=== នៅក្នុងកំណត់ទូតថ្ងៃទី១ ខែឧសភា, រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសលោក Pavel Milyukov បានបង្ហាញនូវបំណងប្រាថ្នារបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន (សាធារណរដ្ឋ) គឺត្រូវបន្តធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹង[[មហាអំណាច កណ្តាល|រដ្ឋអំណាចកណ្តាល]]" រហូតទាន់តែបានសន្និដ្ឋានថាទទួលជោគជ័យ" ដែលបង្កឱ្យមានកំហឹងដ៏ធំពីសំណាក់ប្រជាជន។ នៅចន្លោះថ្ងៃទី១ ដល់ថ្ងៃទី៤ នៃខែឧសភា, ពលករ និងទាហានក្រហមក្រុងពេតូក្រាត ហើយបន្ទាប់មកគឺពលករ និងទាហានក្រហមនៅតាមទីក្រុងផ្សេងៗទៀត ដែលដឹកនាំដោយក្រុមបុលសេវិក, បាននាំគ្នាធ្វើបាតុកម្មដោយលើកទង់ក្រហម។ នៅលើទង់ក្រហមនោះ គេបានសរសេរថា "បញ្ឈប់សង្គ្រាម!" ជាមួយនឹងពាក្យស្លោករបស់ពួកគេ "រាល់អំណាចទាំងអស់ទៅឱ្យសូវៀត" អំពើបាតុកម្មដ៏ធំនេះ បានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលជាទម្ងន់ទៅអោយរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>{{cite book|author=Richard Pipes|title=The Russian Revolution|url=https://books.google.com/books?id=XtE54LuhFzEC&pg=PA407|year=1990|publisher=Knopf Doubleday|page=407|isbn=9780307788573}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ីបានបើកការវាយលុកប្រឆាំងនឹងមហាអំណាចកណ្តាលនៅថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា ប៉ុន្តែយុទ្ធសាស្រ្តនេះត្រូវបានបរាជ័យ។ បន្ទាប់ពីបានដឹងលឺដំណឹងពីការបរាជ័យនៃការវាយលុករបស់រដ្ឋាភិបាល, ចលនាតស៊ូរបស់ពួកកម្មករនិងទាហានក៏កាន់តែរីកធំឡើង។ នេះគឺជាវិបត្តិថ្មីមួយទៀតសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នដែលបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា។ ===ថ្ងៃខែកក្កដា=== {{main|ថ្ងៃខែកក្កដា}} [[File:19170704 Riot on Nevsky prosp Petrograd.jpg|thumb|រូបដែលបានថតនៅថ្ងៃខែកក្កដា។ "ទាហានកំពុងបើកការបាញ់ប្រហារមកលើបាតុករ។"]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា, បាតុកម្មដោយឯកឯងរបស់ពួកកម្មករ និងទាហានបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្រុងពេតូក្រាត ដោយទាមទារឱ្យរដ្ឋាភិបាលប្រគល់អំណាចរបស់ពួកគេទៅឱ្យសូវៀត។ គណៈកម្មាធិការកណ្តាលនៃ[[គណបក្សពលករសង្គមប្រជាធិបតេយ្យរុស្ស៊ី]]បានផ្តល់ភាពជាអ្នកដឹកនាំដល់ចលនាដោយឯកឯងមួយនេះ។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា, ប្រជាជនជាង ៥០០,០០០នាក់ បានចូលរួមនៅក្នុងអ្វីដែលគេគិតថាជាបាតុកម្មបែបសន្តិវិធីនៅពេតូក្រាត ដែលច្រើនគេហៅថាថ្ងៃខែកក្កដា។ រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នដោយមានការគាំទ្រពីមេដឹកនាំ[[បក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម|គណបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម]]-[[មេនសេវីក]]នៃគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរុស្ស៊ីរួមរបស់សូវៀតបានបញ្ជាឱ្យធ្វើការវាយប្រហារដោយអាវុធប្រឆាំងនឹងក្រុមបាតុករដែលបានសម្លាប់មនុស្សរាប់រយនាក់។<ref>The Soviet Colossus: History and Aftermath. Michael Kort. p. 104</ref> នៅថ្ងៃទី៥-៦ ខែកក្កដា, ការវាយប្រហារត្រូវបានធ្វើឡើងលើការិយាល័យវិចារណកថានិងកន្លែងបោះពុម្ភកាសែត''[[ប្រាយដា]]''និងនៅវិមាន Kshesinskaya, ជាកន្លែងដែលគណៈកម្មាធិការកណ្តាលនិងគណៈកម្មាធិការពេតូក្រាតនៃបុលសេវិកស្ថិតនៅ។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា, រដ្ឋាភិបាលបានចេញបញ្ជាឱ្យចាប់ខ្លួននិងកាត់ទោសលោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាលាឌីមៀរ លេនីន]]; ដោយឮដូច្នេះ, លោកលេនីនត្រូវតែបង្ខំខ្លួនលាក់មុខម្តងទៀតដូចកាលពីនៅក្រោមរបបរាជានិយមរុស្ស៊ីដែរ។ បុគ្គលសំខាន់ៗនៃក្រុមបុលសេវិកត្រូវបានចាប់ខ្លួន, កម្មករត្រូវបានដកហូតអាវុធ ហើយអង្គភាពយោធាបដិវត្តន៍នៅក្រុងពេតូក្រាតត្រូវបានរំសាយ ឬត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិសង្គ្រាម។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែកក្កដា, រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបានផ្សព្វផ្សាយច្បាប់ណែនាំអំពីការកាត់ទោសប្រហារជីវិតទាហានណាដែលមិនគោរពតាមបញ្ជារបស់រដ្ឋាភិបាលនៅតាមសមរភូមិ។ រដ្ឋាភិបាលចម្រុះទីពីរ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដាក្រោមអធិបតីភាពរបស់[[អាឡិចសាន់ដឺ ឃេរិនស្គី]]។<ref>{{cite book|author=Michael C. Hickey|title=Competing Voices from the Russian Revolution: Fighting Words: Fighting Words|url=https://books.google.com/books?id=ag_HVLRSukkC&pg=PA559|year=2010|publisher=ABC-CLIO|page=559|isbn=9780313385247}}</ref> ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងបណ្តឹងឧទ្ធរណ៍បុលសេវិក, ក្រុមវណ្ណៈពលករប្រហែល ៤០,០០០នាក់បានចាប់ផ្តើមធ្វើកូដកម្មតវ៉ានៅទីក្រុងម៉ូស្គូ។ ពួកគេត្រូវបានគាំទ្រដោយកម្លាំងកូដកម្មនិងការប្រមូលផ្តុំតវ៉ារបស់កម្មករនៅក្នុងក្រុង[[កៀវ]], [[ខាកូវ]], [[នីហ្សី នូហ្គោរដ]], [[អ៊ីឃីឃីនប៊ឺក]] និងនៅតាមទីក្រុងដទៃទៀត។ ===ព្រឹត្តិការណ៍កូនីលូវ=== {{main|ព្រឹត្តិការកូនីលូវ}} នៅអ្វីដែលគេស្គាល់ថាជាព្រឹត្តិការណ៍កូនីលូវគឺ លោកឧត្តមសេនីយ៍ [[ឡាហ្វ កូនីលូវ]] ដែលជាអគ្គមេបញ្ជាការសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នចាប់តាំងពីថ្ងៃទី១៨ ខែកក្កដាជាមួយនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់ឃេរិនស្គី, លោកបានដឹកនាំកងទ័ពមួយនៅក្រោមលោក[[អាឡិចសាន់ដ៏ គ្រីមូវ]]ដើរជាក្បួនឆ្ពោះទៅក្រុងពេតូក្រាតដើម្បីស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ឡើងវិញ។<ref>{{harvnb|Beckett|2007|p=526}}</ref> លោកឃេរិនស្គីហាក់ដូចជាមានការភ័យខ្លាចនៅពេលធ្វើបែបនេះព្រោះលោកគិតថាទ័ពដែលលោកបញ្ជូនទៅក្រុងពេតូក្រាតនោះអាចនឹងបកមកប្រឆាំងនឹងលោកវិញ ឫអាចនិយាយបានថា ទ័ពទាំងនោះអាចនឹងធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់លោកឃេរិនស្គី។<ref>Pipes, 1997. p. 51. "There is no evidence of a Kornilov plot, but there is plenty of evidence of Kerensky's duplicity."</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា, ដោយមានអារម្មណ៍ថាត្រូវបានក្បត់ដោយរដ្ឋាភិបាល លោកកូនីលូវបាននូវតែបន្តឆ្ពោះទៅមុខសម្តៅទៅក្រុងពេតូក្រាត។ ដោយមិនអាចតរតាងជាមួយសត្រូវបាន, លោកក៏ងាកទៅរកក្រុមសូវៀតពេតូក្រាតដើម្បីសុំជំនួយ ។ ពួកបុលសេវិក, មេនសេវិក និងជនបដិវត្តន៍សង្គមនិយមមួយចំនួនបានចេញមកប្រឈមជាមួយនឹងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នហើយបញ្ចុះបញ្ចូលអោយពួកគេបញ្ឈប់ការវាយប្រហាររបស់ពួកគេ។<ref>{{harvnb|Service|2005|p=54}}</ref> ឥទ្ធិពលរបស់បុលសេវិកមកលើកម្មករផ្លូវដែកនិងទូរលេខក៏បានបង្ហាញពីកត្តាដ៏សំខាន់មួយក្នុងការបញ្ឈប់ចលនារបស់កងទ័ពសាធារណរដ្ឋដែរ។ ពួកស្តាំនិយមមានអារម្មណ៍ដូចត្រូវបានគេក្បត់ខណៈដែលពួកឆ្វេងនិយមបានកំពុងតែងើបឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីកូនីលូវត្រូវទទួលបរាជ័យ, ប្រជាប្រិយភាពរបស់បុលសេវិកក៏កាន់តែកើនឡើងនៅក្នុងសភាសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី៣១ សីហា, ពេតូក្រាតសូវៀតនៃតំណាងកម្មករនិងទាហាន—និងនៅថ្ងៃទី៥ កញ្ញាតំណាងកម្មករសូវៀតនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ—បានជ្រើសយកដំណោះស្រាយរបស់បុលសេវិកយកមកសម្រេចដោះស្រាយបញ្ហាអំណាច។ ===ការគាំទ្រពីអាល្លឺម៉ង់=== លោកវ្ល៉ាឌីមៀរ លេនីនដែលធ្លាប់រស់នៅជានិរទេសជនក្នុង[[ស្វីស|ប្រទេសស្វីស]]ជាមួយនឹងក្រុមប្រឆាំងផ្សេងៗទៀតបានរៀបចំផែនការដើម្បីចរចារកផ្លូវឆ្លងកាត់[[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|ប្រទេសអាឡឺម៉ង់]]ដែលពេលនោះកំពុងមានសង្គ្រាមជាមួយរុស្ស៊ី។ដោយដឹងថាអ្នកប្រឆាំងទាំងនេះអាចបង្កបញ្ហាដល់សត្រូវរុស្ស៊ីរបស់ពួកគេ, រដ្ឋាភិបាលអាល្លឺម៉ង់បានយល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិរុស្ស៊ីចំនួន ៣២ នាក់ធ្វើដំណើរតាមរថភ្លើងឆ្ពោះទៅរុស្ស៊ីដែលនៅក្នុងនោះមានលេនីននិងភរិយារបស់លោក; ពេលមកដល់រុស្ស៊ី,លេនីននិងភរិយាបានធ្វើដំណើរតាមរទេះរុញដែលបិទជិតឆ្លងកាត់ទឹកដីរបស់ពួកគេទៅទីក្រុងពេតូក្រាត (ឥឡូវហៅថា ហ្សង់ ពីធឺប៊ឺក)។ នេះបើយោងតាមវិទ្យុ ​​Deutsche Welle៖ <blockquote>"នៅថ្ងៃទី៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧, រដ្ឋប្រហារមួយបានចូលចុះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រគឺ បដិវត្តន៍ខែតុលា។ រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នត្រូវបានផ្តួលរលំហើយអំណាចត្រូវធ្លាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃសូវៀត និងក្រោយមករុស្ស៊ីក៏បានបញ្ចប់សម្ព័ន្ធមិត្តយោធា Triple Entente ជាមួយបារាំងនិងអង់គ្លេស។ សម្រាប់ប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូលវាជាការបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។ អធិរាជអាល្លឺម៉ង់ព្រះនាម [[​វិលហែលម៍​ទី២, អធិរាជអាល្លឺម៉ង់|វិលហែលម៍ទី២]] បានចំណាយថវិកាប្រហែល ៥៨២ លានដុល្លារអាមេរិក (ពីមុនគឺពាក់កណ្តាលលានលុយអឺរ៉ូ) ដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលសត្រូវសម័យសង្គ្រាមព្រះអង្គ។"<ref>{{cite news |title=How Germany got the Russian Revolution off the ground |url=https://www.dw.com/en/how-germany-got-the-russian-revolution-off-the-ground/a-41195312 |work=[[Deutsche Welle]] |date=7 November 2017}}</ref> </blockquote> ==កុប្បកម្ម== ===រៀបចំផែនការ=== [[File:CruiserAurora061609.jpg|thumb|នាវាចម្បាំង [[នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ី អ៊ូរ៉ូរ៉ា|''អ៊ូរ៉ូរ៉ា'']] ]] [[File:GunAurora061609.jpg|thumb|កាំភ្លើងធំនៅលើនាវា ''អ៊ូរ៉ូរ៉ា'']] នៅថ្ងៃទី១០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧ (ប្រតិទិនចាស់. ទី២៣ តុលា), គណៈកម្មាធិការកណ្តាលបុលសេវិកបានយល់ព្រមបោះឆ្នោតរើសយកដំណោះស្រាយមួយដោយបាននិយាយថា"ការបះបោរបែបប្រដាប់អាវុធគឺមិនអាចចៀសផុតបានទេ, ហើយពេលវេលានេះគឺជាវេលាដែលមានផ្លែផ្កាបំផុត"។<ref name="RevoltApproved">{{cite web|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/10a.htm|title=Central Committee Meeting—10 Oct 1917|publisher=}}</ref> នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំគណៈកម្មាធិការនេះ, លេនីនបានពិភាក្សាពីរបៀបដែលប្រជាជនរុស្ស៊ីបានរង់ចាំជាយូរមកហើយនូវ "ការបះបោរប្រដាប់អាវុធ" ហើយនេះគឺជាវេលាដែលបុលសេវិកត្រូវឡើងកាន់កាប់អំណាចម្តងហើយ។ លេនីនមានទំនុកចិត្តយ៉ាងខ្លាំងអំពីលទ្ធផលនៃការបះបោរដែលបានគ្រោងទុកនេះ។ ទំនុកចិត្តដ៏ធំរបស់លេនីនគឺបានផ្តើមចេញពីការប្រមូលកម្លាំងពង្រីកអំណាចរបស់បុលសេវិកជាច្រើនខែកន្លងមកនិងភាពជោកជ័យក្នុងការបោះឆ្នោតនៅតាមគណៈកម្មាធិការនិងក្រុមប្រឹក្សាផ្សេងៗក្នុងទីក្រុងធំៗ ដូចជាពេតូក្រាត និងម៉ូស្គូជាដើម។<ref>{{Cite book|title=Voices of the Revolution, 1917|url=https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000stei|last=Steinberg|first=Mark|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=0300090161|location=Binghamton, New York|pages=[https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000stei/page/170 170]}}</ref><!-- Beckett notes the CC had explicitly *not* approved armed revolution. --> បុលសេវិកបានបង្កើតគណៈកម្មាធិយោធាបដិវត្តន៍មួយនៅសូវៀតពេតូក្រាតដែលដឹកនាំដោយប្រធានសភាសូវៀតគឺលោក[[លីយ៉ុង ទ្រតស្គី|ទ្រតស្គី]]។ គណៈកម្មាធិការនេះរួមមានកម្មករប្រដាប់អាវុធ, កម្មករនាវា និងទាហាន ហើយថែមទាំងបានធានាការគាំទ្រពីយោធភូមិភាគរបស់រដ្ឋធានីទៀតផង។ គណៈកម្មាធិការយោធាបានរៀបចំផែនការដើម្បីកាន់កាប់ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនីមួយៗតាមទីក្រុងដោយមិនលាក់បាំងនូវគម្រោងរបស់ពួកគេនោះទេ៖ ប្រធានាធិបតេយ្យនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នគឺលោកឃេរិនស្គីក៏បានដឹងពីផែនការរបស់ពួកគេខ្លះៗដែរ, ហើយផ្នែកលំអិតៗនៃគម្រោងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានបែកធ្លាយដោយលោក Kamenev និង Zinoviev ដែរ បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មាននូវផែនការទាំងនោះនៅតាមកាសែត។<ref name=arte>{{cite news|title=1917 – La Revolution Russe|url=http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe|accessdate=25 January 2016|publisher=Arte TV|date=16 September 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201134229/http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe|archivedate=1 February 2016}}</ref><ref name=suny>{{cite book|last1=Suny|first1=Ronald|title=The Soviet Experiment|url=https://archive.org/details/sovietexperiment0000suny_2edi|date=2011|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/sovietexperiment0000suny_2edi/page/63 63]–67}}</ref> ===ផ្នែកផ្តើម=== នៅព្រឹកព្រលឹមថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា (ប្រតិទិនចាស់. ទី៦ វិច្ឆិកា) ក្រុមទាហានដែលស្មោះត្រង់នឹងរដ្ឋាភិបាលឃេរិនស្គីបាននាំគ្នាដើរឆ្ពោះទៅរោងពុម្ពកាសែតរបស់បុលសេវិកគឺ ''Rabochiy put'' (មាគ៌ារបស់កម្មករ) ហើយបានរឹបអូសនិងបំផ្លាញឧបករណ៍ព្រីននិងកាសែតរាប់ពាន់សន្លឹក។ បន្តិចក្រោយមក, រដ្ឋាភិបាលបានប្រកាសបិទជាបន្ទាន់នូវមិនត្រឹមតែ ''Rabochiy'' ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងកាសែតឆ្វេងនិយមក៏ដូចជាកាសែតស្តាំនិយមផងដែរមានដូចជា ''Zhivoe slovo'' និង ''Novaia Rus''។ អ្នកកែសម្រួលនិងអ្នកចែកចាយកាសែតទាំងនេះត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចាត់ទុកថាជាអ្នកអំពាវនាវឱ្យមានការបះបោរហើយត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទព្រហ្មទណ្ឌថែមទៀតផង។<ref name=rabinowitch /> ជាការឆ្លើយតបទៅវិញ, នៅម៉ោង ៩ ព្រឹក គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធាបុលសេវិកបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍បរិហារទៅលើសកម្មភាពរបស់រដ្ឋាភិបាល។ នៅម៉ោង ១០ ព្រឹក, ទាហានតម្រួតបុលសេវិកក៏បានយកទីតាំងរោងពុម្ព ''Rabochiy put'' មកវិញបានយ៉ាងជោគជ័យ។ នៅម៉ោង ៣ រសៀល, លោកឃេរិនស្គីបានឆ្លើយតបទៅសកម្មភាពក្រុមបុលសេវិកវិញដោយបញ្ជាឱ្យដំឡើងកម្លាំងទ័ពនៅតាមស្ពានពេតូក្រាតទាំងអស់ លើកលែងតែមួយ, នេះគឺជាវិធីសាស្ត្រដែលរដ្ឋាភិបាលបានប្រើពីរបីខែមុននៅក្នុងអំឡុងខែកក្កដា។ ព្រឹត្តិការណ៍ដែលនឹងកើតឡើងបន្តបន្ទាប់គឺជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដើម្បីដណ្តើមការត្រួតត្រាលើស្ពានក្រុងពេតូក្រាត រវាង[[កងជីវពលឆ្មាំក្រហម]]ស្របជាមួយគណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធា ទរទល់នឹងអង្គភាពយោធារបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។ ប្រហែលម៉ោង ៥ ល្ងាច, គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធាបានដណ្តើមកាន់កាប់'តេឡេក្រាហ្វ'នៅភាគកណ្តាលនៃទីក្រុងពេតូក្រាត ដែលបាននាំឱ្យក្រុមបុលសេវិកមានការគ្រប់គ្រងលើប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងពេតូក្រាត។<ref name=rabinowitch /><ref name=bard>{{Cite web | url = https://projects.eh.bard.edu/1917/oct-maps.html | title = From Empire To Republic: October 24 – November 1, 1917 | access-date = 24 February 2018 | author = Bard College: Experimental Humanities and Eurasian Studies | archive-url = https://web.archive.org/web/20230719165813/https://projects.eh.bard.edu/1917/oct-maps.html | archive-date = 19 កក្កដា 2023 | url-status = dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២៥ ខែតុលា (ប្រតិទិនចាស់. ទី៧ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧) ក្រុមបុលសេវិកបានដឹកនាំកម្លាំងរបស់ពួកគេនៅក្នុងការបះបោរនៅទីក្រុងពេតូក្រាត (ឥឡូវហៅថា សង់. ពីធឺបួរ, ដែលពេលនោះជារដ្ឋធានីនៃប្រទេសរុស្ស៊ី) ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរបស់លោកឃេរិនស្គី។ នៅអំឡុងពេលព្រឹត្តិការណ៍នេះកំពុងកើតឡើង នាវាតូចៗ(គាំទ្រ)—បុលសេវិកក៏បានមកដល់ទីក្រុងពេតូក្រាត។ ក្នុងនោះមាននាវាពិឃាតចំនួន ៥ គ្រឿងជាមួយនឹងនាវិកជនរបស់នាវាទាំងនោះក៏ដូចជាទាហានម៉ារីន—នៅកំពង់ផែពេតូក្រាតផងដែរ។ នៅ Kronstadt, នាវិកទាំងនោះបានប្រកាសភាពស្មោះត្រង់របស់ពួកគេចំពោះការបះបោររបស់ក្រុមបុលសេវិក (ពោលគឺចុះចូលរួមជាមួយក្រុមបុលសេវិក)។ ដល់ពេលព្រឹកព្រលឹម, នៅទីស្នាក់ការកណ្តាលដែលមានការយាមការពារយ៉ាងតឹងរឹង គឺនៅវិមានស្មូលនី, គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធាបានកំណត់ទីតាំងចុងក្រោយបង្អស់ដែលនឹងត្រូវដណ្តើមយក ឬត្រូវរឹបអូសយក។ កងជីវពលឆ្មាំក្រហមក៏បានចាប់ផ្តើមកាន់កាប់អគារសំខាន់ៗរបស់រដ្ឋាភិបាល, ទីទំនាក់ទំនងសំខាន់ៗ និងកន្លែងដែលមានកម្លាំងទ័ពរដ្ឋាភិបាលតិចតួច។ យោធភូមិក្រុងពេតូក្រាត និងអង្គភាពយោធាភាគច្រើនក្នុងទីក្រុងបាននាំគ្នាចុះចូលក្នុងការបះបោររបស់បុលសេវិកប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី។<ref name=suny /> ឃេរិនស្គី និងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរបស់លោកពិតជាអស់សង្ឃឹមយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការទប់ទល់នឹងកុប្បកម្មដែលកំពុងកើតឡើងនេះ។ ផ្លូវរថភ្លើង និងស្ថានីយ៍រថភ្លើងត្រូវបានគ្រប់គ្រងកាន់កាប់ដោយក្រុមកម្មករនិងទាហានសូវៀតអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃមកហើយ ដែលធ្វើឱ្យការធ្វើដំណើរតាមផ្លូវដែកទៅនិងមកពីក្រុងពេតូក្រាតមិនអាចទៅរួចសម្រាប់មន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន ពួកគេក៏មិនអាចរកយានយន្តអ្វីចាកចេញបានដែរ។ នៅពេលព្រឹកនៃការបះបោរនេះ, លោកឃេរិនស្គីបានស្វែងរកមធ្យោបាយដើម្បីចាកចេញពីទីក្រុងនឹងអាចជួបនឹងកម្លាំងយោធានៅក្រៅពេតូក្រាតដោយលោកសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងមានភាពរួសរាយរាក់ទាក់ជាមួយរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នលោក ហើយទីបំផុតគាត់ក៏បានខ្ចីឡានម៉ាក Renault មួយគ្រឿងពីស្ថានទូតអាមេរិកហើយក៏បានបើកឡាននោះចេញពីរាជវាំហវីនធឺរ រួមជាមួយនឹងឡានម៉ាក Pierce-Arrow មួយគ្រឿងទៀតអមជាមួយផង។ លោកឃេរិនស្គីបានបើកគេចផុតពីទាហានប្រចាំការ(សូវៀត) ហើយបន្ទាប់មកក៏បន្តបើកទៅរកជួបទាហានដែលនៅក្រៅក្រុងពេតូក្រាត។<ref name=rabinowitch /> នៅពេលដែលលោកឃេរិនស្គីបានចាកចេញពីពេតូក្រាត, លេនីនបានសរសេរសេចក្តីប្រកាសមួយទៅកាន់ប្រជាពលរដ្ឋនៃប្រទេសរុស្ស៊ីដោយបញ្ជាក់ថា រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយគណៈកម្មាធិការយោធាបដិវត្តន៍ហើយ, ការប្រកាសនេះត្រូវបានបញ្ជូនតាមទូរលេខទូទាំងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ក្រោយមក លេនីនបានមានគោលបំណង់ចង់តាងសមាជិកសមាជិកានៃសភាសូវៀត, ដែលនឹងប្រមូលផ្តុំគ្នានៅរសៀលនោះដើម្បីជជែកវែកញែកបន្ថែមទៀតលើគតិបណ្ឌិត ឫការកាន់កាប់អំណាចពេញច្បាប់។<ref name=rabinowitch /> ===កាវវាយលុកមកលើព្រះរាជវាំងវីនធឺរ=== ការវាយលុកចុងក្រោយមកលើរាជវាំងវីនធឺរ—គឺជាការប្រឆាំងរបស់បុលសេវិកទៅនឹងកម្មាភិបាលនាយទាហាន, ពលទាហានប្រុសនិងស្រីចំនួន ៣,០០០ នាក់។<ref name=rabinowitch>{{cite book|last1=Rabinowitch|first1=Alexander|title=The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd|date=2004|publisher=Pluto Press|pages=273–305}}</ref><ref name="beckett528">{{harvnb|Beckett||p=528}}</ref> ក្រុមបុលសេវិកបានពន្យាពេលការវាយលុកនេះដោយសារតែពួកគេមិនអាចរកបានកាំភ្លើងធំណាដែលដំណើរការបាន ពួកបុលសេវិកបានសម្តែងនូវសកម្មភាពអត់ធ្មត់ដើម្បីជៀសវាងរាល់អំពើហិង្សាណាដែលមិនចាំបាច់, និយាយឱ្យស្រួលគឺក្រុមបុលសេវិកមិនចង់បង្ហូរឈាមនរណាទេនៅក្នុងការវាយលុកដំណាក់កាលចុងក្រោយនេះ។<ref>Alexander Rabinowitch, The Bolsheviks Come to Power: the Revolution of 1917 in Petrograd (Haymarket Books: Chicago Illinois 2004)</ref> នៅម៉ោង ៦:១៥ នាទីល្ងាច, កងពលកាំភ្លើងធំមួយក្រុមបានចាកចោលពីបរវេណរាជវាំងដោយយកកាំភ្លើងធំទៅជាមួយពួកគេផង។ នៅម៉ោង ៨:០០ នាទីយប់, ទាហានជើងគោកប្រមាណ ២០០ នាក់បានចាកចេញពីរាជវាំងនោះរួចត្រឡប់ទៅបន្ទាយរបស់ពួកគេវិញ។<ref name=rabinowitch /> ខណៈពេលដែលគណៈរដ្ឋមន្រ្តីនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នក្នុងរាជវាំងបានកំពុងជជែកវែកញែកអំពីសកម្មភាពបន្ទាប់ដែលពួកគេគួរនឹងធ្វើ, ក្រុមបុលសេវិកក៏បានប្រកាសនូវឱសានវាទមួយឱ្យរដ្ឋាភិបាលលោកឃេរិនស្គីសុំចុះចាញ់។ ពួកកម្មករនិងទាហានបានកាន់កាប់ស្ថានីយ៍តេឡេក្រាមចុងក្រោយគេបង្អស់ក្នុងក្រុងពេតូក្រាតដែលជាហេតុនាំឱ្យទំនាក់ទំនងរបស់គណៈរដ្ឋមន្រ្តីទាំងនោះជាមួយនឹងកងទាហានរបស់ពួកគេនៅឯក្រៅទីក្រុងត្រូវបានផ្តាច់។ ពេលរាត្រីកាន់តែជិតមកដល់, ក្រុមបះបោរជាច្រើនបានឡោមព័ទ្ធព្រះរាជវាំងវីនធឺរហើយក៏បាននាំគ្នាជ្រៀតចូល។<ref name=rabinowitch /> នៅវេលាម៉ោង ៩:៤៥ នាទីល្ងាច, នាវា''អ៊ូរ៉ូរ៉ា''ពីកំពង់ផែ បានបាញ់គ្រាប់កាំភ្លើងធំមួយគ្រាប់សំដៅចូលទៅក្នុងរាជវាំង។ ជនបដិវត្តន៍មួយចំនួនបានចូលទៅក្នុងរាជវាំងនោះនៅម៉ោង ១០:២៥ នាទី, ៣ ម៉ោងក្រោយមក មនុស្សជាច្រើនទៀតក៏បាននាំគ្នាបំបុកចូលរាជវាំង។ ត្រឹមម៉ោង ២:១០ នាទីព្រឹក នៃ ថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា, កងកម្លាំងបុលសេវិកបានកាន់កាប់ព្រះរាជវាំងវីនធឺរបានសម្រេច។ នាយទាហាននិងទាហានស្ម័គ្រចិត្តចំនួន ១៤០ នាក់របស់រដ្ឋាភិបាលបានសុំទទួលចុះចាញ់ ជាជាងទប់ទល់នឹងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធចំនួន ៤ ម៉ឺននាក់។<ref>Michael Lynch, ''Access to History: Reaction and Revolution: Russia 1894-1924'', Fourth Edition (Hodder Education: April 2015)</ref><ref>Raul Edward Chao, ''Damn the Revolution!'' (Dupont Circle Editions: Washington DC, London, Sydney, 2016) p.191</ref> គណៈរដ្ឋមន្រ្តីរបស់រដ្ឋាភិបាលទាំងប៉ុន្មាន ត្រូវបានក្រុមបុលសេវិកចាប់ដាក់ឃុំឃាំងទាំងអស់, មានតែលោកឃេរិនស្គីទេ ដែលបានរត់គេចខ្លួនផុត។<ref name=rabinowitch /><ref>{{Cite web|url=http://www.project1917.com/|title=1917 Free History|last=|first=|date=|website=Yandex Publishing|access-date=8 November 2017|archivedate=8 វិច្ឆិកា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108180902/https://project1917.com/|url-status=dead}}</ref> ដោយក្រុមសូវៀតពេតូក្រាតឥឡូវគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល,យោធភូមិភាគ និងក្រុមសហជីពពេតូក្រាត, សមាជប្រជុំសូវៀតរុស្ស៊ីរួម ត្រូវបានបើកប្រជុំជាលើកទី២ នៅថ្ងៃដដែលនោះ ខណៈពេលដែលលោកទ្រតស្គីបានបណ្តេញពួកមេនសេវិកនិងពួកបដិវត្តន៍សង្គមនិយម (SR) ទាំងប៉ុន្មានឱ្យចេញពីកិច្ចប្រជុំសមាជទាំងអស់។ ===ក្រោយពីដណ្តើមបានរាជវាំងវីនធឺរ=== ការរឹបអូសយកព្រះរាជវាំងវីនធឺរជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលសាមញ្ញបំផុត៖ គ្មានការបង្ហូរឈាមគ្នា, គ្មានការតស៊ូវាយបកទៅវិញដោយរដ្ឋាភិបាលទេ គឺក្រុមអ្នកប៉ះបោរអាចនាំគ្នាចូលបរវេណរាជវាំងបានយ៉ាងងាយ ក៏ប៉ុន្តែអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងមន្ត្រីសូវៀតមួយចំនួនបានពណ៌នាព្រឹត្តិការណ៍នេះក្នុងន័យសម្បូរទៅដោយវិនាដកម្មនិងវីរភាព។<ref name=suny /><ref>Jonathan Schell, 2003. [http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2012/08/The-Mass-Minority-in-Action.pdf 'The Mass Minority in Action: France and Russia'.] For example, in ''The Unconquerable World.'' London: Penguin, pp. 167–185.</ref><ref>(See a first-hand account by British General [[Alfred Knox|Knox]].)</ref> ការសម្តែងឡើងវិញនូវព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្រ្តនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩២០។ ការសម្តែងឡើងវិញនេះត្រូវបានទស្សនាដោយទស្សនិកជនចំនួន ១០០,០០០ នាក់ បានផ្តល់ជាគំរូដល់ខ្សែភាពយន្តផ្លូវការដែលត្រូវបានផលិតនៅពេលក្រោយៗដែលបង្ហាញពីការប្រយុទ្ធគ្នាដ៏សាហាវនៅអំឡុងពេលវាយយករាជវាំងវីនធឺរ ក៏ប៉ុន្តែតាមការពិត, ព្រឹត្តិការណ៍វាយយករាជវាំងវីនធឺរនេះគឺមិនសូវមានការប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាអ្វីនោះទេ។<ref>''October (Ten Days that Shook the World)'' by Sergei M. Eisenstein and Grigori Aleksandrov, First National Pictures, 1928, Classics and Drama</ref> although, in reality, the Bolshevik insurgents had faced little opposition.<ref name="beckett528"/> នៅពេលក្រោយៗមកទៀត, រឿងរាវនៃ"ការវាយយកព្រះរាជវាំងវិនធឺរ" និង "ការការពាររាជវាំងវីនធឺរ"ត្រូវបានក្លាយជាការឃោសនាដោយសាធារណជនបុលសេវិនដើម្បីទាមទារការគាំទ្រពីសំណាក់ប្រជាជនបន្ថែម។<ref>''Argumenty i Fakty'' newspaper</ref> ==លទ្ធផល== [[File:Milrevkom proclamation.jpg|thumb|right|សេចក្តីប្រកាសរបស់ក្រុមបុលសេវិកស្តីពីការរំលាយចោលនូវ[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី]] ]] [[File:Russian Constituent Assembly Election 1917.svg|thumb|upright=2|ការបោះឆ្នោតនៅក្នុងសភាធម្មនុញ្ញដែលបានប្រព្រឹត្តទៅនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧។ ក្រុមបុលសេវិកទទួលបានសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ២៣.៩%។<ref>"[http://www.jewhistory.ort.spb.ru/eng/main/sprav.php?id=1374 The Constituent Assembly]".</ref>]] ===ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មី=== កិច្ចប្រជុំសមាជលើកទី២ នៃសភាសូវៀតមានប្រតិភូជាប់ឆ្នោតចំនួន ៦៧០ នាក់រួមមាន ៣០០ នាក់គឺក្រុមបុលសេវិក និងជិត ១០០ នាក់ទៀតជាសមាជិកនៃបដិវត្តន៍សង្គមនិយម, ដែលបានគាំទ្រការផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលលោកឃេរិនស្គីដូចបុលសេវិកដែរ។<ref>Service, Robert (1998). A history of twentieth-century Russia. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. {{ISBN|0-674-40347-9}} p 65</ref> បន្ទាប់ពីរាជវាំងវិនធឺរត្រូវបានធ្លាក់ក្នុងដៃបុលសេវិក, កិច្ចប្រជុំសមាជបានអនុម័តក្រឹត្យផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យអ្នកតំណាងកម្មករ, ទាហាន, និងកសិករ។ ការផ្ទេរអំណាចមិនមែនប្រព្រឹត្តទៅដោយគ្មានការខ្វែងគំនិតគ្នានោះទេ។ ពួកកណ្តាលនិងស្តាំនិយមនៃក្រុមបដិវត្តន៍សង្គមនិយមក៏ដូចជាមេនសេវិកជឿថាលេនីននិងបុលសេវីកបានឡើងកាន់កាប់អំណាចដោយខុសច្បាប់ហើយពួកគេក៏បានដើរចេញពីសមាជមុនពេលដំណោះស្រាយត្រូវបានអនុម័តរួច។ ខណៈពេលដែលពួកគេកំពុងចាកចេញ លោកលីយ៉ុង ទ្រតស្គីបានតិះដៀលដាលអ្នកទាំងនោះថា "ពួកឯងទាំងអស់ជាបុគ្គលឯកោគួរឱ្យអាណិតណាស់, ក្រុមពួកឯងគឺជាក្រុមក្ស័យធន; តួនាទីរបស់ឯងនៅទីនេះគឺលែងមានទៀតហើយ។ ទៅកន្លែងណាដែលជាកន្លែងគួរសមសម្រាប់ពួកឯងទៅ - ទៅចូលក្នុងគំនរសំរាមប្រវត្តិសាស្ត្រទៅ!"<ref>Reed, John (1997) ''Ten Days that Shook the World''. New York: St. Martin's Press. p 217</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់គឺថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា, សភាបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសគណៈរដ្ឋមន្រ្តីថ្មីនៃក្រុមបុលសេវិកដោយរងចាំការកោះប្រជុំសភាធម្មនុញ្ញ។ រដ្ឋាភិបាលសូវៀតថ្មីនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាក្រុមប្រឹក្សានៃប្រធានស្នងការដ្ឋានរដ្ឋាភិបាលប្រជាជន, ដោយមានលេនីនជាអ្នកដឹកនាំ។<ref>{{Cite book|title=Voices of Revolution, 1917|url=https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000mark|last=Steinberg|first=Mark D.|publisher=Yale University|year=2001|isbn=978-0300101690|location=|pages=[https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000mark/page/251 251]}}</ref> គណៈរដ្ឋមន្រ្តីបានអនុម័តយ៉ាងឆាប់រហ័សនូវក្រឹត្យស្តីពីសន្តិភាពនិងក្រឹត្យស្តីពីដីធ្លី។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះក៏ត្រូវបានគេហៅថាជាផ្លូវការថា "បណ្តោះអាសន្ន" ដែររហូតដល់រដ្ឋសភាត្រូវបានរំលាយ។ ===មតិប្រឆាំងនឹងបុលសេវិក=== នៅថ្ងៃដដែលនោះ, ពួកសង្គមនិយមស្លាបស្តាំបានបិតប័ណ្ណប្រកាសនៅតាមអគារនិងរាល់ទីកន្លែងសាធារណៈដោយប័ណ្ណនោះបានពណ៌នាថា ការឡើងកាន់កាប់អំណាចរបស់ក្រុមបុលសេវិកគឺជា"ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងនឹងមាតុភូមិ និងបដិវត្តន៍", សកម្មភាពនេះគឺជាការចាប់ផ្តើមនៃចលនាប្រឆាំងនឹងបុលសេវិក។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់, ក្រុមមេនសេវិកបានឡើងគ្រប់គ្រងហើយប្រកាស[[ចចជី]]ជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យ ផ្តាច់ចេញពីប្រទេសរុស្ស៊ី។ បន្ទាយបុលសេវិកភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅតាមទីប្រជុំជន, ជាពិសេស គឺនៅក្រុងពេតូក្រាតតែម្តង, បុលសេវិកក៏ទទួលបានការគាំទ្រគួរសមដែលពីសំណាក់ប្រជាកសិករ និងពលករនៅតាមតំបន់ទីជនបទ។ មតិ ឫចលនាប្រឆាំងនឹងបុលសេវិកមានការរីកធំឡើងៗ នៅពេលដែលប័ណ្ណប្រកាស និងកាសែតមួយចំនួនបានរិះគុណពីសកម្មភាពរបស់ពួកគេ ហើយថែមទាំងមិនទទួលស្គាល់ការឡើងកាន់កាប់អំណាចរបស់ពួកគេទៀតផង។<ref>Reed, John (1997) ''Ten Days that Shook the World''. New York: St. Martin's Press. p 369</ref> ព្រឹត្តិការណ៌ទាំងអស់នេះក៏បាននាំឱ្យមាននូវសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងបដិវត្តន៍ដ៏ធំមួយ ឧទាហរណ៍: ប្រជាពលរដ្ឋនៅជាយក្រុងពេតូក្រាតបាននាំគ្នាវាយកណ្តឹងព្រះវាហារជាការស្វាគមន៍ទៅដល់ការវិលត្រលប់មកវិញនៃកងពលទាហានរបស់លោកឃេរិនស្គី។ ឃេរិនស្គីបានជួបនឹងកម្លាំងបុលសេវិកហើយក៏ផ្តល់នូវឱសានវាទមួយដល់ពួកគេឱ្យទម្លាក់អាវុធរបស់ពួកគេចុះ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបដិសេដភ្លាមៗ។ ដោយអស់ជម្រើស, ឃេរិនស្គីបានបញ្ជាឱ្យទ័ពខ្លួនបើកការបាញ់ប្រហារទៅលើយោធភូមិទាំងនោះដែលបណ្តាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៨ នាក់។ សកម្មភាពរបស់ឃេរិនស្គីបានធ្វើឱ្យទាហាននៅពេតូក្រាតទាំងប៉ុន្មានចូលប្រឆាំងនឹងទ័ពលោកឃេរិនស្គីទាំងអស់ ដោយបាននិយាយថា សកម្មភាពកម្លាំងយោធារបស់ឃេរិនស្គីគឺដូចជាកម្លាំងយោធាក្នុងរបបត្សារដែរ (របបរាជានិយម)។ ភាពបរាជ័យរបស់លោកឃេរិនស្គីនេះត្រូវបានប្រវត្តិវិទូម្នាក់ឈ្មោះចន រ៉ីត ចាត់ទុកថាជា"កំហុសដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ"មួយដែលធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលលោកឃេរិនស្គីបាត់បង់ទំនុកចិត្តទាំងអស់ពីប្រជាជន។<ref>Reed, John (1997) ''Ten Days that Shook the World''. New York: St. Martin's Press. p 410</ref> នៅថ្ងៃបន្តបន្ទាប់, សកម្មភាពប្រឆាំងនឹងបុលសេវិកគឺនៅតែបន្ត។ ដោយមិនអាចយកឈ្នះនឹងបុលសេវិក, កងទ័ពឃេរិនស្គីជាច្រើននាក់បានរត់ចោលជួរ ដែលបន្សល់នូវកាំភ្លើងធំមួយចំនួនឱ្យពួកបុលសេវិក។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧, ក្រុមបុលសេវិកទីបំផុតបានកាន់កាប់ទីក្រុងម៉ូស្គូបានសម្រេចបន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាអស់រយៈពេលជាច្រើនសប្តាហ៍។ កាំភ្លើងធំជាច្រើនត្រូវបានប្រើនៅក្នុងសមរភូមិនេះដែលជាហេតុនាំឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ៧០០ នាក់។ ទោះបីជាបាត់បង់ទំនុកចិត្តប្រជាជននៅទីប្រជុំជនក្តី រដ្ឋាភិបាលឃេរិនស្គីនូវតែបន្តទទួលបានការគាំទ្រក្នុងខេត្តមួយចំនួន។ បន្ទាប់ពីទីក្រុងម៉ូស្គូត្រូវបានកាន់កាប់, មតិប្រឆាំងបុលសេវិកគឺមានតិចតួចណាស់ មានតែកាសែត ''Novaya Zhizn'' ទេដែលបន្តរិះគុណបុលសេវិកថាខ្វះកម្លាំងពលកម្ម និងភាពខ្ជះខ្ជាយក្នុងការដឹកនាំបក្ស។ លេនីនបានអះអាងដោយទំនុកចិត្តខ្ពស់ថា នៅក្នុងចំណោមមហាជននៃក្រុងពេតូក្រាត, ម៉ូស្គូ និងប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូល គ្មានបុគ្គលណាស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការទទួលស្គាល់ការគ្រប់គ្រងអំណាចរបស់បុលសេវិកនោះទេ។<ref>Reed, John (1997) ''Ten Days that Shook the World''. New York: St. Martin's Press. p 565</ref> === កំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល === នៅថ្ងៃទី១០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧, រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានសំដៅទៅលើប្រជាជនរុស្ស៊ីថា"ពលរដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី", ព្រោះពួកគេគិតថាវាជាការត្រឹមត្រូវនិងស្មើភាពគ្នា, ហើយបានចាត់ទុកថា "ការរចនាផ្នែកច្បាប់នៃវិសមភាពស៊ីវិលដូចជា អត្រានុកូលដ្ឋាន, តំណែង, និងឋានៈ"ជាមោឃៈ ឫគ្មានតម្លៃ។<ref name="Steinberg 2001 257">{{Cite book|title=Voices of Revolution|url=https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000stei|last=Steinberg|first=Mark D.|publisher=Yale University|year=2001|isbn=|location=|pages=[https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000stei/page/257 257]}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា, [[ការបោះឆ្នោតសភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧|សភាធម្មនុញ្ញ]]ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើស។ ក្នុងការបោះឆ្នោតនេះ, គណៈប្រតិភូចាំបាច់ចំនួន ២៦ រូបត្រូវបានស្នើឡើងដោយគណៈកម្មាធិការកណ្តាលបុលសេវិកនិង ៥៨ រូបទៀតត្រូវបានស្នើឡើងដោយក្រុមបដិវត្តសង្គមនិយម។ ជាលទ្ធផល គណបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម ទទួលបានសម្លេងភាគច្រើន, ក៏ប៉ុន្តែនៅពេលនោះបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយមមិនមែនជាគណបក្សពេញលេញនោះទេ, ពីព្រោះធាតុឆ្វេងនិយមនៃបដិវត្តន៍សង្គមនិយមបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបុលសេវិករួចមកហើយ។ បុលសេវិកបានរំលាយសភាធម្មនុញ្ញចោលនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ បន្ទាប់ពីមានជម្លោះជាមួយសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១៧, រដ្ឋាភិបាលបានប្រថុយដោយលុបចោលឋានៈនៅក្នុងជួរកងទ័ពចោលដូចជា ដកហូតតំណែង, ឋានៈ, និងគ្រឿងឥស្សរិយយសនៅលើឯកសណ្ឋាន។ ប្រពៃណីនៃការគោរពបែបយោធាក៏ត្រូវបានលុបចោលដែរ។<ref name="Steinberg 2001 257"/> នៅថ្ងៃទី២០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១៧, [[ឆេកា]]ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រឹត្យរបស់លេនីន។<ref>Figes, 1996.</ref> ទាំងនេះគឺជាការចាប់ផ្តើមបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់បុលសេវិកមកលើគូប្រជែងនយោបាយរបស់ពួកគេ។ [[សម្បដិភ័យក្រហម]]បានចាប់មានឡើងនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩១៨, បន្ទាប់ពីមានការប៉ងចង់ធ្វើឃាតលេនីនបានទទួលបរាជ័យ។ សម្បដិភ័យក្រហមរបស់បុលសេវិកនេះគឺអាចប្រៀបបានទៅ[[រជ្ជសម័យសម្បដិភ័យ]]នៅបារាំងកាលពីចុងសតវត្សទី១៨។ លោក[[លីយ៉ុង ទ្រតស្គី]]បានប្រៀបធៀបសម្បដិភ័យរបស់លេនីនទៅការសម្លាប់រង្គាលរបស់លោក[[ម៉ាក្សីមីលៀន រ៉បស្ពៀរ]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨០៤។<ref>[[Richard Pipes]]: [https://books.google.com/books?id=XtE54LuhFzEC&pg=PA789&hl=en&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f The Russian Revolution]</ref> ក្រឹត្យស្តីពីដីធ្លីបានផ្តល់សច្ចាប័នមកលើសកម្មភាពពួក[[កសិករ]] នៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសរុស្ស៊ីឱ្យគាបយកដីធ្លីឯកជននិងចែកចាយគ្នាបន្ត។ បុលសេវិកជឿថាពួកគេគឺជាអ្នកតំណាងឱ្យសម្ព័ន្ធភាពរវាងពួកកម្មករនិងកសិករដូចនេះហើយបានជាសញ្ញា[[ញ្ញញ្ញួរនិងកណ្តៀវ]]បានមានវត្តមាននៅលើទង់និងវរលញ្ចកររបស់ពួកគេ (ឧទាហរណ៍: [[ទង់ជាតិសហភាពសូវៀត|ទង់]]និង[[បដិវូបរដ្ឋនៃសហភាពសូវៀត|វរលញ្ចករ]]នៃ[[សហភាពសូវៀត]])។ ក្រឹត្យផ្សេងៗទៀតមានដូចជា៖ *ទ្រព្យសម្បត្តិឯកជនទាំងអស់ត្រូវបានធ្វើជាតូបនីយកម្មដោយរដ្ឋាភិបាល។ *ធនាគាររុស្ស៊ីទាំងអស់ត្រូវបាន[[តូបនីយកម្ម|ធ្វើជាតូបនីយកម្ម]]។ *ដកហូតគណនីធនាគារឯកជន។ *ដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិរបស់សាសនាចក្រ (វិហារយេស៊ូ) (រួមទាំងគណនីធនាគារផងដែរ)។ *លែងទទួសស្គាល់ (បដិសេដ) រាល់បំណុលបរទេសទាំងអស់។ *ការគ្រប់គ្រងលើរោងចក្រត្រូវប្រគល់មកឱ្យសូវៀត។ *ប្រាក់ឈ្នួលត្រូវបានរៀបចំក្នុងអត្រាខ្ពស់ជាងអំឡុងពេលសង្គ្រាមហើយរយៈពេលធ្វើការតិចជាង ៨ ម៉ោងត្រូវបានអនុវត្ត។ រដ្ឋាភិបាលមិនបានធ្វើតូបនីយកម្មទ្រព្យសម្បត្តិឯកជនទាំងអស់នោះទេបន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍ថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា។ រដ្ឋាភិបាលនៃបក្សបុលសេវិកនិងអ្នកឆ្វេងនិយម ប.ស (បដិវត្តន៍សង្គមនិយម) មិនបានគាំទ្រកម្មករណាដែលកាន់កាប់សជីវកម្មធំៗ ឫរៀបចំសេដ្ឋកិច្ចរួមគ្នានោះទេ។ ក្នុងនាមជាប្រធាននៃរដ្ឋាភិបាល, លោកលេនីនបានសម្រេចចរចាជាមួយក្រុមវណ្ណៈអភិជននីមួយៗ ដើម្បីឱ្យការគ្រប់គ្រងសាជីវកម្មរបស់ពួកគេមានភាពស្របទៅតាមលក្ខខណ្ឌរបស់រដ្ឋាភិបាលថ្មី។ សកម្មភាពរបស់លេនីននេះបានបរាជ័យទាំងស្រុងពីព្រោះវាបានកំណត់ជាមុនថាមហាជននឹងទទួលយកកិច្ចសហប្រតិបត្តិការថ្នាក់នៅក្នុងស្ថានភាពបដិវត្ត។ ក្នុងបរិបទនេះបក្សបុលសេវិកយល់ថា"ការគ្រប់គ្រងដោយកម្មករ"ដូចជាការត្រួតពិនិត្យនិងឃ្លាំមើលនិយោជិកធ្វើការ គឺជាការអនុវត្តតាមលក្ខខណ្ឌរបស់រដ្ឋាភិបាល។ រោងចក្រខ្លះបានបន្តដំណើរការជាតរោងចក្រឯកជនព្រោះថាមហាជនខ្លះគ្មានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រង ឫមានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការគាំទ្របក្សបុលសេវិក។ រោងចក្រផ្សេងទៀតត្រូវបានកាន់កាប់ដោយនិយោជិកផ្ទាល់និងខ្លះទៀតដោយរដ្ឋាភិបាល, បន្ទាប់ពីរងសម្ពាធពីថ្នាក់ក្រោមឫគំនិតផ្តួចផ្តើមរបស់រដ្ឋាភិបាល។ កង្វះការយល់ដឹងរបស់មហាជនអំពីវណ្ណៈបានធ្វើឱ្យពួកគេចូលដៃគាំទ្រគណបក្សនយោបាយផ្តាច់ការ។ មានតែអ្នកវណ្ណៈកម្មករមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលបានប្រយុទ្ធដើម្បីបង្កើតច្បាប់ប្រជាធិបតេយ្យលើរោងចក្រមូលធនធំៗ។ ===ការសំដៅទៅរកនយោបាយផ្តាច់ការ=== បក្សបុលសេវិកបានប្រឆាំងនឹងមហាជនដែលគ្រប់គ្រងលើសេដ្ឋកិច្ចពីថ្នាក់ក្រោម ក៏ដូចជាប្រឆាំងនឹងស្ថាប័ននយោបាយដែលគ្រប់គ្រងពីថ្នាក់ក្រោមផងដែរ។ តាមរយៈការបោះឆ្នោតបែបប្រជាធិបតេយ្យរបស់សូវៀតនៅរដូវស្លឹកឈើជ្រុះនៃឆ្នាំ១៩១៧, បក្សបុលសេវិកបានចាប់កសាងអំណាចរបស់ខ្លួនដើម្បីគ្រប់គ្រងសហជីពដែលក្រោយមកបានក្លាយជាស្ថាប័នរដ្ឋ។ នៅឆ្នាំដដែរនោះ, គណៈកម្មាធិការរោងចក្រត្រូវបានចូលជាសហជីព។ ករណីនេះបានបញ្ជាក់ថា វាមិនមែនជារឿងលំបាកទេក្នុងការចាត់បុគ្គលតែម្នាក់ឱ្យគ្រប់គ្រងលើរោងចក្រមួយ។ ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលតែមួយត្រូវបានលេនីននិយាយការពារឥតឈប់ឥតឈរនៅឯសមាជសហជីពក្នុងឆ្នាំ១៩១៨, លោកបាននិយាយថាប្រសិនបើបក្សមិនទទួលបន្ទុកលើចំណុចទាំងមូលនោះទេ បក្សរបស់លោកមិនគួរកើតមានឡើយដូច្នេះហើយបដិវត្តន៍ខ្លួនវាក៏មិនគួរកើតមានដែរ។ ប្រព័ន្ធនៃការតែងតាំងដោយថ្នាក់លើត្រូវបានបង្កើតឡើង។ សមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសូវៀតណាដែលហ៊ានប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយនេះនឹងត្រូវជួបជាមួយកងកម្លាំងឆេកា, បើនៅតែប្រឆាំងទៀតពួកគេនឹងត្រូវបដិសេដមិនឱ្យប្រើប័ណ្ណរបបអាហារនិងប្រេងឥន្ទនៈ។ បក្សបុលសេវិកបានបិទការបោះឆ្នោតបែបប្រជាធិបតេយ្យនៅទីប្រឹក្សាសូវៀត, គណៈកម្មាធិការសហជីព និងស្ថាប័នផ្សេងៗទៀត សកម្មភាពនេះបានបង្កើនអំណាចរបស់ក្រុមបក្សបុលសេវិក។ បដិវត្តន៍ខែតុលាគឺជាបដិវត្តន៍នយោបាយដ៏ជោគជ័យមួយនៅដើមសតវត្សទី២០, បដិវត្តន៍នេះបានផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីចាស់បានមែនប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលថ្មីមិនបានបង្កើតចេញជាប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យនោះទេ។ ដោយថាសេដ្ឋកិច្ចមិនត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យមហាជនឆ្លុះបញ្ចាំងពីអ្វីដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងស្ថាប័ននយោបាយទេ។ អ្នកនយោបាយជាន់ខ្ពស់ (ពោលគឺពួកសូវៀត) យល់ថាខ្លួនឯងគឺជាគំរូបដិវត្តន៍សម្រាប់ពិភពលោក ប៉ុន្តែបដិវត្តន៍ពួកគេមិនបានចែករំលែកអំណាចអ្វីជាមួយអ្នកថ្នាក់ទាបនោះសោះ។ នៅពេលដែលអ្នកនយោបាយជាន់ខ្ពស់ដដែលនោះបានកាន់កាប់លើសេដ្ឋកិច្ច ពួកគេបានត្រឹមតែឆ្លើយបានថាខ្លួនកំពុងកែប្រែរដ្ឋរបស់ខ្លួនទៅជារដ្ឋកំពុងកាន់កាប់ថ្នាក់មូលធនតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្រោយមក បក្សបុលសេវិកបានបន្តទៅមុខទៀតដោយដាក់វណ្ណៈកម្មករនៅក្រោមច្បាប់អាជ្ញាសឹកហើយបង្ខំឱ្យគោរពតាម – [[ក្រុមប្រឹក្សានៃប្រជាជន|សូវណាកម]]។ ការអភិវឌ្ឍន៍បែបនេះហើយដែលបណ្តាលឱ្យសូវៀតតម្រង់ក្លាយជារដ្ឋផ្តាច់ការនិងធ្វើឱ្យ[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន|ស្តាលីន]]ជាបុគ្គលដែលមានអំណាចបំផុតនៅសហភាពសូវៀត (កាលនុះ ស្តាលីនគឺមានអំណាចខ្លាំងជាលេនីននិងទ្រតស្គីទៅទៀត)។ ==សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី== [[File: Russian civil war in the west.svg|thumb|ផែនទីនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៩១៨]] ការប៉ិនប៉ងរបស់បុលសេវិកក្នុងការដណ្តើមអំណាចពី[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]បានទទួលជោគជ័យល្អ—ក៏ប៉ុន្តែការប្រយុទ្ធដើម្បីដណ្តើមទីក្រុងមូស្គូគឺរាងស្ទាក់ស្ទើរបន្តិចព្រោះថាបុលសេវិកបានចំណាយពេលរហូតដល់ទៅ ២ សប្តាហ៍ឯណោះទម្រាំតែគ្រប់គ្រងទីក្រុងមូស្គូបានទាំងមូល—ចំណែកឯខាងទឹកដីតំបន់ជនជាតិផ្សេងៗវិញ (ឧ. អ៊ុយក្រែន, ភាគខាងកើតរុស្ស៊ី...) គឺពិបាកនឹងគ្រប់គ្រងណាស់សម្រាប់បុលសេវិកព្រោះថាជនជាតិទាំងនោះបានទាមទារស្នើសុំឯករាជ្យតាំងពីបដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈបានចាប់ផ្តើមមកម្លេះ។ ឧទាហរណ៍, [[រ៉ាដា|សភា]]អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសឯករាជ្យខ្លួនឯងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩១៧, បង្កើតចេញជា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតអ៊ុយក្រែន]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា, ដែលបានគាំទ្រដោយសភាសូវៀតអ៊ុយក្រែន។ ទាំងនេះបានបង្កឱ្យមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលបុលសេវិកនៅពេតូក្រាតហើយទីបំផុតអ៊ុយក្រែនក៏ទទួលបានឯករាជ្យរួចផ្តាច់ខ្លួនចេញពីរុស្ស៊ីនៅថ្ងៃទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨។<ref>See [http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/S/T/StruggleforIndependence1917hD720.htm Encyclopedia of Ukraine] online</ref> នៅ[[អេស្តូនី]]វិញ, រដ្ឋាភិបាលគូរបដិបក្សពីរបានលិចចេញឡើង: ទីមួយគឺ[[ការបោះឆ្នោតរដ្ឋសភាខេត្តអេស្តូនីឆ្នាំ១៩១៧|រដ្ឋសភាខេត្តអេស្តូនី]], បង្កើតឡើងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩១៧, ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាអាជ្ញាធរស្របច្បាប់កំពូលនៃរដ្ឋអេស្តូនីក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧ រួចហើយបានចេញ[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យអេស្តូនី|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩១៨;<ref>Miljan, Toivo. "Historical Dictionary of Estonia." Historical Dictionary of Estonia, Rowman & Littlefield, 2015, p. 169</ref> ប៉ុន្តែសូវៀតរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលទីពីរទៅវិញគឺ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិសូវៀតនៅអេស្តូនី ថាជាអាជ្ញាធរស្របច្បាប់ពិតប្រាកដនៅអេស្តូនី, ទោះបីជាក្រុមសូវៀតអេស្តូនីគ្រប់គ្រងតំបន់មួយភាគតូចនៃអេស្តូនីក៏ដោយ។<ref>Raun, Toivo U. "The Emergence of Estonian Independence 1917-1920." Estonia and the Estonians, Hoover Inst. Press, 2002, p. 102</ref> បន្ទាប់ពីបដិវត្តខែតុលាបានប្រែក្លាយរដ្ឋរុស្ស៊ីទៅជាសាធារណរដ្ឋសូវៀតហើយ, ក្រុមចម្រុះប្រឆាំងនឹងបុលសេវិកក៏បានបង្កើតឡើង ដើម្បីដករដ្ឋាភិបាលបុលសេវិកចេញពីអំណាចនិង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]ពីឆ្នាំ១៩១៨ ដល់ឆ្នាំ១៩២២។ ដើម្បីបែរមកផ្តោតលើសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង បុលសេវិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមជាមួយក្រុមមហាអំណាចកណ្តាល, ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ (មានដូចជា: អង់គ្លេស, បារាំង, អ៊ីតាលី, សហរដ្ឋអាមេរិក, និងជប៉ុន) ក៏បានចូលមកកាន់កាប់អតីតទឹកដីរបស់រុស្ស៊ីបានរយៈពេល ២ ឆ្នាំហើយទើបបានប្រគល់មកឱ្យរុស្ស៊ីវិញ។<ref>{{Cite book|title=With the "Die-Hards" in Siberia|last=Ward|first=John|publisher=Dodo Press|year=2004|isbn=1409906809|location=|pages=91}}</ref> ពេលនោះសហរដ្ឋអាមេរិកមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីថ្មីទេរហូតទាន់តែដល់ឆ្នាំ១៩៣៣។ ឯបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបវិញបានទទួលស្គាល់សហភាពសូវៀតតាំងពីដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩២០ មកម្លេះ ហើយថែមទាំងចាប់ផ្តើមធ្វើជំនួញជាមួយគ្នាទៀតផង បន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានអនុវត្ត[[គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ New Economic Policy (NEP))។{{citation needed|date=February 2019}} ==កេរ្តិ៍មរតក== [[File: Rīga, 1988.g. - panoramio.jpg|thumb|240px|ទិដ្ឋភាពក្នុងគំរបខួបបដិវត្តន៍ខែតុលានៅ[[រីកា]], សហភាពសូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨]] បដិវត្តន៍ខែតុលាគឺជាការចាប់ផ្តើមនៃរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តដំបូងបង្អស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ី, ហើយជាមហា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក។ ក្រោយមក, រុស្ស៊ីក៏បានក្លាយមកជា សសសស រុស្ស៊ី និងបន្ទាប់មកក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃសហភាពសូវៀត, ដែលចុងក្រោយត្រូវបានរំលាយនៅឆ្នាំ១៩៩១។ បដិវត្តន៍ខែតុលាបានធ្វើឱ្យឥទ្ធិពលនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តរីករាលដាលនៅជុំរិញពិភពលោកក្នុងសតវត្សទី២០។ បក្សកុម្មុយនិស្តមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមបង្កើតឡើងនៅតាមបណ្តាប្រទេសខ្លះៗបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩១៧ (ពោលគឺក្រោយបដិវត្តន៍ខែតុលា)។ សៀវភៅមួយចំនួនដូចជា''[[ថ្ងៃទាំងដប់ដែលធ្វើឱ្យកក្រើកពិភពលោក]]'', ដែលនិពន្ធដោយអ្នកយកព័ត៌មានជនជាតិអាមេរិកម្នាក់ឈ្មោះ[[ចន រីត (អ្នកសារព័ត៌មាន)|ចន រីត]]បានរៀបរាប់ពីដំណើរនៃបដិវត្តន៍ខែតុលានេះ។ លោក[[ឌីមីទ្រី សូស្តាកូវីក]]បាននិពន្ធភ្លេងមហោរីមួយហៅថា ''[[មហោរីទី២ (សូស្តាកូវីក)|មហោរីទី២]]''ដែលជាមហោរីតំណាងឱ្យបដិវត្តន៍ខែតុលា។ ខ្សែភាពយន្តអំពីបដិវត្តន៍ខែតុលាក៏មានដែរ។ ខ្សែភាពយន្តដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាងគេគឺ ''[[ខែតុលា: ថ្ងៃទាំងដប់ដែលធ្វើឱ្យកក្រើកពិភពលោក]]'' ដឹកនាំដោយលោក[[ហ្សឺជី អែសេនស្តែន]]និង[[គ្រីកូរី អាឡិកសាន់ដ្រូវ]]។ ពាក្យថា"តុលាក្រហម" ឫ"ខែតុលាពណ៌ក្រហម" (Красный Октябрь, ''Krasnyy Oktyabr'') ពេលខ្លះត្រូវបានប្រើជំនួសឱ្យបដិវត្តន៍ខែតុលា។ រោងចក្រដែកថែបមួយត្រូវបានសូវៀតដាក់ឈ្មោះឱ្យថា"តុលាក្រហម" ,<ref>Ivanov, Mikhail (2007). Survival Russian. Montpelier, VT: Russian Information Service. p. 44</ref> ហើយនិង[[ក្រាស៍នី អុកទីអាបា (ក្រុមហ៊ុនផលិតស្ករគ្រាប់)|រោងចក្រផលិតស្ករគ្រាប់មួយនៅមូស្គូ]]មួយទៀតដែលមានរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ៧ វិច្ឆិកា, គឺជាថ្ងៃគំរបខួបនៃបដិវត្តន៍តុលាបើយោងទៅតាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]], ហើយជាថ្ងៃបុណ្យជាតិរបស់[[សហភាពសូវៀត]]ចាប់ពីឆ្នាំ១៩១៨ មក ហើយបច្ចុប្បន្នវាជា[[ថ្ងៃឈប់សម្រាក]]នៅប្រទេស[[បេឡារុស]] និងតំបន់ទឹកដី[[ត្រាសនីទ្រីស]]។ ==មើលផងដែរ== *[[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]] *[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១៧–១៩២៣]] *[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]] *[[ការរំលាយចោលនៃសហភាពសូវៀត]] *[[ថ្ងៃបដិវត្តន៍ខែតុលា]] == អាគតដ្ឋាន == <references /> ==ឯកសារយោង== {{Refbegin}} *{{cite book |last=Acton |first=Edward |title=Critical Companion to the Russian Revolution |year=1997 |ref=harv }} *{{cite book |last=Ascher |first=Abraham |title=The Russian Revolution: A Beginner's Guide |url=https://archive.org/details/russianrevolutio0000asch |publisher=Oneworld Publications |year=2014 |ref=harv }} *{{cite book |last=Beckett |first=Ian F. W. |title=The Great war |year=2007 |publisher=Longman |edition=2 |isbn=978-1-4058-1252-8 |url=https://books.google.com/books?id=CMYbKgcAW88C |ref=harv }} *{{cite book |last=Bone |first=Ann (trans.) |title=The Bolsheviks and the October Revolution: Central Committee Minutes of the Russian Social-Democratic Labour Party (Bolsheviks) August 1917-February 1918 |year=1974 |publisher=Pluto Press |isbn=0-902818546 }} *{{cite book |last1=Bunyan |first1=James |last2=Fisher |first2=Harold Henry |author2-link=Harold Henry Fisher |year=1934 |title=The Bolshevik Revolution, 1917–1918: Documents and Materials |url=https://archive.org/details/bolshevikrevolut0000jame |location=Palo Alto |publisher=[[Stanford University Press]] |oclc=253483096 |ref=harv }} *{{cite book |last=Chamberlin |first=William Henry |title=The Russian Revolution |volume=I: 1917–1918: From the Overthrow of the Tsar to the Assumption of Power by the Bolsheviks'' |year=1935 |publisher=Old Classic |ref=harv }} *{{cite book |last=Figes |first=Orlando |title=A People's Tragedy: The Russian Revolution: 1891–1924 |publisher=Pimlico |url=https://books.google.com/?id=p6LzAgAAQBAJ |year=1996 |isbn=9780805091311 }} [https://archive.org/details/peoplestragedyhi00fige online free to borrow] *{{cite book |last=Guerman |first=Mikhail |title=Art of the October Revolution |year=1979 |ref=harv }} *{{cite book |last=Kollontai |first=Alexandra |author-link=Alexandra Kollontai |year=1971 |chapter=The Years of Revolution |chapterurl=http://www.marxists.org/archive/kollonta/1926/autobiography.htm#a100 |title=The Autobiography of a Sexually Emancipated Communist Woman |location=New York |publisher=[[Verlag Herder|Herder and Herder]] |oclc=577690073 |ref=harv }} *{{cite book |last=Krupskaya |first=Nadezhda |author-link1=Nadezhda Krupskaya |year=1930 |chapter=The October Days |chapterurl=http://www.marxists.org/archive/krupskaya/works/rol/rol26.htm |title=Reminiscences of Lenin |location=Moscow |publisher=[[Foreign Languages Publishing House (Soviet Union)|Foreign Languages Publishing House]] |oclc=847091253 |ref=harv }} *{{cite book |last=Luxemburg |first=Rosa |author-link=Rosa Luxemburg |others=Translated by [[Bertram Wolfe]] |year=1940 |origyear=1918 |title=The Russian Revolution |location=New York City |publisher=Workers Age |oclc=579589928 |ref=harv }} *{{cite book |last=Mandel |first=David |title=The Petrograd Workers and the Soviet seizure of power |url=https://archive.org/details/petrogradworkers00mand |url-access=registration |year=1984 |location=London |publisher=MacMillan |ref=harv }} *{{cite book |last=Pipes |first=Richard |title=Three "whys" of the Russian Revolution |url=https://books.google.com/books?id=mdqtQgAACAAJ |year=1997 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-77646-8 |ref=harv }} *{{cite book |last=Rabinowitch |first=Alexander |title=The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd |url=https://books.google.com/books/about/The_Bolsheviks_Come_to_Power.html?id=HzRiDJnTTG4C |year=2004 |publisher=Pluto Press |ref=harv |isbn=9780745322681 }} *{{cite book |last=Radek |first=Karl |author-link=Karl Radek |editor1-last=Bukharin |editor1-first=Nikolai |editor1-link=Nikolai Bukharin |editor2-last=Richardson |editor2-first=Al |editor2-link=Al Richardson (historian) |year=1995 |origyear=First published 1922 as "Wege der Russischen Revolution" |chapter=The Paths of the Russian Revolution |chapterurl=http://www.marxists.org/archive/radek/1922/paths/index.html |title=In Defence of the Russian Revolution: A Selection of Bolshevik Writings, 1917–1923 |location=London |publisher=Porcupine Press |pages=35–75 |isbn=1899438017 |oclc=33294798 |ref=harv }} *{{cite book |last=Read |first=Christopher |title=From Tsars to Soviets |url=https://archive.org/details/fromtsartosoviet0000read |year=1996 |ref=harv }} *{{cite book |last=Serge |first=Victor |author-link=Victor Serge |year=1972 |origyear=1930 |title=Year One of the Russian Revolution |location=London |publisher=[[Penguin Group|Penguin Press]] |oclc=15612072 |ref=harv }} *{{cite book |last=Service |first=Robert |title=A history of twentieth-century Russia |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1998 |isbn=0-674-40347-9 |ref=harv |url=https://archive.org/details/historyoftwentie00serv }} *{{cite book |last=Shukman |first=Harold, ed. |title=The Blackwell Encyclopedia of the Russian Revolution |year=1998 |quote=articles by over 40 specialists |ref=harv }} *{{cite book |last=Swain |first=Geoffrey |title=Trotsky and the Russian Revolution |publisher=Routledge |year=2014 |ref=harv }} *{{cite book |last=Trotsky |first=Leon |author-link1=Leon Trotsky |year=1930 |chapter=XXVI: FROM JULY TO OCTOBER |chapterurl=http://www.marxists.org/archive/trotsky/1930/mylife/ch26.htm |title=My Life |location=London |publisher=Thornton Butterworth |oclc=181719733 |ref=harv |title-link=My Life (Leon Trotsky autobiography) }} *{{cite book |last=Trotsky |first=Leon |author-link1=Leon Trotsky |others=Translated by [[Max Eastman]] |year=1932 |volume=III |title=The History of the Russian Revolution |location=London |publisher=[[Victor Gollancz Ltd|Gollancz]] |oclc=605191028 |ref=harv |title-link=History of the Russian Revolution }} * Wade, Rex A. "The Revolution at One Hundred: Issues and Trends in the English Language Historiography of the Russian Revolution of 1917." ''Journal of Modern Russian History and Historiography'' 9.1 (2016): 9-38. DOI: https://doi.org/10.1163/22102388-00900003 {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|October Revolution|បដិវត្តន៍ខែតុលា}} * Read, Christopher: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_russian_empire Revolutions (Russian Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531130511/https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_russian_empire |date=31 ឧសភា 2020 }}, in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * Peeling, Siobhan: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/july_crisis_1917_russian_empire July Crisis 1917 (Russian Empire)], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * [http://www.marxists.org/history/ussr/events/revolution/index.htm The October Revolution Archive] * [http://www.project-syndicate.org/commentary/medvedev4 Let History Judge Russia’s Revolutions], commentary by [[Roy Medvedev]], [[Project Syndicate]], 2007 * [https://web.archive.org/web/20110429023539/http://www.ilhs.tuc.gr/en/October%20Revolution%20and%20Logic%20of%20History.pdf October Revolution and Logic of History] * [http://maps.omniatlas.com/europe/19171201/ Maps of Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316061544/http://maps.omniatlas.com/europe/19171201/ |date=16 មីនា 2015 }} and [http://maps.omniatlas.com/russia/19171201/ Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321023843/http://maps.omniatlas.com/russia/19171201/ |date=21 មីនា 2015 }} at time of October Revolution at omniatlas.com * [https://libcom.org/library/the-bolsheviks-and-workers-control-solidarity-group How the Bolshevik party elite crushed the democratically elected workers and popular councils - soviets - and established totalitarian state capitalism]. [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការបះបោរបុលសេវិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រឹត្តិការណ៍ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការរំលាយចោលនៃចក្រភពរុស្ស៊ី]] aawy36j6gak1i9dpgkfocejhudejx9z 0 41755 342383 334679 2026-11-02T01:08:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342383 wikitext text/x-wiki {{ទំព័រគំរូ:របៀបរៀបរយ}} {{Infobox person | name = Dan Koehl | image = Elephant trainer Dan Koehl elephant Bonniface Victoria Falls 2005.jpg | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1959|10|28}} | birth_place = Stockholm | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = | other_names = | occupation = | boards =EEKMA, SARF | known_for = Elephant Encyclopedia | website = {{URL|elephant.se}} }}[[File:Dan Koehl.jpg|thumb|2001]] [[File:King Carl XVI Gustaf of Swedens two elephants Saonoi and Bua, with elephant trainer Dan Koehl, Kolmarden, 2008.jpg|thumb|2008]] លោក Dan Albert John Koehl (កើតនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែតុលាឆ្នាំ ១៩៥៩) ជាអ្នកថែរក្សាសត្វនៅក្នុងសួនសត្វ ជនជាតិបារាំងកាត់ស៊ុយអែត ជាអ្នកបង្ហាត់ដំរី និងជាអ្នកថែរក្សាសេះផងដែរ។ <ref>{{cite web |url= https://www.elephant.se/elephant_consultance_references.php|title=Elephant memories |last=Moss |first=Cynthia |date=17 December 1991 |website= www.elephant.se|access-date=2020-04-12}}</ref><ref>{{cite web|url=https://jimsmuse.wordpress.com/2008/09/22/elephant-keeper/|title=Elephant Keeper|date=September 23, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kulenforest.asia/index.html#our-team|title=Kulen Elephant Forest|website=www.kulenforest.asia|access-date=2020-06-03|archive-date=2020-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603063356/https://www.kulenforest.asia/index.html#our-team|url-status=dead|archivedate=2020-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603063356/https://www.kulenforest.asia/index.html#our-team}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.expressen.se/nyheter/kungens-elefantskotare-ska-radda-sambo/|title=Kungens elefantskötare ska rädda Sambo|website=www.expressen.se}}</ref> លោកក៏ជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅសព្វវចនាធិប្បាយអំពីដំរី ហើយគេបានពិពណ៌នាថាជា "អ្នកជំនាញម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកជំនាញដំរីល្បីៗឈ្មោះបំផុតនៅអឺរ៉ុប" ។ <ref>https://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=160&artikel=3286339</ref><ref>https://www.expressen.se/nyheter/kungens-elefantskotare-ska-radda-sambo/</ref> ==ជីវប្រវត្តិ== លោក Dan Koehl កើតនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥៩ នៅទីក្រុង Stockholm ប្រទេសស៊ុយអែត។ លោកបានចម្រើនវ័យនៅរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា សហរដ្ឋអាមេរិក និងនៅ Östermalm ក្នុងទីក្រុង Stockholm ដែលនៅទីនោះលោកបានសិក្សាផ្នែកជីវវិទ្យា នៅសាលាហាត់កាយសម្ព័ន្ធ Enskede gårds។ ក្រៅពីបានសិក្សាជាបន្តបន្ទាប់នៅសាកលវិទ្យាល័យ Stockholm និង Calle flare Teaterskola លោក Dan Albert John Koehl បានចាប់ផ្តើមអាជីពរបស់លោកជាអ្នកឃ្វាលចៀមសម្រាប់ហ្វូងស្តេចចៀម (Royal Herd of Sheep) នៅ Gärdet ក្នុងទីក្រុង Stockholm ក្រោយមកលោកក៏បានរៀនអនុវត្តហ្វឹកហាត់ធ្វើជាហ្មដំរីនៅសួនសត្វ Hannover, Hagenbecks Tierpark ក្នុងប្រទេសស្រីលង្កា និងឥណ្ឌា។ <ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/story/19900215-trichur-springs-to-life-with-majestic-elephants-in-their-caparisoned-glory-812372-1990-02-15|title=Trichur springs to life with majestic elephants in their caparisoned glory|first1=RAMESH MENON|last1=February 15|first2=1990 ISSUE DATE:|last2=February 15|first3=1990UPDATED:|last3=October 4|first4=2013 19:12|last4=Ist|website=India Today}}</ref><ref>Kanalen i Österåker och Vaxholm 3 oktober 2018</ref><ref>Kanalen i Österåker och Vaxholm 18 oktober 2018 - http://www.e-magin.se/paper/c5xn5n9z/paper/18#/paper/c5xn5n9z/18</ref> ==ប្រវត្តិការងារ== ចាប់តាំងពីចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ លោក Dan Koehl បានបម្រើការជាអ្នកថែរក្សាដំរី អ្នកថែរក្សាសេះ និងជាទីប្រឹក្សានៅសួនសត្វ ក្រុមសៀក និងកន្លែងចិញ្ចឹមសត្វផ្សេងៗទៀតនៅជុំវិញពិភពលោក។ ទីតាំងនៅអ៊ឺរ៉ុបរួមមាន Skansen, Cirkus Scott ឧទ្យានសត្វព្រៃ Borås, Tiergarten Schönbrunn, សួនសត្វ Dresden និង Zoolandia។ នៅ Parco Natura Viva មានឧទ្យានសត្វព្រៃ Kolmården ក្រុមសៀក Krone និង Tiergarten Walding សួនសត្វ Karlsruhe និងសួនសត្វទីក្រុង Prague។ ចំណែកនៅឯ Skansen មានការផ្អាកការចេញដំណើររបស់ដំរីពីក្រោល "Nika" និង "Shiva" ចំពោះការរស់នៅអន់ជាងនៅឯបរទេស លោកបានគិតចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការមួយ ដែលបានធ្វើឲ្យមានការជជែកវែកញែកទូទាំងប្រទេសលើ "សត្វដំរីជាទីស្រឡាញ់របស់រដ្ឋធានី Stockholm"។ ទោះបីជាត្រូវបានពិពណ៌នាដោយ Cynthia Moss នៅក្នុងសៀវភៅអនុស្សាវរីយ៍ជាមួយដំរី (Elephant Memories) ថា «ក្នុងចំណោមសត្វដែលត្រូវបានគេយកចិត្តទុកដាក់បំផុត និងមានជីវិតរីករាយបំផុត ដែលខ្ញុំមិនធ្លាប់បានឃើញ នៅក្នុងការជាប់ឃុំឃាំងបែបនេះ» បន្ទាប់ពីមានភាពចម្រូងចម្រាសជាច្រើន ដំរីនៅ Skansen ត្រូវបានដឹកជញ្ជូនទៅឧទ្យាន Cricket ប្រទេសអង់គ្លេស ដែលអាចប្រឈមមុខនឹងការស្លាប់មុនអាយុ។ <ref>{{cite web|url=https://apnews.com/df4d666380dc3127a272ab34b7d5396d|title=Attendant On Hunger Strike In Zoo, Demands Better Conditions For Animals|website=AP NEWS}}</ref><ref>''Sotarna'' (2014) by [[Ian Wachtmeister]], p. 115-119 <https://www.bokus.com/bok/9789187769030/sotarna/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028235755/https://www.bokus.com/bok/9789187769030/sotarna/ |date=2019-10-28 }}></ref><ref>{{cite web|url=https://www.svt.se/nyheter/lokalt/stockholm/vad-hande-med-elefanterna-pa-skansen|title=Skansen-elefanterna engagerade hela Sverige|first=Anders|last=Nordqvist|date=October 23, 2015|via=www.svt.se}}</ref>នៅឧទ្យានសត្វព្រៃ Kolmården លោក Dan Koehl ត្រូវបានគេចាត់ទុកដូចជា "ព្រះអង្គម្ចាស់គង្វាល" សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងដំរី " Boa " និង " Saonoi " ដែលព្រះបាទ Bhumibol Adulyadej ព្រះរាជានៃប្រទេសថៃបានបរិច្ចាគទៅឲ្យស្តេច Carl XVI Gustaf នៃប្រទេសស៊ុយអែត។ [១៣] ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ទីតាំងទូទាំងពិភពលោកបានរាប់បញ្ចូលទាំងបទពិសោធន៍អំពីដំរី និងសួនកម្សាន្ត Sondelani នៅប្រទេស Zimbabwe នៅមណ្ឌលកូនដំរីកំព្រា Pinnawala នៅក្នុងប្រទេសស្រីលង្កា និងមូលនិធិដំរី Airavata និងក្រុមហ៊ុនដំរីអង្គរ ដែលជាទីតាំងចុងក្រោយបង្អស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោក Dan Koehl បានចូលរួមចំណែកក្នុងការថែរក្សាសត្វ និងសត្វព្រៃជាច្រើននិងមូលនិធិអភិរក្សសត្វ ជាពិសេសដំរី រួមទាំងដំរីអាស៊ីដែលបានរងគ្រោះដោយសារសង្គ្រាម នៅមណ្ឌលកូនដំរីកំព្រា Pinnawala។ [១៧] [១៨] ក្នុងនាមជាអនុលេខាធិការប្រតិបត្តិនៃសមាគមអ្នកថែរក្សា និងគ្រប់គ្រងដំរីអឺរ៉ុប (EEKMA) ឆ្នាំ ១៩៩៨-២០០៨ លោកបានចូលរួមតាក់តែងគោលការណ៍ណែនាំស្តីពីសុវត្ថិភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងដំរី (២០០២) ។ [១៩] [២០] លើសពីនេះទៀតក្នុងនាមជានាវាចរដែលមានការអនុញ្ញាត លោក Dan Koehl បានបម្រើការជាអ្នកធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រសម្រាប់អ្នកស្ម័គ្រចិត្តកងទ័ពជើងទឹករបស់ប្រទេសស៊ុយអែត ក៏ដូចជាសម្រាប់គោលបំណងស៊ីវិលផងដែរ។ <ref>{{cite web|url=https://www.expressen.se/nyheter/en-ny-elefant-kung/|title=En ny elefant-kung|website=www.expressen.se}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.zoopraha.cz/aktualne/pohledem-reditele/8736-peticipe-hvezdy-na-pozadi|title=Pěticípé hvězdy na pozadí|website=Zoo Praha}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.airavata-cambodia.com/un-cambodge-sans-elephants/|title=Un Cambodge sans éléphants ? – Airavata Cambodia|access-date=2020-06-03|archivedate=2019-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191224002411/https://www.airavata-cambodia.com/un-cambodge-sans-elephants/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/lifestyle-around-ngos/foundation-aiming-preserve-kingdoms-elephant-heritage|title=The foundation aiming to preserve the Kingdom’s elephant heritage &#124; Phnom Penh Post|first=Pann|last=Rethea|website=www.phnompenhpost.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://walter-kilian.de/luckysama/projectluckysama.html|title=Project "Lucky Sama" in Pinnawela, Sri Lanka: About the three legged elephant Sama|website=walter-kilian.de}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ljustero.se/content/elefant-p%C3%A5-ljuster%C3%B6-torg|title=Elefant på Ljusterö torg &#124; LjusteröPortalen|website=www.ljustero.se|access-date=2020-06-03|archive-date=2020-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603063400/http://www.ljustero.se/content/elefant-p%C3%A5-ljuster%C3%B6-torg|url-status=dead|archivedate=2020-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603063400/http://www.ljustero.se/content/elefant-p%C3%A5-ljuster%C3%B6-torg}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.eekma.org/board.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080204094852/http://www.eekma.org/board.php|archivedate=2008-02-04|title=EEKMA Board|date=February 4, 2008|website=web.archive.org}}</ref><ref>https://elephantconservation.org/iefImages/2017/11/2006_Copenhagen_symposium.pdf{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> and has served as chairman for Swedish National Union of Aquaristic Societies (SARF).<ref name="SARFweb">{{cite web|title=Sveriges Akvarieföreningars Riksförbund SARF|url=http://www.sarfakvarist.se|last=Köhl|first=Dan|publisher=Sveriges Akvarieföreningars Riksförbund (SARF)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730131756/http://www.sarfakvarist.se/|archivedate=30 July 2016|accessdate=5 September 2018}}</ref><ref>[https://www.regeringen.se/4963ca/contentassets/3641df8152a34e38b70fbbd064957466/sveriges-akvarieforeningars-riksforbund.pdf Remissvar: Underlag för genomförande av EU-förordning om invasiva främmande arter]</ref> ==សៀវភៅសព្វវចនាធិប្បាយអំពីដំរី - Elephant Encyclopedia== ទន្ទឹមនឹងការបង្រៀនអំពីសួនសត្វ លោក Dan Koehl ក៏បានធ្វើការស្រាវជ្រាវខាងការងារសួនសត្វ ដើម្បីចងក្រងជាសៀវភៅសព្វវចនាធិប្បាយអំពីដំរីចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៥ ដែលរួមមានទាំងមូលដ្ឋានទិន្នន័យស្រាវជ្រាវធំបំផុតរបស់ពិភពលោកលើសត្វដំរីនីមួយៗ (និងមានការអត្ថាធិប្បាយលើសត្វនីមួយៗនៃសត្វដំរីទាំងមូល)។ [២១] [២២] [២៣] ដកស្រង់ដោយអ្នកសារព័ត៌មាន អង្គការ និងការងារវិទ្យាសាស្ត្រ [២៤] [២៥] មានការកត់សម្គាល់យ៉ាងច្បាស់ទាក់ទងនឹងវីរុស herpesvirus និងការវិវត្តនៃការលុបបំបាត់ជំងឺមហារីក។ <ref>''Elephant Encyclopedia'' - http://www.elephant.se</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dn.se/arkiv/nyheter/5-542-elefanter-finns-i-varldens-storsta-elefantdatabas-skapad-av-svensken-dan-kohl/|title=5 542|date=January 2, 2010|website=DN.SE}}</ref><ref>[https://offenesparlament.at/gesetze/J-BR_01375/ ]{{dead link|date=April 2020}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/41530218_Fecundity_and_population_viability_in_female_zoo_elephants_Problems_and_possible_solutions |title=(PDF) Fecundity and population viability in female zoo elephants: Problems and possible solutions |doi=10.1016/j.anireprosci.2008.10.019 |publisher=Researchgate.net |date= |accessdate=2020-04-12}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.semanticscholar.org/paper/Birth-statistics-for-African-(Loxodonta-africana)-Dale/74fe61fdf8548fba8240936a814c7c864aaf88cb#citing-papers|title=Birth statistics for African (Loxodonta africana) and Asian (Elephas maximus) elephants in human care: history and implications for elephant welfare. &#124; Semantic Scholar}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://europepmc.org/article/PMC/4535388|title=Europe PMC|website=europepmc.org}}</ref><ref>{{cite web |url=http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3040&context=edissertations |title=Peto's Paradox and the Evolution of CancerSuppression |publisher=repository.upenn.edu |date=July 1, 2014 |last=Caulin |first=Aleah |accessdate=2020-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108181428/http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3040&context=edissertations |archive-date=2020-01-08 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/23001198/Birth_statistics_for_African_Loxodonta_africana_and_Asian_Elephas_maximus_elephants_in_human_care_history_and_implications_for_elephant_welfare|title=Birth statistics for African ( Loxodonta africana ) and Asian ( Elephas maximus ) elephants in human care: history and implications for elephant welfare|first=Robert H. I.|last=Dale|journal=Zoo Biology|pages=n/a–n/a|via=www.academia.edu|accessdate=2020-06-03|archive-date=2019-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101152353/https://www.academia.edu/23001198/Birth_statistics_for_African_Loxodonta_africana_and_Asian_Elephas_maximus_elephants_in_human_care_history_and_implications_for_elephant_welfare|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.seattletimes.com/nation-world/how-we-did-it/|title=How we did it|first=Seattle Times|last=staff|date=December 1, 2012|website=The Seattle Times}}</ref><ref>{{cite web|url=https://asesg.org/PDFfiles/Gajah%20scanned%20BW/Gajah%2022%20%20July%202003.pdf?fbclid=IwAR3jY9sNZSCWNTSLK33eJMPhqnmYPlbLqKrGJWh3aOLJEWDTo_K6TkCmNBQ |title=GAJAH |publisher=asesg.org |date=2003 |accessdate=2020-04-12}}</ref> == តំណភ្ជាប់ដែលពាក់ព័ន្ធ == * [https://web.archive.org/web/20191211224922/https://www.elephant.se/ Elephant Encyclopedia] * [http://dankoehl.blogspot.com Weblog] == កំណត់ចំណាំ == {{Reflist|group="nb"}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Koehl, Dan}} jwy4bfg540jw5jpjzf89wi3keba3u2t 0 42594 342400 340841 2026-11-02T04:27:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342400 wikitext text/x-wiki = ម៉ែន ណាត (​Nath Men​) = ---- {{Short description|Cambodian advocator and social commentator}} {{Family name hatnote|lang=Cambodian|Men|Nath}} {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | image = [[File:Nath talks about Cambodia border 2021.jpg|thumb|Khmer]] | name = {{nobold|{{lang|km|[https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%82%E1%9E%93_%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%8F ម៉ែន ណាត]}}}} | alt = | caption = | honorific-suffix = | office1 = ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា The Cambodia Watchdog Council International (CWCI Cambodia) ប្រទេសន័រ​វែស | term_start1 = ១៤ ឧសភា ២០០៦ | term_end1 = បច្ចុប្បន្ន| | office2 = ប្រធាន​​សមាគម​​ពុទ្ធសាសនិកជន​ខ្មែរ (Khmer Buddhist Society Norway) ឬ​ជា​ភាសា​ន័រវែស (Khmer Buddhist Forening - KBF) | term_start2 = មករា ២០១១ | term_end2 = បច្ចុប្បន្ន| | office3 = អនុប្រធាន​វេទិកាពលរដ្ឋ (The People Forum) មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក | term_start3 = ១៥ ឧសភា ២០២២ | term_end3 = ខែធ្នូ ២០២៤ | office4 = ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​ភិបាល​នៃ ​ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ (the Student Movement for Democracy - SMD) រួច​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ជា ចលនា​ពលរដ្ឋ​ដើម្បី​ប្រជា​ធិបតេយ្យ (the People Movement for Democracy - PMD) | term_start4 = ៨ មិថុនា ២០២០ | term_end4 = ១៥ ឧសភា ២០២២| | birth_date = {{Birth date and age|1976|1|5|df=y}} | birth_place = [[ឃុំដូងខ្ពស់]], [[ស្រុកបូរីជលសារ]], [[ខេត្តតាកែវ]], [[កម្ពុជា]] | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|ពោះម៉ាយ|2020}} | children = ៣ | citizenship = {{flatlist| *សញ្ជាតិ​ន័រវែស }} | profession = អ្នកសង្គមវិជ្ជា (Sociologist);<br />អ្នកតស៊ូមតិ (Cambodian advocate);<br />អ្នកវិភាគនយោបាយសង្គម (Social and political commentator]); | alma_mater = (កម្រិតអនុបណ្ឌិត (Master grade))<br /> - សាកវិទ្យាល័យ UiA ([https://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Agder University of Agder] (UiA)), Norway;<br /> - សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Royal_University_of_Phnom_Penh Royal University of Phnom Penh]) កម្ពុជា;<br /> - វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​អប់រំ ([http://www.nie.edu.kh/en/ National Institute of Education]), កម្ពុជា | website = {{URL|cwcicambodia.net}} (in Khmer) | height = {{height|m=1.70|precision=0}} }} === ជីវប្រវត្តិ និង​ព័ត៌មាន​ផ្ទាល់ខ្លួន === {{short description|លោក ម៉ែន ណាត ជាមួយ​សកម្មភាព​តស៊ូ​មតិ​ដើម្បី​សេរីភាព​ប្រជាធិបតេយ្យ នៅកម្ពុជា}}លោក '''ម៉ែន ណាត''' ជាកូនកសិករ ក្នុងជីវភាព​គ្រួសារមធ្យម មានស្រុក​កំណើត​ នៅភូមិ​/​ឃុំដូងខ្ពស់ <ref>{{cite news |url=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%83%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%9F%E1%9F%8B |title=ឃុំដូងខ្ពស់ |publisher=ឃុំដូងខ្ពស់}}</ref> ស្រុក​​បុរីជលសារ <ref>{{cite news |url=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%80%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%87%E1%9E%9B%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A |title=ស្រុកបូរីជលសារ |publisher=ស្រុកបូរីជលសារ}}</ref> ខេត្ត​តាកែវ <ref>{{cite news |url=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C |title=ខេត្តតាកែវ |publisher=ខេត្តតាកែវ}}</ref>។ លោក​កើត​នៅថ្ងៃទី​១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៧៥ (បញ្ជីជាតិ​៖ ០៥ មករា ១៩៧៦) និងធំដឹងក្តី​ក្នុង​សម័យ​សង្គ្រាម។ លោក​ជា​កូន​បន្ទាប់​ពៅ ​ក្នុង​ចំណោម​បងប្អូន ៧​​នាក់ (ស្រី ៤​នាក់ ប៉ុន្តែ​បង​ប្រុស​អង្អស់​បាត់​ខ្លួន​ នៅក្រោយ​ខែ​មេសា ​ឆ្នាំ​១៩៧៥ និង ប្អូនស្រីពៅ មរណភាពដោយជំងឺ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨៨)។ ឪពុករបស់លោកឈ្មោះ ម៉ែន មនិន្ទ (Mèn, Monint) ហៅតា និន កើត​នៅ​ឆ្នាំ​​១៩២៨ (ឆ្នាំ​រោង) បាន​​ទទួល​​មរណភាព​​​ដោយ​ជរាភាព ថ្ងៃទី​​២៤ ខែ​​ឧសភា ឆ្នាំ​​២០០៦ ក្នុង​ជន្មាយុ ៧៨ឆ្នាំ។ ម្តាយមានឈ្មោះ អ៊ុក អូន (Ouk, Aun) កើត​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៣៦ (ឆ្នាំជួត) សព្វថ្ងៃ​​រស់នៅ​ភូមិ​ដូងខ្ពស់ ឃុំដូងខ្ពស់ ស្រុក​បូរីជលសា ខេត្តតាកែវ។ ក្នុងឋានៈជាជនភៀសខ្លួននយោបាយ លោកបានមក​ដល់​ប្រទេសន័រវែស (Norway) នៅពីថ្ងៃទី ២៦ ខែមករា ឆ្នាំ​២០០៦ ហើយ​បាន​​ទទួល​​​សញ្ជាតិន័រវែស នៅ​ឆ្នាំ​២០១៣។ លោកមានកូន ៣​នាក់ (កូនប្រុស​ច្បង និង ​​​​កូន​ស្រី ២​​នាក់)។ នៅប្រទេសនេះ លោក '''ម៉ែន ណាត''' ជាអ្នកដឹកនាំសហគមន៍ខ្មែរផង និង ​អង្គការ​ឃ្លាំមើល​សង្គម ដើម្បី​ប្រទេស​កម្ពុជា​ផង ដែល​រួមមាន​៖ - ​ជា​ប្រធាន​សមាគម​ពុទ្ធសាសនជន​ខ្មែរ (Khmer Buddhist Society ) <ref>{{cite news |url=https://khmerbuddhison.net/wp-content/uploads/2024/07/6ba4b-buddhism-kbf-2019-kh.pdf |title=អំពីព្រះពុទ្ធសាសនា |publisher=Khmer Buddhist Society, Norway |date=2019}}</ref> ដែល​ជា​សមាគម​លើក​ស្ទួយ​ប្រពៃណី​វប្បធម៌​ខ្មែរ សម្រាប់​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ <ref>{{cite news |url=https://khmerbuddhison.net/document/aboutus-kh/ |title=Khmer Buddhist Society Norway |publisher=Khmer Buddhist Society, Norway}}</ref>។ - ​ជា​ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា (Cambodia Watchdog Council International - CWCI Cambodia <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/interview-with-um-sam-an-about-cambodia-vietnam-border-10062019063959.html |title=បទសម្ភាសន៍​លោក ម៉ែន ណាត អ្នក​ឃ្លាំមើលកម្ពុជាអំពី​ការ​បោះ​បង្គោល​ព្រំ​ដែន​រវាង​កម្ពុជា និង​វៀតណាម |publisher=​វិទ្យុអាស៊ីសេរី (RFA Khmer) |date=October 6, 2019}}</ref>; <ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2024/08/08/15/39/76879/ |title=អ្នក​ឃ្លាំមើល​ថា​អ្នក​ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​បែក​កម្លាំង​សាមគ្គី​ជាតិ​ខ្មែរ​បន្ទាប់ពី​សម័យ ប៉ុល ពត គឺ​លោក ហ៊ុន សែន |publisher=សារព័ត៌មាន The Cambodia Daily |date=August 8, 2024}}</ref> មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ប្រទេស​ន័រវែស ចាប់តាំងពី​ឆ្នាំ​២០០៦។ - ជា​អនុប្រធានវេទិកាពលរដ្ឋ ចាប់​ពី​ឆ្នាំ​២០២២ ដល់​ដំណាច់​ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៤ (ដោយ​រំសាយ​ស្ថាប័ន​នេះ)។ វេទិកានេះ <ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2023/12/13/20/13/73075/ |title=លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត អះអាង​ថា​ទំនាក់ទំនង​រវាង​កម្ពុជា​និង​វៀតណាម នៅតែ​បន្ត​រឹងមាំ​ជានិច្ច |publisher=សារព័ត៌មាន The Cambodia Daily |date=December 13, 2023}}</ref> ជាអង្គការសិទ្ធិមនុស្ស ដែលមានមូលដ្ឋាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក រៀបចំ​ឡើង​ដើម្បី​លើក​ស្ទួយ​វិស័យ​សិទ្ធិមនុស្ស ប្រជាធិបតេយ្យ និង​ទឹកដី​ជាតិ​នៅ​​ប្រទេស​​កម្ពុជា។ ស្ថាប័ននេះ មាន​ឈ្មោះ​ដើម​ថា ចលនានិស្សិតដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ លោកក៏ជា​ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃ ចលនានិស្សិតនេះ ពីឆ្នាំ​២០២០ ដល់ឆ្នាំ២០២២ <ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2021/04/16/14/26/53087/ |title=ក្រុមអ្នកតស៊ូមតិថា មេដឹកខ្មែរ ជាមេដឹកនាំទំនើង ខ្វល់តែពីអំណាច និងខ្វះទស្សនវិស័យវែងឆ្ងាយ |publisher=សារព័ត៌មាន The Cambodia Daily |date=April 16, 2021}}</ref>។ === '''ប្រវត្តិការសិក្សា''' === លោក '''ម៉ែន ណាត''' ចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាវត្តខ្នារកកោះ នៅឆ្នាំ១៩៨២ និងបន្តរៀនអនុវិទ្យាល័យដូងខ្ពស់ ឃុំដូងខ្ពស់ ស្រុកបូរីជលសារ ខេត្តតាកែវ នៅឆ្នាំ១៩៨៦។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់ការសិក្សា នៅវិទ្យាល័យ​ព្រៃ​សណ្តែក ស្រុក​ទ្រាំង ខេត្តតាកែវ នៅឆ្នាំ១៩៩៥ លោកបន្ត​ការសិក្សា​នៅទីក្រុង​​ភ្នំពេញ ថ្នាក់​​បរិញ្ញាប័ត្រ នៅ​មហាវិទ្យាល័យ​​​សង្គមវិជ្ជា ជំនាន់​​ទី៣ (១៩៩៦-២០០០) នៃ​សាកល​វិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ <ref>{{cite news |url=https://www.rupp.edu.kh/ |title=សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ (Royal University of Phnom Penh) |publisher=សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ}}</ref>។ លោក ក៏​បាន​​បញ្ចប់​​បរិញ្ញាប័ត្រ​បូក១ នៅមហា​វិទ្យាល័យ​​គរុកោសល្យ (ក្រោយ​មក​ប្តូរ​ឈ្មោះ​មក​ជា វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​អប់រំ) ឆ្នាំ​២០០១ ជាសាស្ត្រាចារ្យ ឬក្រូបង្រៀន ផ្នែក​គរុកោសល្យ និង​ចិត្តវិទ្យា <ref>{{cite news |url=http://www.nie.edu.kh/ |title=វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​អប់រំ (Nationnal Institute of Education) |publisher=វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​អប់រំ}}</ref>។ ប្រវត្តិការសិក្សា លោក​ជាសិស្សពូកែ តាំងពីថ្នាក់បឋមសិក្សា ហើយលោក បានប្រឡង​ជាប់ចូល​មហាវិទ្យាល័យ ចំនួន ២ កាលនោះគឺ សង្គមវិជ្ជា និង ជំនាញ​មន្ទីរពិសោធន៍ នៅ​វិទ្យាស្ថាន​ស្រាវជ្រាវ​សុខាភិបាល (​ហៅ​ថា ​សាលា​ពេទ្យរ៉ុស្ស៊ី)។ ប៉ុន្តែលោក មិន​​បាន​ជ្រើសរើស​​មុខវិជ្ជា​​​ផ្នែក​​​មន្ទីរពិសោធន៍ នៅ​សាលា​ពេទ្យ​ទេ។ ក្រៅពីនេះ លោក​បាន​សិក្សា​វគ្គ​បណ្តុះ​បណ្តាល​​​ជំនាញ​​មួយ​​ចំនួន​​​ទៀត ដូចជា ផែ្នករដ្ឋបាលទូទៅ, ច្បាប់, ភាពជា​អ្នកដឹកនាំ, ទំនាក់ទំនងការទូត និង វិទ្យាសាស្រ្ត​ន​យោបាយ​។ នៅប្រទេសន័រវែស លោក​បានបញ្ចប់បរិញ្ញាប័ត្រ​ជាន់ខ្ពស់ ផ្នែក​វិទ្យាសាស្រ្ត​អប់រំ នៅ​​​សាកល​​វិទ្យាល័យ​​​អាហ្គ័រឌើរ៍ (University of Agder - UiA) <ref>{{cite news |url=https://www.uia.no/english/ |title=Universitetet i Agder |publisher=Universitetet i Agder, Norway}}</ref> ឆ្នំា២០១៣។ === ប្រវត្តិភៀសខ្លួននយោបាយ === មុន​ពេល​ទៅ​ដល់​ប្រទេស​ន័រវែស លោក '''ម៉ែន ណាត'''<ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/mennath-letter-cambodia-daily2006-kh/ |title=Document: Letter of Mr. Men Nath with strong commitment on Cambodia – to The Cambodia Daily |work=cwcicambodia.net |publisher=Cwci Cambodia |date=October 15, 2023 |accessdate=January 2, 2024}}</ref> បាន​ភៀស​ខ្លួន​ចាក​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ប្រទេស​កម្ពុជា ជាមួយ​សហការី ៣ នាក់​ទៀត នៅ​ថ្ងៃទី​១៤ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៥ ចំពេល​ដែល​លោក​នាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ប្រកាសជាផ្លូវការ នៅ​ក្នុង​កិច្ចប្រជុំ​ក្រុមប្រឹក្សា​អភិវឌ្ឍកម្ពុជា ក្បែរវត្តភ្នំ បញ្ជា​ឲ្យ​កងកម្លាំង​​សមត្ថកិច្ច​ តាមខ្លួនសមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា ៤ ​នាក់ ដែល​រួមមាន លោក '''រ៉ុង ឈុន''' ប្រធាន​សមាគម​គ្រូបង្រៀន​កម្ពុជា​ឯករាជ្យ, លោក '''ជា មុន្នី''' ប្រធាន​សហជីព​សេរី​កម្មករ​កម្ពុជា, លោក '''ម៉ែន ណាត''' ប្រធាន​សមាគម​មន្ត្រី​រាជការ​កម្ពុជា និង​លោក '''អៀ ចាន់ណា''' អគ្គលេខាធិការរង​នៃ​ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​ប្រជា​ធិបតេយ្យ។ មូលហេតុ គឺ​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា ចុះ​ហត្ថលេខា​រួមគ្នា នៅថ្ងៃទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៥ ទៅ​លើ​​​សេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយ ​​ដើម្បី​ប្រឆាំង​ជំទាស់ '''សន្ធិសញ្ញាព្រំដែនបំពេញបន្ថែម'''<ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/wp-content/uploads/2019/10/e19e9fe19e93e19f92e19e92e19eb7e19e9fe19e89e19f92e19e89e19eb6e19e94e19f86e19e96e19f81e19e89e19e94e19e93e19f92e19e90e19f82e19e98-e19e9ae19e9ce19eb6e19e84e19e80e19e98e19f92e19e96e19ebbe19e8.pdf |title=The Supplemental Border Treaty 2005 (in Khmer)}}</ref> ដែលលោក​នាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន និង​ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​វៀតណាម បានធ្វើឡើងនៅ​ថ្ងៃទី​១០ ខែ​​តុលា ដែល​ផ្តល់ច្ចាប័ន​ទទួល​ស្គាល់​ឡើង​វិញ​​នូវ​ សន្ធិសញ្ញា​កំណត់​ដែន​រដ្ឋ​ឆ្នាំ​១៩៨៥ ជា​សន្ធិសញ្ញា​ខុស​ច្បាប់ ផ្ទុយ​ពី​​មាត្រា​២ និង​មាត្រា​៥៥ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ​កម្ពុជា ឆ្នាំ​១៩៩៣ ហើយ​និង ផ្ទុយ​ពី​កិច្ចព្រមព្រៀង​ទីក្រុង​ប៉ារីស ឆ្នាំ​១៩៩១ ដែលជាលិខិតូបករណ៍អន្តរជាតិ។ ពេល​នោះ លោក '''ជា មុន្នី''' មិន​នៅកម្ពុជា​ទេ នៅ​ពេលដែលលោក ហ៊ុន សែន ប្រកាសចាប់ខ្លួន។ លោក មុន្នី​ បានចូលរួម​ប្រជុំ​ជាមួយ​សហជីព​អន្តរជាតិ នៅ​ប្រទស​អង់គ្លេស រួច​ហើយ​ទៅ​កាន់​ទីក្រុង​ប៉ារីស ប្រទេស​បារាំង ស្នាក់នៅ​ជាមួយ​មិត្តភក្ត្រ​របស់​លោក​មួយ​រយៈ គឺ​លោក '''សូ ចាន់តារា''' ដែល​ជា​អតីត​អ្នក​ភៀស​ខ្លួន​នយោបាយ ១​រូប​ដែរ។ លោក ជា មុន្នី បាន​វិល​ត្រឡប់​ទៅ​កម្ពុជា​វិញ នៅ​ថ្ងៃទី ០១ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​២០០៦ ក្រោយ​​ពេល​ស្ថានភាព​នយោបាយ​កម្ពុជា បាន​ធូរ​ស្រាល​ជាង​មុន​បន្តិច<ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/supporters-welcome-chea-monys-return-at-phnom-penh-airport-52279/ |title=Supporters Welcome Chea Mony’s Return at Phnom Penh Airport |publisher=The Cambodia Daily |date=February 2, 2006 |accessdate=February 2, 2006 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>។ ព្រឹក​ព្រហាម ថ្ងៃទី១៤ ខែ​តុលា​៖ នៅ​តាមផ្លូវ​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​កាន់​​ព្រំដែនខ្មែរ​-​ថៃ លោក '''រ៉ុង ឈុន'''<ref>{{cite news |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rong_Chhun |title=Rong Chhun}}</ref> លោក '''ម៉ែន ណាត''' លោក '''ឆាំ ឆានី''' និងលោក '''អៀ ចាន់ណា''' បាន​ស្នាក់​នៅ​តំបន់​ព្រំដែន ១​យប់ ដោយ​​មាន​ភ្នាក់ងារ​អង្គការ​សិទ្ធិមនុស្ស​អន្តរជាតិ និង ភ្នាក់ងារ​​​អង្គការ​សហ​ប្រជាជាតិ UNHCR ជួយ​បង្ហាញ​ផ្លូវ​ផង។ ថ្ងៃទី​១៥ ខែ​តុលា​ ឆ្នាំ​២០០៥ អ្នកទាំង ៤​នាក់ បាន​ឆ្លង​ព្រំដែន​ចូល​ប្រទេស​ថៃ តាម​មធ្យោបាយ​ពិសេស ព្រលឹងចុងសក់។ ប៉ុន្តែជាអកុសល លោក '''រ៉ុង ឈុន''' ត្រូវបានអាជ្ញាធរខ្មែរ ចាប់ឃាត់ខ្លួន នៅ​ពេល​លោក កំពុង​ឆ្លង​ព្រំដែន​ប៉ោយប៉ែត ចំណុច​ផ្សារឡុងគ្លឿ រួច​បញ្ជូនលោក​ តាម​យន្តហោះ​​កន្ទុំរុយ ត្រឡប់​ទៅ​ភ្នំពេញ​វិញ ដើម្បី​ដាក់​ពន្ធនាគារ​យ៉ាង​អយុត្តិធម៌។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី លោក​ត្រូវ​ដោះលែង​ នៅ​ថ្ងៃទី​១៨ ខែ​​មករា ឆ្នាំ​​២០០៦ គឺ​ដោះ​លែង​ជាមួយ​អ្នកទោស​មនសិការ​​ល្បីៗ​ដទៃ​ទៀត រួមមាន​លោក '''កឹម សុខា''' លោក '''យេង វីរៈ''' លោក '''ម៉ម សូណង់ដូ''' និងលោក '''ប៉ា ងួនទៀង''' នៅ​ក្រោមសម្ពាធ​ពី​សហគមន៍​​អន្តរជាតិផង និង​ ក្រោម​ហេតុផល​ផ្សះផ្សា​ជាតិ​ផង។ បន្ទាប់​ពី​ឆ្លង​ផុត​ព្រំដែន​ លោក '''ម៉ែន ណាត''' លោក '''ឆាំ ឆានី''' និងលោក '''អៀ ចាន់ណា''' បន្តដំណើរ​តាម​ម៉ូតូរឺម៉កផង និង​​រថយន្តក្រុង​ផង ទៅ​កាន់​​ទីស្នាក់ការ​​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ (UN) នៅ​ទីក្រុងបាកក ប្រទេសថៃ។ ប៉ុន្តែលោក '''ឆាំ ឆានី''' ត្រូវ​បានប៉ូលីសថៃ ឆែក​ឆេ និង​ ចាប់​ខ្លួន​​ពី​បទឆ្លងដែន​ចូល​ប្រទេស​ថៃ​ដោយ​ខុស​ច្បាប់ នៅពេលរថយន្តក្រុង នៅ​ទីរួម​ខេត្តសាកែវ រួច​បញ្ជូន​ទៅ​កាន់​ព្រំដែន​ខ្មែរ​វិញ។ ចំណែក​លោក '''ម៉ែន ណាត''' និងលោក '''អៀ ចាន់ណា''' បាន​ទៅ​ដល់​ទីក្រុង​បាងកក ដោយ​សុវត្ថិភាព នៅ​ល្ងាចថ្ងៃ​ដដែល​។ នៅ​ល្ងាច​ថ្ងៃទី​១៦ ខែ​តុលា លោក '''ឆាំ ឆានី''' បាន​ទៅ​ដល់​ទីក្រុង​បាងកក​ដោយ​សុវត្ថិភាព​ដែរ បន្ទាប់ពីអាជ្ញាធរថៃ ឃុំខ្លួន ១យប់​ ជាមួយ​ពលករ​ខ្មែរ​ដទៃ​ទៀត ខណៈ​ពេល​ភ្នាក់ងារ​អង្គការ​សិទ្ធិមនុស្ស​អន្តរជាតិ ជួយ​សម្រប​សម្រួល​ជាមួយ​មន្ត្រី​អាជ្ញាធរ​ថៃ។ ពេលនោះ លោក '''ម៉ែន ណាត''' ជាមួយ​សហការី​ ២រូប​ទៀត គឺ​លោក '''ឆាំ ឆានី''' និង​លោក '''អៀ ចាន់ណា''' ​ត្រូវ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​យកចិត្ត​ទុក​ដាក់​ជាពិសេសស​ ពី​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ (UN) នៅ​ទីក្រុង​បាងកក។ លោក និងលោក ចាន់ណា រស់នៅក្នុងទីក្រុង​នេះ រយៈពេល ៣​ខែ ដោយ​ផ្លាស់ប្តូរទីតាំង ៦​លើក ដើម្បីសុវត្ថិភាព<ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/hok-lundy-thais-will-try-to-arrest-critics-63826/ |title=Hok Lundy: Thais Will Try to Arrest Critics |publisher=The Cambodia Daily |date=November 5, 2005 |access-date=ធ្នូ 13, 2024 |archive-date=ឧសភា 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523103058/https://english.cambodiadaily.com/news/hok-lundy-thais-will-try-to-arrest-critics-63826/ |url-status=dead }}</ref> ដោយ​ប្តូរ​ឈ្មោះ និង​ប្តូរ​ឋានៈ​ខ្លួន ថាជានិស្សិត មក​ពី​ឥណ្ឌា​ សាំងហ្កាពួរ និង​ឥណ្ឌូនេស៊ី ដើម្បី​រួច​ផុត​ពី​ការ​តាមយាយីរបស់​ក្រុម​ចារកិច្ច​នៃ​រដ្ឋាភិបាល លោក ហ៊ុន សែន។ ដោយឡែក លោក '''ឆាំ ឆានី''' រស់នៅទីក្រុងបាងកក ១ខែ ក៏​ចាក​ចេញ​ទៅ​រស់នៅ​ប្រទេស​ន័រវែស នៅ​ចុង​ខែ​វិច្ឆិកា។ ចំពោះ​លោក '''ម៉ែន ណាត''' និង​លោក '''អៀ ចាន់ណា''' ត្រូវ​បាន​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជានៃ​លោក ហ៊ុន សែន និង​រដ្ឋាភិបាលថៃ នៃ​លោក '''ថាក់ស៊ីន ស៊ីណាវ៉ាត្រា''' ដាក់បញ្ចូល​ក្នុងបញ្ជីតាមចាប់ខ្លួន ពីបទញុះញង់ឲ្យប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋ។ នៅថ្ងៃទី​១៥ ខែមករា ឆ្នាំ​២០០៦ លោក និងលោក ចាន់ណា បាន​តែង​ខ្លួន​ជា​កម្មករនេសាទ ប្រើ​ឯកសារ​ជា​អ្នកនេសាទ ក៏​បន្ត​ភៀស​ខ្លួន​តាម​​សមុទ្រ ទៅ​កាន់ទីក្រុងកូឡាឡាំពួរ ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី។ មុន​ពេល​ទៅ​ដល់​ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី ពួក​គេ​បាន​ចាកចេញ​ពីពី​ទីក្រុង​បាងកក ជាមួយ​រថយន្តមួយ​គ្រឿង ដែល​ធ្វើ​ទេសចរណ៍​ជាលក្ខណៈគ្រួសារ រួច​ស្នាក់​នៅ​តាម​ផ្លូវ​រយៈ​ពេល ២​​យប់ នៅ​សហគមន៍​ថៃ​-​អ៊ីស្លាម ខេត្ត​ភាគ​ខាង​ត្បូង​នៃ​ប្រទេស។ ពិតជាមានការលំបាកណាស់ ​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្លង​​ព្រំដែន នៅ​​តំបន់​​ជម្លោះ រវាងខេត្ត​ថៃ​អ៊ីស្លាម​ភាគ​ខាង​ត្បូង និងរដ្ឋាភិបាលថៃ។ ស្ត្រី និងគ្រួសារគាត់ ដែលជូនដំណើរលោក '''ម៉ែន ណាត''' និងលោក '''អៀ ចាន់ណា''' បាន​ឲ្យ​លុយទមេ​ទាហាន​ឈរជើង នៅ​តំបន់​ជម្លោះ (​ពុករលួយ​) ដើម្បី​ឆ្លង​ចូល​ទៅ​ខេត្ត​ភាគ​ខាងត្បូង​ជាស្ថាពរ។ អ្នក​ជូន​ដំណើរ​នេះ មាន​កិច្ច​សហការ​ជិត​ស្និទ្ធ​ជាមួយ​ភ្នាក់ងារ​នៃ​អង្គការ​សិទ្ធិមនុស្ស​អន្តរជាតិ​។ ទៅ​ដល់ទីក្រុងកូឡាឡាំពួរ អ្នកទាំងពីរ បាន​ស្នាក់នៅ​ផ្ទះ​និស្សិត​មួយ ក្នុង​រយៈ​ ១០​ថ្ងៃ ដើម្បី​រង់ចាំ​ទិដ្ឋាកា​ពិសេស​ មុន​ពេល​បន្ត​ដំណើរ​ទៅកាន់​ប្រទេសន័រវែស តាំ​ង​លំនៅ​អចិន្ត្រៃយ៍។ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នៅទីក្រុងកូឡាឡាំពួរ អ្នកទាំងពីរ បាន​ជួប​ប្រាស្រ័យ​ជាមួយ​អ្នក​នយោបាយ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ សកម្មជន​និស្សិត និង ​អង្គការ​សង្គម​ស៊ីវិល​មួយ​ចំនួន ដើម្បី​​រក​អន្តរាគមន៍ ជំរុញ​ការ​​ស្តារ​ស្ថានភាព​នយោបាយ​កម្ពុជា​។ អ្នកទាំងពីរ បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​​កូឡាឡាំពួរ នៅ​ព្រលប់​ថ្ងៃទី ​២៥ ខែ​មករា ឆ្នាំ២០០៦ ហើយ​ដល់​ទីក្រុងគ្រីស្ទានសាន់ ​ប្រទេសន័រវែស នៅ​ព្រឹក​ថ្ងៃទី​ ២៦ ខែ​​មករា ជាទឹកដី​ពោរ​ពេញ​ដោយ​គំនរ​ទឹកកក ពណ៌​ស​ក្បុស ក្រាល​លើ​ដី​គ្រប់​ទីកន្លែង សូម្បី​តែ​ដៃ​សមុទ្រ​ក៏​កក​ដែរ។ === '''ការងារតស៊ូមតិ​ដើម្បី​កម្ពុជា''' === នៅប្រទេ​ស​​ន័រវែស​​​សព្វថ្ងៃ​ លោក '''ម៉ែន ណាត''' <ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/2017/08/09/men-nath-biography/ |title=ជីវប្រវត្តិសង្ខេប៖ លោក ម៉ែន ណាត ពី​កូន​កសិករ ក្លាយជាបញ្ញវន្ត និង​ជា​​អ្នកជាតិនិយម |publisher=The Cambodia Watchdog Council International (Cwci Cambodia) |date=August 2017}} </ref> ​ជា​​អ្នក​ដឹកនាំ​​សហគមន៍​ខ្មែរ ជា​​ប្រធាន​​​'''សមាគម​​​ពុទ្ធសាសនិក​ជន​​ខ្មែរ''' ដែល​​​ជា​​សមាគម​​​លើក​​​ស្ទួយ​​​ប្រពៃណី​​​វប្បធម៌​​​ខ្មែរ សម្រាប់​​ពលរដ្ឋ​​ខ្មែរ​​នៅ​​ក្នុង​​ប្រទេស​​នេះ។ ក្រៅពីនេះ លោក​​ក៏​​ជា​​ប្រធាន​​'''ក្រុមប្រឹក្សា​​ឃ្លាំមើល​​កម្ពុជា''' មាន​​មូលដ្ឋាន​​នៅ​​ប្រទេស​​ន័រវែស <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/observers-say-hun-manet-should-do-good-merit-through-political-tolerance-05312024060454.html |title=អ្នកឃ្លាំមើល​ថា លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត គួរ​ធ្វើបុណ្យ​តាម​ការ​អត់ឱន​នយោបាយ |publisher=RFA Khmer |date=May 31, 2024}} </ref> ប៉ុន្តែធ្វើការងារ​ដោយផ្អែកលើមូលដ្ឋានគ្រឹះ ក្នុងការ​តស៊ូមតិ ស្តារប្រក្រតីភាពសិទ្ធិមនុស្ស និង​លទ្ធិ​ប្រជាធិបតេយ្យ នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ជាមួយគ្នានេះ លោកជាអនុប្រធានវេទិកាពលរដ្ឋ<ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2024/01/22/18/39/73600/ |title=សហព័ន្ធ​សហជីព​សេរី​កម្មករ​បន្ត​ស្នើ​ឱ្យ​សមត្ថកិច្ច​ស្រាវជ្រាវ​វែក​មុខ​ឃាតករ​ពិត​បាញ់​សម្លាប់​លោក ជា វិជ្ជា កាលពី​២០​ឆ្នាំ​មុន |publisher=The Cambodia Daily |date=June 22, 2024}} </ref> ដែលមានឈ្មោះដើមថា «ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ» ដែល​​មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ដើម្បី​​​លើក​​ស្ទួយ​​វិស័យ​​សិទ្ធិមនុស្ស ប្រជា​ធិបតេយ្យ និង​​ទឹកដី​ជាតិ នៅ​​​ប្រទេស​​​កម្ពុជា។ គួរកត់សម្គាល់ថា លោកធ្លាប់ជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ​ ចលនានិស្សិតដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ ដែលត្រូវបាន​បង្កើតឡើងតាំងពី ថ្ងៃទី​០២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨ ដើម្បី​ប្រឆាំង​នឹង​ភាពអយុត្តិធម៌ ក្នុង​ការ​បោះឆ្នោត​ជាតិ​នៅកម្ពុជា នា​ខែកក្កដា ឆ្នាំ​១៩៩៨។ ចលនា​និស្សិតនេះ បានរៀបចំ​ឡើង​វិញ <ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2020/06/21/17/35/48731/ |title=ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ​ជំរុញ​ឱ្យ​អ្នកនយោបាយ​តម្កល់​ផលប្រយោជន៍​ជាតិ ទាមទារ​ឱ្យ​វៀតណាម​ប្រគល់​ដី​ដែល​ខ្លួន​ឈ្លានពាន​មកវិញ |publisher=The Cambodia Daily |date=June 21, 2020}} </ref> ​ប្រកាស​​ដំណើរ​ការ​ កំណើត​ទី២ នៅ​​ថ្ងៃទី​​០៧ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​២០២០ ដោយ​ដាក់​ចេញ​សកម្មភាព​តស៊ូ​មតិ លើ​វិស័យ​សិទ្ធិ​មនុស្ស លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ បូរណភាព​ទឹកដី​ខ្មែរ និង​យុត្តិធម៌សង្គម នៅកម្ពុជា <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/student-movement-call-on-government-to-withdraw-from-cambodia-vietnam-lao-triangle-development-project-12152020204139.html |title=ចលនា​និស្សិត​​ស្នើ​រដ្ឋាភិបាល ឱ្យ​​ដក​ខ្លួន​ពី​គម្រោង​​អភិវឌ្ឍ​ន៍​តំបន់​ត្រីកោណ​ ​កម្ពុជា​ ​វៀតណាម និង​ឡាវ |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=December 15, 2020}} </ref>។ ក្នុងតួនាទីដែល​​មាន​​ការ​​ទទួល​​ខុស​ត្រូវ​​ខ្ពស់ លោក​ ម៉ែន ណាត ដឹកនាំ​សហគមន៍​ខ្មែរ​នៅ​ប្រទេស​ន័រវែស បាន​​ជោគជ័យ​​គួរ​ឲ្យ​កត់​សម្គាល់​​ក្នុង​​រយៈ​​ពេល​ជា​ច្រើន​​ឆ្នាំ​មក​នេះ គួប​​ផ្សំ​​នឹង​​ការ​ចូល​រួម​ជ្រោម​ជ្រែង​ពី​បង​ប្អូន​ខ្មែរ​ក្នុង​សហគមន៍​ផង គិត​មក​ត្រឹម​​ឆ្នាំ​២០២៤។ លោកធ្លាប់ជា​​មន្រ្តី​រាជការ​នៃ​​ការិយាល័យ​​កំណត់​ហេតុ នាយកដ្ឋាន​​នីតិ​វិធី រដ្ឋសភា​ជាតិ ពី​​ឆ្នាំ​​១៩៩៩ ដល់​ឆ្នាំ​២០០៦។ ពេល​នោះ លោក​ក៏​បាន​រៀបចំ​​សមាគម​មន្រ្តីរាជការ​​កម្ពុជា នៅ​ឆ្នាំ​​២០០៤ ដែល​មាន​​ឈ្មោះ​ពេញ​ថា '''សមាគម​មន្រ្តី​​រាជការ​ឯករាជ្យ​កម្ពុជា''' (Cambodia Independent Civil-servants Association – CICA) <ref>{{cite news |url=https://cwcinternational.wordpress.com/about/ |title=Report: Cambodia Watchdog Council International |publisher=Cambodia Watchdog Council International (CWCI Cambodia) |date=May 24, 2006}} </ref> ក្នុង​គោល​​បំណង​​​លើក​​ស្ទួយ​លក្ខខណ្ឌ​​មន្រ្តី​រាជការ ជីវភាព​មន្រ្តី​រាជការ និង​សិទ្ធិ​មនុស្ស។ លោក ជា​​អ្នកដឹកនាំ​​សមាគម​នេះ រហូត​ដល់​ឆ្នាំ ២០០៦ គឺ​​​ក្រោយ​​​​ពេល​​ភៀស​ខ្លួន ទៅ​​កាន់​​ប្រទេស​​ន័រវែស (Norway) ក្នុង​រឿង​​​ប្រឆាំង​ជំទាស់ «សន្ធិសញ្ញា​​ព្រំដែន​​បំពេញ​បន្ថែម ឆ្នាំ​២០០៥» តាម​រយៈ​​សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​​មួយ <ref>{{cite news |url=https://www.hrw.org/news/2005/10/18/cambodia-prime-minister-moves-crush-dissent |title=Dissent |publisher=Human Rights Watch |date=October 18, 2005}} </ref> ផ្សាយ​នៅ​ថ្ងៃទី​១១ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៥ បន្ទាប់​ពី​លោក​នាយក​រដ្ឋមន្រ្តី ហ៊ុន សែន ​ចុះ​ហត្ថលេខា​​លើ​​សន្ធិ​សញ្ញា​​នោះ ជាមួយ​នាយក​រដ្ឋមន្រ្តី​វៀត​ណាម នៅ​ថ្ងៃទី​១០ ខែ​តុលា។ ការ​​ប្រឆាំង​​ជំទាស់​​សន្ធិសញ្ញា​​នោះ ធ្វើ​ឡើង​ក្នុងនាម​​ជា​​សមាជិក​​នៃ ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា ដែល​​ចុះ​ហត្ថលេខា​ដោយ​លោក ម៉ែន ណាត និង​​ក្រុម​ការងារ ៣ រូប​ទៀត <ref>{{cite news |url=https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/08/asa230062005en.pdft |title=Open letter on the occasion of International Human Rights Day 2005 raising concern about the state of freedom of expression in the Kingdom of Cambodia |publisher=Amnesty International |date=December 10, 2005}} </ref>; <ref>{{cite news |url=https://www.licadho-cambodia.org/articles/20051201/32/index.html |title=Pressure on freedom of expression continues amid climate of fear |publisher=LICADHO |date=December 1, 2005}} </ref>។ កាលនៅជានិស្សិត លោក ម៉ែន ណាត បាន​ក្លាយ​​ជា​យុវជន​ឆ្នើម និង​​ជា​​មេដឹកនាំ ក្នុង​​ចំណោម​​​មេដឹកនាំ​នៃ ចលនា​និស្សិត​​ដើម្បី​​លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ (Students’ Movement for Democracy – SMD) តាំង​ពី​ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ​​១៩៩៨ ដែល​ជា​ក្រុម​​យុវជន​ជាតិនិយម តស៊ូ​ប្រឆាំង​​នយោបាយ​​ដឹកនាំ​​របស់​រដ្ឋាភិបាល ​​​លោក ហ៊ុន សែន មក​ពី​គណបក្ស​​ប្រជាជន​​កម្ពុជា (ជា​គណបក្ស​​​កុម្មុយនីស្ត)។ រៀន​នៅទីក្រុងភ្នំពេញ លោក ម៉ែន ណាត ជា​និស្សិត​ម្នាក់ ក្នុង​ចំណោម​​និសិ្សត​​ក្រីក្រ មាន​​ការ​តស៊ូ​​ព្យាយាម​ខ្ពស់ បាន​​ស្នាក់​នៅ​តូប​លេខ៦​​ ក្នុង​ចំណោម​និស្សិត ៧​នាក់ (រួមទាំង​លោក អ៊ុំ សំអាន) ជា​តូប​ចំណុះ​ឲ្យ​​​កុដិ​លេខ​២ វត្ត​នាគវ័ន ខណ្ឌ​បឹងកក់​ទី​២ ខណ្ឌទួលគោក ទីក្រុង​ភ្នំពេញ។ ជាមួយគ្នានេះ លោកក៏ជាអ្នក​សម្របសម្រួលនៃ '''ក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា''' (Cambodia Watchdog Council) បង្កើត​ឡើងនៅថ្ងៃទី ១៦ កញ្ញា ​​២០០២ ដែលជា​បណ្តុំអង្គការ សមាគម និងសហជីព <ref>{{cite news |url=https://cwcinternational.wordpress.com/2006/06/03/report-of-meeting-2006/ |title=Report of Meeting on the approval of composition of Steering Committee and the amendment of Bylaw |publisher=The Cambodia Watchdog Council International (CWCI Cambodia) |date=May 24, 2006}} </ref>។ ក្រុមប្រឹក្សានេះ ​បាន​ធ្វើ​សកម្មភាព​ខ្លាំង​ក្លា ទៅ​លើ​ការ​លើកកម្ពស់​​សិទ្ធិកម្មករ សិទ្ធិ​មន្ត្រីរាជការ សិទ្ធិ​ពលរដ្ឋ យុត្តិធម៌​សង្គម និង កិច្ចការ​ព្រំដែន <ref>{{cite news |url=https://khmer.voanews.com/a/a-40-2005-09-20-voa3-90140007/1353656.html |title=Cambodia Watchdog Council Denounces Treaty with Vietnam |publisher=Voice of America - VOA |date=September 20, 2005}} </ref>។ ពីឆ្នាំ​២០០០ ដល់​ឆ្នាំ​២០០២ លោក ម៉ែន ណាត ជា​អនុប្រធាន​​រណសិរ្ស​​ប្រជា​ធិបតេយ្យ​​និស្សិត​បញ្ញវន្ត​ខ្មែរ <ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/students-plan-anti-vn-rally-for-liberation-day-87717/ |title=Students Plan Anti-VN Rally for Liberation Day |publisher=The Cambodia Daily |date=January 7, 2000 |access-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210181813/https://english.cambodiadaily.com/news/students-plan-anti-vn-rally-for-liberation-day-87717/ |url-status=dead }}</ref> ជា​អង្គការយុវជន ដែល​ធ្វើការងារ​​ផ្តោត​លើ​​វិស័យ​សិទ្ធិមនុស្ស យុត្តិធម៌​សង្គម និង ការ​អភិវឌ្ឍ​​ព្រំដែន​ខ្មែរ ជាមួយ​​ប្រទេស​​​ជិត​ខាង។ ពីពាក់​​កណ្តាល​​​ឆ្នាំ​២០០២ ដល់​ឆ្នាំ​​២០០៤ លោក ម៉ែន ណាត ជា​ប្រធាន​​រណសិរ្ស​​និស្សិត​​បញ្ញវន្ត​ខ្មែរ (the Front of Khmer Students and Intellectuals - FKSI) <ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/sam-rainsy-allies-blast-back-door-deal-39223/ |title=Sam Rainsy Allies Blast ‘Back Door’ Deal |publisher=The Cambodia Daily |date=March 19, 2004 |access-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-date=មករា 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125172203/https://english.cambodiadaily.com/news/sam-rainsy-allies-blast-back-door-deal-39223/ |url-status=dead }}</ref> ក្នុង​ចំណោម​​​មេដឹកនាំ​​និស្សិត​​​សំខាន់ៗ​ខ្លះ​​ទៀត។ លោក និងលោក អ៊ុំ សំអាន<ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/2020/04/04/um-sam-an-biography/ |title=ជីវប្រវត្តិ​លោក អ៊ុំ សំអាន ពី​ក្មេង​ឃ្វាល​ក្របី ក្លាយ​ជា​​​សមាជិក​សភា ជា​អ្នក​ស្រាវ​ជ្រាវ​ព្រំដែន និង​ជាតិ​និយម |publisher=CWCI Cambodia |date=April 4, 2020}} </ref> មេដឹកនាំ​​​ចលនានិស្សិត​​​ដើម្បី​​​លទ្ធិប្រជា​ធិបតេយ្យ ពី​ខែ​មិថុនា ដល់​​ខែ​​កញ្ញា ឆ្នាំ​​២០០២ បាន​​ផ្តួចផ្តើម​គំនិត និង​​សម្រប​សម្រួល​​​រៀបចំ​​ឲ្យ​មាន '''ក្រុមប្រឹក្សា​​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា''<ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/garment-workers-plan-strike-demand-justice-37785/ |title=Garment Workers Plan Strike, Demand Justice |publisher=The Cambodia Daily |date=January 20, 2004 |access-date=កក្កដា 27, 2023 |archive-date=កក្កដា 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727173319/https://english.cambodiadaily.com/news/garment-workers-plan-strike-demand-justice-37785/ |url-status=dead }}</ref>។ បញ្ជាក់​៖ សមាជិក​ស្ថាបនិក​នៃ ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា រួម​មាន៖ '''១. លោក ជា វិជ្ជា'''' <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/law/justice-for-Chea-Vichea-when-end-hunsen-power-01232020035105.html |title=ឃាតក​សម្លាប់​លោក ជា វិជ្ជា អាច​រក​ឃើញ​នៅ​ក្រោយ​លោក ហ៊ុន សែន ធ្លាក់​ពី​អំណាច |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=January 23, 2020}} </ref>; <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/social-economy/Chea-Vichea-wife-hopeless-of-justice-01222020023538.html |title=ភរិយា​លោក ជា វិជ្ជា មិន​រំពឹង​ថា ទទួល​បាន​យុត្តិធម៌​ពី​របប​ដឹកនាំ​បច្ចុប្បន្ន​រក​ឃាតក​ពិត |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=January 22, 2020}} </ref> អតីត​ប្រធានសហជីពសេរីកម្មករកម្ពុជា។ លោកត្រូវបានធ្វើ​ឃាត​ដោយ​​ចារកិច្ច​រដ្ឋាភិបាល លោក​ ហ៊ុន សែន នា​ថ្ងៃទី ២២ ខែ​មករា ឆ្នាំ​២០០៤<ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/wp-content/uploads/2019/12/men-nath-thousands-of-mourners-take-to-the-streets-on-chea-vichea-in-jan-2004.pdf |title=Thousands of Mourners Take to the Streets |publisher=The Cambodia Daily |date=January 26, 2004}} </ref> ខណៈ​ពេល​កម្ពុជា​ជាប់​គាំង​នយោបាយ​ជិត​មួយ​ឆ្នាំ នៅ​ក្រោយ​​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ជាតិ ខែ​​កក្កដា ឆ្នាំ​២០០៣។ ឃាតកម្មនេះ មិន​ត្រូវ​បាន​វែក​មុខ​ឃាតក​ពិត ទៅ​ផ្ទន្ទាទោស​តាម​ច្បាប់​យុត្តិធម៌​ទេ<ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/social-economy/ftuwukc-asks-the-pp-governor-to-commemorate-chea-vichea-death-01082024002857.html |title=សហជីព​និង​សង្គម​ស៊ីវិល​ទទូច​ឱ្យ​រដ្ឋាភិបាល​ថ្មី​ចាប់​ឃាតក​បាញ់​សម្លាប់​លោក ជា វិជ្ជា កាល​ពី​២០ ឆ្នាំ​មុន |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=January 8, 2024}} </ref>។ '''២. លោក រ៉ុង ឈុន''' ''កាល​នោះ​ជាប្រធានសមាគមសមាគមគ្រូបង្រៀនកម្ពុជា ហើយ​ពី​ឆ្នាំ​២០១៥ ដល់ឆ្នាំ​២០១៧ ជា​សមាជិក​នៃ​ គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​រៀបចំ​ការ​​បោះឆ្នោត ​(គ.ជ.ប.) មាន​ឋានៈ​ស្មើ​រដ្ឋមន្ត្រី។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៧<ref>{{cite news |url=https://khmer.voanews.com/a/nec-vp-and-2-members-resigned-after-cnrp-dissolution/4126342.html |title=អនុប្រធាន​និង​សមាជិក​គ.ជ.ប​លាឈប់​ក្រោយ​ការរំលាយ​បក្ស​ប្រឆាំង |publisher=Voice Of America - VOA |date=November 20, 2017}} </ref> លោកបានលាលែងពី គ.ជ.ប. ក្រោមហេតុផលថា គ.ជ.ប បានចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល លោក ហ៊ុន សែន រំលាយ​គណបក្សសង្គ្រោះជាតិយ៉ាងអយុត្តិធម៌ នៅ​ថ្ងៃទី១៦ ខែវិច្ឆិកា<ref>{{cite news |url=https://cambodia.ohchr.org/sites/default/files/Annual-reports/Addendum1%20to%20Rhona%20Smith%27s%20Annual%20Report%202018%20KH%20-%20Final%20-%20Clean%20Format.pdf |title=របាយការណ៍អ្នករាយការណ៍ពិសេស ស្តីពីស្ថានភាសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) |date=September 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518212130/https://cambodia.ohchr.org/sites/default/files/Annual-reports/Addendum1%20to%20Rhona%20Smith%27s%20Annual%20Report%202018%20KH%20-%20Final%20-%20Clean%20Format.pdf |archive-date=ឧសភា 18, 2024 |access-date=ធ្នូ 10, 2024 |url-status=dead}}</ref>។ លោកក៏ជាមេដឹកនាំនៃ សហភាពសហជីពម្ពុជា ផងដែរ។ ចាប់ពីខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣ លោក​បានចូលរួមក្នុងជីវភាពនយោបាយ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ជ្រើស​រើស​ជា​អនុប្រធាន​គណបក្សភ្លើងទៀន ដែល​មាន​ឈ្មោះដើម​ថា គណបក្សសមរង្ស៊ី។ គូរបញ្ជាក់ថា លោក រ៉ុង ឈុន ធ្លាប់ត្រូវបានលោក ហ៊ុន សែន បញ្ជា​ឲ្យ​ចាប់​ដាក់​ពន្ធនាគារ ២ ​លើក ដែល​ពាក់​ព័ន្ធ​ការ​រិះគន់​រឿង​មិន​ប្រក្រតី នៃសន្ធិសញ្ញា​ព្រំដែន​បំពេញ​បន្ថែម​ថ្មី ជាមួយ​វៀតណាម គឺលើកទី១ ត្រូវ​បាន​ចាប់​ខ្លួន​នៅ​ថ្ងៃទី​១៥ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៥ ហើយ​ដោះលែង​នៅ​ថ្ងៃទី​១៨ ខែ​មករា ឆ្នាំ​២០០៦ និង​លើក​ទី​២ លោក​ត្រូវ​បាន​ចាប់​ខ្លួន ថ្ងៃទី​៣១ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​២០២០ ហើយ​ដោះ​លែង​នៅ​ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​២០២០<ref>{{cite news |url=https://cchrcambodia.org/storage/posts/4748/Timeline-of-events_One-year-since-Rong-Chhun%27s-arrest_Khm.pdf |title=កាលប្បវត្តិព្រឹត្តការណ៍៖ មួយឆ្នាំនៃការចាប់ តាំងពីចាប់ខ្លួនលោក រ៉ុង ឈុន |publisher=មជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា (CCHR) |date=July 2021}} </ref> បន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​បន្ធូរ​បន្ថយ​ភាព​តាន​តឹង​នយោបាយ និង​សម្ពាធ​ពី​អន្តរជាតិ។ បច្ចុប្បន្នលោក ជា​ទីប្រឹក្សា​ជាន់​ខ្ពស់​នៃ គណបក្ស​កម្លាំង​ជាតិ<ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/rongchhun-pay-fine-money-to-municipal-court-03012024063358.html |title= ទីប្រឹក្សា​គណបក្ស​កម្លាំង​ជាតិ លោក រ៉ុង ឈុន យកលុយ​ទៅ​បង់​តាម​បញ្ជា​របស់​តុលាការ |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=March 1, 2024}} </ref>។ '''៣. លោក អ៊ុំ សំអាន''' កាល​នោះ​ជា​ប្រធាន​ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​លទិ្ធ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ ដែល​សព្វថ្ងៃរស់​នៅសហរដ្ឋ​អាមេរិក ជា​អតីតសមាជិកសភា<ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2024/11/21/01/25/79510/ |title=លោក អ៊ុំ សំអាន ថា​លោក ហ៊ុន សែន ទំនង​សន្យា​ប្រគល់​ទឹកដី​ខ្មែរ ២​ភាគ​៣ លើ​កោះ​គុត​ឱ្យ​ទៅ​ថៃ ជា​ថ្នូរ​បង្ក្រាប​ក្រុម​ប្រឆាំង |publisher=The Cambodia Daily |date=November 21, 2024 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៃ​គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ​ អាណត្កិ​ទី៥ (២០១៣ - ២០១៨)<ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2023/05/25/23/47/69922/ |title=លោក អ៊ុំ សំអាន ប្ដេជ្ញា​មិន​លក់​ឧត្តមគតិ​ចុះចូល​ជាមួយ​គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ឡើយ |publisher=The Cambodia Daily |date=May 25, 2023 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>។ ប៉ុន្តែលោក អ៊ុំ សំអាន ត្រូវ​បាន​រដ្ឋាភិបាល លោក ហ៊ុន សែន ចាប់​ដាក់​ពន្ធនាគារ​យ៉ាង​អយុត្តិធម៌ (ជាង ២​ឆ្នាំ) ពី​ខែ​មេសា ឆ្នាំ​២០១៦<ref>{{cite news |url=https://www.voanews.com/a/cambodia-opposition-lawmaker-arrest-border-comments/3280305.html |title=Cambodian Opposition Lawmaker Arrested for Border Comments |publisher=Voice Of America - VOA |date=April 11, 2016}}</ref> ដល់សីហា ឆ្នាំ២០១៨ ក្នុងសំណុំ​រឿងរិះគន់​ ផែនទីព្រំដែន និងប្រឆាំង​ជំទាស់​ការបង្គោលព្រំដែនថ្មី ជាមួយ​វៀត​ណាម ''ហៅថា «បោះបង្គោល​ ​រំលោភចូល​ក្នុង​ទឹកដី​ខ្មែរ»។'' '''៤. លោក ម៉ែន ណាត''' កាល​នោះ​ជា​ប្រធានសមាគមមន្រ្តីរាជការកម្ពុជា ដែល​​សព្វថ្ងៃ​ជា​​​ប្រធាន​​​នៃ ​ក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលម្ពុជា និងជាប្រធាន​សហគមន៍​ខ្មែរ នៅប្រទេស​ន័វែស (Norway)។ '''៥. លោក ឆាំ ឆានី''' កាល​នោះ​ជា​ប្រធានសមាគមកសិការកម្ពុជា<ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/farmers-sue-top-officials-blame-them-for-flooding-27887/ |title=Farmers Sue Top Officials, Blame Them for Flooding |publisher=The Cambodia Daily |date=December 6, 2001 |access-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210180504/https://english.cambodiadaily.com/news/farmers-sue-top-officials-blame-them-for-flooding-27887/ |url-status=dead }}</ref> ដែលសព្វថ្ងៃ ជា​អនុ​ប្រធាន​​ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ប្រទេសន័រវែស (Norway)<ref>{{cite news |url=https://cwcinternational.wordpress.com/about/ |title=Report: Cambodia Watchdog Council International |publisher=CWCI Cambodia |date=May 24, 2006}}</ref>។ សព្វថ្ងៃ លោក​ចូលរួម​យ៉ាង​សកម្ម​ក្នុង​សកម្មភាព​នយោបាយ ជាមួយ​លោក '''សម រង្ស៊ី''' មេដឹកនាំ​ក្រុមអ្នកប្រជាធិបតេយ្យ ប្រឆាំង​ជំទាស់​នយោបាយផ្តាច់ការ​របស់​លោក '''ហ៊ុន សែន''' នៅ​កម្ពុជា។ '''៦. លោក ជា មុន្នី''' ជា​អតីត​ប្រធាន​សហជីពសេរីកម្មករកម្ពុជា ពីឆ្នាំ២០០៤ នៅ​ក្រោយ​ពេល​មរណភាព​បងប្រុស​របស់​លោក គឺលោក ជា វិជ្ជា។ លោក មុន្នី ដឹកនាំសហជីពនេះ រហូតដល់​ឆ្នាំ​២០១៦។ លោកបាន​ចូលរួម​ជីវភាព​នយោបាយជាមួយ​មិត្ត​ភក្តិ​​របស់​​លោក គឺ​លោក រ៉ុង ឈុន នៅ​ដើមឆ្នាំ​២០២៣។ លោក ជា មុន្នី ត្រូវ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​ជា​ប្រធាន​គណបក្ស​កម្លាំងជាតិ នៅ​ថ្ងៃទី​១៥ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ២០២៤<ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/npp-holds-an-assembly-to-choose-a-new-leader-09152024113445.html |title=គណបក្ស​កម្លាំង​ជាតិ​បោះឆ្នោត​ជ្រើសតាំង​លោក ជា មុនី ធ្វើ​ជា​ប្រធាន​បក្ស |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=September 15, 2024}}</ref>។ '''៧. អ្នកស្រី ឆន សុខា''' អតីត​ប្រធានសម្ព័ន្ធសហជីព​កម្មករកាត់ដេរ​កម្ពុជា ដែល​សព្វថ្ងៃ ជា​មន្រ្តី​ការពារ​សិទ្ធិកម្មករ នៃអង្គការ​​សិទ្ធិមនុស្សមួយ<ref>{{cite news |url=https://cchrcambodia.org/en/activists/women-human-rights-defenders-calendar-2020/mrs-chhorn-sokha |title=Mrs. Chhorn Sokha |publisher=Cambodian Center for Human Rights - CCHR |date=2020}}</ref> មានឈ្មោះ​ជា​អក្សរកាត់​ភាសាអង់គ្លេស​ថា "CENTRAL"។ === អំពី​លក្ខណៈ​សម្បត្តិ === អំពីបុគ្គលិកលក្ខណៈវិញ លោក '''ម៉ែន ណាត''' ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថា ​រៀន​​ពូកែ​តាំង​ពី​កាលនៅក្មេង និងជា​មនុស្ស​​ឧស្សាហ៍ព្យាយាម ស្មោះត្រង់ ចិត្តទូលាយ មានគំនិតអហិង្សានិយម។ លោក​មាន​​អធ្យាស្រ័យ​ល្អជាមួយជនទូទៅ ទាំង​ក្នុង​សហគមន៍ និងទាំង​ផ្តល់យោបល់ដល់ពលរដ្ឋខ្មែរនៅប្រទេសកម្ពុជា តាមរយៈបទសម្ភាសន៍​ជា​ភាសា​ខ្មែរ ជាមួយបណ្តាញសារព័ត៌មាននានា។ លោកជាមនុស្សដែល​មានសមត្ថភាព និង​មាន​ការ​ទទួលខុសត្រូវ​ខ្ពស់ ទៅ​លើ​កិច្ចការរដ្ឋបាល ឯកសារ វិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ សង្គមវិជ្ជា និង​ការស្រាវជ្រាវ ដែល​ជា​ហេតុ​ធ្វើឲ្យ​លោក​​ក្លាយ​ជាអ្នកតស៊ូមតិ​សង្គម និង​នយោបាយ នៅ​ក្នុងចំណោមអ្នកប្រជាធិបតេយ្យដទៃទៀត ដើម្បីជំរុញ​ការ​ស្តារប្រក្រតីភាព​សិទ្ធិមនុស្ស និង​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ​​​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ​សព្វថ្ងៃ លោក​​មាន​​ចំណូលចិត្ត​​ ស្រាវ​ជ្រាវ​​អំពី​ការ​បម្រែ​បម្រួល​អាកាសធាតុ ការវិវត្តន៍​ធម្មជាតិ ចក្រវាឡ និងវិទ្យាស្ត្រ​ផ្សេងៗ។ == References == {{Reflist}}[[:Category:1975 births]] [[:Category:People from Doung Khpos Commune]] [[:Category:Living people]] [[:Category:Cambodia Watchdog Council International (CWCI Cambodia)]] [[:Category:Cambodia human rights activists]] [[:Category:Cambodia political and social analysis]] <references group="ចលនានិស្សិត SMD​" /> <references group="អ្នកឃ្លាំមើល​សង្គម​ថា​ លោក​ ហ៊ុន ​ម៉ាណែត​ គ្មាន​​​គោល​ជំហរ​" /> {{DEFAULTSORT:ម៉ែន ណាត}} dklf9s8kpqzwjbtmz2dixcbwj3y0521 0 43370 342349 334852 2026-11-01T16:49:55Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342349 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជ័យវរ្ម័នទី៩<br/>(ជយវម៌្មទី៩) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣២៧-១៣៣៦ | coronation = គ.ស ១៣២៧ | full name = ព្រះបាទបរមបរពិត្រជ័យវរ្ម័នស្វរៈ | predecessor = ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]] | successor = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]] | spouse = មិនមានកំណត់ត្រា | issue = មិនមានកំណត់ត្រា | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣]] | mother = មិនមានកំណត់ត្រា | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១៣៣៦ | death_place = | date of burial = | place of burial = មិនមានកំណត់ត្រា | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[និកាយសៃវៈ|ព្រះសិវៈនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ជ័យវរ្ម័នទី៩''' ឬ '''[[បរមបរពិត្រ]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Jayavarman IX) or (Borom Borpit) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៣៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣២៧-១៣៣៦) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១៣២៧ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា '''"ព្រះបាទបរមបរពិត្រជ័យវរ្ម័នស្វរៈ"''' ព្រះអង្គជារាជវង្សចុងក្រោយនៃរាជវង្សអង្គរ ដែលមិនមានបុត្រឡើងសោយរាជបន្តនោះទេ ប៉ុន្តែទំនងជាមានសាច់ញាតិនៃរាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជបន្ត ដែលមាននាមថា [[បរមនិពាន្វបទ]] ដែលត្រូវបានក្រុមមន្ត្រី និង ប្រជានុរាស្ត្រ ជម្រុញឱ្យឡើងគ្រងរាជអំឡុងពេលដែលចក្រភពអង្គរចុះទន់ខ្សោយ ដោយការបះបោរជាច្រើនរបស់ពួកស្ដេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់ ។<ref> Société asiatique (Paris, France) (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique], Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands </ref> == ការវាយប្រហារ [[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] == '''Attack on [[អាណាចក្រសុខោទ័យ|Sukhothai]]''' ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៩ ត្រូវបានក្រុមចារកិច្ចសៀម ដែលដឹកនាំដោយ [[ងួណាំថុម|ពញ្ញារោង ឬ ព្រះរោង]] ([[ងួណាំថុម|Phra Ruang]]) ចូលមកលួចធ្វើឃាតចំនួនពីរលើក ដោយការធ្វើឃាតលើកទី១ បានធ្វើឡើងនៅក្រៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះរាជវាំង]] និង ការលួចធ្វើឃាតលើកទី២ ធ្វើឡើងនៅក្នុង[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះរាជវាំង]] តែពួកសៀមមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ព្រោះត្រូវបានកងពារ[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]] ការពារយ៉ាងតឹងរឹងបំផុត ដោយសេចក្ដីបារម្ភនេះ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៩ បានបញ្ជារឱ្យលើកទ័ពឆ្នើមចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ទៅវាយប្រហារ[[អាណាចក្រសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] ដឹកនាំដោយមេទ័ពនាម '''[[តេជោដាំដី|តេជោដំឌិន]]''' ([[តេជោដាំដី|Techo Dom Din]]) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៣០ នៃគ.សករាជ ដោយពញ្ញារោង មិនអាចទប់ទល់បាន ក៏បានស្នើសុំផ្អាកចម្បាំងដើម្បីចរចារ ដោយ[[ងួណាំថុម|ពញ្ញារោង]] សន្យាថា នឹងចុះចូលជាមួយនគរកម្ពុជា ពញ្ញារោងបានរៀបចំនូវគ្រឿងដង្វាយជាស្បៀងអាហារជាច្រើន ដល់ [[តេជោដាំដី|តេជោដំឌិន]] និង ពួកកងទ័ព ដោយសេចក្ដីអំណរនេះ កងទ័ពខ្មែរបានជុំគ្នាផឹកសុីយ៉ាងសប្បាយ ពញ្ញារោង ដោយសើបការណ៍ដឹងថា កងទ័ពខ្មែររវល់ផឹកសុីភ្លេចខ្លួន ខ្វះការប្រុងប្រយ័ត្ន ក៏ចាត់ឱ្យកងទ័ព ឡោមព័ទ្ធបន្ទាយទ័ពខ្មែរ ហើយប្រើប្រួញភ្លើងបាញ់ដុតសម្លាប់កងទ័ពខ្មែរ ស្លាប់ស្ទើរគ្មានសល់ ក្រោយទទួលបានជ័យជំនះ ពញ្ញារោង បានឡើងសោយរាជជាស្ដេចសៀម នៃអាណាចក្រសុខោទ័យ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "[[ងួណាំថុម|ចន្ទ្រាធិបតី]]" ([[ងួណាំថុម|Chantra Thibodi]]) ចាប់ពីពេលនោះហើយដែលពួកសៀមមិនបញ្ជូនដង្វាយសួយសារអាករ មកថ្វាយស្ដេចខ្មែរទៀតនោះទេ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​ == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == ការសន្និដ្ឋាន ប្រវត្តិសាស្ត្រ == '''Historical Conclusions''' ក្រុមប្រវត្តិទូជាច្រើន បានយកមរណៈនាម បរមស្វរៈ ដែលសេសសល់នៃសិលាចរិក មកសម្គាល់ជាព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៩ ហើយមានកំណត់ត្រាតិចតួចមែនទែនអំពីរទ្រង់ តាមការសន្និដ្ឋា ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលត្រូវនិង សម័យកាល នៃ[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] របស់សៀម រឿងមួយក្នុងចំណោមរឿងដែលល្បីជាងគេ គឺរឿងល្ខោនព្រះរោង ឆ្នាំ 1917 និពន្ធដោយ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ស្ដេចថៃ]] ([[វជិរាវុធ|រាមាទី៦]]) [[វជិរាវុធ|Vajiravudh]] ដែលបានពន្យល់អំពីអំណាចអរូបីថាជាទង្វើនៃប្រាជ្ញាដ៏អស្ចារ្យរបស់ ព្រះរោង (Phra Ruang) ដែលមានការសុីចង្វាក់គ្នាជាខ្លាំង ទៅនិងរឿងព្រេងរបស់កម្ពុជា គឺ[[តេជោដាំដី|រឿងតេជោដំឌិន]] ([[តេជោដាំដី|Techo Dom Din]]) ការផ្ទៀងផ្ទាត់ទៅលើដំណើរដើមទងសាច់រឿង ដែលរួមបញ្ចូលនូវព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្តពិតនេះ សាច់រឿងទាំងពីរ គឺស្ថិតក្នុងភាពសុីចង្វាក់គ្នាជាមួយស្ដេចកម្ពុជា ព្រះនាម បរមបរពិត្រ ដែលស្ថិតក្នុងកំណត់ត្រាពង្សាវតារ របស់កម្ពុជា ដែលធ្វើការកត់ត្រាទៅលើស្ដេចសៀមនាម ពញ្ញារោង ឬ ព្រះរោង នេះឯង។<ref> Eleanor Cowles Gellhorn (1965) [https://books.google.com/books/about/McKay_s_Guide_to_the_Far_East_and_Hawaii.html?id=6nIdAAAAMAAJ McKay's Guide to the Far East and Hawaii], Publisher: D. McKay Company, Original from the University of Michigan p.455 </ref> == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៣៣៦)''}} {{Succession box|before= [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១៣២៧–១៣៣៦'''|after=[[បរមនិពាន្វបទ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} qo64wwkpu96hkth0jmvke2mk78835ea 0 43750 342381 315820 2026-11-02T00:21:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342381 wikitext text/x-wiki   '''គួច ម៉េងលី''' (កើតថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩) គឺជាពាណិជ្ជករខ្មែរ និង ជាអ្នកផ្តល់ជំនួយដែលលោកគឺជាអ្នករស់រានមានជីវិតពី [[ខ្មែរក្រហម|របប]][[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|កុម្មុយនិស្ត]] ខ្មែរក្រហម។ លោកគឺជាស្ថាបនិកនៃក្រុមហ៊ុន ម៉េងលី ជេ. គួច អេឌ្យូខេសិន។ [[Category:Articles with hCards]] == ជីវប្រវត្តិ == === ជីវិតដំបូង និងការអប់រំ === លោក គួច ម៉េងលី បានកើតនៅ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា នៅថ្ងៃទី ២៥ ខែមិនា ឆ្នាំ១៩៦៩ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com.kh/books?id=mE4uAQAAIAAJ&q=quach+mengly&dq=quach+mengly&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjNscuclb_yAhVIEIgKHUPzDd0Q6AEwBHoECAcQAg|title=Who's who in Cambodia|date=2006|publisher=MBN International in partnership with Promo-Khmer|isbn=978-99950-66-00-0|language=en|page=21}}</ref> នៅក្នុងអំឡុងពេល និងក្រោយរបបខ្មែរក្រហម លោក បានរស់រានមានជីវិតនៅតំបន់ [[ជួរភ្នំដងរែក|ភ្នំដងរែក។]] <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com.kh/books?id=KCkswQEACAAJ&dq=quach+mengly&hl=en&sa=X&redir_esc=y|title=ភ្នំដងរែក: ទីពុំអចភ្លច|date=2018|publisher=Mengly J. Quach University Press|isbn=978-9924-508-11-3|language=km}}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវបានរុញច្រានមកវិញដោយកងទ័ពទថៃ ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់នៅទីបំផុតបានស្វែងរកការជ្រកកោននៅក្នុងប្រទេសថៃនៅក្នុងការប៉ុនប៉ងលើកទីពីររបស់ពួកគេដើម្បីគេចចេញពីប្រទេសកម្ពុជា។ លោក គួច ម៉េងលី និងគ្រួសាររបស់គាត់បានតាំងទីលំនៅថ្មីនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៨៤ ដោយចេញពីជំរុំជនភៀសខ្លួន ខៅអ៊ីដាង បន្ទាប់ពីសង្រ្គាម (ការព្យាយាមលើកដំបូងរបស់ពួកគេគឺការធ្វើដំណើរទៅកាន់ជំរុំជនភៀសខ្លួន ណង ចាន់ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩)។ គាត់បានរស់នៅ និងទទួលការអប់រំនៅ[[កាលីហ្វញ៉ា|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា]]។ <ref>{{Cite web |title=Dr. Quach left Cambodia after the Khmer Rouge regime and was educated in the United States |url=https://cambodia.mom-rsf.org/en/owner/individual-owners/detail/owner/owner/show/mengly-j-quach/ |access-date=2021-10-23 |archivedate=2021-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023054113/https://cambodia.mom-rsf.org/en/owner/individual-owners/detail/owner/owner/show/mengly-j-quach/ |url-status=dead }}</ref> === ការសិក្សាផ្នែកវេជ្ជសាស្រ្ត និងអាជីពដំបូងជាវេជ្ជបណ្ឌិតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក === គាត់បានចូលរៀននៅសកលវិទ្យាល័យ California, Berkeley ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ សម្រាប់ Pre-Med និងបានទទួលសញ្ញាបត្រវេជ្ជបណ្ឌិត ផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រទូទៅពីសាកលវិទ្យាល័យ Spartan Health Sciences ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨។ លោក គួច ម៉េងលី ក៏បានបញ្ចប់ថ្នាក់ស្មៀនវេជ្ជសាស្រ្ដរបស់គាត់នៅមន្ទីរពេទ្យ University of Illinois ក្នុងទីក្រុង Chicago ។ គាត់បានទទួលថ្នាក់អនុបណ្ឌិតផ្នែកអនុវត្តសុខភាពសាធារណៈពីសាកលវិទ្យាល័យ Massachusetts Amherst ក្នុងឆ្នាំ២០០៧។ លោក គួច ម៉េងលី បានធ្វើការជាសាស្ត្រាចារ្យនៅមហាវិទ្យាល័យ Cleveland ក្នុងរដ្ឋ California រហូតដល់ឆ្នាំ២០០២។ === ត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ។ === លោក គួច ម៉េងលី បានវិលត្រឡប់មកកាន់​ប្រទេសកម្ពុជាវិញ​ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក គួច ម៉េងលី ជាពេទ្យស្ម័គ្រចិត្ត មានតួនាទីជាទីប្រឹក្សាយោបល់នៃគម្រោង សមាហរណកម្មការគ្រប់គ្រងជំងឺកុមារ និងសុខភាពសាធារណៈ​របស់អង្គការ ដៃគូដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍ ដែលមានមូលដ្ឋាននៅរដ្ឋ ម៉ារីលែន សហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្រោយមក អ្នកឧកញ៉ាបានកាន់តំណែងជាសាស្ត្រាចារ្យ ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រសុខាភិបាល នៃមហាវិទ្យាល័យ គណិតសាស្រ្ត វិទ្យាសាស្រ្ត និងវិស្វកម្ម នៅសាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្រ្តកម្ពុជា ពីឆ្នាំ២០០៣ ដល់ឆ្នាំ២០០៤ ហើយលោកក៏ទទួលបានការតែងតាំងជា ស្ថាបនិកព្រឹទ្ធបុរស អនុប្រធានគណៈកម្មការអប់រំ និងក៏ជាសាស្រ្តាចារ្យ ផ្នែកសុខភាពសាធារណៈ នៃមហាវិទ្យាល័យសុខភាពសាធារណៈ នៅសាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា​ មុនពេលលោកបង្កើត ក្រុមហ៊ុន ម៉េងលី ជេ. គួច អេឌ្យូខេសិន នាឆ្នាំ២០០៥។​ ម៉េងលី ជេ. គួច អេឌ្យូខេសិន ដែលជាឆ័ត្ររបស់ក្រុមហ៊ុនដែលចូលរួមក្នុងវិស័យអប់រំ ការថែទាំសុខភាព និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។ នៅឆ្នាំ ២០២២ កម្មវិធីអប់រំរបស់គាត់បានរីកចម្រើនពីថ្នាក់រៀនតែមួយដែលមានសិស្សត្រឹមតែ ៤ នាក់ ចូលទៅក្នុងបណ្តាញអប់រំដ៏ធំបំផុតមួយរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិជាអគារផ្សេងៗរាប់សិប បុគ្គលិកជាង ២ ៦០០ និងសិស្សជាង ២ ៣០០០ ។ <ref>{{Cite web|last=McGrath|first=Cam|title=Quach restructures, sets course for likely IPO|url=https://www.phnompenhpost.com/business/quach-restructures-sets-course-likely-ipo|access-date=2021-08-20|website=www.phnompenhpost.com|language=en}}</ref> លោក គួច ម៉េងលី ធ្លាប់ជាម្ចាស់ ជាក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃគេហទំព័រ ThmeyThmey.com ។ គេហទំព័រនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១២ ដែលជាផ្នែកមួយនៃក្រុមហ៊ុន ម៉េងលី ជេ. គួច ហូលឌីងស៍។ នៅ​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​២០១៧ លោក គួច ម៉េងលី បាន​លាលែង​ពី​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ Thmey Thmey។ នៅក្នុងលិខិតលាលែងរបស់គាត់ គាត់បាននិយាយថាគាត់បានលក់ភាគហ៊ុនរបស់គាត់ ហើយមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយ Thmey Thmey ទៀតទេ។ លោក គួច ម៉េងលី ក៏ធ្លាប់ជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលជាប់ឆ្នោតនៃអង្គការតម្លាភាពកម្ពុជាក្នុងអំឡុងឆ្នាំ២០១០ - ២០១៣។ លោកក៏ត្រូវបានស្គាល់ដោយភាពចម្រូងចម្រាសដោយការរិះគន់វិស័យសុខភាពសាធារណៈរបស់ប្រទេសកម្ពុជាកាលពីឆ្នាំ២០១៦ ដោយបាននិយាយថា វេជ្ជបណ្ឌិតប្រាំបួនក្នុងចំណោមដប់នាក់នៅក្នុងប្រទេសនេះមានកម្រិតទាបនៅឡើយ និងមិនមានក្រមសីលធម៌ល្អជាមួយអ្នកជំងឺរបស់ពួកគេ។ លោកក៏បានអត្ថាធិប្បាយដែរថា ប្រព័ន្ធអប់រំគ្រូពេទ្យនៅកម្ពុជានៅខ្សោយនៅឡើយ ហើយការបណ្តុះបណ្តាលគ្រូពេទ្យនៅកម្ពុជាមានរយៈពេលខ្លីណាស់។ ការអត្ថាធិប្បាយរបស់គាត់បានជំរុញឱ្យសមាគមគ្រូពេទ្យដែលពាក់ព័ន្ធជាមួយរដ្ឋាភិបាលទាមទារឱ្យមានការសុំទោស និងការដកពាក្យចេញ។ ក្រោយមកចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៧ អាជ្ញាប័ណ្ណវេជ្ជសាស្ត្ររបស់គាត់ត្រូវបានបដិសេធ។ == ការចូលរួមជួយប្រជាជនខ្មែរ == លោក គួច ម៉េងលី បានចាប់ផ្តើមធ្វើការងារសប្បុរសធម៌របស់គាត់តាំងពីគាត់មានអាយុ១០ ឆ្នាំដោយជួយផ្តល់អាហារដល់ជនក្រីក្រនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ គាត់ធ្លាប់ធ្វើការនៅក្នុងអង្គការសប្បុរសធម៌ដែលផ្តល់សេវាព្យាបាលដោយឥតគិតថ្លៃដល់ជនក្រីក្រ និងគ្មានផ្ទះសម្បែង ខណៈដែលគាត់ជានិស្សិតពេទ្យ។ លោក​បាន​បញ្ជាក់​ថា ជីដូន​ជីតា និង​ឪពុក​ម្តាយ​របស់​លោក​ចូល​ចិត្ត​ការជួយដោយចិត្ត​សប្បុរស​ចំពោះ​អ្នក​ដទៃ និង​មនុស្ស​ដែល​ខ្វះខាត​បំផុត។ នោះ​ហើយ​ជា​មូលហេតុ​ដែល​គាត់​ចង់​ជួយផ្ដល់ជូនទៅ​សង្គម​វិញ។ លោក គួច ម៉េងលី បានសង្កត់ធ្ងន់ថា ភាពជោគជ័យ និងនិរន្តរភាពនៃក្រុមហ៊ុនមួយអាចមើលឃើញតាមរយៈគម្រោង ទំនួលខុសត្រូវរបស់ក្រុមហ៊ុនចំពោះសង្គម (CSR) របស់ខ្លួន។ កាលណាពួកគេបង្កើតកម្មវិធីដែលផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់សង្គមកាន់តែច្រើន ពួកគេកាន់តែនាំមុខក្នុងដំណើរអាជីវកម្ម។ ចំពោះគាត់ គ្រប់ភាគីពាក់ព័ន្ធគួរតែចូលរួមក្នុងការកសាងប្រទេស ដើម្បីប្រទេសជាតិកាន់តែរីកចម្រើន និងមានសន្តិភាព។ លោក គួច ម៉េងលី បានបង្កើតមូលនិធិ ម៉េងលី ជេ. គួច ក្នុងឆ្នាំ 2005។ ភាគច្រើននៃថវិការបស់មូលនិធិគឺជាប្រាក់ចំណេញនៃអាជីវកម្មរបស់គាត់។ មូលនិធិ ម៉េងលី ជេ. គួច បាននិងកំពុងជួយសហគមន៍តាមរយៈកម្មវិធី និងគម្រោងផ្សេងៗជាច្រើន។ == ការចូលរួមក្នុងការជួយសង្គ្រោះសាលារៀនអំឡុងពេលនៃវិបត្តិកូវីដ-១៩ == ដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩ បានរាតត្បាតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា លោក គួច ម៉េងលី បានព្រមានថា "ជំងឺរាតត្បាតខ្លួនឯងមិនមែនជាបញ្ហាធំបំផុតសម្រាប់សិស្សសាលាទេ ប៉ុន្តែការប៉ះទង្គិចផ្លូវចិត្ត និងផ្លូវកាយ ដែលពួកគេត្រូវឆ្លងកាត់ជាមួយនឹងការបន្តការសិក្សារបស់ពួកគេតាមរយៈអ៊ីនធឺណិត និងការស្នាក់នៅ។ សាលារៀន អន្តរទ្វីប អាមេរិកាំង គឺជាផ្នែកមួយនៃសាលារៀនដែលជ្រើសរើសដើម្បីបន្តបើកនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២០ ដោយសារតែការអនុលោមតាមច្បាប់ផ្លូវការរបស់ក្រសួងសុខាភិបាល។ ទន្ទឹមនឹងការអំពាវនាវឱ្យមានការប្រុងប្រយ័ត្ន លោកក៏បានជូនដំណឹងដល់រាជរដ្ឋាភិបាលអំពីតម្រូវការបន្ទាន់ក្នុងការបើកសាលារៀនឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារតែមានចំនួនប្រជាជនតិចតួចបំផុតដែលអាចប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់ការរៀនតាមអ៊ីនធឺណិត។ ចាប់តាំងពីជំងឺរាតត្បាតបានចាប់ផ្តើម សាលារៀនភាគច្រើនមិនមានចំណូលគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីទូទាត់ប្រាក់ឈ្នួល ថ្លៃជួល ថ្លៃទឹកភ្លើង និងការប្រាក់លើប្រាក់កម្ចី ហើយពួកគេនឹងត្រូវផ្អាកប្រតិបត្តិការរបស់ពួកគេ។ តម្លៃជួលគឺជាបញ្ហាធំបំផុត ទើបីជាមានការគាំទ្រមួយចំនួនពីរាជរដ្ឋាភិបាល និងស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុ ការគាំទ្រទាំងនោះក៏នៅតែមិនគ្រប់គ្រាន់ទេ។ ក្នុងនsuhss ជាស្ថាប័នអប់រំ ចំណូលមានច្រើនប្រភព មិនមែនពឹងតែលើថ្លៃសិក្សាប៉ុណ្ណោះទេ។ ចំណូលត្រូវក៏ពឹងផ្អែកលើសេវាដឹកជញ្ជូនសិស្ស អាហារ ឯកសណ្ឋាន សៀវភៅ និងថ្លៃរដ្ឋបាលផ្សេងទៀតដើម្បីគាំទ្រអាជីវកម្ម។ ដូចសាលាឯកជនដទៃទៀតដែរ ម៉េងលី ជេ. គួច អេឌ្យូខេសិន បានជួបការលំបាកផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុក្នុងអំឡុងពេលកូវិដ-១៩។ ក្នុងកិច្ចប្រជុំរបស់សមាគមគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សាកម្ពុជា លោក គួច ម៉េងលី បានបញ្ជាក់ថា លោកបានព្យាយាមចរចាជាមួយម្ចាស់អគារ ខណៈដែលម្ចាស់សាលាផ្សេងទៀតក៏បានព្យាយាមចរចាស្រដៀងគ្នានេះ ប៉ុន្តែមិនបានទទួលជោគជ័យអ្វីឡើយ។ ដូច្នេះហើយ សាលាឯកជនជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាត្រូវរំពឹងថានឹងក្ស័យធន ដោយសារពួកគេជាច្រើនបានខ្ចីប្រាក់ដើម្បីបើកសាលា។ == អ្នកឧកញ៉ាគុណធម៌ ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពតាមរយៈបណ្ដាញសង្គម និងការចូលរួមជាវាគ្មិនសាធារណៈ == ក្នុងនាមលោក ''[[ឧកញ៉ា]]'' លោកបានទទូចលើសារៈសំខាន់នៃ ការដឹកនាំប្រកបដោយគុណធម៌ ក្នុងសង្គមខ្មែរ តាមរយៈការបោះពុម្ពផ្សាយជាច្រើន អំពីសីលធម៌ និងធុរៈកិច្ច។ <ref>{{Cite web|last=Som Kanika|date=2019-04-10|title=Dr. Mengly J. Quach shares his ‘Business Ideas’ - Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/595594/dr-mengly-j-quach-shares-his-business-ideas/|access-date=2021-08-20|language=en-US}}</ref> ក្នុងភាពជាដៃគូជាមួយការិយាល័យ [[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]] នៅកម្ពុជា លោកការពារគំនិតដែលថាអាជីវកម្មគួរតែយកចិត្តទុកដាក់បន្ថែមទៀតអំពី សិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា ។ <ref>{{Cite web|last=Mengly J. Quach|last2=Pok Nanda|date=15 June 2016|title=Should businesses care about human rights?|url=https://cambodia.ohchr.org/en/podcasts/episode-26-should-businesses-care-about-human-rights%E2%80%8B-okhna-mengly-j-quach-and-madam-pok|url-status=dead|website=Office of United Nations High Commissioner for Human Rights in Cambodia|access-date=23 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023054122/https://cambodia.ohchr.org/en/podcasts/episode-26-should-businesses-care-about-human-rights%E2%80%8B-okhna-mengly-j-quach-and-madam-pok|archive-date=23 តុលា 2021}}</ref> លោក គួច ម៉េងលី ក៏ល្បីល្បាញផងដែរពី កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងផ្នែកសប្បុរសធម៌ ជាច្រើន ចាប់ពីការឧបត្ថម្ភការប្រកួតអក្ខរាវិរុទ្ធ <ref>{{Cite web|title=The 17th Mengly J. Quach Spelling Bee Contest – Aii Language Center - Toul Kork Campus|url=https://www.aiitk.edu.kh/2020/07/15/the-17th-mengly-j-quach-spelling-bee-contest-2/|access-date=2021-08-20|language=en-US|archivedate=2021-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820092949/https://www.aiitk.edu.kh/2020/07/15/the-17th-mengly-j-quach-spelling-bee-contest-2/|url-status=dead}}</ref> ដល់ការឧបត្ថម្ភ ការអប់រំ និងថ្មីៗនេះក្នុងអំឡុងពេលវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដែលបណ្តាលមកពីការផ្ទុះឡើងនៃ [[ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩|Covid-19 ។]] <ref>{{Cite web|last=Rinith|first=Rinith|date=2021-08-18|title=ក្រុមអ្នកជំនាញផ្នែកសុខភាព៖ សាលាបើកបានវិញបាន|url=https://www.interconrooster.com/archives/2021/08/18/64062|access-date=2021-08-20|website=The Intercon Rooster|language=en-US|archivedate=2021-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820092947/https://www.interconrooster.com/archives/2021/08/18/64062|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Mengly J. Quach offers outbreak response thanks, cautions sector at critical juncture|url=https://www.phnompenhpost.com/education/mengly-j-quach-offers-outbreak-response-thanks-cautions-sector-critical-juncture|access-date=2021-08-20|website=www.phnompenhpost.com|language=en}}</ref> ''អាស្រ័យហេតុនេះ លោក គួច ម៉េងលី'' បានសម្តែងការរិះគន់ប្រឆាំងនឹង មូលធននិយម និងការរំលោភបំពានអំណាចពីសំណាក់ឧកញ៉ាមួយចំនួននៅកម្ពុជា៖ «ខ្ញុំគិតថា សេចក្តីព្រាងច្បាប់គួរតែពិចារណាឡើងវិញព្រោះថា លោកឧកញ៉ាខ្លះធ្លាប់បានប្រើយសស័ក្តិពីអតីតកាល ដើម្បីការពារខ្លួនពីផលប្រយោជន៍នៃអំពើអសីលធម៌ ដែលបង្កការមិនសប្បាយចិត្តដល់សាធារណជន។ យើងដឹងហើយថា ឧកញ៉ាខ្លះបានប្រព្រឹត្តអំពើហិង្សា ឬមានការឃុបឃិតពុករលួយក្នុងការរកស៊ី។ អ្នកខ្លះបានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ។ ​ឧកញ៉ា​មួយ​ចំនួន​​ត្រូវ​បាន​គេ​ឃើញថាគ្មាន​ជួយ​អ្វី​ទេ… មិន​សម​នឹង​ធ្វើ​ជា​ឧកញ៉ា​ទេ។» - គួច ម៉េងលី == ជីវិត​ឯកជន == លោកលោក គួច ម៉េងលី រស់នៅ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ជាមួយ​ភរិយា និង​កូនស្រី​ពីរ​នាក់​របស់​គាត់។<ref>{{Cite web |title=Dr Quach currently lives in Phnom Penh with his wife and their two daughters |url=https://cambodia.mom-rsf.org/en/owner/individual-owners/detail/owner/owner/show/mengly-j-quach/ |access-date=2021-10-23 |archivedate=2021-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023054113/https://cambodia.mom-rsf.org/en/owner/individual-owners/detail/owner/owner/show/mengly-j-quach/ |url-status=dead }}</ref> == ការទទួលស្គាល់ == ក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ លោក គួច ម៉េងលី ទទួលបានគ្រឿងឥស្សរិយយសមុនីសារាភ័ណ្ឌ ហើយបានថ្វាយគោរមងារជា [[ឧកញ៉ា]] ដោយព្រះករុណាព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហមុនី|សម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]] សម្រាប់សហគមន៍ ការងារសប្បុរសធម៌ និងការងារមនុស្សធម៌។ <ref>{{Cite web|title=Mengly J. Quach|url=https://cambodia.mom-rsf.org/en/owner/individual-owners/detail/owner/owner/show/mengly-j-quach/|access-date=2021-08-20|website=Cambodia Media Ownership Monitor (Reporteres sans Frontieres)|language=en|archivedate=2021-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820092948/https://cambodia.mom-rsf.org/en/owner/individual-owners/detail/owner/owner/show/mengly-j-quach/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ ព្រះអង្គក៏ប្រទានគោរមងារជា អ្នកឧកញ៉ា សម្រាប់សហគមន៍ ការងារសប្បុរសធម៌ និងការងារមនុស្សធម៌។<ref>{{Cite web |title=Neak Oknha Title |url=https://www.ccc.org.kh/en/member-directory?type=all&business=all&entity=all&location=all&keyword=Mengly}}</ref> គាត់បានទទួលពានរង្វាន់ក្នុងស្រុកជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអ្នកដឹកនាំធុរៈកិច្ចប្រចាំឆ្នាំនៅកម្ពុជាជាច្រើនលើក។ * គ្រឿងឥស្សរិយយស «ជាតូបការ» ព្រះរាជទានដោយ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ឆ្នាំ២០២៣ * មេដាយកិត្តិយស ផ្ដល់ជូនដោយ បេសកកម្មបរទេសក្រុងប៉ារីស ក្រុងប៉ារីស ប្រទេសបារាំង ឆ្នាំ២០២៣ * មេដាយកិត្តយស ផ្ដល់ជូនដោយ រដ្ឋសភា ម៉ូណាកូ ប្រទេស ម៉ូណាកូ ឆ្នាំ២០២៣ * មេដាយកិត្តិយស ខួបទីដប់ឆ្នាំនៃការសោយរាជ្យរបស់សម្ដេចប៉ាប ហ្វ្រង់ស៊ីស ប្រទានដោយ សម្ដេចប៉ាប ហ្វ្រង់ស៊ីស រាជធានី វ៉ាទីកង់ ឆ្នាំ២០២៣ * ព្រះរាជប្រកាសនីយប័ត្រ គណៈសង្ឃពុទ្ធសាសនាកម្ពុជា ផ្ដល់គរម្យ៍ងារជា បញ្ញាមេធាភិរ័ក្ខសេរី មហាឧបាសកពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភក៍ ឆ្នាំ២០២២ == ស្នាដៃសៀវភៅ == 1. «មាគ៌ាបញ្ញវន្ដ» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ធ្នូ, ឆ្នាំ២០២៣ 2. «ក្សត្រិយៈ ភាពជាអ្នកដឹកនាំតាមបែបប្រពៃណីខ្មែរ» ទំព័រ XXI-XXXIII, បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, កញ្ញា, ឆ្នាំ២០២៣ 3. «ផ្លូវកាត់» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, មីនា, ឆ្នាំ២០២៣ 4. «កម្រងកំណាព្យពីដួងចិត្ត» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, វិច្ឆិកា, ឆ្នាំ២០២០ 5.   «បណ្ដុំទស្សនៈ» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, មិថុនា, ឆ្នាំ២០២០ 6.   «គំនិតរកស៊ី គួច ម៉េងលី» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ខែមីនា, ឆ្នាំ២០១៩ 7.   «១០៨ ចក្ខុវិស័យ គួច ម៉េងលី» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ខែតុលា, ឆ្នាំ២០១៨ 8.   «ភ្នំដងរែក ទីពុំអាចភ្លេច» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ខែឧសភា, ឆ្នាំ២០១៨ 9.   «អ្នកជាមនុស្សល្អ ល្អប្រសើរ និងល្អអស្ចារ្យ» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ខែវិច្ឆិកា, ឆ្នាំ២០១៦ 10.   «ទស្សនៈអាជីវកម្ម» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ខែវិច្ឆិកា, ឆ្នាំ២០១៦ 11.   «ជំនួបតុកាហ្វេ រវាង ដុកទ័រ ម៉េងលី និងខ្ញុំ» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ខែសីហា, ឆ្នាំ២០១៦ '''ស្នាដៃនិពន្ធដោយអ្នកដទៃ''' 1.   «កម្រងរឿងខ្លី ឧកញ៉ា វេជ្ជបណ្ឌិត គួច ម៉េងលី និមិត្តរូបខ្ញុំ» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ខែមករា, ឆ្នាំ២០២០ 2.   «កម្រងកំណាព្យ វេជ្ជបណ្ឌិត គួច ម៉េងលី និងខ្ញុំ» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ខែសីហា, ឆ្នាំ២០១៩ 3.   «ពេលមួយដែលខ្ញុំស្គាល់ ដុកទ័រ គួច ម៉េងលី» បោះពុម្ពដោយ គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព នៃសាកលវិទ្យាល័យ ម៉េងលី ជេ. គួច, ខែសីហា, ឆ្នាំ២០១៩ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] an6dv5e142939gjfsw2l1mu9xipl3n9 0 46151 342348 275668 2026-11-01T16:48:17Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[សម្តេចព្រះនាងចៅ សៅវភាផង់សី ព្រះបរបមរាជនីនាថ]] 342348 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្តេចព្រះនាងចៅ សៅវភាផង់សី ព្រះបរបមរាជនីនាថ]] iztl7mhrk2sjgd7vyogdwy47fn13g31 0 46934 342340 303495 2026-11-01T16:44:04Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សុវឌ្ឍនា]] ទៅ [[សុវ័ទ្នា]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 303495 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox royalty | image = File:Queen Suvadhana in Rama VI.jpg | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ|ព្រះនាងមហេសីនៃសៀម]] | reign = 10 សីហា 1924 – 25 វិច្ឆិកា 1925 | birth_name = គ្រឿកែវ អភ័យវង្ស | birth_date = {{Birth date|1906|04|15|df=y}} | birth_place = [[បាងកក]], [[ថៃ|សៀម]] | death_date = {{Death date and age|1985|10|10|1906|4|5|df=yes}} | death_place = [[បាងកក]], [[ថៃ]] | consort = yes | spouse = [[វជិរាវុធ]] {{small|(រាមាទី 6)}} | issue = [[ពេជ្ររតនរាជសុតា]] | house = [[រាជវង្សចក្រី]] | father = ហ្លឿម អភ័យវង្ស | mother = ឡេក ប៊ុននាគ }} '''ព្រះនាងចៅសុវឌ្ឍនា''' '''ព្រះវររាជទេវី''' ( {{Lang-th|พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี}} ប្រសូតថ្ងៃទី 15 មេសា 1906 – 10 តុលា 1985) ជា​មហេសី​របស់​ព្រះបាទ [[វជិរាវុធ|​វជិរាវុធ]] (រាមា​ទី ៦) នៃ [[ថៃ|​ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]] ។ ឈ្មោះដើមរបស់ព្រះអង្គគឺ '''គ្រឿកែវ អភ័យវង្ស''' ( {{Lang-th|เครือแก้ว อภัยวงศ์}} )។ ទ្រង់ប្រសូតជាមនុស្សសាមញ្ញ; ព្រះបិតា​របស់ព្រះអង្គគឺ​ព្រះ​អង្គម្ចាស់​អភ័យ​វង្ស (លឿម អភ័យវង្ស) និង​ម្ដាយ​របស់​នាង​គឺ​អ្នកស្រី ឡឹក ប៊ុណ្ណាក។ == ជីវិតនិងអាពាហ៍ពិពាហ៍ == លោកស្រី បានជួបព្រះបាទវជិរវឌ្ឍជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1924 ក្នុងអំឡុងពេលផលិតរឿងមួយ ដែលក្នុងនោះអ្នកទាំងពីរបានសម្តែង។ មិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះនាងកែវក៏ប្តូរឈ្មោះមកជាសុវឌ្ឍនា ហើយបានឡើងឋានៈជាមហេសីអនីតិជន។ ក្រោយ​មក​នៅ​ឆ្នាំ​ដដែល​នោះ ពួក​គេ​បាន​រៀប​ការ​នៅ [[ព្រះបរមមហារាជវាំង|​ព្រះបរមរាជវាំង]] ​ក្នុង [[បាងកក|​ទីក្រុង​បាងកក]] ។ ថ្វីត្បិតតែព្រះបាទវជិរវឌ្ឍបានផ្តួចផ្តើមគោលនយោបាយជាតិនិយមសៀមជាច្រើនក្នុងទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ក៏ដោយក៏ម្ចាស់ក្សត្រីរបស់ព្រះអង្គសុវឌ្ឍនា [[ខ្មែរសុរិន្ទ|មានដើមកំណើតខ្មែរមកពី]] [[ចង្វាតព្រះតំបង|ខេត្តបាត់ដំបង]] ។ ម្តាយមីង​របស់​ព្រះបាទ​សុវឌ្ឍ នាព្រះនាម ឃុន ចោម អៀង​បុស្បា ជា​មហេសី​របស់ [[នរោត្តម|​ព្រះបាទ​នរោត្តម​ទី​១ នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា]] ។ <ref>{{Cite web |url=http://www.soravij.com/bejaratana.html |title=Princess Bejaratana |access-date=2022-06-01 |archivedate=2013-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131208143117/http://soravij.com/bejaratana.html |url-status=dead }}</ref> <ref>Sokheounpang. ''[http://sokheounpang.files.wordpress.com/2010/07/khmer-siam-family-tree.jpg Khmer-Siam Royal Family Tree].'' Retrieved 27 January 2013</ref> នៅពេលដែលព្រះនាងសុវឌ្ឍមានផ្ទៃពោះនៅឆ្នាំ 1925 ព្រះមហាក្សត្របានដំឡើងឋានន្តរស័ក្តិដល់ព្រះនាង '''ចៅសុវឌ្ឍនា''' (ព្រះនាងសុវឌ្ឍនា ព្រះនាងម្ចាស់ក្សត្រិយ៍សៀម {{Lang-th|พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี}} ) មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន​ក្រោយ​ពី​ព្រះ​មហាក្សត្រ​បាន​ធ្លាក់​ខ្លួន​ឈឺ​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៤ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩២៥ ព្រះ​នាង​សុវឌ្ឍ​នា​បាន​ប្រសូត​បុត្រី​មួយ​អង្គ ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់ បេជរតនារាជាសុដា ។ == និរទេសខ្លួននៅប្រទេសអង់គ្លេស == [[ឯកសារ:Suvaddhana_and_Bejaratana_Rajasuda_in_1925.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| រូបភាពព្រះនាងនិងបុត្រីរបស់ទ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1925]] ព្រះអង្គម្ចាស់ និងបុត្រីទ្រង់បានបន្តគង់នៅ [[ព្រះរាជវាំងឌុសិត|ព្រះបរមរាជវាំងឌុសិត]] ដោយចិញ្ចឹមបុត្រីក្នុងរជ្ជកាលព្រះអនុជរបស់ព្រះនាង [[ប្រជាធិផុក]] ។ នៅឆ្នាំ 1938 នៅពេលដែលសង្រ្គាមបានកើតឡើង ព្រះនាង និងបុត្រីរបស់ទ្រង់បានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅ [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] ដោយធ្វើតាមគំរូរបស់ ប្រជាធិផុក ដែលបាននិរទេសនៅទីនោះក្នុងឆ្នាំ 1935 ។ ដំបូងនាងរស់នៅ វីឡាហ្វ្រីហ៊ីល។ ក្នុង ខេមប៊ឺលី, សូររី ក្រោយមកនាងបានផ្លាស់ទៅ ប្រាយតុន ។ ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ]] ព្រះអង្គម្ចាស់បានស្ម័គ្រចិត្តសម្រាប់ កាកបាទក្រហមអង់គ្លេស បរិច្ចាគសម្លៀកបំពាក់រដូវរងា និងឧបករណ៍ផ្សេងទៀតដល់ទាហានអង់គ្លេស។ ក្រោយមកនាងបានទទួលលិខិតណែនាំពីអង្គការ។ នាងនឹងចំណាយពេល 22 ឆ្នាំនៅក្នុង [[អង់គ្លេស|ប្រទេសអង់គ្លេស]] នាងបានរស់នៅដោយខ្លួនឯងដោយការវិនិយោគលើភាគហ៊ុន និងមូលបត្របំណុល។ រស់នៅប្រកបដោយផាសុកភាពជាមួយអ្នកបម្រើថៃ។ == ការត្រឡប់មកវិញនិងជីវិតក្រោយ == ព្រះអង្គម្ចាស់ និងបុត្រីទ្រង់បានយាងត្រឡប់ទៅ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅឆ្នាំ ១៩៥៧។ ពួកគេបានទិញដីមួយចំនួននៅផ្លូវ សុខុមវីត Soi 38 និងសាងសង់ Ruenruedi Villa Palace ។ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក នាង​បាន​បំពេញ​ព្រះរាជ​កិច្ច​ជា​ច្រើន​កន្លែង ហើយ​បាន​ក្លាយ​ជា​អ្នក​ឧបត្ថម្ភ​ដល់​អង្គការ​សប្បុរសធម៌​ជា​ច្រើន។ លោកស្រី បានទទួលមរណភាពនៅមន្ទីរពេទ្យ សិរីរាជ នៅថ្ងៃទី 10 ខែតុលា ឆ្នាំ 1985 ក្នុងជន្មាយុ 79 ឆ្នាំ ពិធីបុណ្យសពរបស់នាងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយព្រះមហាក្សត្រ [[ភូមិពលអតុល្យតេជ]] (រាមាទី ៩) និងម្ចាស់ក្សត្រី [[សិរិកិតិ៍]] ។ == កិត្តិយស == * [[File:Order_of_the_Royal_House_of_Chakri_(Thailand)_ribbon.svg|80x80ភីកសែល]]</img> លំដាប់​ដ៏​អស្ចារ្យ​បំផុត​នៃ​ព្រះរាជដំណាក់​របស់​ចក្រី * [[File:Order_of_Chula_Chom_Klao_-_1st_Class_(Thailand)_ribbon.svg|80x80ភីកសែល]]</img> Dame Grand Cross (First Class) of the Most Illustrious Order of Chula Chom Klao * [[File:Ratana_Varabhorn_Order_of_Merit_ribbon.png|80x80ភីកសែល]]</img> រតនៈ វរាភណ លំដាប់នៃបុណ្យ * [[File:King_Rama_VI_Royal_Cypher_Medal_(Thailand)_ribbon.svg|80x80ភីកសែល]]</img> មេដាយព្រះរាជទ្រព្យ ព្រះបាទរាមាទី៦ (ថ្នាក់ទី១) * [[File:King_Rama_VII_Royal_Cypher_Medal_(Thailand)_ribbon.svg|80x80ភីកសែល]]</img> មេដាយព្រះរាជទ្រព្យ ព្រះបាទរាមាទី៧ (ថ្នាក់ទី២) * [[File:King_Rama_IX_Royal_Cypher_Medal_(Thailand)_ribbon.svg|80x80ភីកសែល]]</img> មេដាយ ព្រះបាទ រាមា ទី ៩ រាជសីហ៍ (ថ្នាក់ទី១) * [[File:Ribbon bar of Red Cross Medal of Merit (Thailand).svg|80x80ភីកសែល]]</img> មេដាយ​សរសើរ​កាកបាទក្រហម == ឯកសារយោង == 6jc2bl41xumrhvdlvg47gvv1xidcwge 0 47057 342342 297033 2026-11-01T16:44:40Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ពេជ្ររតនរាជសុតា]] ទៅ [[សម្តេចព្រះចៅភគិនីធើ ចៅហ្វាពេជ្ររ័ត្នរាជសុតា សិរីសោភាពណ្ណវត្តី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 297033 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ពេជ្ររតនរាជសុតា | image = Princess Bejaratana Rajasuda.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|1925|11|24|df=yes}} | birth_place = [[ព្រះបរមមហារាជវាំង]], [[បាងកក]], [[ថៃ|សៀម]] | death_date = {{death date and age|2011|7|27|1925|11|24|df=yes}} | death_place = [[មន្ទីរពេទ្យសិរីរាជ]], [[បាងកក]], ថៃ | burial_date = ១២ មេសា ២០១២ (ជ្រៀតជ្រែកផេះ) | burial_place = ទីបញ្ចុះសពរាជវង្ស, [[វត្តរាជបពិទ]], បាងកក, ថៃ<ref>{{cite press release |title=พร้อมบรรจุพระสรีรางคารยังเสาวภาประดิษฐาน สุสานหลวงวัดราชบพิธฯ|url=http://www.dailynews.co.th/royal/21966|publisher=เดลินิวส์|language=Thai|date=12 April 2012|access-date=16 April 2012}} {{in lang|th}}</ref> | spouse = | full name = ពេជ្ររតនររាជសុតា សិរិសោភាពណ្ណវត្តី | house = [[រាជវង្សចក្រី]] | father = [[វជិរាវុធ]] {{small|(រាមាទី ៦)}} | mother = [[សុវឌ្ឍនា|ព្រះនាងចៅសុវឌ្ឍនា]] | religion = [[ពុទ្ធសាសនា]] }} '''សម្តេចព្រះចៅភគិនីធើ ចៅហ្វាពេជ្ររតនរាជសុតា សិរិសោភាពណ្ណវត្តី''' ({{Lang-th|สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี}} ប្រសូតថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩២៥ សុគតថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១១) គឺជាព្រះរាជបុត្រតែមួយគត់របស់ស្តេច [[វជិរាវុធ|រជិរាវុធ]] នៃ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ។ នាងគឺជាបងប្អូនជីដូនមួយរបស់ព្រះបាទ [[ភូមិពលអតុល្យតេជ|ភូមិបុល អាឌុលយ៉ាដេត]] និងជាបងប្អូនជីដូនមួយទី៣ របស់ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] នៃប្រទេសកម្ពុជានៅខាងមាតា។ <ref>Bing Soravij BhiromBhakdi. </ref> <ref>Sokheounpang. </ref> ពិធីបុណ្យសពរបស់នាងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១២ នៅទីលាន[[ស្នាមហ្លួង]] ក្នុង[[បាងកក|ទីក្រុងទេពមហានគរ]]។ <ref>{{Cite press release|url=http://www.dailynews.co.th/royal/21505|date=10 April 2012}}</ref> <ref>{{Cite press release|url=http://www.manager.co.th/Home/ViewNews.aspx?NewsID=9550000044762|date=9 April 2012|title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ|access-date=9 មិថុនា 2022|archivedate=4 មិថុនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160604124653/http://www.manager.co.th/Home/ViewNews.aspx?NewsID=9550000044762}}</ref> == ជីវប្រវត្តិ == == សុគត == ព្រះអង្គម្ចាស់ពេជ្ររតនា បានសុគតនៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១១ វេលាម៉ោង ១៦:៣៧ នាទី នៅ [[មន្ទីរពេទ្យសិរីរាជ]] ទីក្រុងបាងកក ក្នុងព្រះជន្មាយុ៨៥ ឆ្នាំ។ <ref>[http://thailand.prd.go.th/view_inside.php?id=5780 She was kept in Bhumipol's and Sirikit's freezer until April 2012. ]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ឯកសារយោង == <references />{{អត្ថបទខ្លីមិនពេញលេញ}} jka5id9ulv6wbxb36zwwdb5uya4wivs 0 47065 342346 279421 2026-11-01T16:47:34Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[សម្តេចព្រះចៅភគិនីធើ ចៅហ្វាពេជ្ររ័ត្នរាជសុតា សិរីសោភាពណ្ណវត្តី]] 342346 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្តេចព្រះចៅភគិនីធើ ចៅហ្វាពេជ្ររ័ត្នរាជសុតា សិរីសោភាពណ្ណវត្តី]] i64d1l3k4xkzwq8j06wkyhe8txia89c 0 47349 342376 315602 2026-11-01T21:49:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342376 wikitext text/x-wiki '''វត្តមហាធាតុ''' ( {{Lang|th|วัดมหาธาตุ พระนครศรีอยุธยา}}) ជាប្រាសាទ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] នៅ អយុធ្យា [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ។ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អគារសាសនា | name = វត្តមហាធាតុ | native_name = วัดมหาธาตุ | ទំនាក់ទំនងសាសនា = [[ថេរវាទ]] [[ពុទ្ធសាសនា]] | location = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |length_km=0.5}} | អាទិទេព = | ស្រុក = [[អយុធ្យា|អយុធ្យា]] | ខេត្ត = [[ អយុធ្យា|អយុធ្យា]] | ប្រទេស = [[ថៃ]] | ស្ថានភាពមុខងារ = | គេហទំព័រ = | កសាងដោយ = [[បរមរាជាធិរាជទី១]] | ឆ្នាំ = ១៣៧៤ }} [[ឯកសារ:Templo_Mahathat,_Ayutthaya,_Tailandia,_2013-08-23,_DD_06.jpg|រូបភាពតូច| [[ប្រាង្គ]] និងរូបសំណាក [[ព្រះពុទ្ធ]] វត្តមហាធាតុ ក្រុងអយុធ្យា]] == ទីតាំង == វត្តមហាធាតុ ស្ថិតនៅចំកណ្តាល [[ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រអយុធ្យា]] ចន្លោះផ្លូវជីគុន និងផ្លូវណារេសួន នៅជ្រុងឦសាននៃឧទ្យានប្រារ៉ាម។ <ref>{{Cite web |title=ที่เที่ยว วัดมหาธาตุ |url=https://ww2.ayutthaya.go.th/travel/detail/8 |website=Ayutthaya Province |access-date=2025-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504233213/https://ww2.ayutthaya.go.th/travel/detail/8 |archive-date=2024-05-04 |url-status=dead}}</ref> [[ឯកសារ:Ayutthaya_Wat_Mahatat.jpg|រូបភាពតូច| វត្តព្រះមហាធាតុ ក្រុងអយុធ្យា]] [[ឯកសារ:เศียรพระพุทธรูปในรากโพธิ์.jpg|រូបភាពតូច| ប្រហែល​ជា​វត្ថុ​ដែល​ថត​បាន​ច្រើន​បំផុត​ក្នុង​តំបន់]] [[ឯកសារ:Ayutwmahathatplan0506.jpg|រូបភាពតូច| ផែន​ការ​ប្រាសាទ​វត្ត​មហា​ធាតុ ក្រុង​អយុធ្យា]] == ការពិពណ៌នា == យោងតាមប្រវត្តិសាស្ត្រថៃផ្លូវការ សំដៅលើការស៊ើបអង្កេតលើ [[អាណាចក្រអយុធ្យា|រាជវាំងអយុធ្យា]] ដោយព្រះអង្គម្ចាស់ ដាំរ៉ុង ប្រវត្តិនៃវត្តមហាធាតុចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៣៧៤ នៅពេលដែលព្រះបាទ [[បរមរាជាធិរាជទី១]] បានសាងសង់ប្រាសាទមួយនៅកន្លែងនេះ ដោយមានឈ្មោះមួយទៀតថាៈ <ref>{{Cite web |title=วัดมหาธาตุ TAT |url=https://thai.tourismthailand.org/Attraction/%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B8-3 |website=Tourism Authority of Thailand}}</ref><blockquote>“ក្នុងឆ្នាំខ្លា ៧៣៦ [[ចុល្លសករាជ|CS]] សម្ដេចព្រះបរមរាជាធិរាជ និង ព្រះមហាថេរធម្មកន្លាយបានសាងសង់ចេតិយគ្រឿងអលង្ការដ៏អស្ចារ្យ រុងរឿង បរិសុទ្ធ ( ''ព្រះស៊ីរតនមហាធាតុ'' ) ខាងកើតវាំង ( ''ព្រះបរមរាជវាំង'' ) ទ្រង់មានព្រះជន្ម ១៩ <nowiki><i id="mwNw">វស្សា</i></nowiki> ក្នុង កម្ពស់​និង​បំពាក់​ដោយ​គន្លឹះ​ប្រាំបួន​ដែល​មាន​កម្ពស់ 3 ''វ៉ា'' ​ផ្សេង​ទៀត»។</blockquote>[[ព្រះរាមេសួរ|រាមេសន]] ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ប្រាសាទនេះបានទទួលឈ្មោះបច្ចុប្បន្ន។ <ref>{{Cite web |title=สืบประวัติวัดมหาธาตุ แห่งอยุธยา วัดที่ต้องไปสักครั้งในชีวิต |url=https://www.wreathnawat.com/%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B8-%E0%B8%AD%E0%B8%A2%E0%B8%B8%E0%B8%98%E0%B8%A2%E0%B8%B2/}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាបើយើងពិនិត្យអោយច្បាស់ ប្រាសាទនេះមិនខុសពី[[ប្រាសាទព្រះពិធូរ]]ឬប្រាសាទផ្សេងទៀតក្នុង[[រចនាបថបាយ័ន]]នោះទេ ជាពិសេសមានថ្មរាយប៉ាយជិតប្រាសាទផងដែរ។ [[ឯកសារ:Wat Mahathat, Ayutthaya b131.jpg|រូបភាពតូច]] == ឯកសារយោង == 7tbzsuc0gr9600r1kmxndb5eans26x5 0 47595 342372 339860 2026-11-01T21:24:46Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342372 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = បរមរាមាទី១<br/> | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៦៩-១៣៧២ | coronation = គ.ស ១៣៦៩ | full name = ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាមា | predecessor = ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោវង្ស]] | successor = ព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី១]] | spouse = [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|ព្រះសន្ធរនិតាទេវី]]<br/>[[ទេវី (មហេសីព្រះបរមរាមាទី១)|ព្រះអនុទេវី]] | issue = ព្រះ[[អ្នកម្នាងទេវី|បុប្ផាទេវី]] | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោវង្ស]] | mother = ព្រះនាង[[ស្រីសុរិយោវង្សទេវី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១៣៧២ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''បរមរាមាទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Borom Reamea I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៧២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៦៩-១៣៧២) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រ របស់ [[ស្រីសុរិយោវង្ស|ព្រះស្រីសុរិយោវង្ស]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំច ឯកស័ក ព.សករាជ ១៩១៣ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៣៦៩ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១២៩២ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាមា"''' ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យហើយ ព្រះអង្គក៏ប្រជុំចៅហ្វាយស្រុកតូចធំ ចូលមកធ្វើព្រះមេរុ បូជាព្រះបរមសព ព្រះបិតា ជាស្រេចហើយ ព្រះអង្គសោយរាជ្យបានរយៈពេលតែ ៣ឆ្នាំ ប៉ុនណោះ ក៏លើកទ័ពចេញច្បាំងនិងទ័ពសៀម ហើយសោយទីវង្គតក្នុងសង្គ្រាម មន្ត្រីក៏លើកព្រះបរមសព តម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋជាស្រេចហើយ ក៏អញ្ជើញ [[ធម្មរាជាទី១|ព្រះធម្មរាជាទី១]] គ្រងរាជបន្តពីព្រះអង្គ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៧៣ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> <ref> Treng Nga (1973) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F.html?id=jFjKxgEACAAJ Khmer History Volume 2], Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៣៧២)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីសុរិយោវង្ស]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៦៩-១៣៧២'''|after=[[ធម្មរាជា|ធម្មរាជាទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} j5ow2vznbj6q78d6ysk3s5kvdkvru2m 0 47926 342351 339784 2026-11-01T17:28:22Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342351 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = បរមនិពាន្វបទ<br/>(និព្វានចក្រ ឬ និព្វានបាទ) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៣៦-១៣៤៦ | coronation = លើកទី១ - ១៣៣៦<br/>លើកទី២ - ១៣៤០ | full name = ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមនិពាន្វបទ | predecessor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៩]] | successor = ព្រះបាទ[[លំពង្សរាជា]] | spouse = | issue = [[ព្រះនាងកែវកល្យាណ|ព្រះនាងសុភាវត្តី (កូនស្រី)]] | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១៣៤៦ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''បរមនិពាន្វបទ''' ([[អង់គ្លេស]]: Borom Nipeanbot) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៤៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៣៦-១៣៤៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីអង្គរ គ.សករាជ ១៣៤០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមនិព្វានបទ​" ព្រះអង្គមានព្រះរាម (បងបង្កើត) មួយអង្គនាម សម្ដេចព្រះសិន្ធាន ។ ក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គ នៃចុងសម័យកាលអង្គរ ប្រទេសជាតិវឹកវរដោយភ្លើងសង្គ្រាម កងទ័ពសៀមវាយយកទឹកដីពីភាគខាងលិច កងទ័ពឡាវ វាយយកទឹកដីពីភាគខាងជើង បង្កើតបានជាសង្គ្រាម ៣នគរ ផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ឡាវកាន់កាប់ហ្លួងព្រះបាង == '''Laos Capture Luang Prabang''' នៅពេលដែលចក្រភពអង្គរចុះទន់ខ្សោយក្នុងរាជព្រះបាទ បរមនិពាន្វបទ នៅភាគខាងជើងចក្រភពអង្គរ នាតំបន់ នគរហ្លួង (បច្ចុប្បន្ន: ហ្លួងព្រះបាង) មានការបះបោរយ៉ាងខ្លាំង បង្កើតជាក្រុងប្រឆាំងជាច្រើន ដូចនេះហើយ ទ្រង់បានសម្រេចចិត្តចងសម្ព័ន ជាមួយស្ដេចត្រាញ់ជាតិតៃ ឈ្មោះ ហ្វាង៉ាំ (Fa Ngum) ហើយបានលើកបុត្រីខ្លួនព្រះនាង សុភាវត្តី ឱ្យរាជាភិសេធ្វើជាប្រពន្ធនិង ស្ដេចត្រាញ់អង្គនេះ នៅឥន្ទ្របត្តនគរ នៃសំនៀងហៅរបស់ឡាវថា "អិនថាផាត់ណាខន" (Inthapat Nakhon) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៤៤ និងបានបញ្ជូនទ័ពជំនួយខ្មែរ ទៅវាយបង្ក្រាបការបះបោរទាំងអស់នោះផងដែរ ក្រោយបង្ក្រាបការបះបោរបានជោគជ័យ ស្ដេចត្រាញ់អង្គនេះបានឈរជើងនៅទីនោះយ៉ាងរឹងមាំ និងបានប្រកាសរាជផងដែរ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "ភ្យា​ឡាក់​សាតារ៉ា​នីស៊ីសុតនៈកនៈហ៊ុត" ក្រោយពេលបរមនិពាន្វបទ សោយទីវង្គត់ទៅ សៀមបានលើកទ័ពឈ្លានពានកម្ពុជាយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដូចនេះហើយ ស្ដេចឡាវ ហ្វាង៉ាំ ក៏ប្រកាសឯករាជពី ចក្រភពអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ទៅជាអាណាចក្រឡានឆាង (Lan Chhang) ប្រែថាដំរីមួយលាន និង បានប្ដូរឈ្មោះ នគរហ្លួង (Nakhon Luang) ទៅជា ហ្លួងព្រះបាង ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៧ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលព្រះបាទ [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] បញ្ជូនបដិមារព្រះពុទ្ធ ឈ្មោះព្រះបាង ឱ្យជាអំណោយទៅកាន់នគរឡាវ ។<ref> Adhémard Leclère (1914) [https://books.google.com/books/about/Histoire_du_Cambodge_depuis_le_1er_si%C3%A8c.html?id=VaQCAAAAMAAJ Histoire du Cambodge depuis le 1er siècle de notre ère, d'après les inscriptions lapidaires: les annales chinoises et annamites et les documents européens des six derniers siècles], Publisher: P. Geuthner, Original from the University of Michigan p.547 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៣៤៦)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៩]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៣៦-១៣៤៦'''|after= [[លំពង្សរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 6xcjnul3tezis2ysjicjnkyjg3taqd1 342359 342351 2026-11-01T19:46:06Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342359 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = បរមនិពាន្វបទ<br/>(និព្វានចក្រ ឬ និព្វានបាទ) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៣៦-១៣៤៦ | coronation = លើកទី១ - ១៣៣៦<br/>លើកទី២ - ១៣៤០ | full name = ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមនិពាន្វបទ | predecessor = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៩]] | successor = ព្រះបាទ[[សិទ្ធានរាជា]] | spouse = | issue = [[ព្រះនាងកែវកល្យាណ|ព្រះនាងសុភាវត្តី (កូនស្រី)]] | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១៣៤៦ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''បរមនិពាន្វបទ''' ([[អង់គ្លេស]]: Borom Nipeanbot) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៤៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៣៦-១៣៤៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ [[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]] គ.សករាជ ១៣៤០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមនិព្វានបទ​" ព្រះអង្គមានព្រះរាម (បងបង្កើត) មួយអង្គនាម [[សិទ្ធានរាជា|សម្ដេចព្រះសិន្ធាន]]។ ក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គ នៃចុងសម័យកាលអង្គរ ប្រទេសជាតិវឹកវរដោយភ្លើងសង្គ្រាម កងទ័ពសៀមវាយយកទឹកដីពីភាគខាងលិច កងទ័ពឡាវ វាយយកទឹកដីពីភាគខាងជើង បង្កើតបានជាសង្គ្រាម ៣នគរ ផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ឡាវកាន់កាប់ហ្លួងព្រះបាង == '''Laos Capture Luang Prabang''' នៅពេលដែលចក្រភពអង្គរចុះទន់ខ្សោយក្នុងរាជព្រះបាទ បរមនិពាន្វបទ នៅភាគខាងជើងចក្រភពអង្គរ នាតំបន់ [[ហ្លួងព្រះបាំង|នគរហ្លួង]] (បច្ចុប្បន្ន:[[ហ្លួងព្រះបាំង|ហ្លួងព្រះបាង]]) មានការបះបោរយ៉ាងខ្លាំង បង្កើតជាក្រុងប្រឆាំងជាច្រើន ដូចនេះហើយ ទ្រង់បានសម្រេចចិត្តចងសម្ព័ន ជាមួយស្ដេចត្រាញ់ជាតិតៃ ឈ្មោះ '''[[ហ្វា ង៉ុម|ហ្វាង៉ាំ]]''' ([[ហ្វា ង៉ុម|Fa Ngum]]) ហើយបានលើកបុត្រីខ្លួនព្រះនាង '''[[ព្រះនាងកែវកល្យាណ|សុភាវត្តី]]''' ឱ្យរាជាភិសេធ្វើជាប្រពន្ធនិង ស្ដេចត្រាញ់អង្គនេះ នៅឥន្ទ្របត្តនគរ នៃសំនៀងហៅរបស់ឡាវថា "អិនថាផាត់ណាខន" (Inthapat Nakhon) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៤៤ និងបានបញ្ជូនទ័ពជំនួយខ្មែរ ទៅវាយបង្ក្រាបការបះបោរទាំងអស់នោះផងដែរ ក្រោយបង្ក្រាបការបះបោរបានជោគជ័យ ស្ដេចត្រាញ់អង្គនេះបានឈរជើងនៅទីនោះយ៉ាងរឹងមាំ និងបានប្រកាសរាជផងដែរ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "ភ្យា​ឡាក់​សាតារ៉ា​នីស៊ីសុតនៈកនៈហ៊ុត" ក្រោយពេលបរមនិពាន្វបទ សោយទីវង្គត់ទៅ សៀមបានលើកទ័ពឈ្លានពានកម្ពុជាយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដូចនេះហើយ ស្ដេចឡាវ [[ហ្វា ង៉ុម|ហ្វាង៉ាំ]] ក៏ប្រកាសឯករាជពី ចក្រភពអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ទៅជា[[ឡានសាង|អាណាចក្រឡានឆាង]] ([[ឡានសាង|Lan Chhang]]) ប្រែថាដំរីមួយលាន និង បានប្ដូរឈ្មោះ [[ហ្លួងព្រះបាំង|នគរហ្លួង]] ([[ហ្លួងព្រះបាំង|Nakhon Luang]]) ទៅជា [[ហ្លួងព្រះបាំង|ហ្លួងព្រះបាង]] ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៧ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលព្រះបាទ [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] បញ្ជូន[[ព្រះពុទ្ធរូប|បដិមារព្រះពុទ្ធ]] ឈ្មោះ'''[[ព្រះបាង]]''' ឱ្យជាអំណោយទៅកាន់នគរឡាវ ។<ref> Adhémard Leclère (1914) [https://books.google.com/books/about/Histoire_du_Cambodge_depuis_le_1er_si%C3%A8c.html?id=VaQCAAAAMAAJ Histoire du Cambodge depuis le 1er siècle de notre ère, d'après les inscriptions lapidaires: les annales chinoises et annamites et les documents européens des six derniers siècles], Publisher: P. Geuthner, Original from the University of Michigan p.547 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៣៤៦)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៩]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៣៦-១៣៤៦'''|after= [[សិទ្ធានរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} tm9u5vfxcjzxa0qb97z4hus84tvnj7m 0 48140 342405 288660 2026-11-02T05:08:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342405 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Wat_Hosian_Voravihane_B1.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល]] '''វត្តហសៀងវរវិហារ''' ជា​វត្តអារាមបែប[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]មួយ​នៅ​ក្នុងទី​ក្រុង[[ហ្លួងព្រះបាំង|ហ្លួងព្រះបាង]] [[ឡាវ|ប្រទេស​ឡាវ]] ។ <ref>[http://spiked.it/czhdNn7 Wat Hosian Voravihane on Geospike] {{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ជា​វត្តអារាមដ៏សកម្ម ទីធ្លា​នោះ​រួម​មាន​កុដិ​សម្រាប់​ព្រះសង្ឃ និង​អគារ​សិក្សា​មួយ។ == ឯកសារយោង == <gallery> ឯកសារ:Wat_Hosian_Voravihane_A.JPG|ប្រាសាទ ១ ឯកសារ:Wat_Hosian_Voravihane_B2.JPG|ប្រាសាទ ២ ឯកសារ:Wat_Hosian_Voravihane_Gate.JPG|ច្រក​ទ្វារ​ដ៏​សំខាន់ ឯកសារ:Wat_Hosian_Voravihane_Stupa.JPG|ចេតិយ </gallery> futekz5w4fgzle4wtxcse0qq3gqvo9p 0 48234 342402 289654 2026-11-02T04:51:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342402 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Limbang | translit_lang1 = [[Chinese language|Chinese]] | translit_lang1_type = [[Simplified Chinese character|Simplified]] | translit_lang1_info = 林梦 | settlement_type = Town | image_seal = File:The Seal of Limbang District Council.png | image_skyline = File:Limbang plaza.jpg | image_caption = Limbang town centre | image_flag = | image_shield = | image_map = | coordinates = {{Coord|4|45|33|N|115|00|24|E|region:MY_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Borneo | pushpin_label_position = right | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = [[Malaysia]] | subdivision_type1 = [[States and federal territories of Malaysia|State]] | subdivision_name1 = [[Sarawak]] | subdivision_type2 = [[Divisions of Malaysia|Division]] | subdivision_name2 = [[Limbang Division|Limbang]] | subdivision_type3 = [[List of districts in Malaysia|District]] | subdivision_name3 = [[Limbang District|Limbang]] | area_total_km2 = | population_as_of = 2020 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=The Official Portal of the Sarawak Government |url=https://sarawak.gov.my/web/home/article_view/240/175/ |access-date=2022-12-06 |website=sarawak.gov.my |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225081724/https://sarawak.gov.my/web/home/article_view/240/175/ |archive-date=2021-12-25 |url-status=dead}}</ref> | population_total = 56900 | population_density_km2 = auto | elevation_m = | website = https://limbang.sarawak.gov.my/ }} '''លីមបាំង''' គឺជាទីក្រុង[[ព្រំដែនប្រ៊ុយណេ-ម៉ាឡេស៊ី|ជាប់ព្រំដែន]]និងជារាជធានីនៃ[[ស្រុកលឹមបាង|ស្រុកលីមបាំង]]ក្នុង[[ផ្នែក Limbang|ផ្នែកលីមបាំង]] ភាគខាងជើង [[សារ៉ាវ៉ាក់|រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់]] [[ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត|ភាគខាងកើតប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] នៅលើកោះ[[កោះបរនេអូ|បរនេអូ]] ។ តំបន់នេះមានទំហំ ៣,៩៧៨.១០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ <ref>{{Cite web |title=Portal Rasmi Pentadbiran Bahagian Limbang |url=https://limbang.sarawak.gov.my/page-0-0-224-Lokasi-Daerah-Limbang.html |access-date=2022-12-06 |website=limbang.sarawak.gov.my |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206025134/https://limbang.sarawak.gov.my/page-0-0-224-Lokasi-Daerah-Limbang.html |archive-date=2022-12-06 |url-status=dead}}</ref> ហើយប្រជាជន (ជំរឿនឆ្នាំ២០២០) គឺ ៥៦ ៩០០ ។ វាមានទីតាំងនៅលើច្រាំងទន្លេលីមបាំង (សុនកៃលីមបាំងក្នុងភាសាម៉ាឡេ) រវាងពាក់កណ្តាលទាំងពីរនៃ[[ប្រ៊ុយណេ|ប្រទេសប្រ៊ុយណេ]] ។ [[ឯកសារ:Sarawaklimbanglimbang.PNG|រូបភាពតូច| ទីតាំងពណ៌បៃតងស្រុកលីមបាំង ក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់]] == ឯកសារយោង == qiie30qur7r6qpqjh2isel97rnuxdar 0 48389 342352 326269 2026-11-01T17:45:06Z Sura Shukurlu 53725 342352 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = វ៉ូធី អាញ់ស៊ួន | image = Vo Thi Anh Xuan in October 2026 (cropped).jpg | office = [[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតីស្ដីទីវៀតណាម]] | status = | primeminister = [[ផាំម មិញជិញ]] | termstart = ២១ មីនា ២០២៤ | termend = ២២ ឧសភា ២០២៤ | predecessor = [[វ៉ូ វ៉ាន់ធឿង]] | successor = [[តូ ឡាំ|តូ លិម]] | primeminister1 = ផាំម មិញជិញ | termstart1 = ១៨ មករា ២០២៣ | termend1 = ២ មីនា ២០២៣ | predecessor1 = [[ង្វៀន ស៊ួនហ្វុក]] | successor1 = វ៉ូ វ៉ាន់ធឿង | office2 = [[អនុប្រធានាធិបតីវៀតណាម]] | termstart2 = ៦ មេសា ២០២១ | termend2 = | president2 = ង្វៀន ស៊ួនហ្វុក<br/>លោកស្រីផ្ទាល់ {{small|(ស្ដីទី)}}<br/>វ៉ូ វ៉ាន់ធឿង<br/>តូ លិម | deputy2 = | predecessor2 = [[ដាំងធី ង៉ុកធិញ]] | successor2 = | party = [[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]] (១៩៩៥–បច្ចុប្បន្ន) | birth_date = {{birth date and age|1970|01|08|df=y}} | birth_place = ឃុំ[[ថឺយសឺន]], [[ស្រុកទិញបៀន]], [[ខេត្តមាត់ជ្រូក|ខេត្តអាងយ៉ាង]], [[វៀតណាមខាងត្បូង]] | death_date = | death_place = | spouse = | children = }} '''វ៉ូធី អាញ់ស៊ួន''' ([[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]៖ Võ Thị Ánh Xuân, កើតថ្ងៃទី៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧០) គឺជាអ្នកនយោបាយវៀតណាម និងជាអតីតគ្រូបង្រៀនម្នាក់ ដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងបម្រើការជា[[អនុប្រធានាធិបតីវៀតណាម]]តាំងពីឆ្នាំ២០២១។ ​លោកស្រី​ធ្លាប់បាន​កាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី​ស្តីទី​]]នៃ​ប្រទេស​វៀតណាមមួយរយៈពេលខ្លី​នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ និងឆ្នាំ២០២៤​។{{refn|group=ស|លោកស្រីបានកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីស្តីទីចំនួនពីរលើក៖ ដោយលើកដំបូងគឺបន្ទាប់ពីការលាលែងពីតំណែងរបស់លោក[[ង្វៀន ស៊ួនហ្វុក]]នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៣ រហូតដល់ថ្ងៃតែងតាំងលោក[[វ៉ូ វ៉ាន់ធឿង]]នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៣ និងលើកទីពីរបានចាប់ផ្តើមពីថ្ងៃលាឈប់ពីតំណែងរបស់លោកវ៉ូ វ៉ាន់ធឿងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤ រហូតដល់ថ្ងៃបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[តូ ឡាំ|តូ លិម]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤។}}<ref>{{Cite magazine |title=Vietnam President Nguyen Xuan Phuc Resigns in Rare Shakeup |url=https://time.com/6247672/vietnam-president-phuc-resigns-corruption-purge/ |access-date=2023-01-17 |magazine=Time |language=en |archive-date=2023-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117111130/https://time.com/6247672/vietnam-president-phuc-resigns-corruption-purge/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-03-20 |title=Trung ương Đảng họp, cho Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng thôi chức |url=https://www.voatiengviet.com/a/trung-uong-dang-hop-cho-chu-tich-nuoc-vo-van-thuong-thoi-chuc/7535221.html |access-date=2024-05-23 |website=Voice of America }}</ref><ref>{{Cite web |last=Nguyen |first=Phuong |date=2024-05-18 |title=Vietnam Communist party names police minister as state president |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/vietnam-nominates-top-police-official-lam-state-president-2024-05-18/ |website=Reuters}}</ref> លោកស្រីត្រូវជាប់ឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[អនុប្រធានាធិបតីវៀតណាម]]នៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីទទួលបានសំឡេងគាំទ្រ ៩៣.១៣% នៅក្នុង[[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភា]]។ <ref>{{Cite news|date=2021-04-06|title=Bà Võ Thị Ánh Xuân làm Phó chủ tịch nước|language=vi|trans-title=Ms Vo Thi Anh Xuan elected Vice State President of Vietnam|work=[[VnExpress]]|url=https://vnexpress.net/ba-vo-thi-anh-xuan-lam-pho-chu-tich-nuoc-4258777.html|url-status=live}}</ref> មុនពេលជាប់ឆ្នោត លោកស្រីធ្លាប់បានបម្រើការជាលេខាបក្សប្រចាំ[[ខេត្តអានយ៉ាង]] (ខេត្តមាត់ជ្រូក) និងជាប្រធានសមាជិករងនៃខេត្តនោះក្នុងរដ្ឋសភា។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ លោកស្រី​គឺជាសមាជិកនៃ[[គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្ស]] ហើយត្រូវជា​ប្រធានាធិបតី​ស្តីទីស្ត្រីទីពីរបង្អស់បន្ទាប់​ពីអតីត​ប្រធានាធិបតី​ស្តីទី លោកស្រី[[ដាំងធី ង៉ុកធិញ]]។ លើសពីនេះ លោកស្រីគឺជាអនុប្រធានាធិបតីវ័យក្មេងបំផុតនៃប្រទេសវៀតណាមចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ មក។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2021-04-06 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Tiểu sử của nữ Phó Chủ tịch nước trẻ nhất từ trước tới nay |url=https://vietnamnet.vn/tieu-su-cua-nu-pho-chu-tich-nuoc-tre-nhat-tu-truoc-toi-nay-725306.html |access-date=2023-01-17 |website=VietNamNet News }}</ref> == ដើមជីវិត == វ៉ូធី អាញ់ស៊ួន កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៨ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៧០ នៅ ថឿសឺន , ធីញបៀន , [[ខេត្តមាត់ជ្រូក]] ។ នាងជាគ្រូបង្រៀននៅវិទ្យាល័យមួយនៅឡុងស្វៀន [[ខេត្តមាត់ជ្រូក]] ពីឆ្នាំំំំំ១៩៩២ ដល់១៩៩៦ ។ នាងត្រូវបានទទួលយកនៅក្នុង[[បក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម]] នៅថ្ងៃទី ២០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩៤ ហើយបានក្លាយជាសមាជិកបក្សជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ២០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1995។ <ref name="vtv">{{Cite news|date=2021-04-06|title=Tóm tắt tiểu sử Phó Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân|language=vi|trans-title=Brief biography of Vice President Vo Thi Anh Xuan|work=[[Vietnam Television]]|url=https://vtv.vn/chinh-tri/tom-tat-tieu-su-pho-chu-tich-nuoc-vo-thi-anh-xuan-20210406160956334.htm|url-status=live}}</ref> == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] l4gayzofuz7utehuwm90wceoq600oyz 0 50615 342409 309317 2026-11-02T06:14:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342409 wikitext text/x-wiki   '''ស្នាមន-ខ្មែរ'''ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​ថា​ជា '''​ស្នា​ជនជាតិ​ម៉ុង''' ស្នា'''ចារ៉ាយ''' ឬ '''​ស្នាសម័យ​អង្គរ''' ជា ​ស្នា​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់ ​សង្គ្រាម និង​សម្រាប់ ​បរបាញ់ ​នៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|​អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ។ វា​បាន​ក្លាយ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​មោទនភាព និង​អត្តសញ្ញាណ​សម្រាប់​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​ពី [[មីយ៉ាន់ម៉ា|​ប្រទេស​ភូមា]] (ភូមា) រហូត​ដល់​ដែន​ដី​នៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|​ឥណ្ឌូចិន]] ។ == វាក្យសព្ទ == ស្នាមន-ខ្មែរត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ''ស្នា'' [[ភាសាខ្មែរ|ជាភាសាខ្មែរ]] , ''ច្រៅ'' ក្នុង ភាសាព្រៅ, <ref>{{Cite book|last=Matras-Troubetzkoy|first=Jacqueline|url=https://books.google.com/books?id=YzRVmbyaX7MC&dq=arbalete+cambodge&pg=PA388|title=Un village en forêt: l'essartage chez les Brou du Cambodge|date=1983|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-2-85297-071-7|pages=388|language=fr}}</ref> ''ហ្នេវ ក្នុង'' ភាសាម៉ុង, <ref>{{Cite book|last=Heimbach|first=Ernest E.|url=https://books.google.com/books?id=VXGsO7C5fLsC&q=crossbow&pg=PT103|title=White Hmong-English Dictionary|date=1980|publisher=SEAP Publications|isbn=978-0-87727-075-1|pages=69}}</ref> ឬ ហ្រៅ ក្នុង ភាសាចារ៉ាយ ។ <ref>{{Cite book|last=Guilleminet|first=Paul|url=https://books.google.com/books?id=6WrjAAAAMAAJ&dq=hra%C5%8F+jarai&pg=PA324|title=Dictionnaire bahnar-français|date=1959|publisher=École française d'Extrême-Orient|pages=324|language=fr}}</ref> <ref>Siu, Lap Minh (December 2009), [https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxsYXBtaW5oc2l1fGd4OjZjOGRhNmMzZTc1YjJhMzc ''Developing the First Preliminary Dictionary of North American Jarai''], Texas Tech University, 82.</ref> វា​គឺ​ជា​ពាក្យ​កម្ចី​មួយ​ក្នុង​ចំណោម [[ពាក្យកម្ចី|​ពាក្យ​កម្ចី]] [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|​អូស្ត្រូអាសៀ]](មន-ខ្មែរ) ​មួយចំនួន​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​ជា ​ភាសា​ចិន​-​ទីបេ ខណៈ​អ្នក​ភាសាវិទ្យា​បាន​រក​ឃើញ​ថា​វា​ទាក់ទង​នឹង​ស្នា​ចិន​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ''នូ'' ({{Lang|zh|弩}} ) ៖ "ប្រភពដើមភាគខាងត្បូងនៃពាក្យនេះគឺមិនអាចប្រកែកបាន ប៉ុន្តែប្រភពដើមនៃពាក្យនេះគឺមិនច្បាស់លាស់"។ <ref>{{Cite journal|last=Benedict|first=Paul|date=1989|title=Austroasiatic Loanwords in Sino-Tibetan|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/benedict1989-1990austroasiatic.pdf|journal=Austroasiatic Loanwords in Sino-Tibetan, Mon-Khmer Studies|volume=18|issue=19|pages=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20240415025341/http://www.sealang.net/sala/archives/pdf8/benedict1989-1990austroasiatic.pdf|archive-date=2024-04-15|accessdate=2024-07-12|dead-url=yes}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​នៃ​ដើម​កំណើត​: មន-ខ្មែរ vs. ​ចិន​ === ខណៈពេលដែលមតិភាគច្រើនគឺថាស្នាមានដើមកំណើតចិន <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xAy4CwAAQBAJ&q=crossbow+&pg=PA514|title=Ancient Civilizations|date=2016-03-10|isbn=978-1-317-29608-9|pages=353|language=en}}</ref> មានទ្រឹស្តីមួយផ្សេងទៀតដែលចង្អុលទៅប្រភពដើមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ឯករាជ្យសម្រាប់ស្នាដោយផ្អែកលើភស្តុតាងភាសាដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ៖ {{Cquote|Throughout the southeastern Asia the crossbow is still used by primitive and tribal peoples both for hunting and war, from the Assamese mountains through Burma, Siam and to the confines of Indo-China. The peoples of the northeastern Asia possess it also, both as weapon and toy, but use it mainly in the form of unattended traps; this is true of the Yakut, Tungus, and Chukchi, even of the Ainu in the east. There seems to be no way of answering the question whether it first arose among the barbaric forefathers of these Asian peoples before the rise of the Chinese culture in their midst, and then underwent its technical development only therein, or whether it spread outwards from China to all the environing peoples. The former seems the more probable hypothesis, given the further linguistic evidence in its support.{{sfn|Needham|1994|p=135}}}} ប្រហែលឆ្នាំ ២០០ មុនគ្រឹស្តសករាជ ស្តេច [[អាន ដ្យឿង វឿង|An Dương]] នៃ Âu Lạc ( វៀតណាមខាងជើងបច្ចុប្បន្ន ) និង ( ចិនភាគខាងត្បូងបច្ចុប្បន្ន ) បានតែងតាំងបុរសម្នាក់ឈ្មោះ កាវ ឡៅង ( ឬ កាវ ថុង ) ឱ្យសាងសង់ "ស្នាវេទមន្ត" ( ''nỏ thần)'' មួយ ដែល​អាច​បាញ់​បាន 300 ព្រួញ។ {{Sfn|Kelley|2014|p=88}} {{Sfn|Taylor|1983|p=21}} យោងតាមប្រវត្ដិវិទូ Keith Taylor ស្នាអាចត្រូវបានណែនាំចូលទៅក្នុងប្រទេសចិនពីប្រជាជន [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អូស្ត្រូនេស៊ី]] នៅភាគខាងត្បូងប្រហែលសតវត្សទី 4 មុនគ.ស។ {{Sfn|Taylor|1983|p=21}} ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះគឺផ្ទុយនឹងសោរស្នាដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងផ្នូរ រាជវង្សចូវ ដែលមានដើមសតវត្សទី 7 មុនគ្រឹស្តសករាជ ក៏ដូចជាការផលិតដ៏ធំ និងការប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៃស្នានៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុង កំឡុងសម័យរដ្ឋចម្បាំង ដែលមានអាយុកាលនៅដើមសតវត្សទី 5 មុនគ.ស។ {{Sfn|Loades|2018}} នៅឆ្នាំ 315 នៃគ.ស [[Nu Wen|លោក Nu Wen]] មកពីប្រទេសចិនបានបង្រៀន [[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាម]] ពីរបៀបសាងសង់បន្ទាយ និងប្រើស្នាដោយដៃ។ ក្រោយមកជនជាតិចិននឹងផ្តល់ស្នាជាអំណោយដល់ជនជាតិចាមយ៉ាងហោចណាស់ម្តង។ {{Sfn|Needham|1994|p=145}} ស្នាត្រូវបានបញ្ជូនទៅចាមដោយ [[Zhi Yangjun]] មកពី [[រាជវង្សសុង]] ក្នុងឆ្នាំ 1172 ។ គាត់​បាន​ស្នាក់​នៅ​ទី​នោះ ហើយ​បង្រៀន​ពួក​គេ​ឲ្យ​ចេះ​បាញ់​ព្រួញ និង​របៀប​ប្រើ​ស្នា។ {{Sfn|Needham|1994|p=145}} {{Sfn|Turnbull|2002}} នៅឆ្នាំ ១១៧៧ [[ចាម្ប៉ា]] បានប្រើស្នាក្នុងការឈ្លានពាន និងទន្ទ្រាន [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]] ដែលជារាជធានីរបស់ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PRxBAAAAMAAJ&q=crossbow+|title=Vietnam, Kampuchea, Laos, Bound in Comradeship: A Panoramic Study of Indochina from Ancient to Modern Times|date=1988|isbn=978-81-7050-048-3|pages=461|language=en}}</ref><gallery class="center" widths="180" heights="180"> ឯកសារ:Dong_Son_crossbow_trigger.JPG|alt=Dong Son culture bronze crossbow, 500 BCE – 0|ស្នាសំរិទ្ធ[[វប្បធម៌ដុងសឺន|វប្បធម៌ ដុងស៊ឺន]]500 មុនគ.ស. – ០ ឯកសារ:Cao_Lo_statue_Magic_Crossbow_Co_Loa.jpg|alt=Statue of Cao Lỗ with the crossbow he built for An Dương Vương|រូបសំណាកកាវ ឡៅ កាន់ស្នាដែលរៀបចំធ្វើសម្រាប់[[អាន ដ្យឿង វឿង|អាន ឌឿង វឿង]] </gallery> === សម័យអង្គរ៖ ជ័យជំនះខ្មែរពីចាម === ការប្រើប្រាស់ស្នាដោយអរិយធម៌អង្គរអាចតាមដានបានទៅនឹងចម្លាក់លៀននៅលើជញ្ជាំងនៃប្រាសាទបាយ័នដែលមានដើមកំណើតនៅចុងសតវត្សទី 12 និងដើមសតវត្សទី 13 ក្នុងរជ្ជកាល [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី 7]] ពីឆ្នាំ 1181 ដល់ឆ្នាំ 1218 នៃគ។ <ref>{{Cite web |last=Sien |first=Huor |date=2022-08-11 |title=អាវុធស្នា មានប្រវត្តិយូរលង់លើទឹកដីខ្មែរ មានភស្ដុតាងនៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទនាចុងសតវត្សទី១២ ដើម១៣ |url=https://news.sabay.com.kh/article/1331703 |access-date=2022-08-30 |website=Sabay News |language=km}}</ref> ចម្លាក់លៀនស្រាលទាំងនេះបង្ហាញអ្នកប្រមាញ់ទាំងពីរដែលសំដៅលើសត្វក្តាន់ដោយប្រើស្នារបស់ពួកគេ <ref>{{Cite book|last=Laur|first=Jean|url=https://books.google.com/books?id=b9pOAAAAMAAJ&q=crossbow+angkor|title=Angkor: An Illustrated Guide to the Monuments|date=2002|isbn=978-2-08-010723-7|pages=353|language=en}}</ref> និងទាហានបានឡើងលើដំរីដោយប្រើស្នាក្នុងការប្រយុទ្ធ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hZJOAAAAMAAJ&q=crossbow+angkor|title=The Ancient Civilization of Angkor|date=1968|isbn=978-0-451-60858-1|pages=135|language=en}}</ref> ខ្មែរខ្លួនឯងបានប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ ដើម្បីទទួលបានកាតាបុលពីរដែលដាក់លើដំរី និងធ្វើការដោយបុរសពីរនាក់ ក៏ដូចជាស្នាដ៏ធំសម្បើម ត្រូវបានរមៀលនៅលើរទេះរុញ ហើយប្រហែលជាប្រើក្នុងការឡោមព័ទ្ធ ឬសម្រាប់ការពារជំរុំរឹងមាំ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4y4Du2WBKJUC&q=crossbow+angkor|title=Angkor Ruins in Cambodia|date=1924|pages=108|language=en}}</ref> ស្នាទ្វេដែលដាក់នៅលើខ្នងដំរី ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជាអាវុធប្រឆាំងដំរីដ៏មានប្រសិទ្ធភាព។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=crossbow+angkor&pg=PA445|title=The Oxford World History of Empire: Volume Two: the History of Empires|date=2020-12-16|isbn=978-0-19-753276-8|pages=445|language=en}}</ref> យោងតាមលោក Michel Jacq-Hergoual'ch ស្នាពីរដែលដាក់លើដំរីគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃទាហានស៊ីឈ្នួលចាមនៅក្នុងកងទ័ពរបស់ [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ។ {{Sfn|Liang|2006}} ទាំងនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង ''arcuballistae'' ច្រើនខ្សែដែលប្រើតាំងពីសតវត្សទី 11 មកម្ល៉េះដោយ [[រាជវង្សសុង]] ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zeIJQPa-OcUC&dq=crossbow+angkor&pg=PA193|title=Science and Civilisation in China|date=1954|isbn=978-0-521-32727-5|pages=193|language=en}}</ref> ស្នា​អង្គរ​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរ​សន្មត​ថា​បាត់​បង់​ក្រោយ [[ចុងសម័យអង្គរ|​ការ​ធ្លាក់​ចុះនៃអង្គរ (គ.ស ១៤៣១)]] ។ <ref>{{Cite web |last=Til |first=Chanlin |date=2015-03-05 |title=ធ្នខ្មែរបុរាណបាត់បង់ជិត១ពាន់ឆ្នាំ ឥឡូវនេះ បង្ហាញមុខលើកដំបូងនៅបុណ្យភូមិ |url=https://news.sabay.com.kh/article/329211 |access-date=2022-08-30 |website=news.sabay.com.kh |language=km}}</ref><gallery class="center" widths="180" heights="180"> ឯកសារ:Ref-bayon1.jpg|alt=Khmer elephant mounted crossbow|ស្នានៅលើដំរីខ្មែរ ឯកសារ:Ref-bayon2.jpg|alt=Khmer elephant mounted crossbow|ស្នានៅលើដំរីខ្មែរ </gallery> === ការសង្កេតជនជាតិដើមភាគតិចនៅឥណ្ឌូចិន === នៅឆ្នាំ 1880 លោក Louis Delaporte បានកត់សម្គាល់ឃើញស្នាដែលនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺដូចគ្នាទៅនឹងវត្ថុដែលបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្ត។[17] អ្នកផ្សេងទៀតបានកត់សម្គាល់ថា ស្នាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់នៅឥណ្ឌូចិន មុនពេលដែលអាវុធត្រូវបានណែនាំ។[18] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យោងតាមលោក Herri Mouhot ស្នាទាំងនេះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាពិសេសជាមួយប្រជាជនស្ទៀងទាំងនៅក្នុងអណ្ណាម និងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារពួកគេមានការភ័យខ្លាចដោយសារតែភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការប្រើប្រាស់អាវុធទាំងនេះ។[19] លោក Jean Moura បានសរសេរថា ជនជាតិព្រៅ មានភាពល្បីល្បាញបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលតែងតែកាន់ស្នា។ <ref>{{Cite book|last=Moura|first=Jean|url=https://books.google.com/books?id=7lwQCAAAQBAJ&q=arbalete+&pg=PA263|title=Le Royaume du Cambodge|date=2015-05-21|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-08398-0|pages=423|language=fr}}</ref> លោក Jean Moura ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ប្រជាជនព្រៅ បានដាក់ថ្នាំពុលលើព្រួញ។ <ref>{{Cite book|last=Moura|first=Jean|url=https://books.google.com/books?id=7lwQCAAAQBAJ&q=arbalete+&pg=PA263|title=Le Royaume du Cambodge|date=2015-05-21|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-08398-0|pages=263|language=fr}}</ref> === អាវុធប្រយុទ្ធដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចរហូតដល់សង្គ្រាមវៀតណាម === រួមជាមួយ ដំបង punji ស្នាគឺជាអាវុធដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុត ខណៈដែលឥណ្ឌូចិនបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃ [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|អាណានិគមបារាំង]] ។ វិសាលភាពនៃស្នាគឺបាញបានចម្ងាយឆ្ងាយ។ ការបាញ់ស្នាប្រហែល {{Convert|20-30|m}} <ref>{{Cite book|last=Maître|first=Henri|url=https://books.google.com/books?id=d6U9AAAAIAAJ&q=arbalete+jarai|title=Les régions Moï du Sud indo-chinois: le plateau du Darlac|date=1909|publisher=Plon-Nourrit|pages=118|language=fr}}</ref> ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាចម្ងាយសុវត្ថិភាពជុំវិញភូមិនៅចុងសតវត្សរ៍ទី 19 នៅពេលដែលពួក ព្រៅមកពីខាងជើងកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយ [[ជនជាតិទំពួន]] ពីខាងកើតលើការគ្រប់គ្រង [[ស្រុកសេសាន|ទន្លេសេសាន]] និង [[ទន្លេស្រែពក|ស្រែពក]] តាមលំដាប់លំដោយ។ ដើម្បីត្រួតត្រាតំបន់ភ្នំក្រហមនៃ [[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rCUvwoDtRnkC&dq=arbalete+cambodge&pg=PA405|title=Jardins et rizières du Cambodge. Les enjeux du développement agricole|date=2008-02-01|publisher=KARTHALA Editions|isbn=978-2-8111-4143-1|pages=405|language=fr}}</ref> តាមពិត ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ា ដែលមានដើមកំណើតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបភាគកណ្តាលរបស់វៀតណាមត្រូវបានគេដឹងថាបានប្រើស្នាជាឧបករណ៍សម្រាប់បរបាញ់ ហើយក្រោយមកទៀតគឺជាអាវុធដ៏មានប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំងនឹង [[វៀតកុង|ពួកវៀតកុង]] ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ។ នៅឆ្នាំ 1968 ពួកបះបោរ ទំពួន និងចារ៉ាយបានប្រឈមមុខនឹងកងទ័ពខ្មែរ ហើយបានចាញ់ដោយស្នា ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអន្តរជាតិបានជួយពង្រីករឿងព្រេងរបស់ពួកគេដោយមនោសញ្ចេតនាលើព្រួញពិសរបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLk5c5S51FYC&dq=crossbow+jarai&pg=PA114|title=Cambodia, a Shattered Society|date=1994|isbn=978-0-520-07052-3|pages=114|language=en}}</ref> យុទ្ធជនម៉ុងតាញ៉ាដែលប្រដាប់ដោយស្នា ដូច្នេះបានបង្ហាញពីទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃសម្រាប់កងកម្លាំងពិសេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលកំពុងប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ហើយវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេសម្រាប់ Green Berets ក្នុងការរួមបញ្ចូលអ្នកបាញ់ស្នាម៉ុងតាញ៉ាចូលទៅក្នុងក្រុមវាយប្រហាររបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite book|title=The Vietnam War: The Definitive Illustrated History|year=2017|isbn=978-1465466013|pages=64–69}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HKIrAAAAYAAJ&dq=crossbow+jarai&pg=PA25|title=U.S. Army Special Forces, 1961-1971|date=1973|pages=25|language=en}}</ref> === ពីការប្រកួតប្រជែងទៅជាមោទនភាពជាតិសាសន៍ === ខណៈពេលដែលស្នាត្រូវបានប្រើប្រាស់តិចជាងមុនសម្រាប់សង្គ្រាម និងសម្រាប់ការបរបាញ់ វានៅតែជាកីឡាដ៏ពេញនិយមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ដូច្នេះ នៅដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៣៨ ការប្រកួតបាញ់ធ្នូត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត "ដោយមានអ្នកចម្បាំងជាង ៥០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនមិនចាញ់" <ref>{{Cite book|last=Demay|first=Aline|url=https://books.google.com/books?id=u_emBgAAQBAJ&dq=crossbow+angkor&pg=PA209|title=Tourism and Colonization in Indochina (1898-1939)|date=2015-01-12|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-7410-6|pages=209|language=en}}</ref> ចាប់តាំងពីការមកដល់នៃវិស័យទេសចរណ៍ដ៏ធំនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមវៀតណាម ស្នាបានក្លាយទៅជាវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ "ដ៏ហួសចិត្ត" សម្រាប់ជនបរទេស។ <ref>{{Cite book|last=Lewis|first=Norman|url=https://books.google.com/books?id=vbALAAAAIAAJ&q=crossbow+angkor|title=A Dragon Apparent: Travels in Cambodia, Laos and Vietnam|date=1982|publisher=Eland Books|isbn=978-0-907871-00-2|pages=233|language=en}}</ref> == ការពិពណ៌នា == [[ឯកសារ:ការធ្វើស្នារ.jpg|រូបភាពតូច| អ្នក​បាញ់​ព្រួញ​ធ្វើព្រួញ​នៅ​ខេត្ត​រតនគិរី ក្នុង​ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០២២។]] ស្នាទាំងនេះត្រូវបានគេសង្កេតឃើញក្នុងចំណោម ក្រុមជនជាតិផ្សេងទៀតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដូចជាជនជាតិថៃ ,ជនជាតិ មួង នៃ ហៅបិញ, ជនជាតិ ព្នង នៃមណ្ឌលគិរី និង សាច ឬ ឡាវ ទោះបីជាប្រភេទក្រោយនេះមានកំណែតូចជាងក៏ដោយ។ <ref>{{Cite book|last=Solheim|first=Wilhelm G.|url=https://books.google.com/books?id=iLM9AAAAIAAJ&q=arbalete+cambodge|title=Anthropology at the Eighth Pacific Science Congress of the Pacific Science Association and the Fourth Far Eastern Pre-history Congress, Quezon City, Philippines, 1953|date=1968|publisher=Social Science Research Institute, University of Hawaii|pages=265|language=en}}</ref> ទោះបីជាស្នាមានភាពជាក់លាក់ខុសៗគ្នានៅក្នុងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗនៃឥណ្ឌូចិនដែលវាត្រូវបានគេប្រើក៏ដោយ គោលការណ៍មុខងារ និងរូបរាងរបស់វាគឺស្រដៀងគ្នាពីក្រុមមួយទៅក្រុមមួយទៀត។ <ref>{{Cite book|last=Goy|first=Bertrand|url=https://books.google.com/books?id=6HluAAAAMAAJ&q=arbalete+jarai|title=Jaraï: arts de guerre et de mort chez les montagnards d'Indochine, mémoires françaises|date=2006|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-146-6|pages=42|language=fr}}</ref> ស្នាជាធម្មតាត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុងផ្ទះរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចមន-ខ្មែរ រួមជាមួយនឹងអាវុធផ្សេងទៀត ។ <ref>{{Cite book|last=Goy|first=Bertrand|url=https://books.google.com/books?id=6HluAAAAMAAJ&q=arbalete+|title=Jaraï: arts de guerre et de mort chez les montagnards d'Indochine, mémoires françaises|date=2006|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-146-6|pages=22|language=fr}}</ref> វាគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃមួយរបស់ ជនជាតិភ្នំ ហើយនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 មនុស្សម្នាក់នឹងទទួលបានស្នាមួយឬពីរជាមរតក <ref>{{Cite book|last=Guilleminet|first=Paul|url=https://books.google.com/books?id=a4xMAQAAIAAJ&q=arbalete+jarai|title=Coutumier de la tribu bahnar des Sedang et des Jarai de la province de Kontum|date=1952|publisher=E. de Boccard|pages=480|language=fr}}</ref> ហើយវានៅតែត្រូវបានគេប្រើជាអំណោយអាពាហ៍ពិពាហ៍ជានិមិត្តរូប។ <ref>{{Cite book|last=Matras-Troubetzkoy|first=Jacqueline|url=https://books.google.com/books?id=YzRVmbyaX7MC&q=arbalete+&pg=PA388|title=Un village en forêt: l'essartage chez les Brou du Cambodge|date=1983|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-2-85297-071-7|pages=97|language=fr}}</ref> == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} l5i75lf9nozs4q3vnfihuiikfzu1aud 0 50657 342370 309567 2026-11-01T21:11:28Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342370 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភាសា | name = Samre | nativename = | altname = | states = [[Thailand]], [[Cambodia]] | region = [[Trat Province]]<br/>formerly [[Pursat Province]] | ethnicity = 200 (2000)<ref name=e18>{{e18|sxm|Somre of Siem Reap}}</ref>{{fix|text=but this is the figure for Somre of Siem Reap, which is a Northern Chong dialect}} | speakers = 20–30 | date = 1998 | ref = <ref name=Ploykaew/> | familycolor = Austro-Asiatic | fam2 = [[Pearic languages|Pearic]] | fam3 = Chong | fam4 = [[Central Chong language|Central Chong]] | iso3 = none }} '''សំរ៉ែ''' ({{IPA-all|samɣeː|Samre pronunciation:}}) គឺជា ភាសា ព័រ ជិតផុតពូជរបស់ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ហើយពីមុន [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ ច្បាស់ណាស់ ភាសានេះបានផុតពូជនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា {{Fix|text=but this is the figure for Somre of Siem Reap, which is a Northern Chong dialect}} ប៉ុន្តែការស្ទង់មតិឆ្នាំ 1998 បានរកឃើញអ្នកនិយាយពី 20-30 នាក់នៅក្នុងឃុំណនស៊ី ស្រុកបូរៃ [[ខេត្តត្រាច|ខេត្តត្រាត]] ។ ប្រទេស​ថៃ និង​បាន​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ចំនួន​ប្រជាជន​សរុប​ដែល​អាច​និយាយ​ភាសា​បាន​ថា​មាន​ចំនួន ២០០ <ref name="Ploykaew">Pornsawan Ploykaew. 2001, "[http://sealang.net/sala/archives/pdf8/ploykaew2001phonology.pdf The phonology of Samre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240330151943/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/ploykaew2001phonology.pdf |date=2024-03-30 }}", in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', vol. 31, pp. 15-27</ref> == សូរស័ព្ទ == សារពើភ័ណ្ឌសូរសព្ទគឺជាតួយ៉ាងនៃភាសាមន-ខ្មែរសម័យទំនើប ហើយរួមជាមួយភាសា ព័រផ្សេងទៀតបង្ហាញពីឥទ្ធិពលសូរស័ព្ទមួយចំនួនពីចុង ខ្មែរកណ្តាល នៃសតវត្សទី 17 ។ <ref>{{Cite journal|last=Ferlus|first=Michel|date=2011|title=Toward Proto Pearic: problems and historical implications|url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00992631/document|journal=Mon-Khmer Studies Journal|series=Mon-Khmer Studies Special Issue No. 2: Austroasiatic Studies - papers from ICAAL4|accessdate=30 November 2015}}</ref> សំរ៉ែក៏បង្ហាញឥទ្ធិពលពី [[ភាសាថៃ|ថៃ]] ដែរថា វាមានប្រព័ន្ធសំនៀងដែលកំពុងអភិវឌ្ឍ។ ដូចជា [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]] ជាច្រើនផ្សេងទៀតជាទូទៅ និងភាសា ព័រ ជាពិសេសស្រៈសំរ៉ែអាចមានភាពខុសប្លែកគ្នានៅក្នុងគុណភាពសំឡេង ប្រព័ន្ធដែលគេស្គាល់ថាជា "ចុះឈ្មោះ" ឬ "សូរសព្ទ"។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សំឡេងដកដង្ហើម ធៀបនឹងភាពខុសគ្នា នៃសំឡេងច្បាស់ គឺលែងមានភាពផ្ទុយគ្នាទៀតហើយ ហើយជាសំឡេងបន្ទាប់បន្សំនៃសម្លេងរបស់ពាក្យមួយ។ <ref name="Ploykaew"/> === ព្យញ្ជនៈ === សំរែ មាន ព្យញ្ជនៈ ២១ សូរ ដែលមាន {{IPA|[ɹ]}}និង {{IPA|[ɰ]}} កើតឡើងជា allophones នៃ {{IPA|/ɣ/}} . ពួកវាត្រូវបានរាយក្នុងទម្រង់តារាងខាងក្រោម។ {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | ! Labial ! colspan="2" | អាលវីអូឡា ! ក្រអូមមាត់ ! វល្លិ៍ ! ឡូតូ |- ! rowspan="3" | ភ្លីភ្លើ ! <small>ប្រាថ្នា</small> | {{IPA|pʰ}} | colspan="2" | {{IPA|tʰ}} | {{IPA|cʰ}} | {{IPA|kʰ}} | |- ! <small>គ្មានសំឡេង</small> | {{IPA|p}} | colspan="2" | {{IPA|t}} | {{IPA|c}} | {{IPA|k}} | {{IPA|ʔ}} |- ! <small>បញ្ចេញសំឡេង</small> | {{IPA|b}} | colspan="2" | {{IPA|d}} | | | |- ! ច្រមុះ ! <small>បញ្ចេញសំឡេង</small> | {{IPA|m}} | colspan="2" | {{IPA|n}} | {{IPA|ɲ}} | {{IPA|ŋ}} | |- ! rowspan="2" | កកិត ! <small>គ្មានសំឡេង</small> | | colspan="2" | {{IPA|s}} | | | {{IPA|h}} |- ! <small>បញ្ចេញសំឡេង</small> | | colspan="2" | | | {{IPA|ɣ}} | |- ! ប្រហាក់ប្រហែល ! <small>បញ្ចេញសំឡេង</small> | {{IPA|w}} | {{IPA|l}} | {{IPA|[ɹ]}} | {{IPA|j}} | {{IPA|[ɰ]}} | |- |} សំរ៉ែទទួលស្គាល់ {{IPA|[ɣ]}} ជាសំឡេងតែមួយគត់ចំពោះភាសារបស់ពួកគេ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងភាសាថៃ និងភាសាជនជាតិដើមភាគតិចជុំវិញ។ សំលេងរំខាន velar នេះកើតឡើងនៅក្នុង ការប្រែប្រួលដោយឥតគិតថ្លៃ ជាមួយនឹង សំលេង alveolar ប្រហាក់ប្រហែល, {{IPA|[ɹ]}} លើកលែងតែពេលធ្វើតាម {{IPA|/a/}}ឬ {{IPA|/aː/}} ពាក្យចុងក្រោយ នៅក្នុងករណីណាដែលវាត្រូវបានប្រកាសថាជា {{IPA|[ɰ]}}, សំឡេង velar ប្រហាក់ប្រហែល ។ ការបញ្ចេញសំឡេង {{IPA|[ɣ]}} ភាគច្រើនត្រូវបានគេឮក្នុងចំណោមមនុស្សជំនាន់មុនដែលចាត់ទុកថាវាជាការបញ្ចេញសំឡេង "ត្រឹមត្រូវ" ។ <ref name="Ploykaew"/> វាអាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសំឡេង "រឹង" និង {{IPA|[ɹ]}} ពេល​ខ្លះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​នៅ​ពេល​អ្នក​និយាយ​ចង់​បន្លឺ​សំឡេង​ "ទន់​ជាង​" ឬ "បន្ធូរអារម្មណ៍"។ {{IPA|[ɣ]}} សំឡេង​មិន​សូវ​ឮ​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​និយាយ​ដែល​មាន​វ័យ​ក្មេង ឬ​តិច​ដែល​ប្រើ {{IPA|[ɹ]}}ឬជំនួសសំឡេងដោយចុច ឬ trilled {{IPA|/r/}}ដោយសារឥទ្ធិពលរបស់ថៃ។ <ref name="Ploykaew" /> === ស្រៈ === សំរ៉ែ ប្រៀបធៀបស្រៈប្រាំបួន ដែលអាចខ្លី ឬវែង ផ្តល់ផលសរុបស្រៈចំនួន 18 ។ មានបីឃ្លា៖ {{IPA|/iə/}} , {{IPA|/ɨə/}} , និង {{IPA|/uə/}}. ស្រៈសំរ៉ែគឺ៖ {| class="wikitable" style="text-align: center" ! rowspan="2" | ! colspan="2" |ខាងមុខ ! colspan="2" | កណ្តាល ! colspan="2" | ត្រឡប់មកវិញ |- class="small" ! ខ្លី ! វែង ! ខ្លី ! វែង ! ខ្លី ! វែង |- ! បិទ | {{IPA|/i/}} | {{IPA|/iː/}} | {{IPA|/ɨ/}} | {{IPA|/ɨː/}} | {{IPA|/u/}} | {{IPA|/uː/}} |- ! បិទពាក់កណ្តាល | {{IPA|/e/}} | {{IPA|/eː/}} | {{IPA|/ə/}} | {{IPA|/əː/}} | {{IPA|/o/}} | {{IPA|/oː/}} |- ! កណ្តាល | {{IPA|/ɛ/}} | {{IPA|/ɛː/}} | | | {{IPA|/ɔ/}} | {{IPA|/ɔː/}} |- ! បើក | | | {{IPA|/a/}} | {{IPA|/aː/}} | | |} == ឯកសារយោង == 785woizefoemx9a7xfui3zd9wnhj4kv 0 50693 342356 320583 2026-11-01T19:34:11Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342356 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភាសា | name = ខ្មែរបុរាណ,ខ្មែរចាស់ | states = [[អាណាចក្រខ្មែរ]] | era = សតវត្សទី7-ទី15 | familycolor = មន-ខ្មែរ | iso3 = okz | region = [[កម្ពុជា]] [[វៀតណាម]] (នៅតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ) [[ថៃ]] (បញ្ជាក់ក្នុងសិលាចារឹកពីភូមិភាគឦសាន កណ្តាល និងខាងត្បូង) [[ឡាវ]] (បញ្ជាក់ដោយសិលាចារឹកនៅភាគខាងត្បូង) | fam2 = [[Proto-ខ្មែរ|ខ្មែរ]] | ancestor = [[Proto-អូស្ត្រូអាស៊ី]] | ancestor2 = [[Proto-ខ្មែរ]] | script = [[អក្សរខ្មែរ]], [[អក្សរបល្លវ|បល្លវ]] }} '''ខ្មែរចាស់''' គឺជាដំណាក់កាលបញ្ជាក់ដ៏ចំណាស់បំផុតនៃ [[ភាសាខ្មែរ]] ដែល [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ជា]] ភាសាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបច្ចុប្បន្ននិយាយនៅទូទាំង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]], វៀតណាមខាងត្បូង និងផ្នែកខ្លះនៃ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ប្រទេសថៃ]] និង [[ខេត្តចំប៉ាសក្តិ|ឡាវ]] ។ វាត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុង [[សិលាចារឹក]] ដែលមានតាំងពីដើមសតវត្សទី 7 រហូតដល់ពីរបីទសវត្សរ៍ដំបូងនៃសតវត្សទី 15 ។ សិលាចារឹកបែបនេះ ដែលមានរយៈពេលជិតមួយសហសវត្ស និងរាប់ចំនួនជាងមួយពាន់ បង្ហាញពីប្រភពឯកសារដ៏ទូលំទូលាយបំផុតមួយនៅក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ អក្សរខ្មែរបុរាណត្រូវបានសរសេរនៅក្នុងកំណែដំបូងនៃអក្សរខ្មែរបានមកពី ភាសាបល្លវៈ ដែលជាបំរែបំរួលភាគខាងត្បូងនៃ [[អក្សរព្រាហ្មី|ព្រាហ្មី]] ហើយក្រោយមកបានក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃអក្សរដែលប្រើសម្រាប់ [[អក្សរថៃ|ភាសាថៃ]] និង [[អក្សរឡាវ|ឡាវ]] ។ ទន្ទឹមនឹងឥទ្ធិពលព្រហ្មីនិងឥណ្ឌាមកលើកម្ពុជា ខ្មែរបុរាណបានឃើញការហូរចូលនៃពាក្យកម្ចី [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] នៅក្នុងផ្នែកនៃសាសនា ទស្សនវិជ្ជា និងក្នុងផ្នែកនយោបាយតិចតួច។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក្តី ខ្មែរបុរាណបានរក្សានូវគំរូអក្សរសាស្ត្រអូស្ត្រូអាសៀទិចក្នុងសូរសព្ទ វាក្យសម្ព័ន្ធ និងសរីរវិទ្យារបស់ខ្លួន។ <ref name=":0">{{Cite web |last=Jenner |first=Philip N. |date=2010 |title=Old Khmer Grammar |url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/146758/1/611%20Jenner%20and%20Sidwell.pdf |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=}}</ref> ភាសាត្រូវបានបែងចែកតាមទម្លាប់ទៅជាដំណាក់កាលមុនអង្គរ (៦១១–៨០២) និងសម័យអង្គរ (៨០២–១៤៣១) ដោយផ្អែកលើទាំងកាលបរិច្ឆេទ និងការចែកចាយសិលាចារឹកដែលនៅមាន ដោយសិលាចារឹកមុនសម័យអង្គរបានប្រមូលផ្តុំនៅតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ បន្ទាប់ពីការចោលរមណីយដ្ឋានអង្គរជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយនៃនយោបាយនិយាយភាសាខ្មែរ ការអនុវត្តនៃសតវត្សន៍បានថយចុះក្នុងសតវត្សបន្ទាប់ ប៉ុន្តែមិនរលាយបាត់ឡើយ ដោយបន្តរហូតដល់សតវត្សទី 20 ។ <ref>{{Cite web |last=Bernon |first=Olivier |date=2002 |title=L'inscription K. 1212 du Vatt Samrong Ek dans la province de Tra Vinh au Viêt-nam |url=https://www.researchgate.net/publication/272465371 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សិលាចារឹកក្រោយសតវត្សទី 15 ត្រូវបានធ្វើឡើងជាទម្លាប់ដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីដំណាក់កាលភាសាខ្មែរ កណ្តាល ។ <ref name=":0"/> == វាក្យសព្ទ == [[ឯកសារ:03-National_Museum_of_Cambodia-nX-1.jpg|រូបភាពតូច| សិលាចារឹកសំបូរ ដែលមានការប្រើប្រាស់កាលបរិច្ឆេទដំបូងបំផុតនៃលេខ [[០|សូន្យ]] ។ សរសេរ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​បុរាណ​ចុះ​កាលបរិច្ឆេទ​ដល់​ឆ្នាំ ៦៨៣ នៃ​គ.ស ហើយ​ពិពណ៌នា​អំពី​បញ្ជី​អំណោយ​ដែល​បាន​បរិច្ចាគ​ដល់​ប្រាសាទ​មួយ។ រកឃើញនៅ [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]]] សំដៅលើប្រជាជន និងភាសា ក្មេរ៑ ( kmér, /kmeː/) ត្រូវបានបញ្ជាក់នៅក្នុងបញ្ជីសិលាចារឹកដែលបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងជនជាតិដែលភ្ជាប់ទៅនឹងប្រាសាទ រួមជាមួយនឹងពាក្យសម្រាប់ក្រុមជនជាតិដទៃទៀត ដូចជា [[ជនជាតិមន|មន]], ជង, [[ជនជាតិប្រុ|ប្រុ]]។ ភ័ស្តុតាងរបស់វាមិនត្រូវបានគេដឹងទេដែលអាចមកពី " ''មេ'' " "មេ" ឬ "ម្តាយ" ។ <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Sealang Old Khmer Dictionary |url=http://sealang.net/api/api.pl?query=kmer&service=dictionary&language=oldkhmer |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=}}</ref> == ការបញ្ជាក់ និងប្រវត្តិ == ខ្មែរបុរាណបានចូលទៅក្នុងសម័យប្រវត្តិសាស្ត្រភ្លាមៗនៅឆ្នាំ ៦១១ ដោយសិលាចារឹកពីមុនទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន និងដីសណ្ដទន្លេមេគង្គត្រូវបានសរសេរជាសំស្ក្រឹត។ <ref>{{Cite journal|last=Zakharov|first=Anton O.|date=January 2019|title=The earliest dated Cambodian inscription K. 557/600 from Angkor Borei, Cambodia: an English translation and commentary|url=https://www.academia.edu/38608096|journal=Vostok (Oriens)|page=66|doi=10.31857/S086919080003960-3|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ សូម្បីតែសិលាចារឹកដំបូងបំផុត បង្ហាញពីកម្រិតខ្ពស់នៃឯកសណ្ឋានក្នុងអក្សរសាស្ត្រ ដែលបង្ហាញពីរយៈពេលនៃការអភិវឌ្ឍន៍មុននឹងការបញ្ជាក់ដំបូង។ <ref name=":0"/> ខ្លឹមសាររបស់ពួកគេ ដូចជាសិលាចារឹកក្រោយៗមក មានទំនោរទាក់ទងនឹងបញ្ហាផ្លូវច្បាប់ ដូចជាដីធ្លី និងទ្រព្យសម្បត្តិ ការបរិច្ចាគដល់ប្រាសាទ និងពង្សាវតារ និងវង្សត្រកូល ដែលបង្ហាញពីសង្គមមួយដែលបានចាក់ឫសយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ បើនិយាយពីភូមិសាស្ត្រ សិលាចារឹកដំបូងបំផុតគឺប្រមូលផ្តុំនៅតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា ហើយសិលាចារឹកជាបន្តបន្ទាប់បង្ហាញពីការបែកខ្ញែកពីខាងត្បូងទៅខាងជើង។ <ref>{{Cite web |last=Vickery |first=Michael |date=2003 |title=Funan Reviewed : Deconstructing the Ancients |url=http://michaelvickery.org/vickery2003funan.pdf |archive-url= |archive-date= |access-date= |website= |page=125}}</ref> ដោយសារលក្ខណៈច្បាប់ជាចម្បងនៃសិលាចារឹក សំណល់ខ្មែរបុរាណដែលនៅតំណាងឱ្យរូបភាពផ្នែកខ្លះនៃភាសាប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកគេផ្តល់នូវភស្តុតាងឯកសារសំខាន់ៗនៃសូរសព្ទ សរីរវិទ្យា និងវាក្យសម្ព័ន្ធរបស់ភាសា ព្រមទាំងតម្រុយអំពីបរិយាកាសធម្មជាតិ និងសង្គមនយោបាយ។ <ref>{{Cite web |last=Jacobs |first=Judith M. |date=1993 |title=Pre-Angkor Cambodia: evidence from the inscriptions in Khmer concerning the common people and their environment |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1993pre-angkor.pdf |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=}}</ref> == ឥទ្ធិពល == ដូចភាសាបុរាណដទៃទៀតនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ខ្មែរបុរាណត្រូវរងឥទ្ធិពលសំស្ក្រឹតយ៉ាងខ្លាំង។ នេះបង្ហាញឱ្យឃើញជាពិសេសនៅក្នុងគោលគំនិតសាសនា និងទស្សនវិជ្ជា និងក្នុងលេខប្រតិទិន ដែលខ្មែរមិនមានសមមូលទេ ប៉ុន្តែពេលខ្លះជម្រើសនៃពាក្យសំស្រ្កឹតលើពាក្យសំស្រ្កឹតគឺមានលក្ខណៈស្ទីលនិយមជាជាងការចាំបាច់។ <ref>{{Cite web |last=Jacob |first=Judith M. |date=1977 |title=Sanskrit loanwords in Pre-Angkor Khmer |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1977sanskrit.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122110718/http://www.sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1977sanskrit.pdf |archive-date=2022-01-22 |access-date= |website= |url-status=dead}}</ref> == សូរស័ព្ទ == មាន​ភាព​មិន​ច្បាស់​លាស់​មួយ​ចំនួន​ក្នុង​ការ​ឆ្លើយ​ឆ្លង​សំឡេង និង​ក្រាហ្វិក​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​បុរាណ។ ជាពិសេស សារធាតុបំផ្ទុះធម្មតា /p/ និង /t/ មិនត្រូវបានសម្គាល់ពី implosive /ɓ/ និង /ɗ/ ទេ ឈុតទាំងពីរត្រូវបានតំណាងដោយ '''''p''''' និង '''''t''''' រៀងគ្នា។ ជាពិសេសស្រៈបង្ហាញពីកម្រិតនៃភាពមិនច្បាស់លាស់ខ្ពស់ជាង។ សរសេរ '''''អ''''' តំណាង {{IPA|/ɔ/}} , {{IPA|/ɔː/}} , {{IPA|/a/}}, និង {{IPA|/aː/}} ; '''''អា''''' អាចតំណាង {{IPA|/a/}} , និង {{IPA|/aː/}}; '''''ឱ''''' អាចតំណាងឱ្យ {{IPA|/oː/}}, {{IPA|/ɔ/}} និង {{IPA|/ɔː/}} ; និង '''''e''''' និង '''''ē''''' អាចតំណាងឱ្យ {{IPA|/e/}} , {{IPA|/eː/}} , /ɛ/, /ɛː/, {{IPA|/ɤ/}} , និង {{IPA|/ɤː/}}. វចនានុក្រម /iːə/ និង /uːə/ ត្រូវបានតំណាងដោយ digraphs '''''ya''''' និង '''''va''''' រៀងគ្នា។ <ref name=":0"/> {| class="wikitable" align="center" |+'''ព្យញ្ជនៈខ្មែរចាស់''' ! ! colspan="2" |Labial ! colspan="2" | អាលវីអូឡា ! colspan="2" | ក្រអូមមាត់ ! colspan="2" | វល្លិ៍ ! colspan="2" | ឡូតូ |- align="center" ! ឈប់​គ្មាន​សំឡេង | colspan="2" | {{IPA|/p/}} | colspan="2" | {{IPA|/t/}} | colspan="2" | {{IPA|/c/}} | colspan="2" | {{IPA|/k/}} | colspan="2" | {{IPA|/ʔ/}} |- align="center" ! សំឡេងឈប់ | colspan="2" | {{IPA|/b/}} | colspan="2" | {{IPA|/d/}} | colspan="2" | {{IPA|/ɟ/}} | colspan="2" | {{IPA|/g/}} | colspan="2" | |- align="center" ! ការបញ្ឈប់ដោយភាពរំជើបរំជួល | colspan="2" | /ɓ/ | colspan="2" | /ɗ/ | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- align="center" !ច្រមុះ | colspan="2" | {{IPA|/m/}} | colspan="2" | {{IPA|/n/}} | colspan="2" | {{IPA|/ɲ/}} | colspan="2" | {{IPA|/ŋ/}} | colspan="2" | |- align="center" ! Semivowel | colspan="2" | {{IPA|/w/}} | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|/j/}} | colspan="2" | | colspan="2" | |- align="center" ! រាវ | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|/r/}}, {{IPA|/l/}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- align="center" !កកិត | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|/s/}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |} {| class="wikitable" align="center" style="text-align:center" width="50%" |+'''ស្រៈខ្មែរចាស់''' ! កម្ពស់ ! ខាងមុខ ! កណ្តាល ! ត្រឡប់មកវិញ |- align="center" ! បិទ | {{IPA|/i/}}, {{IPA|/iː/}} | /ɯː/ | {{IPA|/u/}}, {{IPA|/uː/}} |- align="center" ! បិទពាក់កណ្តាល | {{IPA|/e/}}, {{IPA|/eː/}} | rowspan="2" | {{IPA|/ɤ/}}, {{IPA|/ɤː/}} | {{IPA|/o/}}, {{IPA|/oː/}} |- ! កណ្តាល | /ɛ/, /ɛː/ | {{IPA|/ɔ/}}, {{IPA|/ɔː/}} |- align="center" ! បើក | | {{IPA|/a/}}, {{IPA|/aː/}} | |} {| class="wikitable" !វចនានុក្រម វែង | iːə | ɯːə | uːə |- ! វចនានុក្រមខ្លី | ɪə | ɯə | ʊə |} == Morphosyntax == == អក្ខរក្រម == បុរេអង្គរ (៦១១–៨០២) និងអង្គរ (៨០២–១៤៣១) បង្ហាញពីភាពខុសគ្នាតិចតួចនៅក្នុងអក្ខរក្រម ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពខុសគ្នានៃគ្រាមភាសារវាងភាគខាងត្បូង និងខាងជើងនៃប្រទេស ឬប្រហែលជាភាពខុសគ្នានៃអនុសញ្ញា។ ភាពខុសគ្នាទាំងនេះរួមមានតំណាងស្រៈ និងព្យញ្ជនៈមួយចំនួន។ == គ្រួសារ == {| class="wikitable" |+ !បច្ចុប្បន្ន !មុនអង្គរ !អង្គរ !ក្រោយអង្គរ |- |ទួត |ទោត៑ |ទោត៑,ទ្វាត៑,ទ្វត | |- |ជី |ជិ,ជី,អ្ជិ,អ្ជី |ជិ,ជី |ជិ,ជិយ៑,ជីយ៑ជីហ |- |តា |តា |តា,ដា |ជីតា |- |ដូន | |ត្វន៑ |តូន |- |ពុក |វុក៑ | | |- |ម៉ែ |មេ,អ្មេ |មេ,អ្មេ | |- |បង |ច្បោង៑ |ច្បោង៑,ឆ្បង៑ |ច្បង៑,បង |- |ប្អូន |ប្ឱន៑ |ផ្ឱន៑,ផ្អ្វន៑ | |- |កូន |កោន៑,កុន,ក្វន៑ |ក្វន,ក្វាន,ក្វេង |កូន,កូណ |- |ចៅ |ចៅ |ចៅរ៍,ចោ |ចៅវ |- |មា |អ្មា |អ្មា | |- |មីង |មេង៑ |ម្យង៑ |មិង៑,មីង |- |អ៊ំ |បេ |អ្បេ | |} == សូមមើលផងដែរ។ == * [[សិលាចារឹក|សិលាចារឹកខ្មែរ]] * ខ្មែរកណ្តាល [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាខ្មែរ]] 66vbsf8qyvf3oytr4e3cmze2co0hzjv 342380 342356 2026-11-02T00:14:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342380 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភាសា | name = ខ្មែរបុរាណ,ខ្មែរចាស់ | states = [[អាណាចក្រខ្មែរ]] | era = សតវត្សទី7-ទី15 | familycolor = មន-ខ្មែរ | iso3 = okz | region = [[កម្ពុជា]] [[វៀតណាម]] (នៅតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ) [[ថៃ]] (បញ្ជាក់ក្នុងសិលាចារឹកពីភូមិភាគឦសាន កណ្តាល និងខាងត្បូង) [[ឡាវ]] (បញ្ជាក់ដោយសិលាចារឹកនៅភាគខាងត្បូង) | fam2 = [[Proto-ខ្មែរ|ខ្មែរ]] | ancestor = [[Proto-អូស្ត្រូអាស៊ី]] | ancestor2 = [[Proto-ខ្មែរ]] | script = [[អក្សរខ្មែរ]], [[អក្សរបល្លវ|បល្លវ]] }} '''ខ្មែរចាស់''' គឺជាដំណាក់កាលបញ្ជាក់ដ៏ចំណាស់បំផុតនៃ [[ភាសាខ្មែរ]] ដែល [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ជា]] ភាសាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបច្ចុប្បន្ននិយាយនៅទូទាំង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]], វៀតណាមខាងត្បូង និងផ្នែកខ្លះនៃ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ប្រទេសថៃ]] និង [[ខេត្តចំប៉ាសក្តិ|ឡាវ]] ។ វាត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុង [[សិលាចារឹក]] ដែលមានតាំងពីដើមសតវត្សទី 7 រហូតដល់ពីរបីទសវត្សរ៍ដំបូងនៃសតវត្សទី 15 ។ សិលាចារឹកបែបនេះ ដែលមានរយៈពេលជិតមួយសហសវត្ស និងរាប់ចំនួនជាងមួយពាន់ បង្ហាញពីប្រភពឯកសារដ៏ទូលំទូលាយបំផុតមួយនៅក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ អក្សរខ្មែរបុរាណត្រូវបានសរសេរនៅក្នុងកំណែដំបូងនៃអក្សរខ្មែរបានមកពី ភាសាបល្លវៈ ដែលជាបំរែបំរួលភាគខាងត្បូងនៃ [[អក្សរព្រាហ្មី|ព្រាហ្មី]] ហើយក្រោយមកបានក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃអក្សរដែលប្រើសម្រាប់ [[អក្សរថៃ|ភាសាថៃ]] និង [[អក្សរឡាវ|ឡាវ]] ។ ទន្ទឹមនឹងឥទ្ធិពលព្រហ្មីនិងឥណ្ឌាមកលើកម្ពុជា ខ្មែរបុរាណបានឃើញការហូរចូលនៃពាក្យកម្ចី [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] នៅក្នុងផ្នែកនៃសាសនា ទស្សនវិជ្ជា និងក្នុងផ្នែកនយោបាយតិចតួច។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក្តី ខ្មែរបុរាណបានរក្សានូវគំរូអក្សរសាស្ត្រអូស្ត្រូអាសៀទិចក្នុងសូរសព្ទ វាក្យសម្ព័ន្ធ និងសរីរវិទ្យារបស់ខ្លួន។ <ref name=":0">{{Cite web |last=Jenner |first=Philip N. |date=2010 |title=Old Khmer Grammar |url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/146758/1/611%20Jenner%20and%20Sidwell.pdf |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=}}</ref> ភាសាត្រូវបានបែងចែកតាមទម្លាប់ទៅជាដំណាក់កាលមុនអង្គរ (៦១១–៨០២) និងសម័យអង្គរ (៨០២–១៤៣១) ដោយផ្អែកលើទាំងកាលបរិច្ឆេទ និងការចែកចាយសិលាចារឹកដែលនៅមាន ដោយសិលាចារឹកមុនសម័យអង្គរបានប្រមូលផ្តុំនៅតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ បន្ទាប់ពីការចោលរមណីយដ្ឋានអង្គរជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយនៃនយោបាយនិយាយភាសាខ្មែរ ការអនុវត្តនៃសតវត្សន៍បានថយចុះក្នុងសតវត្សបន្ទាប់ ប៉ុន្តែមិនរលាយបាត់ឡើយ ដោយបន្តរហូតដល់សតវត្សទី 20 ។ <ref>{{Cite web |last=Bernon |first=Olivier |date=2002 |title=L'inscription K. 1212 du Vatt Samrong Ek dans la province de Tra Vinh au Viêt-nam |url=https://www.researchgate.net/publication/272465371 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សិលាចារឹកក្រោយសតវត្សទី 15 ត្រូវបានធ្វើឡើងជាទម្លាប់ដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីដំណាក់កាលភាសាខ្មែរ កណ្តាល ។ <ref name=":0"/> == វាក្យសព្ទ == [[ឯកសារ:03-National_Museum_of_Cambodia-nX-1.jpg|រូបភាពតូច| សិលាចារឹកសំបូរ ដែលមានការប្រើប្រាស់កាលបរិច្ឆេទដំបូងបំផុតនៃលេខ [[០|សូន្យ]] ។ សរសេរ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​បុរាណ​ចុះ​កាលបរិច្ឆេទ​ដល់​ឆ្នាំ ៦៨៣ នៃ​គ.ស ហើយ​ពិពណ៌នា​អំពី​បញ្ជី​អំណោយ​ដែល​បាន​បរិច្ចាគ​ដល់​ប្រាសាទ​មួយ។ រកឃើញនៅ [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]]] សំដៅលើប្រជាជន និងភាសា ក្មេរ៑ ( kmér, /kmeː/) ត្រូវបានបញ្ជាក់នៅក្នុងបញ្ជីសិលាចារឹកដែលបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងជនជាតិដែលភ្ជាប់ទៅនឹងប្រាសាទ រួមជាមួយនឹងពាក្យសម្រាប់ក្រុមជនជាតិដទៃទៀត ដូចជា [[ជនជាតិមន|មន]], ជង, [[ជនជាតិប្រុ|ប្រុ]]។ ភ័ស្តុតាងរបស់វាមិនត្រូវបានគេដឹងទេដែលអាចមកពី " ''មេ'' " "មេ" ឬ "ម្តាយ" ។ <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Sealang Old Khmer Dictionary |url=http://sealang.net/api/api.pl?query=kmer&service=dictionary&language=oldkhmer |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=}}</ref> == ការបញ្ជាក់ និងប្រវត្តិ == ខ្មែរបុរាណបានចូលទៅក្នុងសម័យប្រវត្តិសាស្ត្រភ្លាមៗនៅឆ្នាំ ៦១១ ដោយសិលាចារឹកពីមុនទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន និងដីសណ្ដទន្លេមេគង្គត្រូវបានសរសេរជាសំស្ក្រឹត។ <ref>{{Cite journal|last=Zakharov|first=Anton O.|date=January 2019|title=The earliest dated Cambodian inscription K. 557/600 from Angkor Borei, Cambodia: an English translation and commentary|url=https://www.academia.edu/38608096|journal=Vostok (Oriens)|page=66|doi=10.31857/S086919080003960-3|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ សូម្បីតែសិលាចារឹកដំបូងបំផុត បង្ហាញពីកម្រិតខ្ពស់នៃឯកសណ្ឋានក្នុងអក្សរសាស្ត្រ ដែលបង្ហាញពីរយៈពេលនៃការអភិវឌ្ឍន៍មុននឹងការបញ្ជាក់ដំបូង។ <ref name=":0"/> ខ្លឹមសាររបស់ពួកគេ ដូចជាសិលាចារឹកក្រោយៗមក មានទំនោរទាក់ទងនឹងបញ្ហាផ្លូវច្បាប់ ដូចជាដីធ្លី និងទ្រព្យសម្បត្តិ ការបរិច្ចាគដល់ប្រាសាទ និងពង្សាវតារ និងវង្សត្រកូល ដែលបង្ហាញពីសង្គមមួយដែលបានចាក់ឫសយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ បើនិយាយពីភូមិសាស្ត្រ សិលាចារឹកដំបូងបំផុតគឺប្រមូលផ្តុំនៅតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា ហើយសិលាចារឹកជាបន្តបន្ទាប់បង្ហាញពីការបែកខ្ញែកពីខាងត្បូងទៅខាងជើង។ <ref>{{Cite web |last=Vickery |first=Michael |date=2003 |title=Funan Reviewed : Deconstructing the Ancients |url=http://michaelvickery.org/vickery2003funan.pdf |archive-url= |archive-date= |access-date= |website= |page=125}}</ref> ដោយសារលក្ខណៈច្បាប់ជាចម្បងនៃសិលាចារឹក សំណល់ខ្មែរបុរាណដែលនៅតំណាងឱ្យរូបភាពផ្នែកខ្លះនៃភាសាប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកគេផ្តល់នូវភស្តុតាងឯកសារសំខាន់ៗនៃសូរសព្ទ សរីរវិទ្យា និងវាក្យសម្ព័ន្ធរបស់ភាសា ព្រមទាំងតម្រុយអំពីបរិយាកាសធម្មជាតិ និងសង្គមនយោបាយ។ <ref>{{Cite web |last=Jacobs |first=Judith M. |date=1993 |title=Pre-Angkor Cambodia: evidence from the inscriptions in Khmer concerning the common people and their environment |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1993pre-angkor.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212224735/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1993pre-angkor.pdf |archive-date=2022-02-12 |access-date= |website= |url-status=dead}}</ref> == ឥទ្ធិពល == ដូចភាសាបុរាណដទៃទៀតនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ខ្មែរបុរាណត្រូវរងឥទ្ធិពលសំស្ក្រឹតយ៉ាងខ្លាំង។ នេះបង្ហាញឱ្យឃើញជាពិសេសនៅក្នុងគោលគំនិតសាសនា និងទស្សនវិជ្ជា និងក្នុងលេខប្រតិទិន ដែលខ្មែរមិនមានសមមូលទេ ប៉ុន្តែពេលខ្លះជម្រើសនៃពាក្យសំស្រ្កឹតលើពាក្យសំស្រ្កឹតគឺមានលក្ខណៈស្ទីលនិយមជាជាងការចាំបាច់។ <ref>{{Cite web |last=Jacob |first=Judith M. |date=1977 |title=Sanskrit loanwords in Pre-Angkor Khmer |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1977sanskrit.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122110718/http://www.sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1977sanskrit.pdf |archive-date=2022-01-22 |access-date= |website= |url-status=dead}}</ref> == សូរស័ព្ទ == មាន​ភាព​មិន​ច្បាស់​លាស់​មួយ​ចំនួន​ក្នុង​ការ​ឆ្លើយ​ឆ្លង​សំឡេង និង​ក្រាហ្វិក​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​បុរាណ។ ជាពិសេស សារធាតុបំផ្ទុះធម្មតា /p/ និង /t/ មិនត្រូវបានសម្គាល់ពី implosive /ɓ/ និង /ɗ/ ទេ ឈុតទាំងពីរត្រូវបានតំណាងដោយ '''''p''''' និង '''''t''''' រៀងគ្នា។ ជាពិសេសស្រៈបង្ហាញពីកម្រិតនៃភាពមិនច្បាស់លាស់ខ្ពស់ជាង។ សរសេរ '''''អ''''' តំណាង {{IPA|/ɔ/}} , {{IPA|/ɔː/}} , {{IPA|/a/}}, និង {{IPA|/aː/}} ; '''''អា''''' អាចតំណាង {{IPA|/a/}} , និង {{IPA|/aː/}}; '''''ឱ''''' អាចតំណាងឱ្យ {{IPA|/oː/}}, {{IPA|/ɔ/}} និង {{IPA|/ɔː/}} ; និង '''''e''''' និង '''''ē''''' អាចតំណាងឱ្យ {{IPA|/e/}} , {{IPA|/eː/}} , /ɛ/, /ɛː/, {{IPA|/ɤ/}} , និង {{IPA|/ɤː/}}. វចនានុក្រម /iːə/ និង /uːə/ ត្រូវបានតំណាងដោយ digraphs '''''ya''''' និង '''''va''''' រៀងគ្នា។ <ref name=":0"/> {| class="wikitable" align="center" |+'''ព្យញ្ជនៈខ្មែរចាស់''' ! ! colspan="2" |Labial ! colspan="2" | អាលវីអូឡា ! colspan="2" | ក្រអូមមាត់ ! colspan="2" | វល្លិ៍ ! colspan="2" | ឡូតូ |- align="center" ! ឈប់​គ្មាន​សំឡេង | colspan="2" | {{IPA|/p/}} | colspan="2" | {{IPA|/t/}} | colspan="2" | {{IPA|/c/}} | colspan="2" | {{IPA|/k/}} | colspan="2" | {{IPA|/ʔ/}} |- align="center" ! សំឡេងឈប់ | colspan="2" | {{IPA|/b/}} | colspan="2" | {{IPA|/d/}} | colspan="2" | {{IPA|/ɟ/}} | colspan="2" | {{IPA|/g/}} | colspan="2" | |- align="center" ! ការបញ្ឈប់ដោយភាពរំជើបរំជួល | colspan="2" | /ɓ/ | colspan="2" | /ɗ/ | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- align="center" !ច្រមុះ | colspan="2" | {{IPA|/m/}} | colspan="2" | {{IPA|/n/}} | colspan="2" | {{IPA|/ɲ/}} | colspan="2" | {{IPA|/ŋ/}} | colspan="2" | |- align="center" ! Semivowel | colspan="2" | {{IPA|/w/}} | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|/j/}} | colspan="2" | | colspan="2" | |- align="center" ! រាវ | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|/r/}}, {{IPA|/l/}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- align="center" !កកិត | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|/s/}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |} {| class="wikitable" align="center" style="text-align:center" width="50%" |+'''ស្រៈខ្មែរចាស់''' ! កម្ពស់ ! ខាងមុខ ! កណ្តាល ! ត្រឡប់មកវិញ |- align="center" ! បិទ | {{IPA|/i/}}, {{IPA|/iː/}} | /ɯː/ | {{IPA|/u/}}, {{IPA|/uː/}} |- align="center" ! បិទពាក់កណ្តាល | {{IPA|/e/}}, {{IPA|/eː/}} | rowspan="2" | {{IPA|/ɤ/}}, {{IPA|/ɤː/}} | {{IPA|/o/}}, {{IPA|/oː/}} |- ! កណ្តាល | /ɛ/, /ɛː/ | {{IPA|/ɔ/}}, {{IPA|/ɔː/}} |- align="center" ! បើក | | {{IPA|/a/}}, {{IPA|/aː/}} | |} {| class="wikitable" !វចនានុក្រម វែង | iːə | ɯːə | uːə |- ! វចនានុក្រមខ្លី | ɪə | ɯə | ʊə |} == Morphosyntax == == អក្ខរក្រម == បុរេអង្គរ (៦១១–៨០២) និងអង្គរ (៨០២–១៤៣១) បង្ហាញពីភាពខុសគ្នាតិចតួចនៅក្នុងអក្ខរក្រម ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពខុសគ្នានៃគ្រាមភាសារវាងភាគខាងត្បូង និងខាងជើងនៃប្រទេស ឬប្រហែលជាភាពខុសគ្នានៃអនុសញ្ញា។ ភាពខុសគ្នាទាំងនេះរួមមានតំណាងស្រៈ និងព្យញ្ជនៈមួយចំនួន។ == គ្រួសារ == {| class="wikitable" |+ !បច្ចុប្បន្ន !មុនអង្គរ !អង្គរ !ក្រោយអង្គរ |- |ទួត |ទោត៑ |ទោត៑,ទ្វាត៑,ទ្វត | |- |ជី |ជិ,ជី,អ្ជិ,អ្ជី |ជិ,ជី |ជិ,ជិយ៑,ជីយ៑ជីហ |- |តា |តា |តា,ដា |ជីតា |- |ដូន | |ត្វន៑ |តូន |- |ពុក |វុក៑ | | |- |ម៉ែ |មេ,អ្មេ |មេ,អ្មេ | |- |បង |ច្បោង៑ |ច្បោង៑,ឆ្បង៑ |ច្បង៑,បង |- |ប្អូន |ប្ឱន៑ |ផ្ឱន៑,ផ្អ្វន៑ | |- |កូន |កោន៑,កុន,ក្វន៑ |ក្វន,ក្វាន,ក្វេង |កូន,កូណ |- |ចៅ |ចៅ |ចៅរ៍,ចោ |ចៅវ |- |មា |អ្មា |អ្មា | |- |មីង |មេង៑ |ម្យង៑ |មិង៑,មីង |- |អ៊ំ |បេ |អ្បេ | |} == សូមមើលផងដែរ។ == * [[សិលាចារឹក|សិលាចារឹកខ្មែរ]] * ខ្មែរកណ្តាល [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាខ្មែរ]] 8p3o23aa7g0z6falzwq6qmfcpsv1d8k 0 50897 342388 310659 2026-11-02T03:18:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342388 wikitext text/x-wiki ផៃគឺជាជនជាតិដើមភាគតិចនៅ[[ថៃ]] និង [[ឡាវ]]។ <ref>{{Cite book|title=Ethnic Groups of Laos, Volume 1: Introduction and Overview|year=2003|page=171}}</ref> == Name Variation == ផៃក៏ត្រូវបានគេសំដៅជាទូទៅថាជា ប្រាយ, ផាយ ថុងចាន់, ផ្រាយ ,ខា ផាយ <ref name="Ethnologue report for Laos">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=LA Ethnologue report for Laos]</ref> និង ប្រាយ។ <ref>{{Cite journal|last=Frank Proschan|title=A Survey of Khmuic and Palaungic Languages in Laos and Vietnam|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/proschan1996survey.pdf|journal=Pan-Asiatic Linguistics|volume=3|pages=895–919, at pp. 896, 898|archive-url=https://web.archive.org/web/20250225120150/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/proschan1996survey.pdf|archive-date=2025-02-25|accessdate=2024-08-13|dead-url=yes}}</ref> នៅ​ប្រទេស​ឡាវ គេ​ក៏​ហៅ​ថា ហ្តិន ដែរ។ <ref>Schliesinger, Joachim, ''Ethnic Groups of Laos, vol. 2'', {{ISBN|974-480-036-4}}</ref> == ភាសា == ផៃនិយាយភាសាមួយហៅថា ''ផៃ'' ដែលជាក្រុមភាសា ឃ្មុ នៃ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក]] <ref name="Ethnologue report for Laos"/> មានគ្រាមភាសាជាច្រើនហៅថា ''ផៃ'' ដែលជួនកាលពិបាកយល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ == ការចែកចាយភូមិសាស្ត្រ == * ចំនួន​ប្រជាជន​ក្នុង​ប្រទេស​ឡាវ៖ 15,000 នៅ​ខេត្ត [[ខេត្តផុងសាលី|ផុងសាលី]] និង [[ខេត្តជ័យបុរី|សៀងាបូលី]] <ref name="Ethnologue report for Laos"/> ក៏មានភូមិ ផៃ រាប់សិបនៅក្នុងប្រទេសថៃផងដែរ។ <ref>{{Cite journal|last=Jordan-Diller|first=K|last2=Diller|first2=FJ|date=2004|title=The Prai of Northern Thailand: A sociolinguistic survey of a Mon-Khmer language|journal=Journal of Mon-Khmer Studies}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to better sources. (May 2023)">ប្រសើរជាង<span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>ប្រភព<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>ត្រូវការ<nowiki></span></nowiki>'' &#x5D;</sup> 52nscg9ffrbddexqhew2ukdsb13bcie 0 50948 342395 311116 2026-11-02T04:08:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342395 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភាសា | name = Tampuan | altname = Tumpoon<br>ទំពួន | states = [[Cambodia]] | region = | ethnicity = [[Tampuan people]] | speakers = 31,000 | date = 2008 census | ref = e18 | speakers2 = to 57,000 (2013 survey)<ref>[http://www.nis.gov.kh/nada/index.php/catalog/21/datafile/F1/V15 Cambodia Inter-Censal Population Survey 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202193439/http://www.nis.gov.kh/nada/index.php/catalog/21/datafile/F1/V15 |date=2014-02-02 }}</ref> | familycolor = Austro-Asiatic | fam2 = [[Bahnaric languages|Bahnaric]] | fam3 = [[Central Bahnaric languages|Central]] | script = [[Khmer script|Khmer]] | iso3 = tpu }} '''ទំពួន''' ជាភាសា [[ជនជាតិទំពួន|ជនជាតិដើមភាគតិចទំពួន]] នៅតំបន់ភ្នំនៃ [[ខេត្តរតនគិរី]] ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ គិតត្រឹមជំរឿនឆ្នាំ ២០០៨ មានវាគ្មិន ៣១.០០០ នាក់ ដែលស្មើនឹង ២១% នៃចំនួនប្រជាជនខេត្ត។ <ref>Total population of 149,990 for Ratanakiri Province. {{Cite web |date=3 September 2008 |title=General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals |url=http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf |publisher=National Institute of Statistics, Ministry of Planning |format=PDF}}</ref> វាមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ បាណា និង អាឡាក់ដែលជាភាសាទាំងបីដែលបង្កើតជាក្រុម ភាសាបាណា កណ្តាលនៅក្នុងគ្រួសារភាសា [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|មន-ខ្មែរ]] តាមចំណាត់ថ្នាក់ប្រពៃណី។ <ref name="Thomas">Thomas, D. 1979, "The place of Alak, Tampuan, and West Bahnaric", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 8, pp. 171-186.</ref> ក្រុមចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗបន្ថែមទៀតរបស់ ស៊ីដវែល ទំពួន នៅលើកម្រិតស្មើគ្នាជាមួយនឹងភាសាបាណា និង ភាសាបាណាខាងត្បូង នៅក្នុងក្រុម បាណាកណ្ដាលធំជាង។ <ref>Sidwell, Paul (2002). "[http://sealang.net/sala/archives/pdf8/sidwell2002genetic.pdf Genetic classification of the Bahnaric languages: a comprehensive review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418074726/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/sidwell2002genetic.pdf |date=2021-04-18 }}." Mon-Khmer Studies: A Journal of Southeast Asian Linguistics and Languages 32: 1-24.</ref> ភាសាទំពួនមិនមានការសរសេរពីកំណើតទេ។ EMU International បានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវភាសានៅឆ្នាំ 1995 ហើយបានផលិតអក្ខរក្រមដោយប្រើអក្សរខ្មែរ។ អក្ខរក្រមនេះត្រូវបានកែលម្អបន្ថែមដោយអ្នកភាសាវិទ្យាមកពី សហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិសម្រាប់កម្ពុជា (ICC) និងក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា (MOEYS)។ <ref>{{Cite book|last=Crowley|first=James Dale|title=Tampuan Khmer English Dictionary|last2=Vay|first2=Tieng|last3=Wain|first3=Churk|publisher=National Language Institute of the Royal Academy of Cambodia and EMU International|year=2007|isbn=0-9727182-4-9|location=Phnom Penh|pages=7}}</ref> អក្សរខ្មែរដែលបានកែប្រែត្រូវបានអនុម័តដោយ MOEYS ក្នុងឆ្នាំ 2003 សម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងកម្មវិធីអប់រំពីរភាសាសម្រាប់ជនជាតិទំពួន ដែលអនុវត្តដោយ ICC, UNESCO និង CARE ។ <ref name="Bilingual">Anne Thomas, Education Advisor, Ratanakiri, Cambodia; HE Chey Chap, Under-Secretary of State for Education, Cambodia; Mr. In The, Director, National NFE Department, Ministry of Education, Youth and Sport, Cambodia. [http://www.silinternational.com/asia/ldc/parallel_papers/he_chey_chap.pdf "Bilingual education in Cambodia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808045906/http://www.silinternational.com/asia/ldc/parallel_papers/he_chey_chap.pdf |date=2014-08-08 }}.</ref> == ការចែកចាយភូមិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Ratanakiri_physical_map.svg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|324x324ភីកសែល| ផែនទីខេត្តរតនគិរី]] ជនជាតិទំពួនភាគច្រើនរស់នៅក្នុងតំបន់ជាប់គ្នា ដែលរត់ប្រហែលខាងជើងឆៀងខាងកើត ចាប់ពីស្រុកលំផាត់ ឆ្លងកាត់[[ក្រុងបានលុង|បានលុង]] រហូតដល់ទន្លេ [[ទន្លេសាន|សាន]] ជិតព្រំដែនវៀតណាម។ តំបន់នេះស្ថិតនៅភាគពាយព្យនៃតំបន់ដែលរស់នៅដោយអ្នកនិយាយ ភាសាចារ៉ាយ ដែលមិនទាក់ទងគ្នាជាមួយនឹងជនជាតិទំពួនរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធ។ ប្រជាជនតិចបំផុតនៃអ្នកនិយាយទំពួនប្រហែល 400 នាក់រស់នៅចម្ងាយ 20 ម៉ាយពីខាងជើងក្រុងបានលុងចុះតាមដងទន្លេសាន ដែលបំបែកចេញពីបងប្អូនរបស់ពួកគេដោយ ព្រៅ ។ <ref name="Bilingual"/> <ref name="Crowley">Crowley, J.D. 2000, "Tampuan phonology", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 30, pp. 1-21.</ref> == គ្រាមភាសា == គ្រាមភាសាចំនួនបីរបស់ទំពួនត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ។ ជនជាតិទំពួនដែលនិយាយនៅក្នុងតំបន់ធំបង្កើតជាគ្រាមភាសាជាមួយ ទំពួនខាងលិចនៅភាគនិរតីខ្លាំង និង ទំពួនខាងកើតរកឃើញនៅភាគខាងជើងឆៀងខាងកើត។ គ្រាមភាសាទាំងពីរនេះបង្ហាញតែភាពខុសគ្នាបន្តិចបន្តួចនៅក្នុងសូរស័ព្ទប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្រាមភាសាភាគខាងជើងដែលនិយាយដោយសហគមន៍តូចជាង និងដាច់ឆ្ងាយជាងនៅជិតក្រុង [[ឃុំកាចូន|កៅឈួន]] មានភាពខុសប្លែកគ្នាច្រើនទាំងនៅក្នុងសូរសព្ទ និងវចនានុក្រម ប្រហែលជាដោយសារតែឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លាំងពី [[ភាសាឡាវ]] ជិតខាង។ <ref name="Crowley">Crowley, J.D. 2000, "Tampuan phonology", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 30, pp. 1-21.</ref> ជនជាតិដើមរាយការណ៍ថាគ្រាមភាសាទាំងបីគឺអាចយល់បានគ្នាទៅវិញទៅមក។ គ្រាមភាសា​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់​ការ​ពិពណ៌នា​នេះ គឺ​ជា​ភាសា​ទំពួន​ខាង​លិច​ដែល​គេ​សិក្សា​ច្រើន​បំផុត​ដូច​និយាយ​ជុំវិញ​ក្រុង​បានលុង។ == សូរស័ព្ទ == ស្រដៀងនឹងភាសាមន-ខ្មែរជាច្រើន ជនជាតិទំពួនប្រើស្រៈច្បាស់លាស់ (គំរូ) និងស្រៈស្រៈ ស្រាល ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អត្ថិភាពនៃគូតិចតួចតិចតួច ដែលភាពខុសគ្នានៃ ការចុះឈ្មោះ ឬ ការនិយាយទូរស័ព្ទ គឺជាភាពខុសគ្នាតែមួយគត់នៅក្នុងពាក្យពីរនាំឱ្យ Huffman ចាត់ថ្នាក់ទំពួន ជា "ភាសាអន្តរកាល" ជាជាងភាសាចុះឈ្មោះ។ <ref name="Huffman">Huffman, Franklin. 1976. [http://sealang.net/sala/archives/pdf8/huffman1976register.pdf “The Register Problem in Fifteen Mon-Khmer Languages”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150616050354/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/huffman1976register.pdf |date=2015-06-16 }}. Cornell University</ref> ម៉្យាងវិញទៀត Crowley បានលើកឡើងពីការធ្វើ diphthongization យ៉ាងទូលំទូលាយ ជាពិសេសនៅក្នុងគ្រាមភាសាបូព៌ា ជាសញ្ញាមួយដែលថា ទំពួន បានឆ្លងផុតកម្រិតចូលទៅក្នុងប្រភេទនៃភាសាចុះឈ្មោះ ហើយអាចស្ថិតនៅក្នុងដំណើរការនៃការវិវត្តន៍ទៅដំណាក់កាលចុងក្រោយរបស់ Huffman ពោលគឺ " រៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ” ភាសាគំរូដោយខ្មែរសម័យទំនើប។ <ref name="Crowley">Crowley, J.D. 2000, "Tampuan phonology", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 30, pp. 1-21.</ref> === ព្យញ្ជនៈ === ព្យញ្ជនៈទាំង 28 នៃភាសាទំពួន ត្រូវបានដាក់ក្នុងតារាងខាងក្រោម ដូចដែលបានរាយការណ៍ដោយ Crowley ។ <ref name="Crowley">Crowley, J.D. 2000, "Tampuan phonology", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 30, pp. 1-21.</ref> ទាំងអស់អាចកើតឡើងជាព្យញ្ជនៈដំបូង ខណៈពេលដែលមានតែសូរសព្ទនៅក្នុងកោសិកាពណ៌អាចកើតឡើងជា ព្យាង្គកូដ ។ {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | ! colspan="2" |ប៊ីឡាប៊ីល។ ! colspan="2" | ធ្មេញ / Alveolar ! colspan="2" | ក្រអូមមាត់ ! colspan="2" | វល្លិ៍ ! ឡូតូ |- ! rowspan="3" | ភ្លីភ្លើ ! <small>ប្រាថ្នា</small> | colspan="2" | {{IPA|pʰ}} | colspan="2" | {{IPA|tʰ}} | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|kʰ}} | |- ! <small>គ្មានសំឡេង</small> | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|p}} | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|t}} | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|c}} | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|k}} | style="background:#FFFF99" | {{IPA|ʔ}} |- ! <small>សំឡេង, កំណត់ទុកជាមុន</small> | colspan="2" | {{IPA|ʔb}} | colspan="2" | {{IPA|ʔd}} | colspan="2" | | colspan="2" | | |- ! rowspan="2" | ច្រមុះ ! <small>គ្មានសំឡេង</small> | colspan="2" | {{IPA|m̥}} | colspan="2" | {{IPA|n̥}} | colspan="2" | {{IPA|ɲ̥}} | colspan="2" | | |- ! <small>បញ្ចេញសំឡេង</small> | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|m}} | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|n}} | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|ɲ}} | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|ŋ}} | |- ! rowspan="1" | កកិត ! <small>គ្មានសំឡេង</small> | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|[s]}} <small>*</small> | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|ç}} | colspan="2" | | style="background:#FFFF99" | {{IPA|h}} |- ! rowspan="3" | ប្រហាក់ប្រហែល ! <small>គ្មានសំឡេង</small> | colspan="2" | | {{IPA|l̥}} | {{IPA|r̥}} | colspan="2" | | colspan="2" | | |- ! <small>បញ្ចេញសំឡេង</small> | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|w}} | style="background:#FFFF99" | {{IPA|l}} | style="background:#FFFF99" | {{IPA|r}} | colspan="2" style="background:#FFFF99" | {{IPA|j}} | colspan="2" | | |- ! <small>បានកំណត់ទុកជាមុន</small> | colspan="2" | {{IPA|ʔw}} | {{IPA|ʔl}} | | colspan="2" | {{IPA|ʔj}} | colspan="2" | | |- |} <small>*[s] ជួនកាលកើតឡើងជាវ៉ារ្យ៉ង់ allophonic នៃព្យាង្គ-ដើម [ç]</small> === ស្រៈ === ស្រៈរបស់ ទំពួន បង្ហាញពីភាពផ្ទុយគ្នានៃការចុះបញ្ជីពីរផ្លូវ រវាងការបញ្ចេញសំឡេងដែលធូររលុង និងកម្រិតសំឡេង ព្រមទាំងប្រវែង (រយៈពេល) កម្រិតពណ៌។ ដូចនឹងភាសាបាណាដទៃទៀតដែរ ស្រៈតានតឹងកើតឡើងញឹកញាប់ជាងស្រៈដែលធូររលុង។ ចិតសិបប្រាំភាគរយនៃពាក្យវចនានុក្រមប្រើស្រៈតានតឹង។ <ref name="Crowley">Crowley, J.D. 2000, "Tampuan phonology", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 30, pp. 1-21.</ref> ដូចដែលអាចមើលឃើញនៅក្នុងតារាងខាងក្រោម ស្រៈត្រូវបានចែកចាយមិនស្មើគ្នា។ ជាឧទាហរណ៍ ស្រៈជិតដែលខ្ជិលខ្លី មិនមានសមមូលតានតឹងទេ។ ម្យ៉ាងទៀត មានស្រៈខ្ជិលជិតស្និទ្ធជាង បើក។ Crowley កត់សំគាល់ថាស្រៈតានតឹងបង្ហាញនិន្នាការឆ្ពោះទៅរកការបំប្លែងក្នុងចន្លោះជិត ខណៈស្រៈចំហរ វាគឺជាសំឡេងធូររលុងដែលជាពាក្យចតុកោណ ដែលជាគំរូមួយដែលត្រូវបានចងក្រងយ៉ាងល្អនៅក្នុងដំណាក់កាលប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្មែរ និង ព្រៅដែលបង្ហាញថាភាសាគឺអាចធ្វើទៅបានក្នុងការវិវត្តន៍។ ដំណាក់កាលនៃការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញឆ្ងាយពីភាសាចុះឈ្មោះ។ <ref name="Crowley" /> {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" rowspan="2" | ! colspan="2" |ខាងមុខ ! colspan="2" | កណ្តាល ! colspan="2" | ត្រឡប់មកវិញ |- class="small" ! ខ្លី ! វែង ! ខ្លី ! វែង ! ខ្លី ! វែង |- ! rowspan="2" | បិទ ! <small>ធូររលុង</small> | {{IPA|i̤}} | {{IPA|i̤ː}} | {{IPA|ɨ̤}} | {{IPA|ɨ̤ː}} | {{IPA|ṳ}} | {{IPA|ṳː}} |- ! <small>តានតឹង</small> | | {{IPA|əi}} | | {{IPA|əɨ}} | | {{IPA|ou}} |- ! rowspan="2" | បិទពាក់កណ្តាល ! <small>ធូររលុង</small> | | | | {{IPA|ə̤ː}} | | |- !<small>តានតឹង</small> | | {{IPA|eː}} | {{IPA|ə}} | {{IPA|aə}} | {{IPA|o}} | {{IPA|oː}} |- ! rowspan="2" | កណ្តាល ! <small>ធូររលុង</small> | {{IPA|ɛ̤}} | {{IPA|ɛ̤ː}} | | | {{IPA|ɔ̤}} | {{IPA|ṳa}} |- ! <small>តានតឹង</small> | {{IPA|ɛ}} | {{IPA|ɛː}} | | | {{IPA|ɔ}} | {{IPA|ɔː}} |- ! rowspan="2" | បើក ! <small>ធូររលុង</small> | | | {{IPA|a̤}} | {{IPA|i̤a}} | | |- ! <small>តានតឹង</small> | | {{IPA|ai}} | {{IPA|a}} | {{IPA|aː}} | | {{IPA|ao}} |} == លេខ == លេខនៅទំពួនមានដូចខាងក្រោម។ <ref name="Crowley">Crowley, J.D. 2000, "Tampuan phonology", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 30, pp. 1-21.</ref> ទម្រង់ជំនួសសម្រាប់ប្រាំពីរ ប្រាំបួន និងដប់ត្រូវបានរាយការណ៍ដោយថូម៉ាស។ <ref name="Thomas">Thomas, D. 1979, "The place of Alak, Tampuan, and West Bahnaric", in The Mon-Khmer Studies Journal, vol. 8, pp. 171-186.</ref> {| |១ | {{IPA|/maoɲ/}} |- | ២ | {{IPA|/pi̤ar/}} |- | ៣ | {{IPA|/paiŋ/}} |- | ៤ | {{IPA|/pwan/}} |- | ៥ | {{IPA|/prəta̤m/}} |- | ៦ | {{IPA|/trao/}} |- | ៧ | {{IPA|/ʔmpaəh/}} | ( {{IPA|/pə̤h/}}</link> ) |- | ៨ | {{IPA|/təŋhaːm/}} |- | ៩ | {{IPA|/ʔŋçən/}} | ( {{IPA|/nsi̤n/}}</link> ) |- | ១០ | {{IPA|/ʔŋci̤t/}} | ( {{IPA|/tsit/}}</link> ) |- | ១១ | {{IPA|/ci̤t maoɲ/}} |- | ២០ | {{IPA|/ pi̤ar ci̤t/}} |- | ១០០ | {{IPA|/rəja̤ŋ/}} |- | ១០០០ | {{IPA|/rəpṳː/}} |- |} nw758hd9yc1qq4zc9cb5t5qnmryd9ue 0 50999 342387 324462 2026-11-02T03:17:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342387 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = '''Jah Hut people'''<br />'''<small>Jahut / Jahet / Cheres</small>''' | image = [[File:Modern Day Orang Asli (28552311563).jpg|300px]] | image_caption = Jah Hut performers in [[Selangor]], [[Malaysia]]. | population = 4,191 (2010)<ref name="MOP">{{cite book|author=Kirk Endicott|title=Malaysia's Original People: Past, Present and Future of the Orang Asli|year=2015|publisher=NUS Press|isbn=978-99-716-9861-4|page=3}}</ref> | popplace = {{flag|ម៉ាឡេស៊ី}} ([[ប៉ាហាំង]]) | languages = [[ភាសាជៈហ៊ុត]], [[ភាសាម៉ាលេ]] | religions = [[Animism]] (predominantly), [[ឥស្លាម]], [[គ្រិស្ទាន]] | related_groups = [[ជនជាតិសេម៉ៃ]], [[ជនជាតតេម៉ៃ]]<ref name="JHAALOM">{{cite web |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf4/diffloth1976jan.pdf |title=Jah Hut, An Austroasiatic Language Of Malaysia |author=G. Diffloath |publisher=SEAlang |date=January 1976 |access-date=2018-01-19}} {{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{rp|75}} }} ជនជាតិ '''ជៈហ៊ុត''' គឺជាកុលសម្ព័ន្ធ អូរាំងអាស្លីដែលរស់នៅក្នុង ប៉ាហាំង [[ម៉ាឡេស៊ី|ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ 2000 ចំនួនប្រជាជនមាន 2,442 <ref>{{Cite web |title=Jah Hut |url=http://www.ethnologue.com/language/jah |access-date=2016-01-28 |publisher=Ethnologue}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ 2005 វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រជាជនប្រហែល 4,000 <ref name="ESOMPUBTJPIM">{{Cite web |title=Ethnobotanical study of medicinal plants used by the Jah Hut peoples in Malaysia |url=http://www.indianjmedsci.org/article.asp?issn=0019-5359;year=2005;volume=59;issue=4;spage=156;epage=161;aulast=Lin |access-date=2016-01-28 |publisher=Indian Journal of Medical Sciences |archivedate=2006-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060905105753/http://www.indianjmedsci.org/article.asp?issn=0019-5359;year=2005;volume=59;issue=4;spage=156;epage=161;aulast=Lin |url-status=dead }}</ref> រស់នៅក្នុង 11 (ភូមិ) ដែលមានទីតាំងនៅតាមបណ្តោយច្រាំងខាងលិចនៃ ទន្លេប៉ាហាំង ។ ពីខាងជើងនៅ ជេរ៉ានលុត ទៅភាគខាងត្បូងនៅ Temerloh, ប៉ាហាំង។ ភូមិទាំង 11 នេះក៏រួមបញ្ចូលភូមិ Pos Penderas <ref>{{Cite book|author=Kyōto Daigaku & Tōnan Ajia Kenkyū Sentā|editor=Tuck-Po Lye|title=Orang asli of Peninsular Malaysia: a comprehensive and annotated bibliography|year=2001|publisher=Center for Southeast Asian Studies, Kyoto University|isbn=49-016-6800-5}}</ref> និងភូមិ Keboi ដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រៃត្រូពិចនៃ Jerantut, ប៉ាហាំង ។ ភូមិ Keboi គឺជា​កំពែង​តូច​បំផុត​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ការ​តាំង​លំនៅ​របស់ជៈហ៊ុត ដែល​មាន​មនុស្ស​ប្រហែល 100 នាក់។ ប្រជាជនជៈហ៊ុត រស់នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​ដែល​សង់​លើ​បង្គោល​ឈើ​ស្រដៀង​នឹង ​ផ្ទះ​ជនជាតិ​ម៉ាឡេ ។ == ចំនួនប្រជាជន == [[ឯកសារ:Approximate_location_of_Jah_Hut.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ទីតាំងរបស់អ្នកនិយាយ ភាសាជៈហ៊ុត ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងផែនទី ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី ។]] សក្ដានុពលចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រជាជនជៈហ៊ុត មានដូចខាងក្រោម៖ - {| class="wikitable" !ឆ្នាំ | 1960 <ref name="LOTP">{{Cite web |last=Nobuta Toshihiro |year=2009 |title=Living On The Periphery: Development and Islamization Among Orang Asli in Malaysia |url=http://www.coac.org.my/dashboard/modules/cms/cms~file/93c38c2f6837049ec87607013c0c5404.pdf |access-date=2017-10-27 |publisher=Center for Orang Asli Concerns |archivedate=2023-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230327210523/https://www.coac.org.my/dashboard/modules/cms/cms~file/93c38c2f6837049ec87607013c0c5404.pdf |url-status=dead }}</ref> | ឆ្នាំ ១៩៦៥ <ref name="LOTP" /> | ១៩៦៩ <ref name="LOTP" /> | ១៩៧៤ <ref name="LOTP" /> | ឆ្នាំ 1980 <ref name="LOTP" /> | <ref>{{Cite book|url=https://www.iwgia.org/images/publications//0133_95_The_Orang_Asli_and_the_contest_for_resources.pdf|title=The Orang Asli and the Contest for Resources. Indigenous Politics, Development and Identity in Peninsular Malaysia|author=Colin Nicholas|publisher=Center for Orang Asli Concerns & International Work Group for Indigenous Affairs|year=2000|access-date=2017-10-27|isbn=87-90730-15-1}}</ref> | ឆ្នាំ ១៩៩៦ <ref name="LOTP" /> | 2000 <ref name="BDS">{{Cite web |title=Basic Data / Statistics |url=http://www.coac.org.my/main.php?section=about&article_id=4 |access-date=2017-10-27 |publisher=Center for Orang Asli Concerns |archivedate=2020-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029082307/https://www.coac.org.my/main.php?section=about&article_id=4 |url-status=dead }}</ref> | ឆ្នាំ ២០០៣ <ref name="BDS" /> | ២០០៤ <ref>{{Cite book|author=Alberto Gomes|title=Modernity and Malaysia: Settling the Menraq Forest Nomads|year=2004|publisher=Routledge|isbn=11-341-0076-0}}</ref> | ឆ្នាំ 2010 |- ! ចំនួនប្រជាជន | ១.៧០៣ | ១.៨៩៣ | ២.១០៣ | ២.២៨០ | ២.៤៤២ | ៣.១៩៣ | ៣.១៩៣ | ២.៥៩៤ | ៥.១០៤ | ៥.១៩៤ | ៤.១៩១ |} == ភាសា == ភាសាដែលនិយាយដោយប្រជាជនជៈហ៊ុត ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ភាសាជៈហ៊ុត ហើយវាត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាផ្នែកនៃ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ភាសាមន-ខ្មែរ]] ។ ក្នុងចំណោមនោះក៏ជាសាខានៃ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ភាសាអូទ្រីស-អាស៊ី]] ។ នៅក្នុង ភាសាជៈហ៊ុត ''ភាសា ជៈ'' មានន័យថា "មនុស្ស" ហើយ ''ហ៊ុត'' មានន័យថា "មិនមែន" ។ Diffloth (1976) រាយការណ៍ថានៅក្នុង ភាសា Cheq Wong ដែលនៅជិតខាង មានការអនុវត្តមួយដើម្បីដាក់ឈ្មោះក្រុមជនជាតិភាគតិចតាមពាក្យរៀងៗខ្លួនសម្រាប់ "ទេ" ។ យ៉ាង​ណា​មិញជៈហ៊ុត អនុវត្ត​តែ​នេះ​ចំពោះ​ឈ្មោះ​សម្រាប់​ខ្លួន​គេ​ប៉ុណ្ណោះ។ {{Rp|82}}យោងទៅតាមប្រជាជនជៈហ៊ុត ''ជៈ'' មានន័យថា "មនុស្ស" ហើយ ''ហ៊ុត'' មានន័យថា "ខុសគ្នា" ។ <ref>{{Cite book|author=Mohd. Razha b. Hj. Abd. Rashid & Wazir-Jahan Begum Karim|title=Minority Cultures of Peninsular Malaysia: Survivals of Indigenous Heritage|year=2001|publisher=Academy of Social Sciences|isbn=98-397-0077-4}}</ref> ភាសាជៈហ៊ុត ខ្លួនវាបានស្រូបយកពាក្យជាច្រើនពី [[ភាសាម៉ាឡេ]] ទៅក្នុងវាក្យសព្ទរបស់វា។ ក្នុងចំណោមគ្រាមភាសា ជៈហ៊ុត រួមមាន Kerdau, Krau, Ketiar Krau ( Terengganu ), Kuala Tembeling, Pulau Guai, Ulu Ceres (Cheres) និង Ulu Tembeling ។ 4yb9d8l2q5g0m65ey3t46uqfmoakofv 0 51001 342396 311317 2026-11-02T04:11:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342396 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភាសា | name = អាឡាក់ | nativename = | states = [[ឡាវ]] | ethnicity = [[ជនជាតិអាឡាក់]] | speakers = 4,000 នាក់ | date = 2007 | ref = e18 | familycolor = មន-ខ្មែរ | fam2 = [[ភាសាបាណា|បាណា]] | fam3 = [[បាណាកណ្ដាល]] | nation = | iso3 = alk | script = [[អក្សរឡាវ]], [[អក្សរខម (Ong Kommadam)|អក្សរខម]] }} '''អាឡាក់''' គឺជាភាសាដែលនិយាយដោយប្រជាជនប្រហែល 4,000 នាក់នៅភាគខាងត្បូង [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ជាពិសេសនៅក្នុងខេត្ត [[ខេត្តសាឡៈវ៉ាន់|សាវ៉ាន់]] និង [[ខេត្ត​ស្រែគង្គ|សេកុង]] (ដែល ប្រជាជនអាឡាក់ មានចំនួនជាងមួយភាគប្រាំនៃចំនួនប្រជាជន)។ វាទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងភាសាដែលនិយាយដោយ បាណា នៃប្រទេសវៀតណាម។ វារួមបញ្ចូលទាំងគ្រាមភាសាពីរគឺ អាឡាក់ proper និង ហារ៉ាក់។ <ref>Theraphan L. Thongkum, ''[http://sealang.net/sala/archives/pdf8/theraphan1997place.pdf The place of Lawi, Harak and Tariang within Bahnaric] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122124111/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/theraphan1997place.pdf |date=2022-01-22 }}'' (1997), in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', volume 27</ref> 0s35k7wejmyfleewq9sv756s6z3zwg2 0 51068 342404 325642 2026-11-02T04:59:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342404 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:520403-ระบำกินรีร่อน7994-DL.JPG|រូបភាពតូច| របាំ​ដកស្រង់​ពី​រឿង​ម៉ាណូហារ៉ា​ដែល​សម្តែង​ក្នុង​ល្ខោន​ឆាទ្រី​។]] '''Lakhon Chatri''' ( {{Lang-th|ละครชาตรี}} លៈខរឆាត្រី(ទ្រី) ) ជា​ប្រភេទ​រឿង​របាំ​ពី [[ភាគកណ្តាល (ថៃ)|​ភាគ​កណ្តាល​ប្រទេស​ថៃ]] ហើយ​មាន​ទំនាក់​ទំនង​យ៉ាង​ជិត​ស្និទ្ធ​នឹង​រឿង [[មនោរ៉ា (របាំ)|នោរ៉ា]] នៃ ​ប្រទេស​ថៃ​ខាង​ត្បូង ។ ពាក្យ​ថា​ឆាទ្រី​បាន​មក​ពី [[សំស្ក្រឹត|​សំស្រ្កឹត​ថា]] ​"ក្សត្រី" ដែល​មាន​ន័យ​ថា​ជា​សមាជិក​នៃ​រាជវង្ស ​ហិណ្ឌូ និង​វណ្ណៈ​អ្នក​ចម្បាំង​នៅ​លើ ​វេសយ៉ាស និង​ក្រោម [[ព្រាហ្មណ៍|​ព្រាហ្មណ៍]] ។ Lakhon Chatri បង្ហាញរឿងរបស់ស្តេច។ <ref>(2009) : ''Intangible cultural heritage.'' ''Lakhon Chatri.'' Retrieved September 25, 2016 from http://ich.culture.go.th/index.php/en/ich/performing-arts/238-stage/185-lakhon-chatri {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201034926/http://ich.culture.go.th/index.php/en/ich/performing-arts/238-stage/185-lakhon-chatri |date=2017-12-01 }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត វប្បធម៌ ថៃភាគច្រើនយល់ស្របថា Lakhon Chatri ដែលកំណត់ដោយស្ត្រីដែលនិយាយបន្ទាត់របស់ពួកគេជាមួយនឹងតន្ត្រីដ៏រស់រវើក ហើយដែលបង្ហាញពីភាពកំប្លុកកំប្លែង និងចលនាដែលមានចលនារហ័សរហួន គឺជាទម្រង់ដែលនៅរស់រានមានជីវិតចាស់ជាងគេ។ Lakhon Chatri មានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសថៃ មុនពេលវាត្រូវបានណែនាំទៅកាន់ [[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]] ក្នុងរយៈពេលបី។ 1769 គឺជាលើកទីមួយនៅពេលដែលស្តេច តាក់ស៊ីន នៃ ធនបុរី រួមជាមួយកងទ័ពរបស់គាត់បានឡើងកាន់អំណាចលើមនុស្សជាច្រើនរួមទាំងក្រុម Lakhon Chatri មកពី នគរស្រីធម្មរាជ (តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសថៃ) បន្ទាប់ពីបានបង្ក្រាបអ្នកគ្រប់គ្រង។ នៅឆ្នាំ 1780 [[តាកស៊ីន|ព្រះបាទតាក់ស៊ីន]] បានបញ្ជាឱ្យក្រុមសម្តែងល្ខោន Lakhon Chatri ក្នុងការប្រកួតប្រជែងជាមួយក្រុមរបាំរបស់ រាជវាំង ក្នុងអំឡុងពេលប្រារព្ធព្រះបដិមាព្រះកែវមរកត ។ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទរាមាទី៣ ក្នុងឆ្នាំ១៨៣២ សម្ដេចចៅពញាចក្រី មហាប្រាយុទ្ធវង្ស (ឌិត ប៊ុណ្ណាក) ជាមួយកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គ បានបង្ក្រាបការបះបោរនៅតំបន់ភាគខាងត្បូង ហើយបាននាំអ្នកសំដែងដ៏ប៉ិនប្រសប់ជាច្រើនរូបរបស់ Lakhon Chatri មកជាមួយ។ ដែលបង្កើតក្រុមសម្តែងរួមគ្នា ដែលល្បីល្បាញ ហើយប្រភេទនេះ បន្តបន្សល់ទុកដល់ក្មេងៗជំនាន់ក្រោយរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ <ref>(2009) : Intangible cultural heritage. Lakhon Chatri. Retrieved September 26, 2016 from<meta />http://ich.culture.go.th/index.php/en/ich/performing-arts/238-stage/185-lakhon-chatri {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201034926/http://ich.culture.go.th/index.php/en/ich/performing-arts/238-stage/185-lakhon-chatri |date=2017-12-01 }}</ref> == លក្ខណៈរបស់លៈខោនឆាទ្រី == កាល​ពី​មុន ក្រុម​ល្ខោន ​លៈខោនឆាទ្រី មាន ​តួ ​ប្រុស​គ្រប់​រូប។ សិល្បៈ​សម្ដែង​នេះ​ក៏​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង ​លៈខោននក ដែរ។ == តំបន់អនុវត្ត == ដោយ​មាន​ផ្ទៃ​រាង​ជា [[ការ៉េ|​បួន​ជ្រុង]] ក្រុម​នេះ​បាន​ដំឡើង​បង្គោល​បួន​ជ្រុង​ជា​បួន​ជ្រុង ដោយ​មាន ​កៅអី ​មួយ​ក្នុង​ការ៉េ។ បង្គោល​នៅ​កណ្តាល​ហៅ​ថា សៅ​មហា​ឆៃ (​បង្គោល​មហាជ័យ​) ។ ក៏មានដំបូលនៅពីលើកន្លែងសំដែងផងដែរ។ <ref>Vajrabul, S. (2007) ''Performing Arts.'' Asia Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU). Retrieved September 26, 2016 from http://www.accu.or.jp/ich/en/arts/A_THA4.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217042542/http://www.accu.or.jp/ich/en/arts/A_THA4.html |date=2020-02-17 }}</ref> == សំលៀកបំពាក់ == ក្រុមសម្តែងដោយគ្មានអាវ។ តួអង្គសំខាន់ស្លៀកសំលៀកបំពាក់ដែលចម្រាញ់ជាងតួអង្គផ្សេងទៀត។ ស្នាប់ភ្លៅ (ខោជើងវែង) ប្រើ។ បន្ទះក្រណាត់ តុបតែង រួមមាន hoi na (ព្យួរពីខាងមុខ) និង hoi khang (ព្យួរពីចំហៀង) ។ គ្រឿង​តុបតែង​ផ្សេងៗ​ទៀត​គឺ សង្វាន់ (សង្វា) ,ថាប់​សឿង ( ខ្សែ​ក ) ,ក្រាំង​ខៅ (កអាវ​ប៉ាក់) និង​សឿត (ក្បាល​ដូច​មកុដ​ចង្អុល)។ == ការសម្តែង == មុន​ពេល​ការ​ប្រគំ​តន្ត្រី​ចាប់​ផ្តើម អ្នក​សម្តែង​តែង​ធ្វើ ​ពិធី ​គោរព​វិញ្ញាណក្ខន្ធ​លោក​គ្រូ និង​អ្នក​គ្រូ​ដែល​កន្លង​មក។ បន្តដោយ Hom Rong Chatti ( ហោមរោង ) ដោយ វង់តន្រ្តី ពីផាត, Rong Prakat Na Bot, Ram Sat Na Bot (រាំ Sat Na Bot) ដល់តន្ត្រីដោយតួអង្គសំខាន់ដែលរាំជារង្វង់ ទ្រនិចនាឡិកា ។ តួអង្គសំខាន់នឹង សូត្រ មន្តអាគម និមន្តអក្ខរា ខណៈពេលកំពុងរាំដើម្បីអំពាវនាវការពារពីអំពើអាក្រក់។ រឿងនេះចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលតួអង្គសំខាន់អង្គុយលើកៅអី។ ចាប់ពីចំណុចនេះតទៅ តួអង្គសំខាន់ចាប់ផ្តើមច្រៀង ខណៈតួអង្គផ្សេងទៀតក្នុងរឿងច្រៀងបន្ទរ។ ពេលសម្តែងចប់ តួអង្គសំខាន់សម្តែងរបាំសៅរ៍ម្តងទៀត ប៉ុន្តែលើកនេះគាត់សូត្រធម៌ថយក្រោយ ហើយធ្វើចលនាជារង្វង់តាមទ្រនិចនាឡិកា ហៅថា ខៃយ៉ាន ("មិនធ្វើអក្ខរា") ដើម្បីលុបអក្ខរាវិរុទ្ធ។ bflkckzvk8w2o9ld5q9k1d5b0wzea5j 0 51103 342411 311996 2026-11-02T06:28:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342411 wikitext text/x-wiki {{Infobox saint|name=ហាបាគុក,Habakkuk<br />{{lang|he|חֲבַקּוּק}}|image=Habakkuk.jpg|caption=An 18th-century Russian [[icon]] of the prophet Habakkuk ([[Iconostasis]] of [[Transfiguration of Jesus|Transfiguration]] Church, [[Kizhi]] monastery, [[Karelia]], [[Russia]])|death_date=|titles=ហោរា}} '''ហាបាគុក''' {{Efn|({{IPAc-en|audio=en-us-Habakkuk.ogg|h|ə|ˈ|b|æ|k|ə|k}} or {{IPAc-en|audio=en-us-Habakkuk-2.ogg|ˈ|h|æ|b|ə|k|ʊ|k}}; {{hebrew Name|{{Script/Hebrew|חֲבַקּוּק}}|Ḥavaqūq|Ḥăḇaqqūq}}; also spelled '''Habacuc''')}} ឬ '''Habacuc''' <ref>{{Cite web |title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Habacuc (Habakkuk) |url=https://www.newadvent.org/cathen/07097a.htm |access-date=2023-01-01 |website=www.newadvent.org}}</ref> ដែលសកម្មប្រហែលឆ្នាំ 612 មុនគ.ស. គឺជា [[ព្យាការី]] ដែលពាក្យអធិប្បាយ និងការអធិស្ឋានត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុង គម្ពីរហាបាគុក ដែលជាព្យាការីទីប្រាំបីក្នុងចំណោម ព្យាការីតូចៗដប់ពីរនាក់ ដែលប្រមូលបាននៅក្នុង ព្រះគម្ពីរហេព្រើរ ។ [2] គាត់ត្រូវបានគោរពដោយជនជាតិយូដា គ្រិស្តបរិស័ទ និងមូស្លីម។ ព័ត៌មានស្ទើរតែទាំងអស់អំពីហាបាគុកគឺត្រូវបានដកចេញពីសៀវភៅព្រះគម្ពីរដែលមានឈ្មោះរបស់គាត់ [3] ដោយគ្មានព័ត៌មានលម្អិតអំពីជីវប្រវត្តិដែលបានផ្តល់ឱ្យក្រៅពីចំណងជើងរបស់គាត់ "ហោរា" ។ [4] នៅ​ខាង​ក្រៅ​ព្រះ​គម្ពីរ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​លើក​ឡើង​ជា​ច្រើន​សតវត្ស​មក​ហើយ​ក្នុង​ទម្រង់​នៃ ​ទំនៀម​ទំលាប់ ​គ្រិស្ត​បរិស័ទ និង​សាសនា​គ្រឹស្ត។ [5] [6] == ឈ្មោះ == ឈ្មោះ ហាបាគុក ឬ ហាបាគូក [lower-alpha 2] មាននៅក្នុងព្រះគម្ពីរហេព្រើរតែនៅក្នុង ហាបាគុក 1:1 និង 3:1 ប៉ុណ្ណោះ។ [4] នៅក្នុង អត្ថបទ Masoretic វាត្រូវបានសរសេរជា {{Lang-he|חֲבַקּוּק}} ( <small>[[ភាសាហេប្រឺ|ស្តង់ដារ]]</small> ''Ḥavaqquq'' <small>Tiberian</small> ''Ḥăḇaqqûq'' ) ។ [8] ឈ្មោះនេះមិនកើតឡើងនៅកន្លែងផ្សេងទេ។ [9] Septuagint បកប្រែឈ្មោះរបស់គាត់ទៅជា ភាសាក្រិច ថា {{Lang|grc|Ἀμβακοὺμ}} ( ''Ambakoum'' ), [10] ហើយ Vulgate បកប្រែវាទៅជា [[ភាសាឡាតាំង|ឡាតាំង]] ថា ''Abacuc'' ។ [11] និរុត្តិសាស្ត្រនៃឈ្មោះគឺមិនច្បាស់លាស់ [2] ហើយទម្រង់របស់វាមិនមានស្របគ្នាជាភាសាហេព្រើរទេ។ [12] ឈ្មោះនេះប្រហែលជាទាក់ទងទៅនឹង Akkadian ''khambbaququ'' ( Akkadian ''ḫâmbaququ'' ) ឈ្មោះរុក្ខជាតិក្រអូប [2] ឬឫសហេព្រើរ  "ឱប" ។ == ជីវិត == ស្ទើរតែគ្មានអ្វីត្រូវបានគេស្គាល់អំពីហាបាគុក ក្រៅពីអ្វីដែលមានចែងនៅក្នុងសៀវភៅព្រះគម្ពីរដែលមានឈ្មោះរបស់គាត់ ឬការសន្និដ្ឋានទាំងនោះដែលអាចទាញចេញពីសៀវភៅនោះ។ [3] គ្មាន​ព័ត៌មាន​លម្អិត​អំពី​ជីវប្រវត្តិ​ត្រូវ​បាន​ផ្ដល់​ឱ្យ​ក្រៅ​ពី​ងារ​របស់​គាត់​ថា «ព្យាការី» ទេ។ [4] សម្រាប់​ព្យាការី​ទាំងអស់​ផ្សេងទៀត ព័ត៌មានបន្ថែម​ត្រូវបាន​ផ្តល់ឱ្យ ដូចជា​ឈ្មោះ​ស្រុកកំណើត​របស់​ព្យាការី មុខរបរ​របស់គាត់ ឬ​ព័ត៌មាន​ទាក់ទង​នឹង​ឪពុកម្តាយ ឬ​កុលសម្ព័ន្ធ​របស់គាត់។ [13] យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ សម្រាប់​ហាបាគុក មិន​មាន​កំណត់​ហេតុ​ដែល​គួរ​ឲ្យ​ទុក​ចិត្ត​អំពី​ការ​ទាំង​នេះ​ទេ។ [14] ទោះ​ជា​ផ្ទះ​របស់​គាត់​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​កំណត់​អត្តសញ្ញាណ​ក៏​ដោយ អ្នក​ប្រាជ្ញ​សន្និដ្ឋាន​ថា​ហាបាគុក​បាន​រស់​នៅ [[យេរូសាឡឹម|​ក្រុង​យេរូសាឡិម]] ​នៅ​ពេល​ដែល​គាត់​សរសេរ​ទំនាយ​របស់​គាត់។ [15] ការវិភាគបន្ថែមបានផ្តល់កាលបរិច្ឆេទប្រហាក់ប្រហែលសម្រាប់ការព្យាករណ៍ និងលទ្ធភាពរបស់គាត់ទាក់ទងនឹងសកម្មភាព និងប្រវត្តិរបស់គាត់។ លើសពីព្រះគម្ពីរ ការទស្សន៍ទាយដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ត្រូវបានគេដាក់ចេញជាច្រើនសតវត្សមកហើយក្នុងទម្រង់ជាប្រពៃណីរបស់គ្រិស្តបរិស័ទ និង រ៉ាប៊ី ប៉ុន្តែគណនីបែបនេះត្រូវបានច្រានចោលដោយអ្នកប្រាជ្ញសម័យទំនើបថាជាការប៉ាន់ស្មាន និង apocryphal ។ [5] [6] ការបកប្រែ Septuagint របស់ដានីយ៉ែលនៅក្នុង Codex Chisianus សំដៅទៅលើគាត់ថាជា "កូនប្រុសរបស់ព្រះយេស៊ូវនៃកុលសម្ព័ន្ធលេវី" ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=99VDEAAAQBAJ|title=Septuagint: Daniel (Chisianus Version)|isbn=978-1-990289-24-8|date=1901}}</ref> === គណនីព្រះគម្ពីរ === ដោយសារសៀវភៅហាបាគុកមានគម្ពីរប្រាំយ៉ាងអំពី ជនជាតិខាល់ដេ ( បាប៊ីឡូន ) ហើយការឡើងកាន់អំណាចរបស់ជនជាតិខាល់ដេមានចុះកាលបរិច្ឆេទប្រហែលឆ្នាំ 612 មុនគ.ស វាត្រូវបានគេសន្មត់ថាគាត់សកម្មនៅគ្រានោះ ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាសហសម័យដំបូងរបស់ យេរេមា និង សេផានា ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រភពរបស់សាសន៍យូដាមិនដាក់គាត់ជាក្រុមជាមួយព្យាការីទាំងពីរនោះ ដែលជារឿយៗត្រូវបានដាក់នៅជាមួយគ្នា ដូច្នេះវាអាចថាគាត់មានអាយុតិចជាងហោរាទាំងនេះបន្តិច។ ដោយ​សារ​ជំពូក​ចុង​ក្រោយ​នៃ​សៀវភៅ​របស់​គាត់​គឺ​ជា​ចម្រៀង ជួនកាល​គេ​សន្មត​ថា​គាត់​ជា​សមាជិក​នៃ ​កុលសម្ព័ន្ធ​លេវី ដែល​បាន​បម្រើ​ជា​តន្ត្រីករ​នៅ​ក្នុង ​ព្រះវិហារ​បរិសុទ្ធ​របស់​សាឡូម៉ូន ។ [9] === ប្រពៃណី === ហាបាគុកលេចឡើងនៅក្នុង Bel and the Dragon ដែលជាផ្នែកនៃ deuterocanonical Additions to Daniel ។ ខទី ៣៣–៣៩ ចែង​ថា ហាបាគុក​នៅ​ក្នុង ​ស្រុក​យូដា ; បន្ទាប់​ពី​ធ្វើ​សម្ល​ខ្លះ​ហើយ គាត់​ត្រូវ​បាន ​ទេវតា​របស់​ព្រះ​អម្ចាស់ ​ណែនាំ​ឲ្យ​យក​សម្ល​នោះ​ទៅ​ឲ្យ​ដានីយ៉ែល ដែល​នៅ​ក្នុង​រូង​សត្វ​តោ​ក្នុង ​ក្រុង​បាប៊ីឡូន ។ បន្ទាប់​ពី​ហាបាគុក​ប្រកាស​ថា​គាត់​មិន​ដឹង​ទាំង​រូង​ភ្នំ​និង​បាប៊ីឡូន ទេវតា​ក៏​ដឹក​ហាបាគុក​ទៅ​រូង​សិង្ហ។ ហាបាគុក​ផ្តល់​អាហារ​ដល់​ដានីយ៉ែល​ដើម្បី​ចិញ្ចឹម​គាត់ ហើយ​គាត់​ក៏​ត្រូវ​នាំ​ត្រឡប់​ទៅ​កន្លែង​វិញ​ភ្លាមៗ។ == ផ្នូរ == កន្លែងសម្រាកចុងក្រោយរបស់ហាបាគុកត្រូវបានទាមទារនៅទីតាំងជាច្រើន។ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តគ្រិស្តសតវត្សទីប្រាំ Sozomen បានអះអាងថាសារីរិកធាតុរបស់ហាបាគុកត្រូវបានគេរកឃើញនៅ Cela ក្បែរ Bayt Jibrin នៅពេលដែលព្រះជាម្ចាស់បង្ហាញទីតាំងរបស់ពួកគេដល់ Zebennus ដែលជាប៊ីស្សពនៃ Eleutheropolis ក្នុងសុបិនមួយ។ <ref>{{Cite web |title=Record &#124; the Cult of Saints |url=http://csla.history.ox.ac.uk/record.php?recid=E04055 |access-date=2024-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251127222349/http://csla.history.ox.ac.uk/record.php?recid=E04055 |archive-date=2025-11-27 |url-status=dead}}</ref> [25] បច្ចុប្បន្ន​ទីតាំង​មួយ​នៅ​អ៊ីស្រាអែល និង​មួយ​ទៀត​នៅ​អ៊ីរ៉ង់​អះអាង​ថា​ជា​កន្លែង​បញ្ចុះ​សព​ព្យាការី។ igxuk4n1eb9ndniziutoc7vxxwkjyly 0 51181 342394 333954 2026-11-02T03:59:44Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342394 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Map-of-southeast-asia_1400_CE.png|ស្តាំ|រូបភាពតូច|282x282ភីកសែល| '''ផែនទីសតវត្សទី ១៥ នៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ដីគោក''']] '''ពង្សាវតារក្សត្រខ្មែរ''' ឬ '''ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ''' ( '''រាជពង្សាវតា''' ឬ '''របាក្សត្រ''') គឺជាការប្រមូលផ្តុំនៃសាត្រាស្លឹករឹតប្រវត្តិសាស្ត្រសតវត្សទី 18 និង 19 ដែលផ្តោតលើពេលវេលាចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ 1430 ដល់ដើមសតវត្សទី 16 ។ <ref>{{Cite web |date= |title=AN EIGHTEENTH CENTURY INSCRIPTION FROM ANGKOR WAT - by David P. Chandler |url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1971/JSS_059_2h_Chandler_EighteenthCenturyInscriptionFromAngkorWat.pdf |access-date=May 12, 2015 |publisher=Siamese Heritage Protection Program}}</ref> សម័យកាលនៃ [[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ប្រទេសកម្ពុជា]] ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|សម័យមជ្ឈិម]] ព្រោះវាជាការបញ្ចប់នៃ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ ប្រភពសំណេរដូចជាអក្សរចារឹក [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] ក្លាយជាលែងប្រើហើយ ដែលចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលទីមួយនៃសតវត្សទី 14 ។ សូម្បីតែសិលាចារឹក [[ខ្មែរបុរាណ]] ក៏អវត្តមានរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៦។ ស្តេចចុងក្រោយដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹកបុរាណ [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]] គឺព្រះបាទ [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|ជ័យវរ្ម័នបរមេស្វរ]] ដែលសោយរាជ្យពីឆ្នាំ 1327 ដល់ 1336 <ref name="avat">{{Cite web |title=Essay on Cambodian History from the middle of the 14th to the beginning of the 16th Centuries: According to the Cambodian Royal Chronicles |url=http://angkorvat.jp/doc/tch/ang-tch1420.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402202705/http://angkorvat.jp/doc/tch/ang-tch1420.pdf |archive-date=April 2, 2015 |access-date=May 12, 2015 |publisher=Sophia University Angkor International Mission |archivedate=មេសា 2, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402202705/http://angkorvat.jp/doc/tch/ang-tch1420.pdf }}</ref> <ref>{{Cite web |title=List Of Khmer Kings - Angkor Wat |url=http://www.cambodia-picturetour.com/tag/list-of-khmer-kings/ |access-date=12 March 2015 |website=cambodia-picturetour.com}}</ref> សាត្រាស្លឹករឹត នៅលើស្លឹកត្នោត ហើយចងភ្ជាប់គ្នាជាបាច់ មានរយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ អត្ថបទដែលនៅមានគឺជាច្បាប់ចម្លង ហើយក្នុងករណីជាច្រើននៅសល់តែបំណែកប៉ុណ្ណោះ។ កាលប្បវត្តិចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1796 ហើយចុងក្រោយរហូតដល់សតវត្សទី 19 ។ កំណត់ត្រាទាក់ទងនឹង [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|កាលប្បវត្តិរបស់ស្តេច]] កិច្ចការបរទេស ទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសជិតខាង ជម្លោះផ្ទៃក្នុងរវាងស្តេចខ្មែរ សង្គ្រាមស៊ីវិល វិវាទលើការស្នងរាជ្យ និងអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការដឹកនាំក្នុងចំនោមបញ្ហាផ្សេងៗទៀត។ <ref name="seal">{{Cite web |date= |title=Les Chroniques Royales Khmeres |url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/khin1977les.pdf |access-date=May 12, 2015 |publisher=SEAlang Library Projects |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308042545/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/khin1977les.pdf |archive-date=មីនា 8, 2026 |url-status=dead}}</ref> ការសិក្សាអត្ថបទទាំងនេះត្រូវបានគេនិយាយថា "ចំណាយពេលច្រើន ហើយត្រូវការយ៉ាងច្រើន ដើម្បីរៀបចំ និងបកស្រាយព័ត៌មានដ៏មានតម្លៃដែលត្រូវរកឃើញនៅក្នុងខ្លួន" ទាក់ទងនឹងការជជែកដេញដោលជាបន្តបន្ទាប់លើហេតុផល និងព្រឹត្តិការណ៍នៃការបោះបង់ចោល [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ។]] ការផ្លាស់ប្តូររាជធានីខ្មែរ និងការធ្លាក់ចុះវប្បធម៌ទូទៅ។ <ref name="avat"/> == និរុត្តិសាស្ត្រ == '''រាជពង្សាវតារ''' មានៈ រាជ = "ស្តេច ឬ រាជា"; ពង្សា, វំសា= "ពូជពង្ស, ដំណរ"; និង អវតា = "កូនចៅ, incarnation" ឬ សាវតារ គឺមកពី ពង្សាវតារ ឬ sauvatar ដែលមានន័យថា "ប្រវត្តិសាស្រ្ត" ។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរ ឫសគល់ផ្សំជា រាជពង្សាវតារ មានន័យថា "ប្រវត្តិនៃព្រះរាជវង្សានុវង្ស" ឬ "ប្រវត្តិនៃព្រះរាជា"។ <ref>{{Cite web |title=raja - definition of raja in English from the Oxford dictionary |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/raja |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120923001039/http://oxforddictionaries.com/definition/english/raja |archive-date=September 23, 2012 |access-date=12 March 2015 |website=oxforddictionaries.com |archivedate=23 កញ្ញា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120923001039/http://oxforddictionaries.com/definition/english/raja }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sanskritdictionary.com: Definition of avatara |url=http://www.sanskritdictionary.com/avatara/20325/1 |access-date=12 March 2015 |website=sanskritdictionary.com}}</ref> '''របាក្សត្រ''' ត្រូវបានគេហៅផងដែរថា របាលក្សត្រ ឬ ល្បារក្សត្រ ឬជួនកាល អម្បាលក្សត្រ "ស្តេចទាំងអស់" ។ វាអាចត្រូវបានបែងចែកដូចខាងក្រោមៈ របា = jumbuor, juor, "ដំណរ" និង ក្សត្រ = "ព្រះអង្គម្ចាស់, ស្តេច"; ដូច្នេះ របាក្សត្រ មានន័យថា "ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខ្សែរាជវង្សឬបុព្វបុរសរបស់ស្តេច" ។ អត្ថន័យ​នៃ​រាជ​ពង្សាវតារ ឬ​របាក្សត្រ អាច​ត្រូវ​បាន​បកប្រែ​ថា​ជា «​ពង្សាវតារ​» ឬ «​ពង្សាវតារ​ក្សត្រ​» ដែល​ជា​សំណេរ​ដែល​ទាក់ទង​នឹង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​របស់​ស្តេច​។ == សាត្រាស្លឹករឹត == ប្រភពដើមហាក់ដូចជាបានឆ្លងកាត់ការបកប្រែពី ភាសាសាសនា ទៅជាភាសាខ្មែរសហសម័យ ដូចអ្នកប្រាជ្ញ J. Moura បញ្ជាក់: "អត្ថបទត្រូវបានសរសេរជាភាសា [[ភាសាបាលី|បាលី]] ហើយយើងបកប្រែវាដោយអក្សរ... " សាត្រាស្លឹករឹតដែលគេស្គាល់ថា KK (1869), SP (1878), VJ (1934), លេខ 1049 (1835), និងលេខ 1613 (1855) ស្ថិតនៅក្នុងបណ្ណាល័យវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ ដោយសារតែភាពផុយស្រួយខ្លាំងរបស់ពួកគេ មនុស្សមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលប្រើពួកវាជាក្បួនទូទៅទេ។ B39/5 (1818) និង P3 (ច្បាប់ចម្លងនៃ KK) គឺនៅទីក្រុងប៉ារីស។ <ref>{{Cite web |title=Archaeology in Cambodia: An appraisal for future research |url=http://www.khmerstudies.org/download-files/publications/siksacakr/no1/archaeology.pdf?lbisphpreq=1 |access-date=18 May 2015 |publisher=Khmer Studies}}</ref> មាន​សៀវភៅ​កាលប្បវត្តិ​ជា [[ភាសាខ្មែរ|​ភាសា​ខ្មែរ]] ​ប្រហែល​សាមសិប​បួន​ច្បាប់ រួម​នឹង​អត្ថបទ​បី​ដែល​ចម្លង​ជា [[ភាសាឡាតាំង|​ភាសា​ឡាតាំង]] (systeme des missionaires) នៅ​ក្នុង​បណ្ណាល័យ​ជាតិ​បារាំង។ '''កំណែទី 2''' - សៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ជាងគេ "បំណែកនៃអង្គអេង" ដែលថ្វាយដល់ព្រះបាទ [[ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក|រាមាទី 1]] ក្នុងឆ្នាំ 1796 ត្រូវបានបកប្រែជា [[ភាសាថៃ]] ដូច្នេះវានៅតែមាននៅក្នុងទីក្រុងបាងកក។ វាពិពណ៌នាតែរជ្ជកាលរបស់ [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|បរម និព្វានបទ]] (ឬ មហានិប្បនបទ) (1346-1351) ដល់រជ្ជកាល [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|បរមរាជាទី១]] (ពញាយ៉ាត) (1434-1438)។ សមាសភាពនៃកាលប្បវត្តិថ្មីគឺជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃការស្ដារឡើងវិញនូវរាជវង្សណាមួយ។ <ref name="writ">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HcVZeiGg4awC&q=royal+cambodian+chronicles+translation&pg=PA132|title=History of Historical Writing -, Volumes 31400-31800|isbn=9780199219179|accessdate=18 May 2015|year=2011|publisher=OUP Oxford}}</ref> ស្នាដៃ​បន្ថែម​ទៀត​គឺ​រឿង​រ៉ាវ​ពេញលេញ​របស់​ Ukana Vansa Sarbejn Nan (ឬ Nan in short) ប្រវត្តិ​សង្ខេប​របស់ [[ឧកញ៉ាវ៉ាងជួន|Somdach Veang Thiounn]] (ឬ VJ, ឬ Thiounn ឬ Juon in short), chronicle of វត្តកោកកាក (KK) និង អំពិលក្សត្រ . <ref>{{Cite web |title=The royal chronicles of Cambodia (legendary part). French translation, with comparison of different versions, and Introduction |url=https://www-persee-fr.bibliopam-evry.univ-evry.fr/web/ouvrages/home/prescript/article/ephe_0000-0001_1974_num_1_1_6087 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518151105/https://www-persee-fr.bibliopam-evry.univ-evry.fr/web/ouvrages/home/prescript/article/ephe_0000-0001_1974_num_1_1_6087 |archive-date=May 18, 2015 |access-date=May 12, 2015 |publisher=Ecole practice des hautes etudes.. |archivedate=ឧសភា 18, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518151105/https://www-persee-fr.bibliopam-evry.univ-evry.fr/web/ouvrages/home/prescript/article/ephe_0000-0001_1974_num_1_1_6087 }}</ref> កាលប្បវត្តិរបស់ណានត្រូវបានបញ្ជាដោយ [[រាជានិយមនៃប្រទេសកម្ពុជា|ស្តេចអង្គចន្ទ]] (1797-1835) សរសេរនៅឆ្នាំ 1818 ។ វា​ត្រូវ​បាន​ចម្លង​និង​កែប្រែ​ជា​យ៉ាង​ហោច​ណាស់ 4 កំណែ។ កំណែមួយទៀតនៃកាលប្បវត្តិរបស់ណានត្រូវបានចម្លង និងកែសម្រួលដោយព្រះអង្គម្ចាស់ នោប្បរត្ន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៨ (ព្រះរាជបុត្រ [[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គឌួង]] ) ហៅថា “កាលប្បវត្តិនោប្បរត្ន” ដែលបានបន្ថែមព័ត៌មានថ្មី និងផ្លាស់ប្តូរកាលបរិច្ឆេទនៃព្រឹត្តិការណ៍មួយចំនួន។ <ref>{{Cite web |last=Boxer |first=Charles Ralph |year=1953 |title=South China in the Sixteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=ImoTAAAAIAAJ |access-date=12 March 2015 |website=google.com.kh}}</ref> '''ទំនៀមទំលាប់ នង''' - រជ្ជកាល នង ឆ្នាំ ១៨១៨ និពន្ធដោយ ឧកញ៉ា វង្ស សារ៉ាប៉ិច (នង) នៅរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គចន្ទ (១៨០៦-៣៥) គ្របដណ្ដប់លើកំឡុងឆ្នាំ ១៤១៤ ដល់ ១៨០០។ មូលដ្ឋានសម្រាប់ការបកប្រែរបស់ Francis Garnier នៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ asiatique (1871-72) ។ <ref name="writ"/> "SrokSreh - Amazing Angkor Wat Channel" បានបោះពុម្ពផ្សាយការស្ទង់មតិខ្លីមួយហៅថា "កំណត់កាលប្បវត្តិខ្មែរ" ដោយបង្ហាញពីការគ្រោងទុក និង/ឬព័ត៌មានបន្ថែមអំពីកាលប្បវត្តិមួយចំនួន៖ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%" | colspan="23" style="text-align:center;font-size:100%; font-style:bold;" |កំណត់កាលប្បវត្តិខ្មែរ <ref>{{Cite web |title=Setting the Khmer chronicles |url=http://sroksreh.com/top-destinations/52-setting-the-khmer-chronicles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504051849/http://sroksreh.com/top-destinations/52-setting-the-khmer-chronicles |archive-date=May 4, 2015 |access-date=May 12, 2015 |publisher=SrokSreh |archivedate=ឧសភា 4, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504051849/http://sroksreh.com/top-destinations/52-setting-the-khmer-chronicles }}</ref> |- | style="text-align:center;" | VJ: ព្រះរាជាខ្មែរ ឬព្រះរាជាខ្មែរ គណៈកម្មាធិការថ្មី ព្រះបរមរាជវាំង ក្រោមអធិបតីភាពនៃព្រះបរមរាជវាំង ពេលខ្លះរៀបចំចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០។ ការងាររបស់ពួកគេគឺផ្អែកលើ P63 ដែលកាលប្បវត្តិបានធ្វើការរុះរើបន្ថែមទៀតនូវកាលៈទេសៈ។ សារៈសំខាន់នៃការចាប់យក VJ, កាលបរិច្ឆេទ, ពេលវេលាគឺត្រង់។ កម្មវិធីនិពន្ធក៏មានលក្ខណៈពិសេសទំនើប ងាយស្រួលចងចាំ។ ប្រវត្តិវិទូខ្មែរ បណ្ឌិត ប៉ាក សាភឿន និង ឃិន សិក្សាស្រាវជ្រាវប្រៀបធៀប និងការបកប្រែពេញលេញ វចនានុក្រមបារាំង។ |- | style="text-align:center;" | KK: រាជខ្មែររចនា គ. ១៨៦៩ តាម​បញ្ជា​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម។ កាលប្បវត្តិ, ត្រូវបានបែងចែកជាពីរភាគ។ វគ្គ១ រឿងនិទានប្រវត្តិសាស្ត្រ និពន្ធដោយព្រះបាទសុគន្ធបទ។ ព្រះអង្គ​បាន​នាំ​ចូល​និង​បង្កើត​ជា​ប្រទេស​ដែល​មាន​និកាយ​ព្រះពុទ្ធសាសនា។ |- | style="text-align:center;" | SP: ព្រះចៅអធិការវត្តខាងត្បូង ដែលនិពន្ធដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់ ណុបវោត ជាបុត្ររបស់ដួង គ. ១៨៧៨។ រជ្ជទាយាទ វត្តខាងត្បូង។ SP មានគំរូស្រដៀងនឹង រង្វាស់កាលប្បវត្តិ KK ។ បានឃើញការបន្ថែមការបំប្លែង។ វត្ត​ព្រែក​ស្រង់​មួយ​ច្បាប់​មក​ពី​ពង្សាវតារ. |- | style="text-align:center;" | P48: សោររាជវង្សខ្មែរ វិទ្ធង្សនា សាវតារបារាំងចុងបូព៌ា (Ecole Française d'Extrème Orient) ចំលងពីកាលប្បវត្តិរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ដូចគ្នា នរោត្តម វត្តខាងត្បូងវត្ត SP. |- | style="text-align:center;" | P3: រាជធានី​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា bdei រៀបចំ​ដោយ​គណៈកម្មការ​ព្រះបរមរាជវាំង​នៅ គ. ១៨៧៨។ នេះ​ជា​ការ​បក​ប្រែ​របស់​អ្នក​ស្រាវ​ជ្រាវ​ជនជាតិ​បារាំង Jean Moura។ |- | style="text-align:center;" | P58: ព្រះរាជវង្សានុវង្សនៃស្តេចខាងត្បូងត្រូវបានចាក់សោបន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាស្វាមីគឺជាលំដាប់លំដោយចាប់ផ្តើមរវាងគ។ ១៨៩៤-១៨៩៥ ជា​ការងារ​របស់​គណៈកម្មការ​ថ្មី​ដែល​តែងតាំង​ដោយ​ព្រះបាទ​នរោត្តម។ គណៈកម្មាការនេះ ក្រោមអធិបតីភាពសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ដោយមានវត្តមានសម្ដេចសង្ឃ សុគន្ធ និសា។ ព្រះបាទនរោត្តមមិនពេញចិត្តនឹងការងារនោះទេ។ ប្រហែល​ជា​អ្នក​និពន្ធ​នេះ​មិន​បាន​ធ្វើ​អត្ថាធិប្បាយ​គណៈកម្មាការ​បង្ខូច​ទ្រង់ទ្រាយ​ដោយ​ចំណង់​ចំណូល​ចិត្ត​របស់​គាត់។ P58 ប្រវត្តិវិទូជនជាតិបារាំង Adhémard Leclère ទៅជាការបកប្រែជាភាសាបារាំង។ |- | style="text-align:center;" | P63: កូនសោរាជវង្ស Takeyoshi អប់រំ Amalekite ដែលបានចាប់ផ្តើមសរសេរនៅក្នុង គ. ឆ្នាំ 1903 ដោយ​គណៈកម្មាធិកា​រ​ថ្មី​ស្តី​ពី​ការ​បញ្ជា​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម​។ បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តម ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិបានឡើងគ្រងរាជ្យនៅខែមេសា។ ឆ្នាំ 1904 បានបញ្ជាឱ្យគណៈកម្មការបន្តការចោទប្រកាន់របស់ពួកគេរហូតដល់ទីបញ្ចប់។ P63 ត្រូវ​បាន​រចនា​អត្ថាធិប្បាយ​តាម​លំនាំដើម ឯកសារ​ត្រូវ​បាន​កសាង​ឡើង​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​អង្គឌួង។ ឯកសារ​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​ក្នុង​ឃ្លាំង​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​រាជវង្ស។ |- | style="text-align:center;" | DV: កាលប្បវត្តិ ប្រទេស ដែល​គេ​និយម​ហៅ​ថា វត្ត​កាលប្បវត្តិ ។ ប្រវត្តិ DV ប្រហែល​ជា​ត្រូវ​បាន​សរសេរ​នៅ​ចុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1930 ឬ​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1940 ដោយ​ Ven Hash Wat ស៊ុយអែត​ក្នុងស្រុក​កណ្តាល​ខេត្ត​កណ្តាល។ គំរូឯកសារ DV ដូចជាការដកស្រង់កាលប្បវត្តិ P58 និង VJ ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត គេអាចកត់សម្គាល់បានថា DV មានលំនាំដូចគ្នាបេះបិទក្នុងការធ្វើបទបង្ហាញ ត្រឡាច ពង្សាវតារ កំពង់អេង ដែលមានចំណងជើងថា ខ្មែរអស្ចារ្យ។ |- |} == ច្បាប់ចម្លង និងការបកប្រែ == ច្បាប់ចម្លងនៃឆ្នាំ 1818, 1869, 1878, 1903, 1934, 1941 និង 1966 ឥឡូវនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុង Departement des Manuscriptes ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស មានភាពខុសប្លែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទម្រង់ និងប្លង់។ ច្បាប់ចម្លងនៃឆ្នាំ 1818 ត្រូវបានបកប្រែជាលើកដំបូងជាភាសាបារាំងដោយ [[អឺណិស្ត៍ ឌូដា ដឺ ឡាក្រេ|Ernest Doudart de Lagrée]] និងបោះពុម្ពដោយ Francis Garnier (Chronique Royale du Cambodge, 1871) ។ ការបកប្រែឆ្នាំ 1880 របស់ [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|Étienne Aymonier]] (Chroniques des anciens rois du Cambodge, 1880) ត្រូវបានបកប្រែឡើងវិញដោយ J. Moura ក្នុង 1883 Le royaume du Cambodge)។ នៅឆ្នាំ 1904 [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|Étienne Aymonier]] បានបោះពុម្ភផ្សាយ Le Cambodge ដែលជាការបកប្រែមួយផ្សេងទៀតនៃ Chronicles ទាក់ទងទៅនឹងការសិក្សាប្រវត្តិសាស្រ្តចិន និងអ្នកនិពន្ធអឺរ៉ុបសម័យនោះ។ <ref name="seal"/> [[ហ្សក ម៉ាស្ប៉ឺរ៉ូ|Georges Maspero]] បោះពុម្ភផ្សាយ ''L'empire kmer, histoire និងឯកសារ'' ក្នុងឆ្នាំ 1904 ។ Martine Piat បោះពុម្ពសៀវភៅ Chroniques Royales Khmer ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៨ អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ [[ឃឹន សុខ|លោក ឃឹន សុខ]] បានបោះពុម្ពស្នាដៃរបស់គាត់ "Chroniques royales du Cambodge (De Banà Yàt jusqu'à la prize de Lanvaek de 1417 à 1595)) Traduction française avec comparison des différences version et introduction" and in 1981 Maklares Chroniques Royales du Cambodige៖ De 1594 ដល់ 1677។ Paris: École Française d'Extreme-Orient។ ទាំងពីរបានធ្វើការលើការពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធ និងបរិបទ និងការបកស្រាយឡើងវិញនៃអតីតការបកប្រែភាសាបារាំង ដែលបានបង្កើនយ៉ាងខ្លាំងនូវតម្លៃប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រភពទាំងនេះ។ <ref>{{Cite news|date=December 16, 2005|title=Piecing fragments of history together|work=Phnom Penh Post|url=http://www.phnompenhpost.com/national/piecing-fragments-history-together|access-date=May 12, 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Review of books |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=5773868 |access-date=May 12, 2015 |publisher=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto; margin-bottom: 4%; font-weight:600; width:80%" ! colspan="22" style="text-align:center;font-size:110%; background:#dc143c; color:#fff;" |តារាងកាលប្បវត្តិនៃកាលប្បវត្តិរបស់ណាន <ref name="avat"/> |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | លេខ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ឈ្មោះ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ព្រឹត្តិការណ៍ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ក្បួន ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | វង្សត្រកូល |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |និព្វានបទ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៤៥/៦-១៣៥០ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | មិនទាក់ទងនឹងស្តេចមុនៗ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ២ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |សិទ្ធន ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥០-(៣ខែ) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ប្អូនប្រុស ១ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៣ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |លំពង់រាជា ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥០-១៣៥៣ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | កូនប្រុស 2 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៤ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ចៅបាសាត ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ការឈ្លានពាន ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥៣-១៣៥៥ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | កូនប្រុសរបស់ស្តេចសៀម [[ឧទង|Ramadhipati]] |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៥ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ចៅបាអាត ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥៥-១៣៥៧ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ប្អូនប្រុស ៤ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៦ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ចៅកំបង់ពិសី ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥៧- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | កូនប្រុសពៅរបស់ Ramadhipati (1 ខែ) |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៧ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ស្រីសុរិយាវង្ស ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៥៧-១៣៦៦ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ក្មួយប្រុស ៣ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៨ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |បរមរាមា ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៦៦-១៣៧០ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ក្មួយប្រុស ៧ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ៩ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ធម្មសោករាជ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៧០-១៣៧៣ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ប្អូនប្រុស ៨ |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១០ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |ឥន្ទ្ររាជ ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ការឈ្លានពាន ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ១៣៧៣- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ព្រះរាជបុត្រ​របស់​ព្រះបាទ [[រាមរាជាធិរាជ|​បរមរាជា]] |- |} {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto; margin-bottom: 4%; font-weight:600; width:80%" ! colspan="22" style="text-align:center;font-size:110%; background:#dc143c; color:#fff;" |Chronological Charts of Chronicle of Samtec Cauva Vamn Juon<ref name="avat"/> |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Number ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Names ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Events ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Rule ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Genealogy |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Nibbanapad ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1340-1345 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of Ta Trasak Pha-Em (in legend) |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |2 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Siddhana(raja) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1345-(3 months) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |younger brother of 1 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |3 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |LaMba(raja) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1346-1348 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 2 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |4 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Suriyodait ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |invasion by Siam King Ramadhipati ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1349-1362 (1353-1354: Escaped from the city) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 1, cousin of 3 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |5 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Cau Pa Sat ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1353-1354 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of Siam king Ramadhipati |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |6 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Cau Pa At ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1354-(3 months) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |brother of 5 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |7 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Cau KtumpanBis ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1354-(1 month) ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |youngest son of Ramadhipati |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |8 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Param Rama ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1362-1372 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 3 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |9 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Dhammasokaraj ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1372-1400 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |brother of 8 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |10 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Sri Suriyovans ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1400-1413 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 4 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |11 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Param Sokara ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" | ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1413-1416 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of 9 |- ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |12 ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |Indaraja ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |invasion ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |1416-(5 months ! style="text-align:center; background:#483d8b; color:#fff;" |son of Siam King [[រាមរាជាធិរាជ|Baramraja]] |- |} == "សម័យកណ្តាល" == កាលប្បវត្តិភាគច្រើនសំដៅលើយុគសម័យប្រហែលពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 14 ដល់ដើមសតវត្សទី 16 ជា "សម័យកណ្តាល" នៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។ ដូចសម័យក្រោយអង្គរ និងមុនសម័យ។ ប្រវត្ដិវិទូខ្លះប្រើពាក្យនេះទៅគ្រប់សម័យកាលនៃ [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|មជ្ឈិមសម័យ]] ។ <ref>{{Cite web |date=February 28, 2009 |title=Murder and Mayhem in Seventeenth Century Cambodia - The so-called middle period of Cambodian history, stretching from... - Reviews in History |url=http://www.history.ac.uk/reviews/item/4562 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615182814/http://www.history.ac.uk/reviews/item/4562 |archive-date=June 15, 2015 |access-date=June 14, 2015 |publisher=School of Advanced Study at the University of London |archivedate=មិថុនា 15, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615182814/http://www.history.ac.uk/reviews/item/4562 }}</ref> យោង​តាម​កាលប្បវត្តិ​នៃ​នគរ​ណាន​សម័យ​នេះ​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1346 ក្រោម​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះ​បាទ បរមនិព្វានបទ ។ កាលប្បវត្តិរបស់ VJ ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1340 ប្រហែល 6 ឆ្នាំមុនជាងកំណត់ត្រា ណាន ។ ព្រះបាទបរមនិព្វានបទសោយរាជ្យពីឆ្នាំ ១៣៤៦ ដល់ ១៣៥១ (កាលប្បវត្តិណាន)។ គ្មាន​ព័ត៌មាន​ណា​មួយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្តល់​ឱ្យ​អំពី​របៀប​ដែល​ទ្រង់​ទាក់ទង​នឹង​ស្តេច​ចុង​ក្រោយ​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ គឺ '''​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​បរមេ​ស្វេ​រ''' ។ == ភាពត្រឹមត្រូវនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅក្នុងការយោងឆ្លងគ្នាជាមួយប្រភពខាងក្រៅ - ថៃ ឡាវ និងចិន - និងការអនុវត្តកម្រិតនៃភាពជាក់លាក់នៃប្រភពទាំងនេះ - ជម្លោះជាមួយការណាត់ជួបបានលេចឡើង ជាពិសេសក្នុងកំឡុងសតវត្សទី 14 និងទី 15 ព្រឹត្តិការណ៍យោធា និងនយោបាយក្នុងតំបន់សំខាន់ៗនៅតែមិនមានកំណត់ត្រា។ <ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia/52483/Tai-and-Vietnamese-hegemony|title=Cambodia - history - geography - Tai and Vietnamese hegemony}}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត អត្ថបទជាច្រើនបានរៀបរាប់លម្អិតខុសពីធម្មតានៃជម្លោះ និងជម្លោះក្នុងចំណោមគ្រួសាររាជវង្ស រហូតដល់ការវាយតម្លៃច្បាស់លាស់នៃការដឹកនាំ និងការស្តីបន្ទោសព្រះមហាក្សត្រទន់ខ្សោយចំពោះសំណាងអាក្រក់របស់ជាតិ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SHK3AwAAQBAJ&q=Cambodian+Chronicles&pg=PA892|title=A Global Encyclopedia of Historical Writing, Volume 2 - Cambodian Chronicles|date=3 June 2014|isbn=9781134819980}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញខ្លះច្រានចោលការកត់ត្រាទាំងនេះថាជារឿងមិនពិត - ដោយសារការពិតបាត់ជាក់ស្តែង អ្នកនិពន្ធមានទំនោរបង្កើតរឿង និងទទួលយករឿងព្រេងដើម្បីបំពេញចន្លោះប្រហោង។ <ref>{{Cite web |title=Siam Society - Journal of the Siam Society |url=http://siam-society.org/pub_JSS/jss_index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402154958/http://siam-society.org/pub_JSS/jss_index.html |archive-date=2 April 2015 |access-date=12 March 2015 |website=siam-society.org |archivedate=2 មេសា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402154958/http://siam-society.org/pub_JSS/jss_index.html }}</ref> កាលបរិច្ឆេទ ប្រវែង និងកម្រិតនៃការលុកលុយ និងការកាន់កាប់របស់ថៃមានភាពខុសប្លែកគ្នាក្នុងចំណោមកាលប្បវត្តិ។ <ref>{{Cite journal|last=Briggs|first=Lawrence Palmer|year=1948|title=Siamese Attacks On Angkor Before 1430|journal=The Far Eastern Quarterly|publisher=Association for Asian Studies|volume=8|issue=1|pages=3–33|doi=10.2307/2049480|jstor=2049480}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ជុំវិញការដួលរលំនៃអង្គរ តួនាទី និងសកម្មភាពរបស់ស្តេច និងឥស្សរជនមានភាពមិនច្បាស់លាស់។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZvWrAgAAQBAJ&q=Cambodian+Chronicles&pg=PA165|title=New Perspectives on the History and Historiography of Southeast Asia|isbn=9781136819643|date=13 May 2011}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Tricky Vandenberg |title=History of Ayutthaya - Ayutthayan Wars - 1556 |url=http://www.ayutthaya-history.com/Ayutthayan_Wars_1556.html |access-date=12 March 2015 |website=ayutthaya-history.com }}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ដេវិឌ ឆាណ្ឌល័រ|David Chandler]] ប្រកែកថានៅក្នុងករណីនៃ "Tiounn Chronicle" ដែលចងក្រងនៅចន្លោះឆ្នាំ 1928 និង 1934 ដោយរដ្ឋមន្ត្រីព្រះបរមរាជវាំង Tiounn, [He] "... បានទាញនៅលើជួរនៃកាលប្បវត្តិមុនៗ ... " ហើយត្រូវបានសរសេរថា "... ពី ទស្សនៈរបស់ស្តេច រវាងសម័យទេវកថា និងការចូលកាន់តំណែងរបស់ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស (១៩២៧)...” ដោយមិនមានការបកស្រាយឡើយ។ កំណែដែលបានបោះពុម្ពដែលបានបោះពុម្ពត្រឹមតែមួយទសវត្សរ៍ក្រោយមក លុបចោលសម្ភារៈនៃប្រភពដើម។ គាត់ដកស្រង់អ្នកនិពន្ធ [[ម៉ៃឃើល វីកឃឺវី|ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី]] នៅពេលគាត់កត់សម្គាល់ថា "...កាលប្បវត្តិ រួមទាំងរឿងមួយនេះ ដែលព្យាបាលព្រឹត្តិការណ៍មុនឆ្នាំ 1550 មិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន ហើយជារឿយៗត្រូវបានចម្លងចេញពីរាជវាំងថៃអំពីប្រទេសថៃ..." <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SHK3AwAAQBAJ&q=Cambodian+historical+Texts&pg=PA892|title=A Global Encyclopedia of Historical Writing, Volume 2 - Tiounn Chronicle|isbn=9781134819980|accessdate=19 May 2015|last1=Woolf|first1=D. R.|date=3 June 2014|publisher=Routledge}}</ref> ដោយសារកាលប្បវត្តិគឺជាប្រភពជាតិដ៏សំខាន់នៃសម័យក្រោយអង្គរ ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនបានផ្តល់តែសេចក្តីថ្លែងមិនច្បាស់លាស់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ដែលអមជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអង្គរជារាជធានី។ <ref>{{Cite web |date= |title=CAMBODIA 1975-1982 |url=http://michaelvickery.org/vickery1999cambodia.pdf |access-date=May 12, 2015 |publisher=Michael Vickery’s Publications}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Cambodia's cultural heritage considerations in Area Studies by Aratoi Hisao |url=http://translate.googleusercontent.com/translate_c?depth=1&hl=en&prev=search&rurl=translate.google.com.kh&sl=ja&u=http://angkorvat.jp/doc/studyonCambodia.pdf&usg=ALkJrhjsmYxvoyWrqJpbRPm7cyDT76gECg |access-date=12 March 2015 |website=googleusercontent.com}}</ref> យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញ ញឹម សុធាវីន សង្កត់ធ្ងន់លើការអនុវត្តជាក់ស្តែង៖ «ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការវាយតម្លៃ និងការគិតគូរយ៉ាងម៉ត់ចត់លើប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រភពខាងក្រៅ និងអាហារូបករណ៍បន្ទាប់បន្សំ នឹងជួយបញ្ជាក់ជំហររបស់ខ្លួន ដែលជាលក្ខណៈអន្តរកាលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ និងជាប្រភពសំខាន់នៃការសិក្សា»។ <ref name="avat"/> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ]] 5ar98pqsklnpn6x1si7wfasb00xiv23 0 51698 342385 314500 2026-11-02T02:53:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 236 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342385 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:99%" ! scope="col" |Label ! scope="col" |Pinyin ! scope="col" |Translation ! scope="col" |Location ! scope="col" |Country/Province ! scope="col" |Page |- !已龍溜 |Yǐlóngliū | style="text-align:left" |Already Dragon Slip |Laamu Atoll<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1384 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206043911/http://www.world10k.com/blog/?p=1384 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 34] |- !榜葛剌 |Bǎnggélá | style="text-align:left" |[transliteration] |Bengal Sultanate<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1093 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102214853/http://www.world10k.com/blog/?p=1093 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Bangladesh |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 34] |- !竹牌礁 |Zhúpáijiāo | style="text-align:left" |Bamboo Plate Reef |Green Island<ref name=":31">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1412 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222103445/https://www.world10k.com/blog/?p=1412 |archive-date=2024-12-22 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1412 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241222103445/https://www.world10k.com/blog/?p=1412 |date=2024-12-22 }}. </cite></ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 34] |- !麻林地 |Málíndì | style="text-align:left" |[transliteration] |Malindi<ref name=":72">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1240 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717140356/http://www.world10k.com/blog/?p=1240 |archive-date=2020-07-17 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1240 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717140356/http://www.world10k.com/blog/?p=1240 |date=2020-07-17 }}. </cite></ref> |Kenya |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !佛堂 |fótáng | style="text-align:left" |Buddhist temple |Trincomalee<ref name=":33">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1154 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102215723/http://www.world10k.com/blog/?p=1154 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1154 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102215723/http://www.world10k.com/blog/?p=1154 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !沙剌溜 |Shāláliū | style="text-align:left" |Sandy Slash Slip |Mulaku Atoll<ref name=":27">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1300 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020744/http://www.world10k.com/blog/?p=1300 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1300 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221020744/http://www.world10k.com/blog/?p=1300 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !錫蘭山 |Xīlánshān | style="text-align:left" |[transliteration from Tamil?] |[[ស្រីលង្កា|Sri Lanka]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1358 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015500/http://www.world10k.com/blog/?p=1358 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !別羅里 |Biéluólǐ | style="text-align:left" |[transliteration] |Beruwala<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1098 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102200754/http://www.world10k.com/blog/?p=1098 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !(千)佛堂 |(Qiān) Fótáng | style="text-align:left" |Buddhist temple |Dondra<ref name=":33" /> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !葛答幹 |Gédágàn | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Ilha Quitangonha]]<ref name=":73">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1164 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102203740/http://www.world10k.com/blog/?p=1164 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1164 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102203740/http://www.world10k.com/blog/?p=1164 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Mozambique |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !禮金務 |Lǐjīnwù | style="text-align:left" |Ceremony Gold Business |Negombo<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1221 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102211024/http://www.world10k.com/blog/?p=1221 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !高郎務 |Gāolángwù | style="text-align:left" |[transliteration] |[[កូឡុំបូ|Colombo]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1162 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204741/http://www.world10k.com/blog/?p=1162 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !官嶼 |guānyǔ | style="text-align:left" |Official Island |Malé<ref name=":20">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1167 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102212220/http://www.world10k.com/blog/?p=1167 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1167 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102212220/http://www.world10k.com/blog/?p=1167 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !門肥赤 |Ménféichì | style="text-align:left" |[transliteration] |Mafia Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1249 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220850/http://www.world10k.com/blog/?p=1249 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Tanzania |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !者剌則郎哈剌 |Zhělázélánghālá | style="text-align:left" |[transliteration from Arabic] |Zanzibar Archipelago<ref>{{Cite book|pages=186|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Tanzania |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !慢八撒 |Mànbāsā | style="text-align:left" |[transliteration from Arabic] |Mombasa<ref name=":60">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1244 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102213309/http://www.world10k.com/blog/?p=1244 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1244 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102213309/http://www.world10k.com/blog/?p=1244 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Kenya |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !任不知溜 |rènbùzhīliū | style="text-align:left" |Nobody Knows Slip |Lhaviyani Atoll<ref name=":5">{{Cite book|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|year=1970|isbn=9780521010320}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Ma Huan (1970). </cite></ref> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !加異城 |Jiāyìchéng | style="text-align:left" |Kayal [transliteration from Tamil] City |[[Kayalpatanam]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1183 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206044753/http://www.world10k.com/blog/?p=1183 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !起答兒 |Qǐdáer | style="text-align:left" |Start Answer Child |Manda Island<ref name=":74">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1284 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021530/http://www.world10k.com/blog/?p=1284 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1284 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221021530/http://www.world10k.com/blog/?p=1284 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |Kenya |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !芝蘭 |Zhīlán | style="text-align:left" |Fungus Orchid |Chidambaram<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1405 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015709/http://www.world10k.com/blog/?p=1405 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !葛得兒風 |Gédéerfēng | style="text-align:left" |[transliteration from ancient Italian "guarda fui"] |Cape Guardafui<ref name=":73" /> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !甘巴里頭 |Gānbālǐtóu | style="text-align:left" |[transliteration] |Kanyakumari<ref name=":57">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1160 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102205812/http://www.world10k.com/blog/?p=1160 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1160 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102205812/http://www.world10k.com/blog/?p=1160 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !起來溜 |Qǐláiliū | style="text-align:left" |[transliteration] |Kelaa<ref name=":74" /> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !麻裡溪溜 |Málǐxīliū | style="text-align:left" |[transliteration] |Minicoy Island |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !第一赤泥 |Dìyīchìní | style="text-align:left" |First Red Mud |Thiruvananthapuram<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1135 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102210826/http://www.world10k.com/blog/?p=1135 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !木魯旺 (卜剌哇) |Mùlǔwàng (Boláwa) | style="text-align:left" |[transliteration] |Barawa<ref name=":44">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1261 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102202446/http://www.world10k.com/blog/?p=1261 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1261 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102202446/http://www.world10k.com/blog/?p=1261 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !不剌哇 |Bùláwa | style="text-align:left" |[transliteration] |Barawa<ref name=":75">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1106 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102214559/http://www.world10k.com/blog/?p=1106 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1106 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102214559/http://www.world10k.com/blog/?p=1106 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !買列補 |Mǎilièbǔ | style="text-align:left" |[transliteration] |Mylapore<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1243 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102203601/http://www.world10k.com/blog/?p=1243 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !小葛蘭 |Xiǎogélán | style="text-align:left" |[transliteration] |Kollam<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2255 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015625/http://www.world10k.com/blog/?p=2255 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !木骨都束 |Mùgǔdōushù | style="text-align:left" |[transliteration] |Mogadishu<ref name=":44" /> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !沙里八丹 |Shālǐbādān | style="text-align:left" |[transliteration] |Nagapattinam<ref name=":27" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !短知蛮 (短知蠻) |Duǎnzhīmán | style="text-align:left" |Short Knowledge Man |Alappuzha<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1146 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204854/http://www.world10k.com/blog/?p=1146 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !抹兒幹別 |Mǒérgànbié | style="text-align:left" |[transliteration from Arabic] |[[Ras Ma'bar]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1259 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204930/http://www.world10k.com/blog/?p=1259 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !俱里都利 |Jùlǐdōulì | style="text-align:left" |[transliteration] |Srikakulam<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1208 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220147/http://www.world10k.com/blog/?p=1208 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !柯枝國 |Kēzhīguó | style="text-align:left" |[transliteration] |Kochi<ref name=":68">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1211 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102202215/http://www.world10k.com/blog/?p=1211 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1211 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102202215/http://www.world10k.com/blog/?p=1211 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !辛剌高㟁 |Xīnlágāoàn | style="text-align:left" |[transliteration] |Sonargaon<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1367 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020221/http://www.world10k.com/blog/?p=1367 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Bangladesh |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !加平年溜 |Jiāpíngniánliū | style="text-align:left" |[transliteration] |Kalpeni Island<ref name=":76">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1184 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221023726/http://www.world10k.com/blog/?p=1184 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1184 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221023726/http://www.world10k.com/blog/?p=1184 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !龍牙葛 |Lóngyágé | style="text-align:left" |[transliteration] |Nagavali River<ref name=":5" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !剌思那呵 |Lásīnàhē | style="text-align:left" |Obstinate Thought That Shout |[[Ras Assuad]]<ref name=":77">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1214 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102210545/http://www.world10k.com/blog/?p=1214 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1214 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102210545/http://www.world10k.com/blog/?p=1214 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !加寧八丹 |Jiāníngbādān | style="text-align:left" |[transliteration] |Kalingapatnam<ref name=":76" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !古里國 |Gǔlǐguó | style="text-align:left" |[transliteration] |Kozhikode<ref name=":48">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1166 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102202856/http://www.world10k.com/blog/?p=1166 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1166 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102202856/http://www.world10k.com/blog/?p=1166 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !波羅高㟁 |Bōluógāoàn | style="text-align:left" |[transliteration] |Barguna<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1104 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206052413/http://www.world10k.com/blog/?p=1104 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Bangladesh |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !黑兒 |Hēier | style="text-align:left" |[transliteration of Eyl?] |[[Ras el Cheil Cape]]<ref name=":55">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1171 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204134/http://www.world10k.com/blog/?p=1171 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1171 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102204134/http://www.world10k.com/blog/?p=1171 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !白礁 |Báijiāo | style="text-align:left" |white reef |[[Velliyamkallu]]<ref name=":26">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1087 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021232/http://www.world10k.com/blog/?p=1087 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1087 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221021232/http://www.world10k.com/blog/?p=1087 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !佛思洞 |Fúsīdòng | style="text-align:left" |Buddha Thought Cave |Sonpur<ref name=":33" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !哈哈迭微 |Hāhādiéwēi | style="text-align:left" |[transliteration from Malayalam] |Mahé<ref name=":42">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1169 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102211052/http://www.world10k.com/blog/?p=1169 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1169 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102211052/http://www.world10k.com/blog/?p=1169 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !折的希㟁 |Zhédexīàn | style="text-align:left" |[transliteration] |Chakdaha<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1400 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015755/http://www.world10k.com/blog/?p=1400 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !加加溜 |Jiājiāliū | style="text-align:left" |Kaka [transliteration?] Slip |Kavaratti Island<ref name=":5" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !骨八丹 |Gǔbādān | style="text-align:left" |[transliteration of Kushabhadra?] |Manikpatna<ref name=":48" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !木兒立哈必兒 |Mùerlìhābìer | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Ras Ma'bar]]<ref name=":44" /> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !盆那碌 |Pénnàlù | style="text-align:left" |Basin That Busy |[[Kadalur Point]]<ref name=":5" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !卜得法難 |Bodéfǎnán | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Puthuppanam]]<ref name=":75" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !丁得把昔 |Dīngdébǎxī | style="text-align:left" |[transliteration] |Devgad<ref name=":51">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1137 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207110001/http://www.world10k.com/blog/?p=1137 |archive-date=2024-12-07 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1137 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207110001/http://www.world10k.com/blog/?p=1137 |date=2024-12-07 }}. </cite></ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !歇立 |Xiēlì | style="text-align:left" |[transliteration] |Ezhimala<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1366 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020401/http://www.world10k.com/blog/?p=1366 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !烏里舍城 |Wūlǐshìchéng | style="text-align:left" |[transliteration of Orissa] City |Cuttack<ref name=":78">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1348 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221100556/http://www.world10k.com/blog/?p=1348 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1348 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221100556/http://www.world10k.com/blog/?p=1348 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !安都里溜 |Āndōulǐliū | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Andrott Island]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1075 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015540/http://www.world10k.com/blog/?p=1075 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !哈甫泥 |Hāfǔní (Hāfǔer) | style="text-align:left" |[transliteration] |Xaafuun<ref name=":42" /> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !烏里舍塔 |Wūlǐshìtǎ | style="text-align:left" |[transliteration] |Puri<ref name=":78" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !旁不八丹 |Pángbùbādān | style="text-align:left" |[transliteration] |Patna<ref name=":5" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !莽葛奴兒 |Mǎnggénúer | style="text-align:left" |[transliteration] |Mangalore<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1245 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118062614/http://www.world10k.com/blog/?p=1245 |archive-date=2025-01-18 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !須多大嶼（番名連古荅剌） |Xūduōdàyǔ (fānmíngliángǔdālá) | style="text-align:left" |[transliteration] |Socotra Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1373 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021032/http://www.world10k.com/blog/?p=1373 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !阿者刁 |Āzhědiāo | style="text-align:left" |[transliteration] |Anjediva Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1069 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015426/http://www.world10k.com/blog/?p=1069 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !阿丹 |Ādān | style="text-align:left" |[transliteration] |Aden<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1067 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021321/http://www.world10k.com/blog/?p=1067 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !纏打兀兒 |Chándǎwùer | style="text-align:left" |[transliteration of Sindapur] |Goa<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1109 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102202026/http://www.world10k.com/blog/?p=1109 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !破兒牙 |Pòeryá | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Velaneshwar]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1282 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015239/http://www.world10k.com/blog/?p=1282 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !剌撒 |Lásā | style="text-align:left" |[transliteration] |Mukalla<ref name=":77" /> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !跛兒牙 |Bǒeryá | style="text-align:left" |[transliteration] |Bankot<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1105 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204212/http://www.world10k.com/blog/?p=1105 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !起兒末兒 |Qǐermòer | style="text-align:left" |[transliteration] |Chaul<ref name=":74" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !失里兒 |Shīlǐer | style="text-align:left" |[transliteration] |Ash-Shihr<ref name=":38">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1309 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020022/http://www.world10k.com/blog/?p=1309 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1309 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221020022/http://www.world10k.com/blog/?p=1309 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !馬哈音 |Mǎhāyīn | style="text-align:left" |[transliteration of Maharashtra] |Mahim, Mumbai<ref name=":69">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1234 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221170034/http://www.world10k.com/blog/?p=1234 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1234 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221170034/http://www.world10k.com/blog/?p=1234 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !加剌哈 |Jiāláhā | style="text-align:left" |[transliteration] |Qalhat<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=11844 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020627/http://www.world10k.com/blog/?p=11844 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !麻樓 |Málóu | style="text-align:left" |[transliteration] |Maroli |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !羅法 |Luófǎ | style="text-align:left" |[transliteration] |Al Luḩayyah<ref name=":23">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1229 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102202816/http://www.world10k.com/blog/?p=1229 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1229 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102202816/http://www.world10k.com/blog/?p=1229 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !佐法兒 |Zuǒfǎer | style="text-align:left" |[transliteration] |Dhofar<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2266 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015740/http://www.world10k.com/blog/?p=2266 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !坎八葉城 |Kǎnbāyèchéng | style="text-align:left" |[transliteration of Khambhat] |Khambhat<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1210 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102212815/http://www.world10k.com/blog/?p=1210 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !刁元 |Diāoyuán | style="text-align:left" |[transliteration] |Diu<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1136 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220817/http://www.world10k.com/blog/?p=1136 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !阿胡那 |Āhúnà | style="text-align:left" |Flatter Beard That |[[Ras al Madrakah]] |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !雜葛得 |Zágédé | style="text-align:left" |[transliteration] |Dwarka<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1392 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221024136/http://www.world10k.com/blog/?p=1392 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !新得 |Xīndé | style="text-align:left" |[transliteration] |Sindh<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1369 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221023226/http://www.world10k.com/blog/?p=1369 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !碟于里 |Diéyúlǐ | style="text-align:left" |[transliteration] |Debal<ref name=":51" /> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !大灣 |Dàwān | style="text-align:left" |Big Bay |Gulf of Masirah<ref name=":22">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1119 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021816/http://www.world10k.com/blog/?p=1119 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1119 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221021816/http://www.world10k.com/blog/?p=1119 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !離坎八葉八日路 |líkǎnbāyèbārìlù | style="text-align:left" |eight-day voyage(?) from Khambhat | |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !千佛池番名撒昔靈 |Qiānfúchífānmíngsāxīlíng | style="text-align:left" |10,000 Buddha Pond (foreign name: Saxiling) |[[Ghaz Ab Kaur]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1285 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015534/http://www.world10k.com/blog/?p=1285 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !吳實記落 |Wúshíjìluò | style="text-align:left" |Shout Real Remember Drop |Sir Creek |Pakistan/India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !客實 |Kèshí | style="text-align:left" |[transliteration] |Kech<ref name=":68" /> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !都里馬新富 |Dōulǐmǎxīnfù | style="text-align:left" |[transliteration] |Musandam Peninsula<ref name=":49">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1144 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102210035/http://www.world10k.com/blog/?p=1144 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1144 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102210035/http://www.world10k.com/blog/?p=1144 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Oman/UAE |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !木克郎 |Mùkèláng | style="text-align:left" |[transliteration] |Makran Coast<ref name=":44" /> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !八思尼 |Bāsīní | style="text-align:left" |[transliteration] |Pasni<ref name=":67">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1079 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328233208/http://www.world10k.com/blog/?p=1079 |archive-date=2020-03-28 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1079 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328233208/http://www.world10k.com/blog/?p=1079 |date=2020-03-28 }}. </cite></ref> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !克瓦荅兒 (克瓦答兒) |Kèwǎdāer (Kèwǎdáer) | style="text-align:left" |[transliteration] |Gwadar<ref name=":79">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2242 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015807/http://www.world10k.com/blog/?p=2242 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=2242 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221015807/http://www.world10k.com/blog/?p=2242 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !迭微 |Diéwēi | style="text-align:left" |[transliteration] |Tiwi<ref name=":51" /> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !古里牙 |Gǔlǐyá | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Quraiyat]]<ref name=":48" /> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !克瓦荅兒 (克瓦答兒) |Kèwǎdāer (Kèwǎdáer) | style="text-align:left" |[transliteration] |Chabahar<ref name=":79" /> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !查實 |Cháshí | style="text-align:left" |[transliteration] |Jask<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1108 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102212721/http://www.world10k.com/blog/?p=1108 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !苦思荅兒 (苦思答兒) |Kǔsīdāer (Kǔsīdáer) | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Kouhestak]]<ref name=":80">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1212 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102211713/http://www.world10k.com/blog/?p=1212 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1212 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102211713/http://www.world10k.com/blog/?p=1212 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !麻實吉 |Máshíjí | style="text-align:left" |[transliteration] |Muscat <ref name=":72" /> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !龜嶼 |Guīyǔ | style="text-align:left" |Tortoise Island |[[Al Fahal Island]]<ref name=":45">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1168 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102201419/http://www.world10k.com/blog/?p=1168 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1168 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102201419/http://www.world10k.com/blog/?p=1168 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !亞東灾記嶼 (亞束災記嶼) |Yàdōngzāijìyǔ (Yàshùzāijìyǔ) | style="text-align:left" |[transliteration] |Ad Dimaniyat Islands<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2239 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021344/http://www.world10k.com/blog/?p=2239 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !撒剌抹嶼 |Sālámǒyǔ | style="text-align:left" |[transliteration] |Quoin Island<ref name=":71">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1296 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221024004/http://www.world10k.com/blog/?p=1296 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1296 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221024004/http://www.world10k.com/blog/?p=1296 |date=2025-02-21 }}. </cite></ref> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !苦碌麻剌 |Kǔlùmálá | style="text-align:left" |Bitter Busy Hemp Slash |Minab<ref name=":80" /> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !假忽魯謨斯 |Jiǎhūlǔmósī | style="text-align:left" |[transliteration] |Qeshm Island<ref name=":36">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1188 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102215901/http://www.world10k.com/blog/?p=1188 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.world10k.com/blog/?p=1188 "南溟網"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102215901/http://www.world10k.com/blog/?p=1188 |date=2024-11-02 }}. </cite></ref> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !忽魯莫斯 |Hūlǔmòsī | style="text-align:left" |[transliteration] |Hormuz<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2243 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221022045/http://www.world10k.com/blog/?p=2243 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !剌兒可束 |Láerkěshù | style="text-align:left" |[transliteration] |Larak Island<ref name=":77" /> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |}   ផែនទីម៉ៅគុន គឺជាសំណុំនៃតារាងរុករកដែលបានបោះពុម្ពនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាយោធារាជវង្សមិង ''Wubei Zhi'' ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kt9DIY1g9HYC&pg=PA2354|title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures|editor=by Helaine Selin|author=Sally Church|pages=2354–2355|publisher=Springer|edition=2nd|year=2008|isbn=978-1402045592}}</ref> វាពណ៌នាអំពីភូមិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនភាគខាងកើត ភាគអាគ្នេយ៍ និងអាស៊ីខាងត្បូង អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងអាហ្វ្រិកខាងកើត។ នៅតាមផ្លូវវារួមបញ្ចូលស្លាកសញ្ញាចិននៃកោះចំនួន ៥៧០ ទីប្រជុំជន និងកន្លែងផ្សេងទៀត។ ទីតាំងមួយចំនួននៅក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានកំណត់យ៉ាងងាយស្រួល ដោយសារឈ្មោះរបស់ពួកគេមិនបានផ្លាស់ប្តូរជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។ កាន់តែឆ្ងាយទៅខាងលិច អត្តសញ្ញាណនៃទីតាំងដែលបានសម្គាល់នៅលើផែនទីកាន់តែពិបាកកំណត់។ បញ្ជីនេះរួមបញ្ចូលបេក្ខជនដែលទំនងបំផុតសម្រាប់ស្លាកផែនទីនីមួយៗ។ បញ្ជីនេះត្រូវបានផលិតយ៉ាងទូលំទូលាយដោយផ្អែកលើការរកឃើញដោយ JVG Mills និងបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៩៧០ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងរយៈពេល ៥០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ និងជាពិសេសនៅក្នុងសាមសិបឆ្នាំចុងក្រោយនេះ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រចិន អាស៊ី និងអាហ្វ្រិកបានចូលប្រើទិន្នន័យបុរាណវិទ្យា បណ្ណសារ និងជនជាតិភាគតិចថ្មី ដែលបានរកឃើញថា នាមត្រកូលរបស់ Mills ទាំងនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ។ == ទន្លេយ៉ាងសេ == {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:99%" ! scope="col" |Label ! scope="col" |Pinyin ! scope="col" |Translation ! scope="col" |Location ! scope="col" |Country/Province ! scope="col" |Page |- !菜園 |láiyuán | style="text-align:left" |vegetable garden |[[oil and hemp for shipbuilding]]<ref name=":1">{{Cite book|title=新编郑和航海图集|author=海军海洋测绘研究所|year=1988|publisher=人民交通出版社|isbn=9787114002298}}</ref> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !自寶船廠開船從龍江關出水直抵外國諸番圖 |Zì bǎochuánchǎng kāi chuán cóng lóngjiāng guān chūshuǐ zhídǐ wàiguó zhū fān tú | style="text-align:left" |Sailing from the Treasure-Ship Shipyard, departing from Longjiang Channel to various foreign countries | -- | -- |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !太子州 |Dàqiānzhōu | style="text-align:left" |Heir Apparent Island |Jiangxin Island<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !五屑橋 (瓦屑橋) |Wǔxièqiáo | style="text-align:left" |Five Fragments Bridge (Tile Fragments Bridge) |[[near Jiangdongmen?]]<ref>{{Cite book|pages=258|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !寶船廠 |Bǎochuánchǎng | style="text-align:left" |Treasure-Ship Shipyard |[[Nanjing Treasure Shipyard Relic Site Park]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !石城橋 |Shíchéngqiáo | style="text-align:left" |Stone Wall Bridge |[[Hanximen]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !龍江關 |Longjiangguan | style="text-align:left" |Dragon River Passage |Xiaguan<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !段腰 |Duànyāo | style="text-align:left" |Segment Waist |[[sandbar northeast of Jiangxin]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !抽分廠 |Chōufēnchǎng | style="text-align:left" |"Extract Fraction" Factory |[[Tax Depot]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !宣課司 |Xuānkèsī | style="text-align:left" |Propaganda Department |[[near Longjiang Road?]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !水西橋 |Shuǐxīqiáo | style="text-align:left" |Water West Gate |[[Sanshan Gate]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !淨海寺 |Jìnghǎisì | style="text-align:left" |Temple of Calm Seas |Jinghai Temple<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !天妃宮 |Tiānfēigōng | style="text-align:left" |Temple of the Celestial Spouse |Tianfei Temple<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !祭祀壇 |jìsìtán | style="text-align:left" |sacrificial altar |[[outside Jinchuan Gate]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !獅子山 |Shīzishān | style="text-align:left" |Lion Mountain |Shizishan<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !水驛 |shuǐyì | style="text-align:left" |maritime post office |[[riverside, outside Jinchuan Gate]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 1] |- !浦子口 |Pǔzǐkou | style="text-align:left" |Riverside Mouth |Pukou<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !皇城 |Huángchéng | style="text-align:left" |Imperial City |Ming Palace<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !中和橋 |Zhōnghéqiáo | style="text-align:left" |Center Sum Bridge |[[Zhonghe Bridge]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !復城橋 |Fùchéngqiáo | style="text-align:left" |Reply City Bridge |[[Fuchengli]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !天地壇 |Tiāndìtán | style="text-align:left" |Altar of Heaven and Earth |[[outside Guanghuamen]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !鐘山 |Zhōngshān | style="text-align:left" |Bell Mountain |Purple Mountain<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !石灰山 |Shíhuīshān | style="text-align:left" |Lime Mountain |[[Mufushan]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !通江橋 |Tōngjiāngqiáo | style="text-align:left" |Through River Bridge |[[outside the gate of Zhuojinshang, wher Baobanchang Shipbuilding Lake once was]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !方山 |Fāngshān | style="text-align:left" |Square Mountain |Fangshan<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !靈山橋 |Língshānqiáo | style="text-align:left" |Spirit Mountain Bridge |[[Lingshangen Village]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !覬音山 |Jìyīnshān | style="text-align:left" |Coveted Sound Mountain |[[Badou Mountain?]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !觀音門 |Guānyīnmén | style="text-align:left" |Observed Sound Mountain |[[Guanyin Gate]]<ref>{{Cite book|pages=260|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !燕子磯 |Yànzijī | style="text-align:left" |Swallow Rock |[[Yanziji Village]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !龍潭 |Lóngtán | style="text-align:left" |Dragon Pond |[[Longtan Street, Qixia District]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 2] |- !斬龍廟 |Zhǎnlóngmiào | style="text-align:left" |Beheaded Dragon Temple |[[Qingshan riverside]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !高子港 |Gāozǐgǎng | style="text-align:left" |Tall Child Port |Gaozi<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !礬山 |Fánshān | style="text-align:left" |Alum Mountain |Yanshan<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !天寧州 |Tiānníngzhōu | style="text-align:left" |Island of Heavenly Peace |[[Jing'an Residential District]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !儀真 |Yízhēn | style="text-align:left" |Instrument of Truth |Yizhen<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !鎮江 |Zhènjiāng | style="text-align:left" |Town River |Zhenjiang Town<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !金山 |Jīnshān | style="text-align:left" |Gold Mountain |Jinshan<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !丹徒 |Dāntú | style="text-align:left" |Red Only |[[Dantu Town]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !瓜洲 |Guāzhōu | style="text-align:left" |Melon Island |Guazhou<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !焦山 |Jiāoshān | style="text-align:left" |Burnt Mountain |Jiaoshan<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !大港 |Dàgǎng | style="text-align:left" |Big Harbor |[[Dagang Port Area]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 3] |- !圌山 |Chuíshān | style="text-align:left" |Round Mountain |[[Chuishan]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !江陰縣 |Jiāngyīnxiàn | style="text-align:left" |River Shade County |Jiangyin<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !石牌灣 |Shípáiwān | style="text-align:left" |Stone Plate Bay |[[Baiqu Port]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !淺沙 |qiǎnshā | style="text-align:left" |shallow shoals | |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !香山 |Xiāngshān | style="text-align:left" |Fragrant Hill |[[Fragrance Hill Scenic Area]] |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !西鞋山 |Xīxiéshān | style="text-align:left" |West Boot Island |[[Gushanzhen]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !天妃宫 |Tiānfēigōng | style="text-align:left" |Temple of the Celestial Spouse |[[Huangtian Port]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !東鞋山 |Dōngxiéshān | style="text-align:left" |East Boot Island |<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !巡司 |xúnsī | style="text-align:left" |inspectorate |<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !石頭港 |Shítougǎng | style="text-align:left" |Stone Head Port |Zhangjiagang<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 4] |- !龍王廟 |Lóngwángmiào | style="text-align:left" |Dragon King Temple |Kunshan<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 5] |- !巡司 |xúnsī | style="text-align:left" |inspectorate |<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 5] |- !蔡港 |Càigǎng | style="text-align:left" |Weedy Port |[[near Meili Village?]]<ref name=":2">{{Cite book|pages=261|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 5] |- !白茅港 |Báimáogǎng | style="text-align:left" |White Thatch Port |[[Baimaokou]]<ref name=":1" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 5] |- !福山廟 |Fúshānmiào | style="text-align:left" |Fortune Mountain Temple |Fushan Temple |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 5] |- !太倉衛 |Tàicāngwèi | style="text-align:left" |Supreme Warehouse Guard |Taicang<ref name=":2" /> |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 5] |- !宝山 |Bǎoshān | style="text-align:left" |Treasure Mountain |Baoshan |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 5] |- !天妃宫 |Tiānfēigōng | style="text-align:left" |Temple of the Celestial Spouse |[[Tianfei Palace in Liuhe]] |Jiangsu |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !崇明州 |Chóngmíngzhōu | style="text-align:left" |Worship Bright Island |Chongming Island<ref name=":2" /> |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !吳淞江 |Wúsōngjiāng | style="text-align:left" |variation of Pine River |Huangpu River<ref name=":2" /> |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !淺沙 |qiǎnshā | style="text-align:left" |shallow sand |<ref name=":3">{{Cite book|pages=262|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !胡椒沙 |hújiāoshā | style="text-align:left" |peppery sand |<ref name=":3" /> |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !招寶山 |Zhāobǎoshān | style="text-align:left" |Recruit Treasure Mountain |[[in Gaoqiao, formerly part of Baoshan County]]<ref name=":3" /> |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !青村所 |Qīngcūnsuǒ | style="text-align:left" |Green Village Battalion |[[Qingcun Town]]<ref name=":3" /> |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !銖翎沙 |Zhūlíngshā | style="text-align:left" |Cent Feathers Sand |<ref name=":3" /> |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !南匯嘴 |Nánhuìzuǐ | style="text-align:left" |South Exchange Mouth |[[Nanhuizui]]<ref name=":3" /> |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |} == ឆ្នេរសមុទ្រចិន == {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:99%" ! scope="col" |Label ! scope="col" |Pinyin ! scope="col" |Translation ! scope="col" |Location ! scope="col" |Country/Province ! scope="col" |Page |- !茶山 |Cháshān | style="text-align:left" |Tea Island |Sheshan Island |Shanghai |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !金沙衛 |Jīnshāwèi | style="text-align:left" |Gold Sand Guard |[[Jinsha Village]]<ref name=":3"/> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !大七 |Dàqī | style="text-align:left" |Big Seven |[[Gutzlaff Island]]<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !乍浦 |Zhàpǔ | style="text-align:left" |First Riverside |Zhapu<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 6] |- !海寧衛 |Hǎiníngwèi | style="text-align:left" |Sea Tranquility Guard |Haining<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !小七 |Xiǎoqī | style="text-align:left" |Small Seven |[[Jinshan Mountain]]<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !觀海衛 |Guānhǎiwèi | style="text-align:left" |Watch Sea Guard |[[Guanhaiwei Town]]<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !湯山 |Tāngshān | style="text-align:left" |Soup Island |[[Dayang Mountain]]<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !靈山衛 |Língshānwèi | style="text-align:left" |Spirit Mountain Guard |[[Lingshan Village]]<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !許山 |Xǔshān | style="text-align:left" |Promise Mountain |[[half of Tanhu Island]]<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !青嶼 |Qīngyǔ | style="text-align:left" |Green Island |[[Qingyu Islet]]<ref name=":4">{{Cite book|pages=263|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !尼山 |Níshān | style="text-align:left" |Nun Island |[[Dayushan Island]]<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !灘山 |Tānshān | style="text-align:left" |Beach Island |[[half of Tanhu Island]]<ref name=":3" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !定海衛 |Dìnghǎiwèi | style="text-align:left" |Set Sea Guard |Zhenhai District<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !昌國所 |Chāngguósuǒ | style="text-align:left" |Prosperous Country Military Station |Zhoushan City<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !列港 |Liègǎng | style="text-align:left" |Line Anchorage |[[Ligang Town]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !川山 |Chuānshān | style="text-align:left" |River Mountain |[[Chuanshan Town]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !東霍山 |Dōnghuòshān | style="text-align:left" |East Sudden Mountain |[[Donghuo Island]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !西後門 |Xīhòumén | style="text-align:left" |West Back Channel |[[Xihoumen]] <ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !廟州門 |Miàozhōumén | style="text-align:left" |Temple Island Channel |[[the channel between Yangxiaomao (Roundabout) Island and the coast]]<ref name=":5"/> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !普陀山 |Pǔtuóshān | style="text-align:left" |General's Bank Island |Mount Putuo<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 7] |- !巡检司 |xúnjiǎnsī | style="text-align:left" |inspection department |[[on Qitou (Ketow) peninsula?]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !大磨山 |Dàmóshān | style="text-align:left" |Big Mill Island |[[Damao Island]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !孝順洋 |Xiàoshùnyáng | style="text-align:left" |Filial Piety Ocean |[[Xiaoshan Ocean]]<ref name=":6">{{Cite book|pages=267|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !小磨山 |Xiǎomóshān | style="text-align:left" |Small Mill Island |[[Xiaomaoshan]]<ref name=":6" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !雙嶼門 |Shuāngyǔmén | style="text-align:left" |Double Island Channel |[[Shuangyu Channel (seaward edge)]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !崎頭 |Qítóu | style="text-align:left" |Steep Head |[[Qitou Ocean]]<ref name=":6" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !雙嶼門 |Shuāngyǔmén | style="text-align:left" |Double Island Channel |[[Shuangyu Channel (landward edge)]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !昇羅嶼 |Shēngluóyǔ | style="text-align:left" |Liter Net Island |[[Shengluo Yuanshan]]<ref name=":6" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !九山 |Jiǔshān | style="text-align:left" |Nine Islands |[[Jiushan Archipelago]]<ref name=":6" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !孛渡 |Bèidù | style="text-align:left" |Change Ferry |[[Fodu Island]]<ref name=":5" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !東廚 |Dōngchú | style="text-align:left" |East Kitchen |[[Dongyushan]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !西㕑 |Xīchú | style="text-align:left" |West Kitchen |[[Xiyushan]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !東嶼 |Dōngyǔ | style="text-align:left" |East Island |[[Liuhengdao]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !郭巨千戶所 |Guōjùqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Giant City Wall Battalion |[[Juexi]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !砙礁洋 |Wǎjiāoyáng | style="text-align:left" |Big Brick Reef Ocean |Chaos Reef<ref name=":5" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !大麵山 |Dàmiànshān | style="text-align:left" |Big Flour Island |[[Damao Island]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !昌國千戶所 |Chāngguóqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Prosperous Country Battalion Headquarters |[[Jiujing Village]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 8] |- !大嵩千戶所 |Dàsōngqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Big Sublime Battalion Headquarters |[[Dasong'aocun]]<ref name=":4" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !檀頭山 |Tántóushān | style="text-align:left" |Sandalwood Head Island |[[Tantoushan Island]]<ref name=":7">{{Cite book|pages=264|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !東門所 |Dōngménsuǒ | style="text-align:left" |East Channel Battalion |[[Shipu Town]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !東門山 |Dōngménshān | style="text-align:left" |East Channel Island |[[Dongmen Island]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !昌國衛 |Chāngguówèi | style="text-align:left" |Prosperous Country Guard |[[near Shipu?]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !東西岳山 |Dōngxīyuèshān (Dōngxīqíshān) | style="text-align:left" |East & West Mountainous Islands |[[Dongji Archipelago]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !牡安千戶所 |Mǔānqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Male Peace Battalion Headquarters |[[Qiansuo]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !三母山 |Sānmǔshān | style="text-align:left" |Three Mothers Island |[[Shangdachen Island]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !台州衛 |Táizhōuwèi | style="text-align:left" |Table Prefecture Guard |Linhai<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !江片礁 |Jiāngpiànjiāo | style="text-align:left" |River Sheet Reef |<ref name=":6" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !魚山 |Yúshān | style="text-align:left" |Fish Island |[[Yushan Islands]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !羊琪山 |Yángqíshān | style="text-align:left" |Sheep Jade Island |[[Yangqi Island]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !大陳山 |Dàchénshān | style="text-align:left" |Big Old Island |[[Xiadachen Island]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !海門衛 |Hǎiménwèi | style="text-align:left" |Sea Gate Guard |[[Haimen Town]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !大佛頭山 |Dàfótóushān | style="text-align:left" |Big Buddha Head Island |[[Hua'ao Island]]<ref name=":6" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !黄礁山 |Huángjiāoshān | style="text-align:left" |Yellow Reef Island |[[Huangjiao Island]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 9] |- !直谷 |Zhígǔ | style="text-align:left" |Straight Valley |[[Jigu Island]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !石塘 |Shítáng | style="text-align:left" |Stone Pond |Niushan Island<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !松門衛 |Sōngménwèi | style="text-align:left" |Pine Gate Guard |[[Songmen Town]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !大小六經山 |Dàxiǎoliùjīngshān | style="text-align:left" |Great & Lesser Six Channel Island |[[Dalu Island]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !狹山 |Xiáshān | style="text-align:left" |Narrow Island |[[Pishan Island]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !錢山 |Qiánshān | style="text-align:left" |Money Island |[[Xiaqianshan Island]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !虎斗 |Hǔdòu | style="text-align:left" |Tiger Fight |[[Hutou Islet]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !喜鵲山 |Xǐquèshān | style="text-align:left" |Magpie Island |[[Xiqiaoshan?]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !盤石衛 |Pánshíwèi | style="text-align:left" |Plate Rock Guard |[[Panshi Town]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !黄山 |Huángshān | style="text-align:left" |Yellow Island |[[Banpingdao]]<ref name=":7" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !中界山 |Zhōngjièshān | style="text-align:left" |Center Boundary Island |Dongtou Island |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 10] |- !夜了山 |Yèleshān | style="text-align:left" |Night Island |[[Nance Island]]<ref name=":0">{{Cite book|page=265|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 11] |- !瑞安 |Ruì'ān | style="text-align:left" |Lucky Peace |[[Rui'an City]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 11] |- !東洛山 |Dōngluòshān | style="text-align:left" |Eastern Island of the Luo River |[[Beiji Island]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 11] |- !溫州衛 |Wēnzhōuwèi | style="text-align:left" |Warm Land Guard |Wenzhou City |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 11] |- !鹿屏山 |Lùpíngshān | style="text-align:left" |Deer Screen Island |[[Beilong Island]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 11] |- !平陽衛 |Píngyángwèi | style="text-align:left" |Level Positive Guard |Pingyang County<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 11] |- !鳳凰山 |Fènghuángshān | style="text-align:left" |Phoenix Island |Phoenix Island<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 11] |- !南己山 |Nánjǐshān | style="text-align:left" |South Self Island |[[Nanji Island]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 11] |- !西礁 |Xījiāo | style="text-align:left" |West Reef |[[Turret Islet]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 11] |- !金鄉衛 |Jīnxiāngwèi | style="text-align:left" |Gold Village Guard |[[Jinxiang Town]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !南船礁 |Nánchuánjiāo | style="text-align:left" |South Boat Reef |[[Castellated Rock]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !虎礁 |Hǔjiāo | style="text-align:left" |Tiger Reef |[[Qixing Islands]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !礁 |jiāo | style="text-align:left" |reef | |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !壯士千戶所 |Zhuàngshìqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Strong Man Battalion Headquarters |[[in Cangnan County]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !石帆 |Shífān | style="text-align:left" |Stone Sail |[[Beiguan Island]]<ref name=":0" /> |Zhejiang |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !臺山 |Táishān | style="text-align:left" |Station Island |[[Taishan Island]]<ref name=":0" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !礁 |jiāo | style="text-align:left" |reef |[[Dongxing Island]]<ref name=":0" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !洋礁 |Yángjiāo | style="text-align:left" |ocean reef |[[Nanyu Islet]]<ref name=":0" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !俞山 |Yúshān | style="text-align:left" |Yes Island |Dayushan<ref name=":0" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !東乗 |Dōngchéng | style="text-align:left" |East Mount |[[Nanshuang Island]]<ref name=":0" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !滿門千戶所 |Mǎnménqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Full Door Battalion Headquarters |<ref name=":0" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !西乗 |Xīchéng | style="text-align:left" |West Mount |[[Beishuang Island]]<ref name=":0" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !福寧衛 |Fúníngwèi | style="text-align:left" |Fortunate Tranquility Guard |Funing<ref name=":0" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 12] |- !大金巡司 |Dàjīnxúnsī | style="text-align:left" |Big Gold Inspectorate |[[Dajing Castle]]<ref name=":0" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !芙蓉山 |Fúróngshān | style="text-align:left" |Lotus Island |[[Fuying Island]]<ref name=":8">{{Cite book|pages=266|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !洪山 |Hóngshān | style="text-align:left" |Vast Island |[[Xiyang Island]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !筆架山 |Bǐjiàshān | style="text-align:left" |Pen Rack Island |[[Wuyu Islet]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !小西洋 |Xiǎoxīyáng | style="text-align:left" |Small Western Ocean |[[Huangwan Island]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !芥菜礁 |Jiècàijiāo | style="text-align:left" |Mustard Reef |<ref name=":8" /> |Fujian? |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !大金門 |Dàjīnmén | style="text-align:left" |Big Gold Channel |[[Kemen Waterway]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !東湧山 |Dōngyǒngshān | style="text-align:left" |Eastern Surge Island |Dongyin Island<ref name=":8" /> |Taiwan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !定海衛 |Dìnghǎiwèi | style="text-align:left" |Fixed Sea Guard |[[on Dongchong Peninsula?]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !龜嶼 |Guīyǔ | style="text-align:left" |Turtle Island |Dongsha Island<ref name=":8" /> |Taiwan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !北交頭門 |Běijiāotóumén | style="text-align:left" |Northern Crossing Head Channel |[[the passage between Beilingisjiao and Beixu (Yangyu Island), 26º 22' N]]<ref>{{Cite book|pages=268|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !北交 |Běijiāotóumén | style="text-align:left" |Northern Grossing |[[Beijiao Village]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !連江衛 |Liánjiāngwèi | style="text-align:left" |Connecting River Guard |Lianjiang County<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !定海所 |Dìnghǎisuǒ | style="text-align:left" |Fixed Sea Battalion |[[Dinghai Ancient City]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 13] |- !天地 |Tiāndì | style="text-align:left" |Heaven and Earth | |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !古山 |Gǔshān | style="text-align:left" |Old Mountain |[[Mount Gu]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !巡檢司 |xúnjiǎnsī | style="text-align:left" |Inspectorate |[[in Guantou?]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !巡檢司 |xúnjiǎnsī | style="text-align:left" |Inspectorate |[[in Mawei?]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !五虎山 |Wǔhǔshān | style="text-align:left" |Five Tigers Island |[[Wuhu Reef]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !福建布政司 |Fújiànbùzhèngsī | style="text-align:left" |Fortunate Construction Government |Fuzhou<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !沙淺 |shāqiǎn | style="text-align:left" |shallow sand |<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !官塘山 |Guāntángshān | style="text-align:left" |Official Pond Island |[[Jixingjiao]]<ref name=":5" /> |Taiwan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !馬頭 |Mǎtóu | style="text-align:left" |Horse Head |[[Matou Village]]<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !南臺橋 |Nántáiqiáo | style="text-align:left" |South Station Bridge |Nantai Island<ref name=":8" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !長樂 |Zhǎnglè | style="text-align:left" |Long Music |Changle District<ref name=":9">{{Cite book|pages=269|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !三礁 |sānjiāo | style="text-align:left" |three reefs |<ref name=":9" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !六平山 |Liùpíngshān | style="text-align:left" |Six Level Mountain |[[Dongfeng Mountain]]<ref name=":9" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !南山寺 |Nánshānsì | style="text-align:left" |Southern Mountain Temple |Nanshan Temple |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !六平山 |Liùpíngshān | style="text-align:left" |Six Level Mountain |[[Liuping Mountain]]<ref name=":9" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !東沙 |Dōngshā | style="text-align:left" |Eastern Sand |Juguang Township<ref name=":8" /> |Taiwan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !梅花千戶所 |Méihuāqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Plum Blossom Battalion Headquarters |[[Meihua Town]]<ref name=":9" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 14] |- !牛者 |Niúzhě | style="text-align:left" |Cowboy |Niushan Island<ref name=":9" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !牛角山 |Niújiǎoshān | style="text-align:left" |Cow Point Mountain |[[Yuguoshan]]<ref name=":10">{{Cite book|pages=270|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !東墻 |Dōngqiáng | style="text-align:left" |East Wall |Pingtan Island<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !草嶼 |Cǎoyǔ | style="text-align:left" |Grass Island |[[Caoyu Island]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !鎮東衛 |Zhèndōngwèi | style="text-align:left" |Town East Guard |[[Gaoshan Town]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !南日山 |Nánrìshān | style="text-align:left" |Southern Sun Mountain |Nanri Island<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !烏邱山 |Wūqiūshān | style="text-align:left" |Dark Mound Island |Wuqiu Township<ref name=":10" /> |Taiwan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !興化府 |Xīnghuàfǔ | style="text-align:left" |Flourishing Prefecture |Putian County<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !湄洲官 |Méizhōuguān | style="text-align:left" |Brink Island Official |[[Meizhou Mazu Temple]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !平海衛 |Pínghǎiwèi | style="text-align:left" |Flat Seas Guard |[[Pinghai Town]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 15] |- !崇武所 |Chóngwǔsuǒ | style="text-align:left" |Dignified Military Battalion |[[Chongwu Town]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !泉州衛 |Quánzhōuwèi | style="text-align:left" |Fountain Prefecture Guard |[[Quanzhou City]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !巡檢司 |xúnjiǎnsī | style="text-align:left" |Inspectorate |[[on Xiangzhi Peninsula?]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !永寧衛 |Yǒngníngwèi | style="text-align:left" |Forever Tranquil Guard |Yongning Town<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !平湖嶼 |Pínghúyǔ | style="text-align:left" |Flat Lake Island |Penghu County<ref name=":10" /> |Taiwan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !東石巡檢司 |Dōngshíxúnjiǎnsī | style="text-align:left" |Eastern Stone Inspectorate |[[Shenhu Town]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !金門千戶所 |Jīnménqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Golden Gate Battalion Headquarters |Kinmen County<ref name=":10" /> |Taiwan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !漳州 |Zhāngzhōu | style="text-align:left" |Zhang (River) Prefecture |[[Zhangzhou City]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !嘉禾千户所 |Jiāhéqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Fine Grain Battalion Headquarters |[[Xiamen City]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !大武山 |Dàwǔshān | style="text-align:left" |Big Military Mountain |[[South Taiwu Mountain]]<ref name=":10" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 16] |- !小甘 |Xiǎogān | style="text-align:left" |Small Sweet |Brothers Islands<ref name=":11">{{Cite book|pages=271|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !大甘 |Dàgān | style="text-align:left" |Big Sweet |Brothers Islands<ref name=":11" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !同山千戶所 |Tóngshānqiānhùsuǒ | style="text-align:left" |Similar Mountain Battalion Headquarters |Dongshan County<ref name=":11" /> |Fujian |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !外平 |Wàipíng | style="text-align:left" |Outer Flat |[[Nanpang Islands]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !南粵山 |Nányuèshān | style="text-align:left" |Southern Yue Mountain |Nan'ao Island<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !大星尖 |Dàxīngjiān | style="text-align:left" |Big Star Point |[[Pedro Blanco (Guangdong)|Pedro Blanco]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !蒲胎山 |Pútāishān | style="text-align:left" |Floating Platform Island |Po Toi Island<ref name=":11" /> |Hong Kong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !官富寨 |Guānfùzhài | style="text-align:left" |Official Wealth Stronghold |[[Nantou, Shanzhen]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !佛堂門 |Fótángmén | style="text-align:left" |Buddhist Temple Gate |Fat Tong Mun<ref name=":11" /> |Hong Kong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !大奚山 |Dàxīshān | style="text-align:left" |Big What Island |Lantau Island |Hong Kong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !東姜山 |Dōngjiāngshān | style="text-align:left" |Eastern Ginger Island |[[Dangan Island]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !翁鞋山 |Wēngxiéshān | style="text-align:left" |Old-Man Shoes Island |[[Erzhou Island]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !泠汀山 |Língtīngshān | style="text-align:left" |Splashing Sandbank Island |[[Wailingding Island]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !小奚山 |Xiǎoxīshān | style="text-align:left" |Small What Island |[[part of Lantau Island]]<ref name=":11" /> |Hong Kong? |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !東莞所 |Dōngguǎnsuǒ | style="text-align:left" |Eastern Reeds Battalion |Dongguan City<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 17] |- !北尖 |Běijiān | style="text-align:left" |North Point |[[Beijian Island]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !南停山 |Nántíngshān | style="text-align:left" |South Stop Mountain |[[Neilingding Island]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !九星 |Jiǔxīng | style="text-align:left" |Nine Stars |[[Jiuzhou Island]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !鹿頸高闌 |Lùjǐnggāolán | style="text-align:left" |Deer Neck High Railing |Gaolan Island<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !上下川山 |Shàngxiàchuānshān | style="text-align:left" |Upper and Lower River Islands |Chuanshan Archipelago<ref name=":13">{{Cite book|pages=272|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !石星石塘 |Shíxīngshítáng | style="text-align:left" |Stone Star Stone Pond |[[Pratas Islands?]]<ref name=":11" /> |Disputed |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !大金 |Dàjīn | style="text-align:left" |Big Gold |[[Dahengqin Island]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !南海衛 |Nánhǎiwèi | style="text-align:left" |Southern Seas Guard |[[Nanhai District, Foshan City]]<ref name=":11" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !香山所 |Xiāngshānsuǒ | style="text-align:left" |Fragrant Mountain Battalion |Zhongshan City |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !烏豬門 |Wūzhūmén | style="text-align:left" |Dark Pig Channel |[[channel past Wuzhu Island]]<ref name=":13" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !小金 |Xiǎojīn | style="text-align:left" |Small Gold |[[Xiaohengqin Island, Guangdon]]<ref name=":13" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !七洲 |Qīzhōu | style="text-align:left" |Seven Islands |[[Qizhou Liedao]]<ref name=":13" /> |Hainan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !廣海衛 |Guǎnghǎiwèi | style="text-align:left" |Wide Sea Guard |[[Guanghai Town]]<ref name=":13" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !神電衛 |Shéndiànwèi | style="text-align:left" |God-Shocked Guard |[[Diancheng Town]]<ref name=":13" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !高州 |Gāozhōu | style="text-align:left" |High Province |[[Gaozhou City]]<ref name=":13" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !廣東 |Guǎngdōng | style="text-align:left" |Wide East |[[ក្វាងចូវ|Guangzhou City]]<ref name=":13" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !銅鼓山 |Tónggǔshān | style="text-align:left" |Copper Drum Mountain |[[Tongguling Scenic Area]]<ref name=":13" /> |Hainan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !萬生石塘嶼 |Wànshēngshítángyǔ | style="text-align:left" |Myriad Life Rock Pond Islets |[[Paracel Islands?]]<ref name=":13" /> |Disputed |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !雷州 |Léizhōu | style="text-align:left" |Mine Province |Leizhou Peninsula<ref name=":13" /> |Guangdong |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !萬州 |Wànzhōu | style="text-align:left" |Myriad Province |Wanning City<ref name=":13" /> |Hainan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !獨豬山 |Dúzhūshān | style="text-align:left" |Lone Pig Island |Dazhou Island<ref name=":13" /> |Hainan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !瓊州府 |Qióngzhōufǔ | style="text-align:left" |Jade Province House |Qiongshan District<ref name=":13" /> |Hainan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !石塘 |Shítáng | style="text-align:left" |Stone Pond |[[Paracel Reefs?]]<ref name=":13" /> |Disputed |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !廉州 |Liánzhōu | style="text-align:left" |Cheap Province |[[Former Lian Prefecture]]<ref name=":13" /> |Guangxi |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 18] |- !福州 |Fúzhōu | style="text-align:left" |Fortune Province |Danzhou City<ref name=":14">{{Cite book|pages=273|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Hainan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 19] |- !钦州 |Qīnzhōu | style="text-align:left" |Royal Province |[[Qinzhou City]]<ref name=":14" /> |Guangxi |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 19] |} == សមុទ្រចិនខាងត្បូង == {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:99%" ! scope="col" |Label ! scope="col" |Pinyin ! scope="col" |Translation ! scope="col" |Location ! scope="col" |Country/Province ! scope="col" |Page |- !交趾界 |Jiāozhǐjiè | style="text-align:left" |Crossed-Toes Border |[[Vietnam Border]]<ref name=":14"/> |Vietnam/Guangxi |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 19] |- !南海黎母大山 |Nánhǎilímǔdàshān | style="text-align:left" |South Seas Great Mother Big Mountain |[[Loi voe Mountain]]<ref name=":14" /> |Hainan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 19] |- !大靈胡山 |Dàlínghúshān | style="text-align:left" |Big Spirit Beard Mountain |[[mountain east of Hue, Vietnam]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1125 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020106/http://www.world10k.com/blog/?p=1125 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 19] |- !交趾洋 |Jiāozhǐyáng | style="text-align:left" |Crossed-Toes Ocean |[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង|Gulf of Tonkin]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1194 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206042833/http://www.world10k.com/blog/?p=1194 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam/Hainan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 19] |- !外羅山 |Wàiluóshān | style="text-align:left" |Outer Net Island |[[Cù-Lao Ré Island]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1339 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020959/http://www.world10k.com/blog/?p=1339 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 19] |- !石牌蛟 |Shípáijiāo | style="text-align:left" |Stone Plate Dragon |Chàm Islands<ref name=":15">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1310 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020309/http://www.world10k.com/blog/?p=1310 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 19] |- !玳瑁山 |Dàimàoshān | style="text-align:left" |Hawksbill Turtle Mountain |Batangan Peninsula<ref name=":16">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1127 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102221336/http://www.world10k.com/blog/?p=1127 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 19] |- !白沙灣 |Báishāwān | style="text-align:left" |White Sand Bay |[[Vũng Mới Bay]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1330 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020557/http://www.world10k.com/blog/?p=1330 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 20] |- !青嶼 |Qīngyǔ | style="text-align:left" |Green Island |[[Buffalo Isle]]<ref name=":17">{{Cite book|pages=274|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 20] |- !占城國 |Zhànchéngguó | style="text-align:left" |[transliteration from Sino-Vietnamese] |Central Vietnam<ref name=":19">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1395 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221022307/http://www.world10k.com/blog/?p=1395 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 20] |- !筊杯嶼 |Xiáobēiyǔ | style="text-align:left" |Rope Cup Island |[[Nhơn Hải Peninsula]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1196 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102205005/http://www.world10k.com/blog/?p=1196 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 20] |- !棺墓山 |Guānmùshān | style="text-align:left" |Coffin Tomb Mountain |[[Núi Dau Goc Let]]<ref name=":20"/> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 20] |- !新州港 |Xīnzhōugǎng | style="text-align:left" |New Province Anchorage |Qui Nhơn<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1371 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020558/http://www.world10k.com/blog/?p=1371 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 20] |- !洋嶼 |Yángyǔ | style="text-align:left" |Foreign Island |[[Cù lao Xanh]]<ref name=":21">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1380 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206050926/http://www.world10k.com/blog/?p=1380 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 20] |- !雞籠山 |Jīlóngshān | style="text-align:left" |Chicken Coop Island |[[Núi Mô Cheo]]<ref name=":17" /> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !小灣 |Xiǎowān | style="text-align:left" |Little Bay |[[Xuân Đài Bay]]<ref name=":17" /> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !靈山 |Língshān | style="text-align:left" |Spirit Mountain |[[Đá Bia Mountain]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1224 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220008/http://www.world10k.com/blog/?p=1224 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !大灣 |Dàwān | style="text-align:left" |Big Bay |Vân Phong Bay<ref name=":22"/> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !羅漢嶼 |Luóhànyǔ | style="text-align:left" |Collecting Chinese Island |[[Hòn Tre]]<ref name=":23"/> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !羅灣頭 |Luówāntóu | style="text-align:left" |Collecting Bay Head |[[Mũi Dinh]]<ref name=":23" /> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !東董 |Dōngdǒng | style="text-align:left" |Eastern Director |[[Hòn Hải]]<ref name=":24">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1141 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430093328/http://www.world10k.com/blog/?p=1141 |archive-date=2025-04-30 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !赤坎 |Chìkǎn | style="text-align:left" |[transliteration from Vietnamese] |[[Point Kê Gà]]<ref name=":25">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1112 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204628/http://www.world10k.com/blog/?p=1112 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !西董 |Xīdǒng | style="text-align:left" |Western Director |[[Hòn Thầy Bối]]<ref name=":24" /> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !玳瑁洲 |Dàimàozhōu | style="text-align:left" |Hawksbill Turtle Island |Phú Quý<ref name=":16" /> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !上臘港 |Shànglàgǎng | style="text-align:left" |Upon Year-End Anchorage |[[Sông Dinh River]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1302 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206042125/http://www.world10k.com/blog/?p=1302 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 21] |- !東蛇籠 (東西蛇羅山) |Dōngshélóng (Dōngxīshéluóshān) | style="text-align:left" |East & West Snake Cage Islands |Tanjong Datu<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1143 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020737/http://www.world10k.com/blog/?p=1143 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia/Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !覆鼎山 |Fùdǐngshān | style="text-align:left" |Covered Tripod Mountain |[[Nui Khong?]]<ref>{{Cite book|pages=275|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !白礁 |Báijiāo | style="text-align:left" |White Reef |[[Hòn Trứng]]<ref name=":26"/> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !沙吳皮 |Shāwúpí | style="text-align:left" |Sand Shout Skin |[[Merundung Island]]<ref name=":27"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !梹郞洲 |Bīnlángzhōu | style="text-align:left" |[transliteration?] |[[Hòn Bảy Cạnh]]<ref name=":28">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1100 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102200229/http://www.world10k.com/blog/?p=1100 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !崑崙山 |Kūnlúnshān | style="text-align:left" |[transliteration from Vietnamese] |[[Côn Lôn, Côn Sơn Island]]<ref name=":29">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1213 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102200547/http://www.world10k.com/blog/?p=1213 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !占臘港 |Zhànlàgǎng | style="text-align:left" |Khmer Anchorage |[[Soài Rạp River]]<ref name=":19" /> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !占浦山 |Zhànpǔshān | style="text-align:left" |Cham Shore Mountain |[[Nui Chau Vien]]<ref name=":30">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1396 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021200/http://www.world10k.com/blog/?p=1396 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !竹嶼 |Zhúyǔ | style="text-align:left" |Bamboo Island |Hòn Bà<ref name=":31"/> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !八開港 |Bākāigǎng | style="text-align:left" |[transliteration of Vaico] Anchorage |[[ទន្លេ Vàm Cỏ|Vàm Cỏ River]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1078 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021727/http://www.world10k.com/blog/?p=1078 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !銅鼓山 |Tónggǔshān | style="text-align:left" |Copper Drum Mountain |[[Mount Asuansang]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1333 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020530/http://www.world10k.com/blog/?p=1333 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !大橫 |Dàhéng | style="text-align:left" |Big Traverse |[[កោះក្រចកសេះ|Thổ Chu Island]]<ref name=":32">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1120 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221024829/http://www.world10k.com/blog/?p=1120 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !佛山 |Fúshān | style="text-align:left" |Buddha Mountain |[[ក្រុងអូរកាប់|Vũng Tàu]]<ref name=":33"/> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !占臘國 |Zhànlàguó | style="text-align:left" |[transliteration from Khmer] |[[Cambodia & Southern Vietnam]]<ref name=":19" /> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !小橫 |Xiǎohéng | style="text-align:left" |Small Traverse |[[កោះពូលូវ៉ៃ|Koh Poulo Wai]]<ref name=":34">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1363 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020116/http://www.world10k.com/blog/?p=1363 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Cambodia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !真嶼 |Zhēnyǔ | style="text-align:left" |True (Obi) Island |[[Hòn Khoai]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1402 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015638/http://www.world10k.com/blog/?p=1402 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !小崑崙 |Xiǎokūnlún | style="text-align:left" |Small [transliteration from Vietnamese] |[[Trứng Lớn and Trứng Nhỏ Islands]]<ref name=":35">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1364 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015305/http://www.world10k.com/blog/?p=1364 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !假嶼 |Jiǎyǔ | style="text-align:left" |False (Obi) Island |[[Hòn Chuối]]<ref name=":36"/> |Vietnam |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !萬年嶼 |Wànniányǔ | style="text-align:left" |Ten Thousand Year Island |Pontianak<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1340 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015607/http://www.world10k.com/blog/?p=1340 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !竹里木 |Zhúlǐmù | style="text-align:left" |[derived from full name in Khmer] |[[ភ្នំពេញ|Phnom Penh]]<ref name=":31" /> |Cambodia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !象坎 |Xiàngkǎn | style="text-align:left" |Elephant Ridge |[[កោះឆាង|Koh Chang]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1361 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206041532/http://www.world10k.com/blog/?p=1361 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !奶門 |Nǎimén | style="text-align:left" |Milky Channel |Samae San Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1263 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102200930/http://www.world10k.com/blog/?p=1263 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !小士闌 |Xiǎoshìlán | style="text-align:left" |Small Scholar Railing |[[Ko Tao Mo]]<ref name=":34" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !占賁港 |Zhànbìgǎng | style="text-align:left" |[transliteration from Thai] |[[ខេត្តច័ន្ទបុរី|Chantaburi]]<ref name=":30" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !大士闌 |Dàshìlán | style="text-align:left" |Big Scholar Railing |Ko Khram<ref name=":32" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !角圓山 |Jiǎoyuánshān | style="text-align:left" |Pointed Round Mountain |Khao Chamao<ref name=":37">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1199 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015959/http://www.world10k.com/blog/?p=1199 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 22] |- !暹羅國 |Xiānluóguó | style="text-align:left" |[transliteration of Siam and Lahu Kingdoms] |Ayutthaya<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1360 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015902/http://www.world10k.com/blog/?p=1360 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 23] |- !竹嶼 |Zhúyǔ | style="text-align:left" |Bamboo Island |Ko Sichang<ref name=":31" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 23] |- !十二子山 |Shíèrzishān | style="text-align:left" |Twelve Boys Islands |[[Pulau Penebangan]]<ref name=":38"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 23] |- !假里馬達 (假里馬答) |Jiǎlǐmǎdá | style="text-align:left" |[transliteration from Bahasa] |Karimata Islands<ref name=":36" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 23] |- !筆架山 |Bǐjiàshān | style="text-align:left" |Pen Rack Mountain |Khao Sam Roi Yot<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1097 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102211759/http://www.world10k.com/blog/?p=1097 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 23] |- !黎頭山 |Lítóushān | style="text-align:left" |Dark Head Island |Ko Lan<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1219 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102214634/http://www.world10k.com/blog/?p=1219 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 23] |- !犀角山 |Xījiǎoshān | style="text-align:left" |Rhino Horn Mountain |Laem Phak Bia<ref name=":39">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1357 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221022249/http://www.world10k.com/blog/?p=1357 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 23] |- !交闌山 (交欄山) |Jiāolánshān | style="text-align:left" |Crossed Fence Island |[[Gelam Island]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1195 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206053041/http://www.world10k.com/blog/?p=1195 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 23] |- !出蘇木 |chūsūmù | style="text-align:left" |produces sappanwood | |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 23] |- !赤坎 |Chìkǎn | style="text-align:left" |Red Ridge |[[Khao Lom Muak]]<ref name=":25" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 24] |- !吉利悶 |Jílìmèn | style="text-align:left" |[transliteration from Bahasa] |[[Karimunjawa, Karimun]]<ref name=":40">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1179 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328233417/http://www.world10k.com/blog/?p=1179 |archive-date=2020-03-28 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 24] |- !馬鞍山 |Mǎ'ānshān | style="text-align:left" |Horse Saddle Island |[[កោះតៅ|Ko Tao]]<ref name=":41">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1235 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221132055/http://www.world10k.com/blog/?p=1235 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 24] |- !佛山 |Fúshān | style="text-align:left" |Buddha Island |[[Ko Wiang]]<ref name=":33" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 24] |- !石班洲 |Shíbānzhōu | style="text-align:left" |Stone Class Province |Ko Pha-ngan<ref name=":15" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 24] |- !海門山 |Hǎiménshān | style="text-align:left" |Sea Gate Island |[[កោះសមុយ|Ko Samui]]<ref name=":42"/> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 24] |- !爪哇國 |Zhǎowāguó | style="text-align:left" |[transliteration from Bahasa] |[[កោះជ្វា|Java Island]]<ref>{{Cite book|pages=281|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 24] |- !玳瑁嶼 |Dàimàoyǔ | style="text-align:left" |Hawksbill Turtle Island |Ko Kra<ref name=":16" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 24] |- !眾不淺 |Zhòngbùqiǎn | style="text-align:left" |Many Not Shallows |Laem Talumphuk<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1407 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020245/http://www.world10k.com/blog/?p=1407 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 24] |- !大小姨山 |Dàxiǎoyíshān | style="text-align:left" |Big and Small Aunt Islands |Sangiang<ref name=":43">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1124 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015403/http://www.world10k.com/blog/?p=1124 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !石礁 |Shíjiāo | style="text-align:left" |rocky reef |[[east of Billiton]]<ref name=":15" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !孫姑那 |Sūngūnà | style="text-align:left" |[transliteration from Thai] |Songkhla<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1323 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015504/http://www.world10k.com/blog/?p=1323 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !貓鼠嶼 |Māoshǔyǔ | style="text-align:left" |Cat & Mouse Island |[[Ko Maew & Ko Nu]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1246 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102212001/http://www.world10k.com/blog/?p=1246 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !麻里束 (麻里東) |Málǐshù (Málǐdōng) | style="text-align:left" |[transliteration from Bahasa] |Belitung Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1239 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221022817/http://www.world10k.com/blog/?p=1239 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !麻剌哇嶼 |Máláwayǔ | style="text-align:left" |Spicy Obstinant Wow Island |[[Pulau Kebatu]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1241 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118070319/http://www.world10k.com/blog/?p=1241 |archive-date=2025-01-18 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !硫黃嶼 |Liúhuángyǔ | style="text-align:left" |Sulphur Island |Krakatoa<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1225 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204705/http://www.world10k.com/blog/?p=1225 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !狼西加 |Lángxījiā | style="text-align:left" |[transliteration from Tamil] |[[Langkasuka Kingdom]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1216 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102205154/http://www.world10k.com/blog/?p=1216 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !昆下池港 |Kūnxiàchígǎng | style="text-align:left" |Lower Stream of Kun Anchorage |Pattani River<ref name=":29" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !砂淺出水 |shāqiǎnchūshuǐ | style="text-align:left" |above-water sand shoals |Mendanau Island<ref name=":18">{{Cite book|pages=284|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !担嶼 |Dānyǔ | style="text-align:left" |Burden Island |[[Sumur Islands]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1130 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102203509/http://www.world10k.com/blog/?p=1130 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !出降真 |chūjiàngzhēn | style="text-align:left" |produces lakawood | |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !烟墩嶼 (煙燉嶼) |Yāndūnyǔ (Yāndùnyǔ) | style="text-align:left" |Smoky Stewed Island |[[Pulau Susu Dara]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1379 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206042052/http://www.world10k.com/blog/?p=1379 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !馬鞍山 |Mǎ'ānshān | style="text-align:left" |Horse Saddle Island |[[Pulau Sertung]]<ref name=":41" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !昆下池 |Kūnxiàchí | style="text-align:left" |Lower Stream of Kun |[[Pattani Bay]]<ref name=":29" /> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !鬼嶼 |Guǐyǔ | style="text-align:left" |Ghost Island |[[Pulau Seram]]<ref name=":45"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !攬邦港 |Lǎnbānggǎng | style="text-align:left" |[transliteration] + anchorage |Lampung Bay<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1215 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220606/http://www.world10k.com/blog/?p=1215 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !西港 |Xīgǎng | style="text-align:left" |[transliteration from Thai] |Sai Buri<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1355 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010031459/http://www.world10k.com/blog/?p=1355 |archive-date=2025-10-10 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !三角嶼 |Sānjiǎoyǔ | style="text-align:left" |Triangle Island |[[Greater Perhentian Island]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=12977 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015815/http://www.world10k.com/blog/?p=12977 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !竹嶼 |Zhúyǔ | style="text-align:left" |Bamboo Island |[[Pulau Mundu]]<ref name=":31" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !涼傘礁 |Liángsǎnjiāo | style="text-align:left" |Parasol Reef |[[Pulau Labon]]<ref name=":46">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1222 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220956/http://www.world10k.com/blog/?p=1222 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !三麥嶼 |Sānmàiyǔ | style="text-align:left" |Three Wheat Island |[[Pulau Maspari]]<ref name=":47">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1297 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021118/http://www.world10k.com/blog/?p=1297 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !出降香 |Chūjiàngxiāng | style="text-align:left" |produces lakawood | |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !古闌丹港 |Gǔlándāngǎng | style="text-align:left" |[transliteration from Bahasa] |[[Sungei Kelantan Estuary]]<ref name=":48"/> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !石山 |Shíshān | style="text-align:left" |Stone Island |Lang Tengah Island<ref name=":15" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !羊嶼 |Yángyǔ | style="text-align:left" |Sheep Island |Redang Island<ref name=":21" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !都魯把汪 (都魯把旺) |Dōulǔbǎwāng (Dōulǔbǎwàng) | style="text-align:left" |[transliteration from Bahasa] |[[Tulang Bawang]]<ref name=":49"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !龜嶼 |Guīyǔ | style="text-align:left" |Turtle Island |[[Tanjung Tua]]<ref name=":45" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !角員 |Jiǎoyuán | style="text-align:left" |Corner Member |Bidong Island<ref name=":37" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !狹門 |Xiámén | style="text-align:left" |Narrow Gate |Bangka Strait<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1359 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020040/http://www.world10k.com/blog/?p=1359 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !吉貝嶼 |Jíbèiyǔ | style="text-align:left" |[transliteration from Bahasa] |[[Pulau Kapak]]<ref name=":50">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1178 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206043046/http://www.world10k.com/blog/?p=1178 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !丁加下路 (丁家廬) |Dīngjiāxiàlù (Dīngjiālú) | style="text-align:left" |[transliteration from Bahasa] |Kuala Trengganu<ref name=":51"/> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 25] |- !斗嶼 |Dòuyǔ | style="text-align:left" |Fight Island |Tenggol Island<ref name=":49" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !椰子塘 |Yēzitáng | style="text-align:left" |Coconut Pond |Enggano Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1382 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021306/http://www.world10k.com/blog/?p=1382 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !東港 |Dōnggǎng | style="text-align:left" |East Harbor |[[Air Saleh River]]<ref name=":18" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !彭杭港 (彭亨港) |Pénghánggǎng (Pénghēnggǎng) | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Sungei Pahang Estuary]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=12777 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021435/http://www.world10k.com/blog/?p=12777 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !打金山 |Dǎjīnshān | style="text-align:left" |Strike Gold Mountain |Mount Patah<ref name=":52">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1116 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102202735/http://www.world10k.com/blog/?p=1116 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !舊港 |Jiùgǎng | style="text-align:left" |Old Port |[[Musi River (center channel)]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=12066 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221022040/http://www.world10k.com/blog/?p=12066 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !苧麻山 |Zhùmáshān | style="text-align:left" |Ramie Island |Tioman Island<ref name=":31" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !石礁 |Shíjiāo | style="text-align:left" |rocky reef |[[Pulau Siribuat]]<ref name=":15" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !彭加山 |Péngjiāshān | style="text-align:left" |[transliteration] |Bangka Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1277 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206035818/http://www.world10k.com/blog/?p=1277 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !西港 |Xīgǎng | style="text-align:left" |West Harbor |[[Air Banjuasin River]]<ref name=":18" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !官嶼 |Guānyǔ | style="text-align:left" |Official Island |Berhala Island<ref name=":20" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !東竹山 |Dōngzhúshān | style="text-align:left" |East Bamboo Island |[[Pulau Aur East Mountain]]<ref name=":24" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !犀角山 |Xījiǎoshān | style="text-align:left" |Rhino Horn Mountain |Mount Dempo<ref name=":39" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !西竹山 |Xīzhúshān | style="text-align:left" |West Bamboo Island |[[Pulau Aur West Mountain]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1356 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015211/http://www.world10k.com/blog/?p=1356 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !龍牙山 |Lóngyáshān | style="text-align:left" |[transliteration] |Lingga Island<ref name=":53">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1226 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102215122/http://www.world10k.com/blog/?p=1226 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !百必港 (占必港) |Bǎibìgǎng (Zhànbìgǎng) | style="text-align:left" |[transliteration of Jambi] |Batang Hari River<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1089 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102201704/http://www.world10k.com/blog/?p=1089 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !舊港 |Jiùgǎng | style="text-align:left" |Old Port |Palembang<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1206 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102221059/http://www.world10k.com/blog/?p=1206 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !三佛嶼 |Sānfúyǔ | style="text-align:left" |Three Buddhas Island |[[Alang Tiga Islets]]<ref name=":47" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !毘宋嶼 |Písòngyǔ | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Pulau Mega]]<ref name=":54">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1279 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021842/http://www.world10k.com/blog/?p=1279 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !將軍帽 |Jiāngjūnmào | style="text-align:left" |General's Hat |Tinggi Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1190 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102212522/http://www.world10k.com/blog/?p=1190 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 26] |- !鼇魚山 (鰲魚嶼) |Áoyúshān (Áoyúyǔ) | style="text-align:left" |Turtle Fish Island |[[Buaja Island]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1066 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220426/http://www.world10k.com/blog/?p=1066 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !白礁 |Báijiāo | style="text-align:left" |White Reef |Pedra Branca<ref name=":26" /> |Singapore |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !橫山 |Héngshān | style="text-align:left" |Horizontal Mountain |Mount Kerinci<ref name=":55"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !荅答那溪嶼 |Dādánàxīyǔ | style="text-align:left" |Answer that Stream Island |Johor<ref name=":56">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1115 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102213611/http://www.world10k.com/blog/?p=1115 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !官嶼 |Guānyǔ | style="text-align:left" |Official Island |Pulau Tekong<ref name=":20" /> |Singapore |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |} == ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា == {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:99%" ! scope="col" |Label ! scope="col" |Pinyin ! scope="col" |Translation ! scope="col" |Location ! scope="col" |Country/Province ! scope="col" |Page |- !馬鞍山 |Mǎ'ānshān | style="text-align:left" |Horse Saddle Island |Bintan Island<ref name=":41"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !龍牙門 |Lóngyámén | style="text-align:left" |Dragon Tooth Channel |[[ច្រកសិង្ហបុរី|Singapore Strait]]<ref name=":53"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !琶撓嶼 |Pánáoyǔ | style="text-align:left" |Lute Scratch Island |[[Pulau Anak Sambu]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1274 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118083104/http://www.world10k.com/blog/?p=1274 |archive-date=2025-01-18 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !東吉山 |Dōngjíshān | style="text-align:left" |Eastern Luck Island |[[Pulau Durai]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1142 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015808/http://www.world10k.com/blog/?p=1142 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !琵琶嶼 |Pípáyǔ | style="text-align:left" |Lute Island |Saint John's Island<ref name=":54"/> |Singapore |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !淡馬錫 |Dànmǎxī | style="text-align:left" |[transliteration from Malay] |[[សិង្ហបុរី|Singapore]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1131 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102213223/http://www.world10k.com/blog/?p=1131 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Singapore |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !牛屎礁 |Niúshǐjiāo | style="text-align:left" |Ox Dung Reef |Buffalo Rock<ref name=":12">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1272 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102221029/http://www.world10k.com/blog/?p=1272 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !甘巴門 |Gānbāmén | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Kundur Channel]]<ref name=":57"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !赤角山 |Chìjiǎoshān | style="text-align:left" |Red Point Mountain |Mount Talakmau<ref name=":25"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !涼傘嶼 |Liángsǎnyǔ | style="text-align:left" |Parasol Island |[[Pulau Labun]]<ref name=":46"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !長腰嶼 |Zhǎngyāoyǔ | style="text-align:left" |Long Waist Island |Pulau Satumu<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1110 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102205628/http://www.world10k.com/blog/?p=1110 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Singapore |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !甘巴港 |Gānbāgǎng | style="text-align:left" |Kampar Anchorage |Kampar River<ref name=":57" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !沙糖淺 |shātángqiǎn | style="text-align:left" |shallow sand |<ref name=":27"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !仁義礁 |Rényìjiāo | style="text-align:left" |Humane Justice Reef |Kundur Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1289 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020548/http://www.world10k.com/blog/?p=1289 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !牛昆礁 (牛屎礁) |Niúkūnjiāo (Niúshǐjiāo) | style="text-align:left" |Ox Dung Reef |Mendol Island<ref name=":12" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 27] |- !白沙 |Báishā | style="text-align:left" |white sand |[[Pagai Islands]]<ref name=":58">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1086 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020006/http://www.world10k.com/blog/?p=1086 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !吉利門 |Jílìmén | style="text-align:left" |[transliteration] |Great Karimun<ref name=":40"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !鬼嶼 |Guǐyǔ | style="text-align:left" |Ghost Island |[[Rangsang Island]]<ref name=":45"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !毘宋嶼 |Písòngyǔ | style="text-align:left" |[transliteration] |Pulau Pisang<ref name=":54" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !射箭山 |Shèjiànshān | style="text-align:left" |Archery Mountain |Mount Banang<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1306 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020319/http://www.world10k.com/blog/?p=1306 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !平洲 |Píngzhōu | style="text-align:left" |Flat Province |The Brothers<ref name=":59">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1281 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221022221/http://www.world10k.com/blog/?p=1281 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !沙糖礁 |shātángjiān | style="text-align:left" |Sand Sugar Reef |Siberut<ref name=":27" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !滿剌加 |Mǎnlájiā | style="text-align:left" |[transliteration] |Malacca<ref name=":60"/> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !九嶼 |Jiǔyǔ | style="text-align:left" |Nine Islands |Batu Islands<ref name=":61">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1205 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102211149/http://www.world10k.com/blog/?p=1205 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !官廠 |Guānchǎng | style="text-align:left" |Government Mill (trading base) |[[at Malacca]]<ref>{{Cite book|pages=285|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 28] |- !雙嶼 |Shuāngyǔ | style="text-align:left" |Double Islands |The Brothers<ref name=":62">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1313 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221025307/http://www.world10k.com/blog/?p=1313 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !假五嶼 |Jiǎwǔyǔ | style="text-align:left" |False Five Island |Tanjung Tuan<ref name=":36"/> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !金嶼 |Jīnyǔ | style="text-align:left" |Gold Island |[[Pini Island]]<ref name=":63">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1203 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102212344/http://www.world10k.com/blog/?p=1203 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !雞骨嶼 |Jīgǔyǔ | style="text-align:left" |Chicken Bone Island |[[Kepulauan Arwah]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1175 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102201934/http://www.world10k.com/blog/?p=1175 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !沉礁 |chénjiāo | style="text-align:left" |sunken reef |Hinako Islands<ref name=":64">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1111 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102215935/http://www.world10k.com/blog/?p=1111 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !綿花嶼 |Miánhuāyǔ | style="text-align:left" |Cotton Island |[[Bukit Jugra]]<ref name=":65">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1255 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102211246/http://www.world10k.com/blog/?p=1255 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !吉令港 |Jílìnggǎng | style="text-align:left" |[transliteration from Malay] |[[Klang Estuary]]<ref name=":50"/> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !綿花淺 |Miánhuāqiǎn | style="text-align:left" |Cotton Shoal |[[Amazon Maru Shoal]]<ref name=":65" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !龍牙加兒港 (龍牙加皃港) |Lóngyájiāmàogǎng | style="text-align:left" |Dragon Tooth Plus Child Anchorage |Sibolga<ref name=":53" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !龍牙加兒山 (龍牙加皃山) |Lóngyájiāmàoshān | style="text-align:left" |Dragon Tooth Plus Child Mountain |[[Tombak Rantjang]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2250 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015647/http://www.world10k.com/blog/?p=2250 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !南傅山 |Nánfùshān | style="text-align:left" |South Teacher Island |Pulau Nias<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1268 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015528/http://www.world10k.com/blog/?p=1268 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !吉那大山 |Jínàdàshān | style="text-align:left" |[transliteration of Cherakah] |[[Cherakah Mountain]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1180 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015440/http://www.world10k.com/blog/?p=1180 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 29] |- !涼傘嶼 |Liángsǎnyǔ | style="text-align:left" |Parasol Island |[[Pulau Tuangku]]<ref name=":46" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !九洲 |Jiǔzhōu | style="text-align:left" |Nine Provinces |[[Pulau Sembilan]] |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !雙嶼 |Shuāngyǔ | style="text-align:left" |Double Island |[[Pandang and Salahnama Islands]]<ref name=":62" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !班卒 |Bānzú | style="text-align:left" |[transliteration] |Barus<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1091 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102215756/http://www.world10k.com/blog/?p=1091 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !陳公嶼 |Chéngōngyǔ | style="text-align:left" |Old Public Island |[[Pulau Jarak]]<ref name=":64" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !檳榔嶼 |Bīnlángyǔ | style="text-align:left" |[transliteration] |Penang<ref name=":28"/> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !吉達港 |Jídágǎng | style="text-align:left" |Kedah Anchorage |[[Merbok River, Kedah]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1177 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206032902/http://www.world10k.com/blog/?p=1177 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !龍牙交椅 |Lóngyájiāoyǐ | style="text-align:left" |[transliteration] |Langkawi<ref name=":53" /> |Malaysia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !亞路 |Yàlù | style="text-align:left" |[transliteration from ancient Javanese] |Aru Kingdom<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1377 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020120/http://www.world10k.com/blog/?p=1377 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !單嶼 |Dānyǔ | style="text-align:left" |Single Island |[[Pulau Berhala]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1129 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220353/http://www.world10k.com/blog/?p=1129 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !石城山 |Shíchéngshān | style="text-align:left" |Stone City Island |Simeulue<ref name=":15"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !古力由不洞 |Gǔlìyóubudòng | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Batong Group]]<ref name=":48"/> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !有人家 |Yǒurénjiā | style="text-align:left" |Inhabited |[[referring to Simeulue?]]<ref>{{Cite book|pages=282|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|editor=J.V.G. Mills|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !甘杯港 |Gānbēigǎng | style="text-align:left" |[transliteration of Kampei] |[[Kampei Kingdom]]<ref name=":57" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 30] |- !獨掛頭山 |Dúguàtóushān | style="text-align:left" |[transliteration of Takua Thung] |[[Promthep Cape, Phuket]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1145 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220218/http://www.world10k.com/blog/?p=1145 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Thailand |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 31] |- !巴碌頭 |Bālùtóu | style="text-align:left" |[transliteration] |Peureulak Sultanate<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1083 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206041455/http://www.world10k.com/blog/?p=1083 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 31] |- !急水湾 |Jíshuǐwān | style="text-align:left" |Rapids Bay |[[Meunasah Asan]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1181 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102213452/http://www.world10k.com/blog/?p=1181 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 31] |- !蘇門答剌 |Sūméndálá | style="text-align:left" |[transliteration] |Samudera Pasai Sultanate<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1321 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221022424/http://www.world10k.com/blog/?p=1321 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 31] |- !答那思里 |Dánàsīlǐ | style="text-align:left" |[transliteration] |Tanintharyi<ref name=":56"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 31] |- !官廠 |guānchǎng | style="text-align:left" |Government Mill (trading base) |[[Unknown location near Samudera]]<ref name=":5"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 31] |- !北暹 |Běixiān | style="text-align:left" |North Siam |Palauk<ref name=":66">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1095 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102212932/http://www.world10k.com/blog/?p=1095 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !答那思里 |Dánàsīlǐ | style="text-align:left" |[transliteration] |Tenasserim Island<ref name=":56" /> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !大小花面 |Dàxiǎohuāmiàn | style="text-align:left" |Big and Small Tattooed Faces |Meulaboh<ref name=":43"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !打歪 |Dǎwāi | style="text-align:left" |[transliteration] |Dawei<ref name=":52"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !打歪嶼 |Dǎwāiyǔ | style="text-align:left" |[transliteration] |Mali Kyun<ref name=":52" /> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !屏風山 |Píngfēngshān | style="text-align:left" |Windscreen Mountain |[[Seulawaih Agam]]<ref name=":59" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !打歪山 |Dǎwāishān | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Dawei Point]]<ref name=":52" /> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !有人家 |yǒurénjiā | style="text-align:left" |Inhabited |[[referring to Raya Island?]] |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !八都馬 |Bādūmǎ | style="text-align:left" |[transiteration from Mon] |Mottama<ref name=":67"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !白土 |Báitǔ | style="text-align:left" |White Earth |[[Ujung Masammuka]]<ref name=":58" /> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !竹牌礁 |Zhúpáijiāo | style="text-align:left" |Bamboo Tablet Reef |Moscos Islands<ref name=":31"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !南巫星 (南巫里) |Nánwūxīng (Nánwūlǐ) | style="text-align:left" |[transliteration of local name] |Lamuri Kingdom<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1267 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015954/http://www.world10k.com/blog/?p=1267 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |} == ឈូងសមុទ្រ បេងកាល់ == {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:99%" ! scope="col" |Label ! scope="col" |Pinyin ! scope="col" |Translation ! scope="col" |Location ! scope="col" |Country/Province ! scope="col" |Page |- !克迭迷 |Kèdiémí | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Kadonkani]]<ref name=":68"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !虎尾礁 |Hǔwěijiāo | style="text-align:left" |Tiger Tail reef |[[Rusa Island]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1172 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102214521/http://www.world10k.com/blog/?p=1172 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !帽山 |Màoshān | style="text-align:left" |Hat Island |Weh Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1247 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102201201/http://www.world10k.com/blog/?p=1247 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !馬船礁 |Mǎchuánjiāo | style="text-align:left" |Horse Boat Reef |[[island at the mouth of Pathein River]]<ref name=":41"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 32] |- !翠藍嶼 |Cuìlányǔ | style="text-align:left" |Green Blue Island |Great Nicobar Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1113 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102215045/http://www.world10k.com/blog/?p=1113 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !龍涎嶼 |Lóngxiányǔ | style="text-align:left" |Ambergris Island |Pulau Breueh<ref name=":53"/> |Indonesia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !馬旺山 |Mǎwàngshān | style="text-align:left" |[transliteration] |Cheduba Island<ref name=":69"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !金嶼 |Jīnyǔ | style="text-align:left" |Gold Island |Car Nicobar<ref name=":63"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !大莫山 |Dàmòshān | style="text-align:left" |Big Nothing Mountain |[[Pakusa Mountain]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1122 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020731/http://www.world10k.com/blog/?p=1122 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !北平頭山 |Běipíngtóushān | style="text-align:left" |North Flat Head Island |Little Andaman Island<ref name=":66"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !小莫山 |Xiǎomòshān | style="text-align:left" |Small Nothing Island |Ramree Island<ref name=":35"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !按篤蠻山 |Àndǔmánshān | style="text-align:left" |[transliteration] |[[North Andaman Islands]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1065 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102210405/http://www.world10k.com/blog/?p=1065 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !落坑山 |Luòkēngshān | style="text-align:left" |Pitfall Island |[[Myengun Kyun]]<ref name=":70">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1230 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102210437/http://www.world10k.com/blog/?p=1230 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !落坑 |Luòkēng | style="text-align:left" |Pitfall |[[ម្រោកអ៊ូ|Mrauk U]]<ref name=":70" /> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !龜頭山 |Guītóushān | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Kyauktaw Mountain]]<ref name=":45"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !赤土山 |Chìtǔshān | style="text-align:left" |Red Earth Mountain |[[Mayu Mountain]]<ref name=":25"/> |Myanmar |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 33] |- !木客港 |Mùkègǎng | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Maheshkhali, Cox's Bazar]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2249 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221022126/http://www.world10k.com/blog/?p=2249 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Bangladesh |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 34] |- !撒地港 |Sādegǎng | style="text-align:left" |[transliteration] |Chittagong<ref name=":71"/> |Bangladesh |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 34] |- !九官人淺 |Jiǔguānrénqiǎn | style="text-align:left" |Nine Officials Shallows |Sandwip Island<ref name=":61"/> |Bangladesh |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 34] |} == មហាសមុទ្រឥណ្ឌាខាងលិច == {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:99%" ! scope="col" |Label ! scope="col" |Pinyin ! scope="col" |Translation ! scope="col" |Location ! scope="col" |Country/Province ! scope="col" |Page |- !已龍溜 |Yǐlóngliū | style="text-align:left" |Already Dragon Slip |Laamu Atoll<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1384 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206043911/http://www.world10k.com/blog/?p=1384 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 34] |- !榜葛剌 |Bǎnggélá | style="text-align:left" |[transliteration] |Bengal Sultanate<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1093 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102214853/http://www.world10k.com/blog/?p=1093 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Bangladesh |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 34] |- !竹牌礁 |Zhúpáijiāo | style="text-align:left" |Bamboo Plate Reef |Green Island<ref name=":31"/> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 34] |- !麻林地 |Málíndì | style="text-align:left" |[transliteration] |Malindi<ref name=":72"/> |Kenya |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !佛堂 |fótáng | style="text-align:left" |Buddhist temple |Trincomalee<ref name=":33"/> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !沙剌溜 |Shāláliū | style="text-align:left" |Sandy Slash Slip |Mulaku Atoll<ref name=":27"/> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !錫蘭山 |Xīlánshān | style="text-align:left" |[transliteration from Tamil?] |[[ស្រីលង្កា|Sri Lanka]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1358 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015500/http://www.world10k.com/blog/?p=1358 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !別羅里 |Biéluólǐ | style="text-align:left" |[transliteration] |Beruwala<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1098 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102200754/http://www.world10k.com/blog/?p=1098 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !(千)佛堂 |(Qiān) Fótáng | style="text-align:left" |Buddhist temple |Dondra<ref name=":33" /> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !葛答幹 |Gédágàn | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Ilha Quitangonha]]<ref name=":73"/> |Mozambique |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !禮金務 |Lǐjīnwù | style="text-align:left" |Ceremony Gold Business |Negombo<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1221 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102211024/http://www.world10k.com/blog/?p=1221 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !高郎務 |Gāolángwù | style="text-align:left" |[transliteration] |[[កូឡុំបូ|Colombo]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1162 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204741/http://www.world10k.com/blog/?p=1162 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Sri Lanka |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !官嶼 |guānyǔ | style="text-align:left" |Official Island |Malé<ref name=":20"/> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !門肥赤 |Ménféichì | style="text-align:left" |[transliteration] |Mafia Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1249 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220850/http://www.world10k.com/blog/?p=1249 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Tanzania |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !者剌則郎哈剌 |Zhělázélánghālá | style="text-align:left" |[transliteration from Arabic] |Zanzibar Archipelago<ref>{{Cite book|pages=186|title=Ying-Yai Sheng-Lan: 'The Overall Survey of the Ocean's Shores'|author=Ma Huan|year=1970|isbn=9780521010320}}</ref> |Tanzania |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !慢八撒 |Mànbāsā | style="text-align:left" |[transliteration from Arabic] |Mombasa<ref name=":60"/> |Kenya |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !任不知溜 |rènbùzhīliū | style="text-align:left" |Nobody Knows Slip |Lhaviyani Atoll<ref name=":5"/> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !加異城 |Jiāyìchéng | style="text-align:left" |Kayal [transliteration from Tamil] City |[[Kayalpatanam]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1183 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206044753/http://www.world10k.com/blog/?p=1183 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !起答兒 |Qǐdáer | style="text-align:left" |Start Answer Child |Manda Island<ref name=":74"/> |Kenya |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !芝蘭 |Zhīlán | style="text-align:left" |Fungus Orchid |Chidambaram<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1405 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015709/http://www.world10k.com/blog/?p=1405 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !葛得兒風 |Gédéerfēng | style="text-align:left" |[transliteration from ancient Italian "guarda fui"] |Cape Guardafui<ref name=":73" /> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !甘巴里頭 |Gānbālǐtóu | style="text-align:left" |[transliteration] |Kanyakumari<ref name=":57"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !起來溜 |Qǐláiliū | style="text-align:left" |[transliteration] |Kelaa<ref name=":74" /> |Maldives |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !麻裡溪溜 |Málǐxīliū | style="text-align:left" |[transliteration] |Minicoy Island |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !第一赤泥 |Dìyīchìní | style="text-align:left" |First Red Mud |Thiruvananthapuram<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1135 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102210826/http://www.world10k.com/blog/?p=1135 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !木魯旺 (卜剌哇) |Mùlǔwàng (Boláwa) | style="text-align:left" |[transliteration] |Barawa<ref name=":44"/> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !不剌哇 |Bùláwa | style="text-align:left" |[transliteration] |Barawa<ref name=":75"/> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !買列補 |Mǎilièbǔ | style="text-align:left" |[transliteration] |Mylapore<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1243 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102203601/http://www.world10k.com/blog/?p=1243 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !小葛蘭 |Xiǎogélán | style="text-align:left" |[transliteration] |Kollam<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2255 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015625/http://www.world10k.com/blog/?p=2255 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 35] |- !木骨都束 |Mùgǔdōushù | style="text-align:left" |[transliteration] |Mogadishu<ref name=":44" /> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !沙里八丹 |Shālǐbādān | style="text-align:left" |[transliteration] |Nagapattinam<ref name=":27" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !短知蛮 (短知蠻) |Duǎnzhīmán | style="text-align:left" |Short Knowledge Man |Alappuzha<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1146 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204854/http://www.world10k.com/blog/?p=1146 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !抹兒幹別 |Mǒérgànbié | style="text-align:left" |[transliteration from Arabic] |[[Ras Ma'bar]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1259 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204930/http://www.world10k.com/blog/?p=1259 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !俱里都利 |Jùlǐdōulì | style="text-align:left" |[transliteration] |Srikakulam<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1208 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220147/http://www.world10k.com/blog/?p=1208 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !柯枝國 |Kēzhīguó | style="text-align:left" |[transliteration] |Kochi<ref name=":68"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !辛剌高㟁 |Xīnlágāoàn | style="text-align:left" |[transliteration] |Sonargaon<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1367 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020221/http://www.world10k.com/blog/?p=1367 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Bangladesh |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !加平年溜 |Jiāpíngniánliū | style="text-align:left" |[transliteration] |Kalpeni Island<ref name=":76"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !龍牙葛 |Lóngyágé | style="text-align:left" |[transliteration] |Nagavali River<ref name=":5" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !剌思那呵 |Lásīnàhē | style="text-align:left" |Obstinate Thought That Shout |[[Ras Assuad]]<ref name=":77"/> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !加寧八丹 |Jiāníngbādān | style="text-align:left" |[transliteration] |Kalingapatnam<ref name=":76" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !古里國 |Gǔlǐguó | style="text-align:left" |[transliteration] |Kozhikode<ref name=":48"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !波羅高㟁 |Bōluógāoàn | style="text-align:left" |[transliteration] |Barguna<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1104 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206052413/http://www.world10k.com/blog/?p=1104 |archive-date=2024-12-06 |url-status=dead}}</ref> |Bangladesh |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !黑兒 |Hēier | style="text-align:left" |[transliteration of Eyl?] |[[Ras el Cheil Cape]]<ref name=":55"/> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !白礁 |Báijiāo | style="text-align:left" |white reef |[[Velliyamkallu]]<ref name=":26"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !佛思洞 |Fúsīdòng | style="text-align:left" |Buddha Thought Cave |Sonpur<ref name=":33" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !哈哈迭微 |Hāhādiéwēi | style="text-align:left" |[transliteration from Malayalam] |Mahé<ref name=":42"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !折的希㟁 |Zhédexīàn | style="text-align:left" |[transliteration] |Chakdaha<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1400 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015755/http://www.world10k.com/blog/?p=1400 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !加加溜 |Jiājiāliū | style="text-align:left" |Kaka [transliteration?] Slip |Kavaratti Island<ref name=":5" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !骨八丹 |Gǔbādān | style="text-align:left" |[transliteration of Kushabhadra?] |Manikpatna<ref name=":48" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !木兒立哈必兒 |Mùerlìhābìer | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Ras Ma'bar]]<ref name=":44" /> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !盆那碌 |Pénnàlù | style="text-align:left" |Basin That Busy |[[Kadalur Point]]<ref name=":5" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !卜得法難 |Bodéfǎnán | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Puthuppanam]]<ref name=":75" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !丁得把昔 |Dīngdébǎxī | style="text-align:left" |[transliteration] |Devgad<ref name=":51"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !歇立 |Xiēlì | style="text-align:left" |[transliteration] |Ezhimala<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1366 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020401/http://www.world10k.com/blog/?p=1366 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !烏里舍城 |Wūlǐshìchéng | style="text-align:left" |[transliteration of Orissa] City |Cuttack<ref name=":78"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !安都里溜 |Āndōulǐliū | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Andrott Island]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1075 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015540/http://www.world10k.com/blog/?p=1075 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !哈甫泥 |Hāfǔní (Hāfǔer) | style="text-align:left" |[transliteration] |Xaafuun<ref name=":42" /> |Somalia |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !烏里舍塔 |Wūlǐshìtǎ | style="text-align:left" |[transliteration] |Puri<ref name=":78" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !旁不八丹 |Pángbùbādān | style="text-align:left" |[transliteration] |Patna<ref name=":5" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 36] |- !莽葛奴兒 |Mǎnggénúer | style="text-align:left" |[transliteration] |Mangalore<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1245 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118062614/http://www.world10k.com/blog/?p=1245 |archive-date=2025-01-18 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !須多大嶼（番名連古荅剌） |Xūduōdàyǔ (fānmíngliángǔdālá) | style="text-align:left" |[transliteration] |Socotra Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1373 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021032/http://www.world10k.com/blog/?p=1373 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !阿者刁 |Āzhědiāo | style="text-align:left" |[transliteration] |Anjediva Island<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1069 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015426/http://www.world10k.com/blog/?p=1069 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !阿丹 |Ādān | style="text-align:left" |[transliteration] |Aden<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1067 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021321/http://www.world10k.com/blog/?p=1067 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !纏打兀兒 |Chándǎwùer | style="text-align:left" |[transliteration of Sindapur] |Goa<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1109 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102202026/http://www.world10k.com/blog/?p=1109 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !破兒牙 |Pòeryá | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Velaneshwar]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1282 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015239/http://www.world10k.com/blog/?p=1282 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !剌撒 |Lásā | style="text-align:left" |[transliteration] |Mukalla<ref name=":77" /> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !跛兒牙 |Bǒeryá | style="text-align:left" |[transliteration] |Bankot<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1105 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102204212/http://www.world10k.com/blog/?p=1105 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !起兒末兒 |Qǐermòer | style="text-align:left" |[transliteration] |Chaul<ref name=":74" /> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !失里兒 |Shīlǐer | style="text-align:left" |[transliteration] |Ash-Shihr<ref name=":38"/> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !馬哈音 |Mǎhāyīn | style="text-align:left" |[transliteration of Maharashtra] |Mahim, Mumbai<ref name=":69"/> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !加剌哈 |Jiāláhā | style="text-align:left" |[transliteration] |Qalhat<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=11844 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221020627/http://www.world10k.com/blog/?p=11844 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !麻樓 |Málóu | style="text-align:left" |[transliteration] |Maroli |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !羅法 |Luófǎ | style="text-align:left" |[transliteration] |Al Luḩayyah<ref name=":23"/> |Yemen |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 37] |- !佐法兒 |Zuǒfǎer | style="text-align:left" |[transliteration] |Dhofar<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2266 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015740/http://www.world10k.com/blog/?p=2266 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !坎八葉城 |Kǎnbāyèchéng | style="text-align:left" |[transliteration of Khambhat] |Khambhat<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1210 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102212815/http://www.world10k.com/blog/?p=1210 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !刁元 |Diāoyuán | style="text-align:left" |[transliteration] |Diu<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1136 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102220817/http://www.world10k.com/blog/?p=1136 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !阿胡那 |Āhúnà | style="text-align:left" |Flatter Beard That |[[Ras al Madrakah]] |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !雜葛得 |Zágédé | style="text-align:left" |[transliteration] |Dwarka<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1392 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221024136/http://www.world10k.com/blog/?p=1392 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !新得 |Xīndé | style="text-align:left" |[transliteration] |Sindh<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1369 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221023226/http://www.world10k.com/blog/?p=1369 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !碟于里 |Diéyúlǐ | style="text-align:left" |[transliteration] |Debal<ref name=":51" /> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !大灣 |Dàwān | style="text-align:left" |Big Bay |Gulf of Masirah<ref name=":22"/> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !離坎八葉八日路 |líkǎnbāyèbārìlù | style="text-align:left" |eight-day voyage(?) from Khambhat | |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !千佛池番名撒昔靈 |Qiānfúchífānmíngsāxīlíng | style="text-align:left" |10,000 Buddha Pond (foreign name: Saxiling) |[[Ghaz Ab Kaur]]<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1285 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221015534/http://www.world10k.com/blog/?p=1285 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !吳實記落 |Wúshíjìluò | style="text-align:left" |Shout Real Remember Drop |Sir Creek |Pakistan/India |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !客實 |Kèshí | style="text-align:left" |[transliteration] |Kech<ref name=":68" /> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !都里馬新富 |Dōulǐmǎxīnfù | style="text-align:left" |[transliteration] |Musandam Peninsula<ref name=":49"/> |Oman/UAE |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !木克郎 |Mùkèláng | style="text-align:left" |[transliteration] |Makran Coast<ref name=":44" /> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !八思尼 |Bāsīní | style="text-align:left" |[transliteration] |Pasni<ref name=":67"/> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !克瓦荅兒 (克瓦答兒) |Kèwǎdāer (Kèwǎdáer) | style="text-align:left" |[transliteration] |Gwadar<ref name=":79"/> |Pakistan |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 38] |- !迭微 |Diéwēi | style="text-align:left" |[transliteration] |Tiwi<ref name=":51" /> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !古里牙 |Gǔlǐyá | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Quraiyat]]<ref name=":48" /> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !克瓦荅兒 (克瓦答兒) |Kèwǎdāer (Kèwǎdáer) | style="text-align:left" |[transliteration] |Chabahar<ref name=":79" /> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !查實 |Cháshí | style="text-align:left" |[transliteration] |Jask<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=1108 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102212721/http://www.world10k.com/blog/?p=1108 |archive-date=2024-11-02 |url-status=dead}}</ref> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !苦思荅兒 (苦思答兒) |Kǔsīdāer (Kǔsīdáer) | style="text-align:left" |[transliteration] |[[Kouhestak]]<ref name=":80"/> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !麻實吉 |Máshíjí | style="text-align:left" |[transliteration] |Muscat <ref name=":72" /> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !龜嶼 |Guīyǔ | style="text-align:left" |Tortoise Island |[[Al Fahal Island]]<ref name=":45"/> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 39] |- !亞東灾記嶼 (亞束災記嶼) |Yàdōngzāijìyǔ (Yàshùzāijìyǔ) | style="text-align:left" |[transliteration] |Ad Dimaniyat Islands<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2239 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221021344/http://www.world10k.com/blog/?p=2239 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !撒剌抹嶼 |Sālámǒyǔ | style="text-align:left" |[transliteration] |Quoin Island<ref name=":71"/> |Oman |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !苦碌麻剌 |Kǔlùmálá | style="text-align:left" |Bitter Busy Hemp Slash |Minab<ref name=":80" /> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !假忽魯謨斯 |Jiǎhūlǔmósī | style="text-align:left" |[transliteration] |Qeshm Island<ref name=":36"/> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !忽魯莫斯 |Hūlǔmòsī | style="text-align:left" |[transliteration] |Hormuz<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=南溟網 |url=http://www.world10k.com/blog/?p=2243 |publisher=陈佳荣 |access-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221022045/http://www.world10k.com/blog/?p=2243 |archive-date=2025-02-21 |url-status=dead}}</ref> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |- !剌兒可束 |Láerkěshù | style="text-align:left" |[transliteration] |Larak Island<ref name=":77" /> |Iran |[https://loc.gov/resource/g7821rm.gct00058/?sp=1 40] |} ke8zc9wlwmmn3vnmeqmg8d6gdg9ilse 0 51710 342410 314567 2026-11-02T06:15:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342410 wikitext text/x-wiki   '''ស្នាអូស្ត្រូអាស៊ី''' ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​ថា​ជា '''​ស្នា​ជនជាតិ​ម៉ុង''' ឈើ '''​ស្នា​ចារ៉ាយ''' ឬ '''​ឈើ​ឆ្កាង​សម័យ​អង្គរ''' ជា ​ឈើ​ស្នា ​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់ ​សង្គ្រាម និង​សម្រាប់ ​បរបាញ់ ​នៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|​អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ។ វា​បាន​ក្លាយ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​មោទនភាព និង​អត្តសញ្ញាណ​សម្រាប់​ក្រុម​ជនជាតិ​ពី [[មីយ៉ាន់ម៉ា|​ប្រទេស​ភូមា]] (ភូមា) រហូត​ដល់​ដែន​ដី​នៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|​ឥណ្ឌូចិន]] ។ == វាក្យសព្ទ == '''ស្នាអូស្ត្រូអាស៊ី'''ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ''ស្នា'' ជា [[ភាសាខ្មែរ]], ''ច្រៅ'' ក្នុង [[ភាសាព្រៅ]] <ref>{{Cite book|last=Matras-Troubetzkoy|first=Jacqueline|url=https://books.google.com/books?id=YzRVmbyaX7MC&dq=arbalete+cambodge&pg=PA388|title=Un village en forêt: l'essartage chez les Brou du Cambodge|date=1983|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-2-85297-071-7|pages=388|language=fr}}</ref> , ''ញែវ'' ក្នុង ភាសាម៉ុង, <ref>{{Cite book|last=Heimbach|first=Ernest E.|url=https://books.google.com/books?id=VXGsO7C5fLsC&q=crossbow&pg=PT103|title=White Hmong-English Dictionary|date=1980|publisher=SEAP Publications|isbn=978-0-87727-075-1|pages=69}}</ref> ឬ ''ហ្រៅ'' ក្នុង [[ភាសាចារ៉ាយ]] ។ <ref>{{Cite book|last=Guilleminet|first=Paul|url=https://books.google.com/books?id=6WrjAAAAMAAJ&dq=hra%C5%8F+jarai&pg=PA324|title=Dictionnaire bahnar-français|date=1959|publisher=École française d'Extrême-Orient|pages=324|language=fr}}</ref> វា​គឺ​ជា​ពាក្យ​កម្ចី​មួយ​ក្នុង​ចំណោម [[ពាក្យកម្ចី|​ពាក្យ​កម្ចី]] [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|​អូស្ត្រូអាស៊ី]] ​មួយចំនួន​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​ជា ​ភាសា​ចិន​-​ទីបេ ខណៈ​អ្នក​ភាសាវិទ្យា​បាន​រក​ឃើញ​ថា​វា​ទាក់ទង​នឹង​ស្នា​ចិន​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ''នូ'' ({{Lang|zh|弩}} ) ៖ "ប្រភពដើមភាគខាងត្បូងនៃពាក្យនេះគឺមិនអាចប្រកែកបាន ប៉ុន្តែប្រភពដើមនៃពាក្យនេះគឺមិនច្បាស់លាស់"។ <ref>{{Cite journal|last=Benedict|first=Paul|date=1989|title=Austroasiatic Loanwords in Sino-Tibetan|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/benedict1989-1990austroasiatic.pdf|journal=[[Mon-Khmer Studies]]|volume=18|issue=19|pages=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20240415025341/http://www.sealang.net/sala/archives/pdf8/benedict1989-1990austroasiatic.pdf|archive-date=2024-04-15|accessdate=2024-12-13|dead-url=yes}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​នៃ​ដើម​កំណើត​: អូស្ត្រូអាស៊ី ទល់​នឹង​ចិន​ === ខណៈពេលដែលមតិភាគច្រើនគឺថា ស្នាមានដើមកំណើតចិន <ref>{{Cite book|last1=Scarre|first1=Chris|url=https://books.google.com/books?id=xAy4CwAAQBAJ&q=crossbow+&pg=PA514|title=Ancient Civilizations|last2=Fagan|first2=Brian|date=2016-03-10|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-29608-9|pages=353|language=en}}</ref> មានទ្រឹស្តីមួយផ្សេងទៀតដែលចង្អុលទៅប្រភពដើមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ឯករាជ្យសម្រាប់ស្នាដោយផ្អែកលើភស្តុតាងភាសាដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ៖ {{Cquote|Throughout the southeastern Asia the crossbow is still used by primitive and tribal peoples both for hunting and war, from the Assamese mountains through Burma, Siam and to the confines of Indo-China. The peoples of the northeastern Asia possess it also, both as weapon and toy, but use it mainly in the form of unattended traps; this is true of the Yakut, Tungus, and Chukchi, even of the Ainu in the east. There seems to be no way of answering the question whether it first arose among the barbaric forefathers of these Asian peoples before the rise of the Chinese culture in their midst, and then underwent its technical development only therein, or whether it spread outwards from China to all the environing peoples. The former seems the more probable hypothesis, given the further linguistic evidence in its support.{{sfn|Needham|1994|p=135}}}} ប្រហែលឆ្នាំ ២០០ មុនគ្រឹស្តសករាជ ស្តេច [[អាន ដ្យឿង វឿង|អាន ឌឿង វឿង]] នៃ អានឡាក់ ( វៀតណាមខាងជើង សម័យទំនើប ) និង ( ចិនភាគខាងត្បូង សម័យទំនើប ) បានតែងតាំងបុរសម្នាក់ឈ្មោះ កាវឡៅ ( ឬ កាវ ថុង ) ឱ្យសាងសង់ "ស្នាវេទមន្ត" ( ''ណៅថង )'' មួយ បាញ់​ដែល​អាច​បាញ់​បាន ៣០០ ព្រួញ។ {{Sfn|Kelley|2014}} {{Sfn|Taylor|1983}} យោងតាមប្រវត្ដិវិទូ Keith Taylor ស្នាអាចត្រូវបានណែនាំចូលទៅក្នុងប្រទេសចិនពីប្រជាជន [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អូស្ត្រូអាស៊ី]] នៅភាគខាងត្បូងប្រហែលសតវត្សទី ៤ មុនគ.ស។ {{Sfn|Taylor|1983}} ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះគឺផ្ទុយនឹងសោរស្នាដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងផ្នូរ រាជវង្សចូវ ដែលមានដើមសតវត្សទី ៧ មុនគ្រឹស្តសករាជ ក៏ដូចជាការផលិតដ៏ធំ និងការប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៃស្នានៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុង កំឡុងសម័យ Warring States ដែលមានអាយុកាលនៅដើមសតវត្សទី ៥ មុនគ.ស។ {{Sfn|Loades|2018}} នៅឆ្នាំ ៣១៥ នៃគ.ស [[Nu Wen|លោកនុវេន]] មកពីប្រទេសចិនបានបង្រៀន [[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាម]] ពីរបៀបសាងសង់បន្ទាយ និងប្រើស្នាដោយដៃ។ ក្រោយមកជនជាតិចិននឹងផ្តល់ស្នាជាអំណោយដល់ជនជាតិចាមយ៉ាងហោចណាស់ម្តង។ {{Sfn|Needham|1994}} ស្នាឡោមព័ទ្ធត្រូវបានបញ្ជូនទៅចាមដោយ [[Zhi Yangjun]] មកពី [[រាជវង្សសុង]] ដែលត្រូវបានបំផ្លាញនៅលើឆ្នេរសមុទ្ររបស់ពួកគេក្នុងឆ្នាំ ១១៧២ ។ គាត់​បាន​ស្នាក់​នៅ​ទី​នោះ ហើយ​បង្រៀន​ពួក​គេ​ឲ្យ​ចេះ​បាញ់​ព្រួញ និង​របៀប​ប្រើ​ស្នា​ឡោមព័ទ្ធ។ {{Sfn|Needham|1994}} {{Sfn|Turnbull|2002}} នៅឆ្នាំ ១១៧៧ [[ចាម្ប៉ា]] បានប្រើស្នាក្នុងការឈ្លានពាន និងបំផ្លាញ [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]] ដែលជារាជធានីរបស់ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ <ref>{{Cite book|last=Chakrabartty|first=H. R.|url=https://books.google.com/books?id=PRxBAAAAMAAJ&q=crossbow+|title=Vietnam, Kampuchea, Laos, Bound in Comradeship: A Panoramic Study of Indochina from Ancient to Modern Times|date=1988|publisher=Patriot Publishers|isbn=978-81-7050-048-3|pages=461|language=en}}</ref><gallery class="center" widths="180" heights="180"> ឯកសារ:Dong_Son_crossbow_trigger.JPG|alt=Dong Son culture bronze crossbow, 500 BCE – 0| ស្នា [[វប្បធម៌ដុងសឺន|សំរិទ្ធវប្បធម៌ដុ]]ងសឺន 500 មុនគ.ស. – 0 ឯកសារ:Cao_Lo_statue_Magic_Crossbow_Co_Loa.jpg|alt=Statue of Cao Lỗ with the crossbow he built for An Dương Vương| រូបសំណាក Cao Lỗ ជាមួយនឹងស្នាដែលគាត់បានសាងសង់សម្រាប់ [[អាន ដ្យឿង វឿង|An Dương Vương]] </gallery> === សម័យអង្គរ៖ ជ័យរបស់ខ្មែរយកពីចាម === ការប្រើប្រាស់ស្នាដោយអារ្យធម៌អង្គរអាចតាមដានបានទៅនឹងចម្លាក់លៀននៅលើជញ្ជាំងនៃប្រាសាទបាយ័នដែលមានដើមកំណើតនៅចុងសតវត្សទី ១២ និងដើមសតវត្សទី ១៣ ក្នុងរជ្ជកាល [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]]ពីឆ្នាំ 1181 ដល់ 1218 នៃគ.ស។ <ref>{{Cite web |last=Sien |first=Huor |date=2022-08-11 |title=អាវុធស្នា មានប្រវត្តិយូរលង់លើទឹកដីខ្មែរ មានភស្ដុតាងនៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទនាចុងសតវត្សទី១២ ដើម១៣ |url=https://news.sabay.com.kh/article/1331703 |access-date=2022-08-30 |website=Sabay News |language=km}}</ref> ចម្លាក់លៀនស្រាលទាំងនេះបង្ហាញអ្នកប្រមាញ់ទាំងពីរដែលសំដៅលើសត្វដោយប្រើស្នា <ref>{{Cite book|last1=Laur|first1=Jean|url=https://books.google.com/books?id=b9pOAAAAMAAJ&q=crossbow+angkor|title=Angkor: An Illustrated Guide to the Monuments|date=2002|publisher=Vinci|isbn=978-2-08-010723-7|pages=353|language=en}}</ref> និងទាហានបានឡើងលើដំរីដោយប្រើស្នាក្នុងការប្រយុទ្ធ។ វាត្រូវបានគេជឿថា ស្នាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយជនជាតិចាម បានធ្វើឱ្យមានរបួសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ខ្មែរដែលមិនទាន់មានបច្ចេកវិទ្យានេះ។ <ref>{{Cite book|last=Audric|first=John|url=https://books.google.com/books?id=HMFuAAAAMAAJ&q=crossbow+angkor|title=Angkor and the Khmer Empire|date=1972|publisher=R. Hale|isbn=978-0-7091-2945-5|pages=65|language=en}}</ref> ជនជាតិចាមប្រហែលជាបានទទួលបច្ចេកវិទ្យានេះពីឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិន។ <ref>{{Cite book|last=Freeman|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=HZHpAAAAMAAJ&q=crossbow+angkor|title=Angkor: The Hidden Glories|date=1990|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-395-53757-2|pages=214|language=en}}</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅលើចម្លាក់លៀនបាយ័ន ខ្មែរបានហ្វឹកហាត់ដោយប្រើគោលដៅលើកង់ ដើម្បីសងសឹកនឹងការវាយប្រហារដោយប្រដាប់អាវុធទាំងនេះ ហើយទីបំផុតបានទទួលជ័យជំនះក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ <ref>{{Cite book|last=Pym|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=hZJOAAAAMAAJ&q=crossbow+angkor|title=The Ancient Civilization of Angkor|date=1968|publisher=New American Library|isbn=978-0-451-60858-1|pages=135|language=en}}</ref> ខ្មែរខ្លួនឯងបានប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ ដើម្បីទទួលបានកាតាបុលពីរដែលដាក់លើដំរី និងធ្វើការដោយបុរសពីរនាក់ ក៏ដូចជាស្នាដ៏ធំសម្បើម ត្រូវបានរមៀលនៅលើរទេះរុញ ហើយប្រហែលជាប្រើក្នុងការឡោមព័ទ្ធ ឬសម្រាប់ការពារជំរុំរឹងមាំ។ <ref>{{Cite book|last=Beerski|first=Pierre Jeannerat de|url=https://books.google.com/books?id=4y4Du2WBKJUC&q=crossbow+angkor|title=Angkor Ruins in Cambodia|date=1924|publisher=Houghton Mifflin|pages=108|language=en}}</ref> ស្នាទ្វេដែលដាក់នៅលើខ្នងដំរី ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជាអាវុធប្រឆាំងដំរីដ៏មានប្រសិទ្ធភាព។ <ref>{{Cite book|last=Bang|first=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=crossbow+angkor&pg=PA445|title=The Oxford World History of Empire: Volume Two: the History of Empires|date=2020-12-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-753276-8|pages=445|language=en}}</ref> យោងតាមលោក Michel Jacq-Hergoual'ch ស្នាពីរដែលដាក់លើដំរីគ្រាន់តែជាធាតុរបស់ទាហានស៊ីឈ្នួលចាមនៅក្នុងកងទ័ពរបស់ [[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ។ {{Sfn|Liang|2006}} ទាំងនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង ''arcuballistae'' ច្រើនខ្សែដែលប្រើតាំងពីសតវត្សទី ១១ មកម្ល៉េះដោយ [[រាជវង្សសុង]] ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zeIJQPa-OcUC&dq=crossbow+angkor&pg=PA193|title=Science and Civilisation in China|date=1954|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-32727-5|pages=193|language=en}}</ref> ស្នាអង្គរ​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរ​សន្មត​ថា​បាត់​បង់​ក្រោយ [[ចុងសម័យអង្គរ|​ការ​ធ្លាក់ចុះនៃ​អង្គរ (គ.ស ១៤៣១)។]] <ref>{{Cite web |last=Til |first=Chanlin |date=2015-03-05 |title=ធ្នខ្មែរបុរាណបាត់បង់ជិត១ពាន់ឆ្នាំ ឥឡូវនេះ បង្ហាញមុខលើកដំបូងនៅបុណ្យភូមិ |url=https://news.sabay.com.kh/article/329211 |access-date=2022-08-30 |website=news.sabay.com.kh |language=km}}</ref><gallery class="center" widths="180" heights="180"> ឯកសារ:Ref-bayon1.jpg|alt=Khmer elephant mounted crossbow| ដំរី [[អាណាចក្រខ្មែរ|ខ្មែរ]] និងស្នានៅខាងលើ ឯកសារ:Ref-bayon2.jpg|alt=Khmer elephant mounted crossbow| ដំរីខ្មែរ </gallery> === ការសង្កេតជនជាតិដើមភាគតិចនៅឥណ្ឌូចិនបារាំង === នៅឆ្នាំ ១៨៨០ [[ល្វីស៍ ឌឺឡាប៉ូត៍|លោក Louis Delaporte]] បានកត់សម្គាល់ឃើញថា ស្នាដែលនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា គឺដូចគ្នាទៅនឹងរូបចម្លាក់ដែលបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្ត។ <ref>{{Cite book|last=Delaporte|first=Louis-Marie-Joseph|url=https://books.google.com/books?id=PyNbsRvv3xIC&dq=arbalete+cambodge&pg=PA405|title=Voyage au Cambodge|date=1880|publisher=Delagrave|pages=403|language=fr}}</ref> អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​បាន​កត់​សម្គាល់​ថា ស្នា​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដោយ​ប្រជាជន​ស្ទើរ​តែ​ទាំង​អស់​នៅ​ឥណ្ឌូចិន មុន​ពេល​អាវុធទំនើប​ត្រូវ​បាន​គេ​ណែនាំ។ <ref>{{Cite book|last=Harmand|first=Jérôme|url=https://books.google.com/books?id=S11u4SCw3pgC&dq=arbalete+cambodge&pg=PA355|title=Memoires de la Societe D'Anthropologie de Paris|date=1875|publisher=Masson|pages=355|language=fr}}</ref> ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បើតាម [[ហង់រី មូហូ|លោក ហង់រី មូហត]] ស្នាទាំងនេះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាពិសេសជាមួយ [[ជនជាតិស្ទៀង]] ទាំងនៅអណ្ណាម និងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារពួកបារាំងមានការភ័យខ្លាចដោយសារតែភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការប្រើប្រាស់អាវុធទាំងនេះ។ <ref>{{Cite book|last=Mouhot|first=Henri|url=https://books.google.com/books?id=OX_5-lLMHC4C&q=arbalete+&pg=PA152|title=Voyage dans les royaumes de Siam, de Cambodge, de Laos: et autres parties centrales de l'Indo-Chine|date=1999|publisher=Editions Olizane|isbn=978-2-88086-242-8|pages=152|language=fr}}</ref> លោក Jean Moura បានសរសេរថា ជនជាតិព្រៅ មានភាពល្បីល្បាញបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលតែងតែកាន់ស្នា។ <ref>{{Cite book|last=Moura|first=Jean|url=https://books.google.com/books?id=7lwQCAAAQBAJ&q=arbalete+&pg=PA263|title=Le Royaume du Cambodge|date=2015-05-21|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-08398-0|pages=423|language=fr}}</ref> លោក Jean Moura ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ប្រជាជនព្រៅ នឹងបន្ថែមថ្នាំពុលដល់ព្រួញដើម្បីធ្វើឱ្យមនុស្សកាន់តែស្លាប់។ <ref>{{Cite book|last=Moura|first=Jean|url=https://books.google.com/books?id=7lwQCAAAQBAJ&q=arbalete+&pg=PA263|title=Le Royaume du Cambodge|date=2015-05-21|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-08398-0|pages=263|language=fr}}</ref> === អាវុធប្រយុទ្ធដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចរហូតដល់សង្គ្រាមវៀតណាម === រួមជាមួយ ដំបង punji ស្នាគឺជាអាវុធដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុត ខណៈដែលឥណ្ឌូចិនបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃ [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|អាណានិគមបារាំង]] ។ វិសាលភាពនៃស្នាគឺជាចម្ងាយវាស់។ ការបាញ់ប្រហែល {{Convert|20-30|m}} <ref>{{Cite book|last=Maître|first=Henri|url=https://books.google.com/books?id=d6U9AAAAIAAJ&q=arbalete+jarai|title=Les régions Moï du Sud indo-chinois: le plateau du Darlac|date=1909|publisher=Plon-Nourrit|pages=118|language=fr}}</ref> ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាចម្ងាយសុវត្ថិភាពជុំវិញភូមិនៅចុងសតវត្សទី ១៩ នៅពេលដែលពួក ព្រៅ មកពីខាងជើងកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយ [[ជនជាតិទំពួន]] ពីខាងកើតលើការគ្រប់គ្រង [[ស្រុកសេសាន|ទន្លេសេសាន]] និង [[ទន្លេស្រែពក|ស្រែពក]] តាមលំដាប់លំដោយ។ ដើម្បីត្រួតត្រាតំបន់ភ្នំក្រហមនៃ [[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rCUvwoDtRnkC&dq=arbalete+cambodge&pg=PA405|title=Jardins et rizières du Cambodge. Les enjeux du développement agricole|date=2008-02-01|publisher=KARTHALA Editions|isbn=978-2-8111-4143-1|pages=405|language=fr}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៥៨ ស្នានៃចលនាតស៊ូ [[រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់|''Bajaraka'']] ត្រូវបានរឹបអូស។ ចលនានេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា FULRO ឬរណសិរ្សរួបរួមសម្រាប់ការរំដោះជាតិសាសន៍ដែលត្រូវបានគៀបសង្កត់បានបង្រួបបង្រួមជាតិសាសន៍សំខាន់ៗចំនួនបួន រួមមានជនជាតិ បាណា, ជារ៉ាយ, អ៊ីដេ និងប្រជាជន កូហូ ។ <ref>{{Cite book|last=Salemink|first=Oscar|url=https://books.google.com/books?id=2_zKFyHlBk0C&dq=crossbow+jarai&pg=RA2-PA197-IA11|title=The Ethnography of Vietnam's Central Highlanders: A Historical Contextualization, 1850–1990|date=2003-02-28|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-2579-9|pages=194|language=en}}</ref> តាមពិតជនជាតិ ម៉ុងតាញ៉ា ដែលមានដើមកំណើតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបភាគកណ្តាលរបស់វៀតណាមត្រូវបានគេដឹងថាបានប្រើស្នា ជាឧបករណ៍សម្រាប់បរបាញ់ ហើយក្រោយមកទៀតគឺជាអាវុធដ៏មានប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំងនឹង [[វៀតកុង|ពួកវៀតកុង]] ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៨ ពួកបះបោរ ទំពួន និងចារ៉ាយបានប្រឈមមុខនឹងកងទ័ពខ្មែរ ហើយបានចាញ់ដោយស្នា ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអន្តរជាតិបានជួយពង្រីករឿងព្រេងរបស់ពួកគេដោយមនោសញ្ចេតនាលើព្រួញពិសរបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite book|last=Martin|first=Marie Alexandrine|url=https://books.google.com/books?id=vLk5c5S51FYC&dq=crossbow+jarai&pg=PA114|title=Cambodia, a Shattered Society|date=1994|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-07052-3|pages=114|language=en}}</ref> យុទ្ធជនម៉ុងតាញ៉ាដែលប្រដាប់ដោយដំបងស្នា ដូច្នេះបានបង្ហាញពីទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃសម្រាប់កងកម្លាំងពិសេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលកំពុងប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ហើយវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេសម្រាប់ Green Berets ក្នុងការរួមបញ្ចូលស្នាម៉ុងតាញ៉ាចូលទៅក្នុងក្រុមវាយប្រហាររបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite book|last=Smithsonian|title=The Vietnam War: The Definitive Illustrated History|publisher=DK Publishing|year=2017|isbn=978-1465466013|pages=64–69}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Kelly|first=Francis John|url=https://books.google.com/books?id=HKIrAAAAYAAJ&dq=crossbow+jarai&pg=PA25|title=U.S. Army Special Forces, 1961-1971|date=1973|publisher=Department of the Army|pages=25|language=en}}</ref> === ពីការប្រកួតប្រជែងទៅជាមោទនភាពជាតិសាសន៍ === ខណៈពេលដែលស្នាត្រូវបានប្រើប្រាស់តិចជាងមុនសម្រាប់សង្គ្រាម និងសម្រាប់ការបរបាញ់ វានៅតែជាកីឡាដ៏ពេញនិយមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ដូច្នេះ នៅដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៣៨ ការប្រកួតបាញ់ធ្នូត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅអង្គរវត្ត "ដោយមានអ្នកប្រកួតជាង ៥០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនមិនចាញ់" <ref>{{Cite book|last=Demay|first=Aline|url=https://books.google.com/books?id=u_emBgAAQBAJ&dq=crossbow+angkor&pg=PA209|title=Tourism and Colonization in Indochina (1898-1939)|date=2015-01-12|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-7410-6|pages=209|language=en}}</ref> ចាប់តាំងពីការមកដល់នៃវិស័យទេសចរណ៍ដ៏ធំនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមវៀតណាម ស្នាបានក្លាយទៅជាវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ "ដ៏ហួសចិត្ត" សម្រាប់ជនបរទេស។ <ref>{{Cite book|last=Lewis|first=Norman|url=https://books.google.com/books?id=vbALAAAAIAAJ&q=crossbow+angkor|title=A Dragon Apparent: Travels in Cambodia, Laos and Vietnam|date=1982|publisher=Eland Books|isbn=978-0-907871-00-2|pages=233|language=en}}</ref> == ការពិពណ៌នា == [[ឯកសារ:ការធ្វើស្នារ.jpg|រូបភាពតូច| អ្នក​បាញ់​ព្រួញ​នៅ​ខេត្ត​រតនគិរី ក្នុង​ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០២២។]] ស្នាទាំងនេះត្រូវបានគេសង្កេតឃើញក្នុងចំណោម ក្រុមជនជាតិផ្សេងទៀតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដូចជាជនជាតិថៃស ជនជាតិ មួង នៃ ហៅបិញ ជនជាតិ ព្នង នៃមណ្ឌលគិរី និង សាច ឬ ឡាវ ទោះបីជាប្រភេទក្រោយនេះមានកំណែតូចជាងក៏ដោយ។ <ref>{{Cite book|last=Solheim|first=Wilhelm G.|url=https://books.google.com/books?id=iLM9AAAAIAAJ&q=arbalete+cambodge|title=Anthropology at the Eighth Pacific Science Congress of the Pacific Science Association and the Fourth Far Eastern Pre-history Congress, Quezon City, Philippines, 1953|date=1968|publisher=Social Science Research Institute, University of Hawaii|pages=265|language=en}}</ref> ទោះបីជាស្នាមានភាពជាក់លាក់ខុសៗគ្នានៅក្នុងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗនៃឥណ្ឌូចិនដែលវាត្រូវបានគេប្រើក៏ដោយ គោលការណ៍មុខងារ និងរូបរាងរបស់វាគឺស្រដៀងគ្នាពីក្រុមមួយទៅក្រុមមួយទៀត។ <ref>{{Cite book|last=Goy|first=Bertrand|url=https://books.google.com/books?id=6HluAAAAMAAJ&q=arbalete+jarai|title=Jaraï: arts de guerre et de mort chez les montagnards d'Indochine, mémoires françaises|date=2006|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-146-6|pages=42|language=fr}}</ref> សមាមាត្រនៃស្នាចារ៉ាយត្រូវបានគណនាតាមវិធីដូចខាងក្រោមៈ ប្រវែងនៃភាគហ៊ុន រវាងកន្លែងដែលធ្នូត្រូវបានបង្កប់ និងគន្លឹះត្រូវតែស្មើនឹងពាក់កណ្តាលនៃដៃរបស់ធ្នូ។ ព្រួញ (ដ្រាង) ត្រូវ​បាន​កាត់​ចេញ​ពី​គល់​ឬ​ស្សី ( ''ប៊ូ'' ) ហើយ​មាន​ដុំ​ពក​ដែល​ធ្វើ​ពី​ស្លឹក ​ដើម​ដូង ( ''köbuut'' ) បត់​ជា​រាង​ពេជ្រ។ ធ្នូរបស់ជនជាតិ [[ជនជាតិម្នង|ម្នង]] មានទំហំតូចជាងបន្តិច។ <ref>{{Cite book|last=Maître|first=Henri|url=https://books.google.com/books?id=d6U9AAAAIAAJ&q=arbalete+jarai|title=Les régions Moï du Sud indo-chinois: le plateau du Darlac|date=1909|publisher=Plon-Nourrit|pages=117|language=fr}}</ref> ទងផ្ចិតរបស់ស្នាជាធម្មតាត្រូវបានផលិតចេញពីសរសៃធម្មជាតិទោះបីជាវាជារឿយៗត្រូវបានជំនួសដោយបន្ទះប្លាស្ទិកនាពេលបច្ចុប្បន្នក៏ដោយ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FXiBAAAAMAAJ&q=+crossbow|title=Myths, Legends and Folk Tales from the Hmong of Laos|date=1992|publisher=Linguistics Department, Macalester College|pages=78|language=en}}</ref> ក្បាលព្រួញត្រូវបានត្រាំក្នុងប្រភេទ curare ( ''kac'' ) : ជាញឹកញាប់បំផុតវាគឺជាសាបនៃដើមឈើព្រៃក្រាស់ដ៏កម្រមួយនៅក្នុងតំបន់ ''pöndrai'' ដែលត្រូវនឹង ''Antiaris toxicaria'' ។ curare មួយផ្សេងទៀតអាចត្រូវបានរៀបចំពីបឹងទន្លេសាបនៃ ''Xylia'' ( ''tröpeh)'' ឬ <nowiki><i id="mw8Q">Sindora cochinchinensis Baill</i></nowiki> ( ''kördaang)'' ដែលពិសពស់ឬម្រេចត្រូវបានបន្ថែម។ ការ​បរបាញ់​ស្នា ( ''ប៉ានី ជ្រា'' ) ច្រើន​តែ​ធ្វើ​នៅ​កន្លែង​មើល​មុខ។ អ្នកប្រមាញ់ប្រើជម្រកជាច្រើនប្រភេទសម្រាប់គោលបំណងនេះ។ ''Könöp'' គឺជាជំរកចល័តនៃរាងស្វ៊ែរប្រហែល {{Convert|1.2|m}} ខ្ពស់ឬច្រើនជាងនេះបន្តិច។ ស៊ុមឬស្សីត្រូវបានគ្របដោយចំបើង។ ដោយលាក់ខ្លួននៅខាងក្នុង អ្នកប្រមាញ់បានលើកផ្លាស់ទីជុំវិញជំរករបស់គាត់ នៅពេលគាត់ចូលទៅជិតគោលដៅរបស់គាត់។ ''Könöp'' ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅដើមរដូវប្រាំង។ ពួកវាត្រូវបានប្រើលើការឈូសឆាយដែលទើបតែប្រមូលផល។ ជនជាតិចារ៉ាយក៏ប្រើជម្រកស្លឹកឈើថេរដែលហៅថា ''cöndraang'' ។ ជាធម្មតា Hunter សាងសង់វានៅក្នុងកន្លែងឈូសឆាយ ឬនៅជិតស្រះដែលតែងតែលេងហ្គេម។ <ref>{{Cite book|last=Matras-Troubetzkoy|first=Jacqueline|url=https://books.google.com/books?id=YzRVmbyaX7MC&dq=arbalete+cambodge&pg=PA388|title=Un village en forêt: l'essartage chez les Brou du Cambodge|date=1983|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-2-85297-071-7|pages=388|language=fr}}</ref> ស្នាជាធម្មតាត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុងផ្ទះរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចមន-ខ្មែរ រួមជាមួយនឹងអាវុធផ្សេងទៀត និងពានរង្វាន់សង្រ្គាមដែលរក្សាទុកពីការបូជាគោ។ <ref>{{Cite book|last=Goy|first=Bertrand|url=https://books.google.com/books?id=6HluAAAAMAAJ&q=arbalete+|title=Jaraï: arts de guerre et de mort chez les montagnards d'Indochine, mémoires françaises|date=2006|publisher=Indes savantes|isbn=978-2-84654-146-6|pages=22|language=fr}}</ref> វាគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃមួយរបស់ ជនជាតិ បាណា ហើយនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០ មនុស្សម្នាក់នឹងទទួលបានមរតកមួយឬពីរជាមរតក <ref>{{Cite book|last=Guilleminet|first=Paul|url=https://books.google.com/books?id=a4xMAQAAIAAJ&q=arbalete+jarai|title=Coutumier de la tribu bahnar des Sedang et des Jarai de la province de Kontum|date=1952|publisher=E. de Boccard|pages=480|language=fr}}</ref> ហើយវានៅតែត្រូវបានគេប្រើជាអំណោយអាពាហ៍ពិពាហ៍ជានិមិត្តរូប។ <ref>{{Cite book|last=Matras-Troubetzkoy|first=Jacqueline|url=https://books.google.com/books?id=YzRVmbyaX7MC&q=arbalete+&pg=PA388|title=Un village en forêt: l'essartage chez les Brou du Cambodge|date=1983|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-2-85297-071-7|pages=97|language=fr}}</ref> == ឯកសារយោង == llx40abfvwy2swbiiu78fveyeqr219y 0 51756 342413 315192 2026-11-02T07:12:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342413 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Cambogia, divinità femminile, prov. ignota, stile di angkor vat, 1100-1175.JPG|រូបភាពតូច|ព្រះប្រាជ្ញាបារមីតា , [[រចនាបថអង្គរវត្ត|រចនាបទអង្គរវត្ត]] បច្ចុប្បន្ននៅ Musée Guimet]] ក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] '''ឯកាទសមុខ''' ( សំស្ក្រឹត: एकादशमुख , Ekādaśamukha , ឯកាទឞមុខ "មុខដប់មួយ"; [[ភាសាចិន|ចិន]] ( [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ប្រពៃណី]] ): 十一面觀音; ចិនសាមញ្ញ ៖ 十一面观音; ភីនអ៊ីន : ''Shíyīmiàn Guānyīn'' ; [[ភាសាជប៉ុន|ជប៉ុន]] ៖ 十一面観音, ''Jūichimen Kannon'' ) គឺជា [[ពោធិសត្វ|ព្រះពោធិសត្វ]] និងជាការបង្ហាញរបស់ [[អវលោកិតេស្វារ|អវលោកេស្វរ]] (ដែលគេស្គាល់ជា ភាសាចិន ថា [[ព្រះម៉ែគង់សុីអុីម|គង់អ៊ីម]] ) រាប់ជា ទម្រង់មួយនៃព្រះពោធិសត្វទាំងប្រាំមួយ ដែលតំណាងឱ្យការសង្គ្រោះដល់សត្វក្នុងចំនោម សំសារ ទាំងប្រាំមួយ។ ក្នុងចំណោមឥន្ទ្រិយទាំងនេះ ឯកាទសមុខ ត្រូវបានគេជឿថាជួយសង្រ្គោះអ្នកនៅក្នុងអាណាចក្រ អសុរ ។ <ref>{{Cite web |title=六観音 七観音 八大観音 |url=http://tobifudo.jp/butuzo/7kanindex.html |access-date=2022-09-04 |website=Flying Deity Tobifudō (Ryūkō-zan Shōbō-in Official Website) |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331133502/http://tobifudo.jp/butuzo/7kanindex.html |archive-date=2023-03-31 |url-status=dead}}</ref> ជួនកាល ឯកាទសមុខ ត្រូវបានគេសំដៅផងដែរថាជា '''អវលោកិតេស្វរ នៃពន្លឺដ៏អស្ចារ្យជាសកល''' (大光普照觀世音; Ch. ''Dàguāng Pǔzhào Guānshìyīn'' ; Jp. ''Daikō Fushō Kanzeon'' ) ។ == ទិដ្ឋភាពទូទៅ == === ប្រភពដើមប្រវត្តិសាស្ត្រ === [[ឯកសារ:Kanheri_Avalokitesvara.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|360x360ភីកសែល| គំនូរនៃការសង្គ្រោះរបស់ ឯកាទសមុខ នៅ Kanheri Cave 41, Mumbai, Maharashtra]] ទោះបីជាជាធម្មតាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាទម្រង់ [[វិជ្រយាន|Esoteric]] ឬ Tantric នៃព្រះពោធិសត្វក៏ដោយ ក៏ប្រភេទ ''ឯកាទសមុខ'' ត្រូវបានគេគិតថាជារូបតំណាងដំបូងបំផុតមួយរបស់ អវលោកិតេស្វារៈ ដើម្បីអភិវឌ្ឍ ដែលព្យាករណ៍ពីការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា វជ្រយាន ។ [2] ប្រភពដើមពិតប្រាកដរបស់វាគឺមិនច្បាស់លាស់ <ref>{{Cite web |title=Juuichimen Kannon (十一面観音) |url=https://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/j/juuichimenkannon.htm |access-date=2022-09-04 |website=JAANUS (Japanese Architecture and Art Net Users System)}}</ref> ទោះបីជាអ្នកនិពន្ធមួយចំនួនដូចជា លោកេស ចន្ទ្រ បានភ្ជាប់វាជាមួយ រុទ្រដប់មួយ នៃ [[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|វេទ]] និងទេវកថា [[ហិណ្ឌូសាសនា|ហិណ្ឌូ]] ក៏ដោយ។ [4] [5] វាត្រូវបានគេដឹងថាទិដ្ឋភាពមួយចំនួននៃព្រះហិណ្ឌូ [[ព្រះសិវៈ|សិវ]] (រុទ្រ) និងធាតុនៃ Shaivism ទាំងពីរមានឥទ្ធិពលនិងត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាដែលដើរតួនាទីក្នុងការអភិវឌ្ឍនៃ ការគោរព អវលោកិតេស្វារៈ ។ [4] [6] ការឆ្លាក់រូបចម្លាក់នៃ អវលោកិតេស្វារៈ ក្បាលដប់មួយនៅ Kanheri (ល្អាងទី 41) ដែលមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សទី 5 ដល់ដើមសតវត្សទី 6 គឺជាឧទាហរណ៍ដំបូងបំផុតនៃប្រភេទរូបតំណាងនេះ និងជារូប ឯកាទសមុខ ដែលនៅរស់រានមានជីវិតតែមួយគត់នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ [7] [8] រូបភាពសិល្បៈនៃទម្រង់នេះគឺមានច្រើននៅក្នុងអាស៊ីបូព៌ា៖ ជាក់ស្តែងវាគឺជាទម្រង់ដ៏ពេញនិយមមួយនៃទម្រង់ អវលោកិតេស្វារៈ នៅក្នុង ទីក្រុង Dunhuang ដែលជាទីពីរបន្ទាប់ពីទម្រង់អាវុធរាប់ពាន់ ឬ ''សហស្រភុជ'' របស់គាត់ (វាមកពីទម្រង់ ឯកាទសមុខ) ដោយវិនិច្ឆ័យដោយចំនួន រូបគំនូររបស់ព្រះពោធិសត្វបានរកឃើញនៅទីនោះ។ [9] នៅប្រទេសជប៉ុន ឯកាទសមុខ ក៏ជាប្រវត្តិសាស្ត្រទទួលបានប្រជាប្រិយភាពខ្ពស់ផងដែរ ដោយរូបភាពនៃព្រះពោធិសត្វត្រូវបានដំឡើងជាចំណុចសំខាន់នៃការគោរព ( ''honzon'' ) នៅក្នុងប្រាសាទជាច្រើន។ === និមិត្តសញ្ញា === [[ឯកសារ:Shrine_to_a_statue_of_the_Eleven-Headed_Guanyin_(十一面觀音_or_十一面观音;_Shiyimian_Guanyin)_in_the_Drum_Tower_(鼓樓_or_鼓楼)_of_Qita_Temple_(七塔寺)_in_Yingzhou,_Ningbo,_China_Picture_3.jpg|រូបភាពតូច| រូបសំណាក ឯកាទសមុខ (Shíyīmiàn Guānyīn) នៅ ទីក្រុង Yinzhou ទីក្រុង Ningbo [[ចិន|ប្រទេសចិន]]]] ការបកស្រាយមួយនៃមុខទាំងដប់មួយរបស់ ឯកាទសមុខ គឺវាតំណាងឱ្យដំណាក់កាលទាំងដប់ ( ''ភូមិ'' ) នៃផ្លូវព្រះពោធិសត្វ និង ព្រះពុទ្ធ ខ្លួនឯង។ <ref>{{Cite web |title=Statue of Eleven-Headed Kannon |url=http://www.shorinji-temple.jp/en/elevenfaced/ |access-date=2022-09-04 |website=Shorin-ji Temple Official Website}}</ref> ការបកស្រាយមួយទៀត បកស្រាយថា ក្បាលទាំង ១១ ជានិមិត្តរូបនៃភាពល្ងង់ខ្លៅ ១១ ប្រភេទ ( ''អវិទ្យា'' ) ដែលបៀតបៀនសត្វពាហនៈ និងដែលព្រះពោធិសត្វដកចេញ។ [11] រូបភាពមួយចំនួនដែល ឯកាទសមុខ ត្រូវបានបង្ហាញជាមួយនឹងក្បាលសរុបចំនួនដប់ពីរជាជាងដប់មួយ (ពោលគឺក្បាលចម្បងរបស់គាត់មិនត្រូវបានរាប់ក្នុងចំណោមក្បាលទាំងដប់មួយ) ត្រូវបានគេយកទៅធ្វើជានិមិត្តរូបនៃតំណដប់ពីរ ( ''និទាន'' ) នៃ ប្រភពដើមអាស្រ័យ ។ [2] === រឿងរ៉ាវទាក់ទងនឹង ឯកាទសមុខ === ទ្រឹស្ដីព្រះពុទ្ធសាសនា ផ្តល់នូវការពន្យល់ផ្សេងៗគ្នាអំពីរបៀបដែល អវលោកិតេស្វារៈ ទទួលបានក្បាលដប់មួយ។ រឿងមួយរៀបរាប់ថា ក្បាល និងដៃរបស់ អវលោកិតេស្វារៈ ធ្លាប់បានបែកជាបំណែកៗ នៅពេលដែលគាត់បានរកឃើញវិសាលភាពនៃអំពើអាក្រក់ និងការរងទុក្ខនៅក្នុងពិភពលោក ហើយត្រូវបានយកឈ្នះដោយទុក្ខសោកជាលទ្ធផល។ [[ព្រះពុទ្ធ]] [[អមិតាភ]] ឃើញស្ថានភាពរបស់ អវលោកិតេស្វារៈ បានស្តារគាត់ឡើងវិញដោយផ្តល់ឱ្យគាត់នូវក្បាលដប់មួយនិងដៃមួយពាន់សម្រាប់ជំនួយដល់សត្វ។ <ref>{{Cite web |title=Chenrezig - Avolokiteshvara |url=https://www.yuloling.com/buddhism/more-buddhist-information/22-chenrezig-avolokiteshvara.html |access-date=2022-09-04 |website=Khacho Yulo Ling Buddhist Centre}}</ref> នៅក្នុងរឿងមួយទៀត អវលោកិតេស្វារៈ ត្រូវបានគេនិយាយថាបានសន្មត់ទម្រង់ដប់មួយក្បាលនេះដើម្បីបង្ក្រាប និងបំប្លែងបិសាច រក្ស ក្បាលដប់ដែលមានមោទនភាព។ [13] [[ឯកសារ:雙身歡喜天_-_Sōshin_Kangiten.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|202x202ភីកសែល| វិនាយក ( Kangiten ជាភាសាជប៉ុន)]] ឯកាទសមុខ មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ [[ទេវតា(ពុទ្ធសាសនា)|ទេវៈ]] ក្បាលដំរី វីណាយ៉ាកា ដែលជាអាណាឡូកពុទ្ធសាសនាចំពោះអាទិទេពហិណ្ឌូ [[ព្រះគណេស|គណេស]] ។ រឿងរ៉ាវខ្លះរៀបរាប់ថា វិនាយកដើមឡើយជាស្តេចអារក្សដ៏កាចសាហាវ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកបិសាចដែលរារាំងគេហៅថា ''វិនាយក'' ។ នៅទីបំផុតគាត់ត្រូវបានបង្កាត់ដោយ អវលោកិតេស្វារៈ ដែលសន្មតថាជាបិសាចញីក្បាលដំរីហើយបានឱបគាត់ដោយហេតុនេះធ្វើឱ្យគាត់ទទួលបានសុភមង្គលដ៏អស្ចារ្យហើយបោះបង់ចោលផ្លូវអាក្រក់របស់គាត់។ រឿងព្រេងទាំងនេះដើរតួជាទេវកថាដើមសម្រាប់រូបភាព 'រូបកាយពីរ' របស់វិនាយកដែលបង្ហាញរូបក្បាលដំរីពីរ (បកស្រាយថា វិនាយកនិងមហេសីរបស់គាត់ ការចាប់កំណើតនៃ អវលោកិតេស្វារៈ ដែលមានក្បាលដប់មួយ) ឱបគ្នា។ == រូបតំណាង == ដូចដែលបានកត់សម្គាល់ខាងលើ ឯកាទសមុខ អាចត្រូវបានបង្ហាញដោយទាំងដប់មួយឬដប់ពីរ (ពោលគឺក្បាលធំមិនត្រូវបានរាប់) ។ ក្នុង​ចំណោម​មុខ​ទាំង​ដប់​មួយ មាន​បី​ពាក់​កណ្ដាប់​ដៃ​ដ៏​សប្បុរស ចិត្ត​ស្ងប់ស្ងាត់ លក្ខណៈ​នៃ​ការ​បង្ហាញ​អំពី​ព្រះពោធិសត្វ កីឡា​បី​ទឹក​មុខ​ក្រោធ បី​មុខ​ញញឹម​ដោយ​មាន​ចង្កូម​លេច​ចេញ​ពី​មាត់ ម្នាក់​សើច​យ៉ាង​ពុះកញ្ជ្រោល ខណៈ​ដែល​វគ្គ​ផ្ដាច់ព្រ័ត្រ ក្បាល​កំពូល​គឺ ព្រះពុទ្ធ ទ្រង់សំដែងកាយវិការដោយកាយវិការ និងកាយក្បាល ( ''ឧឝ្ណីឝ'' ) ។ == ពីជា និង មន្ត្រ == ព្យាង្គ ''ពីជា'' ឬ seed ប្រើ​ដើម្បី​តំណាង​ឲ្យ ឯកាទសមុខ គឺ '''ក''' ( សិទ្ធំ :[[ឯកសារ:BonjiKa.png|គ្មានស៊ុម|25x25ភីកសែល]] ; [[អក្សរទេវនាគរី|ទេវនាគរី]] : क; ជាប្រពៃណីអានជាភាសាជប៉ុនថា '''''ក្យ''''' ) ។ <ref name="tobifudo-11men">{{Cite web |title=十一面観音 |url=http://tobifudo.jp/butuzo/kannon/11men.html |access-date=2022-09-04 |website=Flying Deity Tobifudō (Ryūkō-zan Shōbō-in Official Website) |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713035154/http://tobifudo.jp/butuzo/kannon/11men.html |archive-date=2022-07-13 |url-status=dead}}</ref> មន្ត្រ និង ធារាណី ជាច្រើនត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងព្រះពោធិសត្វ។ មន្ត្រ ពីរដែលប្រើជាទូទៅក្នុងប្រពៃណីជប៉ុនមានដូចខាងក្រោម: {| class="wikitable" |+ !សំស្ក្រឹត ! ភាសាជប៉ុន (រ៉ូម៉ាំង) |- | ''ឱម មហាការុណិក [[ព្រះម៉ែសវាហា|ស្វាហា]]'' | ''on makakyaronikya sowaka'' <ref name="Engakuji">{{Cite web |title=十一面観世音菩薩の御真言2種類の意味と梵字 |url=https://www.engakuji.jp/shakyo/%E5%8D%81%E4%B8%80%E9%9D%A2%E8%A6%B3%E4%B8%96%E9%9F%B3%E8%8F%A9%E8%96%A9%E3%81%AE%E5%BE%A1%E7%9C%9F%E8%A8%802%E7%A8%AE%E9%A1%9E%E3%81%AE%E6%84%8F%E5%91%B3%E3%81%A8%E6%A2%B5%E5%AD%97/ |access-date=2022-09-04 |website=Shunko-zan Engaku-ji (春光山円覚寺) Official Website}}</ref> |- | ''ឱម លោកេឞ្វរ ហ្រឹះ (ស្វាហា)'' | ''On rokeiji(n)bara kiriku (sowaka)'' <ref name="tobifudo-11men"/> <ref name="Engakuji" /> [18] |} 97i1b787pzyxde3d9ayucb5d2kw7dye 0 51879 342398 337146 2026-11-02T04:23:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342398 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|ក្នុងឈ្មោះជប៉ុននេះ ត្រកូលគឺជា "មីណាមូតូ" (Minamoto)។}}{{Infobox Person | name = មីណាម៉ូតូ តាកាហ៊ីតូ<br/>源　尊仁<br/>みなもと　たかひと | image = Dr. MINAMOTO Takahito 源尊仁 博士.jpg | native_name = 源　尊仁<br/>みなもと　たかひと | native_name_lang = ja | birth_date = {{Birth date and age|1993|7|2}} | birth_place = {{flagicon|JPN}} ក្នស្រុកកាមីហ្គ្យូ-គូ [[ក្យូតុ]] [[ប្រទេសជប៉ុន]] | nationality = {{flagicon|JPN}} [[ជនជាតិជប៉ុន]] | education = សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ<br/>សាលាពាណិជ្ជកម្មទីក្រុងឡុងដ៍<br/>សាកលវិទ្យាល័យ Justus Liebig Giessen | alma_mater = សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ<br/>សាលាពាណិជ្ជកម្មទីក្រុងឡុងដ៍ | occupation = សហគ្រិន អ្នកជំនួញ និងអ្នកវិនិយោគ | employer = សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ<br/>ក្រុមហ៊ុន Yanmar Holdings Co., Ltd.<br/>សាជីវកម្មបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ MITAKY | organization = សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ<br/>សង្គម KUGE | known_for = មនុស្សយន្ត<br/>ឱសថបង្កើតឡើងវិញ | website = {{URL|https://minamototakahito.com/|www.minamototakahito.com}} | signature = 源尊仁の署名.png }} {{Nihongo|'''មីណាម៉ូតូ តាកាហ៊ីតូ'''|源 尊仁|MINAMOTO Takahito|២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៩៣ -}} កើតនៅស្រុកកាមីហ្គ្យូ-គូ [[ក្យូតុ|ក្យូតូ]] [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]]၊ គឺជាសហគ្រិនជនជាតិជប៉ុន អ្នកធ្វើអាជីវកម្ម និងអ្នកវិនិយោគអចលនទ្រព្យ។ គាត់គឺជាស្ថាបនិក អគ្គនាយក និងប្រធានស្តីទីនៃក្រុមហ៊ុន Mitaky High-Tech Corporation។ គាត់ក៏ជាស្ថាបនិក និងប្រធានសមាគម KUGE ផងដែរ<ref name=":0">{{Cite web |last=Government of Japan |date=July 5, 2020 |title=株式会社源尊京ハイテク 9731001083735 gBizINFO Ministry of Justice Government of Japan |url=https://info.gbiz.go.jp/hojin/ichiran?hojinBango=6130001074735 |access-date=2021-02-11 |website=info.gbiz.go.jp |language=ja |format=pdf}}.</ref><ref name=":4">{{Cite journal|date=2020-03-02|title=源 尊仁｜代表取締役社長 兼 CEO｜株式会社源尊京(ミタキ)ハイテク｜ウォンテッドリー｜|url=https://sg.wantedly.com/id/minamototakahito|journal=ウォンテッドリー株式会社|language=ja}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=源 尊仁について｜MINAMOTO Takahito - 起業家 |url=https://minamototakahito.com/about/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908233538/https://minamototakahito.com/about/ |archive-date=2020-07-05 |access-date=2022-03-11 |website=Internet Archive |language=ja |archivedate=2023-09-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230908233538/https://minamototakahito.com/about/ }}.</ref>។ មីណាមូតូ បម្រើការជាជំនាញ និងអ្នកប្រឹក្សាយុទ្ធសាស្ត្រនៅក្នុងវិស័យរ៉ូបូត សេរ៉ាហ្សេនូទីសិន (regenerative medicine) និងកសិកម្មឆ្លាតវៃ ដោយផ្តល់ការណែនាំដល់រដ្ឋាភិបាលអាស៊ី និងអាហ្វ្រិកសម្រាប់យុទ្ធសាស្ត្រអភិវឌ្ឍរបស់ពួកគេ<ref>{{Cite journal|date=March 10, 2022|title=Collaboration meeting between MITAKY High-Tech and Ministry of Science & Technology, Vietnam in Hue City, Vietnam regarding agricultural robots and digitalisation of agircluture|url=http://doimoisangtao.gov.vn/bai-viet/lam-viec-voi-chuyen-gia-nhat-ban-lien-quan-den-hop-tac-trien-khai-cong-nghe-so-hoa-nong-nghiep|journal=Journal of Doi Moi Sang Tao, Ministry of Science & Technology, Government of Vietnam|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909061115/http://doimoisangtao.gov.vn/bai-viet/lam-viec-voi-chuyen-gia-nhat-ban-lien-quan-den-hop-tac-trien-khai-cong-nghe-so-hoa-nong-nghiep|archive-date=2023-09-09|accessdate=10 mars 2023|dead-url=no}}</ref>។ == ការអប់រំ == មីណាមូតូ កើតនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ក្នុងស្រុកកាមីហ្គ្យូ-គូ [[ក្យូតុ]] [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]] <ref name=":5" />។ គាត់មានសញ្ញាបត្រមាស្ត្រីវិទ្យាសាស្ត្រ (M.Sc.) ចំនួនពីរ ពី[[សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ]] [[ក្យូតុ]] [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]] <ref name=":4" /> <ref name=":5" />។ សញ្ញាបត្រមួយគឺនៅវិស័យរ៉ូបូតកសិកម្ម ពីសាលាឧទ្យសាស្ត្រ ហើយមួយទៀតគឺនៅគោលនយោបាយបរិស្ថានសកល ពីសាលាសិក្សាបរិស្ថានសកលវិទ្យាសាស្ត្រ <ref name=":6">{{Cite web |title=源 尊仁 {{!}} 研究者情報 {{!}} J-GLOBAL 科学技術総合リンクセンター |url=https://jglobal.jst.go.jp/detail?JGLOBAL_ID=202301017526298894 |access-date=2023-02-11 |website=jglobal.jst.go.jp |language=ja |archivedate=2023-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230925190615/https://jglobal.jst.go.jp/detail?JGLOBAL_ID=202301017526298894 |url-status=dead }}.</ref>។ គាត់ក៏បានបញ្ចប់ការសិក្សាផ្នែកវិភាគទិន្នន័យគុណភាព នៅសាកលវិទ្យាល័យ Justus Liebig Giessen ទីក្រុង Giessen ខេត្ត Hesse [[អាល្លឺម៉ង់|ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់]] នៅឆ្នាំ ២០១២ <ref name=":5" /> <ref name=":6" />។ ឈ្មោះត្រកូលរបស់គាត់ “មីណាមូតូ” (源) គឺជាឈ្មោះត្រកូលចាស់សម័យ និងមានកិត្តិយសបំផុតមួយនៅប្រទេសជប៉ុន <ref>"...the Minamoto (1192-1333)" Warrior Rule in Japan, page 11. Cambridge University Press.</ref> <ref>{{Cite book|surname=倉本|given=一宏|title=公家源氏: 王権を支えた名族|year=2019|editor=中央公論新社|isbn=9784121025739|language=ja|page=18|url=https://books.google.com/books?id=3FClzAEACAAJ}}</ref> <ref>{{Cite book|surname=井上|given=辰雄|editor=塙書房|language=ja|year=2011|title=嵯峨天皇と文人官僚|pages=305–306|isbn=9784827312409|location=東京 (Tokyo)|url=https://books.google.com/books?id=_panuAAACAAJ}}</ref>។ == អាជីព == [[ឯកសារ:Dr._MINAMOTO_Takahito_(left)_with_Swiss_Consul_of_the_Consulate_of_Switzerland_in_Japan_-_Dr._Felix_Moesner_(right).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| មីណាមូតូ (ឆ្វេង) ជាមួយលោកបណ្ឌិត Felix Moesner ស្ថានកុងស៊ុលស្វីសនៅទីក្រុងអូសាកា]] មីណាមូតូ បានធ្វើការជាអ្នកស្រាវជ្រាវអភិវឌ្ឍន៍ (R&D) នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ពីររបស់សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ ដើម្បីស្រាវជ្រាវអំពីរ៉ូបូតកសិកម្ម <ref>{{Cite web |date=2015 |title=Researcher Information: Minamoto Takahito |url=https://researchmap.jp/minamototakahito |website=ResearchMap.jp |access-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226190350/https://researchmap.jp/minamototakahito |archive-date=2024-12-26 |url-status=dead}}.</ref>។ គាត់ក៏ធ្លាប់បម្រើការជាជំនាញផ្នែកយុទ្ធសាស្ត្រគ្រប់គ្រងការវិនិយោគថាមពលបៃតង នៅស្នាក់ការកណ្តាលនៃក្រុមហ៊ុន Yanmar Holdings Co., Ltd. ដែលជាក្រុមហ៊ុនពហុជាតិសំខាន់មួយមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងអូសាកា <ref>{{Cite journal|date=2019-11-20|title=自動直進機能を搭載した「直進アシスト田植機」を発売|url=https://www.yanmar.com/media/news/2019/11/19085516/pdf_news_20191120_01.pdf|journal=ヤンマーホールディングス｜ヤンマー中央研究所｜最新技術}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=2019-10-10|title=農業分野におけるＩＣＴ、ロボット技術の活用例｜ヤンマーの自動運転田植機|url=https://www.maff.go.jp/j/kanbo/smart/pdf/smart_agri_tenkai2.pdf|journal=農林水産省|language=ja|accessdate=2025-01-24|archive-date=2023-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924070825/https://www.maff.go.jp/j/kanbo/smart/pdf/smart_agri_tenkai2.pdf|dead-url=yes}}</ref>។ លើសពីនេះ គាត់ក៏ធ្លាប់ធ្វើការជាអ្នកស្រាវជ្រាវឯករាជ្យ និងអ្នកអភិវឌ្ឍរ៉ូបូតនៅមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍កណ្តាលរបស់ Yanmar នៅប្រទេសជប៉ុន និងទីក្រុង Florence [[អ៊ីតាលី|ប្រទេសអ៊ីតាលី]] <ref>{{Cite journal|date=July 22, 2018|title=Yanmar's robotic tractors bring autonomous vehicles out to farm|url=https://newatlas.com/yanmar-robotic-tractors/55558/|journal=New Atlas|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=July 23, 2019|title=Yanmar Demonstrates Autonomous Tractors Using Precision Positioning Technology in Thailand|url=https://www.yanmar.com/media/news/2019/07/25002807/20190724-Press-Release_Yanmar-Robot-Tractor.pdf|journal=Yanmar Group Official Media|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=2022-12-08|title=ヤンマーのスマート農機を活用した省⼒化・環境負荷低減のご提案|url=https://www.maff.go.jp/hokuriku/seisan/smart/attach/pdf/forum2022-8.pdf|journal=農林水産省｜Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries|language=ja}}</ref>។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២០ មីណាមូតូបានបង្កើតក្រុមហ៊ុន Mitaky High-Tech Corporation ដែលមានមូលដ្ឋាននៅក្យូតូ ប្រទេសជប៉ុន ដោយផ្តោតលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍផ្នែករ៉ូបូត និងសេរ៉ាហ្សេនូទីសិន <ref name=":0" /> <ref name=":1">{{Cite web |title=MITAKY High-Tech Corporation｜株式会社源尊京ハイテク |url=https://mitaky.co.jp/what-we-do/ |access-date=2022-03-11 |language=en-GB}}.</ref>។ ចាប់តាំងពីបង្កើតមក គាត់បានបម្រើការជាអគ្គនាយកប្រតិបត្តិ (CEO) និងប្រធានស្តីទី។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់គាត់ Mitaky High-Tech បានធ្វើការស្រាវជ្រាវបច្ចេកវិទ្យាដ៏ឈានមុខ ដោយផ្តល់សេវាប្រឹក្សាយុទ្ធសាស្ត្រដល់រដ្ឋាភិបាលអាស៊ី និងអាហ្វ្រិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងវិទ្យាសាស្ត្រយុទ្ធសាស្ត្រ <ref name=":1" />។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ Mitaky High-Tech ត្រូវបានជ្រើសរើសជាទូតផ្លូវការសម្រាប់ SusHi Tech Tokyo 2025 ដែលជាសន្និបាតស្តីពីការចាប់ផ្តើមធំបំផុតនៅអាស៊ី ដឹកនាំដោយរដ្ឋាភិបាលទីក្រុងតូក្យូ ដើម្បីលើកកម្ពស់ការច្នៃប្រឌិតបើកចំហរជាមួយសហគ្រាសចាប់ផ្តើមថ្មីៗដែលផ្តោតលើបច្ចេកវិទ្យាដើម្បីស្រុកក្រុងស្វ័យប្រវត្តិ និងចីរភាពនៅអនាគត <ref>{{Cite web |title=Introduction of Partner companies {{!}} SusHi Tech Tokyo 2025 |url=https://sushitech-startup.metro.tokyo.lg.jp/en/partners2025/ |access-date=2025-01-24 |website=sushitech-startup.metro.tokyo.lg.jp |language=ja |archivedate=2025-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250119013919/https://sushitech-startup.metro.tokyo.lg.jp/en/partners2025/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=MITAKY is Appointed As An Official Ambassador for SusHi Tech Tokyo 2025 – MITAKY™ High-Tech Corporation Japan｜株式会社 ミタキ ハイテク日本 |url=https://mitaky.co.jp/mitaky-is-appointed-as-an-official-ambassador-for-sushi-tech-tokyo-2025/ |access-date=2025-01-24 |language=en-GB}}</ref>។ មីណាមូតូក៏ជាម្ចាស់ Minamoto Villas (源ヴィラ) ដែលជាក្រុមហ៊ុនគ្រប់គ្រងអចលនទ្រព្យនៅប្រទេសជប៉ុន <ref name=":0" /> <ref name=":1" />។ គាត់ក៏កំពុងដើរតួនាទីជាប្រឹក្សាពិសេសសម្រាប់ Kyoto University Innovation Capital Co., Ltd. ដែលជាក្រុមហ៊ុនវិនិយោគធនធានត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ ដោយមានការវិនិយោគ ១០០% ពីសាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ <ref>{{Cite web |date=2020-03-10 |title=ECC-iCAP |url=https://www.kyoto-unicap.co.jp/ecc-icap/ |access-date=2025-01-24 |website=京都大学イノベーションキャピタル株式会社 |language=ja}}</ref>។ [[ឯកសារ:MINAMOTO Takahito (right) with Prof. MINATO Nagahiro - President of Kyoto University, at Gakushikaikan in Tokyo東京都千代田区の学士会館にて源尊仁氏(右)と京都大学総長の湊長博教授(医学博士.png|រូបភាពតូច|តាកាហ៊ីតូ (ស្ដាំ) ជាមួយសាស្រ្តាចារ្យ មីណាតូ នាហារីរ៉ូ - ប្រធានសាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ នៅ Gakushikaikan ក្នុងទីក្រុងតូក្យូ។]] == កំណត់ចំណាំ និងឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} === អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ === * មីណាម៉ូតូ * សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ * មនុស្សយន្តកសិកម្ម === តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ === * [https://jglobal.jst.go.jp/detail?JGLOBAL_ID=202301017526298894 Profil officiel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411183950/https://jglobal.jst.go.jp/detail?JGLOBAL_ID=202301017526298894 |date=2025-04-11 }} de l'[[:en:Japan_Science_and_Technology_Agency|Agence japonaise pour la science et la technologie (JST)]] (en japonais) hot9vo1t8yez70ykgj4w256z6j43hyv 0 52103 342382 341237 2026-11-02T00:27:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342382 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake | name = គ្រោះរញ្ជួយដីមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥ | native_name = ၂၀၂၅ မြန်မာ့ငလျင် ([[ភាសាភូមា]]) | image = | caption = ស្ថានភាពខូចខាតនៃអគារមួយកន្លែងនៅក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ]]ក្រោយរញ្ជួយដី | location = {{coord|22.013|N|95.922|E|display=inline,title}} | timestamp = ២៨-០៣-២០២៥ ០៦:២០:៥៤ | anss-url = us7000pn9s | local-date = ២៨ មីនា ២០២៥ | local-time = ១២:៥០:៥២ [[ម៉ោងមីយ៉ាន់ម៉ា]] ([[UTC+៦:៣០]]) | duration = ៨០ វិនាទី | magnitude = ៧.៧ វិចទ័រ | depth = ១០ គម | type = [[សម្រុតកន្ត្រាក់]] (Strike-slip) | fault = [[សម្រុតសាហ្គាំង]] | affected = [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] [[ថៃ]] និង[[ចិននិរតី]] | intensity = {{MMI|IX}} | aftershocks = +៣៩៤ ករណី<br>ខ្លាំងបំផុត៖ ៦.៧ វិចទ័រ<ref name="aftershock">{{cite web |title=M 6.7 - Burma (Myanmar) 2025 |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000pn9z }}</ref> | map = 2025 Myanmar earthquake (M 7.7) shakemap.pdf | map_caption = [[ផែនទីរញ្ជួយ]]​ {{abbr|USGS|ភ្ញាក់ងារស្ទាបស្ទង់ភូគព្ភសាស្ត្រសហរដ្ឋអាមេរិក}} | casualties = +៥,៤២២ នាក់បានស្លាប់, ១១,៤០២ នាក់បានរងរបួស និងបានបាត់ខ្លួនចំនួន ៥៧០ នាក់ }} នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥ នៅវេលាម៉ោង ១២:៥០:៥២ [[ម៉ោងមីយ៉ាន់ម៉ា|ម៉ោងនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]] (០៦:២០:៥២ ម៉ោងសកល) មានគ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៧ វិចទ័រមួយបានកើតឡើងនៅ[[តំបន់សាហ្គាំង]]នៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ជាពិសេសនៅជុំវិញទីក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ]] ដែលជាទីក្រុងធំបំផុតទីពីរនៅក្នុងប្រទេស។ វាត្រូវជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីភូមាឆ្នាំ១៩១២|គ្រោះរញ្ជួយដីឆ្នាំ១៩១២]] និងជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុតចាប់តាំងពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានទទួលឯករាជ្យមកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref>{{cite web |last1=Saltman |first1=Ross Adkin, Lex Harvey, Edward Szekeres, Hassan Tayir, Todd Symons, Rob Picheta, Sophie Tanno, Olivia Kemp, Elise Hammond, Max |title=More than 140 dead in Myanmar earthquake, with tremors felt in Thailand: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/myanmar-thailand-earthquake-03-28-25-intl-hnk#cm8t2o3wb000g3b6p50q0391h |website=CNN |date=28 March 2025}}</ref> ការរញ្ជួយដីមួយនេះបានបង្កឱ្យមានការខូចខាតជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងនៅប្រទេសថៃជាប់ព្រំដែននោះ។ គ្រោះរញ្ជួយដីនេះបាននាំឱ្យមនុស្សជាង ៥,៣៥២ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា, ៦៩ នាក់នៅប្រទេសថៃ និង ១ នាក់នៅវៀតណាម។<ref name="dvb3034"/><ref name="thai18"/><ref name=hochiminhdeath/> មនុស្សជាង ៦,៦២០​ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។ មនុស្សប្រមាណរាប់រយនាក់បន្ថែមទៀតបានកំពុងបាត់ខ្លួន ដូចជានៅក្នុងការដ្ឋានសំណង់អគារខ្ពស់រលំមួយកន្លែងនៅទីក្រុងបាងកកជាដើម។ អាជ្ញាធរនៃប្រទេសទាំងពីរបានប្រកាសភាពអាសន្ន និងទាយថាចំនួនមនុស្សស្លាប់នឹងបន្តកើនឡើង។<ref name=news18>{{cite news|title=Myanmar Earthquake LIVE Updates: 107 Dead, 350 Injured As Rescue Efforts Continue; Thailand PM Urges Calm|url=https://www.news18.com/world/myanmar-earthquake-live-updates-magnitude-death-toll-injuries-rescue-operation-aftermath-latest-news-liveblog-9278290.html|date=28 March 2025|access-date=29 March 2025|publisher=CNN-News18}}</ref><ref>{{Cite web |last=Olarn |first=Ross Adkin, Alex Stambaugh, Kocha |date=2025-03-28 |title=Myanmar's military junta makes rare plea for help after powerful earthquake kills scores |url=https://www.cnn.com/2025/03/28/asia/central-myanmar-quake-intl-hnk/index.html |access-date=2025-03-29 |website=CNN }}</ref> [[សង្គ្រាមស៊ីវិលមីយ៉ាន់ម៉ា (២០២១–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]]បច្ចុប្បន្នបានដាក់បន្ទុកបន្ថែមទៅលើដំណើរជំនួយគ្រោះមហន្តរាយនានានៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Myanmar at a glance: Embroiled in civil war, now facing more devastation after powerful earthquake |url=https://apnews.com/article/myanmar-earthquake-civil-war-junta-thailand-cbf36685881ea890202256d4607a02ed |access-date=2025-03-29 |website=AP News }}</ref> ==រញ្ជួយដី== គ្រោះរញ្ជួយដីនេះបានផ្ទុះឡើងនៅវេលាម៉ោង ១២ៈ៥០ ម៉ោងនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ដោយចំណុចរញ្ជួយមាននៅតំបន់ជុំវិញទីក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ]]នៅត្រង់ព្រំដែន[[តំបន់សាហ្គាំង]]–[[តំបន់ម៉ាន់ដាឡាយ|ម៉ាន់ដាឡាយ]]។ បើយោងទៅតាម[[ភ្ញាក់ងារស្ទាបស្ទង់ភូគព្ភសាស្ត្រសហរដ្ឋអាមេរិក]] (USGS) កម្លាំងវាមានរហូតដល់ទៅ ៧.៧ វិចទ៍រ ខណៈ[[នាយកដ្ឋានឧតុនិយមថៃ]]បានកំណត់វានៅកម្រិត ៨.២ វិចទ័រ។<ref>{{Cite news |title=Massive Bangkok Quake Leaves City Reeling, Building Crumbles |url=https://www.bernama.com/en/news.php/world/news.php?id=2407287 |date=28 March 2025 |access-date=29 March 2025 |agency=Bernama |lang=en}}</ref> ចំណែកឯ[[វិទ្យាស្ថានរូបវិទ្យាផែនដីសកលនៅប៉ារីស]]វិញបានកំណត់កម្លាំងរញ្ជួយដីនេះនៅ ៧.៩ វិចទ័រ។<ref>{{cite web |title=MYANMAR 2025/03/28 06:20:54 UTC, Mw=7.9 |url=http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us7000pn9s |website=GEOSCOPE Observatory |publisher=Institut de Physique du Globe de Paris |access-date=29 March 2025 |date=29 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328114700/http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us7000pn9s |archive-date=28 មីនា 2025 |url-status=dead}}</ref> វាជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ធំបំផុតនៅមីយ៉ាន់ម៉ាចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីភូមាឆ្នាំ១៩១២]] (ដែលមានកម្លាំង ៧.៩ វិចទ័រ)។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) မြန်မာတွင် နှစ်ပေါင်း ၁၀၀ ကျော်အတွင်း အပြင်းထန်ဆုံးငလျင် စစ်ကိုင်းကိုဗဟိုပြု လှုပ်ရှား |trans-title=Myanmar's strongest earthquake in over 100 years hits Sagaing |url=https://bur.mizzima.com/2025/03/28/50907 |access-date=29 March 2025 |work=Mizzima News |date=28 March 2025}}</ref>​ មូលហេតុនៃការរញ្ជួយនេះគឺត្រូវបានគេកំណត់ថាបណ្ដាលមកពីសម្រុតដីកន្ត្រាក់គ្នាជាមួយសម្រុតសាហ្គាំងនៅជម្រៅ ១០ គម ក្រោមដី។ បើយោងតាមម៉ូឌែលសម្រុតកំណត់ដែលបញ្ចេញដោយ USGS បានបង្ហាញថា ទម្លុះសម្រុតរញ្ជួយដីនេះបានប្រេះអន្លាយរហូតដល់ទៅ ៣៥០ គម សរុបនៅក្នុងជម្រៅ ១០ គម ចាប់ពីក្រុង[[ថាបិជីន]]នៅម៉ាន់ដាឡាយរហូតដល់រដ្ឋធានី[[ណៃពិដោ]]ដោយប្រមាណ ១០០ គម ពីចំណុចរញ្ជួយទៅភាគខាងជើង និង​ ២៥០​ គម ទៅភាគខាងត្បូង។​ គ្រោះរញ្ជួយដីមួយនេះបានបង្កើតឧបទ្ទវហេតុរញ្ជួយតូចៗប្រមាណជាង ៧០ ករណីបន្ថែមទៀត<ref>{{cite news |title=77 mild aftershocks reported in Myanmar following massive quake |date=28 March 2025 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40048017 |work=Nation Thailand}}</ref><ref name="CNN Live">{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Myanmar earthquake death toll soars past 1,000 as Thailand scrambles to rescue trapped Bangkok workers |url=https://www.cnn.com/world/live-news/myanmar-thailand-earthquake-03-29-25-intl-hnk/index.html |access-date=March 29, 2025 |publisher=CNN }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមនោះ រញ្ជួយដ៏ខ្លាំងជាងគេមានកម្លាំងប្រមាណ ៦.៧ វិចទ័រដែលបានកើតឡើងប្រមាណ ១២​ នាទីក្រោយរញ្ជួយធំដំបូង។ ==ផលប៉ះពាល់== {|class="wikitable sortable plainrowheaders floatright" style="clear:right; margin-left:7px; margin-top:0; margin-right:0; margin-bottom:3px; font-size:90%;" |+វិនាសកម្មតាមប្រទេស ! scope="col"|ប្រទេស ! scope="col"|ករណីស្លាប់ ! scope="col"|ករណីរបួស ! scope="col"|ករណីបាត់ខ្លួន |- !scope="row"|{{flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}} |ប្រ. ៥,៣៥២ |ប្រ. ១១,៣៦៦ |ប្រ. ៥៣៨ |- !scope="row"|{{flag|ថៃ}} |៦៩ |៣៤ |៣២ |- !scope="row"|{{flag|វៀតណាម}} |១ |០ |០ |- !scope="row"|{{flag|ចិន}} |០ |២ |០ |- !'''សរុប''' |ប្រ. '''៥,៤២២''' |ប្រ. '''១១,៤០២''' |ប្រ. '''៥៧០''' |- |} ===នៅមីយ៉ាន់ម៉ា=== [[File:2025 Myanmar earthquake damage in Mandalay.png|thumb|ស្ថានការណ៍នៃសណ្ឋាគារមូយកន្លែងនៅម៉ាន់ដាឡាយ]] សារព័ត៌មានក្នុងស្រុកគឺមីហ្ស៊ីម៉ាបានរាយការណ៍ពីទិន្នន័យអ្នកបាត់បង់ជីវិតថាមានជាង ៤,៣៩០ នាក់ ខណៈអ្នករងរបួសមានប្រមាណ ៣,៥០០​ នាក់។<ref name="4398d">{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများအပါအဝင် ဒေသအချို့ အချိန်အခါမဟုတ် မိုးရွာနိုင်|url=https://bur.mizzima.com/2025/04/02/51951|access-date=4 April 2025|work=Mizzima|date=2 April 2025}}</ref> បើយោងទៅតាមទិន្នន័យដែលចងក្រងឡើងដោយអង្គការ[[សំឡេងប្រជាធិបតេយ្យភូមា]]បានបញ្ជាក់ថាមនុស្សយ៉ាងតិច ៣,៨៤០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="dvb3034">{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) အာဏာသိမ်းစစ်တပ်က လူအင်အားထုတ်နုတ်ပြီး ငလျင်ဘေး ကူညီကယ်ဆယ်ရေး မလုပ်နိုင်|date=31 March 2025|url=https://burmese.dvb.no/post/697973|work=Democratic Voice of Burma}}</ref> មនុស្សស្លាប់ភាគច្រើនស្ថិតនៅតំបន់រដ្ឋបាលម៉ាន់ដាឡាយ ណៃពិដោ សាហ្គាំង សាន ពគោ និងកាយីន។ ប្រភពដដែរក៏បានរាយការណ៍ដែរថាមានមនុស្សប្រមាណ ៧០០ នាក់បានកំពុងបាត់ខ្លួន និងចំនួន​ ៤,៧២០ នាក់បានរងរបួស។<ref name="dvb3034"/> [[រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមីយ៉ាន់ម៉ា]]បានរាយការណ៍ថាចំនួនមនុស្សស្លាប់មានរហូតដល់ទៅជាង ២,៤០០ នាក់<ref name="nug1600">{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ကြောင့် ၁၆၀၀ ကျော် သေဆုံး၊ ၁၄၀၀ နီးပါး ပျောက်ဆုံးနေကြောင်း NUG ထုတ်ပြန်|url=https://www.rfa.org/burmese/news/earthquake-myanmar-casualities-03302025070912.html|access-date=31 March 2025|work=Radio Free Asia Burmese|date=29 March 2025}}</ref> ខណៈរបបយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាវិញបានថ្លែងថាមានមនុស្សស្លាប់ជាង ៣,០០០ នាក់ ហើយ ៣៥០ នាក់កំពុងបានបាត់ខ្លួន និង ៤,៥១០ នាក់បានរងរបួស។ ស្ថិតិនៃចំនួនអ្នកស្លាប់គឺគេកំពុងតែប្រមូលជាបន្តបន្ទាប់នៅឡើយ។<ref name="Phyoe1">{{cite news|last1=Phyoe|first1=Htet|last2=Phoonphongphiphat|first2=Apornrath|last3=Regalado|first3=Francesca|title=Myanmar quake death toll rises to 1,000 as first foreign aid arrives|url=https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/Myanmar-quake-death-toll-rises-to-1-000-as-first-foreign-aid-arrives|access-date=31 March 2025|work=Nikkei Asia|date=29 March 2025|archive-date=24 មេសា 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424143032/https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/Myanmar-quake-death-toll-rises-to-1-000-as-first-foreign-aid-arrives|url-status=dead}}</ref><ref name="1000D">{{cite news|title=Myanmar Quake Death Toll Passes 1,000: Junta|url=https://www.barrons.com/news/myanmar-quake-death-toll-passes-1-000-junta-e670e56a|access-date=31 March 2025|agency=Agence France-Presse|publisher=Barron's|date=29 March 2025}}</ref>​ រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជនភូមាជាង ៨ លាននាក់ត្រូវទទួលរងគ្រោះ និងកំពុងត្រូវការសង្គ្រោះបន្ទាន់។<ref>{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်အပြီး ဆောက်လုပ်ရေးသုံး ပစ္စည်းများနှင့် ဆေးဝါးများ စျေးခုန်တက်|url=https://bur.mizzima.com/2025/04/02/51932|date=3 April 2025|work=Mizzima News}}</ref> [[File:Collpased building in Naypyidaw, 2025 Earthquake.jpg|thumb|right|អគារមួយនៅរដ្ឋធានី[[ណៃពិដោ]]ដែលជាន់ខាងក្រោមត្រូវបាក់ស្រុតរលំទាំងស្រុង]] ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគមនាគមន៍ដូចជាប្រព័ន្ធទូរស័ព្ទ និងអ៊ីនធើណេតត្រូវបានផ្ដាច់នៅទូទាំងប្រទេស<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) မြန်မာနိုင်ငံမြို့ကြီးအချို့တွင် ပြင်းထန်ငလျင်လှုပ်ခတ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/62166/|work=Myanmar now|date=28 March 2025}}</ref> ខណៈចំនួនជនរងគ្រោះនៅតំបន់ជនបទនៅមិនទាន់បានកំណត់ច្បាស់លាស់នៅឡើយ។<ref name="rural">{{cite news|title=Myanmar rescuer says villages near Mandalay are suffering even more|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/news/live/c4gex01m7n5t?post=asset%3A14e1bb0d-cc5e-4874-a790-cc08122e314e#post|last=Volk|first=Kristina|date=29 March 2025}}</ref> យោងតាមប្រភពពីរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមីយ៉ាន់ម៉ាបានឱ្យដឹងថា ទីលំនៅប្រជាជនប្រមាណ ១៣,៤១១ បូករួមទាំងអគារសាសនាចំនួន ២៨០ ផ្លូវចំនួន ៤៣ ខ្សែ និងស្ពានជាច្រើនត្រូវទទួលរងការខូតខាត ឬបាក់រលំទាំងស្រុង។<ref>{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ကြောင့် သေဆုံးသူ ၁,၆၀၀ ကျော်နှင့် ဒဏ်ရာရသူ ၁,၅၀၀ ကျော်ရှိကြောင်း NUG ထုတ်ပြန်|language=my|url=https://burmese.dvb.no/post/697775|access-date=1 April 2025|work=Democratic Voice of Burma|date=29 March 2025}}</ref> អង្គការឥស្លាមសាសនាមីយ៉ាន់ម៉ារួមបានប៉ាន់ប្រមាណថាមនុស្សប្រហែល ២៥០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ហើយវិហារឥស្លាមចំនួន ៥០ ត្រូវដួលរលំក្នុងកំឡុងអធិដ្ឋានព្រះថ្ងៃសុក្រ។<ref name="mnmosque250">{{Cite news|date=30 March 2025|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ကြောင့် ဗလီ ၅၀ခန့် ပြိုကျပြီးနောက် လူရာချီသေဆုံး|url=https://myanmar-now.org/mm/news/62258/|access-date=1 April 2025|publisher=Myanmar Now|language=my}}</ref> របបយោធាបានថ្លែងថា វិហារព្រះពុទ្ធសាសនាចំនួន ៦៧០ និងវត្តអារាមចំនួន ២៩០ ត្រូវបានរងការខូចខាត។<ref>{{cite news|title=Myanmar quake struck mosques as minority Muslims gathered for Ramadan prayers|url=https://www.bangkokpost.com/world/2990624/quake-struck-as-worshippers-gathered-for-ramadan-prayers-in-myanmar|access-date=1 April 2025|work=Bangkok Post|date=29 March 2025}}</ref> ===នៅថៃ=== នៅប្រទេសថៃវិញ គ្រោះរញ្ជួយនេះបានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៦៩ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សចំនួន ៣២ នាក់ផ្សេងទៀតនៅរាជធានីបាងកក<ref>{{Cite web|url=https://mgronline.com/onlinesection/detail/9680000030705|title=ศูนย์เอราวัณรายงาน แผ่นดินไหวคร่าแล้ว 19 ชีวิต ตึก สตง.12 จุดอื่นๆ อีก 7|date=31 March 2025|website=ผู้จัดการ}}</ref><ref name="thai18">{{cite news|title=Local death count from Friday's tremor rises to 18|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2991241/local-death-count-from-fridays-tremor-rises-to-18|access-date=01 April 2025|work=Bangkok Post|date=30 March 2025}} <br />{{cite news|title=(ជាភាសាថៃ) อัปเดตผลกระทบจากแผ่นดินไหวกทม. บาดเจ็บ 33 ราย เสียชีวิต 18 ราย สูญหาย 78 ราย |url=https://www.hfocus.org/content/2025/03/33603|access-date=01 April 2025|work=Hfocus.org|date=30 March 2025}}</ref> និងរបួសម្នាក់នៅ[[ខេត្តនន្ទបុរី]]។<ref name="DDPM 30 Mar ">{{cite news|title=(ជាភាសាថៃ) บกปภ.ช. อัปเดตความคืบหน้าการให้ความช่วยเหลือกรณีแผ่นดินไหว เร่งสำรวจความเสียหาย และผลกระทบเพื่อให้การช่วยเหลือตามสิทธิอย่างเป็นธรรมและทั่วถึง​ |url=https://thainews.prd.go.th/thainews/news/view/1017220/?bid=1|access-date=01 April 2025|work=NBT Connext}}</ref> ករណីស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនភាគច្រើនកើតឡើងនៅក្នុងឧបទ្ទវហេតុដួលរលំអគារកំពុងសាងសង់មួយកន្លែងក្នុងអំឡុងពេលរញ្ជួយ។ ឥទ្ធិពលរញ្ជួយដីនេះបានរង្គោះរង្គើខេត្តចំនួន ៦៣ ក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ៧៧ នៃប្រទេសថៃ (រួមទាំងរាជធានីបាងកក) ដោយបង្កការខូចខាតនៅក្នុងខេត្តចំនួន ១៨ ដែលភាគច្រើនស្ថិតនៅភាគខាងជើង និងជុំវិញបាងកក។<ref name="DDPM 30 Mar" /> អគារដែលបាក់រលំចុងមកក្រោមគឺត្រូវជាអគារការិយាល័យ ៣៣ ជាន់ដែលកំពុងសាងសង់ត្រៀមជាទីស្នាក់ការរបស់[[ការិយាល័យសវនកម្មថៃ]]នៅក្នុងសង្កាត់[[ចតុចក្រ]]។ ហេតុការណ៍រលំអគារមួយនេះបានបណ្ដាលឱ្យពលករកម្មករចំនួន ២៩ នាក់បាត់បង់ជីវិត និងរបួស ១៨ នាក់ (បញ្ជាក់រួចជាផ្លូវការ) ខណៈ ៧៨​ នាក់ទៀតនៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា។<ref name="thai18"/> ករណីមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៧ នាក់ និងរបួស ១៥ នាក់ផ្សេងទៀតគឺកើតឡើងនៅទីកន្លែងផ្សេងៗនៅក្នុងទីក្រុង។<ref name="thai18"/> ករណីមនុស្សស្លាប់ភ្លាមៗចំនួនពីរករណីដែលអាចមកពីការគាំងបេះដូងត្រូវបានគេថ្លែងរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅក្នុខេត្តនន្ទបុរី និង[[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ]]<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាថៃ) สลด! ผู้ป่วยโรคหัวใจวิ่งหนีแผ่นดินไหวลงจากคอนโด ช็อกเสียชีวิต |url=https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%A1/245739 |access-date=01 April 2025 |work=PPTVHD36 |date=28 March 2025 }}</ref><ref>{{cite news |title=(ជាភាសាថៃ) ลุง 65 ปี ช็อกแผ่นดินไหว เสียชีวิต |url=https://www.ch7.com/sports/793332 |access-date=01 April 2025 |work=Channel 7 |date=28 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328165917/https://www.ch7.com/sports/793332 |archive-date=28 មីនា 2025 |url-status=dead }}</ref> ប៉ុន្តែមិនទាន់មានការបញ្ជាក់ផ្លូវការច្បាស់លាស់អ្វីពីទំនាក់ទំនងនៃការស្លាប់ទៅនឹងគ្រោះរញ្ជួយដីនោះឡើយ។ [[File:People evacuated out of a mall in Bangkok due to earthquake 28-03-2025 ( img 2).jpg|thumb|left|មនុស្សម្នាប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅក្រៅអគារផ្សេងៗក្នុងសង្កាត់[[បាងកកណយ]]នៃរាជធានីបាងកក]] ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ លោក[[ភូមិធម្ម វិជាយជ័យ]]បានថ្លែងពីគ្រោះរញ្ជួយដីនេះថាជារឿងដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកនៅបាងកកក្នុងរយៈពេល ១០០ ឆ្នាំកន្លងមកនេះ។<ref>{{cite news|title=Dozens of workers trapped in collapsed Bangkok high-rise|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2989962/dozens-of-workers-trapped-in-collapsed-bangkok-high-rise|access-date=01 April 2025|work=Bangkok Post|date=28 March 2025}}</ref> វាបានធ្វើឱ្យអគារខ្ពស់ៗក្នុងទីក្រុងមានចលនាយោលចុះឡើង បង្កឱ្យមានការភ័យស្លន់ស្លោពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋដែលកំពុងមានវត្តមានក្នុងអគារទាំងនោះ នាំឱ្យពួកគេស្រវានាំគ្នារត់ចេញក្រៅទៅតាមដងផ្លូវ។ អគារភាគច្រើនបានជម្លៀសមនុស្សចេញក្រៅ ហើយទីកន្លែងសាធារណៈមួយចំនួនត្រូវបានបិទទ្វារ។ ប្រព័ន្ធខ្សែផ្លូវដែកទាំងអស់ត្រូវបានផ្អាក ហើយផ្លូវថ្នល់ខ្លះត្រូវបានបិទជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{cite news|last1=Kongkunakornkul|first1=Pasit|title=Fear, chaos as rare quake grinds Thailand's capital to a halt|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/after-quake-thailands-capital-grinds-halt-amid-fear-chaos-2025-03-28/|access-date=01 April 2025|agency=Reuters|date=28 March 2025}}</ref> ចរាចរណ៍ផ្លូវគោកត្រូវផ្អាកនៅកកស្ទះមួយកន្លែងរហូតចូលដល់ពេលយប់ល្ងាច។<ref name="Matichon traffic">{{Cite web|url=https://www.matichon.co.th/social/news_5114329|title=(ជាភាសាថៃ) กรุงเทพฯ สาหัส! ทุกเส้นรถติดหนัก รัชดาอัมพาต 3 ชม.ไม่ขยับ หลังปิด 'รถไฟฟ้าทุกสาย' |date=28 March 2025}}</ref> ===នៅទីតំបន់ផ្សេងៗ=== [[File:2025 Yunnan Province rooftop infinity pool collapse.png|thumb|រូបភាពពីកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពបង្ហាញពីរលកទឹកពីអាងហែលទឹកធ្លាក់ពីលើអគារមកលើមនុស្សនៅនឹងដី។]] នៅក្នុង[[ខេត្តយូណាន]]នៃប្រទេសចិន ឥទ្ធិពលរង្គើពីគ្រោះរញ្ជួយដីនៅមីយ៉ាន់ម៉ាបានអង្រួនខេត្តមួយនេះស្ទើរទាំងមូល។ មនុស្ស​ចំនួនពីរ​នាក់​បានទទួល​រង​របួស​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង​[[រួយលី]]ជាប់ព្រំដែនមីយ៉ាន់ម៉ា<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាចិន) 缅甸发生7.9级地震：云南多地有震感，瑞丽有房屋受损、人员受伤|url=https://baijiahao.baidu.com/s?id=1827820524446050871|access-date=02 April 2025|work=China National Radio}}</ref><ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាចិន) 云南瑞丽多处房屋倒塌2人受伤 民众亲述灾难来临一刻|url=https://std.stheadline.com/sc/realtime/article/2060777/%E5%8D%B3%E6%99%82-%E4%B8%AD%E5%9C%8B-%E7%B7%AC%E7%94%B8%E5%9C%B0%E9%9C%87%EF%B8%B1%E9%9B%B2%E5%8D%97%E7%91%9E%E9%BA%97%E5%A4%9A%E8%99%95%E6%88%BF%E5%B1%8B%E5%80%92%E5%A1%8C2%E4%BA%BA%E5%8F%97%E5%82%B7-%E6%B0%91%E7%9C%BE%E8%A6%AA%E8%BF%B0%E7%81%BD%E9%9B%A3%E4%BE%86%E8%87%A8%E4%B8%80%E5%88%BB-%E6%9C%89%E7%89%87|access-date=02 April 2025|work=Sing Tao Daily}}</ref> ខណៈមនុស្សប្រាំបួននាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរជួយសង្គ្រោះបន្ទាប់ពីជាប់ក្នុងជណ្ដើរយន្តប្រអប់។<ref name="xinhua">{{Cite web|title=Two people injured in China's Yunnan after Myanmar quake|url=https://english.news.cn/20250328/67387101a6b0456e8587c6d1928cc661/c.html|agency=Xinhua News Agency}}</ref> ទីលំនៅចំនួន ៨៤៧ នៅក្នុងក្រុងត្រូវរងការខូចខាតដែលប៉ះពាល់ដល់ប្រជាជនចំនួន ២,៨៤០ នាក់។<ref>{{cite news|title=More than 800 houses in southwest China damaged in Myanmar earthquake|url=https://english.news.cn/20250329/fc9292d4b7914c61889e437368e2078e/c.html|agency=Xinhua News Agency|date=29 March 2025|access-date=02 April 2025}}</ref> ខេត្តមួយចំនួននៅក្បែរៗនោះដូចជាខេត្ត[[គុយចូវ]] [[ក្វាងស៊ី]] និង[[ស៊ីឆ័ន]]ក៏ត្រូវរងឥទ្ធិពលរញ្ជួយខ្លះៗផងដែរ។<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាចិន) 突发！缅甸发生7.9级地震，云南、四川多地有震感|url=https://baijiahao.baidu.com/s?id=1827819490248140065&wfr=spider&for=pc|access-date=02 April 2025|work=鲁中晨报}}</ref> [[ក្រសួងការបរទេស (ចិន)|ក្រសួងការបរទេសចិន]]បានថ្លែងបញ្ជាក់ថា គ្មានប្រជាពលរដ្ឋចិនណាម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតពីគ្រោះរញ្ជួយដីនេះទេ។ វត្តមានរំជួលត្រូវបានគេកត់ត្រានៅក្នុងទីក្រុងហាណូយ និងព្រមទាំងទីក្រុងហូជីមិញនៃប្រទេសវៀតណាម<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=Powerful magnitude-7.7 earthquake in Myanmar sends tremors to Hanoi, Ho Chi Minh City|url=https://tuoitrenews.vn/news/society/20250328/powerful-77magnitude-earthquake-in-myanmar-sends-tremors-to-ho-chi-minh-city/85575.html|access-date=2 April 2025|work=Tuoi Tre News}}</ref> ក៏ដូចជាទីក្រុងវៀងច័ន្ទន៍នៃប្រទេសឡាវផងដែរ បង្កឱ្យមនុស្សម្នាជាច្រើននាក់ជម្លៀសរត់ចេញពីអគារផ្សេងៗនៅក្នុងទីក្រុងទាំងនោះ។<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=Tremors felt in Laos as 7.7-magnitude earthquake hits Myanmar|agency=Xinhua News Agency|url=https://english.news.cn/20250328/ef7090bc7a654cb6adfc86cf310d7c08/c.html|access-date=2 April 2025}}</ref> មនុស្សម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតពេលកំពុងរត់ចេញពីអគារនៅក្នុង[[សង្កាត់ ៨ (ទីក្រុងហូជីមិញ)|សង្កាត់ ៨]] នៃទីក្រុងហូជីមិញ។<ref name="hochiminhdeath">{{cite news |last=Mỹ Quỳnh |date=4 April 2025 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Sơ tán vì ảnh hưởng động đất ở Myanmar, một người ở TP.HCM tử vong |url=https://www.baogiaothong.vn/so-tan-vi-anh-huong-dong-dat-o-myanmar-mot-nguoi-o-tphcm-tu-vong-192250404182351442.htm |access-date=6 April 2025 |work=Báo Giao Thông }}</ref> នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា គេបានកត់សម្គាល់ថាមានរំជួលបន្តិចបន្តួចនៅក្នុង[[តំបន់រដ្ឋធានីជាតិ (ឥណ្ឌា)|តំបន់រដ្ឋធានីជាតិ]]ដេលី នាំឱ្យមនុស្សជាច្រើនរត់ចេញក្រៅពីអគារផ្ទះសម្បែងផ្សេងៗ។<ref>{{Cite web|date=28 March 2025|title=Earthquake of magnitude 7.2 on the Richter scale hits Myanmar, tremors felt in Delhi-NCR|url=https://www.financialexpress.com/world-news/earthquake-of-magnitude-7-2-on-the-richter-scale-hits-myanmar-as-per-national-center-for-seismology/3791287/|access-date=2 April 2025|website=The Financial Express}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|last=Thapa|first=Vaidika|title=7.7-Magnitude Earthquake Jolts Myanmar, Tremors Felt in Delhi-NCR|url=https://news24online.com/india/7-7-magnitude-earthquake-jolts-myanmar-tremors-felt-in-delhi-ncr/514293/|access-date=2 April 2025|website=News24}}</ref> នៅតាមបណ្ដារដ្ឋភាគឦសាន្ត ពិសេសក្នុងរដ្ឋ[[មេឃល័យ]]ដែលមានស្រុកមួយត្រូវរងនឹងការរញ្ជួយកម្រិតទាបកម្លាំងប្រមាណ ៤.០ វិចទ័រ។<ref>{{Cite web|date=28 March 2025|title=Myanmar earthquake aftershocks jolt several parts of India: 4.0 magnitude tremors felt in Meghalaya|url=https://www.businesstoday.in/india/story/myanmar-earthquake-aftershocks-jolt-several-parts-of-india-40-magnitude-tremors-felt-in-meghalaya-469791-2025-03-28|access-date=2 April 2025|website=Business Today}}</ref> ករណីរំជួលដីតូចៗត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅក្នុងរដ្ឋ[[អសម]] ពិសេសក្នុងទីក្រុង[[គវហត្ថី]]។<ref>{{cite web |title=Breaking: Another Earthquake Strikes The State, Epicentre at Myanmar |url=https://dy365.in/trending/breaking-another-earthquake-strikes-the-state-epicentre-at-myanmar-16143 |website=DY365 |publisher=DY365 |date=28 March 2025 |access-date=2 April 2025 |archivedate=5 មេសា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250405033937/https://dy365.in/trending/breaking-another-earthquake-strikes-the-state-epicentre-at-myanmar-16143 |url-status=dead }}</ref> ករណីរំជួលតូចៗក៏បានកើតមាននៅក្នុងតំបន់មួយចំនួនក្នុងប្រទេសបង់ក្លាដែសផងដែរដូចជានៅរដ្ឋធានីដាក្កា [[សិហ្លេត]] [[រាជស្យា]] [[ចិត្តាក្រម]]ជាដើម ដែលបង្កឱ្យកើតមានការភ័យខ្លាចរត់ចេញពីអគារផ្សេងៗ។<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាបេន្កាលី) দেশের বিভিন্ন স্থানে ভূমিকম্প অনুভূত, উৎপত্তিস্থল মিয়ানমারে মাত্রা ৭.৩|url=https://samakal.com/bangladesh/article/287753/%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A8-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA-%E0%A6%85%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%A4|work=Samakal}}</ref><ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=Earthquake shakes Dhaka, other parts of Bangladesh|url=https://www.thedailystar.net/environment/climate-crisis/natural-disaster/news/earthquake-shakes-dhaka-other-parts-bangladesh-3859451|work=The Daily Star}}</ref> ករណីរំជួលតូចៗដដែរក៏បានកើតមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ<ref>{{cite web|title=Cambodians concerned over proximity of Myanmar quake Pinang|url=https://www.khmertimeskh.com/501662238/cambodians-concerned-over-proximity-of-myanmar-quake/|website=Khmer Times|date=31 March 2025}}</ref> និងព្រមទាំងបណ្ដារដ្ឋភាគខាងជើងនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ីដូចជា [[ពីណាំង]] [[ឃេដាស]] និង[[ឃេឡានតាំន]]។<ref name="PSA_1">{{Cite news|date=28 March 2025|author1=Lo Tern Chern|title=Penangites shocked as Myanmar quake shakes high-rise buildings|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2025/03/28/penangites-shocked-as-myanmar-quake-shakes-high-rise-buildings|work=The Star|access-date=2​ April 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=(ជាភាសាម៉ាឡេ) Gegaran gempa bumi Myanmar turut dirasai di Kedah, Kelantan, Pulau Pinang|url=https://www.astroawani.com/berita-malaysia/gegaran-gempa-bumi-myanmar-turut-dirasai-di-kedah-kelantan-pulau-pinang-514391|website=Astro Awani|date=28 March 2025}}</ref> ==ក្រោយរញ្ជួយ== នៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់[[ការិយាល័យសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (OCHA) នៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា បានឱ្យដឹងថា ទីជម្រក ទឹកស្អាត និងថ្នាំពេទ្យកំពុងមានបរិមាណទាបនៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ បន្ថែមពីលើនេះ ដោយសារតែកង្វះទឹកស្អាត អង្គការសហប្រជាជាតិបានព្រមានអំពីលទ្ធភាពនៃការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺអាសន្នរោគនានាដែលអាចបង្កឡើងពីទឹកកខ្វក់។ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានថ្លែងថា មន្ទីរពេទ្យជាច្រើននៅក្នុងតំបន់បានកំពុងទទួលមើលថែព្យាបាលអ្នករបួសផ្សេងៗលើសពីចំណុះលទ្ធភាពដែលខ្លួនអាចទទួលយកបាន។ ផ្លូវថ្នល់ និងស្ពានដែលរងការខូចខាតទាំងឡាយបានក្លាយជាឧបសគ្គរារាំងដល់បេសកកម្មជួយសង្គ្រោះមួយចំនួនផងដែរ ដូចនឹងអ្វីដែល OCHA បានលើកឡើងថាខ្លួនត្រូវចំណាយពេល ១៣ ម៉ោងដើម្បីទៅដល់ទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយពីទីក្រុងយុាំងហ្គូន ដែលជាធម្មតាត្រូវការពេលធ្វើដំណើរតែ ៨ ម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news |title=Water and medicine in short supply after Myanmar earthquake: UN |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/water-and-medicine-in-short-supply-after-myanmar-earthquake-un |access-date=3 April 2025 |agency=Reuters|work=The Straits Times|date=1 April 2025}}</ref> ថ្វីបើរបបយោធាបានអំពាវនាវសុំជំនួយអន្តរជាតិក៏ពិតមែន តែអង្គការសិទ្ធិមនុស្សមួយចំនួនបាននិយាយថាជំនួយដែលសុំនោះគឺមានការបែងចែក ពោលគឺមានកំណត់។ ក្រុមអង្គការមួយចំនួនបានរាយការណ៍ថា អាជ្ញាធរយោធាភូមាបានប្រើលេសដោះសារពីបញ្ហាដំណឹកបញ្ជូនភស្តុភារព្រោះតែពួកគេមិនចង់ឱ្យនរណាបោះជំហានចូលក្នុងតំបន់ហាមឃាត់របស់ពួកគេ។ សម្បីតែ[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]ក៏បានចែករំលែកនូវមតិដូចគ្នានេះដែរ។<ref name="Hogan1">{{cite news |last1=Hogan |first1=Libby |title=Aid agencies struggling to reach most in need after Myanmar earthquake |url=https://www.abc.net.au/news/2025-04-01/aid-agencies-struggling-to-reach-most-in-need-myanmar-earthquake/105115382 |access-date=3 April 2025 |publisher=ABC News|location=Australia |date=1 April 2025}}</ref> ប្រជាជនរស់នៅក្នុងទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយជាច្រើនបានចេញមកដេកនៅទីសាធារណៈនៅយប់នៃថ្ងៃរញ្ជួយដីនោះក៏ព្រោះតែនៅមានវត្តមាននៃរំជួលតូចៗក្រោយរញ្ជួយដីធំនៅឡើយ។<ref>{{cite news |last1=Nwe |first1=Maung Khat |title=(ជាភាសាភូមា) နောက်ဆက်တွဲငလျင်ငယ်များကြောင့် မန္တလေးမြို့ခံအများစု လမ်းပေါ်ထွက်အိပ် |url=https://bur.mizzima.com/2025/03/29/51046 |access-date=3 April 2025 |work=Mizzima |date=28 March 2025 }}</ref> ដោយសារតែចំនួនឧបករណ៍បច្ចេកទេសជួយសង្គ្រោះមានកំណត់ ប្រជាជនម៉ាន់ដាឡាយខ្លះបានចុះធ្វើសកម្មភាពជួយសង្គ្រោះដោយខ្លួនពួកគេផ្ទាល់។ គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា នាយកដ្ឋានពន្លត់អគ្គីភ័យមីយ៉ាន់ម៉ាបាននិយាយថា ខ្លួនបានជួយសង្គ្រោះមនុស្សចំនួន ៤០៣ នាក់ និងបានរកឃើញសាកសពចំនួន ២៥៩ នាក់នៅក្នុងទីក្រុង។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា)​ မန္တလေးမှာ ၄၀၃ ဦး ကယ်ထုတ်နိုင်ပြီ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c99pv4g39j0t |access-date=4 April 2025 |publisher=BBC News |date=1 April 2025}}</ref> [[កងកម្លាំងការពារប្រជាជន (មីយ៉ាន់ម៉ា)|កងកម្លាំងការពារប្រជាជន]]របស់រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមីយ៉ាន់ម៉ាបានថ្លែងថាពួកត្រៀមអំពាវនាវឱ្យមានបទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្នចំនួនពីរសប្តាហ៍ចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា។<ref>{{cite news|title=Myanmar anti-coup fighters call partial ceasefire for quake relief|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/myanmar-earthquake-anti-coup-fighters-call-partial-ceasefire-5032971|access-date=4 April 2025|agency=Agence France-Presse|publisher=Channel NewsAsia|date=30 March 2025|archive-date=3 មេសា 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403033226/https://www.channelnewsasia.com/asia/myanmar-earthquake-anti-coup-fighters-call-partial-ceasefire-5032971|url-status=dead}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី របបយោធាភូមានៅតែបន្តយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃសាហ្គាំង និងរដ្ឋរ៉ាគីន ដែលនាំឱ្យខូចខាតផ្ទះសម្បែង និងមន្ទីរពេទ្យក្នុងតំបន់នោះ។<ref>{{cite news|url=https://yktnews.com/2025/03/209498/|title=(ជាភាសាភូមា) NUG က ငလျင်ဒဏ်ကယ်ဆယ်ရေးအတွက် နှစ်ပတ် အပစ်ရပ်ထားသော်လည်း ပေါက်မြို့နယ်အတွင်းတွင် စစ်တပ်က စစ်ရဟတ်ယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကျဲပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်|date=30 March 2025|access-date=3 មេសា 2025|archive-date=8 ធ្នូ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208183946/https://yktnews.com/2025/03/209498/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា)​ အရပ်သားကျေးရွာများကို စစ်ကောင်စီက ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်နေ၍ ကျောက်ဖြူရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းကို AA ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67eb6cb2b2eb64034577f9d6 |work=Narinjara}}</ref><ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) ပုဏ္ဏားကျွန်းဆေးရုံကို စစ်ကောင်စီက အတွဲလိုက်ဒုံးဖြင့် ပစ်ခတ်၍ အဆောင်အချို့ ပျက်စီး |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67e64193b2eb6403451ac0a3 |work=Narinjara}}</ref> នៅទីក្រុងបាងកក ជំនួញនៅក្នុង[[ផ្សារ​មូលបត្រថៃ|ទីផ្សារហ៊ុនថៃ]]ត្រូវបានផ្អាកដំណើរការជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{cite news|last1=Taha|first1=Rana|title=Powerful earthquake hits Myanmar, felt in Bangkok|url=https://www.dw.com/en/powerful-earthquake-hits-myanmar-felt-in-bangkok/a-72065550|access-date=3 April 2025|work=DW News|date=28 March 2025}}</ref> ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុថៃវិញមិនបានរាយការណ៍អ្វីពីការខាតបង់ធំណាមួយលើសេដ្ឋកិច្ច ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសារពើពន្ធ ឬប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុនោះទេ។ អាជ្ញាធរគ្រប់គ្រងផ្លូវអាកាសថៃបានដាក់ចេញនូវ​បញ្ជា​ហាមដំណើរ​ហោះ​ហើរនៅ​ទូទាំង​ប្រទេសចំពោះ​គ្រប់​ព្រលាន​យន្តហោះ<ref>{{cite news|title=Earthquake in Myanmar felt in Thailand|url=https://www.nationthailand.com/news/general/40047983|access-date=3 April 2025|work=The Nation|date=28 March 2025}}</ref> ខណៈសេវាកម្មរផ្លូវដែករវាងទីក្រុងបាងកក និងតំបន់ភាគខាងជើងនិងភាគឦសានប្រទេសថៃក៏ត្រូវបានផ្អាកដូចគ្នា តែត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញក្នុងរយៈពេលពីរបីថ្ងៃក្រោយ។<ref>{{Cite web|date=29 March 2025|title=(ជាភាសាថៃ) อัปเดตเช้านี้ รถไฟฟ้า BTS-MRT กลับมาเปิดให้บริการ หลังเกิดเหตุ "แผ่นดินไหว"|url=https://www.thairath.co.th/news/society/2849910|access-date=3 April 2025|website=Thai Rath}}</ref><ref>{{Cite web|date=30 March 2025|title=(ជាភាសាថៃ) รถไฟฟ้า "สายสีเหลือง" เตรียมเปิดให้บริการเที่ยงวันนี้ ส่วน "สายสีชมพู" ยังปิด|url=https://www.thairath.co.th/news/society/2850090|access-date=4 April 2025|website=Thai Rath}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ករណីរញ្ជួយដីកម្រិត ៤.១ វិចទ័រមួយទៀតបានបង្កឱ្យអគារមួយចំនួនបន្ថែមដួលរលំ ឬរងការខូចខាតនៅក្នុងទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយ។<ref>{{Cite web |title=M 4.1 – 4&nbsp;km NE of Sagaing, Burma (Myanmar) 2025 |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000pp3w/executive |date=2025-03-31}}</ref><ref>{{cite news|url=https://myanmar-now.org/mm/news/62502/|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ဘေး ၄ ရက်ကျော်ကြာ ပိတ်မိ ပျောက်ဆုံးနေသူများအတွက် ပိုမိုစိုးရိမ်လာရ|publisher=Myanmar Now|date=1 April 2025|access-date=3 April 2025}}</ref> ==ជំនួយមនុស្សធម៌== [[File:IAF NDRF Myanmar Earthquake.jpg|ជំនួយមនុស្សធម៌ពី[[កងកម្លាំងជើងអាកាសឥណ្ឌា]]រួមមានក្រុមស្ម័គ្រចិត្ត និងឧបករណ៍សង្គ្រោះរុករក|thumbnail|250x250px]] ===អង្គការអន្តរជាតិ=== បណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនបានប្តេជ្ញាជួយគាំទ្រក្នុងទម្រង់ជាជំនួយមនុស្សធម៌។ ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានទទួលយកជំនួយពីប្រទេសឥណ្ឌា និង[[មជ្ឈមណ្ឌលអាស៊ានដើម្បីសម្របសម្រួលជំនួយមនុស្សធម៌]] ខណៈដែល[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានថ្លែងថាខ្លួននឹងផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះបន្ទាន់ក្នុងចំនួនទឹកប្រាក់ ៥ លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="jpt2">{{cite news|title=Myanmar quake death toll expected to rise as junta seeks aid|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/03/29/asia-pacific/myanmar-earthquake-junta-aid/|access-date=3 April 2025|publisher=Bloomberg News, Reuters|date=29 March 2025}}</ref> [[ធម្មនុញ្ញអវកាសអន្តរជាតិ និងគ្រោះមហន្តរាយចម្បង]]ត្រូវបានបើកឱ្យសកម្មឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលផ្កាយរណបអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNOSAT) ក្រោមឱវាទរបស់[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីសម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]] (OCHA) នៅវេលាម៉ោង ១០:២១ ជាម៉ោងសកលក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ពោលវាបានផ្តល់នូវរូបភាពពីផ្កាយរណបយ៉ាងទូលំទូលាយដើម្បីជ្រោមជ្រែងសម្រួលដល់ប្រតិបត្តិការរុករកនានា។<ref>{{Cite web|url=https://disasterscharter.org/activations/earthquake-in-thailand-activation-957-|title=Earthquake in Thailand – Charter Activations|website=The International Charter: Space And Major Disasters}}</ref> [[សហព័ន្ធអន្តរជាតិសង្គមកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហម]]បានបើកការអំពាវនាវជាបន្ទាន់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា សុំជំនួយជាទឹកប្រាក់ជាង ១០០ លានដុល្លារអាមេរិកដើម្បីជួយជនរងគ្រោះពីគ្រោះរញ្ជួយដី។.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250331-rescue-hopes-fading-three-days-after-deadly-myanmar-quake|title=Rescue hopes fading three days after deadly Myanmar quake|publisher=France 24|date=31 March 2025}}</ref> == ឯកសារយោង== {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះរញ្ជួយដីនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះរញ្ជួយដីនៅថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះមហន្តរាយនៅអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] fb1usf57f6ii6orng9xymczy4exowsm 0 53857 342368 336909 2026-11-01T20:56:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342368 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន កន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រ | name = ពេត្រា | image = {{multiple image|perrow = 2/1/3|border = infobox|total_width = 290 |image1 = Al_Deir_Petra.JPG |caption1 = [[អាដ ដេយ៍]] (អារាម) |image2 = Petra - 286630893.jpg |caption2 = [[សាលមហោស្រពពេត្រា]] |image3 = treasury petra crop.jpeg |caption3 = [[អាល់-ខាសណេ]] (រតនាគារ) |image4 = Jordan-18C-108.jpg |caption4 = [[កាស្សេ អាល់-ប៊ីន]] ប្រាសាទ |image5 = Urn Tomb, Petra 01.jpg |caption5 = ចេតិយក្អម |image6 = 31 Petra Monastery Trail - Magnificent Views in Petra - panoramio.jpg |caption6 = [[មហាប្រាសាទ (ពេត្រា) | មហាប្រាសាទ]] }} | location = [[ខេត្តម៉ាអាន]], [[ហ្ស៊កដានី]] | coordinates = {{coord|30|19|43|N|35|26|31|E|region:JO-MN_type:landmark|display=inline}} | map_relief = 1 | built = ប្រហែលជាដើមសតវត្សរ៍ទី ៥ មុនគ.ស.<ref>Browning, Iain (1973, 1982), ''Petra'', Chatto & Windus, London, p. 15, {{ISBN|0-7011-2622-1}}</ref> | elevation = {{convert|810|m|abbr=on|0}} | beginning_label = | beginning_date = | architect = | architecture = | area = {{convert|264|km2|sqmi|abbr=on}}<ref>{{cite web|title=Management of Petra|url=http://petranationaltrust.org/UI/ShowContent.aspx?ContentId=207|publisher=Petra National Trust|access-date=14 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419110653/http://petranationaltrust.org/UI/ShowContent.aspx?ContentId=207|archive-date=19 April 2015|url-status=dead|archivedate=19 មេសា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419110653/http://petranationaltrust.org/UI/ShowContent.aspx?ContentId=207}}</ref> | visitors_num = ១,១៣៥,៣០០ នាក់ | visitors_year = ២០១៩ | governing_body = អាជ្ញាធរតំបន់ពេត្រា | native_name = 𐢛𐢚𐢓𐢈 }}'''ពេត្រា''' ដើមឡើយត្រូវបានគេស្គាល់ដោយប្រជាជនរបស់ខ្លួនថា '''រ៉ាក់មូ''' គឺជាទីក្រុងបុរាណ និងជាទីតាំងបុរាណវិទ្យានៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[ហ្សកដានី|ហ្ស៊កដានី]]។ ល្បីល្បាញដោយសារស្ថាបត្យកម្មដាប់លើថ្ម និងប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក ពេត្រាក៏ត្រូវបានគេហៅថា "ក្រុងផ្កាកុលាប" ដោយសារតែពណ៌នៃថ្មភក់ដែលវាត្រូវបានដាប់។ ទីក្រុងនេះគឺជាអច្ឆរិយៈថ្មីទាំង៧ របស់ពិភពលោក និងជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ តំបន់ជុំវិញក្រុងពេត្រា ត្រូវបានមនុស្សរស់នៅតាំងពីឆ្នាំ ៧០០០&nbsp;មុនគ.ស <ref name="PNF">{{Cite web |title=A Short History |url=http://www.petranationalfoundation.org/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204141534/http://www.petranationalfoundation.org/history.html |archive-date=4 December 2017 |access-date=13 February 2014 |publisher=Petra National Foundation |archivedate=4 ធ្នូ 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171204141534/http://www.petranationalfoundation.org/history.html }}</ref> ហើយត្រូវបានតាំងទីលំនៅដោយពួក[[ណាបាតៀនស៍]] ដែលជាជនជាតិ[[អារ៉ាប់]] ដែលពនេចរ នៅក្នុងសតវត្សទី៤ មុនគ.ស។ ក្រោយមក ពេត្រាបានក្លាយជារាជធានីនៃ[[នគរណាបាតៀនស៍]] នៅក្នុងសតវត្សទី២ មុនគ.ស។ <ref name="PNF" /> <ref name="NGlost">{{Cite news|last=Mati Milstein|title=Petra. The "Lost City" still has secrets to reveal: Thousands of years ago, the now-abandoned city of Petra was thriving.|work=National Geographic|url=https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/|url-status=dead|access-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220003644/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/|archive-date=20 December 2019}}</ref> ពួកណាបាតៀនស៍បានវិនិយោគលើទីតាំងជិតរបស់ពេត្រាទៅនឹង[[ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មគ្រឿងក្រអូប]] ដោយបង្កើតវាជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់ដ៏សំខាន់ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេទទួលបានប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើន។ <ref name="PNF" /> <ref>{{Cite book|title=The Nabatean Synthesis of Avraham Negev: A Critical Appraisal|year=1996|isbn=9781575060125|url=https://books.google.com/books?id=2PWC98JLn7QC&pg=PA56|page=56|archive-date=14 June 2020}}</ref> ពួកណាបាតៀនស៍អាចរស់រានមានជីវិតពីវាលខ្សាច់បាន ដោយសារតែ [[ការប្រមូលផលទឹកភ្លៀង|ការប្រមូលទឹកភ្លៀង]] ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព និង [[កសិកម្មវាលខ្សាច់|ការធ្វើស្រែចម្ការនៅវាលខ្សាច់]] ។ ទីក្រុងពេត្រាបានរីកចម្រើននៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១ នៃគ.ស នៅពេលដែលរចនាសម្ព័ន្ធ[[អាល់ ខាសណេ]]របស់វា ដែលអាចជា[[ផ្នូរ]]របស់ស្តេចណាបាតៀនស៍ [[អារីតាសទី ៤ ភីឡូប៉ាទ្រីស|អារីតាសទី៦]] ត្រូវបានសាងសង់ ហើយចំនួនប្រជាជនរបស់ក្រុងបានកើនឡើងដល់កម្រិតប្រហែល ២០,០០០ នាក់។ <ref>{{Cite web |date=2 January 2016 |title=Petra Lost and Found |url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408210210/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |archive-date=8 April 2018 |access-date=8 April 2018 |website=National Geographic |archivedate=8 មេសា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180408210210/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ }}</ref> ទីក្រុងណាបាតៀនស៍បានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់រ៉ូមនៅឆ្នាំ ១០៦ នៃគ.ស ដែលបានបញ្ចូល និងប្តូរឈ្មោះវាថា [[អារ៉ាប៊ី ពេត្រាអា]] ។ <ref>{{Cite web |date=2018-02-09 |title=Petra lost and found |url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194914/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |archive-date=August 6, 2020 |access-date=2021-01-15 |website=History Magazine |language=en |archivedate=2020-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806194914/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ }}</ref> សារៈសំខាន់របស់ទីក្រុងពេត្រាបានធ្លាក់ចុះ នៅពេលដែលផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្របានលេចចេញឡើង ហើយបន្ទាប់ពី[[ការរញ្ជួយដីកាលីឡេឆ្នាំ ៣៦៣|ការរញ្ជួយដីនៅឆ្នាំ៣៦៣]] បានបំផ្លាញរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន។ នៅក្នុង [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|សម័យប៊ីហ្សីនទីន]] ព្រះវិហារគ្រិស្តសាសនាជាច្រើនត្រូវបានសាងសង់ ប៉ុន្តែទីក្រុងនេះបានបន្តធ្លាក់ចុះ ហើយនៅដើមសម័យអ៊ីស្លាម វាត្រូវបានគេបោះបង់ចោលលើកលែងតែអ្នកពនេចរមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ។ វានៅតែមិនស្គាល់ចំពោះពិភពលោកខាងលិចរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨១២ នៅពេលដែលអ្នកធ្វើដំណើរជនជាតិស្វីស [[យ៉ូហាន លុដវីគ ប៊ើកហាដ]] បានរកឃើញវាឡើងវិញ។ <ref>{{Cite news|last=Glueck|first=Grace|date=17 October 2003|title=ART REVIEW; Rose-Red City Carved From the Rock|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html|url-status=live|access-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228165453/http://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html|archive-date=28 December 2017}}</ref> អង្គការយូណេស្កូបានពិពណ៌នាទីក្រុងពេត្រាថាជា "សម្បត្តិវប្បធម៌ដ៏មានតម្លៃបំផុតមួយរបស់បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់មនុស្សជាតិ"។ <ref>{{Cite web |title=UNESCO advisory body evaluation |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113042025/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |archive-date=2012-01-13 |access-date=2011-12-05}}</ref> ទីក្រុងពេត្រាគឺជានិមិត្តរូបនៃប្រទេសហ្ស៊កដានី ក៏ដូចជាជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដែលមានអ្នកទស្សនាច្រើនបំផុតរបស់ប្រទេសហ្ស៊កដានី។ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរឈានដល់ជិតមួយលាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite web |date=2 January 2023 |title=Petra welcomed 905,000 visitors in 2022 |url=https://www.jordantimes.com/news/local/petra-welcomed-905000-visitors-2022-%E2%80%94-pdtra |access-date=3 January 2023 |website=The Jordan Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103185040/https://jordantimes.com/news/local/petra-welcomed-905000-visitors-2022-%E2%80%94-pdtra |archive-date=3 មករា 2023 |url-status=dead}}</ref> == ឯកសារយោង == ittdmfyvax00kvsac348ajow2sc4ih3 0 54170 342384 338564 2026-11-02T01:14:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342384 wikitext text/x-wiki '''Ulrich Donovan Ewolo''' (កើតថ្ងៃទី ១៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៩៦) គឺជាកីឡាករ [[បាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិកាមេរូន ដែលបច្ចុប្បន្នលេងជា ខ្សែប្រយុទ្ធ ឲ្យ [[វិសាខា F.C.|ក្លឹប វិសាខា F.C.]] ។ <ref>{{Cite web |title=Showkat Tahir |url=https://www.northcarolinafc.com/news_article/show/888445 |access-date=2026-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622095132/https://www.northcarolinafc.com/news_article/show/888445 |archive-date=2021-06-22 |url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០២៤ សមាគមបាល់ទាត់ចិនបានប្រកាសថា អ៊ីវ៉ូឡូ ត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យធ្វើសកម្មភាពទាក់ទងនឹងបាល់ទាត់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំ ពីបទពាក់ព័ន្ធនឹង ការកំណត់លទ្ធផលប្រកួត ។ <ref>{{Cite web |date=10 September 2024 |title=中国足球协会关于对有关涉案人员行业处罚情况的通报 |url=https://www.thecfa.cn/cftz/20240910/35031.html |access-date=10 September 2024 |publisher=Chinese Football Association |language=zh}}</ref> <ref>{{Cite web |date=10 September 2024 |title=金敬道、顾超等43人被终身禁足！中国足协公布禁足大名单 |url=https://dongqiudi.com/article/4530429.html |access-date=10 September 2024 |publisher=Dongqiudi |language=zh}}</ref> 3v5etjgo4nim3mmbp32epxswl0dbv52 0 54275 342358 338853 2026-11-01T19:42:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342358 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ គូឈីង''' សុីធី ដែលត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងសាមញ្ញថា '''ទីក្រុងគូឈីង''' គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុងគូឈីង [[សារ៉ាវ៉ាក់|ខេត្តសារ៉ាវ៉ាក់]] [[ម៉ាឡេស៊ី|ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] ដែលបច្ចុប្បន្នលេងនៅក្នុង លីគកំពូលម៉ាឡេស៊ី ។ វាគឺជាក្លឹបក្មេងជាងគេបំផុតដែលបានចូលរួមក្នុងកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃ ប្រព័ន្ធលីគបាល់ទាត់ម៉ាឡេស៊ី ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ ២០១៥។ <ref>{{Cite web |date=2 January 2017 |title=Kuching Joins Liga FAM |url=https://sarawakcrocs.com/kuching-fa-joins-liga-fam/ |website=SarawakCrocs.com – Sarawak's No.1 Football Site |access-date=12 សីហា 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422063545/https://sarawakcrocs.com/kuching-fa-joins-liga-fam/ |archive-date=22 មេសា 2023 |url-status=dead}}</ref> វាគឺជាក្លឹបបាល់ទាត់អាជីពទីបីដែលមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងរដ្ឋ Sarawak បន្ទាប់ពីអតីតក្លឹបបាល់ទាត់រដ្ឋ Sarawak FA និងក្លឹបមួយផ្សេងទៀតដែលបិទទ្វារគឺ Sarawak United ។ jcjmmssh1g3g0ajstabmltw0r9uswvv 0 54282 342407 339627 2026-11-02T05:57:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342407 wikitext text/x-wiki '''ក្លឹបបាល់ទាត់ សេឡាំងង័រ''' ( [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] ៖ ''Kelab Bola Sepak Selangor'' ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពដែលមានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុង Shah Alam ទីក្រុង Selangor ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។ ដោយ​ចូលរួម​ប្រកួត​ក្នុង ​លីគ​កំពូល​ម៉ាឡេស៊ី ដែល​ជា​លីគ​កំពូល​របស់ ​ម៉ាឡេស៊ី ក្លឹប​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ថា​ជា​ក្រុម​ដ៏​ល្បីល្បាញ និង​ជោគជ័យ​បំផុត​មួយ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​បាល់ទាត់​ម៉ាឡេស៊ី។ ដោយមានរហស្សនាមថា ''The Red Giants'' ក្រុម Selangor ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ ១៩២១ ក្រោមឈ្មោះថា Football Association of Selangor (FAS)។ នៅឆ្នាំ ២០២០ ក្លឹបនេះបានធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មជាផ្លូវការ ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជាក្លឹបបាល់ទាត់ សេឡាំងង័រ។ <ref name="Approval">{{Cite web |date=2 October 2020 |title=OFFICIAL: Selangor FC Privatization Approved |url=https://selangorfc.com/en/news/2943/OFFICIAL%20%20Selangor%20FC%20Privatization%20Approved |access-date=2 October 2020 |website=selangorfc.com |publisher=Selangor FC |archivedate=31 មករា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230131160711/https://selangorfc.com/en/news/2943/OFFICIAL%20%20Selangor%20FC%20Privatization%20Approved |url-status=dead }}</ref> ខណៈពេលដែល កីឡដ្ឋាន Shah Alam ដែលជាកីឡដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួនកំពុងស្ថិតក្នុងការអភិវឌ្ឍឡើងវិញយ៉ាងសំខាន់ រដ្ឋ Selangor បច្ចុប្បន្នលេងការប្រកួតក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួននៅ កីឡដ្ឋាន Petaling Jaya ។ <ref>{{Cite web |last=Farid |first=Md |date=6 August 2020 |title=Fan-tastic time to return in 2022 |url=https://www.nst.com.my/sports/football/2020/08/614330/fan-tastic-time-return-2022 |access-date=2020-08-06 |website=nst.com.my |publisher=New Straits Times}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFarid2020">Farid, Md (6 August 2020). [https://www.nst.com.my/sports/football/2020/08/614330/fan-tastic-time-return-2022 "Fan-tastic time to return in 2022"]. ''nst.com.my''. New Straits Times<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 August</span> 2020</span>.</cite></ref> <ref name="BH">{{Cite web |date=8 February 2020 |title=Selangor mungkin 'kempunan' main di Stadium Shah Alam |url=https://www.bharian.com.my/amp/sukan/bola/2020/02/653832/selangor-mungkin-kempunan-main-di-stadium-shah-alam |access-date=8 February 2020 |website=bharian.com.my |publisher=Berita Harian}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bharian.com.my/amp/sukan/bola/2020/02/653832/selangor-mungkin-kempunan-main-di-stadium-shah-alam "Selangor mungkin 'kempunan' main di Stadium Shah Alam"]. ''bharian.com.my''. Berita Harian. 8 February 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 February</span> 2020</span>.</cite></ref> <ref name="HM">{{Cite web |last=Hashim |first=Firdaus |date=22 August 2021 |title=Stadium Shah Alam berwajah baharu musim depan |url=https://www.hmetro.com.my/arena/bola-sepak/2021/08/745708/stadium-shah-alam-berwajah-baharu-musim-depan |access-date=22 August 2021 |website=hmetro.com.my |publisher=Harian Metro}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHashim2021">Hashim, Firdaus (22 August 2021). [https://www.hmetro.com.my/arena/bola-sepak/2021/08/745708/stadium-shah-alam-berwajah-baharu-musim-depan "Stadium Shah Alam berwajah baharu musim depan"]. ''hmetro.com.my''. Harian Metro<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 August</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web |last=Mohamad Idris |first=Mohamad Naufal |date=24 October 2021 |title=Stadium Shah Alam akan segera dibaik pulih |url=https://www.kosmo.com.my/2021/10/24/stadium-shah-alam-akan-segera-dibaik-pulih/ |access-date=24 October 2021 |website=kosmo.com.my |publisher=Kosmo}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMohamad_Idris2021">Mohamad Idris, Mohamad Naufal (24 October 2021). [https://www.kosmo.com.my/2021/10/24/stadium-shah-alam-akan-segera-dibaik-pulih/ "Stadium Shah Alam akan segera dibaik pulih"]. ''kosmo.com.my''. Kosmo<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 October</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web |last=Nor Azwan |first=Nabil Aiman |date=8 June 2022 |title=Penyokong Gergasi Merah rindukan aura keramat, apakah nasib Stadium Shah Alam? |url=https://majoriti.com.my/sukan/2022/06/08/penyokong-gergasi-merah-rindukan-aura-keramat-apakah-nasib-stadium-shah-alam |access-date=8 June 2022 |website=majoriti.com.my |publisher=Majoriti |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112234725/https://majoriti.com.my/sukan/2022/06/08/penyokong-gergasi-merah-rindukan-aura-keramat-apakah-nasib-stadium-shah-alam |archive-date=12 វិច្ឆិកា 2024 |url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFNor_Azwan2022">Nor Azwan, Nabil Aiman (8 June 2022). [https://majoriti.com.my/sukan/2022/06/08/penyokong-gergasi-merah-rindukan-aura-keramat-apakah-nasib-stadium-shah-alam "Penyokong Gergasi Merah rindukan aura keramat, apakah nasib Stadium Shah Alam?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112234725/https://majoriti.com.my/sukan/2022/06/08/penyokong-gergasi-merah-rindukan-aura-keramat-apakah-nasib-stadium-shah-alam |date=2024-11-12 }}. ''majoriti.com.my''. Majoriti<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 June</span> 2022</span>.</cite></ref> ក្លឹប សេឡាំងង័រ គឺជាក្លឹបដែលទទួលបានជោគជ័យ និងទទួលបានពានរង្វាន់ច្រើនជាងគេនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ទាក់ទងនឹងកិត្តិយសសរុបដែលទទួលបាន ដោយមានពានរង្វាន់ចំនួន ៥២ សម្រាប់ការប្រកួតជម្រុះកំពូល និងពានរង្វាន់ចំនួន ៦១ សរុប។ នៅក្នុងស្រុក សេឡាំងង័រ បានឈ្នះពានរង្វាន់ លីគកំពូលម៉ាឡេស៊ី សរុបចំនួន ៦ លើក ដែលរួមមានពានរង្វាន់ Malaysia Super League ចំនួន ២ ពានរង្វាន់ Premier League ចំនួន ១ ពានរង្វាន់ Semi-Pro League Division 1 ចំនួន ២ និងពានរង្វាន់ Malaysian League ចំនួន ១។ <ref>{{Cite web |date=2022-03-16 |title=Malaysia - List of Champions |url=https://www.rsssf.org/tablesm/malaychamp.html |access-date=2022-09-02 |website=Rsssf.com}}</ref> នៅក្នុងការប្រកួតពានរង្វាន់ធំៗ ក្លឹបនេះមានកំណត់ត្រា Malaysia Cup ចំនួន ៣៣ ពានរង្វាន់ Malaysia FA Cup ចំនួន ៥ ដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ល្អបំផុតរួមគ្នា និងកំណត់ត្រា Malaysia Charity Shields ចំនួន ៨។ <ref>{{Cite web |date=2016-02-18 |title=Malaysia&nbsp;– List of Cup Winners |url=https://www.rsssf.org/tablesm/malaycuphist.html |access-date=2016-08-08 |website=Rsssf.com}}</ref> លើសពីនេះ ក្លឹបនេះក៏បានឈ្នះពានរង្វាន់លីគលំដាប់ទីពីរចំនួន ២ ពានរង្វាន់ លីគកំពូលម៉ាឡេស៊ី ចំនួន ១ និងពានរង្វាន់ លីគពាក់កណ្តាលអាជីពកម្រិតទី ២ ចំនួន ១ <ref>{{Cite web |date=2019-02-07 |title=Malaysia - List of Second Level Champions |url=https://www.rsssf.org/tablesm/malay2champ.html |access-date=2021-03-11 |website=Rsssf.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.rsssf.org/tablesm/malay2champ.html "Malaysia - List of Second Level Champions"]. ''Rsssf.com''. 7 February 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 March</span> 2021</span>.</cite></ref> ហើយចន្លោះឆ្នាំ ១៩៥១ និង ១៩៧៣ ពានរង្វាន់ Malaysia FAM Cup ចំនួន ៧ ដែលពានរង្វាន់ Malaysia FAM Cup បានដើរតួជាការប្រកួតប្រជែងដណ្តើមពានរង្វាន់លំដាប់ទីពីររវាងក្រុមរដ្ឋបន្ទាប់ពីពានរង្វាន់ Malaysia Cup។ ក្រៅពីភាពលេចធ្លោក្នុងស្រុករបស់ខ្លួន សេឡាំងង័រ បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិស័យបាល់ទាត់ម៉ាឡេស៊ីនៅលើឆាកទ្វីប។ វាបានក្លាយជាក្លឹបម៉ាឡេស៊ីដំបូងគេដែលបានចូលរួមប្រកួតប្រជែងក្នុង ព្រឹត្តិការណ៍ Asian Champion Club Tournament ដោយបានបញ្ចប់ក្នុងនាមជាជើងឯករងក្នុងព្រឹត្តិការណ៍បើកឆាកក្នុង ឆ្នាំ ១៩៦៧ដែលក្រោយមកត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជា AFC Champions League ក្នុង ឆ្នាំ ២០០២ ។ ក្លឹបនេះក៏ជាក្លឹបដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របាល់ទាត់ម៉ាឡេស៊ី ដែលសម្រេចបាន ពានរង្វាន់លីគ និងពានរង្វាន់ទ្វេ ដោយឈ្នះពានរង្វាន់លីគស្ម័គ្រចិត្តម៉ាឡេស៊ី និងពានរង្វាន់ម៉ាឡេស៊ីខាប់ ក្នុង ឆ្នាំ ១៩៨៤ ។ សេឡាំងង័រ បានផ្តល់ឱកាសដល់តារាបាល់ទាត់ម៉ាឡេស៊ីជាច្រើនដែលបាននាំមកនូវភាពជោគជ័យទាំងក្លឹប និងប្រទេសដូចជា Mokhtar Dahari, R. Arumugam, Abdul Ghani Minhat, Wong Choon Wah, Santokh Singh, Soh Chin Aun, Zainal Abidin Hassan, Azman Safe Adnan , Rusdi Suparman, និង Amsri នៅមានក្លឹបផ្សេងៗ <ref>{{Cite web |title=Portal Kerajaan Negeri Selangor Darul Ehsan Bola Sepak |url=http://www.selangor.gov.my/index.php/pages/view/158 |access-date=2016-08-08 |website=Selangor.gov.my}}</ref> ក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹបដែលមានការគាំទ្រល្អបំផុតនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។ <ref name="the-afc.com">{{Cite web |date=2020-08-19 |title=The most popular football clubs: Malaysia |url=https://www.the-afc.com/news/afcsection/the-most-popular-football-clubs-malaysia |access-date=2021-03-11 |website=the-afc.com}}</ref> វាមានការប្រកួតប្រជែងជាច្រើន ជាពិសេសជាមួយ សិង្ហបុរី និង [[គូឡាឡាំពួរ សុីធី អេហ្វសុី|ទីក្រុងគូឡាឡាំពួ]] ។ dkb3j34mrlu4um0d8a626d6kz74p3ti 0 55010 342341 2026-11-01T16:44:04Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សុវឌ្ឍនា]] ទៅ [[សុវ័ទ្នា]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342341 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សុវ័ទ្នា]] i2kymvabd3jytxuze0nup27z76ibmkf 0 55011 342343 2026-11-01T16:44:41Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ពេជ្ររតនរាជសុតា]] ទៅ [[សម្តេចព្រះចៅភគិនីធើ ចៅហ្វាពេជ្ររ័ត្នរាជសុតា សិរីសោភាពណ្ណវត្តី]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342343 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្តេចព្រះចៅភគិនីធើ ចៅហ្វាពេជ្ររ័ត្នរាជសុតា សិរីសោភាពណ្ណវត្តី]] i64d1l3k4xkzwq8j06wkyhe8txia89c 0 55012 342345 2026-11-01T16:45:28Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សៅវភាផងស៊ី]] ទៅ [[សម្តេចព្រះនាងចៅ សៅវភាផង់សី ព្រះបរបមរាជនីនាថ]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342345 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្តេចព្រះនាងចៅ សៅវភាផង់សី ព្រះបរបមរាជនីនាថ]] iztl7mhrk2sjgd7vyogdwy47fn13g31 1 55013 342414 2026-11-02T10:16:47Z ~2026-58255-92 53736 /* ស្រុកក្រចេះ ក្រចេះភូមិត្រពាំងព្រេងសង្កាត់ក្រចេះក្រុងក្រចេះ។ */ ផ្នែកថ្មី 342414 wikitext text/x-wiki == ស្រុកក្រចេះ ក្រចេះភូមិត្រពាំងព្រេងសង្កាត់ក្រចេះក្រុងក្រចេះ។ == ប្រទេសកម្ពុជា [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-58255-92|~2026-58255-92]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-58255-92|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១០:១៦ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) 2zamllfu41nj3905ak0yq7ptou86n7d 342415 342414 2026-11-02T10:24:57Z ~2026-58255-92 53736 /* ឃុំបុសលាវស្រុកក្រចេះក្រចេះភូមិត្រពាំងពីងក្រុងក្រចេះភូមិត្រពាំងព្រីងសង្កាត់ក្រចេះក្រុងក្រចេះថ្ងៃកំណើត8.8.1986សម្គាល់070370290ថ្ងៃថ្ងៃចេញ 25.09=2020ថ្ងៃផុត24.092030 */ ផ្នែកថ្មី 342415 wikitext text/x-wiki == ស្រុកក្រចេះ ក្រចេះភូមិត្រពាំងព្រេងសង្កាត់ក្រចេះក្រុងក្រចេះ។ == ប្រទេសកម្ពុជា [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-58255-92|~2026-58255-92]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-58255-92|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១០:១៦ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == ឃុំបុសលាវស្រុកក្រចេះក្រចេះភូមិត្រពាំងពីងក្រុងក្រចេះភូមិត្រពាំងព្រីងសង្កាត់ក្រចេះក្រុងក្រចេះថ្ងៃកំណើត8.8.1986សម្គាល់070370290ថ្ងៃថ្ងៃចេញ 25.09=2020ថ្ងៃផុត24.092030 == ប្រទេសកម្ពុជា [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-58255-92|~2026-58255-92]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-58255-92|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១០:២៤ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) hpi3pluo7wutnimyz2c1he1gl4w12bx