វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 831 342445 342306 2026-11-02T20:30:04Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342445 wikitext text/x-wiki '''ភាសាវិទ្យា​''' គឺ​ជាការសិក្សា​អំពី​ភាសា​តាមបែប​វិទ្យា​សាស្ត្រអំពីភាសា។ គេ​មិនគួរ​ច្រឡំ​ភាសាវិទ្យា​ និង​វេយ្យាករណ៍​ឡើយ ព្រោះ​ចំពោះ​ភាសាមួយ​វេយ្យាករណ៍​ជាក្បួនខ្នាត​មាន​លក្ខណៈ​ប្រពៃណី​ជាង ហើយ​មាន​ប្រធានបទ​​ខ្លះ​គេ​សិក្សា​ក្នុង​ភាសាវិទ្យា​​តែ​ពុំ​មាន​សេចក្ដី​លម្អិត​ក្នុង​វេយ្យាករណ៍​ប្រពៃណី​ឡើយ។ ភាសាវិទ្យា​សិក្សា​ផ្នែក​ផ្សេងៗ​នៃ​ភាសា មាន​ដូចជា ការបញ្ចេញ​សម្លេង ការ​កត់ត្រា​សម្លេង ន័យ​របស់​ពាក្យ របៀប​​រៀប​លំដាប់​ពាក្យឱ្យ​មាន​ន័យ​ស្ដាប់​បាន របៀប​ប្រើ​ប្រាស់​ភាសា​តាម​បរិបទ និង​លក្ខណៈជាច្រើន​ទៀត។ សាខារបស់​ភាសាវិទ្យា​ ចេះ​តែ​កើនឡើង​ជា​បន្តបន្ទាប់​តាម​កាលសម័យ។ ការ​​រៀប​រាប់​លម្អិត​អំពី​ភាសា​ដែល​មាន​វ័យ​ចំណាស់​គឺ ការវិភាគភាសា​សំស្ក្រឹត ឈ្មោះថា អស្តធ្យយិ​ (Ashtadhyayi)​របស់បាណិនិ (Pāṇini)។ ចំណែក​ឯ Philology កើត​មាន​មុន​ភាសាវិទ្យា​បច្ចុប្បន្ន តែ​កាលនោះ​គេ​សិក្សា​តែ​ពី​វេយ្យាករណ៍​ និង​ការ​ប្រើប្រាស់ភាសាដោយ​ផ្អែក​លើ​សម័យ​កាល​ ឬ ប្រវត្តិ​នៃភាសាប៉ុណ្ណោះ។ ​ == ប្រវត្តិនៃ​ភាសាវិទ្យា == == សាខា​នៃ​ភាសាវិទ្យា == === សូរវិទ្យា (Phonology) === === សទ្ទតាវិទ្យា (Phonetics) === === រូបសាស្ត្រ (Morphology) === === វចនវិទ្យា (Lexicology) === === ន័យកម្ម (Semantics) === === សម្ព័ន្ធវិទ្យា (Syntax) === == សាខានៃភាសាវិទ្យា​ដែល​ទាក់​ទង​នឹង​មុខវិទ្យា​ដទៃ == === ចិត្តភាសាវិទ្យា (Psycholingustics) === === សង្គមភាសាវិទ្យា (Sociolinguistics) === == ភាសាវិទូនិង​បុគ្គល​គួរ​កត់​សម្គាល់​ក្នុង​ភាសាវិទ្យា == <br /> === ជនជាតិខ្មែរ នួនម៉ុល === ==== លោក អៀវ កើស ==== ==== សម្តេច​ព្រះ​សង្ឃរាជ​ ជួន ណាត ==== ==== លោក កេង វ៉ាន់សាក់ ==== ==== បណ្ឌិតសភាចារ្យ ច័ន្ទ សំណព្វ (ភាសាវិទូ) ==== === អន្តរជាតិ === ==== លោក បឹត្រេន រូស៊ែល (Bertrand Russell) ==== ==== លោក អ៊ែដវ៉ាដ សាភា (Edward Sapir) ==== ==== លោក ណូអាំ ឆមស្គី (Noam Chomsky) ==== ==== លោក ហ្វ៊ែរឌីណង់ ឌឺសូសៀរ (Ferdinence De Sousoer) ==== == ស្ថាប័ន​ជាតិ​និង​អន្តរជាតិ​ដែល​ទាក់ទង​នឹង​ភាសាវិទ្យា == === ស្ថាប័នជាតិ === ==== វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​ភាសាខ្មែរ ==== វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​ភាសាខ្មែរ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​រាជបណ្ឌិត្យសភា​កម្ពុជា។ ==== គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​ភាសាខ្មែរ (លែងមាន) ==== ស្ថាប័ន​នេះ​ កើត​ចេញ​ពី​អនុក្រឹត្យ​លេខ ១៨ អនក្រ.បក ចុះថ្ងៃទី៥ មីនា ឆ្នាំ២០០៧ ហើយ​រលាយ​ទៅវិញ​ស្របពេលដែល​ក្រុមប្រឹក្សាជាតិភាសាខ្មែរកកើត។ ==== ក្រុមប្រឹក្សាជាតិភាសាខ្មែរ ==== ក្រុមប្រឹក្សាជាតិភាសាខ្មែរ កើតឡើង​ពីព្រះ​រាជក្រឹត្យ​លេខ [http://nckl.gov.kh/index.php?option=com_content&view=article&id=50%3Aroyaldegree&catid=35%3Aroyaldegree&Itemid=55&showall=1 នស/រកត/០៦១១/៦០០]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ចុះថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១១។ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ​ភាសាខ្មែរ ឋិតនៅក្រោម​រដ្ឋបាលនៃ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រី។ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិភាសាខ្មែរផ្សាយ​ព្រឹត្តិបត្រ និង សទ្ទានុក្រមផ្សេងៗ​ទាក់​ទង​នឹង​ភាសាជាតិ។ មកទល់បច្ចុប្បន្ន ការ​ផ្សាយ​ភាគច្រើន​និយាយអំពី​ការប្រើប្រាស់​ពាក្យ និង​ពាក្យ​ថ្មីៗដែល​ក្រុមប្រឹក្សា​ប្រកាស​ឱ្យ​ប្រើ ហើយ​គេ​ពុំ​សូវ​ឃើញ​មាន​ការ​ផ្សាយ​ពី​ទម្រង់​សំនេរ​ច្រើននៅ​ឡើយ​ទេ។ ====<nowiki/>==== {{linguistics}} ==មើលផងដែរ== {{main|Outline of linguistics|Index of linguistics articles}} * [[List of cognitive science topics|Cognitive science]] * [[History of linguistics]] * [[International Linguistics Olympiad]] * [[International Congress of Linguists]] * [[List of departments of linguistics|Linguistics Departments at Universities]] * [[List of summer schools of linguistics|Summer schools for linguistics]] * [[List of linguists]] :'''Other Terms and Concepts''' {{div col|colwidth=20em}} * [[Speech-Language Pathology]] * [[Anthroponymy]] * [[Articulatory phonology]] * [[Articulatory synthesis]] * [[Asemic writing]] * [[Axiom of categoricity]] * [[Biolinguistics]] * [[Biosemiotics]] * [[Concept Mining]] * [[Corpus linguistics]] * [[Critical discourse analysis]] * [[Cryptanalysis]] * [[Decipherment]] * [[Developmental linguistics]] * [[Embodied cognition]] * [[Endangered languages]] * [[Global language system]] * [[Glottometrics]] * [[Grammarian (Greco-Roman world)]] * [[Integrational linguistics]] * [[Integrationism]] * [[Intercultural competence]] * [[International Linguistic Olympiad]] * [[Language acquisition]] * [[Language attrition]] * [[Language engineering]] * [[Language geography]] * [[Linguistic typology]] * [[Machine translation]] * [[Metacommunicative competence]], [[Microlinguistics]] * [[Natural language processing]] * [[Onomastics]] * [[Orthography]] * [[Philology]] * [[Reading (activity)|Reading]] * [[Rhythm#Rhythm in linguistics|Rhythm in linguistics]] * [[Second language acquisition]] * [[Speaker recognition]] * [[Speech processing]] * [[Speech recognition]] * [[Speech synthesis]] * [[Stratificational linguistics]] * [[Text linguistics]] * [[Writing system]]s {{div col end}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist|33em}} ==គន្ថនិទ្ទេស== *{{cite book | title=Linguistics: An Introduction to Language and Communication | publisher=The MIT Press | author=Akmajian, Adrian; Demers, Richard; Farmer, Ann; Harnish, Robert | year=2010 | location=Cambridge, MA | isbn=0-262-51370-6}} *{{cite book | first=Daniela | last=Isac | coauthors=Charles Reiss | title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition | url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/ | year=2013 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0199660179 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |date=2011-07-06 }} *{{cite book | first=Steven | last=Pinker | title= The Language Instinct | url=https://archive.org/details/languageinstinct00pink |year=1994 |publisher=William Morrow and Company |isbn=9780140175295}} *{{cite book | first=Noam | last=Chomsky |title=On Language | url=https://archive.org/details/onlanguagechomsk00chom |year=1998 |publisher=The New Press, New York |isbn=978-1565844759}} *{{cite book | first=Jacques | last=Derrida | title=Of Grammatology | url=https://archive.org/details/ofgrammatology00derr | year=1967 | publisher=The Johns Hopkins University Press | isbn=0801858305}} *{{cite book | first=David | last=Crystal | title=Linguistics | year=1990 | publisher=Penguin Books | isbn=9780140135312}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{sisterlinks|wikt=linguistics|v=School:Linguistics|commons=Category:Linguistics}} * [http://linguistlist.org/ The Linguist List], a global online linguistics community with news and information updated daily * [http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm Glossary of linguistic terms] by [[SIL International]] (last updated 2004) * [http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/ Language Log], a linguistics blog maintained by prominent (popular science) linguists * [https://web.archive.org/web/20080515192756/http://www.glottopedia.org/ Glottopedia], MediaWiki-based encyclopedia of linguistics, under construction * [http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm Linguistic sub-fields] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126121113/http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm |date=2007-11-26 }} – according to the Linguistic Society of America * Linguistics and language-related [[wiki]] articles on [http://www.scholarpedia.org/article/Language Scholarpedia] and [http://en.citizendium.org/wiki/Linguistics Citizendium] * [http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html "Linguistics" section] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906110954/http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html |date=2008-09-06 }} – A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J. A. García Landa (University of Zaragoza, Spain) * An Academic [http://www.lingforum.com/forum Linguistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205082117/http://www.lingforum.com/forum/ |date=2008-12-05 }} Forum (currently some technical problems, Feb 2013) * Linguistics Contents for Non-English World [http://www.atoall.com/language/all/Linguistics_contents_for_non_English_world.html] * {{dmoz|Science/Social_Sciences/Linguistics}} [[Category:ភាសាវិទ្យា| ]] [[Category:ភាសា]] [[Category:មនុស្សសាស្ត្រ]] [[Category:វិទ្យាសាស្ត្រសង្គម]] c1a3jtdqc3psh6u0apmdhpedezi4qrg 0 2069 342426 342416 2026-11-02T12:19:00Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត */ 342426 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]ខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ទីរួមខេត្តនិងជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ដែលមានផ្ទៃដីធំជាងគេលំដាប់ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់គឺជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំប្រទល់ភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]។ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលស្ថិតនៅ[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នៅពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់ប្រាសាទល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺស្ថិតនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចនៃអាណាចក្រអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅ[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើមកាន់កាប់[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈ។បន្ទាប់មកកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]បានជួបនឹងកងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វម្ម៌ទី ១]] គឺជាស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។លោក​[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​ព្រះអង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយនឹងកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចាកចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]និងរបស់​អ្នកតំណ​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរដំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​ទៅនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​នោះទេក៏ប៉ុន្តែខេត្តនេះក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== [[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] ខេត្តសៀមរាបធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៥ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ បន្ទាប់ពី[[បារាំង]]បានចុះ[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ ១៩០៤|សន្ធិសញ្ញា]]ជាមួយនឹង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្តីពីការផ្លាស់ប្តូរ[[ខេត្តត្រាច]]និង[[ស្រុកដានសៃ|ដានសៃ]]ជាមួយនឹង[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]របស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលរួមមាន[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ខេត្តសៀមរាប និង [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[កម្ពុជាខាងក្នុង|តំបន់កម្ពុជាខាងក្នុង]]ត្រូវបានបែងចែកជា[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និងខេត្តសៀមរាបតាមព្រះរាជក្រឹត្យរបស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដែនដីដែលមានវិវាទរវាង[[បារាំង]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលនាំឲ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១]]។សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបានជ័យជម្នះនិងបានគ្រប់គ្រងទៅលើទឹកដីមួយចំនួនឡើងវិញដោយលើកលែងខេត្តសៀមរាបនិង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ខេត្តសៀមរាបបានត្រឡប់មកស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់និងក្រោមសម្ពាធអន្តរជាតិពី[[បារាំង]]និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅខេត្តសៀមរាប(ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020}}</ref> |label1 = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអ៊ីស្លាម]] |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = ជំនឿលើវិញ្ញាណនិងសាសនាផ្សេងៗទៀត |value4 = 0.1 |color4 = Black }} [[ថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]គឺជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ប្រជាជននៅខេត្តសៀមរាប ៩៩.៣% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]] ០.៤% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ត]] និង ០.២% គឺជាអ្នកដែលមានជំនឿលើ[[អ៊ីស្លាមសាសនា|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនគឺជា[[ជនជាតិចាម|ជនជាតិចាម]]។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ឬវាំងចាស់]]'''នៃ[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]និងព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យនៅពេលដែលព្រះអង្គយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងរជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយទៅជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីវត្តអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានតែប៉ុណ្ណោះនោះទេវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនចូលមកអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាអំពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ព្រះអង្គម្ល៉េះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបចំផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងជួញដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាប។គេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមឡើយត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយនឹង[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងអំពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ទៅក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនកងទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅ[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជា'''អ្នកសញ្ជក'''នា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនៅពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាស្ទឹងនេះត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។នៅក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅ[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅ[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាល[[អង្គរ]]និង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅក្នុងរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះគឺជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]នោះទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Angkor War-meow.jpg|thumb|ភ្នំបាខែង]] [[File:Phnom_Krom3.png|thumb|ភ្នំក្រោម]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅក្នុងរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:20171129 Mangrove forest Tonle Sap 6016 DxO.jpg|thumb|ព្រៃលិចទឹក]] [[File:Sunset at Tonle Sap Lake.jpg|thumb|បឹងទន្លេសាប]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ស្រុក/ក្រុង ១០០ ឃុំ/សង្កាត់ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |- |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==ឯកសារយោង== 1r9q58h9gbe1l3vkfh7j9tmau5x1mtn 0 3487 342469 337402 2026-11-03T02:11:53Z ~2026-58277-25 53750 /* អាល្លឺម៉ង់បើកឆាកប្រយុទ្ធនៅព្រំដែនបារាំង */ 342469 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> សង្គ្រាមលោកលើកទី២ </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:WW2 collage.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''War World II''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''កាលបរិច្ឆេតចាប់ផ្ដើម''' |colspan="2"|'''០១ កញ្ញា ១៩៣៩''' |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេលសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៦ ឆ្នាំ |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រទេសចូលរួម''' |colspan="2"| ៧០ ប្រទេស |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រជាជាតិក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ១២៧.២ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រជាជនស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៥០ ទៅ ៥៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''យោធាស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ២០ ទៅ ២៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''ចំនួនស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''កាលបរិច្ឆេតបញ្ចប់''' |colspan="2"|'''០២ កញ្ញា ១៩៤៥''' |} '''សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: '''World War II''') អក្សរកាត់ (WW2) គឺជាសង្គ្រាមពិភពលោកដែលចាប់ផ្ដើមលើកទី២ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមពិភពលោកលើកទី១ ត្រូវបានបញ្ចប់ ។ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានកើតឡើងរវាងក្រុមប្រទេសមហាអំណាចខាងយោធា មានទំនាស់និងគ្នាក្នុងការប្រកួតប្រជែង ផ្នែកយោធា សេដ្ឋកិច្ច និង ភូមិសាស្ត្រនយោបាយប្រកាន់បក្សពួក ហើយការប្រកួតប្រជែងដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងគ្នាបែបនេះបានរីករាលដាលក្លាយជាទំនាស់សកល និង បានឈានទៅរកការបង្កើតគូបក្សដិបក្សនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាប្រឆាំងគ្នាចំនួនពីរគឺ ក្រុម​សម្ព័ន្ធមិត្ត (Allies) និង​​​ ក្រុមអ័ក្សុីស (Axis) ដែលបានបង្កើតសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលជាសង្គ្រាម​ធំ​បំផុត​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលមានប្រជាជាតិប្រមាណជា ១២៧.២ លាននាក់ មកពី ៧០ប្រទេស បានចូលរួមផ្ទាល់ក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាមនេះ ដែលបណ្ដាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណពី ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់ ហើយនេះជាជម្លោះយោធា​ដ៏​សាហាវ​បំផុត​នៅក្នុង​ប្រវត្តិ​​សាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលរាប់លាននាក់ រាប់ចាប់ពី ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ ទារក កុមារ រហូតដល់ មនុស្សចាស់ ដែលរងនូវការសម្លាប់រង្គាលនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ ការស្លាប់ដោយអត់ឃ្លាន ការស្លាប់ដោយជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗ ។<ref> Christopher Hodapp, Alice Von Kannon (2008) [https://www.google.com.kh/books/edition/Conspiracy_Theories_and_Secret_Societies/OCa9BgAAQBAJ?hl=en Conspiracy Theories and Secret Societies For Dummies], Publisher: Wiley, or John Wiley & Sons, Inc., is a multinational publishing company that specializes in academic and instructional materials, p.384 [[ISBN]]:9780470184080, 0470184086 </ref> == មូលហេតុនៃសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ == '''The causes of World War II''' ក្រោយពេល [[អាល្លឺម៉ង់]] ចាញ់សង្គ្រាមលោកលើកទី១ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពវែរសៃ (Treaty of Versailles) នាទីក្រុងប៉ារីស [[ប្រទេសបារាំង]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ១៩១៩ លក្ខខណ្ឌនៃសន្ធិសញ្ញាតម្រូវឱ្យប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ធ្វើរួមមាន៖ * ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានតម្រូវឱ្យបង់សំណងហិរញ្ញវត្ថុដល់សម្ព័ន្ធមិត្តសម្រាប់សង្គ្រាម ។ ចំនួនទឹកប្រាក់នេះត្រូវបានកំណត់ដោយគណៈកម្មការអន្តរសម្ព័ន្ធក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ ហើយមានចំនួន ៣២ ពាន់លានដុល្លារ បន្ថែមពីលើការទូទាត់ដំបូងចំនួន ៥ ពាន់លានដុល្លារ ។  * ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យបោះបង់ចោលប្រហែល ១០% នៃទឹកដីអ៊ឺរ៉ុបមុនសង្គ្រាមរបស់ខ្លួន រួមទាំងទីក្រុង សារឡេន (Saarland) ដែលសម្បូរដោយធ្យូងថ្ម និង ទីក្រុងកំពង់ផែ ដានហ្សុីង (Danzig) ។ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ក៏បានបាត់បង់អាណានិគមក្រៅប្រទេសរបស់ខ្លួនទាំងអស់ផងដែរ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសម្ព័ន្ធប្រជាជាតិជា "ទឹកដីមានកាតព្វកិច្ច"។ * សមត្ថភាព​យោធា​របស់​អាល្លឺម៉ង់​ត្រូវ​បាន​រឹតត្បិត​យ៉ាង​ខ្លាំង ដោយកំណត់មិនឱ្យមានការពង្រីកកងទ័ពលើសពី ១សែននាក់ ។ * សន្ធិសញ្ញានេះផងដែរបានប្រកាសឡើងពីការបង្កើត ក្រុមសម្ព័នប្រជាជាតិ (The League of Nations) ដើម្បីនាំខ្លួនមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អាល្លឺម៉ង់ផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងត្រូវកាត់ទោសជាឧក្រិដ្ឋជនសង្គ្រាម ។ សន្ធិសញ្ញាវែរសៃ បានធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ដួលរលំសេដ្ឋកិច្ចទាំងស្រុង ហើយធ្លាក់ចូលក្នុងសភាពដុនដាបជាខ្លាំង ដែលធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូលមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ដែលនាំឱ្យប្រជាជនចេញមកធ្វើបាតុកម្ម រហូតពួកគេទទួលបានមេដឹកនាំថ្មីគឺលោក [[អាដុល ហ៊ីត្លែរ]] (Adolf Hitler) ដែលជាមេគំនិតជាតិនិយម នៃលទ្ធិណាហ្សុី (Nazi) ដែល និង នាំឱ្យមានសង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតនោះគឺ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ អាដុល ហ៊ីត្លែរ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បានពង្រីកកងទ័ពយ៉ាងច្រើនសម្បើម ដែលបង្ហាញពីសក្ដានុពលរបស់ខ្លួននៅចំពោះមុខគូសត្រូវរបស់ខ្លួននោះគឺ [[បារាំង]] និង [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ។ ការពង្រីកវិសាលភាពកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានបង្ហាញពីមហិច្ឆតារបស់លោកអាដុល ហ៊ីត្លែរ ផងដែរក្នុងការវាតទីចូលទៅកាន់កាប់ទឹកដីនៃបណ្ដាលប្រទេសក្នុងទ្វីបអុឺរ៉ុបក្នុងពេលខាងមុខ ។ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ក្រោយមើលឃើញពីវិសាលភាព នៃការពង្រីកកងទ័ពដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ អាល្លឺម៉ង់ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បានផ្ដួចផ្ដើមចុះនូវសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយនិង [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] នៅថ្ងៃ ២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ នាទីក្រុងឡុងដ៍ (London) ដែលសន្ធិសញ្ញានេះមានឈ្មោះថា អង់គ្លូ-ប៉ូលីស (Anglo-Polish) ប៉ុន្តែមួយសប្តាហ៍ក្រោយមកប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលធ្វើឱ្យ ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង ដាក់ឱសានវាទ ឱ្យអាល្លឺម៉ង់ដាច់ខាតត្រូវដកទ័ពចេញពីប៉ូឡូញ ប៉ុន្តែអាល្លឺម៉ង់ មិនធ្វើតាមនោះទេ ដូចនេះពីរថ្ងៃក្រោយមក ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយនេះជារបត់សង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតដែលគេកំណត់យកថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ជាការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលក្នុងថ្ងៃដដែលនោះប្រទេស [[អូស្ត្រាលី]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[ឥណ្ឌា]] តុងហ្គា ចូដង់ ម៉ារុក ទុយណេហ្ស៊ី ក៏ប្រកាសសង្គ្រាមទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ដែលប្រទេសទាំងនេះស្ថិតក្រោមអណានិគមរបស់ ចក្រភពអង់គ្លេស ។<ref> Stewart Ross (2003) [https://www.google.com.kh/books/edition/Causes_and_Consequences_of_the_Second_Wo/l-8zjFmqrWsC?hl=en Causes and Consequences of the Second World War], Publisher: Evans Publishing Group UK, p.80 [[ISBN]]: 9780237525699, 0237525690 </ref> == ការរីករាលដាលនៃសង្គ្រាម == '''Widespread War''' [[File:Fall of Warsaw in 1939.jpg|thumb|German invasion Poland September 1939, The Fall of Warsaw.]] នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១.៥លាននាក់ រថក្រោះ ២,៧០០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ២,៣១៥គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៩,០០០ដើម ចូលទៅឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ ។ ហើយប្រទេសប៉ូឡូញពេលនោះបានកេណ្ឌកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១លាននាក់ រថក្រោះ ៨៨០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ៤០០គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៤,៣០០ដើម ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់ពួកណាហ្សុីអាល្លឺម៉ង់ ។ ឧត្តមភាពរបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលមានការគាំទ្រដោយកងរថក្រោះ និង យន្តហោះចម្បាំងដ៏ច្រើនសម្បើម បានអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេវាយលុកប្រព័ន្ធការពាររបស់ប៉ូឡូញបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ក្នុងរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានទៅដល់ខ្សែរត្រៀមរបស់ប៉ូឡូញ ហើយវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុង វើរ-ស (Warsaw) នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ រីឯ [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] ដែលរបបរាជានិយមបានដួលរលំហើយប្ដូរឈ្មោះទៅជា សហភាពសូវៀត (Soviet Union) បានផ្ដើមចុះសន្ធិសញ្ញាជាមួយអាល្លឺម៉ង់ ដែលមានឈ្មោះថា ម៉ូឡូទូវ (Molotov-Ribbentrop Pact) ដែលចុះនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា ។ អំឡុងពេលដែលពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា សហភាពសូវៀត បានវាយប្រហារប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ដែលធ្វើឱ្យស្ថានភាពរបស់ប៉ូឡូញកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ នៅទីបំផុតកងទ័ព​អាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតបាន​ចូលទៅកាន់កាប់ប្រទេស​ប៉ូឡូញ​ទាំងស្រុង​នៅ​ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> С. П Иванов (1986) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Initial_Period_of_War/w0w0TLtJZewC?hl=en The Initial Period of War A Soviet View], Publisher: U.S. Government Printing Office, Original from University of Illinois at Urbana-Champaign, p.311 </ref> <ref> Dianne Stine Thomas (1995) [https://www.google.com.kh/books/edition/WWII/SfIkAQAAMAAJ?hl=en WWII Time-Life History of the Second World War], Publisher: Barnes & Noble Books, Original from the University of Michigan p.496 [[ISBN]]: 9781566199841, 1566199840 </ref> <ref> I. Joseph Vizulis (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Molotov_Ribbentrop_Pact_of_1939/7oxpAAAAMAAJ?hl=en The Molotov-Ribbentrop Pact of 1939 The Baltic Case], Publisher: Bloomsbury Academic, Original from the University of Michigan p.176 [[ISBN]]: 9780275934569, 027593456X </ref> == ការផ្ដើមសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក == '''Battle of the Atlantic begins''' បេសកកម្មដំបូងរបស់ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ដែលបានបើកការវាយប្រហារទៅលើអាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ តាមរយៈកងទ័ពជើងអាកាសរបស់ខ្លួន "Royal Air Force" ហៅកាត់ថា (RAF) ដែលមានយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួន ១៦គ្រឿង បានបើកប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើនាវាកងទ័ពជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់នៅកំពង់ផែ "វេលហាមសាវិន" (Wilhelmshaven) ដែលបានកំទេចនាវាចម្បាំង ០៥គ្រឿង របស់អាល្លឺម៉ង់ ។ អាល្លឺម៉ង់បានធ្វើការតបតមកវិញដោយបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក របស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់ចំនួន ០៧គ្រឿងផងដែរ បន្ទាប់មកអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងនាវាចម្បាំង និង នាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចេញទៅតតាំងនិងចក្រភពអង់គ្លេសវិញនៅឯ សមុទ្រអាត្លង់ទិក ហើយនេះជាការចាប់ផ្ដើមនៃសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក ។ អង់គ្លេស​បាន​ចាប់ផ្តើម​យុទ្ធនាការ​កងទ័ពជើងទឹក​របស់ខ្លួនដើម្បី​ប្រយុទ្ធ​នឹង​នាវាមុជទឹករបស់​អាល្លឺម៉ង់​ដែល​កំពុង​គំរាមកំហែងដល់​ការដឹកជញ្ជូនរបស់អង់គ្លេស តាមមធ្យោបាយផ្លូវទឹកដែលឆ្លងកាត់សមុទ្រអាត្លង់ទិក ។ សង្គ្រាមអាត្លង់ទិក រវាងចក្រភពអង់គ្លេស និង ពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ បានក្លាយទៅជាយុទ្ធនាការដ៏វែងបំផុតនៃសង្គ្រាម ។ <ref> Donald G. F. W. Macintyre (1961) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Battle_of_the_Atlantic/NgdnAAAAMAAJ?hl=en The Battle of the Atlantic], Publisher: B. T. Batsford, Original from the University of Michigan p.208 </ref> === អាល្លឺម៉ង់បើកឆាកប្រយុទ្ធនៅព្រំដែនបារាំង === [https://km.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9F:%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%8F%E1%9E%82%E1%9E%8E%E1%9E%93%E1%9E%B8&returnto=%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A2&returntoquery=veaction%3Dedit create an account]'''Germany launches offensive on French border''' [[File:Bundesarchiv Bild 146-1980-001-35, Maginot-Linie, Panzerwerk Schöneburg.jpg|thumb|French border Maginot Line.]] == ការប្រកាសអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក == '''US Declaration of Neutrality''' អំឡុងពេលដែលអាល្លឺម៉ង់កំពុងវាយប្រហារបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) បារាំង បានដាក់ពង្រាយកងទ័ពរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ១.៨លាននាក់ ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ នៅថ្ងៃទី០៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកគឺលោក "រ៉ូសវែល" (Roosevelt) បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមរវាងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បារាំង និង ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយអាមេរិកមិនលូកដៃចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមនេះទេ ហើយលោក​ក៏​បាន​គាំទ្រ​ការ​ហាមប្រាមនៃ​ការ​នាំ​ចេញ​អាវុធ​របស់អាមេរិកទៅកាន់ប្រទេសមានជម្លោះទាំងនោះ ហើយកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកបានបង្កើតកងល្បាតអព្យាក្រឹត ដើម្បីតាមដានប្រតិបត្តិការយោធានៅអឌ្ឍគោលខាងលិចផងដែរ ។ ការមិនលូកដៃចូលក្នុងសង្គ្រាមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក បានធ្វើឱ្យប្រទេស [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] ប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពោលគឺប្រទេស [[កាណាដា]] បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> United States (1939) [https://www.google.com.kh/books/edition/Supplement_to_the_Code_of_the_Laws_of_th/f6DkAAAAMAAJ?hl=en Supplement ... to the Code of the Laws of the United States of America Volume 5], Publisher: U.S. Government Printing Office Original from the University of Wisconsin - Madison p.1317 </ref> == សហភាពសូវៀតឈ្លានពានប៉ូឡូញ == '''Soviet Union invasion of Poland''' [[File:Wrzesien2.jpg|thumb|Line of demarcation between German and Soviet military forces after their joint invasion of Poland in September 1939]] ១៦ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់បើកការឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងលិច សហភាពសូវៀតបានប្រកាសសង្គ្រាមផ្លូវការណ៍ទល់និងប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) រថក្រោះចំនួន ៤,៧០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៣,៣០០គ្រឿងចូលទៅឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ។ ការលុកលុយនេះគឺជាលទ្ធផលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា "ម៉ូឡូតូវ" (Molotov) ដែលត្រូវបានចុះហត្ថលេខារវាងសហភាពសូវៀត និង សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ កតិកាសញ្ញានេះរួមមានការកណត់នៃការបែងចែកទឹកដីអឺរ៉ុបជាពីរផ្នែកគ្រប់គ្រង ដោយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងលិចត្រូវកាន់កាប់ដោយសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ហើយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងកើតត្រូវកាន់កាប់ដោយសហភាពសូវៀត ។ ជាចុងក្រោយ សហភាពសូវៀត និង អាល្លឺម៉ង់ បានទទួលការគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងលើប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ប៉ូឡូញនៅ សមរភូមិ "ឃក" (Kock) កងទ័ពប៉ូឡូញប្រមាណជា ៣២មុឺននាក់ បានធ្លាក់ខ្លួនជាឈ្លើយសឹករបស់សហភាពសូវៀត អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ កងកម្លាំងរបស់ប៉ូឡូញប្រមាណជា ២០មុឺននាក់ត្រូវបានស្លាប់ ហើយប្រជាជនប៉ូឡូញប្រមាណជា ៦៦,០០០ (ជាង៦មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ ដែលគិតពីការឈ្លានពានថ្ងៃដំបូង នៃថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ដល់ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> B. Montanus (1944) [https://www.google.com.kh/books/edition/Polish_Soviet_Relations_in_the_Light_of/6eFZH9IEj7EC?hl=en Polish-Soviet Relations in the Light of International Law], Publisher: University publication Original from University of Illinois at Urbana-Champaign p.54 </ref> == សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ == '''Albert Einstein Letter''' [[File:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|thumb|Albert Einstein during a lecture in Vienna in 1921]] អាល់បឺត អាន់ស្តាញ លោកជាអ្នកទ្រឹស្ដីរូបវិទ្យាដែលកើតនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកបង្កើតទ្រឹស្តីទំនាក់ទំនងនៃរូបវិទ្យាកង់ទិច រូបមន្តដ៏ល្បីល្បាញរបស់លោកគឺ សមមូលថាមពល E=mc² ។ លោកអាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរសំបុត្រមួយច្បាប់ ដាក់ជូនប្រធានាធិបតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក គឺលោក រ៉ូសវែល (Roosevelt) ។ សំបុត្រនោះបានសរសេរអំពី ការព្រមានអំពីលទ្ធភាពដែលប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ អាចបង្កើតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាព លោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរពីរូបមន្តក្នុងការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់ ហើយលោក "ឡេអូ ហ្សីឡាត" (Leo Szilard) ដែលជាវិទូរូបវិទ្យាជនជាតិហុងគ្រី បានប្រែសម្រួលជាភាសាអង់គ្លេសដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយសំបុត្រនោះបានផ្ញើរចេញតាមរយ:ស្ថានទូតបែលហ្សិក ។ សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ ត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកដោយផ្ទាល់នៅថ្ងៃទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្នុងអំឡុងការផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ លោក អេឡិចសេនដឺ សាច (Alexander Sachs) ដែលជាសេដ្ឋវិទូ បានជួបជាមួយលោក "រ៉ូសវែល" ដើម្បីពិភាក្សាអំពីសំបុត្រនោះ ហើយលោកស្នើថាសហរដ្ឋអាមេរិកគួរតែចាប់ផ្តើមកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន ។ កម្មវិធីនៃការផលិតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាពនេះ ត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រធានាធិតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយនៅទីបំផុតបាននាំមកនៅគម្រោងម៉ាណហាធិន (Manhattan) ដែលផ្ដោតទៅលើការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ។<ref> Francis George Gosling (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Manhattan_Project/SKaSCzKs8ZsC?hl=en The Manhattan Project Making the Atomic Bomb], Publisher: U.S. Department of Energy p.66 [[ISBN]]: 9780788178801, 0788178806 </ref> == អង់គ្លេស និង អាល្លឺម៉ង់ ក្នុងសង្គ្រាមផ្លូវអាកាស == '''Britain - Germany (Air Raid)''' ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង និង កងកម្លាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស មិនទាន់ឈានដល់ទ្រង់ទ្រាយធំនោះទេ ដោយអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនក្រុមនាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចូលទៅវាយប្រហារអង់គ្លេសជារឿយៗ ហើយកងនាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់បានបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំង និង នាវាដឹកអ្នកដំណើររបស់អង់គ្លេស ស្លាប់ និង ខូចខាតជាបន្តបន្ទាប់ ដូចនេះហើយកងទ័ពជើងទឹករបស់អង់គ្លេសបានបើកប្រតិបត្តិការក្នុងការទម្លាក់គ្រាប់មុីន (Mine Warfare) ចូលទៅក្នុងទឹកដើម្បីរារាំងប្រឆាំងនាវាមុជទឹករបស់កងទ័ពអាល្លឺម៉ង ។ កងនាវាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលបើកទៅប៉ះមីនប្រឆាំងនាមុជទឹក ដែលត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងចំនួន ៤មុឺនគ្រាប់ របស់អង់គ្លេស ត្រូវបានផ្ទុះលិចបាត់ទៅក្នុងទឹកជាបន្តបន្ទាប់ មានដូចជា÷ U-40, U-42, U-45, U-47 ។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអុីស្តូនី បានចុះហត្ថលេខាចូលជាសមាជិកភាពនៃបក្សសម្ព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់អាចចល័តកងទ័ពទៅកាន់តំបន់បាល់ទិចនៃអុឺរ៉ុបខាងកើត ។ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជើងអាកាសរបស់អាល្លឺម៉ង់បានប្រើប្រាសយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ (JU88s) ចំនួន ០៩គ្រឿង បើកការវាយឆ្មក់ជាលើកដំបូងតាមផ្លូវអាកាសទៅកាន់ចក្រភពអង់គ្លេសនាថ្ងៃរសៀល ។ កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ បានទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅ សោហ្សាំតុន (Southampton) និង អុីឌិនបឺក (Edinburgh) ហើយបានទម្លាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះនាវាចម្បាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់មួយចំនួនផងដែរ ។ កងទ័ពអាកាសអង់គ្លេសបានចេញប្រតិបត្តិការក្នុងតាមប្រមាញ់កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ ដោយយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាល្លឺម៉ង់ ចំនួន០៤គ្រឿង ត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ផងដែរ ។<ref> Empire Air Forces Journal (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=mycwAQAAIAAJ&source=gbs_slider_cls_metadata_9_mylibrary&redir_esc=y Royal Air Force Quarterly and Commonwealth Air Forces Journal, Volumes 16-17], Publisher: Original from the University of California p.108 </ref> == សង្គ្រាមរដូវរងារ វិច្ឆិកា ១៩៣៩ == '''Winter War, November 1939''' [[File:Pu Yi, Qing dynasty, China, Last emperor.jpg|thumb|Pu Yi, Qing dynasty, China, Last emperor, The government of Manchukuo.]] សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា បានឈានចូលដល់រដូវរងារនៃខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្រៅពីការវាតទីទឹកដីរបស់អាល្លឺម៉ង់នៅតំបន់អុឺរ៉ុប នៅអាសុីឯណេះវិញ [[ប្រទេសជប៉ុន]] បានបើកការឈ្លានពានលុកលុយយក [[ប្រទេសចិន]] យ៉ាងពេញទំហឹង ។ ប្រទេសជប៉ុន ដែលជាមហាអំណាចយោធាលាក់មុខ បានបើកការឈ្លានពានយក ឧបទ្វីបកូរ៉េ (Korean Peninsula) នៅឆ្នាំ១៩៣១ ហើយបន្តទៅឈ្លានពានប្រទេសចិន ដោយចូលទៅកាន់កាប់តំបន់ ម៉ាន់ជូរី (Manchuria) ក្រោយការដួលរលំរាជវង្សឆេង (Qing dynasty) ក្នុងឆ្នាំ១៩១១ ។<ref> New York, Zhongguo xin wen she (1943) [https://www.google.com.kh/books/edition/Contemporary_China/nFI8AQAAIAAJ?hl=en&gl=KH Contemporary China A Reference Digest · Volumes 3-5], Publisher: Chinese news Service p.260 </ref> ក្រោយពេលជប៉ុនចូលកាន់កាប់តំបន់ម៉ាន់ជូរី ជប៉ុនបានហៅតំបន់នេះថា ម៉ាន់ជូគូ (Manchukuo) និងបានលើក ពូយុី (Pu Yi) ជាអភិបាលតំបន់នេះ ពូយុី គឺជាអធិរាជចិនចុងក្រោយនៃរាជវង្សឆេង ដែលត្រូវបានក្រុមបដិវត្តន៍ទម្លាក់ចេញពីរាជបល្ល័ង្ក ហើយទ្រង់បានទៅជ្រកកោណក្នុងប្រទេសជប៉ុន ការតម្លើងលោកឱ្យមកគ្រប់គ្រងតំបន់នេះត្រូវបានប្រជាជនចិនទូទៅហៅថា "ជារដ្ឋអាយ៉ងជប៉ុន" (Puppet State) ។ ការចាប់ផ្តើមនៃ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ (Second sino-japanese war) ការចូលកាន់កាប់ទឹកដីម៉ាន់ជូរីពីសំណាក់កងទ័ពជប៉ុន បានធ្វើឱ្យក្រុមបដិវត្តន៍ចិនបង្កើតចលនាប្រឆាំងវត្តមានជប៉ុននៅទូទាំងប្រទេស ហើយចលនាប្រឆាំងនេះបានបន្តរីករាលដាលធំឡើងៗរហូតដល់មានការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយប្រដាប់អាវុធរវាងកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិន និង ជប៉ុន នៅលើស្ពានលូគូ (Lugou Bridge) ជិតទីក្រុងប៉េកាំង នាថ្ងៃទី០៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។ ជប៉ុនបានស្នើឱ្យភាគីចិនទទួលខុសត្រូវ និង សុំទោសខ្លួន ក្នុងការលួចសម្លាប់ជនស៊ីវិលជប៉ុន និង ការវាយឆ្មក់សម្លាប់កងកម្លាំងជប៉ុននៅលើស្ពានលូគូ ប៉ុន្តែចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក លិនសេន (Lin Sen) បានធ្វើការបដិសេធមិនទទួលខុសត្រូវ និង មិនសុំទោសជប៉ុននោះទេ ដូចនេះនៅថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពជប៉ុនប្រមាណជា ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារទៅលើរដ្ឋធានីប៉េកាំង (Beijing) ដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាមនោះទេ ចំណែកឯកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនមានចំនួនតែជាង ១៥,០០០នាក់ ចាំការពាររាជធានីប៉េកាំងប៉ុនណោះ នៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនបានយកឈ្នះកងកម្លាំងចិន ហើយចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីប៉េកាំង និង តំបន់ធៀនជិន (Tianjin) នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។<ref> Chih-kung Jen, Zhigong Ren (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/Recollections_of_a_Chinese_Physicist/scnuAAAAMAAJ?hl=en Recollections of a Chinese Physicist], Publisher: Signition Original from the University of Michigan p.239 [[ISBN]]: 9780962758102, 0962758108 </ref> === ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧ === '''Battle of Shanghai 1937''' [[File:Citizens of Shanghai fleeing into Shanghai International Settlement - Battle of Shanghai (1937).png|thumb|Citizens of Shanghai fleeing into Shanghai International Settlement - Battle of Shanghai (1937)]] នៅថ្ងៃទី០៩ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពជើងទឹកជប៉ុនចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) បានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅខាងមុខក្រុងសៀងហៃ ជាមួយនិងកងនាវាចម្បាំងចំនួន ៣០គ្រឿង ។ នៅថ្ងៃ១៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុនបើកការបាញ់ផ្លោងមកលើក្រុងសៀងហៃ ចិនបានដាក់ពង្រាយកងទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ដើម្បីការពារក្រុងសៀងហៃ មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីការវាយប្រហាររបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៤ មន្ត្រីទ័ពចិនមកពីគណបក្ស "គូមីនតាំង" (Kuomintang) ដឹកនាំដោយ "ជាំងកៃឆៀក" (Chiang Kai-shek) បានបញ្ជូនកងទ័ពអាកាសរបស់ខ្លួនចំនួន ៩១គ្រឿង ទៅកំទេចនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៦ កងទ័ពអាកាសជប៉ុនចំនួន ៨៥គ្រឿង បានចេញពីកោះតៃវ៉ាន់មកដល់ក្រុងសៀងហៃ ហើយធ្វើការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើអាគារលំនៅដ្ឋានរបស់ប្រជាជន ។ ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃបានផ្ទុះឡើងក្រោមការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនអស់ជាច្រើនថ្ងៃ តែកងទ័ពជប៉ុននៅតែមិនអាចចូលកាន់កាប់ក្រុងសៀងហៃបានរហូតដល់ថ្ងៃទី២២ កងទ័ពចិនបានបញ្ជូនមកបន្ថែមទៀតដែលធ្វើឱ្យចំនួនទ័ពដែលមកការពារក្រុងសៀងហៃ មានចំនួន ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) ។ នៅថ្ងៃទី២៣ កងទ័ពធំជប៉ុនបានមកដល់ក្រុងសៀងហៃ ក្នុងចំនួន ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ជាមួយ រថក្រោះ ៣០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤០០គ្រឿង ។ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងរថក្រោះ ដើម្បីវាយបើកមុខឱ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនរុលចូលទៅមុខដើម្បីកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃ នៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយកងទ័ពអាកាសយ៉ាងច្រើនលើសលប់បានយកឈ្នះទៅលើកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃនៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។<ref> Dick Wilson (1982) [https://books.google.com.kh/books?id=eP4vAQAAIAAJ&num=9&redir_esc=y When Tigers Fight: The Story of the Sino-Japanese War, 1937-1945], Publisher: Hutchinson p.269 [[ISBN]]: 0091457106, 9780091457105 </ref> {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧'''</font></center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ចិន <br> (China) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ជប៉ុន <br> (Japan) |- | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' ជាំងកៃឆៀក | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' ហេសុគុិ |- | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៦៨មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៣០មុឺននាក់ |- | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ៩១គ្រឿង | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ៤៨៥គ្រឿង |- | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ១៦គ្រឿង | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ៣០០គ្រឿង |- | align="center" | '''នាវាចម្បាំង:''' មិនមាន | align="center" | '''នាវាចម្បាំង:''' ១៣០គ្រឿង |- | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ២៥មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ១៣មុឺននាក់ |} === ជ័យជំនះជប៉ុនទៅលើចិន === '''Japan's victory over China''' ប្រទេសមហាអំណាចយោធាលាក់មុខ ដែលគេស្គាល់ថាជាប្រទេសជប៉ុនដែលបានចូលឈ្លានពានប្រទេសចិន ហើយបានវាយចូលកាន់កាប់ទឹកដីចិនជាបន្តបន្ទាប់ អំឡុងពេលដែលជប៉ុនវាយចូលទីក្រុងសៀងហៃ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពជាច្រើនផ្សេងទៀតដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានជីង (Nanjing) ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៣៧ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) បានបើកការវាយលុកទៅលើចិនដើម្បីដណ្ដើមយកទីក្រុងណានជីង ចំណែកឯកងទ័ពចិនដែលចាំការពារក្រុងណានជីង មានចំនួនតែ ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ។ ជប៉ុនបានវាយលុកទីក្រុងណានជីង អស់ពេញមួយខែ នៅទីបំផុតក៏វាយបែកទីក្រុងណានជីង នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពចិនប្រមាណជា ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ ចំណែកឯភាគីជប៉ុនវិញបាត់បង់កងទ័ពប្រមាណជា ២៧,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ជប៉ុនពេលចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណាជីង បានសម្លាប់រង្គាលជនស៊ីវិលចិនប្រមាណជា ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ហើយនេះគឺជាការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ។<ref> Timothy Brook (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/Documents_on_the_Rape_of_Nanking/c_Lw8PMb3yMC?hl=en Documents on the Rape of Nanking], Publisher: University of Michigan Press p.301 [[ISBN]]: 9780472086627, 0472086626 </ref> ជប៉ុនបន្ទាប់ពីដណ្ដើមបានទីក្រុងណានជីង បន្ទាប់មកបានចូលទៅវាយយកទីក្រុងវូហាន (Wuhan) ដើម្បីកាន់កាប់ជាបន្តទៀត នៅថ្ងៃទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ៣៥០,០០០ (៣៥មុឺននាក់) ដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន ក្រោមការការពាររបស់កងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនប្រមាណជា ២៥០,០០០ (២៥មុឺននាក់) នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមចិនបានបំពាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទំនប់ទឹកនៃទន្លេលឿងនៅ "ហុឺយ័នគូ" (Huayuankou) ដោយបង្កើតឱ្យមានទឹកជំនន់ដ៏ធំមួយដើម្បីពន្យាពេលកងកម្លាំងជប៉ុនដែលកំពុងវាយលុកយកទីករុងវូហានព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ទឹកជំនន់ទន្លេលឿង" ទឹកជំនន់ដ៏ធំនេះបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលចិនប្រមាណជា ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) ស្លាប់ដោយការលង់ទឹក ។ ទោះជាយ៉ាងណា ជប៉ុនបានបន្ថែមសម្ភារៈសឹកមកបន្ថែមទៀតដែលរួមមាន យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤២៩គ្រឿង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២០គ្រឿង និង នាវាផ្ទុកកងទ័ពចំនួន ៣១៥គ្រឿង ដើម្បីឆ្លងទឹកជំនន់ទន្លេលឿងហើយវាយចូលទីក្រុងវូហាន ហើយនៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនបានវាយកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន នៅថ្ងៃ២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៨ ចំណែកឯខាងភាគីចិនបានដកថយហើយទៅបោះទីតាំងមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីក្រុងឆុងឈីង <ref> China Information Committee (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=29IMAQAAMAAJ&num=9&redir_esc=y China at War, Volume 13], Publisher: China Information Publishing Company, Original from Indiana University </ref> ជប៉ុនដែលកំពុងចូលឈ្លានពានលេបយកប្រទេសចិនក្នុងបុព្វហេតុ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ ដែលមិនមានប្រទេសទី៣ លូកដៃផងនោះ បានឈានដល់ការកំណត់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារដើម្បីចូលកាន់កាប់ទីក្រុង "ឆាងសា" (Changsha) ដែលមានកងទ័ពចិនចំនួន ២៤០,០០០ (២៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារទីក្រុង ប៉ុន្តែជាចុងក្រោយ សម្ភារៈសឹកដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ជប៉ុន ដែលមានយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២គ្រឿង បានយកឈ្នះទៅលើកងកម្លាំងចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងឆាងសា នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> China. Hsüan ch'uan pu (1942) [https://books.google.com.kh/books?id=VZ3GAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y China After Five Years of War], Publisher: Chinese News Service, Original from the University of Michigan p.233 </ref> === ចម្បាំងនៅគ័ងសុី === '''Battle of Guangxi''' នៅថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនបានបន្តលុកលុយប្រទេសចិនមកដល់តំបន់គ័ងស៊ី នៃចិនភាគខាងត្បូង កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) បានចូលប្រយុទ្ធទល់និងកងកម្លាំងចិន ចំនួន ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) ដែលកំពុងការពារប្រឆាំងនឹង ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន ការប្រយុទ្ធនេះបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយភាគីចិនបានយកជ័យជំនះទៅលើជប៉ុន នៅច្រកភ្នំឃុនលុន និង បានរារាំងកងទ័ពជប៉ុន ក្នុងការបន្តដំណើររុលទៅមុខក្នុងទិសដៅទៅវាយប្រហារទីក្រុងឆុងឈីងដែលជាមូលដ្ឋានទ័ពដ៏សំខាន់ចុងក្រោយរបស់ចិន ។ ទោះជាយ៉ាងណាកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង នាវផ្ទុកយន្តហោះចំនួន ០២គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ៤០គ្រឿង បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានណីង (Nanning) នៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> Andrew Roth (1941) [https://books.google.com.kh/books?id=52B5AAAAIAAJ&num=9&redir_esc=y Japan Strikes South: The Story of French Indo-China Passing Under Japanese Domination, Issue 1], Publisher: American council, Institute of Pacific relations, Original from the University of California p.108 </ref> === សហភាពសូវៀត ឈ្លានពាន ហ្វាំងឡង់ === '''Soviet Union invades Finland''' [[File:The War in Finland, 1940 HU55566.jpg|thumb|Soviet Union invades Finland , 30 November 1939 (Winter War)]] នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៣៩ [[សហភាពសូវៀត]] បានចូលទៅឈ្លានពាន [[ប្រទេសហ្វាំងឡង់]] ដែលបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមដ៏ធំ នោះគឺ សង្គ្រាមរដូវរងារ (Winter War) កងទ័ពក្រហម របស់សហភាពសូវៀតចំនួន ៤៦០,០០០ (៤៦មុឺននាក់) បានចូលឈ្លានពានប្រទេសហ្វាំងទ្បង់ ជាមួយ និង រថក្រោះចំនួន ២,២០០គ្រឿង នឹង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ២,០០០គ្រឿង ។ ប្រទេសហ្វាំងឡង់ បានដាក់ពង្រាយកងទ័ពចំនួន ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) រថក្រោះចំនួន ៣២គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងមានត្រឹមតែចំនួន ១១៤គ្រឿងប៉ុនណោះ ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានពីសំណាក់កងទ័ពក្រហមរបស់សហភាពសូវៀត ។ សង្គ្រាមរដូវរងារ រវាងប្រទេសហ្វាំងឡង់ និង សហភាពសូវៀត បានអូសបន្លាយពេលរហូតដល់ថ្ងៃ១៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤០ ទើបភាគីទាំងពីរបញ្ឈប់សង្គ្រាម និង ផ្ដើមកិច្ចចរចារសន្តិភាពដែលធ្វើឡើងនាទីក្រុងមូស្គូ របស់សហភាពសូវៀត (Moscow Peace Treaty) មិនមានភាគីណាមួយចាញ់ឬឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះទេ ។ ភូមិសាស្ត្រតំបន់ដ៏ស្មុគស្មាញ អាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់ខ្លាំង ការត្រៀមខ្លួនរបស់កងទ័ពហ្វាំងឡង់ សម្រាប់ភាពធន់នៃអាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់ដែលដកក្រោមសូន្យ -៤៣អង្សាសេ (−43 °C) បានទប់ស្កាត់ពីការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពក្រហមរបស់សហភាពសូវៀតបានយ៉ាងជោគជ័យ ។<ref> United States. Congress. Senate. Committee on Foreign Relations. Subcommittee on Disarmament (1956) [https://www.google.com.kh/books/edition/Disarmament/M5eEVweW6mMC?hl=en&gl=KH Disarmament A Selected Chronology, January 1, 1918-March 19, 1956], Publisher: U.S. Government Printing Office p.33 </ref> <ref> Arie Marcelo Kacowicz (1994) [https://www.google.com.kh/books/edition/Peaceful_Territorial_Change/y7NRn5s73sQC?hl=en Peaceful territorial change], Publisher: University of South Carolina Press p.390 [[ISBN]]: 9780872499898, 0872499898 </ref> {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ហ្វាំងឡង់ -សហភាពសូវៀត ក្នុងសង្គ្រាមរដូវងារ'''<br> Finland - Soviet Union (Winter-war)</font></center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ហ្វាំងឡង់ <br> (Finland) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | សហភាពសូវៀត <br> (Soviet) |- | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' អុីមុីល ម៉ានឺហៀម <br> Emil Mannerheim | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' វ៉ូរូសុីឡូវ <br> Voroshilov |- | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៣០មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៤៦មុឺននាក់ |- | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ១១៤គ្រឿង | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ២,០០០គ្រឿង |- | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ៣២គ្រឿង | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ២,២០០គ្រឿង |- | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ២មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ១៦មុឺននាក់ |} == អាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពាន ដាណឺម៉ាក និង ន័រវែស == '''Germany invades Denmark and Norway''' [[File:28 cm gun at Oscarsborg Fortress.jpg|thumb|One of the three guns at Oscarsborg Fortress]] [[File:Senkingen av Blücher (5654566265).jpg|thumb|German warships Blücher on fire and sinking in Drøbak]] នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤០ ពួកណាហ្សុី អាល្លឺម៉ង់ បានបើកការឈ្លានពានទៅលើប្រទេសដាណឺម៉ាក និង ន័រវែស នៅក្នុងប្រតិបត្តិការមួយដែលមានឈ្មោះថា វុីស៊ែអ៊ូបុង (Weserübung) ។ គោលដៅយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ការលុកលុយនេះ គឺដើម្បីធានាការផ្គត់ផ្គង់រ៉ែដែកដ៏សំខាន់ និង ដើម្បីបង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹក និង ទ័ពអាកាស ដើម្បីទប់ទល់នឹងការគំរាមកំហែងរបស់សម្ព័ន្ធមិត្តនៅអាត្លង់ទិកខាងជើង ។ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ១៤,៥០០នាក់ (ជាង១មុឺននាក់) រថក្រោះ ៦៩គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ៥២៧គ្រឿង នាវាចម្បាំង ១០គ្រឿង រីឯភាគីដាណឺម៉ាក មានកងទ័ពចំនួន ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) រថក្រោះ ១០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ២៣គ្រឿង នាវាចម្បាំង ៣២គ្រឿង ។ រយៈពេលត្រឹមតែ ៦ម៉ោងប៉ុនណោះ រដ្ឋាភិបាលដាណឺម៉ាកបានផ្ញើលិខិតចុះចាញ់អាល្លឺម៉ង់ ក្រោយពេលអាល្លឺម៉ង់បើកប្រតិបត្តិការកងទ័ពអាកាស ដោយបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងជាច្រើនគ្រឿងមកទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅទីក្រុង "ខប់ពេនហាចេន" (Copenhagen) ដែលជារាជធានីធំ របស់ដាណឺម៉ាក ។<ref> Edward Keble Chatterton (1943) [https://www.google.com.kh/books/edition/Commerce_Raiders/Of_2KIzNL-UC?hl=en Commerce Raiders], Publisher: Hurst & Blackett Original from Harvard University p.128 </ref> នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដដែល ពួកណាហ្សុី អាល្លឺម៉ង់ បានបន្តបើកការឈ្លានពានទៅលើប្រទេសន័រវែស ដោយបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) យន្តហោះចម្បាំង ១,២០០គ្រឿង នាវាផ្ទុកសំភារៈយោធា ១គ្រឿង នាវាផ្ទុកកងទ័ព ២គ្រឿង នាវាចម្បាំង ១០គ្រឿង និង នាវាមុជទឹក (U-boats) ៦គ្រឿង ។ នៅចំពោះមុខនៃការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ ន័រវែស បានដាក់ពង្រាយកាំភ្លើងធំនៅតាមច្រាំងសមុទ្រដើម្បីត្រៀមទប់ទល់ពីការឈ្លានពាននេះ កងទ័ពជើងទឹក អាល្លឺម៉ង់បានមកដល់ច្រកសមុទ្រដ្រូបាក់ (Drøbak) ដែលមាននាវាចម្បាំងប្លូឆឺ (Blücher) ជាអ្នកនាំមុខ កងទ័ពជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់មានបំណងបើកឆ្លងកាត់ ច្រកសមុទ្រដ្រូបាក់ដើម្បីទៅវាយប្រហាររាជធានីធំអូសស្លូ (Oslo) របស់ន័រវែស នាវាចម្បាំងប្លូឆឺរបស់អាល្លឺម៉ង់ដែលបើកឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រនេះ ត្រូវបានកាំភ្លើងធំរបស់ន័រវែសបាញ់ត្រូវ២គ្រាប់ ដែលបាញ់ចេញពីបន្ទាយទ័ព អូសស្កាប៊ក (Oscarsborg) ក្នុងរយៈចម្ងាយ ១៨០០ម៉ែត្រ បានបណ្ដាលឱ្យនាវាចម្បាំងដ៏ធំនេះលិចទៅក្នុងសមុទ្រ អាល្លឺម៉ង់ខឹងជាខ្លាំងបានបញ្ជារឱ្យកងនាវាចម្បាំងរបស់ខ្លួនចូលប្រយុទ្ធ និង កងនាវាចម្បាំងរបស់ន័រវែសដែលមានចំនួន ១៧គ្រឿង ក្រុមនាវាមុជទឹកអាល្លឺម៉ង់ បានបើកការបាញ់ប្រហារពន្លិច នាវាចម្បាំងន័រវែសជាបន្តបន្ទាប់ អាល្លឺម៉ង់ បានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំង ៨០គ្រឿង ទៅទម្លាក់គ្រាប់ក្នុងទីក្រុងអូស្លូ ហើយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) បានបញ្ជូនមកបន្ថែមទៀត តាមរយៈនាវាផ្ទុកកងទ័ពចំនួន ៤៥គ្រឿង រយៈពេលត្រឹមពីរខែ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ បានវាយគ្រប់គ្រងប្រទេសន័រវែសបានទាំងស្រុងគិតត្រឹមថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤០ ។<ref> Armed Forces Information School (U.S.) (1950) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Army_Almanac/Dim5AAAAIAAJ?hl=en The Army Almanac A Book of Facts Concerning the Army of the United States], Publisher: U.S. Government Printing Office Original from the University of California p.1,009 </ref> == អាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពាន លុចសំបួរ ហូឡង់ និង បែលហ្ស៊ិក == '''Germany invades Luxembourg, Netherlands And Belgium''' == សេចក្តីប្រកាស == អត្ថបទសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ចងក្រងដោយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៃដេប៉ាតឺម៉ង់ មកពីក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នាសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បច្ចុប្បន្នសមាជិក នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ មានបញ្ហាសុខភាពធ្ងន់ធ្ងរ មិនអាចបំពេញនូវអត្ថបទនេះបានទេ ដូចនេះ ការសរសេរអត្ថបទសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានពន្យាពេលមួយរយៈពេលវែង សូមអរគុណ ។ ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រ]] hmxc0io4xg5rvl39nmy48f5sp2c3tg5 342472 342469 2026-11-03T04:27:56Z TheRandomGoober 27248 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/342469|342469]] ដោយ​ [[Special:Contributions/~2026-58277-25|~2026-58277-25]] ([[User talk:~2026-58277-25|ការពិភាក្សា​]]) 342472 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> សង្គ្រាមលោកលើកទី២ </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:WW2 collage.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''War World II''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''កាលបរិច្ឆេតចាប់ផ្ដើម''' |colspan="2"|'''០១ កញ្ញា ១៩៣៩''' |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេលសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៦ ឆ្នាំ |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រទេសចូលរួម''' |colspan="2"| ៧០ ប្រទេស |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រជាជាតិក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ១២៧.២ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រជាជនស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៥០ ទៅ ៥៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''យោធាស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ២០ ទៅ ២៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''ចំនួនស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាម''' |colspan="2"| ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់ |- style="vertical-align:top;" |'''កាលបរិច្ឆេតបញ្ចប់''' |colspan="2"|'''០២ កញ្ញា ១៩៤៥''' |} '''សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: '''World War II''') អក្សរកាត់ (WW2) គឺជាសង្គ្រាមពិភពលោកដែលចាប់ផ្ដើមលើកទី២ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមពិភពលោកលើកទី១ ត្រូវបានបញ្ចប់ ។ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានកើតឡើងរវាងក្រុមប្រទេសមហាអំណាចខាងយោធា មានទំនាស់និងគ្នាក្នុងការប្រកួតប្រជែង ផ្នែកយោធា សេដ្ឋកិច្ច និង ភូមិសាស្ត្រនយោបាយប្រកាន់បក្សពួក ហើយការប្រកួតប្រជែងដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងគ្នាបែបនេះបានរីករាលដាលក្លាយជាទំនាស់សកល និង បានឈានទៅរកការបង្កើតគូបក្សដិបក្សនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាប្រឆាំងគ្នាចំនួនពីរគឺ ក្រុម​សម្ព័ន្ធមិត្ត (Allies) និង​​​ ក្រុមអ័ក្សុីស (Axis) ដែលបានបង្កើតសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលជាសង្គ្រាម​ធំ​បំផុត​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលមានប្រជាជាតិប្រមាណជា ១២៧.២ លាននាក់ មកពី ៧០ប្រទេស បានចូលរួមផ្ទាល់ក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាមនេះ ដែលបណ្ដាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណពី ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់ ហើយនេះជាជម្លោះយោធា​ដ៏​សាហាវ​បំផុត​នៅក្នុង​ប្រវត្តិ​​សាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលរាប់លាននាក់ រាប់ចាប់ពី ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ ទារក កុមារ រហូតដល់ មនុស្សចាស់ ដែលរងនូវការសម្លាប់រង្គាលនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ ការស្លាប់ដោយអត់ឃ្លាន ការស្លាប់ដោយជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗ ។<ref> Christopher Hodapp, Alice Von Kannon (2008) [https://www.google.com.kh/books/edition/Conspiracy_Theories_and_Secret_Societies/OCa9BgAAQBAJ?hl=en Conspiracy Theories and Secret Societies For Dummies], Publisher: Wiley, or John Wiley & Sons, Inc., is a multinational publishing company that specializes in academic and instructional materials, p.384 [[ISBN]]:9780470184080, 0470184086 </ref> == មូលហេតុនៃសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ == '''The causes of World War II''' ក្រោយពេល [[អាល្លឺម៉ង់]] ចាញ់សង្គ្រាមលោកលើកទី១ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពវែរសៃ (Treaty of Versailles) នាទីក្រុងប៉ារីស [[ប្រទេសបារាំង]] ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ១៩១៩ លក្ខខណ្ឌនៃសន្ធិសញ្ញាតម្រូវឱ្យប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ធ្វើរួមមាន៖ * ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានតម្រូវឱ្យបង់សំណងហិរញ្ញវត្ថុដល់សម្ព័ន្ធមិត្តសម្រាប់សង្គ្រាម ។ ចំនួនទឹកប្រាក់នេះត្រូវបានកំណត់ដោយគណៈកម្មការអន្តរសម្ព័ន្ធក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ ហើយមានចំនួន ៣២ ពាន់លានដុល្លារ បន្ថែមពីលើការទូទាត់ដំបូងចំនួន ៥ ពាន់លានដុល្លារ ។  * ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យបោះបង់ចោលប្រហែល ១០% នៃទឹកដីអ៊ឺរ៉ុបមុនសង្គ្រាមរបស់ខ្លួន រួមទាំងទីក្រុង សារឡេន (Saarland) ដែលសម្បូរដោយធ្យូងថ្ម និង ទីក្រុងកំពង់ផែ ដានហ្សុីង (Danzig) ។ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ក៏បានបាត់បង់អាណានិគមក្រៅប្រទេសរបស់ខ្លួនទាំងអស់ផងដែរ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសម្ព័ន្ធប្រជាជាតិជា "ទឹកដីមានកាតព្វកិច្ច"។ * សមត្ថភាព​យោធា​របស់​អាល្លឺម៉ង់​ត្រូវ​បាន​រឹតត្បិត​យ៉ាង​ខ្លាំង ដោយកំណត់មិនឱ្យមានការពង្រីកកងទ័ពលើសពី ១សែននាក់ ។ * សន្ធិសញ្ញានេះផងដែរបានប្រកាសឡើងពីការបង្កើត ក្រុមសម្ព័នប្រជាជាតិ (The League of Nations) ដើម្បីនាំខ្លួនមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អាល្លឺម៉ង់ផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងត្រូវកាត់ទោសជាឧក្រិដ្ឋជនសង្គ្រាម ។ សន្ធិសញ្ញាវែរសៃ បានធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ដួលរលំសេដ្ឋកិច្ចទាំងស្រុង ហើយធ្លាក់ចូលក្នុងសភាពដុនដាបជាខ្លាំង ដែលធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូលមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ដែលនាំឱ្យប្រជាជនចេញមកធ្វើបាតុកម្ម រហូតពួកគេទទួលបានមេដឹកនាំថ្មីគឺលោក [[អាដុល ហ៊ីត្លែរ]] (Adolf Hitler) ដែលជាមេគំនិតជាតិនិយម នៃលទ្ធិណាហ្សុី (Nazi) ដែល និង នាំឱ្យមានសង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតនោះគឺ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ អាដុល ហ៊ីត្លែរ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បានពង្រីកកងទ័ពយ៉ាងច្រើនសម្បើម ដែលបង្ហាញពីសក្ដានុពលរបស់ខ្លួននៅចំពោះមុខគូសត្រូវរបស់ខ្លួននោះគឺ [[បារាំង]] និង [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ។ ការពង្រីកវិសាលភាពកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានបង្ហាញពីមហិច្ឆតារបស់លោកអាដុល ហ៊ីត្លែរ ផងដែរក្នុងការវាតទីចូលទៅកាន់កាប់ទឹកដីនៃបណ្ដាលប្រទេសក្នុងទ្វីបអុឺរ៉ុបក្នុងពេលខាងមុខ ។ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ក្រោយមើលឃើញពីវិសាលភាព នៃការពង្រីកកងទ័ពដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ អាល្លឺម៉ង់ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បានផ្ដួចផ្ដើមចុះនូវសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយនិង [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] នៅថ្ងៃ ២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ នាទីក្រុងឡុងដ៍ (London) ដែលសន្ធិសញ្ញានេះមានឈ្មោះថា អង់គ្លូ-ប៉ូលីស (Anglo-Polish) ប៉ុន្តែមួយសប្តាហ៍ក្រោយមកប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលធ្វើឱ្យ ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង ដាក់ឱសានវាទ ឱ្យអាល្លឺម៉ង់ដាច់ខាតត្រូវដកទ័ពចេញពីប៉ូឡូញ ប៉ុន្តែអាល្លឺម៉ង់ មិនធ្វើតាមនោះទេ ដូចនេះពីរថ្ងៃក្រោយមក ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយនេះជារបត់សង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតដែលគេកំណត់យកថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ជាការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលក្នុងថ្ងៃដដែលនោះប្រទេស [[អូស្ត្រាលី]] [[នូវែលហ្សេឡង់]] [[ឥណ្ឌា]] តុងហ្គា ចូដង់ ម៉ារុក ទុយណេហ្ស៊ី ក៏ប្រកាសសង្គ្រាមទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ដែលប្រទេសទាំងនេះស្ថិតក្រោមអណានិគមរបស់ ចក្រភពអង់គ្លេស ។<ref> Stewart Ross (2003) [https://www.google.com.kh/books/edition/Causes_and_Consequences_of_the_Second_Wo/l-8zjFmqrWsC?hl=en Causes and Consequences of the Second World War], Publisher: Evans Publishing Group UK, p.80 [[ISBN]]: 9780237525699, 0237525690 </ref> == ការរីករាលដាលនៃសង្គ្រាម == '''Widespread War''' [[File:Fall of Warsaw in 1939.jpg|thumb|German invasion Poland September 1939, The Fall of Warsaw.]] នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១.៥លាននាក់ រថក្រោះ ២,៧០០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ២,៣១៥គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៩,០០០ដើម ចូលទៅឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ ។ ហើយប្រទេសប៉ូឡូញពេលនោះបានកេណ្ឌកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១លាននាក់ រថក្រោះ ៨៨០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ៤០០គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៤,៣០០ដើម ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់ពួកណាហ្សុីអាល្លឺម៉ង់ ។ ឧត្តមភាពរបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលមានការគាំទ្រដោយកងរថក្រោះ និង យន្តហោះចម្បាំងដ៏ច្រើនសម្បើម បានអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេវាយលុកប្រព័ន្ធការពាររបស់ប៉ូឡូញបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ក្នុងរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានទៅដល់ខ្សែរត្រៀមរបស់ប៉ូឡូញ ហើយវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុង វើរ-ស (Warsaw) នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ រីឯ [[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] ដែលរបបរាជានិយមបានដួលរលំហើយប្ដូរឈ្មោះទៅជា សហភាពសូវៀត (Soviet Union) បានផ្ដើមចុះសន្ធិសញ្ញាជាមួយអាល្លឺម៉ង់ ដែលមានឈ្មោះថា ម៉ូឡូទូវ (Molotov-Ribbentrop Pact) ដែលចុះនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា ។ អំឡុងពេលដែលពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា សហភាពសូវៀត បានវាយប្រហារប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ដែលធ្វើឱ្យស្ថានភាពរបស់ប៉ូឡូញកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ នៅទីបំផុតកងទ័ព​អាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតបាន​ចូលទៅកាន់កាប់ប្រទេស​ប៉ូឡូញ​ទាំងស្រុង​នៅ​ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> С. П Иванов (1986) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Initial_Period_of_War/w0w0TLtJZewC?hl=en The Initial Period of War A Soviet View], Publisher: U.S. Government Printing Office, Original from University of Illinois at Urbana-Champaign, p.311 </ref> <ref> Dianne Stine Thomas (1995) [https://www.google.com.kh/books/edition/WWII/SfIkAQAAMAAJ?hl=en WWII Time-Life History of the Second World War], Publisher: Barnes & Noble Books, Original from the University of Michigan p.496 [[ISBN]]: 9781566199841, 1566199840 </ref> <ref> I. Joseph Vizulis (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Molotov_Ribbentrop_Pact_of_1939/7oxpAAAAMAAJ?hl=en The Molotov-Ribbentrop Pact of 1939 The Baltic Case], Publisher: Bloomsbury Academic, Original from the University of Michigan p.176 [[ISBN]]: 9780275934569, 027593456X </ref> == ការផ្ដើមសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក == '''Battle of the Atlantic begins''' បេសកកម្មដំបូងរបស់ [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] ដែលបានបើកការវាយប្រហារទៅលើអាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ តាមរយៈកងទ័ពជើងអាកាសរបស់ខ្លួន "Royal Air Force" ហៅកាត់ថា (RAF) ដែលមានយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួន ១៦គ្រឿង បានបើកប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើនាវាកងទ័ពជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់នៅកំពង់ផែ "វេលហាមសាវិន" (Wilhelmshaven) ដែលបានកំទេចនាវាចម្បាំង ០៥គ្រឿង របស់អាល្លឺម៉ង់ ។ អាល្លឺម៉ង់បានធ្វើការតបតមកវិញដោយបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក របស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់ចំនួន ០៧គ្រឿងផងដែរ បន្ទាប់មកអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងនាវាចម្បាំង និង នាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចេញទៅតតាំងនិងចក្រភពអង់គ្លេសវិញនៅឯ សមុទ្រអាត្លង់ទិក ហើយនេះជាការចាប់ផ្ដើមនៃសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក ។ អង់គ្លេស​បាន​ចាប់ផ្តើម​យុទ្ធនាការ​កងទ័ពជើងទឹក​របស់ខ្លួនដើម្បី​ប្រយុទ្ធ​នឹង​នាវាមុជទឹករបស់​អាល្លឺម៉ង់​ដែល​កំពុង​គំរាមកំហែងដល់​ការដឹកជញ្ជូនរបស់អង់គ្លេស តាមមធ្យោបាយផ្លូវទឹកដែលឆ្លងកាត់សមុទ្រអាត្លង់ទិក ។ សង្គ្រាមអាត្លង់ទិក រវាងចក្រភពអង់គ្លេស និង ពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ បានក្លាយទៅជាយុទ្ធនាការដ៏វែងបំផុតនៃសង្គ្រាម ។ <ref> Donald G. F. W. Macintyre (1961) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Battle_of_the_Atlantic/NgdnAAAAMAAJ?hl=en The Battle of the Atlantic], Publisher: B. T. Batsford, Original from the University of Michigan p.208 </ref> === អាល្លឺម៉ង់បើកឆាកប្រយុទ្ធនៅព្រំដែនបារាំង === '''Germany launches offensive on French border''' [[File:Bundesarchiv Bild 146-1980-001-35, Maginot-Linie, Panzerwerk Schöneburg.jpg|thumb|French border Maginot Line.]] [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] បន្ទាប់ពីបើកការវាយប្រហារទៅលើ [[អាល្លឺម៉ង់]] តាមទ័ពអាកាសនៅវេលាព្រឹកហើយនោះ គឺនៅវេលាម៉ោង ១១ព្រឹក ថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ២.៧លាននាក់ ចែកចេញជា ៧៥កងពល បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែនបារាំង ។ នៅរយៈពេល ៦ម៉ោងក្រោយមក ពោលគឺនៅម៉ោង៥ល្ងាច អាល្លឺម៉ង់បានបើកការឈ្លានពានបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) គឺជាខ្សែរបន្ទាត់នៃបន្ទាយដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងប្រទេសបារាំងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០ ដើម្បីការពារព្រំដែនភាគខាងកើតរបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ ខ្សែរបន្ទាត់នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​លោក "អង់ដ្រេ មេហ្សុីនូ" (André Maginot) ដែលជារដ្ឋមន្ត្រី​ការ​ពារជាតិបារាំង​នៅ​ពេល​នោះ។ ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ គឺជាប្រព័ន្ធការពារដ៏ស្មុគស្មាញដែលរួមមាន បន្ទាយបេតុង លួសបន្លារ កាំភ្លើងធំ និង បង្គោលកាំភ្លើងយន្ត ។ នៅតាមខ្សែរបន្ទាត់មានបន្ទាយធំៗ ដែលស្ថិតនៅជម្រៅក្រោមដី ដែលរួមបញ្ចូល មន្ទីរពេទ្យ រថភ្លើង និង ឃ្លាំងសម្រាប់ដាក់គ្រាប់ ខ្សែរបន្ទាត់នេះផងដែរត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីបន្ថយការវាយប្រហាររបស់សត្រូវ និង ផ្តល់ពេលវេលាដល់កងទ័ពបារាំងដើម្បីធ្វើរការចល័តទ័ព ។ អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពានបារាំង នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញាដដែល ប្រទេសចំនួន២ទៀតគឺ [[នេប៉ាល់]] និង [[អេហ្ស៊ីប]] បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាទ្រង់ទ្រាយធំរវាងកងទ័ព អាល្លឺម៉ង់ និង កងទ័ពបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ បានធ្វើឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស បញ្ជូនកងកម្លាំងបេសកកម្មរបស់ខ្លួន "British Expeditionary Force" ហៅកាត់ថា (BEF) ប្រមាណជា ១៥២,០០០ (ជាង១៥មុឺននាក់) ចូលទៅអន្តរាគមន៍ជួយការពារបារាំងពីការវាយលុករបស់អាល្លឺម៉ង់ផង និង បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែន [[បែលហ្ស៊ិក|ប្រទេសបែលហ្ស៊ិក]] ផងដែរ ។<ref> Stephen Wentworth Roskill (1954) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_War_at_Sea_1939_1945_The_defensive_v/IIfzAAAAMAAJ?hl=en The War at Sea, 1939-1945: The defensive.- v.2. The period of balance.- v.3. The offensive], Publisher: H.M. Stationery Office Original from the University of Wisconsin - Madison p.667 </ref> == ការប្រកាសអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក == '''US Declaration of Neutrality''' អំឡុងពេលដែលអាល្លឺម៉ង់កំពុងវាយប្រហារបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) បារាំង បានដាក់ពង្រាយកងទ័ពរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ១.៨លាននាក់ ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ នៅថ្ងៃទី០៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកគឺលោក "រ៉ូសវែល" (Roosevelt) បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមរវាងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បារាំង និង ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយអាមេរិកមិនលូកដៃចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមនេះទេ ហើយលោក​ក៏​បាន​គាំទ្រ​ការ​ហាមប្រាមនៃ​ការ​នាំ​ចេញ​អាវុធ​របស់អាមេរិកទៅកាន់ប្រទេសមានជម្លោះទាំងនោះ ហើយកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកបានបង្កើតកងល្បាតអព្យាក្រឹត ដើម្បីតាមដានប្រតិបត្តិការយោធានៅអឌ្ឍគោលខាងលិចផងដែរ ។ ការមិនលូកដៃចូលក្នុងសង្គ្រាមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក បានធ្វើឱ្យប្រទេស [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] ប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពោលគឺប្រទេស [[កាណាដា]] បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> United States (1939) [https://www.google.com.kh/books/edition/Supplement_to_the_Code_of_the_Laws_of_th/f6DkAAAAMAAJ?hl=en Supplement ... to the Code of the Laws of the United States of America Volume 5], Publisher: U.S. Government Printing Office Original from the University of Wisconsin - Madison p.1317 </ref> == សហភាពសូវៀតឈ្លានពានប៉ូឡូញ == '''Soviet Union invasion of Poland''' [[File:Wrzesien2.jpg|thumb|Line of demarcation between German and Soviet military forces after their joint invasion of Poland in September 1939]] ១៦ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់បើកការឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងលិច សហភាពសូវៀតបានប្រកាសសង្គ្រាមផ្លូវការណ៍ទល់និងប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) រថក្រោះចំនួន ៤,៧០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៣,៣០០គ្រឿងចូលទៅឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ។ ការលុកលុយនេះគឺជាលទ្ធផលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា "ម៉ូឡូតូវ" (Molotov) ដែលត្រូវបានចុះហត្ថលេខារវាងសហភាពសូវៀត និង សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ កតិកាសញ្ញានេះរួមមានការកណត់នៃការបែងចែកទឹកដីអឺរ៉ុបជាពីរផ្នែកគ្រប់គ្រង ដោយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងលិចត្រូវកាន់កាប់ដោយសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ហើយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងកើតត្រូវកាន់កាប់ដោយសហភាពសូវៀត ។ ជាចុងក្រោយ សហភាពសូវៀត និង អាល្លឺម៉ង់ បានទទួលការគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងលើប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ប៉ូឡូញនៅ សមរភូមិ "ឃក" (Kock) កងទ័ពប៉ូឡូញប្រមាណជា ៣២មុឺននាក់ បានធ្លាក់ខ្លួនជាឈ្លើយសឹករបស់សហភាពសូវៀត អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ កងកម្លាំងរបស់ប៉ូឡូញប្រមាណជា ២០មុឺននាក់ត្រូវបានស្លាប់ ហើយប្រជាជនប៉ូឡូញប្រមាណជា ៦៦,០០០ (ជាង៦មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ ដែលគិតពីការឈ្លានពានថ្ងៃដំបូង នៃថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ដល់ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> B. Montanus (1944) [https://www.google.com.kh/books/edition/Polish_Soviet_Relations_in_the_Light_of/6eFZH9IEj7EC?hl=en Polish-Soviet Relations in the Light of International Law], Publisher: University publication Original from University of Illinois at Urbana-Champaign p.54 </ref> == សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ == '''Albert Einstein Letter''' [[File:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|thumb|Albert Einstein during a lecture in Vienna in 1921]] អាល់បឺត អាន់ស្តាញ លោកជាអ្នកទ្រឹស្ដីរូបវិទ្យាដែលកើតនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកបង្កើតទ្រឹស្តីទំនាក់ទំនងនៃរូបវិទ្យាកង់ទិច រូបមន្តដ៏ល្បីល្បាញរបស់លោកគឺ សមមូលថាមពល E=mc² ។ លោកអាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរសំបុត្រមួយច្បាប់ ដាក់ជូនប្រធានាធិបតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក គឺលោក រ៉ូសវែល (Roosevelt) ។ សំបុត្រនោះបានសរសេរអំពី ការព្រមានអំពីលទ្ធភាពដែលប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ អាចបង្កើតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាព លោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរពីរូបមន្តក្នុងការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់ ហើយលោក "ឡេអូ ហ្សីឡាត" (Leo Szilard) ដែលជាវិទូរូបវិទ្យាជនជាតិហុងគ្រី បានប្រែសម្រួលជាភាសាអង់គ្លេសដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយសំបុត្រនោះបានផ្ញើរចេញតាមរយ:ស្ថានទូតបែលហ្សិក ។ សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ ត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកដោយផ្ទាល់នៅថ្ងៃទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្នុងអំឡុងការផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ លោក អេឡិចសេនដឺ សាច (Alexander Sachs) ដែលជាសេដ្ឋវិទូ បានជួបជាមួយលោក "រ៉ូសវែល" ដើម្បីពិភាក្សាអំពីសំបុត្រនោះ ហើយលោកស្នើថាសហរដ្ឋអាមេរិកគួរតែចាប់ផ្តើមកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន ។ កម្មវិធីនៃការផលិតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាពនេះ ត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រធានាធិតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយនៅទីបំផុតបាននាំមកនៅគម្រោងម៉ាណហាធិន (Manhattan) ដែលផ្ដោតទៅលើការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ។<ref> Francis George Gosling (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Manhattan_Project/SKaSCzKs8ZsC?hl=en The Manhattan Project Making the Atomic Bomb], Publisher: U.S. Department of Energy p.66 [[ISBN]]: 9780788178801, 0788178806 </ref> == អង់គ្លេស និង អាល្លឺម៉ង់ ក្នុងសង្គ្រាមផ្លូវអាកាស == '''Britain - Germany (Air Raid)''' ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង និង កងកម្លាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស មិនទាន់ឈានដល់ទ្រង់ទ្រាយធំនោះទេ ដោយអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនក្រុមនាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចូលទៅវាយប្រហារអង់គ្លេសជារឿយៗ ហើយកងនាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់បានបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំង និង នាវាដឹកអ្នកដំណើររបស់អង់គ្លេស ស្លាប់ និង ខូចខាតជាបន្តបន្ទាប់ ដូចនេះហើយកងទ័ពជើងទឹករបស់អង់គ្លេសបានបើកប្រតិបត្តិការក្នុងការទម្លាក់គ្រាប់មុីន (Mine Warfare) ចូលទៅក្នុងទឹកដើម្បីរារាំងប្រឆាំងនាវាមុជទឹករបស់កងទ័ពអាល្លឺម៉ង ។ កងនាវាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលបើកទៅប៉ះមីនប្រឆាំងនាមុជទឹក ដែលត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងចំនួន ៤មុឺនគ្រាប់ របស់អង់គ្លេស ត្រូវបានផ្ទុះលិចបាត់ទៅក្នុងទឹកជាបន្តបន្ទាប់ មានដូចជា÷ U-40, U-42, U-45, U-47 ។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអុីស្តូនី បានចុះហត្ថលេខាចូលជាសមាជិកភាពនៃបក្សសម្ព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់អាចចល័តកងទ័ពទៅកាន់តំបន់បាល់ទិចនៃអុឺរ៉ុបខាងកើត ។ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជើងអាកាសរបស់អាល្លឺម៉ង់បានប្រើប្រាសយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ (JU88s) ចំនួន ០៩គ្រឿង បើកការវាយឆ្មក់ជាលើកដំបូងតាមផ្លូវអាកាសទៅកាន់ចក្រភពអង់គ្លេសនាថ្ងៃរសៀល ។ កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ បានទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅ សោហ្សាំតុន (Southampton) និង អុីឌិនបឺក (Edinburgh) ហើយបានទម្លាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះនាវាចម្បាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់មួយចំនួនផងដែរ ។ កងទ័ពអាកាសអង់គ្លេសបានចេញប្រតិបត្តិការក្នុងតាមប្រមាញ់កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ ដោយយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាល្លឺម៉ង់ ចំនួន០៤គ្រឿង ត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ផងដែរ ។<ref> Empire Air Forces Journal (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=mycwAQAAIAAJ&source=gbs_slider_cls_metadata_9_mylibrary&redir_esc=y Royal Air Force Quarterly and Commonwealth Air Forces Journal, Volumes 16-17], Publisher: Original from the University of California p.108 </ref> == សង្គ្រាមរដូវរងារ វិច្ឆិកា ១៩៣៩ == '''Winter War, November 1939''' [[File:Pu Yi, Qing dynasty, China, Last emperor.jpg|thumb|Pu Yi, Qing dynasty, China, Last emperor, The government of Manchukuo.]] សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា បានឈានចូលដល់រដូវរងារនៃខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្រៅពីការវាតទីទឹកដីរបស់អាល្លឺម៉ង់នៅតំបន់អុឺរ៉ុប នៅអាសុីឯណេះវិញ [[ប្រទេសជប៉ុន]] បានបើកការឈ្លានពានលុកលុយយក [[ប្រទេសចិន]] យ៉ាងពេញទំហឹង ។ ប្រទេសជប៉ុន ដែលជាមហាអំណាចយោធាលាក់មុខ បានបើកការឈ្លានពានយក ឧបទ្វីបកូរ៉េ (Korean Peninsula) នៅឆ្នាំ១៩៣១ ហើយបន្តទៅឈ្លានពានប្រទេសចិន ដោយចូលទៅកាន់កាប់តំបន់ ម៉ាន់ជូរី (Manchuria) ក្រោយការដួលរលំរាជវង្សឆេង (Qing dynasty) ក្នុងឆ្នាំ១៩១១ ។<ref> New York, Zhongguo xin wen she (1943) [https://www.google.com.kh/books/edition/Contemporary_China/nFI8AQAAIAAJ?hl=en&gl=KH Contemporary China A Reference Digest · Volumes 3-5], Publisher: Chinese news Service p.260 </ref> ក្រោយពេលជប៉ុនចូលកាន់កាប់តំបន់ម៉ាន់ជូរី ជប៉ុនបានហៅតំបន់នេះថា ម៉ាន់ជូគូ (Manchukuo) និងបានលើក ពូយុី (Pu Yi) ជាអភិបាលតំបន់នេះ ពូយុី គឺជាអធិរាជចិនចុងក្រោយនៃរាជវង្សឆេង ដែលត្រូវបានក្រុមបដិវត្តន៍ទម្លាក់ចេញពីរាជបល្ល័ង្ក ហើយទ្រង់បានទៅជ្រកកោណក្នុងប្រទេសជប៉ុន ការតម្លើងលោកឱ្យមកគ្រប់គ្រងតំបន់នេះត្រូវបានប្រជាជនចិនទូទៅហៅថា "ជារដ្ឋអាយ៉ងជប៉ុន" (Puppet State) ។ ការចាប់ផ្តើមនៃ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ (Second sino-japanese war) ការចូលកាន់កាប់ទឹកដីម៉ាន់ជូរីពីសំណាក់កងទ័ពជប៉ុន បានធ្វើឱ្យក្រុមបដិវត្តន៍ចិនបង្កើតចលនាប្រឆាំងវត្តមានជប៉ុននៅទូទាំងប្រទេស ហើយចលនាប្រឆាំងនេះបានបន្តរីករាលដាលធំឡើងៗរហូតដល់មានការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយប្រដាប់អាវុធរវាងកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិន និង ជប៉ុន នៅលើស្ពានលូគូ (Lugou Bridge) ជិតទីក្រុងប៉េកាំង នាថ្ងៃទី០៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។ ជប៉ុនបានស្នើឱ្យភាគីចិនទទួលខុសត្រូវ និង សុំទោសខ្លួន ក្នុងការលួចសម្លាប់ជនស៊ីវិលជប៉ុន និង ការវាយឆ្មក់សម្លាប់កងកម្លាំងជប៉ុននៅលើស្ពានលូគូ ប៉ុន្តែចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក លិនសេន (Lin Sen) បានធ្វើការបដិសេធមិនទទួលខុសត្រូវ និង មិនសុំទោសជប៉ុននោះទេ ដូចនេះនៅថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពជប៉ុនប្រមាណជា ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារទៅលើរដ្ឋធានីប៉េកាំង (Beijing) ដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាមនោះទេ ចំណែកឯកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនមានចំនួនតែជាង ១៥,០០០នាក់ ចាំការពាររាជធានីប៉េកាំងប៉ុនណោះ នៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនបានយកឈ្នះកងកម្លាំងចិន ហើយចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីប៉េកាំង និង តំបន់ធៀនជិន (Tianjin) នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។<ref> Chih-kung Jen, Zhigong Ren (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/Recollections_of_a_Chinese_Physicist/scnuAAAAMAAJ?hl=en Recollections of a Chinese Physicist], Publisher: Signition Original from the University of Michigan p.239 [[ISBN]]: 9780962758102, 0962758108 </ref> === ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧ === '''Battle of Shanghai 1937''' [[File:Citizens of Shanghai fleeing into Shanghai International Settlement - Battle of Shanghai (1937).png|thumb|Citizens of Shanghai fleeing into Shanghai International Settlement - Battle of Shanghai (1937)]] នៅថ្ងៃទី០៩ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពជើងទឹកជប៉ុនចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) បានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅខាងមុខក្រុងសៀងហៃ ជាមួយនិងកងនាវាចម្បាំងចំនួន ៣០គ្រឿង ។ នៅថ្ងៃ១៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុនបើកការបាញ់ផ្លោងមកលើក្រុងសៀងហៃ ចិនបានដាក់ពង្រាយកងទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ដើម្បីការពារក្រុងសៀងហៃ មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីការវាយប្រហាររបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៤ មន្ត្រីទ័ពចិនមកពីគណបក្ស "គូមីនតាំង" (Kuomintang) ដឹកនាំដោយ "ជាំងកៃឆៀក" (Chiang Kai-shek) បានបញ្ជូនកងទ័ពអាកាសរបស់ខ្លួនចំនួន ៩១គ្រឿង ទៅកំទេចនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៦ កងទ័ពអាកាសជប៉ុនចំនួន ៨៥គ្រឿង បានចេញពីកោះតៃវ៉ាន់មកដល់ក្រុងសៀងហៃ ហើយធ្វើការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើអាគារលំនៅដ្ឋានរបស់ប្រជាជន ។ ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃបានផ្ទុះឡើងក្រោមការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនអស់ជាច្រើនថ្ងៃ តែកងទ័ពជប៉ុននៅតែមិនអាចចូលកាន់កាប់ក្រុងសៀងហៃបានរហូតដល់ថ្ងៃទី២២ កងទ័ពចិនបានបញ្ជូនមកបន្ថែមទៀតដែលធ្វើឱ្យចំនួនទ័ពដែលមកការពារក្រុងសៀងហៃ មានចំនួន ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) ។ នៅថ្ងៃទី២៣ កងទ័ពធំជប៉ុនបានមកដល់ក្រុងសៀងហៃ ក្នុងចំនួន ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ជាមួយ រថក្រោះ ៣០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤០០គ្រឿង ។ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងរថក្រោះ ដើម្បីវាយបើកមុខឱ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនរុលចូលទៅមុខដើម្បីកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃ នៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយកងទ័ពអាកាសយ៉ាងច្រើនលើសលប់បានយកឈ្នះទៅលើកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃនៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។<ref> Dick Wilson (1982) [https://books.google.com.kh/books?id=eP4vAQAAIAAJ&num=9&redir_esc=y When Tigers Fight: The Story of the Sino-Japanese War, 1937-1945], Publisher: Hutchinson p.269 [[ISBN]]: 0091457106, 9780091457105 </ref> {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧'''</font></center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ចិន <br> (China) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ជប៉ុន <br> (Japan) |- | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' ជាំងកៃឆៀក | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' ហេសុគុិ |- | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៦៨មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៣០មុឺននាក់ |- | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ៩១គ្រឿង | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ៤៨៥គ្រឿង |- | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ១៦គ្រឿង | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ៣០០គ្រឿង |- | align="center" | '''នាវាចម្បាំង:''' មិនមាន | align="center" | '''នាវាចម្បាំង:''' ១៣០គ្រឿង |- | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ២៥មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ១៣មុឺននាក់ |} === ជ័យជំនះជប៉ុនទៅលើចិន === '''Japan's victory over China''' ប្រទេសមហាអំណាចយោធាលាក់មុខ ដែលគេស្គាល់ថាជាប្រទេសជប៉ុនដែលបានចូលឈ្លានពានប្រទេសចិន ហើយបានវាយចូលកាន់កាប់ទឹកដីចិនជាបន្តបន្ទាប់ អំឡុងពេលដែលជប៉ុនវាយចូលទីក្រុងសៀងហៃ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពជាច្រើនផ្សេងទៀតដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានជីង (Nanjing) ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៣៧ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) បានបើកការវាយលុកទៅលើចិនដើម្បីដណ្ដើមយកទីក្រុងណានជីង ចំណែកឯកងទ័ពចិនដែលចាំការពារក្រុងណានជីង មានចំនួនតែ ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ។ ជប៉ុនបានវាយលុកទីក្រុងណានជីង អស់ពេញមួយខែ នៅទីបំផុតក៏វាយបែកទីក្រុងណានជីង នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពចិនប្រមាណជា ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ ចំណែកឯភាគីជប៉ុនវិញបាត់បង់កងទ័ពប្រមាណជា ២៧,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ជប៉ុនពេលចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណាជីង បានសម្លាប់រង្គាលជនស៊ីវិលចិនប្រមាណជា ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ហើយនេះគឺជាការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ។<ref> Timothy Brook (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/Documents_on_the_Rape_of_Nanking/c_Lw8PMb3yMC?hl=en Documents on the Rape of Nanking], Publisher: University of Michigan Press p.301 [[ISBN]]: 9780472086627, 0472086626 </ref> ជប៉ុនបន្ទាប់ពីដណ្ដើមបានទីក្រុងណានជីង បន្ទាប់មកបានចូលទៅវាយយកទីក្រុងវូហាន (Wuhan) ដើម្បីកាន់កាប់ជាបន្តទៀត នៅថ្ងៃទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ៣៥០,០០០ (៣៥មុឺននាក់) ដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន ក្រោមការការពាររបស់កងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនប្រមាណជា ២៥០,០០០ (២៥មុឺននាក់) នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមចិនបានបំពាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទំនប់ទឹកនៃទន្លេលឿងនៅ "ហុឺយ័នគូ" (Huayuankou) ដោយបង្កើតឱ្យមានទឹកជំនន់ដ៏ធំមួយដើម្បីពន្យាពេលកងកម្លាំងជប៉ុនដែលកំពុងវាយលុកយកទីករុងវូហានព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ទឹកជំនន់ទន្លេលឿង" ទឹកជំនន់ដ៏ធំនេះបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលចិនប្រមាណជា ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) ស្លាប់ដោយការលង់ទឹក ។ ទោះជាយ៉ាងណា ជប៉ុនបានបន្ថែមសម្ភារៈសឹកមកបន្ថែមទៀតដែលរួមមាន យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤២៩គ្រឿង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២០គ្រឿង និង នាវាផ្ទុកកងទ័ពចំនួន ៣១៥គ្រឿង ដើម្បីឆ្លងទឹកជំនន់ទន្លេលឿងហើយវាយចូលទីក្រុងវូហាន ហើយនៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនបានវាយកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន នៅថ្ងៃ២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៨ ចំណែកឯខាងភាគីចិនបានដកថយហើយទៅបោះទីតាំងមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីក្រុងឆុងឈីង <ref> China Information Committee (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=29IMAQAAMAAJ&num=9&redir_esc=y China at War, Volume 13], Publisher: China Information Publishing Company, Original from Indiana University </ref> ជប៉ុនដែលកំពុងចូលឈ្លានពានលេបយកប្រទេសចិនក្នុងបុព្វហេតុ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ ដែលមិនមានប្រទេសទី៣ លូកដៃផងនោះ បានឈានដល់ការកំណត់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារដើម្បីចូលកាន់កាប់ទីក្រុង "ឆាងសា" (Changsha) ដែលមានកងទ័ពចិនចំនួន ២៤០,០០០ (២៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារទីក្រុង ប៉ុន្តែជាចុងក្រោយ សម្ភារៈសឹកដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ជប៉ុន ដែលមានយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២គ្រឿង បានយកឈ្នះទៅលើកងកម្លាំងចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងឆាងសា នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> China. Hsüan ch'uan pu (1942) [https://books.google.com.kh/books?id=VZ3GAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y China After Five Years of War], Publisher: Chinese News Service, Original from the University of Michigan p.233 </ref> === ចម្បាំងនៅគ័ងសុី === '''Battle of Guangxi''' នៅថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនបានបន្តលុកលុយប្រទេសចិនមកដល់តំបន់គ័ងស៊ី នៃចិនភាគខាងត្បូង កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) បានចូលប្រយុទ្ធទល់និងកងកម្លាំងចិន ចំនួន ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) ដែលកំពុងការពារប្រឆាំងនឹង ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន ការប្រយុទ្ធនេះបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយភាគីចិនបានយកជ័យជំនះទៅលើជប៉ុន នៅច្រកភ្នំឃុនលុន និង បានរារាំងកងទ័ពជប៉ុន ក្នុងការបន្តដំណើររុលទៅមុខក្នុងទិសដៅទៅវាយប្រហារទីក្រុងឆុងឈីងដែលជាមូលដ្ឋានទ័ពដ៏សំខាន់ចុងក្រោយរបស់ចិន ។ ទោះជាយ៉ាងណាកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង នាវផ្ទុកយន្តហោះចំនួន ០២គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ៤០គ្រឿង បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានណីង (Nanning) នៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។<ref> Andrew Roth (1941) [https://books.google.com.kh/books?id=52B5AAAAIAAJ&num=9&redir_esc=y Japan Strikes South: The Story of French Indo-China Passing Under Japanese Domination, Issue 1], Publisher: American council, Institute of Pacific relations, Original from the University of California p.108 </ref> === សហភាពសូវៀត ឈ្លានពាន ហ្វាំងឡង់ === '''Soviet Union invades Finland''' [[File:The War in Finland, 1940 HU55566.jpg|thumb|Soviet Union invades Finland , 30 November 1939 (Winter War)]] នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៣៩ [[សហភាពសូវៀត]] បានចូលទៅឈ្លានពាន [[ប្រទេសហ្វាំងឡង់]] ដែលបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមដ៏ធំ នោះគឺ សង្គ្រាមរដូវរងារ (Winter War) កងទ័ពក្រហម របស់សហភាពសូវៀតចំនួន ៤៦០,០០០ (៤៦មុឺននាក់) បានចូលឈ្លានពានប្រទេសហ្វាំងទ្បង់ ជាមួយ និង រថក្រោះចំនួន ២,២០០គ្រឿង នឹង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ២,០០០គ្រឿង ។ ប្រទេសហ្វាំងឡង់ បានដាក់ពង្រាយកងទ័ពចំនួន ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) រថក្រោះចំនួន ៣២គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងមានត្រឹមតែចំនួន ១១៤គ្រឿងប៉ុនណោះ ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានពីសំណាក់កងទ័ពក្រហមរបស់សហភាពសូវៀត ។ សង្គ្រាមរដូវរងារ រវាងប្រទេសហ្វាំងឡង់ និង សហភាពសូវៀត បានអូសបន្លាយពេលរហូតដល់ថ្ងៃ១៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤០ ទើបភាគីទាំងពីរបញ្ឈប់សង្គ្រាម និង ផ្ដើមកិច្ចចរចារសន្តិភាពដែលធ្វើឡើងនាទីក្រុងមូស្គូ របស់សហភាពសូវៀត (Moscow Peace Treaty) មិនមានភាគីណាមួយចាញ់ឬឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះទេ ។ ភូមិសាស្ត្រតំបន់ដ៏ស្មុគស្មាញ អាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់ខ្លាំង ការត្រៀមខ្លួនរបស់កងទ័ពហ្វាំងឡង់ សម្រាប់ភាពធន់នៃអាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់ដែលដកក្រោមសូន្យ -៤៣អង្សាសេ (−43 °C) បានទប់ស្កាត់ពីការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពក្រហមរបស់សហភាពសូវៀតបានយ៉ាងជោគជ័យ ។<ref> United States. Congress. Senate. Committee on Foreign Relations. Subcommittee on Disarmament (1956) [https://www.google.com.kh/books/edition/Disarmament/M5eEVweW6mMC?hl=en&gl=KH Disarmament A Selected Chronology, January 1, 1918-March 19, 1956], Publisher: U.S. Government Printing Office p.33 </ref> <ref> Arie Marcelo Kacowicz (1994) [https://www.google.com.kh/books/edition/Peaceful_Territorial_Change/y7NRn5s73sQC?hl=en Peaceful territorial change], Publisher: University of South Carolina Press p.390 [[ISBN]]: 9780872499898, 0872499898 </ref> {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''ហ្វាំងឡង់ -សហភាពសូវៀត ក្នុងសង្គ្រាមរដូវងារ'''<br> Finland - Soviet Union (Winter-war)</font></center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ហ្វាំងឡង់ <br> (Finland) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | សហភាពសូវៀត <br> (Soviet) |- | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' អុីមុីល ម៉ានឺហៀម <br> Emil Mannerheim | align="center" | '''មេបញ្ជារការ:''' វ៉ូរូសុីឡូវ <br> Voroshilov |- | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៣០មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ព:''' ៤៦មុឺននាក់ |- | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ១១៤គ្រឿង | align="center" | '''យន្តហោះ:''' ២,០០០គ្រឿង |- | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ៣២គ្រឿង | align="center" | '''រថក្រោះ:''' ២,២០០គ្រឿង |- | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ២មុឺននាក់ | align="center" | '''កងទ័ពពលី:''' ១៦មុឺននាក់ |} == អាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពាន ដាណឺម៉ាក និង ន័រវែស == '''Germany invades Denmark and Norway''' [[File:28 cm gun at Oscarsborg Fortress.jpg|thumb|One of the three guns at Oscarsborg Fortress]] [[File:Senkingen av Blücher (5654566265).jpg|thumb|German warships Blücher on fire and sinking in Drøbak]] នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤០ ពួកណាហ្សុី អាល្លឺម៉ង់ បានបើកការឈ្លានពានទៅលើប្រទេសដាណឺម៉ាក និង ន័រវែស នៅក្នុងប្រតិបត្តិការមួយដែលមានឈ្មោះថា វុីស៊ែអ៊ូបុង (Weserübung) ។ គោលដៅយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ការលុកលុយនេះ គឺដើម្បីធានាការផ្គត់ផ្គង់រ៉ែដែកដ៏សំខាន់ និង ដើម្បីបង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹក និង ទ័ពអាកាស ដើម្បីទប់ទល់នឹងការគំរាមកំហែងរបស់សម្ព័ន្ធមិត្តនៅអាត្លង់ទិកខាងជើង ។ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ១៤,៥០០នាក់ (ជាង១មុឺននាក់) រថក្រោះ ៦៩គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ៥២៧គ្រឿង នាវាចម្បាំង ១០គ្រឿង រីឯភាគីដាណឺម៉ាក មានកងទ័ពចំនួន ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) រថក្រោះ ១០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ២៣គ្រឿង នាវាចម្បាំង ៣២គ្រឿង ។ រយៈពេលត្រឹមតែ ៦ម៉ោងប៉ុនណោះ រដ្ឋាភិបាលដាណឺម៉ាកបានផ្ញើលិខិតចុះចាញ់អាល្លឺម៉ង់ ក្រោយពេលអាល្លឺម៉ង់បើកប្រតិបត្តិការកងទ័ពអាកាស ដោយបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងជាច្រើនគ្រឿងមកទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅទីក្រុង "ខប់ពេនហាចេន" (Copenhagen) ដែលជារាជធានីធំ របស់ដាណឺម៉ាក ។<ref> Edward Keble Chatterton (1943) [https://www.google.com.kh/books/edition/Commerce_Raiders/Of_2KIzNL-UC?hl=en Commerce Raiders], Publisher: Hurst & Blackett Original from Harvard University p.128 </ref> នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដដែល ពួកណាហ្សុី អាល្លឺម៉ង់ បានបន្តបើកការឈ្លានពានទៅលើប្រទេសន័រវែស ដោយបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) យន្តហោះចម្បាំង ១,២០០គ្រឿង នាវាផ្ទុកសំភារៈយោធា ១គ្រឿង នាវាផ្ទុកកងទ័ព ២គ្រឿង នាវាចម្បាំង ១០គ្រឿង និង នាវាមុជទឹក (U-boats) ៦គ្រឿង ។ នៅចំពោះមុខនៃការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ ន័រវែស បានដាក់ពង្រាយកាំភ្លើងធំនៅតាមច្រាំងសមុទ្រដើម្បីត្រៀមទប់ទល់ពីការឈ្លានពាននេះ កងទ័ពជើងទឹក អាល្លឺម៉ង់បានមកដល់ច្រកសមុទ្រដ្រូបាក់ (Drøbak) ដែលមាននាវាចម្បាំងប្លូឆឺ (Blücher) ជាអ្នកនាំមុខ កងទ័ពជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់មានបំណងបើកឆ្លងកាត់ ច្រកសមុទ្រដ្រូបាក់ដើម្បីទៅវាយប្រហាររាជធានីធំអូសស្លូ (Oslo) របស់ន័រវែស នាវាចម្បាំងប្លូឆឺរបស់អាល្លឺម៉ង់ដែលបើកឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រនេះ ត្រូវបានកាំភ្លើងធំរបស់ន័រវែសបាញ់ត្រូវ២គ្រាប់ ដែលបាញ់ចេញពីបន្ទាយទ័ព អូសស្កាប៊ក (Oscarsborg) ក្នុងរយៈចម្ងាយ ១៨០០ម៉ែត្រ បានបណ្ដាលឱ្យនាវាចម្បាំងដ៏ធំនេះលិចទៅក្នុងសមុទ្រ អាល្លឺម៉ង់ខឹងជាខ្លាំងបានបញ្ជារឱ្យកងនាវាចម្បាំងរបស់ខ្លួនចូលប្រយុទ្ធ និង កងនាវាចម្បាំងរបស់ន័រវែសដែលមានចំនួន ១៧គ្រឿង ក្រុមនាវាមុជទឹកអាល្លឺម៉ង់ បានបើកការបាញ់ប្រហារពន្លិច នាវាចម្បាំងន័រវែសជាបន្តបន្ទាប់ អាល្លឺម៉ង់ បានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំង ៨០គ្រឿង ទៅទម្លាក់គ្រាប់ក្នុងទីក្រុងអូស្លូ ហើយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) បានបញ្ជូនមកបន្ថែមទៀត តាមរយៈនាវាផ្ទុកកងទ័ពចំនួន ៤៥គ្រឿង រយៈពេលត្រឹមពីរខែ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ បានវាយគ្រប់គ្រងប្រទេសន័រវែសបានទាំងស្រុងគិតត្រឹមថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤០ ។<ref> Armed Forces Information School (U.S.) (1950) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Army_Almanac/Dim5AAAAIAAJ?hl=en The Army Almanac A Book of Facts Concerning the Army of the United States], Publisher: U.S. Government Printing Office Original from the University of California p.1,009 </ref> == អាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពាន លុចសំបួរ ហូឡង់ និង បែលហ្ស៊ិក == '''Germany invades Luxembourg, Netherlands And Belgium''' == សេចក្តីប្រកាស == អត្ថបទសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ចងក្រងដោយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៃដេប៉ាតឺម៉ង់ មកពីក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នាសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បច្ចុប្បន្នសមាជិក នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ មានបញ្ហាសុខភាពធ្ងន់ធ្ងរ មិនអាចបំពេញនូវអត្ថបទនេះបានទេ ដូចនេះ ការសរសេរអត្ថបទសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានពន្យាពេលមួយរយៈពេលវែង សូមអរគុណ ។ ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រ]] 570k4z646lzhstih9c1awtlqr8m7jb1 8 7864 342435 335806 2026-11-02T19:39:30Z Maintenance script 15934 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 342435 javascript text/javascript var popupVersion="Sat Mar 10 21:40:16 UTC 2007"; // STARTFILE: main.js // ********************************************************************** // ** ***WARNING GLOBAL GADGET FILE*** ** // ** changes to this file affect many users. ** // ** please discuss on the talk page before editing ** // ** ** // ********************************************************************** // ** ** // ** if you do edit this file, be sure that your editor recognizes it ** // ** as utf8, or the weird and wonderful characters in the namespaces ** // ** below will be completely broken. You can check with the show ** // ** changes button before submitting the edit. ** // ** test: مدیا מיוחד Мэдыя ** // ** ** // ********************************************************************** // Globals // // Trying to shove as many of these as possible into the pg (popup globals) object function pg(){}; // dummy to stop errors window.pg = { re: {}, // regexps ns: {}, // namespaces string: {}, // translatable strings wiki: {}, // local site info misc: {}, // YUCK PHOOEY option: {}, // options, see newOption etc optionDefault: {}, // default option values flag: {}, // misc flags cache: {}, // page and image cache structures: {}, // navlink structures timer: {}, // all sorts of timers (too damn many) counter: {}, // .. and all sorts of counters current: {}, // state info endoflist: null }; window.pop = { // wrap various functions in here init: {}, util: {}, endoflist: null }; function popupsReady() { if (!window.pg) { return false; } if (!pg.flag) { return false; } if (!pg.flag.finishedLoading) { return false; } return true; } //////////////////////////////////////////////////////////////////// // Run things //////////////////////////////////////////////////////////////////// hookEvent('load', setupPopups); /// Local Variables: /// /// mode:c /// /// End: /// // ENDFILE: main.js // STARTFILE: actions.js function setupTooltips(container, remove, force, popData) { log('setupTooltips, container='+container+', remove='+remove); if (!container) { //<NOLITE> // the main initial call if (getValueOf('popupOnEditSelection') && window.doSelectionPopup ) { try { document.editform.wpTextbox1.onmouseup=function() { doSelectionPopup(); }; } catch (neverMind) {} } //</NOLITE> // article/content is a structure-dependent thing container = defaultPopupsContainer(); } if (!remove && !force && container.ranSetupTooltipsAlready) { return; } container.ranSetupTooltipsAlready = !remove; var anchors; anchors=container.getElementsByTagName('A'); setupTooltipsLoop(anchors, 0, 250, 100, remove, popData); } function defaultPopupsContainer() { if (getValueOf('popupOnlyArticleLinks')) { return document.getElementById('article') || document.getElementById('content') || document.getElementById('mw_content') || document; } return document; } function setupTooltipsLoop(anchors,begin,howmany,sleep, remove, popData) { log(simplePrintf('setupTooltipsLoop(%s,%s,%s,%s,%s)', arguments)); var finish=begin+howmany; var loopend = min(finish, anchors.length); var j=loopend - begin; log ('setupTooltips: anchors.length=' + anchors.length + ', begin=' + begin + ', howmany=' + howmany + ', loopend=' + loopend + ', remove=' + remove); var doTooltip= remove ? removeTooltip : addTooltip; // try a faster (?) loop construct if (j > 0) { do { var a=anchors[loopend - j]; if (!a || !a.href) { log('got null anchor at index ' + loopend - j); continue; } doTooltip(a, popData); } while (--j); } if (finish < anchors.length) { setTimeout(function() { setupTooltipsLoop(anchors,finish,howmany,sleep,remove,popData);}, sleep); } else { if ( !remove && ! getValueOf('popupTocLinks')) { rmTocTooltips(); } pg.flag.finishedLoading=true; } } // eliminate popups from the TOC // This also kills any onclick stuff that used to be going on in the toc function rmTocTooltips() { var toc=document.getElementById('toc'); if (toc) { var tocLinks=toc.getElementsByTagName('A'); var tocLen = tocLinks.length; for (j=0; j<tocLen; ++j) { removeTooltip(tocLinks[j], true); } } } function addTooltip(a, popData) { if ( !isPopupLink(a) ) { return; } a.onmouseover=mouseOverWikiLink; a.onmouseout= mouseOutWikiLink; a.onmousedown = killPopup; a.hasPopup = true; a.popData = popData; } function removeTooltip(a) { if ( !a.hasPopup ) { return; } a.onmouseover = null; a.onmouseout = null; if (a.originalTitle) { a.title = a.originalTitle; } a.hasPopup=false; } function removeTitle(a) { if (a.originalTitle) { return; } a.originalTitle=a.title; a.title=''; } function restoreTitle(a) { if ( a.title || !a.originalTitle ) { return; } a.title = a.originalTitle; a.originalTitle=''; } function registerHooks(np) { var popupMaxWidth=getValueOf('popupMaxWidth'); if (typeof popupMaxWidth == 'number') { var setMaxWidth = function () { np.mainDiv.style.maxWidth = popupMaxWidth + 'px'; np.maxWidth = popupMaxWidth; // hack for IE // see http://www.svendtofte.com/code/max_width_in_ie/ // use setExpression as documented here on msdn: http://tinyurl dot com/dqljn if (np.mainDiv.style.setExpression) { np.mainDiv.style.setExpression( 'width', 'document.body.clientWidth > ' + popupMaxWidth + ' ? "' +popupMaxWidth + 'px": "auto"'); } }; np.addHook(setMaxWidth, 'unhide', 'before'); } //<NOLITE> if (window.addPopupShortcuts && window.rmPopupShortcuts) { np.addHook(addPopupShortcuts, 'unhide', 'after'); np.addHook(rmPopupShortcuts, 'hide', 'before'); } //</NOLITE> } function mouseOverWikiLink(evt) { if (!window.popupsReady || !window.popupsReady()) { return; } if (!evt && window.event) {evt=window.event}; return mouseOverWikiLink2(this, evt); } function footnoteTarget(a) { var aTitle=Title.fromAnchor(a); // We want ".3A" rather than "%3A" or "?" here, so use the anchor property directly var anch = aTitle.anchor; if ( ! /^(_note-|endnote)/.test(anch) ) { return false; } var lTitle=Title.fromURL(location.href); if ( lTitle.toString(true) != aTitle.toString(true) ) { return false; } var el=document.getElementById(anch); while ( el && typeof el.nodeName == 'string') { var nt = el.nodeName.toLowerCase(); if ( nt == 'li' ) { return el; } else if ( nt == 'body' ) { return false; } else if ( el.parentNode ) { el=el.parentNode; } else { return false; } } return false; } function footnotePreview(x, navpop) { setPopupHTML('<hr>' + x.innerHTML, 'popupPreview', navpop.idNumber, getValueOf('popupSubpopups') ? function() { setupTooltips(document.getElementById('popupPreview' + navpop.idNumber)); } : null); } // var modid=0; // if(!window.opera) { window.opera={postError: console.log}; } function modifierKeyHandler(a) { return function(evt) { // opera.postError('modifierKeyHandler called' + (++modid)); // opera.postError(''+evt + modid); // for (var i in evt) { // opera.postError('' + modid + ' ' + i + ' ' + evt[i]); // } // opera.postError(''+evt.ctrlKey + modid); var mod=getValueOf('popupModifier'); if (!mod) { return true; } if (!evt && window.event) {evt=window.event}; // opera.postError('And now....'+modid); // opera.postError(''+evt+modid); // opera.postError(''+evt.ctrlKey+modid); if ( evt && mod && !evt[mod.toLowerCase() + 'Key'] ) { return true; } mouseOverWikiLink2(a, evt); }; } function mouseOverWikiLink2(a, evt) { // try not to duplicate effort var mod=getValueOf('popupModifier'); if ( evt && mod && !evt[mod.toLowerCase() + 'Key'] ) { // if the modifier is needed and not pressed, listen for it until // we mouseout of this link. restoreTitle(a); var addHandler='addEventListener'; var rmHandler='removeEventListener'; var on=''; if (!document.addEventListener) { addHandler='attachEvent'; rmHandler='detachEvent'; on='on'; } if (!document[addHandler]) { // forget it return; } a.modifierKeyHandler=modifierKeyHandler(a); document[addHandler](on+'keydown', a.modifierKeyHandler, false); a[addHandler](on+'mouseout', function() { document[rmHandler](on+'keydown', a.modifierKeyHandler, false); }, true); return; } if ( getValueOf('removeTitles') ) { removeTitle(a); } if ( a==pg.current.link && a.navpopup && a.navpopup.isVisible() ) { return; } pg.current.link=a; if (getValueOf('simplePopups') && pg.option.popupStructure===null) { // reset *default value* of popupStructure setDefault('popupStructure', 'original'); } var article=(new Title()).fromAnchor(a); // set global variable (ugh) to hold article (wikipage) pg.current.article = article; if (pg.timer.image !== null) { clearInterval(pg.timer.image); pg.timer.image=null; pg.counter.checkImages=0; } if (!a.navpopup) { // FIXME: this doesn't behave well if you mouse out of a popup // directly into a link with the same href if (pg.current.linksHash[a.href] && false) { a.navpopup = pg.current.linksHash[a.href]; } else { a.navpopup=newNavpopup(a, article); pg.current.linksHash[a.href] = a.navpopup; pg.current.links.push(a); } } if (a.navpopup.pending===null || a.navpopup.pending!==0) { // either fresh popups or those with unfinshed business are redone from scratch simplePopupContent(a, article); } a.navpopup.showSoonIfStable(a.navpopup.delay); getValueOf('popupInitialWidth'); clearInterval(pg.timer.checkPopupPosition); pg.timer.checkPopupPosition=setInterval(checkPopupPosition, 600); if(getValueOf('simplePopups')) { return; } if (a.navpopup.pending!==0 ) { nonsimplePopupContent(a, article); } } // simplePopupContent: the content that is shown even when simplePopups is true function simplePopupContent(a, article) { /* FIXME hack */ a.navpopup.hasPopupMenu=false; a.navpopup.setInnerHTML(popupHTML(a)); fillEmptySpans({navpopup:a.navpopup}); var dragHandle = getValueOf('popupDragHandle') || null; if (dragHandle && dragHandle != 'all') { dragHandle += a.navpopup.idNumber; } setTimeout(function(){a.navpopup.makeDraggable(dragHandle);}, 150); //<NOLITE> if (getValueOf('popupRedlinkRemoval') && a.className=='new') { setPopupHTML('<br>'+popupRedlinkHTML(article), 'popupRedlink', a.navpopup.idNumber); } //</NOLITE> } function debugData(navpopup) { if(getValueOf('popupDebugging') && navpopup.idNumber) { setPopupHTML('idNumber='+navpopup.idNumber + ', pending=' + navpopup.pending, 'popupError', navpopup.idNumber); } } function newNavpopup(a, article) { var navpopup = new Navpopup(); navpopup.fuzz=5; navpopup.delay=getValueOf('popupDelay')*1000; // increment global counter now navpopup.idNumber = ++pg.idNumber; navpopup.parentAnchor = a; navpopup.parentPopup = (a.popData && a.popData.owner); navpopup.article = article; registerHooks(navpopup); return navpopup; } function nonsimplePopupContent(a, article) { var diff=null, history=null; var params=parseParams(a.href); var oldid=(typeof params.oldid=='undefined' ? null : params.oldid); //<NOLITE> if(getValueOf('popupPreviewDiffs') && window.loadDiff) { diff=params.diff; } if(getValueOf('popupPreviewHistory') && getValueOf('popupUseQueryInterface')) { history=(params.action=='history'); } //</NOLITE> a.navpopup.pending=0; var previewImage=true; var x; pg.misc.gImage=null; if (x=footnoteTarget(a)) { footnotePreview(x, a.navpopup); //<NOLITE> } else if ( diff || diff === 0 ) { //alert([article,oldid,diff]); loadDiff(article, oldid, diff, a.navpopup); } else if ( history && getValueOf('popupUseQueryInterface') ) { loadQueryPreview('history', article, a.navpopup); } else if ( pg.re.contribs.test(a.href) && getValueOf('popupUseQueryInterface')) { loadQueryPreview('contribs', article, a.navpopup); } else if ( pg.re.backlinks.test(a.href) && getValueOf('popupUseQueryInterface')) { loadQueryPreview('backlinks', article, a.navpopup); } else if ( // FIXME should be able to get all preview combinations with options article.namespace()==pg.ns.image && ( getValueOf('imagePopupsForImages') || ! anchorContainsImage(a) ) ) { if (getValueOf('popupUseQueryInterface')) { loadQueryPreview('imagepagepreview', article, a.navpopup); } else { startArticlePreview(article, oldid, a.navpopup); } loadImages(article); //</NOLITE> } else if (article.namespace() == pg.ns.category && getValueOf('popupCategoryMembers')) { getValueOf('popupUseQueryInterface') && loadQueryPreview('category', article, a.navpopup); startArticlePreview(article, oldid, a.navpopup); } else if (!article.namespace()!=pg.ns.image && previewImage ) { startArticlePreview(article, oldid, a.navpopup); } } function pendingNavpopTask(navpop) { if (navpop && navpop.pending===null) { navpop.pending=0; } ++navpop.pending; debugData(navpop); } function completedNavpopTask(navpop) { if (navpop && navpop.pending) { --navpop.pending; } debugData(navpop); } function startArticlePreview(article, oldid, navpop) { navpop.redir=0; loadPreview(article, oldid, navpop); } function loadPreview(article, oldid, navpop) { pendingNavpopTask(navpop); if (!navpop.redir) { navpop.originalArticle=article; } if (!navpop.visible && getValueOf('popupLazyDownloads')) { var id=(navpop.redir) ? 'DOWNLOAD_PREVIEW_REDIR_HOOK' : 'DOWNLOAD_PREVIEW_HOOK'; navpop.addHook(function() { getWiki(article, insertPreview, oldid, navpop); return true; }, 'unhide', 'before', id); } else { getWiki(article, insertPreview, oldid, navpop); } } function loadPreviewFromRedir(redirMatch, navpop) { // redirMatch is a regex match var target = new Title().fromWikiText(redirMatch[2]); // overwrite (or add) anchor from original target // mediawiki does overwrite; eg [[User:Lupin/foo3#Done]] if ( navpop.article.anchor ) { target.anchor = navpop.article.anchor; } var trailingRubbish=redirMatch[4]; navpop.redir++; navpop.redirTarget=target; //<NOLITE> if (window.redirLink) { var warnRedir = redirLink(target, navpop.article); setPopupHTML(warnRedir, 'popupWarnRedir', navpop.idNumber); } //</NOLITE> navpop.article=target; fillEmptySpans({redir: true, redirTarget: target, navpopup:navpop}); return loadPreview(target, null, navpop); } function insertPreview(download) { if (!download.owner) { return; } var redirMatch = pg.re.redirect.exec(download.data); if (download.owner.redir===0 && redirMatch) { completedNavpopTask(download.owner); loadPreviewFromRedir(redirMatch, download.owner); return; } if (download.owner.visible || !getValueOf('popupLazyPreviews')) { insertPreviewNow(download); } else { var id=(download.owner.redir) ? 'PREVIEW_REDIR_HOOK' : 'PREVIEW_HOOK'; download.owner.addHook( function(){insertPreviewNow(download); return true;}, 'unhide', 'after', id ); } } function insertPreviewNow(download) { if (!download.owner) { return; } var wikiText=download.data; var navpop=download.owner; completedNavpopTask(navpop); var art=navpop.redirTarget || navpop.originalArticle; //<NOLITE> makeFixDabs(wikiText, navpop); if (getValueOf('popupSummaryData') && window.getPageInfo) { var info=getPageInfo(wikiText, download); setPopupTrailer(getPageInfo(wikiText, download), navpop.idNumber); } var imagePage=''; if (art.namespace()==pg.ns.image) { imagePage=art.toString(); } else { imagePage=getValidImageFromWikiText(wikiText); } if(imagePage) { loadImages(Title.fromWikiText(imagePage)); } //</NOLITE> if (getValueOf('popupPreviews')) { insertArticlePreview(download, art, navpop); } } function insertArticlePreview(download, art, navpop) { if (download && typeof download.data == typeof ''){ if (art.namespace()==pg.ns.template && getValueOf('popupPreviewRawTemplates')) { // FIXME compare/consolidate with diff escaping code for wikitext var h='<hr><tt>' + download.data.entify().split('\\n').join('<br>\\n') + '</tt>'; setPopupHTML(h, 'popupPreview', navpop.idNumber); } else { var p=prepPreviewmaker(download.data, art, navpop); p.showPreview(); } } } function prepPreviewmaker(data, article, navpop) { // deal with tricksy anchors var d=anchorize(data, article.anchorString()); var urlBase=joinPath([pg.wiki.articlebase, article.urlString()]); var p=new Previewmaker(d, urlBase, navpop); return p; } // Try to imitate the way mediawiki generates HTML anchors from section titles function anchorize(d, anch) { if (!anch) { return d; } var anchRe=RegExp('=+\\s*' + literalizeRegex(anch).replace(/[_ ]/g, '[_ ]') + '\\s*=+'); var match=d.match(anchRe); if(match && match.length > 0 && match[0]) { return d.substring(d.indexOf(match[0])); } // <nowiki> // now try to deal with == foo [[bar|baz]] boom == -> #foo_baz_boom // </nowiki> var lines=d.split('\n'); for (var i=0; i<lines.length; ++i) { lines[i]=lines[i].replace(RegExp('[[]{2}([^|\\]]*?[|])?(.*?)[\\]]{2}', 'g'), '$2') .replace(/'''([^'])/g, '$1').replace(RegExp("''([^'])", 'g'), '$1'); if (lines[i].match(anchRe)) { return d.split('\n').slice(i).join('\n').replace(RegExp('^[^=]*'), ''); } } return d; } function killPopup() { if (getValueOf('popupShortcutKeys') && window.rmPopupShortcuts) { rmPopupShortcuts(); } if (!pg) { return; } pg.current.link && pg.current.link.navpopup && pg.current.link.navpopup.banish(); pg.current.link=null; abortAllDownloads(); window.stopImagesDownloading && stopImagesDownloading(); if (pg.timer.checkPopupPosition !== null) { clearInterval(pg.timer.checkPopupPosition); pg.timer.checkPopupPosition=null; } if (pg.timer.checkImages !== null) { clearInterval(pg.timer.checkImages); pg.timer.checkImages=null; } if (pg.timer.image !== null) { clearInterval(pg.timer.image); pg.timer.image=null; } return true; // preserve default action } // ENDFILE: actions.js // STARTFILE: domdrag.js /** @fileoverview The {@link Drag} object, which enables objects to be dragged around. <pre> ************************************************* dom-drag.js 09.25.2001 www.youngpup.net ************************************************** 10.28.2001 - fixed minor bug where events sometimes fired off the handle, not the root. ************************************************* Pared down, some hooks added by [[User:Lupin]] Copyright Aaron Boodman. Saying stupid things daily since March 2001. </pre> */ /** Creates a new Drag object. This is used to make various DOM elements draggable. @constructor */ function Drag () { /** Condition to determine whether or not to drag. This function should take one parameter, an Event. To disable this, set it to <code>null</code>. @type Function */ this.startCondition = null; /** Hook to be run when the drag finishes. This is passed the final coordinates of the dragged object (two integers, x and y). To disables this, set it to <code>null</code>. @type Function */ this.endHook = null; } /** Gets an event in a cross-browser manner. @param {Event} e @private */ Drag.prototype.fixE = function(e) { if (typeof e == 'undefined') { e = window.event; } if (typeof e.layerX == 'undefined') { e.layerX = e.offsetX; } if (typeof e.layerY == 'undefined') { e.layerY = e.offsetY; } return e; }; /** Initialises the Drag instance by telling it which object you want to be draggable, and what you want to drag it by. @param {DOMElement} o The "handle" by which <code>oRoot</code> is dragged. @param {DOMElement} oRoot The object which moves when <code>o</code> is dragged, or <code>o</code> if omitted. */ Drag.prototype.init = function(o, oRoot) { var dragObj = this; this.obj = o; o.onmousedown = function(e) { dragObj.start.apply( dragObj, [e]); }; o.dragging = false; o.draggable = true; o.hmode = true; o.vmode = true; o.root = oRoot && oRoot !== null ? oRoot : o ; if (isNaN(parseInt(o.root.style.left, 10))) { o.root.style.left = "0px"; } if (isNaN(parseInt(o.root.style.top, 10))) { o.root.style.top = "0px"; } o.root.onthisStart = function(){}; o.root.onthisEnd = function(){}; o.root.onthis = function(){}; }; /** Starts the drag. @private @param {Event} e */ Drag.prototype.start = function(e) { var o = this.obj; // = this; e = this.fixE(e); if (this.startCondition && !this.startCondition(e)) { return; } var y = parseInt(o.vmode ? o.root.style.top : o.root.style.bottom, 10); var x = parseInt(o.hmode ? o.root.style.left : o.root.style.right, 10); o.root.onthisStart(x, y); o.lastMouseX = e.clientX; o.lastMouseY = e.clientY; var dragObj = this; o.onmousemoveDefault = document.onmousemove; o.dragging = true; document.onmousemove = function(e) { dragObj.drag.apply( dragObj, [e] ); }; document.onmouseup = function(e) { dragObj.end.apply( dragObj, [e] ); }; return false; }; /** Does the drag. @param {Event} e @private */ Drag.prototype.drag = function(e) { e = this.fixE(e); var o = this.obj; var ey = e.clientY; var ex = e.clientX; var y = parseInt(o.vmode ? o.root.style.top : o.root.style.bottom, 10); var x = parseInt(o.hmode ? o.root.style.left : o.root.style.right, 10 ); var nx, ny; nx = x + ((ex - o.lastMouseX) * (o.hmode ? 1 : -1)); ny = y + ((ey - o.lastMouseY) * (o.vmode ? 1 : -1)); this.obj.root.style[o.hmode ? "left" : "right"] = nx + "px"; this.obj.root.style[o.vmode ? "top" : "bottom"] = ny + "px"; this.obj.lastMouseX = ex; this.obj.lastMouseY = ey; this.obj.root.onthis(nx, ny); return false; }; /** Ends the drag. @private */ Drag.prototype.end = function() { document.onmousemove=this.obj.onmousemoveDefault; document.onmouseup = null; this.obj.dragging = false; if (this.endHook) { this.endHook( parseInt(this.obj.root.style[this.obj.hmode ? "left" : "right"], 10), parseInt(this.obj.root.style[this.obj.vmode ? "top" : "bottom"], 10)); } }; // ENDFILE: domdrag.js // STARTFILE: structures.js //<NOLITE> pg.structures.original={}; pg.structures.original.popupLayout=function () { return ['popupError', 'popupImage', 'popupTopLinks', 'popupTitle', 'popupData', 'popupOtherLinks', 'popupRedir', ['popupWarnRedir', 'popupRedirTopLinks', 'popupRedirTitle', 'popupRedirData', 'popupRedirOtherLinks'], 'popupMiscTools', ['popupRedlink'], 'popupPrePreviewSep', 'popupPreview', 'popupSecondPreview', 'popupPreviewMore', 'popupPostPreview', 'popupFixDab']; }; pg.structures.original.popupRedirSpans=function () { return ['popupRedir', 'popupWarnRedir', 'popupRedirTopLinks', 'popupRedirTitle', 'popupRedirData', 'popupRedirOtherLinks']; }; pg.structures.original.popupTitle=function (x) { log ('defaultstructure.popupTitle'); if (!getValueOf('popupNavLinks')) { return navlinkStringToHTML('<b><<mainlink>></b>',x.article,x.params); } return ''; }; pg.structures.original.popupTopLinks=function (x) { log ('defaultstructure.popupTopLinks'); if (getValueOf('popupNavLinks')) { return navLinksHTML(x.article, x.hint, x.params); } return ''; }; pg.structures.original.popupImage=function(x) { log ('original.popupImage, x.article='+x.article+', x.navpop.idNumber='+x.navpop.idNumber); return imageHTML(x.article, x.navpop.idNumber); }; pg.structures.original.popupRedirTitle=pg.structures.original.popupTitle; pg.structures.original.popupRedirTopLinks=pg.structures.original.popupTopLinks; function copyStructure(oldStructure, newStructure) { pg.structures[newStructure]={}; for (var prop in pg.structures[oldStructure]) { pg.structures[newStructure][prop]=pg.structures[oldStructure][prop]; } } copyStructure('original', 'nostalgia'); pg.structures.nostalgia.popupTopLinks=function(x) { var str=''; str += '<b><<mainlink|shortcut= >></b>'; // user links // contribs - log - count - email - block // count only if applicable; block only if popupAdminLinks str += 'if(user){<br><<contribs|shortcut=c>>'; str+='if(wikimedia){*<<count|shortcut=#>>}'; str+='if(ipuser){}else{*<<email|shortcut=E>>}if(admin){*<<block|shortcut=b>>}}'; // editing links // talkpage -> edit|new - history - un|watch - article|edit // other page -> edit - history - un|watch - talk|edit|new var editstr='<<edit|shortcut=e>>'; var editOldidStr='if(oldid){<<editOld|shortcut=e>>|<<revert|shortcut=v|rv>>|<<edit|cur>>}else{' + editstr + '}' var historystr='<<history|shortcut=h>>'; var watchstr='<<unwatch|unwatchShort>>|<<watch|shortcut=w|watchThingy>>'; str+='<br>if(talk){' + editOldidStr+'|<<new|shortcut=+>>' + '*' + historystr+'*'+watchstr + '*' + '<b><<article|shortcut=a>></b>|<<editArticle|edit>>' + '}else{' + // not a talk page editOldidStr + '*' + historystr + '*' + watchstr + '*' + '<b><<talk|shortcut=t>></b>|<<editTalk|edit>>|<<newTalk|shortcut=+|new>>' + '}'; // misc links str += '<br><<whatLinksHere|shortcut=l>>*<<relatedChanges|shortcut=r>>'; str += 'if(admin){<br>}else{*}<<move|shortcut=m>>'; // admin links str += 'if(admin){*<<unprotect|unprotectShort>>|<<protect|shortcut=p>>*' + '<<undelete|undeleteShort>>|<<delete|shortcut=d>>}'; return navlinkStringToHTML(str, x.article, x.params); }; pg.structures.nostalgia.popupRedirTopLinks=pg.structures.nostalgia.popupTopLinks; /** -- fancy -- **/ copyStructure('original', 'fancy'); pg.structures.fancy.popupTitle=function (x) { return navlinkStringToHTML('<<mainlink>>',x.article,x.params); }; pg.structures.fancy.popupTopLinks=function(x) { var hist='<<history|shortcut=h|hist>>|<<lastEdit|shortcut=/|last>>if(mainspace_en){|<<editors|shortcut=E|eds>>}'; var watch='<<unwatch|unwatchShort>>|<<watch|shortcut=w|watchThingy>>'; var move='<<move|shortcut=m|move>>'; return navlinkStringToHTML('if(talk){' + '<<edit|shortcut=e>>|<<new|shortcut=+|+>>*' + hist + '*' + '<<article|shortcut=a>>|<<editArticle|edit>>' + '*' + watch + '*' + move + '}else{<<edit|shortcut=e>>*' + hist + '*<<talk|shortcut=t|>>|<<editTalk|edit>>|<<newTalk|shortcut=+|new>>' + '*' + watch + '*' + move+'}<br>', x.article, x.params); }; pg.structures.fancy.popupOtherLinks=function(x) { var admin='<<unprotect|unprotectShort>>|<<protect|shortcut=p>>*<<undelete|undeleteShort>>|<<delete|shortcut=d|del>>'; var user='<<contribs|shortcut=c>>if(wikimedia){|<<count|shortcut=#|#>>}'; user+='if(ipuser){|<<arin>>}else{*<<email|shortcut=E|'+ popupString('email')+'>>}if(admin){*<<block|shortcut=b>>}'; var normal='<<whatLinksHere|shortcut=l|links here>>*<<relatedChanges|shortcut=r|related>>'; return navlinkStringToHTML('<br>if(user){' + user + '*}if(admin){'+admin+'if(user){<br>}else{*}}' + normal, x.article, x.params); }; pg.structures.fancy.popupRedirTitle=pg.structures.fancy.popupTitle; pg.structures.fancy.popupRedirTopLinks=pg.structures.fancy.popupTopLinks; pg.structures.fancy.popupRedirOtherLinks=pg.structures.fancy.popupOtherLinks; /** -- fancy2 -- **/ // hack for [[User:MacGyverMagic]] copyStructure('fancy', 'fancy2'); pg.structures.fancy2.popupTopLinks=function(x) { // hack out the <br> at the end and put one at the beginning return '<br>'+pg.structures.fancy.popupTopLinks(x).replace(RegExp('<br>$','i'),''); }; pg.structures.fancy2.popupLayout=function () { // move toplinks to after the title return ['popupError', 'popupImage', 'popupTitle', 'popupData', 'popupTopLinks', 'popupOtherLinks', 'popupRedir', ['popupWarnRedir', 'popupRedirTopLinks', 'popupRedirTitle', 'popupRedirData', 'popupRedirOtherLinks'], 'popupMiscTools', ['popupRedlink'], 'popupPrePreviewSep', 'popupPreview', 'popupSecondPreview', 'popupPreviewMore', 'popupPostPreview', 'popupFixDab']; }; /** -- menus -- **/ copyStructure('original', 'menus'); pg.structures.menus.popupLayout=function () { return ['popupError', 'popupImage', 'popupTopLinks', 'popupTitle', 'popupOtherLinks', 'popupRedir', ['popupWarnRedir', 'popupRedirTopLinks', 'popupRedirTitle', 'popupRedirData', 'popupRedirOtherLinks'], 'popupData', 'popupMiscTools', ['popupRedlink'], 'popupPrePreviewSep', 'popupPreview', 'popupSecondPreview', 'popupPreviewMore', 'popupPostPreview', 'popupFixDab']; }; function toggleSticky(uid) { var popDiv=document.getElementById('navpopup_maindiv'+uid); if (!popDiv) { return; } if (!popDiv.navpopup.sticky) { popDiv.navpopup.stick(); } else { popDiv.navpopup.unstick(); popDiv.navpopup.hide(); } } pg.structures.menus.popupTopLinks = function (x, shorter) { // FIXME maybe this stuff should be cached var s=[]; var dropdiv='<div class="popup_drop">'; var enddiv='</div>'; var endspan='</span>'; var hist='<<history|shortcut=h>>'; if (!shorter) { hist = '<menurow>' + hist + '|<<historyfeed|rss>>if(mainspace_en){|<<editors|shortcut=E>>}</menurow>'; } var lastedit='<<lastEdit|shortcut=/|show last edit>>'; var jsHistory='<<lastContrib|last set of edits>><<sinceMe|changes since mine>>'; var linkshere='<<whatLinksHere|shortcut=l|what links here>>'; var related='<<relatedChanges|shortcut=r|related changes>>'; var search='<menurow><<search|shortcut=s>>if(wikimedia){|<<globalsearch|shortcut=g|global>>}' + '|<<google|shortcut=G|web>></menurow>'; var watch='<menurow><<unwatch|unwatchShort>>|<<watch|shortcut=w|watchThingy>></menurow>'; var protect='<menurow><<unprotect|unprotectShort>>|' + '<<protect|shortcut=p>>|<<protectlog|log>></menurow>'; var del='<menurow><<undelete|undeleteShort>>|<<delete|shortcut=d>>|' + '<<deletelog|log>></menurow>'; var move='<<move|shortcut=m|move page>>'; var nullPurge='<menurow><<nullEdit|shortcut=n|null edit>>|<<purge|shortcut=P>></menurow>'; var viewOptions='<menurow><<view|shortcut=v>>|<<render|shortcut=S>>|<<raw>></menurow>'; var editRow='if(oldid){' + '<menurow><<edit|shortcut=e>>|<<editOld|shortcut=e|this&nbsp;revision>></menurow>' + '<menurow><<revert|shortcut=v>>|<<undo>></menurow>' + '}else{<<edit|shortcut=e>>}'; var markPatrolled='if(rcid){<<markpatrolled|mark patrolled>>}'; var newTopic='if(talk){<<new|shortcut=+|new topic>>}'; var protectDelete='if(admin){' + protect + del + '}'; if (getValueOf('popupActionsMenu')) { s.push( '<<mainlink>>*' + dropdiv + menuTitle('actions')); } else { s.push( dropdiv + '<<mainlink>>'); } s.push( '<menu>') s.push( editRow + markPatrolled + newTopic + hist + lastedit ) if (!shorter) { s.push(jsHistory); } s.push( move + linkshere + related) if (!shorter) { s.push(nullPurge + search); } if (!shorter) { s.push(viewOptions); } s.push('<hr>' + watch + protectDelete); s.push('<hr>' + 'if(talk){<<article|shortcut=a|view article>><<editArticle|edit article>>}' + 'else{<<talk|shortcut=t|talk page>><<editTalk|edit talk>>' + '<<newTalk|shortcut=+|new topic>>}</menu>' + enddiv); // user menu starts here var email='<<email|shortcut=E|email user>>'; var contribs= 'if(wikimedia){<menurow>}<<contribs|shortcut=c|contributions>>' + 'if(wikimedia){|<<contribsTree|tree>></menurow>}'; s.push('if(user){*' + dropdiv + menuTitle('user')); s.push('<menu>'); + s.push('<menurow><<userPage|shortcut=u|user&nbsp;page>>|<<userSpace|space>></menurow>'); s.push('<<userTalk|shortcut=t|user talk>><<editUserTalk|edit user talk>>' + '<<newUserTalk|shortcut=+|leave comment>>'); if(!shorter) { s.push( 'if(ipuser){<<arin>>}else{' + email + '}') } else { s.push( 'if(ipuser){}else{' + email + '}') } s.push('<hr>' + contribs + '<<userlog|shortcut=L|user log>>'); s.push('if(wikimedia){<<count|shortcut=#|edit counter>>}'); s.push('if(admin){<menurow><<unblock|unblockShort>>|<<block|shortcut=b|block user>></menurow>}'); s.push('<<blocklog|shortcut=B|block log>>' + getValueOf('popupExtraUserMenu')); s.push('</menu>' + enddiv + '}'); // popups menu starts here if (getValueOf('popupSetupMenu') && !x.navpop.hasPopupMenu /* FIXME: hack */) { x.navpop.hasPopupMenu=true; s.push('*' + dropdiv + menuTitle('popupsMenu') + '<menu>'); s.push('<<togglePreviews|toggle previews>>'); s.push('<<purgePopups|reset>>'); s.push('<<disablePopups|disable>>'); s.push('</menu>'+enddiv); } return navlinkStringToHTML(s.join(''), x.article, x.params); }; function menuTitle(s) { return '<a href="#" noPopup=1>' + popupString(s) + '</a>'; } pg.structures.menus.popupRedirTitle=pg.structures.menus.popupTitle; pg.structures.menus.popupRedirTopLinks=pg.structures.menus.popupTopLinks; copyStructure('menus', 'shortmenus'); pg.structures.shortmenus.popupTopLinks=function(x) { return pg.structures.menus.popupTopLinks(x,true); }; pg.structures.shortmenus.popupRedirTopLinks=pg.structures.shortmenus.popupTopLinks; //</NOLITE> pg.structures.lite={}; pg.structures.lite.popupLayout=function () { return ['popupTitle', 'popupPreview' ]; }; pg.structures.lite.popupTitle=function (x) { log (x.article + ': structures.lite.popupTitle'); //return navlinkStringToHTML('<b><<mainlink>></b>',x.article,x.params); return '<div><span class="popup_mainlink"><b>' + x.article.toString() + '</b></span></div>'; }; // ENDFILE: structures.js // STARTFILE: autoedit.js //<NOLITE> function getParamValue(paramName, h) { if (typeof h == 'undefined' ) { h = document.location.href; } var cmdRe=RegExp('[&?]'+paramName+'=([^&]*)'); var m=cmdRe.exec(h); if (m) { try { return decodeURI(m[1]); } catch (someError) {} } return null; } function substitute(data,cmdBody) { // alert('sub\nfrom: '+cmdBody.from+'\nto: '+cmdBody.to+'\nflags: '+cmdBody.flags); var fromRe=RegExp(cmdBody.from, cmdBody.flags); return data.replace(fromRe, cmdBody.to); } function execCmds(data, cmdList) { for (var i=0; i<cmdList.length; ++i) { data=cmdList[i].action(data, cmdList[i]); } return data; } function parseCmd(str) { // returns a list of commands if (!str.length) { return []; } var p=false; switch (str.charAt(0)) { case 's': p=parseSubstitute(str); break; default: return false; } if (p) { return [p].concat(parseCmd(p.remainder)); } return false; } function unEscape(str, sep) { return str.split('\\\\').join('\\').split('\\'+sep).join(sep).split('\\n').join('\n'); } function parseSubstitute(str) { // takes a string like s/a/b/flags;othercmds and parses it var from,to,flags,tmp; if (str.length<4) { return false; } var sep=str.charAt(1); str=str.substring(2); tmp=skipOver(str,sep); if (tmp) { from=tmp.segment; str=tmp.remainder; } else { return false; } tmp=skipOver(str,sep); if (tmp) { to=tmp.segment; str=tmp.remainder; } else { return false; } flags=''; if (str.length) { tmp=skipOver(str,';') || skipToEnd(str, ';'); if (tmp) {flags=tmp.segment; str=tmp.remainder; } } return {action: substitute, from: from, to: to, flags: flags, remainder: str}; } function skipOver(str,sep) { var endSegment=findNext(str,sep); if (endSegment<0) { return false; } var segment=unEscape(str.substring(0,endSegment), sep); return {segment: segment, remainder: str.substring(endSegment+1)}; } function skipToEnd(str,sep) { return {segment: str, remainder: ''}; } function findNext(str, ch) { for (var i=0; i<str.length; ++i) { if (str.charAt(i)=='\\') { i+=2; } if (str.charAt(i)==ch) { return i; } } return -1; } function setCheckbox(param, box) { var val=getParamValue(param); if (val!==null) { switch (val) { case '1': case 'yes': case 'true': box.checked=true; break; case '0': case 'no': case 'false': box.checked=false; } } } function autoEdit() { if (!setupPopups.completed) { setupPopups(); } if (!document.editform) { return false; } if (window.autoEdit.alreadyRan) { return false; } window.autoEdit.alreadyRan=true; var cmdString=getParamValue('autoedit'); if (cmdString) { try { var editbox=document.editform.wpTextbox1; } catch (dang) { return; } var cmdList=parseCmd(cmdString); var input=editbox.value; var output=execCmds(input, cmdList); editbox.value=output; } setCheckbox('autominor', document.editform.wpMinoredit); setCheckbox('autowatch', document.editform.wpWatchthis); var rvid = getParamValue('autorv'); if (getValueOf('popupUseQueryInterface') && getParamValue('autorv')) { var url=pg.wiki.wikibase + '/query.php?format=json&what=revisions&revids='+rvid; startDownload(url, null, autoEdit2); } else { autoEdit2(); } } function autoEdit2(d) { var summary=getParamValue('autosummary'); var summaryprompt=getParamValue('autosummaryprompt'); var summarynotice=''; if (d && d.data && getParamValue('autorv')) { var s = getRvSummary(summary, d.data); if (s===false) { summaryprompt=true; summarynotice=popupString('Failed to get revision information, please edit manually.\n\n'); summary = simplePrintf(summary, [getParamValue('autorv'), '(unknown)', '(unknown)']); } else { summary = s; } } if (summaryprompt) { var txt= summarynotice + popupString('Enter a non-empty edit summary or press cancel to abort'); var response=prompt(txt, summary); if (response) { summary=response; } else { return; } } if (summary) { document.editform.wpSummary.value=summary; } // Attempt to avoid possible premature clicking of the save button // (maybe delays in updates to the DOM are to blame?? or a red herring) setTimeout(autoEdit3, 100); } function autoEdit3() { var btn=getParamValue('autoclick'); if (btn) { if (document.editform && document.editform[btn]) { var button=document.editform[btn]; var msg=tprintf('The %s button has been automatically clicked. Please wait for the next page to load.', [ button.value ]); bannerMessage(msg); document.title='('+document.title+')'; button.click(); } else { alert(tprintf('Could not find button %s. Please check the settings in your javascript file.', [ btn ])); } } } function bannerMessage(s) { var headings=document.getElementsByTagName('h1'); if (headings) { var div=document.createElement('div'); div.innerHTML='<font size=+1><b>' + s + '</b></font>'; headings[0].parentNode.insertBefore(div, headings[0]); } } function getRvSummary(template, json) { var o=getJsObj(json); try { var edit = anyChild(o.pages).revisions[0]; } catch (badness) {return false;} var timestamp = edit.timestamp.split(/[A-Z]/g).join(' ').replace(/^ *| *$/g, ''); return simplePrintf(template, [edit.revid, timestamp, edit.userhidden === undefined ? edit.user : '(hidden)']); } hookEvent('load', autoEdit); //</NOLITE> // ENDFILE: autoedit.js // STARTFILE: downloader.js /** @fileoverview {@link Downloader}, a xmlhttprequest wrapper, and helper functions. */ /** Creates a new Downloader @constructor @class The Downloader class. Create a new instance of this class to download stuff. @param {String} url The url to download. This can be omitted and supplied later. */ function Downloader(url) { // Source: http://jibbering.com/2002/4/httprequest.html /** xmlhttprequest object which we're wrapping */ this.http = false; /*@cc_on @*/ /*@if (@_jscript_version >= 5) // JScript gives us Conditional compilation, // we can cope with old IE versions. // and security blocked creation of the objects. try { this.http = new ActiveXObject("Msxml2.XMLHTTP"); } catch (e) { try { this.http = new ActiveXObject("Microsoft.XMLHTTP"); } catch (E) { // this.http = false; } } @end @*/ if (! this.http && typeof XMLHttpRequest!='undefined') { this.http = new XMLHttpRequest(); } /** The url to download @type String */ this.url = url; /** A universally unique ID number @type integer */ this.id=null; /** Modification date, to be culled from the incoming headers @type Date @private */ this.lastModified = null; /** What to do when the download completes successfully @type Function @private */ this.callbackFunction = null; /** What to do on failure @type Function @private */ this.onFailure = null; /** Flag set on <code>abort</code> @type boolean */ this.aborted = false; /** HTTP method. See http://www.w3.org/Protocols/rfc2616/rfc2616-sec9.html for possibilities. @type String */ this.method='GET'; /** Async flag. @type boolean */ this.async=true; } new Downloader(); /** Submits the http request. */ Downloader.prototype.send = function (x) { if (!this.http) { return null; } return this.http.send(x); }; /** Aborts the download, setting the <code>aborted</code> field to true. */ Downloader.prototype.abort = function () { if (!this.http) { return null; } this.aborted=true; return this.http.abort(); }; /** Returns the downloaded data. */ Downloader.prototype.getData = function () {if (!this.http) { return null; } return this.http.responseText;}; /** Prepares the download. */ Downloader.prototype.setTarget = function () { if (!this.http) { return null; } this.http.open(this.method, this.url, this.async); }; /** Gets the state of the download. */ Downloader.prototype.getReadyState=function () {if (!this.http) { return null; } return this.http.readyState;}; pg.misc.downloadsInProgress = { }; /** Starts the download. Note that setTarget {@link Downloader#setTarget} must be run first */ Downloader.prototype.start=function () { if (!this.http) { return; } pg.misc.downloadsInProgress[this.id] = this; this.http.send(null); }; /** Gets the 'Last-Modified' date from the download headers. Should be run after the download completes. Returns <code>null</code> on failure. @return {Date} */ Downloader.prototype.getLastModifiedDate=function () { if(!this.http) { return null; } var lastmod=null; try { lastmod=this.http.getResponseHeader('Last-Modified'); } catch (err) {} if (lastmod) { return new Date(lastmod); } return null; }; /** Sets the callback function. @param {Function} f callback function, called as <code>f(this)</code> on success */ Downloader.prototype.setCallback = function (f) { if(!this.http) { return; } this.http.onreadystatechange = f; }; Downloader.prototype.getStatus = function() { if (!this.http) { return null; } return this.http.status; }; ////////////////////////////////////////////////// // helper functions /** Creates a new {@link Downloader} and prepares it for action. @param {String} url The url to download @param {integer} id The ID of the {@link Downloader} object @param {Function} callback The callback function invoked on success @return {String/Downloader} the {@link Downloader} object created, or 'ohdear' if an unsupported browser */ function newDownload(url, id, callback, onfailure) { var d=new Downloader(url); if (!d.http) { return 'ohdear'; } d.id=id; d.setTarget(); if (!onfailure) { onfailure=2; } var f = function () { if (d.getReadyState() == 4) { delete pg.misc.downloadsInProgress[this.id]; try { if ( d.getStatus() == 200 ) { d.data=d.getData(); d.lastModified=d.getLastModifiedDate(); callback(d); } else if (typeof onfailure == typeof 1) { if (onfailure > 0) { // retry newDownload(url, id, callback, onfailure - 1); } } else if (typeof onfailure == 'function') { onfailure(d,url,id,callback); } } catch (somerr) { /* ignore it */ } } }; d.setCallback(f); return d; } /** Simulates a download from cached data. The supplied data is put into a {@link Downloader} as if it had downloaded it. @param {String} url The url. @param {integer} id The ID. @param {Function} callback The callback, which is invoked immediately as <code>callback(d)</code>, where <code>d</code> is the new {@link Downloader}. @param {String} data The (cached) data. @param {Date} lastModified The (cached) last modified date. */ function fakeDownload(url, id, callback, data, lastModified, owner) { var d=newDownload(url,callback); d.owner=owner; d.id=id; d.data=data; d.lastModified=lastModified; return callback(d); } /** Starts a download. @param {String} url The url to download @param {integer} id The ID of the {@link Downloader} object @param {Function} callback The callback function invoked on success @return {String/Downloader} the {@link Downloader} object created, or 'ohdear' if an unsupported browser */ function startDownload(url, id, callback) { var d=newDownload(url, id, callback); if (typeof d == typeof '' ) { return d; } d.start(); return d; } /** Aborts all downloads which have been started. */ function abortAllDownloads() { for ( var x in pg.misc.downloadsInProgress ) { try { pg.misc.downloadsInProgress[x].aborted=true; pg.misc.downloadsInProgress[x].abort(); delete pg.misc.downloadsInProgress[x]; } catch (e) { } } } // ENDFILE: downloader.js // STARTFILE: livepreview.js // TODO: location is often not correct (eg relative links in previews) /** * InstaView - a Mediawiki to HTML converter in JavaScript * Version 0.6.1 * Copyright (C) Pedro Fayolle 2005-2006 * //en.wikipedia.org/wiki/User:Pilaf * Distributed under the BSD license * * Changelog: * * 0.6.1 * - Fixed problem caused by \r characters * - Improved inline formatting parser * * 0.6 * - Changed name to InstaView * - Some major code reorganizations and factored out some common functions <nowiki> * - Handled conversion of relative links (i.e. [[/foo]]) * - Fixed misrendering of adjacent definition list items * - Fixed bug in table headings handling * - Changed date format in signatures to reflect Mediawiki's * - Fixed handling of [[:Image:...]] * - Updated MD5 function (hopefully it will work with UTF-8) * - Fixed bug in handling of links inside images * </nowiki> * To do: * - Better support for <math> * - Full support for <nowiki> * - Parser-based (as opposed to RegExp-based) inline wikicode handling (make it one-pass and bullet-proof) * - Support for templates (through AJAX) * - Support for coloured links (AJAX) */ var Insta = {} function setupLivePreview() { // options Insta.conf = { baseUrl: '', user: {}, wiki: { lang: pg.wiki.lang, interwiki: pg.wiki.interwiki, default_thumb_width: 180 }, paths: { articles: '/' + joinPath([pg.wiki.prePath, pg.wiki.articlePath]) + '/', math: '/math/', // FIXME images: ( window.getImageUrlStart ? getImageUrlStart(pg.wiki.hostname) : ''), images_fallback: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/', magnify_icon: 'skins/common/images/magnify-clip.png' }, locale: { user: pg.ns.user, image: pg.ns.image, category: pg.ns.category, // shouldn't be used in popup previews, i think months: ['Jan','Feb','Mar','Apr','May','Jun','Jul','Aug','Sep','Oct','Nov','Dec'] } } // options with default values or backreferences with (Insta.conf) { user.name = user.name || 'Wikipedian' user.signature = '[['+locale.user+':'+user.name+'|'+user.name+']]' //paths.images = '//upload.wikimedia.org/wikipedia/' + wiki.lang + '/' } // define constants Insta.BLOCK_IMAGE = new RegExp('^\\[\\[(?:Image|'+Insta.conf.locale.image+ '):.*?\\|.*?(?:frame|thumbnail|thumb|none|right|left|center)', 'i'); } Insta.dump = function(from, to) { if (typeof from == 'string') from = document.getElementById(from) if (typeof to == 'string') to = document.getElementById(to) to.innerHTML = this.convert(from.value) } Insta.convert = function(wiki) { var ll = (typeof wiki == 'string')? wiki.replace(/\r/g,'').split(/\n/): wiki, // lines of wikicode o='', // output p=0, // para flag $r // result of passing a regexp to $() // some shorthands function remain() { return ll.length } function sh() { return ll.shift() } // shift function ps(s) { o+=s } // push function f() // similar to C's printf, uses ? as placeholders, ?? to escape question marks { var i=1,a=arguments,f=a[0],o='',c,p for (;i<a.length; i++) if ((p=f.indexOf('?'))+1) { // allow character escaping i -= c=f.charAt(p+1)=='?'?1:0 o += f.substring(0,p)+(c?'?':a[i]) f=f.substr(p+1+c) } else break; return o+f } function html_entities(s) { return s.replace(/&/g,"&amp;").replace(/</g,"&lt;").replace(/>/g,"&gt;") } function max(a,b) { return (a>b)?a:b } function min(a,b) { return (a<b)?a:b } // return the first non matching character position between two strings function str_imatch(a, b) { for (var i=0, l=min(a.length, b.length); i<l; i++) if (a.charAt(i)!=b.charAt(i)) break return i } // compare current line against a string or regexp // if passed a string it will compare only the first string.length characters // if passed a regexp the result is stored in $r function $(c) { return (typeof c == 'string') ? (ll[0].substr(0,c.length)==c) : ($r = ll[0].match(c)) } function $$(c) { return ll[0]==c } // compare current line against a string function _(p) { return ll[0].charAt(p) } // return char at pos p function endl(s) { ps(s); sh() } function parse_list() { var prev=''; while (remain() && $(/^([*#:;]+)(.*)$/)) { var l_match = $r sh() var ipos = str_imatch(prev, l_match[1]) // close uncontinued lists for (var i=prev.length-1; i >= ipos; i--) { var pi = prev.charAt(i) if (pi=='*') ps('</ul>') else if (pi=='#') ps('</ol>') // close a dl only if the new item is not a dl item (:, ; or empty) else switch (l_match[1].charAt(i)) { case'':case'*':case'#': ps('</dl>') } } // open new lists for (var i=ipos; i<l_match[1].length; i++) { var li = l_match[1].charAt(i) if (li=='*') ps('<ul>') else if (li=='#') ps('<ol>') // open a new dl only if the prev item is not a dl item (:, ; or empty) else switch(prev.charAt(i)) { case'':case'*':case'#': ps('<dl>') } } switch (l_match[1].charAt(l_match[1].length-1)) { case '*': case '#': ps('<li>' + parse_inline_nowiki(l_match[2])); break case ';': ps('<dt>') var dt_match // handle ;dt :dd format if (dt_match = l_match[2].match(/(.*?)(:.*?)$/)) { ps(parse_inline_nowiki(dt_match[1])) ll.unshift(dt_match[2]) } else ps(parse_inline_nowiki(l_match[2])) break case ':': ps('<dd>' + parse_inline_nowiki(l_match[2])) } prev=l_match[1] } // close remaining lists for (var i=prev.length-1; i>=0; i--) ps(f('</?>', (prev.charAt(i)=='*')? 'ul': ((prev.charAt(i)=='#')? 'ol': 'dl'))) } function parse_table() { endl(f('<table?>', $(/^\{\|( .*)$/)? $r[1]: '')) for (;remain();) if ($('|')) switch (_(1)) { case '}': endl('</table>'); return case '-': endl(f('<tr ?>', $(/\|-*(.*)/)[1])); break default: parse_table_data() } else if ($('!')) parse_table_data() else sh() } function parse_table_data() { var td_line, match_i // 1: "|+", '|' or '+' // 2: ?? // 3: attributes ?? // TODO: finish commenting this regexp var td_match = sh().match(/^(\|\+|\||!)((?:([^[|]*?)\|(?!\|))?(.*))$/) if (td_match[1] == '|+') ps('<caption'); else ps('<t' + ((td_match[1]=='|')?'d':'h')) if (typeof td_match[3] != 'undefined') { ps(' ' + td_match[3]) match_i = 4 } else match_i = 2 ps('>') if (td_match[1] != '|+') { // use || or !! as a cell separator depending on context // NOTE: when split() is passed a regexp make sure to use non-capturing brackets td_line = td_match[match_i].split((td_match[1] == '|')? '||': /(?:\|\||!!)/) ps(parse_inline_nowiki(td_line.shift())) while (td_line.length) ll.unshift(td_match[1] + td_line.pop()) } else ps(td_match[match_i]) var tc = 0, td = [] for (;remain(); td.push(sh())) if ($('|')) { if (!tc) break // we're at the outer-most level (no nested tables), skip to td parse else if (_(1)=='}') tc-- } else if (!tc && $('!')) break else if ($('{|')) tc++ if (td.length) ps(Insta.convert(td)) } function parse_pre() { ps('<pre>') do endl(parse_inline_nowiki(ll[0].substring(1)) + "\n"); while (remain() && $(' ')) ps('</pre>') } function parse_block_image() { ps(parse_image(sh())) } function parse_image(str) { //<NOLITE> // get what's in between "[[Image:" and "]]" var tag = str.substring(Insta.conf.locale.image.length + 3, str.length - 2); var width; var attr = [], filename, caption = ''; var thumb=0, frame=0, center=0; var align=''; if (tag.match(/\|/)) { // manage nested links var nesting = 0; var last_attr; for (var i = tag.length-1; i > 0; i--) { if (tag.charAt(i) == '|' && !nesting) { last_attr = tag.substr(i+1); tag = tag.substring(0, i); break; } else switch (tag.substr(i-1, 2)) { case ']]': nesting++; i--; break; case '[[': nesting--; i--; } } attr = tag.split(/\s*\|\s*/); attr.push(last_attr); filename = attr.shift(); var w_match; for (;attr.length; attr.shift()) if (w_match = attr[0].match(/^(\d*)(?:[px]*\d*)?px$/)) width = w_match[1] else switch(attr[0]) { case 'thumb': case 'thumbnail': thumb=true; case 'frame': frame=true; break; case 'none': case 'right': case 'left': center=false; align=attr[0]; break; case 'center': center=true; align='none'; break; default: if (attr.length == 1) caption = attr[0]; } } else filename = tag; var o=''; if (frame) { if (align=='') align = 'right'; o += f("<div class='thumb t?'>", align); if (thumb) { if (!width) width = Insta.conf.wiki.default_thumb_width; o += f("<div style='width:?px;'>?", 2+width*1, make_image(filename, caption, width)) + f("<div class='thumbcaption'><div class='magnify' style='float:right'><a href='?' class='internal' title='Enlarge'><img src='?'></a></div>?</div>", Insta.conf.paths.articles + Insta.conf.locale.image + ':' + filename, Insta.conf.paths.magnify_icon, parse_inline_nowiki(caption) ) } else { o += '<div>' + make_image(filename, caption) + f("<div class='thumbcaption'>?</div>", parse_inline_nowiki(caption)) } o += '</div></div>'; } else if (align != '') { o += f("<div class='float?'><span>?</span></div>", align, make_image(filename, caption, width)); } else { return make_image(filename, caption, width); } return center? f("<div class='center'>?</div>", o): o; //</NOLITE> } function parse_inline_nowiki(str) { var start, lastend=0 var substart=0, nestlev=0, open, close, subloop; var html=''; while (-1 != (start = str.indexOf('<nowiki>', substart))) { html += parse_inline_wiki(str.substring(lastend, start)); start += 8; substart = start; subloop = true; do { open = str.indexOf('<nowiki>', substart); close = str.indexOf('</nowiki>', substart); if (close<=open || open==-1) { if (close==-1) { return html + html_entities(str.substr(start)); } substart = close+9; if (nestlev) { nestlev--; } else { lastend = substart; html += html_entities(str.substring(start, lastend-9)); subloop = false; } } else { substart = open+8; nestlev++; } } while (subloop) } return html + parse_inline_wiki(str.substr(lastend)); } function make_image(filename, caption, width) { //<NOLITE> // uppercase first letter in file name filename = filename.charAt(0).toUpperCase() + filename.substr(1); // replace spaces with underscores filename = filename.replace(/ /g, '_'); caption = strip_inline_wiki(caption); var md5 = hex_md5(filename); var source = md5.charAt(0) + '/' + md5.substr(0,2) + '/' + filename; if (width) width = "width='" + width + "px'"; var img = f("<img onerror=\"this.onerror=null;this.src='?'\" src='?' ? ?>", Insta.conf.paths.images_fallback + source, Insta.conf.paths.images + source, (caption!='')? "alt='" + caption + "'" : '', width); return f("<a class='image' ? href='?'>?</a>", (caption!='')? "title='" + caption + "'" : '', Insta.conf.paths.articles + Insta.conf.locale.image + ':' + filename, img); //</NOLITE> } function parse_inline_images(str) { //<NOLITE> var start, substart=0, nestlev=0; var loop, close, open, wiki, html; while (-1 != (start=str.indexOf('[[', substart))) { if(str.substr(start+2).match(RegExp('^' + Insta.conf.locale.image + ':','i'))) { loop=true; substart=start; do { substart+=2; close=str.indexOf(']]',substart); open=str.indexOf('[[',substart); if (close<=open||open==-1) { if (close==-1) return str; substart=close; if (nestlev) { nestlev--; } else { wiki=str.substring(start,close+2); html=parse_image(wiki); str=str.replace(wiki,html); substart=start+html.length; loop=false; } } else { substart=open; nestlev++; } } while (loop) } else break; } //</NOLITE> return str; } // the output of this function doesn't respect the FILO structure of HTML // but since most browsers can handle it I'll save myself the hassle function parse_inline_formatting(str) { var em,st,i,li,o=''; while ((i=str.indexOf("''",li))+1) { o += str.substring(li,i); li=i+2; if (str.charAt(i+2)=="'") { li++; st=!st; o+=st?'<strong>':'</strong>'; } else { em=!em; o+=em?'<em>':'</em>'; } } return o+str.substr(li); } // <nowiki> function parse_inline_wiki(str) { var aux_match; str = parse_inline_images(str); str = parse_inline_formatting(str); // math while (aux_match = str.match(/<(?:)math>(.*?)<\/math>/i)) { var math_md5 = hex_md5(aux_match[1]); str = str.replace(aux_match[0], f("<img src='?.png'>", Insta.conf.paths.math+math_md5)); } // Build a Mediawiki-formatted date string var date = new Date; var minutes = date.getUTCMinutes(); if (minutes < 10) minutes = '0' + minutes; var date = f("?:?, ? ? ? (UTC)", date.getUTCHours(), minutes, date.getUTCDate(), Insta.conf.locale.months[date.getUTCMonth()], date.getUTCFullYear()); // text formatting return str. // signatures replace(/~{5}(?!~)/g, date). replace(/~{4}(?!~)/g, Insta.conf.user.name+' '+date). replace(/~{3}(?!~)/g, Insta.conf.user.name). // [[:Category:...]], [[:Image:...]], etc... replace(RegExp('\\[\\[:((?:'+Insta.conf.locale.category+'|'+Insta.conf.locale.image+'|'+Insta.conf.wiki.interwiki+'):[^|]*?)\\]\\](\w*)','gi'), "<a href='"+Insta.conf.paths.articles+"$1'>$1$2</a>"). // remove straight category and interwiki tags replace(RegExp('\\[\\[(?:'+Insta.conf.locale.category+'|'+Insta.conf.wiki.interwiki+'):.*?\\]\\]','gi'),''). // [[:Category:...|Links]], [[:Image:...|Links]], etc... replace(RegExp('\\[\\[:((?:'+Insta.conf.locale.category+'|'+Insta.conf.locale.image+'|'+Insta.conf.wiki.interwiki+'):.*?)\\|([^\\]]+?)\\]\\](\\w*)','gi'), "<a href='"+Insta.conf.paths.articles+"$1'>$2$3</a>"). // [[/Relative links]] replace(/\[\[(\/[^|]*?)\]\]/g, f("<a href='?$1'>$1</a>", Insta.conf.baseUrl)). // [[/Replaced|Relative links]] replace(/\[\[(\/.*?)\|(.+?)\]\]/g, f("<a href='?$1'>$2</a>", Insta.conf.baseUrl)). // [[Common links]] replace(/\[\[([^|]*?)\]\](\w*)/g, f("<a href='?$1'>$1$2</a>", Insta.conf.paths.articles)). // [[Replaced|Links]] replace(/\[\[(.*?)\|([^\]]+?)\]\](\w*)/g, f("<a href='?$1'>$2$3</a>", Insta.conf.paths.articles)). // [[Stripped:Namespace|Namespace]] replace(/\[\[([^\]]*?:)?(.*?)( *\(.*?\))?\|\]\]/g, f("<a href='?$1$2$3'>$2</a>", Insta.conf.paths.articles)). // External links replace(/\[(https?|news|ftp|mailto|gopher|irc):(\/*)([^\]]*?) (.*?)\]/g, "<a class='external' href='$1:$2$3'>$4</a>"). replace(/\[http:\/\/(.*?)\]/g, "<a class='external' href='http://$1'>[#]</a>"). replace(/\[(news|ftp|mailto|gopher|irc):(\/*)(.*?)\]/g, "<a class='external' href='$1:$2$3'>$1:$2$3</a>"). replace(/(^| )(https?|news|ftp|mailto|gopher|irc):(\/*)([^ $]*[^.,!?;: $])/g, "$1<a class='external' href='$2:$3$4'>$2:$3$4</a>"). replace('__NOTOC__',''). replace('__NOEDITSECTION__',''); } // </nowiki> function strip_inline_wiki(str) { return str .replace(/\[\[[^\]]*\|(.*?)\]\]/g,'$1') .replace(/\[\[(.*?)\]\]/g,'$1') .replace(/''(.*?)''/g,'$1'); } // begin parsing for (;remain();) if ($(/^(={1,6})(.*)\1(.*)$/)) { p=0 endl(f('<h?>?</h?>?', $r[1].length, parse_inline_nowiki($r[2]), $r[1].length, $r[3])) } else if ($(/^[*#:;]/)) { p=0 parse_list() } else if ($(' ')) { p=0 parse_pre() } else if ($('{|')) { p=0 parse_table() } else if ($(/^----+$/)) { p=0 endl('<hr>') } else if ($(Insta.BLOCK_IMAGE)) { p=0 parse_block_image() } else { // handle paragraphs if ($$('')) { if (p = (remain()>1 && ll[1]==(''))) endl('<p><br>') } else { if(!p) { ps('<p>') p=1 } ps(parse_inline_nowiki(ll[0]) + ' ') } sh(); } return o }; window.wiki2html=function(txt,baseurl) { Insta.conf.baseUrl=baseurl; return Insta.convert(txt); }; // ENDFILE: livepreview.js // STARTFILE: pageinfo.js //<NOLITE> function popupFilterPageSize(data) { return formatBytes(data.length); } function popupFilterCountLinks(data) { var num=countLinks(data); return String(num) + '&nbsp;' + ((num!=1)?popupString('wikiLinks'):popupString('wikiLink')); } function popupFilterCountImages(data) { var num=countImages(data); return String(num) + '&nbsp;' + ((num!=1)?popupString('images'):popupString('image')); } function popupFilterCountCategories(data) { var num=countCategories(data); return String(num) + '&nbsp;' + ((num!=1)?popupString('categories'):popupString('category')); } function popupFilterLastModified(data,download) { var lastmod=download.lastModified; var now=new Date(); var age=now-lastmod; if (lastmod && getValueOf('popupLastModified')) { return (tprintf('%s old', [formatAge(age)])).replace(RegExp(' ','g'), '&nbsp;'); } return ''; } function formatAge(age) { // coerce into a number var a=0+age, aa=a; var seclen = 1000; var minlen = 60*seclen; var hourlen = 60*minlen; var daylen = 24*hourlen; var weeklen = 7*daylen; var numweeks = (a-a%weeklen)/weeklen; a = a-numweeks*weeklen; var sweeks = addunit(numweeks, 'week'); var numdays = (a-a%daylen)/daylen; a = a-numdays*daylen; var sdays = addunit(numdays, 'day'); var numhours = (a-a%hourlen)/hourlen; a = a-numhours*hourlen; var shours = addunit(numhours,'hour'); var nummins = (a-a%minlen)/minlen; a = a-nummins*minlen; var smins = addunit(nummins, 'minute'); var numsecs = (a-a%seclen)/seclen; a = a-numsecs*seclen; var ssecs = addunit(numsecs, 'second'); if (aa > 4*weeklen) { return sweeks; } if (aa > weeklen) { return sweeks + ' ' + sdays; } if (aa > daylen) { return sdays + ' ' + shours; } if (aa > 6*hourlen) { return shours; } if (aa > hourlen) { return shours + ' ' + smins; } if (aa > 10*minlen) { return smins; } if (aa > minlen) { return smins + ' ' + ssecs; } return ssecs; } function addunit(num,str) { return '' + num + ' ' + ((num!=1) ? popupString(str+'s') : popupString(str)) ;} function runPopupFilters(list, data, download) { var ret=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (list[i] && typeof list[i] == 'function') { var s=list[i](data, download, download.owner.article); if (s) { ret.push(s); } } } return ret; } function getPageInfo(data, download) { if (!data || data.length === 0) { return popupString('Empty page'); } var popupFilters=getValueOf('popupFilters') || []; var extraPopupFilters = getValueOf('extraPopupFilters') || []; var pageInfoArray = runPopupFilters(popupFilters.concat(extraPopupFilters), data, download); var pageInfo=pageInfoArray.join(', '); if (pageInfo !== '' ) { pageInfo = upcaseFirst(pageInfo); } return pageInfo; } // this could be improved! function countLinks(wikiText) { return wikiText.split('[[').length - 1; } // if N = # matches, n = # brackets, then // String.parenSplit(regex) intersperses the N+1 split elements // with Nn other elements. So total length is // L= N+1 + Nn = N(n+1)+1. So N=(L-1)/(n+1). function countImages(wikiText) { return (wikiText.parenSplit(pg.re.image).length - 1) / (pg.re.imageBracketCount + 1); } function countCategories(wikiText) { return (wikiText.parenSplit(pg.re.category).length - 1) / (pg.re.categoryBracketCount + 1); } function popupFilterStubDetect(data, download, article) { var counts=stubCount(data, article); if (counts.real) { return popupString('stub'); } if (counts.sect) { return popupString('section stub'); } return ''; } function popupFilterDisambigDetect(data, download, article) { if (getValueOf('popupOnlyArticleDabStub') && article.namespace()) { return ''; } return (isDisambig(data, article)) ? popupString('disambig') : ''; } function formatBytes(num) { return (num > 949) ? (Math.round(num/100)/10+popupString('kB')) : (num +'&nbsp;' + popupString('bytes')) ; } //</NOLITE> // ENDFILE: pageinfo.js // STARTFILE: titles.js /** @fileoverview Defines the {@link Title} class, and associated crufty functions. <code>Title</code> deals with article titles and their various forms. {@link Stringwrapper} is the parent class of <code>Title</code>, which exists simply to make things a little neater. */ /** Creates a new Stringwrapper. @constructor @class the Stringwrapper class. This base class is not really useful on its own; it just wraps various common string operations. */ function Stringwrapper() { /** Wrapper for this.toString().indexOf() @param {String} x @type integer */ this.indexOf=function(x){return this.toString().indexOf(x);}; /** Returns this.value. @type String */ this.toString=function(){return this.value;}; /** Wrapper for {@link String#parenSplit} applied to this.toString() @param {RegExp} x @type Array */ this.parenSplit=function(x){return this.toString().parenSplit(x);}; /** Wrapper for this.toString().substring() @param {String} x @param {String} y (optional) @type String */ this.substring=function(x,y){ if (typeof y=='undefined') { return this.toString().substring(x); } return this.toString().substring(x,y); }; /** Wrapper for this.toString().split() @param {String} x @type Array */ this.split=function(x){return this.toString().split(x);}; /** Wrapper for this.toString().replace() @param {String} x @param {String} y @type String */ this.replace=function(x,y){ return this.toString().replace(x,y); }; } /** Creates a new <code>Title</code>. @constructor @class The Title class. Holds article titles and converts them into various forms. Also deals with anchors, by which we mean the bits of the article URL after a # character, representing locations within an article. @param {String} value The initial value to assign to the article. This must be the canonical title (see {@link Title#value}. Omit this in the constructor and use another function to set the title if this is unavailable. */ function Title(val) { /** The canonical article title. This must be in UTF-8 with no entities, escaping or nasties. Also, underscores should be replaced with spaces. @type String @private */ this.value=null; /** The canonical form of the anchor. This should be exactly as it appears in the URL, i.e. with the .C3.0A bits in. @type String */ this.anchor=''; this.setUtf(val); } Title.prototype=new Stringwrapper(); /** Returns the canonical representation of the article title, optionally without anchor. @param {boolean} omitAnchor @fixme Decide specs for anchor @return String The article title and the anchor. */ Title.prototype.toString=function(omitAnchor) { return this.value + ( (!omitAnchor && this.anchor) ? '#' + this.anchorString() : '' ); }; Title.prototype.anchorString=function() { if (!this.anchor) { return ''; } var split=this.anchor.parenSplit(/((?:[.][0-9A-F]{2})+)/); var len=split.length; for (var j=1; j<len; j+=2) { // FIXME s/decodeURI/decodeURIComponent/g ? split[j]=decodeURIComponent(split[j].split('.').join('%')).split('_').join(' '); } return split.join(''); }; Title.prototype.urlAnchor=function() { var split=this.anchor.parenSplit('/((?:[%][0-9A-F]{2})+)/'); var len=split.length; for (var j=1; j<len; j+=2) { split[j]=split[j].split('%').join('.'); } return split.join(''); }; Title.prototype.anchorFromUtf=function(str) { this.anchor=encodeURIComponent(str).split('.').join('%2E').split('%').join('.'); }; Title.fromURL=function(h) { return new Title().fromURL(h); }; Title.prototype.fromURL=function(h) { if (typeof h != 'string') { this.value=null; return this; } // NOTE : playing with decodeURI, encodeURI, escape, unescape, // we seem to be able to replicate the IE borked encoding // IE doesn't do this new-fangled utf-8 thing. // and it's worse than that. // IE seems to treat the query string differently to the rest of the url // the query is treated as bona-fide utf8, but the first bit of the url is pissed around with // we fix up & for all browsers, just in case. var splitted=h.split('?'); splitted[0]=splitted[0].split('&').join('%26'); if (pg.flag.linksLikeIE6) { splitted[0]=encodeURI(decode_utf8(splitted[0])); } h=splitted.join('?'); var contribs=pg.re.contribs.exec(h); if (contribs !== null) { if (contribs[1]=='title=') { contribs[3]=contribs[3].split('+').join(' '); } var u=new Title(contribs[3]); this.setUtf(this.decodeNasties(pg.ns.user + ':' + u.stripNamespace())); return this; } var email=pg.re.email.exec(h); if (email !== null) { this.setUtf(this.decodeNasties(pg.ns.user + ':' + new Title(email[3]).stripNamespace())); return this; } var backlinks=pg.re.backlinks.exec(h); if (backlinks) { this.setUtf(this.decodeNasties(new Title(backlinks[3]))); return this; } // no more special cases to check -- // hopefully it's not a disguised user-related or specially treated special page var m=pg.re.main.exec(h); if(m===null) { this.value=null; } else { var fromBotInterface = /[?](.+[&])?title=/.test(h); if (fromBotInterface) { m[2]=m[2].split('+').join('_'); } var extracted = m[2] + (m[3] ? '#' + m[3] : ''); this.setUtf(this.decodeNasties(extracted)); } return this; }; Title.prototype.decodeNasties=function(txt) { var ret= this.decodeEscapes(decodeURI(txt)); ret = ret.replace(/[_ ]*$/, ''); return ret; }; Title.prototype.decodeEscapes=function(txt) { var split=txt.parenSplit(/((?:[%][0-9A-Fa-f]{2})+)/); var len=split.length; for (var i=1; i<len; i=i+2) { // FIXME is decodeURIComponent better? split[i]=unescape(split[i]); } return split.join(''); }; Title.fromAnchor=function(a) { return new Title().fromAnchor(a); }; Title.prototype.fromAnchor=function(a) { if (!a) { this.value=null; return this; } return this.fromURL(a.href); }; Title.fromWikiText=function(txt) { return new Title().fromWikiText(txt); }; Title.prototype.fromWikiText=function(txt) { // FIXME - testing needed if (!pg.flag.linksLikeIE6) { txt=myDecodeURI(txt); } this.setUtf(txt); return this; }; Title.prototype.hintValue=function(){ if(!this.value) { return ''; } return safeDecodeURI(this.value); }; //<NOLITE> Title.prototype.toUserName=function(withNs) { if (this.namespace() != pg.ns.user && this.namespace() != pg.ns.usertalk) { this.value=null; return; } this.value = (withNs ? pg.ns.user + ':' : '') + this.stripNamespace().split('/')[0]; }; Title.prototype.userName=function(withNs) { var t=(new Title(this.value)); t.toUserName(withNs); if (t.value) { return t; } return null; }; Title.prototype.toTalkPage=function() { // convert article to a talk page, or if we can't return null // or, in other words, return null if this ALREADY IS a talk page // and return the corresponding talk page otherwise if (this.value===null) { return null; } var talkRegex=namespaceListToRegex(pg.ns.talkList); if (talkRegex.exec(this.value)) { this.value=null; return null;} var nsReg=namespaceListToRegex(pg.ns.withTalkList); var splitted=this.value.parenSplit(nsReg); if (splitted.length<2) { this.value= (pg.ns.talkList[0]+':'+this.value).split(' ').join('_'); return this.value; } for (var i=0; i< pg.ns.withTalkList.length; ++i) { if (splitted[1]==pg.ns.withTalkList[i]) { splitted[1]=pg.ns.talkList[i]; this.value=splitted.join(':').substring(1).split(' ').join('_'); return this.value; } } this.value=null; return null; }; //</NOLITE> Title.prototype.namespace=function() { var n=this.value.indexOf(':'); if (n<0) { return ''; } var list=pg.ns.list; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (upcaseFirst(list[i]) == this.value.substring(0,n)) { return list[i]; } } return ''; }; //<NOLITE> Title.prototype.talkPage=function() { var t=new Title(this.value); t.toTalkPage(); if (t.value) { return t; } return null; }; Title.prototype.isTalkPage=function() { if (this.talkPage()===null) { return true; } return false; }; Title.prototype.toArticleFromTalkPage=function() { var talkRegex=namespaceListToRegex(pg.ns.talkList); var splitted=this.value.parenSplit(talkRegex); if (splitted.length < 2 || splitted[0].length > 0) { this.value=null; return null; } if (splitted[1]==pg.ns.talkList[0]) { splitted[1]=''; this.value=splitted.join(':').substring(2).split(' ').join('_'); return this.value; } for (var i=1; i< pg.ns.talkList.length; ++i) { if (splitted[1]==pg.ns.talkList[i] || splitted[1]==pg.ns.talkList[i].split(' ').join('_')) { splitted[1]=pg.ns.withTalkList[i]; this.value= splitted.join(':').substring(1).split(' ').join('_'); return this.value; } } this.value=null; return this.value; }; Title.prototype.articleFromTalkPage=function() { var t=new Title(this.value); t.toArticleFromTalkPage(); if (t.value) { return t; } return null; }; Title.prototype.articleFromTalkOrArticle=function() { var t=new Title(this.value); if ( t.toArticleFromTalkPage() ) { return t; } return this; }; Title.prototype.isIpUser=function() { return pg.re.ipUser.test(this.userName()); }; //</NOLITE> Title.prototype.stripNamespace=function(){ // returns a string, not a Title // this isn't very sophisticated // it just removes everything up to the final : // BUG: probably does silly things for images with colons in the name - check it out var list = this.value.split(':'); return list[list.length-1]; }; Title.prototype.setUtf=function(value){ if (!value) { this.value=''; return; } var anch=value.indexOf('#'); if(anch < 0) { this.value=value.split('_').join(' '); this.anchor=''; return; } this.value=value.substring(0,anch).split('_').join(' '); this.anchor=value.substring(anch+1); this.ns=null; // wait until namespace() is called }; Title.prototype.setUrl=function(urlfrag) { var anch=urlfrag.indexOf('#'); this.value=safeDecodeURI(urlfrag.substring(0,anch)); this.anchor=value.substring(anch+1); }; Title.prototype.append=function(x){ this.setUtf(this.value + x); }; Title.prototype.urlString=function(x) { x || ( x={} ); var v=this.toString(true); if (!x.omitAnchor && this.anchor) { v+= '#' + this.urlAnchor(); } if (!x.keepSpaces) { v=v.split(' ').join('_'); } return encodeURI(v).split('&').join('%26').split('?').join('%3F').split('+').join('%2B'); }; Title.prototype.removeAnchor=function() { return new Title(this.toString(true)); }; Title.prototype.toUrl=function() { return pg.wiki.titlebase + this.urlString(); }; function paramValue(param, url) { var s=url.parenSplit(RegExp('[?&]' + literalizeRegex(param) + '=([^?&]*)')); if (!url) { return null; } return s[1] || null; } function parseParams(url) { var ret={}; if (url.indexOf('?')==-1) { return ret; } var s=url.split('?').slice(1).join(); var t=s.split('&'); for (var i=0; i<t.length; ++i) { var z=t[i].split('='); z.push(null); ret[z[0]]=z[1]; } return ret; } // all sorts of stuff here // FIXME almost everything needs to be rewritten function oldidFromAnchor(a) { return paramValue('oldid', a.href); } //function diffFromAnchor(a) { return paramValue('diff', a.href); } function wikiMarkupToAddressFragment (str) { // for images var ret = safeDecodeURI(str); ret = ret.split(' ').join('_'); ret = encodeURI(ret); return ret; } // (a) myDecodeURI (first standard decodeURI, then pg.re.urlNoPopup) // (b) change spaces to underscores // (c) encodeURI (just the straight one, no pg.re.urlNoPopup) function myDecodeURI (str) { var ret; // FIXME decodeURIComponent?? try { ret=decodeURI(str.toString()); } catch (summat) { return str; } for (var i=0; i<pg.misc.decodeExtras.length; ++i) { var from=pg.misc.decodeExtras[i].from; var to=pg.misc.decodeExtras[i].to; ret=ret.split(from).join(to); } return ret; } function safeDecodeURI(str) { var ret=myDecodeURI(str); return ret || str; } /////////// // TESTS // /////////// //<NOLITE> function isIpUser(user) {return pg.re.ipUser.test(user);} function isDisambig(data, article) { if (!getValueOf('popupAllDabsStubs') && article.namespace()) { return false; } return ! article.isTalkPage() && pg.re.disambig.test(data); } function stubCount(data, article) { if (!getValueOf('popupAllDabsStubs') && article.namespace()) { return false; } var sectStub=0; var realStub=0; if (pg.re.stub.test(data)) { var s=data.parenSplit(pg.re.stub); for (var i=1; i<s.length; i=i+2) { if (s[i]) { ++sectStub; } else { ++realStub; } } } return { real: realStub, sect: sectStub }; } function isValidImageName(str){ // extend as needed... return ( str.indexOf('{') == -1 ); } function isInStrippableNamespace(article) { return ( findInArray( pg.ns.nonArticleList, article.namespace() ) > -1 ); } function isInMainNamespace(article) { return !isInStrippableNamespace(article); } function anchorContainsImage(a) { // iterate over children of anchor a // see if any are images if (a===null) { return false; } kids=a.childNodes; for (var i=0; i<kids.length; ++i) { if (kids[i].nodeName=='IMG') { return true; } } return false; } //</NOLITE> function isPopupLink(a) { // NB for performance reasons, TOC links generally return true // they should be stripped out later if (!markNopopupSpanLinks.done) { markNopopupSpanLinks(); } if (a.inNopopupSpan || a.className=='sortheader') { return false; } // FIXME is this faster inline? if (a.onmousedown || a.getAttribute('nopopup')) { return false; } var h=a.href; if (!pg.re.basenames.test(h)) { return false; } if ( !pg.re.urlNoPopup.test(h) ) { return true; } return ( (pg.re.email.test(h) || pg.re.contribs.test(h) || pg.re.backlinks.test(h)) && h.indexOf('&limit=') == -1 ); } function markNopopupSpanLinks() { var s=document.getElementsByTagName('span'); for (var i=0; i<s.length; ++i) { if (s[i].className && s[i].className.toLowerCase()=='nopopups') { var as=s[i].getElementsByTagName('a'); for (var j=0; j<as.length; ++j) { as[j].inNopopupSpan=true; } } } markNopopupSpanLinks.done=true; } // ENDFILE: titles.js // STARTFILE: cookies.js //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // Cookie handling // from http://www.quirksmode.org/js/cookies.html var Cookie= { create: function(name,value,days) { var expires; if (days) { var date = new Date(); date.setTime(date.getTime()+(days*24*60*60*1000)); expires = "; expires="+date.toGMTString(); } else { expires = ""; } document.cookie = name+"="+value+expires+"; path=/"; }, read: function(name) { var nameEQ = name + "="; var ca = document.cookie.split(';'); for(var i=0;i < ca.length;i++) { var c = ca[i]; while (c.charAt(0)==' ') { c = c.substring(1,c.length); } if (c.indexOf(nameEQ) === 0) { return c.substring(nameEQ.length,c.length); } } return null; }, erase: function(name) { Cookie.create(name,"",-1); } }; //</NOLITE> // ENDFILE: cookies.js // STARTFILE: getpage.js ////////////////////////////////////////////////// // Wiki-specific downloading // // Schematic for a getWiki call // // getWiki->-getPageWithCaching // | // false | true // getPage<-[findPictureInCache]->-onComplete(a fake download) // \. // (async)->addPageToCache(download)->-onComplete(download) /** @todo {document} @param {Title} article @param {Function} onComplete @param {integer} oldid @param {Navapopup} owner */ function getWiki(article, onComplete, oldid, owner) { // set ctype=text/css to get around opera gzip bug var url = pg.wiki.titlebase + article.removeAnchor().urlString() + '&action=raw&ctype=text/css'; if (oldid || oldid===0 || oldid==='0') { url += '&oldid='+oldid; } url += '&maxage=0&smaxage=0'; getPageWithCaching(url, onComplete, owner); } // check cache to see if page exists function getPageWithCaching(url, onComplete, owner) { log('getPageWithCaching, url='+url); var i=findInPageCache(url); if (i > -1) { var d=fakeDownload(url, owner.idNumber, onComplete, pg.cache.pages[i].data, pg.cache.pages[i].lastModified, owner); } else { var d=getPage(url, onComplete, owner); if (d && owner && owner.addDownload) { owner.addDownload(d); d.owner=owner; } } } function getPage(url, onComplete, owner) { log('getPage'); var callback= function (d) { if (!d.aborted) {addPageToCache(d); onComplete(d);} }; return startDownload(url, owner.idNumber, callback); } function findInPageCache(url) { for (var i=0; i<pg.cache.pages.length; ++i) { if (url==pg.cache.pages[i].url) { return i; } } return -1; } function addPageToCache(download) { log('addPageToCache '+download.url); var page = {url: download.url, data: download.data, lastModified: download.lastModified}; return pg.cache.pages.push(page); } // ENDFILE: getpage.js // STARTFILE: md5-2.2alpha.js //<NOLITE> /* * A JavaScript implementation of the RSA Data Security, Inc. MD5 Message * Digest Algorithm, as defined in RFC 1321. * Version 2.2-alpha Copyright (C) Paul Johnston 1999 - 2005 * Other contributors: Greg Holt, Andrew Kepert, Ydnar, Lostinet * Distributed under the BSD License * See http://pajhome.org.uk/crypt/md5 for more info. */ /* * Configurable variables. You may need to tweak these to be compatible with * the server-side, but the defaults work in most cases. */ var hexcase = 0; /* hex output format. 0 - lowercase; 1 - uppercase */ var b64pad = ""; /* base-64 pad character. "=" for strict RFC compliance */ /* * These are the functions you'll usually want to call * They take string arguments and return either hex or base-64 encoded strings */ function hex_md5(s) { return rstr2hex(rstr_md5(str2rstr_utf8(s))); } function b64_md5(s) { return rstr2b64(rstr_md5(str2rstr_utf8(s))); } function any_md5(s, e) { return rstr2any(rstr_md5(str2rstr_utf8(s)), e); } function hex_hmac_md5(k, d) { return rstr2hex(rstr_hmac_md5(str2rstr_utf8(k), str2rstr_utf8(d))); } function b64_hmac_md5(k, d) { return rstr2b64(rstr_hmac_md5(str2rstr_utf8(k), str2rstr_utf8(d))); } function any_hmac_md5(k, d, e) { return rstr2any(rstr_hmac_md5(str2rstr_utf8(k), str2rstr_utf8(d)), e); } /* * Perform a simple self-test to see if the VM is working */ function md5_vm_test() { return hex_md5("abc") == "900150983cd24fb0d6963f7d28e17f72"; } /* * Calculate the MD5 of a raw string */ function rstr_md5(s) { return binl2rstr(binl_md5(rstr2binl(s), s.length * 8)); } /* * Calculate the HMAC-MD5, of a key and some data (raw strings) */ function rstr_hmac_md5(key, data) { var bkey = rstr2binl(key); if(bkey.length > 16) bkey = binl_md5(bkey, key.length * 8); var ipad = Array(16), opad = Array(16); for(var i = 0; i < 16; i++) { ipad[i] = bkey[i] ^ 0x36363636; opad[i] = bkey[i] ^ 0x5C5C5C5C; } var hash = binl_md5(ipad.concat(rstr2binl(data)), 512 + data.length * 8); return binl2rstr(binl_md5(opad.concat(hash), 512 + 128)); } /* * Convert a raw string to a hex string */ function rstr2hex(input) { var hex_tab = hexcase ? "0123456789ABCDEF" : "0123456789abcdef"; var output = ""; var x; for(var i = 0; i < input.length; i++) { x = input.charCodeAt(i); output += hex_tab.charAt((x >>> 4) & 0x0F) + hex_tab.charAt( x & 0x0F); } return output; } /* * Convert a raw string to a base-64 string */ function rstr2b64(input) { var tab = "ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZabcdefghijklmnopqrstuvwxyz0123456789+/"; var output = ""; var len = input.length; for(var i = 0; i < len; i += 3) { var triplet = (input.charCodeAt(i) << 16) | (i + 1 < len ? input.charCodeAt(i+1) << 8 : 0) | (i + 2 < len ? input.charCodeAt(i+2) : 0); for(var j = 0; j < 4; j++) { if(i * 8 + j * 6 > input.length * 8) output += b64pad; else output += tab.charAt((triplet >>> 6*(3-j)) & 0x3F); } } return output; } /* * Convert a raw string to an arbitrary string encoding */ function rstr2any(input, encoding) { var divisor = encoding.length; var remainders = Array(); var i, q, x, quotient; /* Convert to an array of 16-bit big-endian values, forming the dividend */ var dividend = Array(input.length / 2); for(i = 0; i < dividend.length; i++) { dividend[i] = (input.charCodeAt(i * 2) << 8) | input.charCodeAt(i * 2 + 1); } /* * Repeatedly perform a long division. The binary array forms the dividend, * the length of the encoding is the divisor. Once computed, the quotient * forms the dividend for the next step. We stop when the dividend is zero. * All remainders are stored for later use. */ while(dividend.length > 0) { quotient = Array(); x = 0; for(i = 0; i < dividend.length; i++) { x = (x << 16) + dividend[i]; q = Math.floor(x / divisor); x -= q * divisor; if(quotient.length > 0 || q > 0) quotient[quotient.length] = q; } remainders[remainders.length] = x; dividend = quotient; } /* Convert the remainders to the output string */ var output = ""; for(i = remainders.length - 1; i >= 0; i--) output += encoding.charAt(remainders[i]); return output; } /* * Encode a string as utf-8. * For efficiency, this assumes the input is valid utf-16. */ function str2rstr_utf8(input) { var output = ""; var i = -1; var x, y; while(++i < input.length) { /* Decode utf-16 surrogate pairs */ x = input.charCodeAt(i); y = i + 1 < input.length ? input.charCodeAt(i + 1) : 0; if(0xD800 <= x && x <= 0xDBFF && 0xDC00 <= y && y <= 0xDFFF) { x = 0x10000 + ((x & 0x03FF) << 10) + (y & 0x03FF); i++; } /* Encode output as utf-8 */ if(x <= 0x7F) output += String.fromCharCode(x); else if(x <= 0x7FF) output += String.fromCharCode(0xC0 | ((x >>> 6 ) & 0x1F), 0x80 | ( x & 0x3F)); else if(x <= 0xFFFF) output += String.fromCharCode(0xE0 | ((x >>> 12) & 0x0F), 0x80 | ((x >>> 6 ) & 0x3F), 0x80 | ( x & 0x3F)); else if(x <= 0x1FFFFF) output += String.fromCharCode(0xF0 | ((x >>> 18) & 0x07), 0x80 | ((x >>> 12) & 0x3F), 0x80 | ((x >>> 6 ) & 0x3F), 0x80 | ( x & 0x3F)); } return output; } /* * Encode a string as utf-16 */ function str2rstr_utf16le(input) { var output = ""; for(var i = 0; i < input.length; i++) output += String.fromCharCode( input.charCodeAt(i) & 0xFF, (input.charCodeAt(i) >>> 8) & 0xFF); return output; } function str2rstr_utf16be(input) { var output = ""; for(var i = 0; i < input.length; i++) output += String.fromCharCode((input.charCodeAt(i) >>> 8) & 0xFF, input.charCodeAt(i) & 0xFF); return output; } /* * Convert a raw string to an array of little-endian words * Characters >255 have their high-byte silently ignored. */ function rstr2binl(input) { var output = Array(input.length >> 2); for(var i = 0; i < output.length; i++) output[i] = 0; for(var i = 0; i < input.length * 8; i += 8) output[i>>5] |= (input.charCodeAt(i / 8) & 0xFF) << (i%32); return output; } /* * Convert an array of little-endian words to a string */ function binl2rstr(input) { var output = ""; for(var i = 0; i < input.length * 32; i += 8) output += String.fromCharCode((input[i>>5] >>> (i % 32)) & 0xFF); return output; } /* * Calculate the MD5 of an array of little-endian words, and a bit length. */ function binl_md5(x, len) { /* append padding */ x[len >> 5] |= 0x80 << ((len) % 32); x[(((len + 64) >>> 9) << 4) + 14] = len; var a = 1732584193; var b = -271733879; var c = -1732584194; var d = 271733878; for(var i = 0; i < x.length; i += 16) { var olda = a; var oldb = b; var oldc = c; var oldd = d; a = md5_ff(a, b, c, d, x[i+ 0], 7 , -680876936); d = md5_ff(d, a, b, c, x[i+ 1], 12, -389564586); c = md5_ff(c, d, a, b, x[i+ 2], 17, 606105819); b = md5_ff(b, c, d, a, x[i+ 3], 22, -1044525330); a = md5_ff(a, b, c, d, x[i+ 4], 7 , -176418897); d = md5_ff(d, a, b, c, x[i+ 5], 12, 1200080426); c = md5_ff(c, d, a, b, x[i+ 6], 17, -1473231341); b = md5_ff(b, c, d, a, x[i+ 7], 22, -45705983); a = md5_ff(a, b, c, d, x[i+ 8], 7 , 1770035416); d = md5_ff(d, a, b, c, x[i+ 9], 12, -1958414417); c = md5_ff(c, d, a, b, x[i+10], 17, -42063); b = md5_ff(b, c, d, a, x[i+11], 22, -1990404162); a = md5_ff(a, b, c, d, x[i+12], 7 , 1804603682); d = md5_ff(d, a, b, c, x[i+13], 12, -40341101); c = md5_ff(c, d, a, b, x[i+14], 17, -1502002290); b = md5_ff(b, c, d, a, x[i+15], 22, 1236535329); a = md5_gg(a, b, c, d, x[i+ 1], 5 , -165796510); d = md5_gg(d, a, b, c, x[i+ 6], 9 , -1069501632); c = md5_gg(c, d, a, b, x[i+11], 14, 643717713); b = md5_gg(b, c, d, a, x[i+ 0], 20, -373897302); a = md5_gg(a, b, c, d, x[i+ 5], 5 , -701558691); d = md5_gg(d, a, b, c, x[i+10], 9 , 38016083); c = md5_gg(c, d, a, b, x[i+15], 14, -660478335); b = md5_gg(b, c, d, a, x[i+ 4], 20, -405537848); a = md5_gg(a, b, c, d, x[i+ 9], 5 , 568446438); d = md5_gg(d, a, b, c, x[i+14], 9 , -1019803690); c = md5_gg(c, d, a, b, x[i+ 3], 14, -187363961); b = md5_gg(b, c, d, a, x[i+ 8], 20, 1163531501); a = md5_gg(a, b, c, d, x[i+13], 5 , -1444681467); d = md5_gg(d, a, b, c, x[i+ 2], 9 , -51403784); c = md5_gg(c, d, a, b, x[i+ 7], 14, 1735328473); b = md5_gg(b, c, d, a, x[i+12], 20, -1926607734); a = md5_hh(a, b, c, d, x[i+ 5], 4 , -378558); d = md5_hh(d, a, b, c, x[i+ 8], 11, -2022574463); c = md5_hh(c, d, a, b, x[i+11], 16, 1839030562); b = md5_hh(b, c, d, a, x[i+14], 23, -35309556); a = md5_hh(a, b, c, d, x[i+ 1], 4 , -1530992060); d = md5_hh(d, a, b, c, x[i+ 4], 11, 1272893353); c = md5_hh(c, d, a, b, x[i+ 7], 16, -155497632); b = md5_hh(b, c, d, a, x[i+10], 23, -1094730640); a = md5_hh(a, b, c, d, x[i+13], 4 , 681279174); d = md5_hh(d, a, b, c, x[i+ 0], 11, -358537222); c = md5_hh(c, d, a, b, x[i+ 3], 16, -722521979); b = md5_hh(b, c, d, a, x[i+ 6], 23, 76029189); a = md5_hh(a, b, c, d, x[i+ 9], 4 , -640364487); d = md5_hh(d, a, b, c, x[i+12], 11, -421815835); c = md5_hh(c, d, a, b, x[i+15], 16, 530742520); b = md5_hh(b, c, d, a, x[i+ 2], 23, -995338651); a = md5_ii(a, b, c, d, x[i+ 0], 6 , -198630844); d = md5_ii(d, a, b, c, x[i+ 7], 10, 1126891415); c = md5_ii(c, d, a, b, x[i+14], 15, -1416354905); b = md5_ii(b, c, d, a, x[i+ 5], 21, -57434055); a = md5_ii(a, b, c, d, x[i+12], 6 , 1700485571); d = md5_ii(d, a, b, c, x[i+ 3], 10, -1894986606); c = md5_ii(c, d, a, b, x[i+10], 15, -1051523); b = md5_ii(b, c, d, a, x[i+ 1], 21, -2054922799); a = md5_ii(a, b, c, d, x[i+ 8], 6 , 1873313359); d = md5_ii(d, a, b, c, x[i+15], 10, -30611744); c = md5_ii(c, d, a, b, x[i+ 6], 15, -1560198380); b = md5_ii(b, c, d, a, x[i+13], 21, 1309151649); a = md5_ii(a, b, c, d, x[i+ 4], 6 , -145523070); d = md5_ii(d, a, b, c, x[i+11], 10, -1120210379); c = md5_ii(c, d, a, b, x[i+ 2], 15, 718787259); b = md5_ii(b, c, d, a, x[i+ 9], 21, -343485551); a = safe_add(a, olda); b = safe_add(b, oldb); c = safe_add(c, oldc); d = safe_add(d, oldd); } return Array(a, b, c, d); } /* * These functions implement the four basic operations the algorithm uses. */ function md5_cmn(q, a, b, x, s, t) { return safe_add(bit_rol(safe_add(safe_add(a, q), safe_add(x, t)), s),b); } function md5_ff(a, b, c, d, x, s, t) { return md5_cmn((b & c) | ((~b) & d), a, b, x, s, t); } function md5_gg(a, b, c, d, x, s, t) { return md5_cmn((b & d) | (c & (~d)), a, b, x, s, t); } function md5_hh(a, b, c, d, x, s, t) { return md5_cmn(b ^ c ^ d, a, b, x, s, t); } function md5_ii(a, b, c, d, x, s, t) { return md5_cmn(c ^ (b | (~d)), a, b, x, s, t); } /* * Add integers, wrapping at 2^32. This uses 16-bit operations internally * to work around bugs in some JS interpreters. */ function safe_add(x, y) { var lsw = (x & 0xFFFF) + (y & 0xFFFF); var msw = (x >> 16) + (y >> 16) + (lsw >> 16); return (msw << 16) | (lsw & 0xFFFF); } /* * Bitwise rotate a 32-bit number to the left. */ function bit_rol(num, cnt) { return (num << cnt) | (num >>> (32 - cnt)); } //</NOLITE> // ENDFILE: md5-2.2alpha.js // STARTFILE: parensplit.js ////////////////////////////////////////////////// // parenSplit // String.prototype.parenSplit should do what ECMAscript says // String.prototype.split does, interspersing paren matches between // the split elements if (String('abc'.split(/(b)/))!='a,b,c') { // broken String.split, e.g. konq, IE String.prototype.parenSplit=function (re) { re=nonGlobalRegex(re); var s=this; var m=re.exec(s); var ret=[]; while (m && s) { // without the following loop, we have // 'ab'.parenSplit(/a|(b)/) != 'ab'.split(/a|(b)/) for(var i=0; i<m.length; ++i) { if (typeof m[i]=='undefined') m[i]=''; } ret.push(s.substring(0,m.index)); ret = ret.concat(m.slice(1)); s=s.substring(m.index + m[0].length); m=re.exec(s); } ret.push(s); return ret; }; } else { String.prototype.parenSplit=function (re) { return this.split(re); }; String.prototype.parenSplit.isNative=true; } function nonGlobalRegex(re) { var s=re.toString(); flags=''; for (var j=s.length; s.charAt(j) != '/'; --j) { if (s.charAt(j) != 'g') { flags += s.charAt(j); } } var t=s.substring(1,j); return RegExp(t,flags); } // ENDFILE: parensplit.js // STARTFILE: tools.js // IE madness with encoding // ======================== // // suppose throughout that the page is in utf8, like wikipedia // // if a is an anchor DOM element and a.href should consist of // // http://host.name.here/wiki/foo?bar=baz // // then IE gives foo as "latin1-encoded" utf8; we have foo = decode_utf8(decodeURI(foo_ie)) // but IE gives bar=baz correctly as plain utf8 // // --------------------------------- // // IE's xmlhttp doesn't understand utf8 urls. Have to use encodeURI here. // // --------------------------------- // // summat else // Source: http://aktuell.de.selfhtml.org/artikel/javascript/utf8b64/utf8.htm //<NOLITE> function encode_utf8(rohtext) { // dient der Normalisierung des Zeilenumbruchs rohtext = rohtext.replace(/\r\n/g,"\n"); var utftext = ""; for(var n=0; n<rohtext.length; n++) { // ermitteln des Unicodes des aktuellen Zeichens var c=rohtext.charCodeAt(n); // alle Zeichen von 0-127 => 1byte if (c<128) utftext += String.fromCharCode(c); // alle Zeichen von 127 bis 2047 => 2byte else if((c>127) && (c<2048)) { utftext += String.fromCharCode((c>>6)|192); utftext += String.fromCharCode((c&63)|128);} // alle Zeichen von 2048 bis 66536 => 3byte else { utftext += String.fromCharCode((c>>12)|224); utftext += String.fromCharCode(((c>>6)&63)|128); utftext += String.fromCharCode((c&63)|128);} } return utftext; } function getJsObj(json) { var jsobj; try { eval('jsobj='+json); return jsobj; } catch (someError) { log('Something went wrong with getJsobj, json='+json); return 1; } } function anyChild(obj) { for (var p in obj) { return obj[p]; } return null; } //</NOLITE> function decode_utf8(utftext) { var plaintext = ""; var i=0, c=0, c1=0, c2=0; // while-Schleife, weil einige Zeichen uebersprungen werden while(i<utftext.length) { c = utftext.charCodeAt(i); if (c<128) { plaintext += String.fromCharCode(c); i++;} else if((c>191) && (c<224)) { c2 = utftext.charCodeAt(i+1); plaintext += String.fromCharCode(((c&31)<<6) | (c2&63)); i+=2;} else { c2 = utftext.charCodeAt(i+1); c3 = utftext.charCodeAt(i+2); plaintext += String.fromCharCode(((c&15)<<12) | ((c2&63)<<6) | (c3&63)); i+=3;} } return plaintext; } function upcaseFirst(str) { if (typeof str != typeof '' || str=='') return ''; return str.charAt(0).toUpperCase() + str.substring(1); } function findInArray(arr, foo) { if (!arr || !arr.length) { return -1; } var len=arr.length; for (var i=0; i<len; ++i) { if (arr[i]==foo) { return i; } } return -1; } function nextOne (array, value) { // NB if the array has two consecutive entries equal // then this will loop on successive calls var i=findInArray(array, value); if (i<0) { return null; } return array[i+1]; } function literalizeRegex(str){ return str.replace(RegExp('([-.|()\\+?*^${}\\[\\]])', 'g'), '\\$1'); } String.prototype.entify=function() { //var shy='&shy;'; return this.split('&').join('&amp;').split('<').join('&lt;').split('>').join('&gt;'/*+shy*/).split('"').join('&quot;'); }; function findThis(array, value) { if (typeof array.length == 'undefined') { return null; } for (var i=0; i<array.length; ++i) { if (array[i]==value) { return i; } } return null; } function removeNulls(list) { var ret=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (list[i]) { ret.push(list[i]); } } return ret; } function joinPath(list) { return removeNulls(list).join('/'); } function simplePrintf(str, subs) { if (!str || !subs) { return str; } var ret=[]; var s=str.parenSplit(/(%s|\$[0-9]+)/); var i=0; do { ret.push(s.shift()); if ( !s.length ) { break; } var cmd=s.shift(); if (cmd == '%s') { if ( i < subs.length ) { ret.push(subs[i]); } else { ret.push(cmd); } ++i; } else { var j=parseInt( cmd.replace('$', ''), 10 ) - 1; if ( j > -1 && j < subs.length ) { ret.push(subs[j]); } else { ret.push(cmd); } } } while (s.length > 0); return ret.join(''); } function max(a,b){return a<b ? b : a;} function min(a,b){return a>b ? b : a;} function isString(x) { return (typeof x === 'string' || x instanceof String); } //function isNumber(x) { return (typeof x === 'number' || x instanceof Number); } function isRegExp(x) { return x instanceof RegExp; } function isArray (x) { return x instanceof Array; } function isObject(x) { return x instanceof Object; } function isFunction(x) { return !isRegExp(x) && (typeof x === 'function' || x instanceof Function); } function repeatString(s,mult) { var ret=''; for (var i=0; i<mult; ++i) { ret += s; } return ret; } function zeroFill(s, min) { min = min || 2; var t=s.toString(); return repeatString('0', min - t.length) + t; } function map(f, o) { if (isArray(o)) { return map_array(f,o); } return map_object(f,o); } function map_array(f,o) { var ret=[]; for (var i=0; i<o.length; ++i) { ret.push(f(o[i])); } return ret; } function map_object(f,o) { var ret={}; for (var i in o) { ret[o]=f(o[i]); } return ret; } // ENDFILE: tools.js // STARTFILE: dab.js //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // Dab-fixing code // function retargetDab(newTarget, oldTarget, friendlyCurrentArticleName, titleToEdit) { log('retargetDab: newTarget='+newTarget + ' oldTarget=' + oldTarget); return changeLinkTargetLink( {newTarget: newTarget, text: newTarget.split(' ').join('&nbsp;'), hint: tprintf('disambigHint', [newTarget]), summary: simplePrintf( getValueOf('popupFixDabsSummary'), [friendlyCurrentArticleName, newTarget ]), clickButton: 'wpDiff', minor: true, oldTarget: oldTarget, watch: getValueOf('popupWatchDisambiggedPages'), title: titleToEdit}); } function listLinks(wikitext, oldTarget, titleToEdit) { // mediawiki strips trailing spaces, so we do the same // testcase: //en.wikipedia.org/w/index.php?title=Radial&oldid=97365633 var reg=RegExp('\\[\\[([^|]*?) *(\\||\\]\\])', 'gi'); var ret=[]; var splitted=wikitext.parenSplit(reg); // ^[a-z]+ should match interwiki links, hopefully (case-insensitive) // and ^[a-z]* should match those and [[:Category...]] style links too var omitRegex=RegExp('^[a-z]*:|^[Ss]pecial:|^[Ii]mage|^[Cc]ategory'); var friendlyCurrentArticleName= oldTarget.toString(); for (var i=1; i<splitted.length; i=i+3) { if (typeof splitted[i] == typeof 'string' && splitted[i].length>0 && !omitRegex.test(splitted[i])) { ret.push( retargetDab(splitted[i], oldTarget, friendlyCurrentArticleName, titleToEdit) ); } /* if */ } /* for loop */ ret = rmDupesFromSortedList(ret.sort()); var wikTarget='wiktionary:' + friendlyCurrentArticleName.replace( RegExp('^(.+)\\s+[(][^)]+[)]\\s*$'), '$1' ); ret.push( retargetDab(wikTarget, oldTarget, friendlyCurrentArticleName, titleToEdit) ); ret.push(changeLinkTargetLink( { newTarget: null, text: popupString('remove this link').split(' ').join('&nbsp;'), hint: popupString("remove all links to this disambig page from this article"), clickButton: "wpDiff", oldTarget: oldTarget, summary: simplePrintf(getValueOf('popupRmDabLinkSummary'), [friendlyCurrentArticleName]), watch: getValueOf('popupWatchDisambiggedPages'), title: titleToEdit })); return ret; } function rmDupesFromSortedList(list) { var ret=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (ret.length===0 || list[i]!=ret[ret.length-1]) { ret.push(list[i]); } } return ret; } function makeFixDab(data, navpop) { // grab title from parent popup if there is one; default exists in changeLinkTargetLink var titleToEdit=(navpop.parentPopup && navpop.parentPopup.article.toString()); var list=listLinks(data, navpop.originalArticle, titleToEdit); if (list.length===0) { log('listLinks returned empty list'); return null; } var html='<hr>' + popupString('Click to disambiguate this link to:') + '<br>'; html+=list.join(', '); return html; } function makeFixDabs(wikiText, navpop) { if (getValueOf('popupFixDabs') && isDisambig(wikiText, navpop.article) && Title.fromURL(location.href).namespace() != pg.ns.special && navpop.article.talkPage() ) { setPopupHTML(makeFixDab(wikiText, navpop), 'popupFixDab', navpop.idNumber); } } function popupRedlinkHTML(article) { return changeLinkTargetLink( { newTarget: null, text: popupString('remove this link').split(' ').join('&nbsp;'), hint: popupString("remove all links to this page from this article"), clickButton: "wpDiff", oldTarget: article.toString(), summary: simplePrintf(getValueOf('popupRedlinkSummary'), [article.toString()])}); } //</NOLITE> // ENDFILE: dab.js // STARTFILE: htmloutput.js function appendPopupContent(obj, elementId, popupId, onSuccess) { return setPopupHTML(obj, elementId, popupId, onSuccess, true); } // this has to use a timer loop as we don't know if the DOM element exists when we want to set the text function setPopupHTML (str, elementId, popupId, onSuccess, append) { if (elementId=='popupPreview') { } if (typeof popupId === 'undefined') { //console.error('popupId is not defined in setPopupHTML, html='+str.substring(0,100)); popupId = pg.idNumber; } var popupElement=document.getElementById(elementId+popupId); if (popupElement) { if (!append) { popupElement.innerHTML=''; } if (isString(str)) { popupElement.innerHTML+=str; } else { popupElement.appendChild(str); } if (onSuccess) { onSuccess(); } setTimeout(checkPopupPosition, 100); return true; } else { // call this function again in a little while... setTimeout(function(){ setPopupHTML(str,elementId,popupId,onSuccess); }, 600); } return null; } //<NOLITE> function setImageStatus(str, id) {return; } // setPopupHTML(str, 'popupImageStatus', id);} function setPopupTrailer(str,id) {return setPopupHTML(str, 'popupData', id);} //</NOLITE> function fillEmptySpans(args) { return fillEmptySpans2(args); } // args.navpopup is mandatory // optional: args.redir, args.redirTarget // FIXME: ye gods, this is ugly stuff function fillEmptySpans2(args) { // if redir is present and true then redirTarget is mandatory var redir=true; if (typeof args != 'object' || typeof args.redir == 'undefined' || !args.redir) { redir=false; } var a=args.navpopup.parentAnchor; var article, hint=null, oldid=null, params={}; if (redir && typeof args.redirTarget == typeof {}) { article=args.redirTarget; //hint=article.hintValue(); } else { article=(new Title()).fromAnchor(a); hint=a.originalTitle || article.hintValue(); params=parseParams(a.href); oldid=(getValueOf('popupHistoricalLinks')) ? params.oldid : null; rcid=params.rcid; } var x={ article:article, hint: hint, oldid: oldid, rcid: rcid, navpop:args.navpopup, params:params }; var structure=pg.structures[getValueOf('popupStructure')]; if (typeof structure != 'object') { setPopupHTML('popupError', 'Unknown structure (this should never happen): '+ pg.option.popupStructure, args.navpopup.idNumber); return; } var spans=flatten(pg.misc.layout); var numspans = spans.length; var redirs=pg.misc.redirSpans; for (var i=0; i<numspans; ++i) { var f=findThis(redirs, spans[i]); //log('redir='+redir+', f='+f+', spans[i]='+spans[i]); if ( (f!==null && !redir) || (f===null && redir) ) { //log('skipping this set of the loop'); continue; } var structurefn=structure[spans[i]]; var setfn = setPopupHTML; if (getValueOf('popupActiveNavlinks') && spans[i].indexOf('popupTopLinks')==0) { setfn = setPopupTipsAndHTML; } switch (typeof structurefn) { case 'function': //log('running '+spans[i]+'({article:'+x.article+', hint:'+x.hint+', oldid: '+x.oldid+'})'); setfn(structurefn(x), spans[i], args.navpopup.idNumber); break; case 'string': setfn(structurefn, spans[i], args.navpopup.idNumber); break; default: errlog('unknown thing with label '+spans[i]); break; } } } // flatten an array function flatten(list, start) { var ret=[]; if (typeof start == 'undefined') { start=0; } for (var i=start; i<list.length; ++i) { if (typeof list[i] == typeof []) { return ret.concat(flatten(list[i])).concat(flatten(list, i+1)); } else { ret.push(list[i]); } } return ret; } // Generate html for whole popup function popupHTML (a) { getValueOf('popupStructure'); var structure=pg.structures[pg.option.popupStructure]; if (typeof structure != 'object') { //return 'Unknown structure: '+pg.option.popupStructure; // override user choice pg.option.popupStructure=pg.optionDefault.popupStructure; return popupHTML(a); } if (typeof structure.popupLayout != 'function') { return 'Bad layout'; } pg.misc.layout=structure.popupLayout(); if (typeof structure.popupRedirSpans == 'function') { pg.misc.redirSpans=structure.popupRedirSpans(); } else { pg.misc.redirSpans=[]; } return makeEmptySpans(pg.misc.layout, a.navpopup); } function makeEmptySpans (list, navpop) { var ret=''; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (typeof list[i] == typeof '') { ret += emptySpanHTML(list[i], navpop.idNumber, 'div'); } else if (typeof list[i] == typeof [] && list[i].length > 0 ) { ret = ret.parenSplit(RegExp('(</[^>]*?>$)')).join(makeEmptySpans(list[i], navpop)); } else if (typeof list[i] == typeof {} && list[i].nodeType ) { ret += emptySpanHTML(list[i].name, navpop.idNumber, list[i].nodeType); } } return ret; } function emptySpanHTML(name, id, tag, classname) { tag = tag || 'span'; if (!classname) { classname = emptySpanHTML.classAliases[name]; } classname = classname || name; if (name == getValueOf('popupDragHandle')) { classname += ' popupDragHandle'; } return simplePrintf('<%s id="%s" class="%s"></%s>', [tag, name + id, classname, tag]); } emptySpanHTML.classAliases={ 'popupSecondPreview': 'popupPreview' }; // generate html for popup image // <a id="popupImageLinkn"><img id="popupImagen"> // where n=idNumber function imageHTML(article, idNumber) { return simplePrintf('<a id="popupImageLink$1">' + '<img align="right" valign="top" id="popupImg$1" style="display: none;"></img>' + '</a>', [ idNumber ]); } function popTipsSoonFn(id, when, popData) { when || ( when=250 ); var popTips=function(){ setupTooltips(document.getElementById(id), false, true, popData); }; return function() { setTimeout( popTips, when, popData ); }; } function setPopupTipsAndHTML(html, divname, idnumber, popData) { setPopupHTML(html, divname, idnumber, getValueOf('popupSubpopups') ? popTipsSoonFn(divname + idnumber, null, popData) : null); } // ENDFILE: htmloutput.js // STARTFILE: mouseout.js ////////////////////////////////////////////////// // fuzzy checks function fuzzyCursorOffMenus(x,y, fuzz, parent) { if (!parent) { return null; } var uls=parent.getElementsByTagName('ul'); for (var i=0; i<uls.length; ++i) { if (uls[i].className=='popup_menu') { if (uls[i].offsetWidth > 0) return false; } // else {document.title+='.';} } return true; } function checkPopupPosition () { // stop the popup running off the right of the screen // FIXME avoid pg.current.link pg.current.link && pg.current.link.navpopup && pg.current.link.navpopup.limitHorizontalPosition(); } function mouseOutWikiLink () { if (!window.popupsReady || !window.popupsReady()) { return; } //console ('mouseOutWikiLink'); var a=this; if (a.navpopup==null) return; if ( ! a.navpopup.isVisible() ) { a.navpopup.banish(); return; } Navpopup.tracker.addHook(posCheckerHook(a.navpopup)); } function posCheckerHook(navpop) { return function() { if (!navpop.isVisible()) { return true; /* remove this hook */ } if (Navpopup.tracker.dirty) { return false; } var x=Navpopup.tracker.x, y=Navpopup.tracker.y; var mouseOverNavpop = navpop.isWithin(x,y,navpop.fuzz, navpop.mainDiv) || !fuzzyCursorOffMenus(x,y,navpop.fuzz, navpop.mainDiv); // FIXME it'd be prettier to do this internal to the Navpopup objects var t=getValueOf('popupHideDelay'); if (t) { t = t * 1000; } if (!t) { if(!mouseOverNavpop) { navpop.banish(); return true; /* remove this hook */ } return false; } // we have a hide delay set var d=+(new Date()); if ( !navpop.mouseLeavingTime ) { navpop.mouseLeavingTime = d; return false; } if ( mouseOverNavpop ) { navpop.mouseLeavingTime=null; return false; } if (d - navpop.mouseLeavingTime > t) { navpop.mouseLeavingTime=null; navpop.banish(); return true; /* remove this hook */ } return false; }; } function runStopPopupTimer(navpop) { // at this point, we should have left the link but remain within the popup // so we call this function again until we leave the popup. if (!navpop.stopPopupTimer) { navpop.stopPopupTimer=setInterval(posCheckerHook(navpop), 500); navpop.addHook(function(){clearInterval(navpop.stopPopupTimer);}, 'hide', 'before'); } } // ENDFILE: mouseout.js // STARTFILE: previewmaker.js /** @fileoverview Defines the {@link Previewmaker} object, which generates short previews from wiki markup. */ /** Creates a new Previewmaker @constructor @class The Previewmaker class. Use an instance of this to generate short previews from Wikitext. @param {String} wikiText The Wikitext source of the page we wish to preview. @param {String} baseUrl The url we should prepend when creating relative urls. @param {Navpopup} owner The navpop associated to this preview generator */ function Previewmaker(wikiText, baseUrl, owner) { /** The wikitext which is manipulated to generate the preview. */ this.originalData=wikiText; this.setData(); this.baseUrl=baseUrl; this.owner=owner; this.maxCharacters=getValueOf('popupMaxPreviewCharacters'); this.maxSentences=getValueOf('popupMaxPreviewSentences'); } Previewmaker.prototype.setData=function() { var maxSize=max(10000, 2*this.maxCharacters); this.data=this.originalData.substring(0,maxSize); }; /** Remove HTML comments @private */ Previewmaker.prototype.killComments = function () { // this also kills trailing spaces and one trailing newline, eg [[diamyo]] this.data=this.data.replace(RegExp('<!--[\\s\\S]*?--> *\\n?', 'g'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killDivs = function () { // say goodbye, divs (can be nested, so use * not *?) this.data=this.data.replace(RegExp('< *div[^>]* *>[\\s\\S]*?< */ *div *>', 'gi'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killGalleries = function () { this.data=this.data.replace(RegExp('< *gallery[^>]* *>[\\s\\S]*?< */ *gallery *>', 'gi'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.kill = function(opening, closing, subopening, subclosing, repl) { var oldk=this.data; var k=this.killStuff(this.data, opening, closing, subopening, subclosing, repl); while (k.length < oldk.length) { oldk=k; k=this.killStuff(k, opening, closing, subopening, subclosing, repl); } this.data=k; }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killStuff = function (txt, opening, closing, subopening, subclosing, repl) { var op=this.makeRegexp(opening); var cl=this.makeRegexp(closing, '^'); var sb=subopening ? this.makeRegexp(subopening, '^') : null; var sc=subclosing ? this.makeRegexp(subclosing, '^') : cl; if (!op || !cl) { alert('Navigation Popups error: op or cl is null! something is wrong.'); return; } if (!op.test(txt)) { return txt; } var ret=''; var opResult = op.exec(txt); ret = txt.substring(0,opResult.index); txt=txt.substring(opResult.index+opResult[0].length); var depth = 1; while (txt.length > 0) { var removal=0; if (depth==1 && cl.test(txt)) { depth--; removal=cl.exec(txt)[0].length; } else if (depth > 1 && sc.test(txt)) { depth--; removal=sc.exec(txt)[0].length; }else if (sb && sb.test(txt)) { depth++; removal=sb.exec(txt)[0].length; } if ( !removal ) { removal = 1; } txt=txt.substring(removal); if (depth==0) { break; } } return ret + (repl || '') + txt; }; /** @private */ Previewmaker.prototype.makeRegexp = function (x, prefix, suffix) { prefix = prefix || ''; suffix = suffix || ''; var reStr=''; var flags=''; if (isString(x)) { reStr=prefix + literalizeRegex(x) + suffix; } else if (isRegExp(x)) { var s=x.toString().substring(1); var sp=s.split('/'); flags=sp[sp.length-1]; sp[sp.length-1]=''; s=sp.join('/'); s=s.substring(0,s.length-1); reStr= prefix + s + suffix; } else { log ('makeRegexp failed'); } log ('makeRegexp: got reStr=' + reStr + ', flags=' + flags); return RegExp(reStr, flags); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killBoxTemplates = function () { // taxobox removal... in fact, there's a saudiprincebox_begin, so let's be more general // also, have float_begin, ... float_end this.kill(RegExp('[{][{][^{}\\s|]*?(float|box)[_ ](begin|start)', 'i'), /[}][}]\s*/, '{{'); // infoboxes etc // from [[User:Zyxw/popups.js]]: kill frames too this.kill(RegExp('[{][{][^{}\\s|]*?(infobox|elementbox|frame)[_ ]', 'i'), /[}][}]\s*/, '{{'); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killTemplates = function () { this.kill('{{', '}}', '{', '}', ' '); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killTables = function () { // tables are bad, too // this can be slow, but it's an inprovement over a browser hang // torture test: [[Comparison_of_Intel_Central_Processing_Units]] this.kill('{|', /[|]}\s*/, '{|'); this.kill(/<table.*?>/i, /<\/table.*?>/i, /<table.*?>/i); // remove lines starting with a pipe for the hell of it (?) this.data=this.data.replace(RegExp('^[|].*$', 'mg'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killImages = function () { // images and categories are a nono this.kill(RegExp('[[][[]\\s*(' + pg.ns.image + '|' + pg.ns.category + ')\\s*:', 'i'), /\]\]\s*/, '[', ']'); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killHTML = function () { // kill <ref ...>...</ref> this.kill(/<ref\b.*?>/i, /<\/ref>/i); // let's also delete entire lines starting with <. it's worth a try. this.data=this.data.replace(RegExp('(^|\\n) *<.*', 'g'), '\n'); // and those pesky html tags, but not <nowiki> or <blockquote> var splitted=this.data.parenSplit(/(<.*?>)/); var len=splitted.length; for (var i=1; i<len; i=i+2) { switch (splitted[i]) { case '<nowiki>': case '</nowiki>': break; default: if (! /^< *\/? *blockquote\b/i.test(splitted[i])) { splitted[i]=''; } } } this.data=splitted.join(''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killChunks = function() { // heuristics alert // chunks of italic text? you crazy, man? var italicChunkRegex=new RegExp ("((^|\\n)\\s*:*\\s*''[^']([^']|'''|'[^']){20}(.|\\n[^\\n])*''[.!?\\s]*\\n)+", 'g'); // keep stuff separated, though, so stick in \n (fixes [[Union Jack]]? this.data=this.data.replace(italicChunkRegex, '\n'); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.mopup = function () { // we simply *can't* be doing with horizontal rules right now this.data=this.data.replace(RegExp('^-{4,}','mg'),''); // no indented lines this.data=this.data.replace(RegExp('(^|\\n) *:[^\\n]*','g'), ''); // replace __TOC__, __NOTOC__ and whatever else there is // this'll probably do this.data=this.data.replace(RegExp('^__[A-Z_]*__ *$', 'gmi'),''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.firstBit = function () { // dont't be givin' me no subsequent paragraphs, you hear me? /// first we "normalize" section headings, removing whitespace after, adding before var d=this.data; if (getValueOf('popupPreviewCutHeadings')) { this.data=this.data.replace(RegExp('\\s*(==+[^=]*==+)\\s*', 'g'), '\n\n$1 '); /// then we want to get rid of paragraph breaks whose text ends badly this.data=this.data.replace(RegExp('([:;]) *\\n{2,}', 'g'), '$1\n'); this.data=this.data.replace(RegExp('^[\\s\\n]*'), ''); stuff=(RegExp('^([^\\n]|\\n[^\\n\\s])*')).exec(this.data); if (stuff) { d = stuff[0]; } if (!getValueOf('popupPreviewFirstParOnly')) { d = this.data; } /// now put \n\n after sections so that bullets and numbered lists work d=d.replace(RegExp('(==+[^=]*==+)\\s*', 'g'), '$1\n\n'); } // superfluous sentences are RIGHT OUT. // note: exactly 1 set of parens here needed to make the slice work d = d.parenSplit(RegExp('([!?.]+["'+"'"+']*\\s)','g')); // leading space is bad, mmkay? d[0]=d[0].replace(RegExp('^\\s*'), ''); // <nowiki> var notSentenceEnds=RegExp('([^.][a-z][.] *[a-z]|etc|sic|Dr|Mr|Mrs|Ms|St|no|op|cit|\\[[^\\]]*|\\s[A-Zvclm])$', 'i'); // </nowiki> d = this.fixSentenceEnds(d, notSentenceEnds); this.fullLength=d.join('').length; var maxChars=getValueOf('popupMaxPreviewCharacters') + this.extraCharacters; var n=this.maxSentences; var dd=this.firstSentences(d,n); do { dd=this.firstSentences(d,n); --n; } while ( dd.length > this.maxCharacters && n != 0 ); this.data = dd; }; /** @private */ Previewmaker.prototype.fixSentenceEnds = function(strs, reg) { // take an array of strings, strs // join strs[i] to strs[i+1] & strs[i+2] if strs[i] matches regex reg var abbrevRe=/\b[a-z][^a-z]*$/i; for (var i=0; i<strs.length-2; ++i) { if (reg.test(strs[i])) { a=[]; for (var j=0; j<strs.length; ++j) { if (j<i) a[j]=strs[j]; if (j==i) a[i]=strs[i]+strs[i+1]+strs[i+2]; if (j>i+2) a[j-2]=strs[j]; } return this.fixSentenceEnds(a,reg); } // BUGGY STUFF - trying to fix up [[S. C. Johnson & Son]] preview if (false && abbrevRe.test(strs[i])) { var j=i, buf=''; do { buf=buf+strs[i]+strs[i+1]; i=i+2; } while (i<strs.length-2 && abbrevRe.test(strs[i])); strs[i]=buf+strs[i]; var a=(j?strs.slice(0,j-1):[]).concat(strs.slice(i)); return this.fixSentenceEnds(a,reg); } } return strs; }; /** @private */ Previewmaker.prototype.firstSentences = function(strs, howmany) { var t=strs.slice(0, 2*howmany); return t.join(''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killBadWhitespace = function() { // <nowiki> // also cleans up isolated '''', eg [[Suntory Sungoliath]] // </nowiki> this.data=this.data.replace(RegExp('^ *\'+ *$', 'gm'), ''); }; /** Runs the various methods to generate the preview. The preview is stored in the <code>html</html> field. @private */ Previewmaker.prototype.makePreview = function() { if (this.owner.article.namespace()!=pg.ns.template) { this.killComments(); this.killDivs(); this.killGalleries(); this.killBoxTemplates(); if (getValueOf('popupPreviewKillTemplates')) { this.killTemplates(); } else { this.killMultilineTemplates(); } this.killTables(); this.killImages(); this.killHTML(); this.killChunks(); this.mopup(); this.firstBit(); this.killBadWhitespace(); } this.html=wiki2html(this.data, this.baseUrl); // needs livepreview this.fixHTML(); this.stripLongTemplates(); }; Previewmaker.prototype.editSummaryPreview=function() { var c=this.data; var re=/^\/[*] +(.*?) +[*]\/(.*)/; if (re.test(c)) { var section=c.replace(re, '$1'); var t=new Title().fromURL(this.baseUrl); t.anchorFromUtf(section); // work around livepreview brokenness with anchors: // pass .-escaped anchor instead of literal value c=c.replace(re, '[[' + t.toString(true).split("'").join('%27') + '#' + t.anchor.split("'").join('%27') + '|&rarr;]]' + '<span class=autocomment>$1</span>$2'); } this.html=wiki2html(c, this.baseUrl); return this.html; }; //<NOLITE> /** Test function for debugging preview problems one step at a time. */ function previewSteps(txt) { try { txt=txt || document.editform.wpTextbox1.value; } catch (err) { if (pg.cache.pages.length > 0) { txt=pg.cache.pages[pg.cache.pages.length-1].data; } else { alert('provide text or use an edit page'); } } txt=txt.substring(0,10000); var base=pg.wiki.articlebase + Title.fromURL(document.location.href).urlString(); var p=new Previewmaker(txt, base, pg.current.link.navpopup); if (this.owner.article.namespace() != pg.ns.template) { p.killComments(); if (!confirm('done killComments(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killDivs(); if (!confirm('done killDivs(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killGalleries(); if (!confirm('done killGalleries(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killBoxTemplates(); if (!confirm('done killBoxTemplates(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } if (getValueOf('popupPreviewKillTemplates')) { p.killTemplates(); if (!confirm('done killTemplates(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } } else { p.killMultilineTemplates(); if (!confirm('done killMultilineTemplates(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } } p.killTables(); if (!confirm('done killTables(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killImages(); if (!confirm('done killImages(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killHTML(); if (!confirm('done killHTML(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killChunks(); if (!confirm('done killChunks(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.mopup(); if (!confirm('done mopup(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.firstBit(); if (!confirm('done firstBit(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killBadWhitespace(); if (!confirm('done killBadWhitespace(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } } p.html=wiki2html(p.data, base); // needs livepreview p.fixHTML(); if (!confirm('done fixHTML(). Continue?\n---\n' + p.html)) { return; } p.stripLongTemplates(); if (!confirm('done stripLongTemplates(). Continue?\n---\n' + p.html)) { return; } alert('finished preview - end result follows.\n---\n' + p.html); } //</NOLITE> /** Works around a quoting bug in livepreview. <nowiki> <code>wiki2html('[[Foo\'s "bar"]]')</code> gives @literal{<a href='Foo's "bar"'>} </nowiki> which doesn't do very well. We change this into @literal{<a href="Foo's %22bar%22">} @private */ Previewmaker.prototype.fixHTML = function() { if(!this.html) return; // all links seem to have potential issues with quotation marks var splitted=this.html.parenSplit(/href='([^>]*)'/g); var ret=''; for (var i=0; i<splitted.length; ++i) { if(i%2==0) { ret += splitted[i]; continue; } if(i%2==1) { ret += 'href="' + splitted[i].split('"').join('%22') + '"'; } } // fix question marks in wiki links // maybe this'll break some stuff :-( ret=ret.replace(RegExp('\(<a href="/' + pg.wiki.articlePath + '/[^"]*\)[?]\(.*?"\)', 'g'), '$1%3F$2'); // FIXME fix up % too this.html=ret; }; /** Generates the preview and displays it in the current popup. Does nothing if the generated preview is invalid or consists of whitespace only. Also activates wikilinks in the preview for subpopups if the popupSubpopups option is true. */ Previewmaker.prototype.showPreview = function () { this.makePreview(); if (typeof this.html != typeof '') return; if (RegExp('^\\s*$').test(this.html)) return; setPopupHTML('<hr>', 'popupPrePreviewSep', this.owner.idNumber); setPopupTipsAndHTML(this.html, 'popupPreview', this.owner.idNumber, { owner: this.owner }); var more = (this.fullLength > this.data.length) ? this.moreLink() : ''; setPopupHTML(more, 'popupPreviewMore', this.owner.idNumber); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.moreLink=function() { var a=document.createElement('a'); a.className='popupMoreLink'; a.innerHTML=popupString('more...'); var savedThis=this; a.onclick=function() { savedThis.maxCharacters+=2000; savedThis.maxSentences+=20; savedThis.setData(); savedThis.showPreview(); } return a; } /** @private */ Previewmaker.prototype.stripLongTemplates = function() { // operates on the HTML! this.html=this.html.replace(RegExp('^.{0,1000}[{][{][^}]*?(<(p|br)( /)?>\\s*){2,}([^{}]*?[}][}])?', 'gi'), ''); this.html=this.html.split('\n').join(' '); // workaround for <pre> templates this.html=this.html.replace(RegExp('[{][{][^}]*<pre>[^}]*[}][}]','gi'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killMultilineTemplates = function() { this.kill('{{{', '}}}'); this.kill(RegExp('\\s*[{][{][^{}]*\\n'), '}}', '{{'); }; // ENDFILE: previewmaker.js // STARTFILE: querypreview.js //<NOLITE> function loadQueryPreview(queryType, article, navpop) { var art=new Title(article).urlString(); var url=pg.wiki.wikibase + '/query.php?format=json&'; var htmlGenerator=function(a,d){alert('invalid html generator');}; switch (queryType) { case 'history': url += 'titles=' + art + '&what=revisions|userinfo&uioptions=timecorrection&rvcomments&rvlimit=' + getValueOf('popupHistoryPreviewLimit'); htmlGenerator=historyPreviewHTML; break; case 'imagelinks': // redundant case url += 'titles=' + art + '&what=imagelinks&ilfilter=all'; htmlGenerator=imagelinksPreviewHTML; break; case 'category': url += 'what=category&cptitle=' + art; htmlGenerator=categoryPreviewHTML; break; case 'contribs': url += 'what=usercontribs|userinfo&uioptions=timecorrection&titles=' + art + '&uccomments' + '&uclimit=' + getValueOf('popupContribsPreviewLimit'); htmlGenerator=contribsPreviewHTML; break; case 'imagepagepreview': var trail='&what=imageinfo|content|imagelinks&ilfilter=all'; if (!getValueOf('popupImageLinks')) { trail = '&what=imageinfo|content'; } if (pg.wiki.commons) { trail += '&iishared'; } url += 'titles=' + art + trail; htmlGenerator=imagepagePreviewHTML; break; case 'sharedimagepage': url += 'titles=' + art + '&what=content&proxylang=' + pg.wiki.commonslang; htmlGenerator=sharedImagePagePreviewHTML; break; case 'backlinks': url += 'what=backlinks&titles=' + art; htmlGenerator=backlinksPreviewHTML; break; } pendingNavpopTask(navpop); var callback=function(d){ showQueryPreview(queryType, htmlGenerator(article,d,navpop), navpop.idNumber, navpop, d); }; var go = function(){ getPageWithCaching(url, callback, navpop); return true; } if (navpop.visible || !getValueOf('popupLazyDownloads')) { go(); } else { navpop.addHook(go, 'unhide', 'before', 'DOWNLOAD_'+queryType+'_QUERY_DATA'); } } function showQueryPreview(queryType, html, id, navpop, download) { var target='popupPreview'; switch (queryType) { case 'imagelinks': case 'category': target='popupPostPreview'; break; case 'sharedimagepage': target='popupSecondPreview'; break; } setPopupTipsAndHTML(html, target, id); completedNavpopTask(navpop); } function backlinksPreviewHTML(article, download, navpop) { var jsObj=getJsObj(download.data); try { var page=anyChild(jsObj.pages); var list=page.backlinks; } catch (someError) { return 'backlinksPreviewHTML went wonky'; } var html=[]; if (!list) { return popupString('No backlinks found'); } for (var i=0; i<list.length; ++i) { var t=new Title(list[i]['*']); html.push('<a href="' + pg.wiki.titlebase + t.urlString() + '">' + t + '</a>'); } html=html.join(', '); if (jsObj.query && jsObj.query.backlinks && jsObj.query.backlinks.next) { html += popupString(' and more'); } return html; } function sharedImagePagePreviewHTML(article, download, navpop) { var jsObj=getJsObj(download.data); try { var page=anyChild(jsObj.pages); var content=(page && page.content) ? page.content['*'] : null; } catch (someError) { return 'sharedimagepage preview failed :( is the query.php extension installed?'; } var ret=''; if (content) { var p=prepPreviewmaker(content, article, navpop); p.makePreview(); if (p.html) { ret += '<hr>' + p.html; } } return ret; } function imagepagePreviewHTML(article, download, navpop) { var jsObj=getJsObj(download.data); try { var page=anyChild(jsObj['pages']); var content=(page && page.content) ? page.content['*'] : null; var a=page.image; var b=page.sharedimage; } catch (someError) { return 'imagepage preview failed :( is the query.php extension installed?'; } var ret=''; if (content) { var p=prepPreviewmaker(content, article, navpop); p.makePreview(); if (p.html) { ret += '<hr>' + p.html; } } var sharingInfo=getSharingInfo(a,b); if (sharingInfo) { ret += '<hr>' + sharingInfo; } if (content!==null && getValueOf('popupSummaryData')) { var info=getPageInfo(content, download); log(info); setPopupTrailer(info, navpop.idNumber); } if (!a && b) { loadQueryPreview('sharedimagepage', article, navpop); } showQueryPreview('imagelinks', imagelinksPreviewHTML(article,download), navpop.idNumber, download); return ret; } function getSharingInfo(a,b) { if (!pg.wiki.commons) { return ''; } var sharingInfo=''; if (a && b) { if (checkSameImage(a,b)) { sharingInfo = popupString('commons dupe'); } else { sharingInfo = popupString('commons conflict'); } } else if (a && !b) { // nothing interesting if (getValueOf('popupShowNonCommonsImages')) { sharingInfo = popupString('not commons'); } } else if (!a && b) { sharingInfo = popupString('commons only'); } else { sharingInfo = popupString('No image found'); } return sharingInfo; } function checkSameImage(a,b){ return (a['size']==b['size'] && a['width']==b['width'] && a['bits']==b['bits'] && a['media']==b['media'] && a['mime']==b['mime']); } function imagelinksPreviewHTML(article, download) { var jsobj=getJsObj(download.data); try { var list=anyChild(jsobj['pages'])['imagelinks']; if (!list) { return popupString('No image links found'); } } catch(someError) { return 'Image links preview generation failed :( Is the query.php extension installed?'; } var ret=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { ret.push(list[i]['*']); } if (ret.length === 0) { return popupString('No image links found'); } return '<h2>' + popupString('File links') + '</h2>' + linkList(ret); } function categoryPreviewHTML(article, download) { var jsobj=getJsObj(download.data); try{ var list=jsobj['pages']; } catch(someError) { return 'Category preview failed :( Is the query.php extension installed?'; } var ret=[]; for (var p in list) { ret.push(list[p]['title']); } if (ret.length === 0) { return popupString('Empty category'); } return '<h2>' + tprintf('Category members (%s shown)', [ret.length]) + '</h2>' +linkList(ret); } function linkList(list) { list.sort(function(x,y) { return (x==y ? 0 : (x<y ? -1 : 1)); }); var buf=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { buf.push(wikiLink({article: new Title(list[i]), text: list[i].split(' ').join('&nbsp;'), action: 'view'})); } return buf.join(', '); } function contribsPreviewHTML(article, download, navpop) { return historyPreviewHTML(article, download, navpop, true); } function historyPreviewHTML(article, download, navpop, reallyContribs) { var jsobj=getJsObj(download.data); try { var tz=jsobj.meta.user.timecorrection; var edits=anyChild(jsobj.pages)[reallyContribs ? 'contributions' : 'revisions']; } catch (someError) { return 'Preview failed :-( Is the query.php extension installed?'; } var timeOffset = getTimeOffset(tz); Cookie.create('popTz', timeOffset, 1); var ret=editPreviewTable(article, edits, reallyContribs, timeOffset); return ret; } function getTimeOffset(tz) { return ( tz && tz.indexOf(':') > -1 ) ? ( parseInt(tz,10)*60 + parseInt(tz.split(':')[1],10) ) : 0; } function editPreviewTable(article, h, reallyContribs, timeOffset) { var html=['<table>']; var day=null; var curart=article; for (var i=0; i<h.length; ++i) { if (reallyContribs) { var page=h[i]['*']; curart = new Title(page); } var minor=typeof h[i]['minor']=='undefined' ? '' : '<b>m </b>'; var editDate=adjustDate(getDateFromTimestamp(h[i].timestamp), timeOffset); var thisDay = dayFormat(editDate); var thisTime = timeFormat(editDate); if (thisDay==day) { thisDay=''; } else { day=thisDay; } if (thisDay) { html.push( '<tr><td colspan=3><span class="popup_history_date">' + thisDay+'</span></td></tr>' ); } html.push('<tr class="popup_history_row_' + ( (i%2) ? 'odd' : 'even') + '">'); html.push('<td>(<a href="' + pg.wiki.titlebase + new Title(curart).urlString() + '&diff=prev&oldid=' + h[i]['revid'] + '">' + popupString('last') + '</a>)</td>'); html.push('<td>' + '<a href="' + pg.wiki.titlebase + new Title(curart).urlString() + '&oldid=' + h[i]['revid'] + '">' + thisTime + '</a></td>'); var col3url='', col3txt=''; if (!reallyContribs) { var user=h[i]['user']; col3url=pg.wiki.titlebase + pg.ns.user + ':' + new Title(user).urlString(); col3txt=user; } else { col3url=pg.wiki.titlebase + curart.urlString(); col3txt=page; // FIXME do we have to escape this? } html.push('<td>' + (reallyContribs ? minor : '') + '<a href="' + col3url + '">' + col3txt + '</a></td>'); var comment=''; var c=h[i].comment || h[i]['*']; if (c) { comment=new Previewmaker(c, new Title(curart).toUrl()).editSummaryPreview(); } html.push('<td>' + (!reallyContribs ? minor : '') + comment + '</td>'); html.push('</tr>'); html=[html.join('')]; } html.push('</table>'); return html.join(''); } function getDateFromTimestamp(t) { var s=t.split(/[^0-9]/); switch(s.length) { case 0: return null; case 1: return new Date(s[0]); case 2: return new Date(s[0], s[1]-1); case 3: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2]); case 4: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2], s[3]); case 5: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2], s[3], s[4]); case 6: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2], s[3], s[4], s[5]); default: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2], s[3], s[4], s[5], s[6]); } } function adjustDate(d, offset) { // offset is in minutes var o=offset * 60 * 1000; return new Date( +d + o); } function dayFormat(editDate, utc) { if (utc) { return map(zeroFill, [editDate.getUTCFullYear(), editDate.getUTCMonth()+1, editDate.getUTCDate()]).join('-'); } return map(zeroFill, [editDate.getFullYear(), editDate.getMonth()+1, editDate.getDate()]).join('-'); } function timeFormat(editDate, utc) { if (utc) { return map(zeroFill, [editDate.getUTCHours(), editDate.getUTCMinutes(), editDate.getUTCSeconds()]).join(':'); } return map(zeroFill, [editDate.getHours(), editDate.getMinutes(), editDate.getSeconds()]).join(':'); } //</NOLITE> // ENDFILE: querypreview.js // STARTFILE: debug.js //////////////////////////////////////////////////////////////////// // Debugging functions //////////////////////////////////////////////////////////////////// function log(){}; // dummy to stop errors function setupDebugging() { //<NOLITE> // debugging - change DEBUG to NONE to switch off if (window.popupDebug) { // popupDebug is set from .version window.log=function(x) { //if(gMsg!='')gMsg += '\n'; gMsg+=time() + ' ' + x; }; if (pg.debugLevel != log.None) { window.logger.debug(x); } } window.errlog=function(x) { if (pg.debugLevel != log.None) { window.logger.error(x); } } pg.debugLevel=Log.DEBUG; window.logger = new Log(pg.debugLevel, Log.popupLogger); log('Initializing logger'); } else { //</NOLITE> window.log = function(x) {}; window.errlog = function(x) {}; //<NOLITE> } //</NOLITE> } // ENDFILE: debug.js // STARTFILE: images.js //<NOLITE> // FIXME rewrite ALL of this // How the URLs for images in the popup come about // loadPreview // | // getWiki // |<----------------see other schematic for details // insertPreview (insertPreview = onComplete) // | // | insertPreview gets a wikiText fragment from // | the wikiText downloaded by getWiki // | // [wikiMarkupToAddressFragment] // | // | mouseOverWikiLink (gets an "address fragment", // | | no processing needed) // \->-*loadThisImage---<----loadImages // | // [image(Thumb)URL]-->--hopefully valid image urls // FIXME get rid of pg.idNumber function sequentialLoadThisImage (image) { if (!getValueOf('popupImages')) { return false; } if (!isValidImageName(image)) { return false; } var imageUrls=getImageUrls(image); if (!imageUrls) { return null; } var img=new Image(); img.isNew=true; img.pg.idNumber=pg.idNumber; img.counter=1; img.onload = function () { // clear status thingy setImageStatus(''); var i=findThis(imageUrls, this.src); var goodSrc=this.src; var setPopupImage=function () { var popupImage=document.getElementById("popupImage"+this.pg.idNumber); if (popupImage && typeof popupImage.src != 'undefined') { clearInterval(pg.timer.image); popupImage.src=goodSrc; popupImage.width=getValueOf('popupImageSize'); popupImage.style.display='inline'; setPopupImageLink(image, pg.wiki.imageSources[i].wiki); return true; } else { return false; } }; pg.timer.image=setInterval(setPopupImage, 250); pg.cache.images.push(goodSrc); }; img.onerror = function () { pg.cache.badImageUrls.push(this.src); }; img.setNext = function () { var currentSrc=null; var newSrc; if (!this.isNew) { currentSrc=this.src; } this.isNew=false; newSrc= (currentSrc) ? nextOne(imageUrls, currentSrc) : imageUrls[0]; while (findThis(pg.cache.badImageUrls, newSrc)) { newSrc=nextOne(imageUrls, newSrc); if (!newSrc) { setImageStatus (' :-('); return; } } setImageStatus(' '+findThis(imageUrls, newSrc)); this.src=newSrc; }; // start the ball rolling img.setNext(); } function loadThisImageAtThisUrl(image, url) { log('loading "best" image:\n'+url); pg.misc.gImage=new Title(image.toString()); pg.misc.imageArray = []; pg.misc.imageArray[0] = new Image(); pg.misc.imageArray[0].src=url; if (pg.timer.image || pg.timer.image===0) { clearInterval(pg.timer.image); pg.counter.checkImages=0; } pg.timer.image=setInterval(checkImages, 250); return; } // methinks this is unbelievably silly // it dovetails with the parallel image loader function function checkImages() { //log('checkImages: pg.counter.loop='+pg.counter.loop+'; pg.counter.checkImages='+pg.counter.checkImages); if (pg.timer.checkImages || pg.timer.checkImages===0) { clearInterval(pg.timer.checkImages); pg.timer.checkImages=null; if (pg.counter.loop > 10) {pg.counter.loop=0; log('too many iterations of checkImages'); return;} pg.counter.loop++; } else pg.counter.checkImages++; var status = ( pg.counter.checkImages % 2 ) ? ':' : '.' ; setImageStatus(status); if (pg.counter.checkImages > 100) { pg.counter.checkImages = 0; log ('pg.counter.checkImages too big in checkImages; returning'); clearInterval(pg.timer.image); } var popupImage=null; popupImage=document.getElementById("popupImg"+pg.idNumber); if (popupImage == null) { // this doesn't seem to happen any more in practise for some reason // still, I'll leave it in log('checkImages: document.getElementById("popupImg'+pg.idNumber+'") is null! retrying in 333ms...'); pg.timer.checkImages=setInterval("checkImages()",333); return; } log('checkImages: found element popupImg'+pg.idNumber+', and src='+popupImage.src); // get the first image to successfully load // and put it in the popupImage for(var i = 0; i < pg.misc.imageArray.length; ++i) { if(isImageOk(pg.misc.imageArray[i])) { // stop all the gubbins, assign the image and return log('checkImages: got at pos '+i+', src='+pg.misc.imageArray[i].src); clearInterval(pg.timer.image); if(pg.misc.gImage && pg.misc.gImage.namespace() == pg.ns.image) { popupImage.src=pg.misc.imageArray[i].src; popupImage.width=getValueOf('popupImageSize'); popupImage.style.display='inline'; // should we check to see if it's already there? maybe... pg.cache.images.push(pg.misc.imageArray[i].src); setPopupImageLink(pg.misc.gImage, pg.wiki.imageSources[i].wiki); stopImagesDownloading(); } setImageStatus(''); // reset evil nonconstant globals delete pg.misc.imageArray; pg.misc.imageArray=[]; pg.timer.image=null; pg.counter.checkImages=0; pg.counter.loop=0; return popupImage.src; } } log('checkImages: no good image found. retrying in a tic...'); pg.timer.checkImages=setInterval("checkImages()",333); } function stopImagesDownloading() { pg.misc.gImage=null; if (pg.misc.imageArray == null) { return null; } for (var i=0; i<pg.misc.imageArray.length; ++i) { //pg.misc.imageArray[i].src=''; // this is a REALLY BAD IDEA delete pg.misc.imageArray[i]; //pg.misc.imageArray[i] = new Image(); } pg.misc.imageArray = []; } function toggleSize() { var imgContainer=this; if (!imgContainer) { alert('imgContainer is null :/'); return;} img=imgContainer.firstChild; if (!img) { alert('img is null :/'); return;} if (!img.style.width || img.style.width=='') { img.style.width='100%'; } else { img.style.width=''; } } function setPopupImageLink (img, wiki) { if( wiki === null || img === null ) { return null; } var a=document.getElementById("popupImageLink"+pg.idNumber); if (a === null) { return null; } switch (getValueOf('popupThumbAction')) { case 'imagepage': if (pg.current.article.namespace()!=pg.ns.image) { a.href=pg.wiki.titlebase + img.urlString(); // FIXME: unreliable pg.idNumber popTipsSoonFn('popupImage' + pg.idNumber)(); break; } // else fall through case 'sizetoggle': a.onclick=toggleSize; a.title=popupString('Toggle image size'); return; case 'linkfull': var linkURL = imageURL(img, wiki); if (linkURL) { a.href = linkURL; a.title=popupString('Open full-size image'); } return; } } function isImageOk(img) { // IE test if (!img.complete) { return false; } // gecko test if (typeof img.naturalWidth != "undefined" && img.naturalWidth == 0) { return false; } // test for konqueror and opera // note that img.width must not be defined in the html with a width="..." // for this to work. // konq seems to give "broken images" width 16, presumably an icon width // this test would probably work in gecko too, *except for very small images* if (typeof img.width == 'undefined' || img.width <= 16) { return false; } // No other way of checking: assume it's ok. return true; } // those odd a/a5/ bits of image urls function imagePathComponent(article) { // article is string, no namespace // FIXME needs testing with odd characters var forhash=article.split(' ').join('_'); var hash=hex_md5(forhash); return hash.substring(0,1) + '/' + hash.substring(0,2) + '/'; } function getImageUrlStart(wiki) { // this returns a trailing slash switch (wiki) { case 'en.wikipedia.org': return '//upload.wikimedia.org/wikipedia/en/'; case pg.wiki.commons: return '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/'; case 'en.wiktionary.org': return '//en.wiktionary.org/upload/en/'; default: // unsupported - take a guess if (pg.wiki.wikimedia) { return '//upload.wikimedia.org/wikipedia/' + pg.wiki.lang +'/'; } /* this should work for wikicities */ return 'http://' + wiki + '/images/'; } } function imageURL(img, wiki) { if (getValueOf('popupImagesFromThisWikiOnly') && wiki != pg.wiki.hostname) return null; var imgurl=null; var pathcpt = imagePathComponent(img.stripNamespace()); imgurl=getImageUrlStart(wiki) + pathcpt + img.stripNamespace().split(' ').join('_'); return imgurl; } function imageThumbURL(img, wiki, width) { // // eg //thumb.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/6/61/ // Rubiks_cube_solved.jpg/120px-Rubiks_cube_solved.jpg // ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^ // wikicities omits this bit // AND wikicities needs a new pathcpt for each filename including thumbs if (getValueOf('popupImagesFromThisWikiOnly') && wiki != pg.wiki.hostname) return null; if (getValueOf('popupNeverGetThumbs')) return null; var imgurl=null; var stripped=img.stripNamespace(); var pathcpt; if (pg.wiki.wikimedia) pathcpt = imagePathComponent(stripped); else pathcpt = imagePathComponent(width+'px-'+stripped); imgurl=getImageUrlStart(wiki) + "thumb/" + pathcpt; if (pg.wiki.wikimedia) imgurl += stripped + '/'; imgurl += width +"px-" + stripped; return imgurl; } function loadImages(image) { if (typeof image.stripNamespace != 'function') { alert('loadImages bad'); } if (getValueOf('popupLoadImagesSequentially')) { return sequentialLoadThisImage(image); } return parallelLoadThisImage(image); } function getImageUrls(image) { if (typeof image.stripNamespace != 'function') { alert('getImageUrls bad'); } var imageUrls=[]; for (var i=0; i<pg.wiki.imageSources.length; ++i) { var url; if (pg.wiki.imageSources[i].thumb) { url=imageThumbURL(image, pg.wiki.imageSources[i].wiki, pg.wiki.imageSources[i].width); } else { url=imageURL(image, pg.wiki.imageSources[i].wiki); } for (var j=0; j<pg.cache.images.length; ++j) { if (url == pg.cache.images[j]) { loadThisImageAtThisUrl(image, url); return null; } } if (url!=null) imageUrls.push(url); } return imageUrls; } // this is probably very wasteful indeed of bandwidth // hey ho function parallelLoadThisImage (image) { if (typeof image.stripNamespace != 'function') { alert('parallelLoadThisImage bad'); } if (!getValueOf('popupImages')) return; if (!isValidImageName(image)) return false; var imageUrls=getImageUrls(image); if (!imageUrls) return null; for (var i=0; i<imageUrls.length; ++i) { var url = imageUrls[i]; pg.misc.imageArray[i]=new Image(); pg.misc.imageArray[i].src=url; } if (pg.timer.image != null) { clearInterval(pg.timer.image); pg.counter.checkImages=0; } pg.misc.gImage=new Title(image.toString()); pg.timer.image=setInterval("checkImages()", 250); return true; } function getValidImageFromWikiText(wikiText) { var imagePage=null; // nb in pg.re.image we're interested in the second bracketed expression // this may change if the regex changes :-( //var match=pg.re.image.exec(wikiText); var matched=null; var match; // strip html comments, used by evil bots :-( var t = removeMatchesUnless(wikiText, RegExp('(<!--[\\s\\S]*?-->)'), 1, RegExp('^<!--[^[]*popup', 'i')); while ( match = pg.re.image.exec(t) ) { // now find a sane image name - exclude templates by seeking { var m = match[2] || match[6]; var pxWidth=match[4]; if ( isValidImageName(m) && (!pxWidth || parseInt(pxWidth,10) >= getValueOf('popupMinImageWidth')) ) { matched=m; break; } } pg.re.image.lastIndex=0; if (!matched) { return null; } return pg.ns.image+':'+upcaseFirst(matched); } function removeMatchesUnless(str, re1, parencount, re2) { var split=str.parenSplit(re1); var c=parencount + 1; for (var i=0; i<split.length; ++i) { if ( i%c === 0 || re2.test(split[i]) ) { continue; } split[i]=''; } return split.join(''); } //</NOLITE> // ENDFILE: images.js // STARTFILE: namespaces.js // Set up namespaces and other non-strings.js localization // (currently that means redirs too) // Put the right namespace list into pg.ns.list, based on pg.wiki.lang // Default to english if nothing seems to fit function setNamespaceList() { var m="Media"; var list = [m, "Special", "Talk", "User", "User talk", "Wikipedia", "Wikipedia talk", "Image", "Image talk", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk", "Portal", "Portal talk"]; var nsIndex = { '': 0, 'Special': 1, 'Talk': 2, 'User': 3, 'User talk': 4, 'Wikipedia': 5, 'Wikipedia talk': 6, 'Image': 7, 'Image talk': 8, 'MediaWiki': 9, 'MediaWiki talk': 10, 'Template': 11, 'Template talk': 12, 'Help': 13, 'Help talk': 14, 'Category': 15, 'Category talk':16, 'Portal': 17, 'Portal talk': 18}; var nsLists = { //<NOLITE> "af": [m, "Spesiaal", "Bespreking", "Gebruiker", "Gebruikerbespreking", "Wikipedia", "Wikipediabespreking", "Beeld", "Beeldbespreking", "MediaWiki", "MediaWikibespreking", "Sjabloon", "Sjabloonbespreking", "Hulp", "Hulpbespreking", "Kategorie", "Kategoriebespreking"], "als": [m, "Spezial", "Diskussion", "Benutzer", "Benutzer Diskussion", "Wikipedia", "Wikipedia Diskussion", "Bild", "Bild Diskussion", "MediaWiki", "MediaWiki Diskussion", "Vorlage", "Vorlage Diskussion", "Hilfe", "Hilfe Diskussion", "Kategorie", "Kategorie Diskussion"], "ar": ["ملف", "خاص", "نقاش", "مستخدم", "نقاش المستخدم", "ويكيبيديا", "نقاش ويكيبيديا", "صورة", "نقاش الصورة", "ميدياويكي", "نقاش ميدياويكي", "Template", "نقاش Template", "مساعدة", "نقاش المساعدة", "تصنيف", "نقاش التصنيف"], "ast": [m, "Especial", "Discusión", "Usuariu", "Usuariu discusión", "Uiquipedia", "Uiquipedia discusión", "Imaxen", "Imaxen discusión", "MediaWiki", "MediaWiki discusión", "Plantilla", "Plantilla discusión", "Ayuda", "Ayuda discusión", "Categoría", "Categoría discusión"], "be": ["Мэдыя", "Спэцыяльныя", "Абмеркаваньне", "Удзельнік", "Гутаркі ўдзельніка", "Вікіпэдыя", "Абмеркаваньне Вікіпэдыя", "Выява", "Абмеркаваньне выявы", "MediaWiki", "Абмеркаваньне MediaWiki", "Шаблён", "Абмеркаваньне шаблёну", "Дапамога", "Абмеркаваньне дапамогі", "Катэгорыя", "Абмеркаваньне катэгорыі"], "bg": ["Медия", "Специални", "Беседа", "Потребител", "Потребител беседа", "Уикипедия", "Уикипедия беседа", "Картинка", "Картинка беседа", "МедияУики", "МедияУики беседа", "Шаблон", "Шаблон беседа", "Помощ", "Помощ беседа", "Категория", "Категория беседа"], "bm": [m, "Special", "Discuter", "Utilisateur", "Discussion Utilisateur", "Wikipedia", "Discussion Wikipedia", "Image", "Discussion Image", "MediaWiki", "Discussion MediaWiki", "Modèle", "Discussion Modèle", "Aide", "Discussion Aide", "Catégorie", "Discussion Catégorie"], "bn": ["বিশেষ", "আলাপ", "ব্যবহারকারী", "ব্যবহারকারী আলাপ", "উইকিপেডিয়া", "উইকিপেডিয়া আলাপ", "চিত্র", "চিত্র আলাপ", "MediaWik i আলাপ", m, "MediaWiki", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "br": [m, "Dibar", "Kaozeal", "Implijer", "Kaozeadenn Implijer", "Wikipedia", "Kaozeadenn Wikipedia", "Skeudenn", "Kaozeadenn Skeudenn", "MediaWiki", "Kaozeadenn MediaWiki", "Patrom", "Kaozeadenn Patrom", "Skoazell", "Kaozeadenn Skoazell", "Rummad", "Kaozeadenn Rummad"], "ca": [m, "Especial", "Discussió", "Usuari", "Usuari Discussió", "Viquipèdia", "Viquipèdia Discussió", "Imatge", "Imatge Discussió", "MediaWiki", "MediaWiki Discussió", "Template", "Template Discussió", "Ajuda", "Ajuda Discussió", "Categoria", "Categoria Discussió"], "cs": ["Média", "Speciální", "Diskuse", "Wikipedista", "Wikipedista diskuse", "Wikipedie", "Wikipedie diskuse", "Soubor", "Soubor diskuse", "MediaWiki", "MediaWiki diskuse", "Šablona", "Šablona diskuse", "Nápověda", "Nápověda diskuse", "Kategorie", "Kategorie diskuse"], "csb": [m, "Specjalnô", "Diskùsëjô", "Brëkòwnik", "Diskùsëjô brëkòwnika", "Wiki", "Diskùsëjô Wiki", "Òbrôzk", "Diskùsëjô òbrôzków", "MediaWiki", "Diskùsëjô MediaWiki", "Szablóna", "Diskùsëjô Szablónë", "Pòmòc", "Diskùsëjô Pòmòcë", "Kategòrëjô", "Diskùsëjô Kategòrëji"], "cv": ["Медиа", "Ятарлă", "Сӳтсе явасси", "Хутшăнакан", "Хутшăнаканăн канашлу страници", "Wikipedia", "0", "Ӳкерчĕк", "Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли", "MediaWiki", "MediaWiki сӳтсе явмалли", "Шаблон", "Шаблона сӳтсе явмалли", "Пулăшу", "Пулăшăва сӳтсе явмалли", "Категори", "Категорине сӳтсе явмалли"], "cy": [m, "Arbennig", "Sgwrs", "Defnyddiwr", "Sgwrs Defnyddiwr", "Wicipedia", "Sgwrs Wicipedia", "Delwedd", "Sgwrs Delwedd", "MediaWiki", "Sgwrs MediaWiki", "Nodyn", "Sgwrs Nodyn", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "da": [m, "Speciel", "Diskussion", "Bruger", "Brugerdiskussion", "Wikipedia", "Wikipedia-diskussion", "Billede", "Billeddiskussion", "MediaWiki", "MediaWiki-diskussion", "Skabelon", "Skabelondiskussion", "Hjælp", "Hjælpdiskussion", "Kategori", "Kategoridiskussion", "Portal", "Portaldiskussion"], "de": [m, "Spezial", "Diskussion", "Benutzer", "Benutzer Diskussion", "Wikipedia", "Wikipedia Diskussion", "Bild", "Bild Diskussion", "MediaWiki", "MediaWiki Diskussion", "Vorlage", "Vorlage Diskussion", "Hilfe", "Hilfe Diskussion", "Kategorie", "Kategorie Diskussion", "Portal", "Portal Diskussion"], "el": ["Μέσον", "Ειδικό", "Συζήτηση", "Χρήστης", "Συζήτηση χρήστη", "Βικιπαίδεια", "Βικιπαίδεια συζήτηση", "Εικόνα", "Συζήτηση εικόνας", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Πρότυπο", "Συζήτηση προτύπου", "Βοήθεια", "Συζήτηση βοήθειας", "Κατηγορία", "Συζήτηση κατηγορίας"], "eo": [m, "Speciala", "Diskuto", "Vikipediisto", "Vikipediista diskuto", "Vikipedio", "Vikipedio diskuto", "Dosiero", "Dosiera diskuto", "MediaWiki", "MediaWiki diskuto", "Ŝablono", "Ŝablona diskuto", "Helpo", "Helpa diskuto", "Kategorio", "Kategoria diskuto"], "es": [m, "Especial", "Discusión", "Usuario", "Usuario Discusión", "Wikipedia", "Wikipedia Discusión", "Imagen", "Imagen Discusión", "MediaWiki", "MediaWiki Discusión", "Plantilla", "Plantilla Discusión", "Ayuda", "Ayuda Discusión", "Categoría", "Categoría Discusión"], "et": ["Meedia", "Eri", "Arutelu", "Kasutaja", "Kasutaja arutelu", "Vikipeedia", "Vikipeedia arutelu", "Pilt", "Pildi arutelu", "MediaWiki", "MediaWiki arutelu", "Mall", "Malli arutelu", "Juhend", "Juhendi arutelu", "Kategooria", "Kategooria arutelu"], "eu": [m, "Aparteko", "Eztabaida", "Lankide", "Lankide eztabaida", "Wikipedia", "Wikipedia eztabaida", "Irudi", "Irudi eztabaida", "MediaWiki", "MediaWiki eztabaida", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "fa": ["مدیا", "ویژه", "بحث", "کاربر", "بحث کاربر", "ویکی‌پدیا", "بحث ویکی‌پدیا", "تصویر", "بحث تصویر", "مدیاویکی", "بحث مدیاویکی", "الگو", "بحث الگو", "راهنما", "بحث راهنما", "رده", "بحث رده"], "fi": [m, "Toiminnot", "Keskustelu", "Käyttäjä", "Keskustelu käyttäjästä", "Wikipedia", "Keskustelu Wikipediasta", "Kuva", "Keskustelu kuvasta", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Malline", "Keskustelu mallineesta", "Ohje", "Keskustelu ohjeesta", "Luokka", "Keskustelu luokasta"], "fo": ["Miðil", "Serstakur", "Kjak", "Brúkari", "Brúkari kjak", "Wikipedia", "Wikipedia kjak", "Mynd", "Mynd kjak", "MidiaWiki", "MidiaWiki kjak", "Fyrimynd", "Fyrimynd kjak", "Hjálp", "Hjálp kjak", "Bólkur", "Bólkur kjak"], "fr": [m, "Special", "Discuter", "Utilisateur", "Discussion Utilisateur", "Wikipédia", "Discussion Wikipédia", "Image", "Discussion Image", "MediaWiki", "Discussion MediaWiki", "Modèle", "Discussion Modèle", "Aide", "Discussion Aide", "Catégorie", "Discussion Catégorie", "Portail", "Discussion Portail"], "fur": [m, "Speciâl", "Discussion", "Utent", "Discussion utent", "Vichipedie", "Discussion Vichipedie", "Figure", "Discussion figure", "MediaWiki", "Discussion MediaWiki", "Model", "Discussion model", "Jutori", "Discussion jutori", "Categorie", "Discussion categorie"], "fy": [m, "Wiki", "Oerlis", "Meidogger", "Meidogger oerlis", "Wikipedy", "Wikipedy oerlis", "Ofbyld", "Ofbyld oerlis", "MediaWiki", "MediaWiki oerlis", "Berjocht", "Berjocht oerlis", "Hulp", "Hulp oerlis", "Kategory", "Kategory oerlis"], "ga": ["Meán", "Speisialta", "Plé", "Úsáideoir", "Plé úsáideora", "Vicipéid", "Plé Vicipéide", "Íomhá", "Plé íomhá", "MediaWiki", "Plé MediaWiki", "Teimpléad", "Plé teimpléid", "Cabhair", "Plé cabhrach", "Catagóir", "Plé catagóire"], "gu": [m, "Special", "Talk", "User", "User talk", "વિકિપીડિયા", "વિકિપીડિયા talk", "Image", "Image talk", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "he": [m, "מיוחד", "שיחה", "משתמש", "שיחת משתמש", "ויקיפדיה", "שיחת ויקיפדיה", "תמונה", "שיחת תמונה", "MediaWiki", "שיחת MediaWiki", "תבנית", "שיחת תבנית", "עזרה", "שיחת עזרה", "קטגוריה", "שיחת קטגוריה"], "hi": [m, "विशेष", "वार्ता", "सदस्य", "सदस्य वार्ता", "विकिपीडिया", "विकिपीडिया वार्ता", "चित्र", "चित्र वार्ता", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "श्रेणी", "श्रेणी वार्ता", "Help", "Help talk"], "hr": ["Mediji", "Posebno", "Razgovor", "Suradnik", "Razgovor sa suradnikom", "Wikipedia", "Razgovor Wikipedia", "Slika", "Razgovor o slici", "MediaWiki", "MediaWiki razgovor", "Predložak", "Razgovor o predlošku", "Pomoć", "Razgovor o pomoći", "Kategorija", "Razgovor o kategoriji"], "hu": ["Média", "Speciális", "Vita", "User", "User vita", "Wikipédia", "Wikipédia vita", "Kép", "Kép vita", "MediaWiki", "MediaWiki vita", "Sablon", "Sablon vita", "Segítség", "Segítség vita", "Kategória", "Kategória vita"], "ia": [m, "Special", "Discussion", "Usator", "Discussion Usator", "Wikipedia", "Discussion Wikipedia", "Imagine", "Discussion Imagine", "MediaWiki", "Discussion MediaWiki", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "id": [m, "Istimewa", "Bicara", "Pengguna", "Bicara Pengguna", "Wikipedia", "Pembicaraan Wikipedia", "Gambar", "Pembicaraan Gambar", "MediaWiki", "Pembicaraan MediaWiki", "Templat", "Pembicaraan Templat", "Bantuan", "Pembicaraan Bantuan", "Kategori", "Pembicaraan Kategori"], "is": ["Miðill", "Kerfissíða", "Spjall", "Notandi", "Notandaspjall", "Wikipedia", "Wikipediaspjall", "Mynd", "Myndaspjall", "Melding", "Meldingarspjall", "Snið", "Sniðaspjall", "Hjálp", "Hjálparspjall", "Flokkur", "Flokkaspjall"], "it": [m, "Speciale", "Discussione", "Utente", "Discussioni utente", "Wikipedia", "Discussioni Wikipedia", "Immagine", "Discussioni immagine", "MediaWiki", "Discussioni MediaWiki", "Template", "Discussioni template", "Aiuto", "Discussioni aiuto", "Categoria", "Discussioni categoria"], "ja": [m, "特別", "ノート", "利用者", "利用者‐会話", "Wikipedia", "Wikipedia‐ノート", "画像", "画像‐ノート", "MediaWiki", "MediaWiki‐ノート", "Template", "Template‐ノート", "Help", "Help‐ノート", "Category", "Category‐ノート"], "ka": ["მედია", "სპეციალური", "განხილვა", "მომხმარებელი", "მომხმარებელი განხილვა", "ვიკიპედია", "ვიკიპედია განხილვა", "სურათი", "სურათი განხილვა", "მედიავიკი", "მედიავიკი განხილვა", "თარგი", "თარგი განხილვა", "დახმარება", "დახმარება განხილვა", "კატეგორია", "კატეგორია განხილვა"], "ko": [m, "특수기능", "토론", "사용자", "사용자토론", "위키백과", "위키백과토론", "그림", "그림토론", "분류", "분류토론", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk"], "ku": ["Medya", "Taybet", "Nîqaş", "Bikarhêner", "Bikarhêner nîqaş", "Wîkîpediya", "Wîkîpediya nîqaş", "Wêne", "Wêne nîqaş", "MediaWiki", "MediaWiki nîqaş", "Şablon", "Şablon nîqaş", "Alîkarî", "Alîkarî nîqaş", "Kategorî", "Kategorî nîqaş"], "la": ["Specialis", "Disputatio", "Usor", "Disputatio Usoris", "Vicipaedia", "Disputatio Vicipaediae", "Imago", "Disputatio Imaginis", "MediaWiki", "Disputatio MediaWiki", "Formula", "Disputatio Formulae", "Auxilium", "Disputatio Auxilii", "Categoria", "Disputatio Categoriae", m], "li": [m, "Speciaal", "Euverlik", "Gebroeker", "Euverlik gebroeker", "Wikipedia", "Euverlik Wikipedia", "Aafbeilding", "Euverlik afbeelding", "MediaWiki", "Euverlik MediaWiki", "Sjabloon", "Euverlik sjabloon", "Help", "Euverlik help", "Kategorie", "Euverlik kategorie"], "lt": ["Medija", "Specialus", "Aptarimas", "Naudotojas", "Naudotojo aptarimas", "Wikipedia", "Wikipedia aptarimas", "Vaizdas", "Vaizdo aptarimas", "MediaWiki", "MediaWiki aptarimas", "Šablonas", "Šablono aptarimas", "Pagalba", "Pagalbos aptarimas", "Kategorija", "Kategorijos aptarimas"], "mk": ["Медија", "Специјални", "Разговор", "Корисник", "Корисник разговор", "Wikipedia", "Wikipedia разговор", "Слика", "Слика разговор", "МедијаВики", "МедијаВики разговор", "Шаблон", "Шаблон разговор", "Помош", "Помош разговор", "Категорија", "Категорија разговор"], "ms": [m, "Istimewa", "Perbualan", "Pengguna", "Perbualan Pengguna", "Wikipedia", "Perbualan Wikipedia", "Imej", "Imej Perbualan", "MediaWiki", "MediaWiki Perbualan", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "mt": [m, "Special", "Talk", "User", "User talk", "Wikipedija", "Wikipedija talk", "Image", "Image talk", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "nap": [m, "Speciale", "Discussione", "Utente", "Discussioni utente", "Wikipedia", "Discussioni Wikipedia", "Immagine", "Discussioni immagine", "MediaWiki", "Discussioni MediaWiki", "Template", "Discussioni template", "Aiuto", "Discussioni aiuto", "Categoria", "Discussioni categoria"], "nds": [m, "Spezial", "Diskuschoon", "Bruker", "Bruker Diskuschoon", "Wikipedia", "Wikipedia Diskuschoon", "Bild", "Bild Diskuschoon", "MediaWiki", "MediaWiki Diskuschoon", "Vörlaag", "Vörlaag Diskuschoon", "Hülp", "Hülp Diskuschoon", "Kategorie", "Kategorie Diskuschoon"], "nl": [m, "Speciaal", "Overleg", "Gebruiker", "Overleg gebruiker", "Wikipedia", "Overleg Wikipedia", "Afbeelding", "Overleg afbeelding", "MediaWiki", "Overleg MediaWiki", "Sjabloon", "Overleg sjabloon", "Help", "Overleg help", "Categorie", "Overleg categorie"], "nn": ["Filpeikar", "Spesial", "Diskusjon", "Brukar", "Brukardiskusjon", "Wikipedia", "Wikipedia-diskusjon", "Fil", "Fildiskusjon", "MediaWiki", "MediaWiki-diskusjon", "Mal", "Maldiskusjon", "Hjelp", "Hjelpdiskusjon", "Kategori", "Kategoridiskusjon"], "no": ["Medium", "Spesial", "Diskusjon", "Bruker", "Brukerdiskusjon", "Wikipedia", "Wikipedia-diskusjon", "Bilde", "Bildediskusjon", "MediaWiki", "MediaWiki-diskusjon", "Mal", "Maldiskusjon", "Hjelp", "Hjelpdiskusjon", "Kategori", "Kategoridiskusjon"], "nv": [m, "Special", "Naaltsoos baa yinísht'į́", "Choinish'įįhí", "Choinish'įįhí baa yinísht'į́", "Wikiibíídiiya", "Wikiibíídiiya baa yinísht'į́", "E'elyaaígíí", "E'elyaaígíí baa yinísht'į́", "MediaWiki", "MediaWiki baa yinísht'į́", "Template", "Template talk", "Aná'álwo'", "Aná'álwo' baa yinísht'į́", "T'ááłáhági át'éego", "T'ááłáhági át'éego baa yinísht'į́"], "oc": ["Especial", "Discutir", "Utilisator", "Discutida Utilisator", "Oiquipedià", "Discutida Oiquipedià", "Image", "Discutida Image", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", m, "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "os": [m, "Сæрмагонд", "Дискусси", "Архайæг", "Архайæджы дискусси", "Wikipedia", "0", "Ныв", "Нывы тыххæй дискусси", "MediaWiki", "Дискусси MediaWiki", "Шаблон", "Шаблоны тыххæй дискусси", "Æххуыс", "Æххуысы тыххæй дискусси", "Категори", "Категорийы тыххæй дискусси"], "pa": ["ਮੀਡੀਆ", "ਖਾਸ", "ਚਰਚਾ", "ਮੈਂਬਰ", "ਮੈਂਬਰ ਚਰਚਾ", "Wikipedia", "Wikipedia ਚਰਚਾ", "ਤਸਵੀਰ", "ਤਸਵੀਰ ਚਰਚਾ", "ਮੀਡੀਆਵਿਕਿ", "ਮੀਡੀਆਵਿਕਿ ਚਰਚਾ", "ਨਮੂਨਾ", "ਨਮੂਨਾ ਚਰਚਾ", "ਮਦਦ", "ਮਦਦ ਚਰਚਾ", "ਸ਼੍ਰੇਣੀ", "ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਚਰਚਾ"], "pl": [m, "Specjalna", "Dyskusja", "Wikipedysta", "Dyskusja Wikipedysty", "Wikipedia", "Dyskusja Wikipedii", "Grafika", "Dyskusja grafiki", "MediaWiki", "Dyskusja MediaWiki", "Szablon", "Dyskusja szablonu", "Pomoc", "Dyskusja pomocy", "Kategoria", "Dyskusja kategorii", "Portal", "Dyskusja portalu"], "pt": [m, "Especial", "Discussão", "Usuário", "Usuário Discussão", "Wikipedia", "Wikipedia Discussão", "Imagem", "Imagem Discussão", "MediaWiki", "MediaWiki Discussão", "Predefinição", "Predefinição Discussão", "Ajuda", "Ajuda Discussão", "Categoria", "Categoria Discussão"], "ro": [m, "Special", "Discuţie", "Utilizator", "Discuţie Utilizator", "Wikipedia", "Discuţie Wikipedia", "Imagine", "Discuţie Imagine", "MediaWiki", "Discuţie MediaWiki", "Format", "Discuţie Format", "Ajutor", "Discuţie Ajutor", "Categorie", "Discuţie Categorie"], "ru": ["Медиа", "Служебная", "Обсуждение", "Участник", "Обсуждение участника", "Википедия", "Обсуждение Википедии", "Изображение", "Обсуждение изображения", "MediaWiki", "Обсуждение MediaWiki", "Шаблон", "Обсуждение шаблона", "Справка", "Обсуждение справки", "Категория", "Обсуждение категории"], "sc": ["Speciale", "Contièndha", "Utente", "Utente discussioni", "Wikipedia", "Wikipedia discussioni", "Immàgini", "Immàgini contièndha", m, "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "sk": ["Médiá", "Špeciálne", "Diskusia", "Redaktor", "Diskusia s redaktorom", "Wikipédia", "Diskusia k Wikipédii", "Obrázok", "Diskusia k obrázku", "MediaWiki", "Diskusia k MediaWiki", "Šablóna", "Diskusia k šablóne", "Pomoc", "Diskusia k pomoci", "Kategória", "Diskusia ku kategórii"], "sl": [m, "Posebno", "Pogovor", "Uporabnik", "Uporabniški pogovor", "Wikipedija", "Pogovor k Wikipediji", "Slika", "Pogovor k sliki", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "sq": [m, "Speciale", "Diskutim", "Përdoruesi", "Përdoruesi diskutim", "Wikipedia", "Wikipedia diskutim", "Figura", "Figura diskutim", "MediaWiki", "MediaWiki diskutim", "Stampa", "Stampa diskutim", "Ndihmë", "Ndihmë diskutim", "Category", "Category talk"], "sr": [m, "Посебно", "Разговор", "Корисник", "Разговор са корисником", "Википедија", "Разговор о Википедији", "Слика", "Разговор о слици", "МедијаВики", "Разговор о МедијаВикију", "Шаблон", "Разговор о шаблону", "Помоћ", "Разговор о помоћи", "Категорија", "Разговор о категорији", "Портал", "Разговор о порталу"], "sv": [m, "Special", "Diskussion", "Användare", "Användardiskussion", "Wikipedia", "Wikipediadiskussion", "Bild", "Bilddiskussion", "MediaWiki", "MediaWiki diskussion", "Mall", "Malldiskussion", "Hjälp", "Hjälp diskussion", "Kategori", "Kategoridiskussion"], "ta": ["ஊடகம்", "சிறப்பு", "பேச்சு", "பயனர்", "பயனர் பேச்சு", "Wikipedia", "Wikipedia பேச்சு", "படிமம்", "படிமப் பேச்சு", "மீடியாவிக்கி", "மீடியாவிக்கி பேச்சு", "வார்ப்புரு", "வார்ப்புரு பேச்சு", "உதவி", "உதவி பேச்சு", "பகுப்பு", "பகுப்பு பேச்சு"], "th": [m, "พิเศษ", "พูดคุย", "ผู้ใช้", "คุยเกี่ยวกับผู้ใช้", "Wikipedia", "Wikipedia talk", "ภาพ", "คุยเกี่ยวกับภาพ", "MediaWiki", "คุยเกี่ยวกับ MediaWiki", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "tlh": ["Doch", "le'", "ja'chuq", "lo'wI'", "lo'wI' ja'chuq", "wIqIpe'DIya", "wIqIpe'DIya ja'chuq", "nagh beQ", "nagh beQ ja'chuq", "MediaWiki", "MediaWiki ja'chuq", "chen'ay'", "chen'ay' ja'chuq", "QaH", "QaH ja'chuq", "Segh", "Segh ja'chuq"], "tr": [m, "Özel", "Tartışma", "Kullanıcı", "Kullanıcı mesaj", "Vikipedi", "Vikipedi tartışma", "Resim", "Resim tartışma", "MedyaViki", "MedyaViki tartışma", "Şablon", "Şablon tartışma", "Yardım", "Yardım tartışma", "Kategori", "Kategori tartışma"], "tt": [m, "Maxsus", "Bäxäs", "Äğzä", "Äğzä bäxäse", "Wikipedia", "Wikipedia bäxäse", "Räsem", "Räsem bäxäse", "MediaWiki", "MediaWiki bäxäse", "Ürnäk", "Ürnäk bäxäse", "Yärdäm", "Yärdäm bäxäse", "Törkem", "Törkem bäxäse"], "uk": ["Медіа", "Спеціальні", "Обговорення", "Користувач", "Обговорення користувача", "Wikipedia", "Обговорення Wikipedia", "Зображення", "Обговорення зображення", "MediaWiki", "Обговорення MediaWiki", "Шаблон", "Обговорення шаблону", "Довідка", "Обговорення довідки", "Категорія", "Обговорення категорії"], "vi": ["Phương tiện", "Đặc biệt", "Thảo luận", "Thành viên", "Thảo luận Thành viên", "Wikipedia", "Thảo luận Wikipedia", "Hình", "Thảo luận Hình", "MediaWiki", "Thảo luận MediaWiki", "Tiêu bản", "Thảo luận Tiêu bản", "Trợ giúp", "Thảo luận Trợ giúp", "Thể loại", "Thảo luận Thể loại"], "wa": [m, "Sipeciås", "Copene", "Uzeu", "Uzeu copene", "Wikipedia", "Wikipedia copene", "Imådje", "Imådje copene", "MediaWiki", "MediaWiki copene", "Modele", "Modele copene", "Aidance", "Aidance copene", "Categoreye", "Categoreye copene"] //</NOLITE> }; pg.ns.list = nsLists[pg.wiki.lang] || list; pg.ns.index = nsIndex; } function namespaceListToRegex(list) {return RegExp('^('+list.join('|').split(' ').join('[ _]')+'):');}; // function setNamespaceList is ugly as sin, moved to later in the code function setNamespaces() { setNamespaceList(); pg.ns.withTalkList=[null]; // NB root (article) corresponds with this entry, null pg.ns.talkList=[pg.ns.list[2]]; // if the number of namespaces changes then this will have to be changed // maybe the easiest way is to specify the arrays by hand as in the comments following the loop for (var i=3; i+1<pg.ns.list.length; i=i+2) { pg.ns.withTalkList.push(pg.ns.list[i]); pg.ns.talkList.push(pg.ns.list[i+1]); } // ALERT! SILLY HARDCODED VALUES FOLLOW! pg.ns.special = pg.ns.list[pg.ns.index.Special]; pg.ns.image = pg.ns.list[pg.ns.index.Image]; pg.ns.user = pg.ns.list[pg.ns.index.User]; pg.ns.usertalk = pg.ns.list[pg.ns.index['User talk']]; pg.ns.category = pg.ns.list[pg.ns.index.Category]; pg.ns.template = pg.ns.list[pg.ns.index.Template]; pg.ns.nonArticleList=pg.ns.list.slice(0,2).concat(pg.ns.list.slice(2)); } function setRedirs() { var r='redirect'; var R='REDIRECT'; var redirLists={ //<NOLITE> 'ar': [ R, 'تحويل' ], 'be': [ r, 'перанакіраваньне' ], 'bg': [ r, 'пренасочване', 'виж' ], 'bs': [ r, 'Preusmjeri', 'preusmjeri', 'PREUSMJERI' ], 'cs': [ R, 'PŘESMĚRUJ' ], 'cy': [ r, 'ail-cyfeirio' ], 'et': [ r, 'suuna' ], 'ga': [ r, 'athsheoladh' ], 'he': [ R, 'הפניה' ], 'is': [ r, 'tilvísun', 'TILVÍSUN' ], 'mk': [ r, 'пренасочување', 'види' ], 'nds': [ r, 'wiederleiden' ], 'nn': [ r, 'omdiriger' ], 'pt': [ R, 'redir' ], 'ru': [ R, 'ПЕРЕНАПРАВЛЕНИЕ', 'ПЕРЕНАПР' ], 'sk': [ r, 'presmeruj' ], 'sr': [ r, 'Преусмери', 'преусмери', 'ПРЕУСМЕРИ', 'Preusmeri', 'preusmeri', 'PREUSMERI' ], 'tt': [ 'yünältü' ], 'vi': [ r, 'đổi' ] // no comma //</NOLITE> }; var redirList=redirLists[ pg.wiki.lang ] || [r, R]; // Mediawiki is very tolerant about what comes after the #redirect at the start pg.re.redirect=RegExp('^\\s*[#](' + redirList.join('|') + ').*?\\[{2}([^\\|\\]]*)(|[^\\]]*)?\\]{2}\\s*(.*)', 'i'); } function setInterwiki() { if (pg.wiki.wikimedia) { pg.wiki.interwiki='aa|ab|af|ak|als|am|an|ang|ar|arc|as|ast|av|ay|az|ba|be|ber|bg|bh|bi|bm|bn|bdf|bo|br|bs|ca|ce|ceb|ch|cho|chr|chy|co|commons|cr|cs|csb|cu|cv|cy|da|de|dv|dz|el|en|eo|es|et|eu|fa|ff|fi|fiu-vro|fj|fo|fr|fur|fy|ga|gd|gil|gl|gn|got|gu|gv|ha|haw|he|hi|ho|hr|ht|hu|hy|hz|ia|id|ie|ig|ii|ik|io|is|it|iu|ja|jbo|jv|ka|kg|ki|kj|kk|kl|km|kn|ko|kr|ks|ku|kv|kw|ky|la|lad|lan|lb|lg|li|ln|lo|lt|lu|lv|mg|mh|mi|mk|ml|mn|mo|mr|ms|mt|mus|my|na|nah|nap|nb|nd|nds|ne|ng|nl|nn|no|nr|nv|ny|oc|oj|om|or|os|pa|pam|pi|pl|ps|pt|qu|rm|rn|ro|roa-rup|ru|rw|sa|sc|scn|sco|sd|se|sg|sh|si|simple|sk|sl|sm|smg|sn|so|sq|sr|ss|st|su|sv|sw|ta|te|tg|th|ti|tk|tl|tlh|tn|to|tpi|tr|ts|tt|tum|tw|ty|ug|uk|ur|uz|ve|vi|vk|vo|wa|war|wen|wo|xh|yi|yo|za|zh|zh-min-nan|zu'; pg.re.interwiki=RegExp('^'+pg.wiki.interwiki+':'); } else { pg.wiki.interwiki=null; pg.re.interwiki=RegExp('^$'); } } function nsRe(label) { var l=upcaseFirst(label); return nsRegexString(pg.ns.list[pg.ns.index[l]], l); } function nsRegexString(str, extra) { return '(?:' + str + '|' + encodeURI(str) + (extra ? '|' + extra : '') + ')'; } function nsRegex(str, extra) { return RegExp(nsRegexString(str, extra)); } // ENDFILE: namespaces.js // STARTFILE: selpop.js //<NOLITE> function getEditboxSelection() { // see http://www.webgurusforum.com/8/12/0 try { var editbox=document.editform.wpTextbox1; } catch (dang) { return; } // IE, Opera if (document.selection) { return document.selection.createRange().text; } // Mozilla var selStart = editbox.selectionStart; var selEnd = editbox.selectionEnd; return (editbox.value).substring(selStart, selEnd); } function doSelectionPopup() { // popup if the selection looks like [[foo|anything afterwards at all // <nowiki> // or [[foo|bar]]text without ']]' // or [[foo|bar]] // </nowiki> var sel=getEditboxSelection(); var open=sel.indexOf('[['); var pipe=sel.indexOf('|'); var close=sel.indexOf(']]'); if (open == -1 || ( pipe == -1 && close == -1) ) { return; } if (pipe != -1 && open > pipe || close != -1 && open > close) { return; } if (getValueOf('popupOnEditSelection')=='boxpreview') { return doSeparateSelectionPopup(sel); } var article=new Title(sel.substring(open+2, (pipe < 0) ? close : pipe)).urlString(); if (close > 0 && sel.substring(close+2).indexOf('[[') >= 0) { return; } var a=document.createElement('a'); a.href=pg.wiki.titlebase + article; mouseOverWikiLink2(a); if (a.navpopup) { a.navpopup.addHook(function(){runStopPopupTimer(a.navpopup);}, 'unhide', 'after'); } } function doSeparateSelectionPopup(str) { var div=document.getElementById('selectionPreview'); if (!div) { div = document.createElement('div'); div.id='selectionPreview'; try { var box=document.editform.wpTextbox1; } catch (oopsie) { return; } box.parentNode.insertBefore(div, box); } div.innerHTML=wiki2html(str); div.ranSetupTooltipsAlready = false; popTipsSoonFn('selectionPreview')(); } //</NOLITE> // ENDFILE: selpop.js // STARTFILE: navpopup.js /** @fileoverview Defines two classes: {@link Navpopup} and {@link Mousetracker}. <code>Navpopup</code> describes popups: when they appear, where, what they look like and so on. <code>Mousetracker</code> "captures" the mouse using <code>document.onmousemove</code>. */ /** Creates a new Mousetracker. @constructor @class The Mousetracker class. This monitors mouse movements and manages associated hooks. */ function Mousetracker() { /** Interval to regularly run the hooks anyway, in milliseconds. @type Integer */ this.loopDelay=400; /** Timer for the loop. @type Timer */ this.timer=null; /** Flag - are we switched on? @type Boolean */ this.active=false; /** Flag - are we probably inaccurate, i.e. not reflecting the actual mouse position? */ this.dirty=true; /** Array of hook functions. @private @type Array */ this.hooks=[]; } /** Adds a hook, to be called when we get events. @param {Function} f A function which is called as <code>f(x,y)</code>. It should return <code>true</code> when it wants to be removed, and <code>false</code> otherwise. */ Mousetracker.prototype.addHook = function (f) { this.hooks.push(f); }; /** Runs hooks, passing them the x and y coords of the mouse. Hook functions that return true are passed to {@link Mousetracker#removeHooks} for removal. @private */ Mousetracker.prototype.runHooks = function () { if (!this.hooks || !this.hooks.length) { return; } //log('Mousetracker.runHooks; we got some hooks to run'); var remove=false; var removeObj={}; // this method gets called a LOT - // pre-cache some variables var x=this.x, y=this.y, len = this.hooks.length; for (var i=0; i<len; ++i) { //~ run the hook function, and remove it if it returns true if (this.hooks[i](x, y)===true) { remove=true; removeObj[i]=true; } } if (remove) { this.removeHooks(removeObj); } }; /** Removes hooks. @private @param {Object} removeObj An object whose keys are the index numbers of functions for removal, with values that evaluate to true */ Mousetracker.prototype.removeHooks = function(removeObj) { var newHooks=[]; var len = this.hooks.length; for (var i=0; i<len; ++i) { if (! removeObj[i]) { newHooks.push(this.hooks[i]); } } this.hooks=newHooks; }; /** Event handler for mouse wiggles. We simply grab the event, set x and y and run the hooks. This makes the cpu all hot and bothered :-( @private @param {Event} e Mousemove event */ Mousetracker.prototype.track=function (e) { //~ Apparently this is needed in IE. e = e || window.event; var x, y; if (e) { if (e.pageX) { x=e.pageX; y=e.pageY; } else if (typeof e.clientX!='undefined') { var left, top, docElt = window.document.documentElement; if (docElt) { left=docElt.scrollLeft; } left = left || window.document.body.scrollLeft || window.document.scrollLeft || 0; if (docElt) { top=docElt.scrollTop; } top = top || window.document.body.scrollTop || window.document.scrollTop || 0; x=e.clientX + left; y=e.clientY + top; } else { return; } this.setPosition(x,y); } }; /** Sets the x and y coordinates stored and takes appropriate action, running hooks as appropriate. @param {Integer} x, y Screen coordinates to set */ Mousetracker.prototype.setPosition=function(x,y) { this.x = x; this.y = y; if (this.dirty || this.hooks.length === 0) { this.dirty=false; return; } if (typeof this.lastHook_x != 'number') { this.lastHook_x = -100; this.lastHook_y=-100; } var diff = (this.lastHook_x - x)*(this.lastHook_y - y); diff = (diff >= 0) ? diff : -diff; if ( diff > 1 ) { this.lastHook_x=x; this.lastHook_y=y; if (this.dirty) { this.dirty = false; } else { this.runHooks(); } } } /** Sets things in motion, unless they are already that is, registering an event handler on <code>document.onmousemove</code>. A half-hearted attempt is made to preserve the old event handler if there is one. */ Mousetracker.prototype.enable = function () { if (this.active) { return; } this.active=true; //~ Save the current handler for mousemove events. This isn't too //~ robust, of course. this.savedHandler=document.onmousemove; //~ Gotta save @tt{this} again for the closure, and use apply for //~ the member function. var savedThis=this; document.onmousemove=function (e) {savedThis.track.apply(savedThis, [e]);}; if (this.loopDelay) { this.timer = setInterval(function() { //log('loop delay in mousetracker is working'); savedThis.runHooks();}, this.loopDelay); } }; /** Disables the tracker, removing the event handler. */ Mousetracker.prototype.disable = function () { if (!this.active) { return; } if (typeof this.savedHandler=='function') { document.onmousemove=this.savedHandler; } else { delete document.onmousemove; } if (this.timer) { clearInterval(this.timer); } this.active=false; }; /** Creates a new Navpopup. Gets a UID for the popup and @param init Contructor object. If <code>init.draggable</code> is true or absent, the popup becomes draggable. @constructor @class The Navpopup class. This generates popup hints, and does some management of them. */ function Navpopup(init) { //alert('new Navpopup(init)'); /** UID for each Navpopup instance. Read-only. @type integer */ this.uid=Navpopup.uid++; /** Read-only flag for current visibility of the popup. @type boolean @private */ this.visible=false; /** Flag to be set when we want to cancel a previous request to show the popup in a little while. @private @type boolean */ this.noshow=false; /** Categorised list of hooks. @see #runHooks @see #addHook @private @type Object */ this.hooks={ 'create': [], 'unhide': [], 'hide': [] }; /** list of unique IDs of hook functions, to avoid duplicates @private */ this.hookIds={}; /** List of downloads associated with the popup. @private @type Array */ this.downloads=[]; /** Number of uncompleted downloads. @type integer */ this.pending=null; /** Tolerance in pixels when detecting whether the mouse has left the popup. @type integer */ this.fuzz=5; /** Flag to toggle running {@link #limitHorizontalPosition} to regulate the popup's position. @type boolean */ this.constrained=true; /** The popup width in pixels. @private @type integer */ this.width=0; /** The popup width in pixels. @private @type integer */ this.height=0; /** The main content DIV element. @type HTMLDivElement */ this.mainDiv=null; this.createMainDiv(); // if (!init || typeof init.draggable=='undefined' || init.draggable) { // this.makeDraggable(true); // } } /** A UID for each Navpopup. This constructor property is just a counter. @type integer @private */ Navpopup.uid=0; /** Retrieves the {@link #visible} attribute, indicating whether the popup is currently visible. @type boolean */ Navpopup.prototype.isVisible=function() { return this.visible; }; /** Repositions popup using CSS style. @private @param {integer} x x-coordinate (px) @param {integer} y y-coordinate (px) @param {boolean} noLimitHor Don't call {@link #limitHorizontalPosition} */ Navpopup.prototype.reposition= function (x,y, noLimitHor) { log ('reposition('+x+','+y+','+noLimitHor+')'); if (typeof x != 'undefined' && x!==null) { this.left=x; } if (typeof y != 'undefined' && y!==null) { this.top=y; } if (typeof this.left != 'undefined' && typeof this.top != 'undefined') { this.mainDiv.style.left=this.left + 'px'; this.mainDiv.style.top=this.top + 'px'; } if (!noLimitHor) { this.limitHorizontalPosition(); } //console.log('navpop'+this.uid+' - (left,top)=(' + this.left + ',' + this.top + '), css=(' //+ this.mainDiv.style.left + ',' + this.mainDiv.style.top + ')'); }; /** Prevents popups from being in silly locations. Hopefully. Should not be run if {@link #constrained} is true. @private */ Navpopup.prototype.limitHorizontalPosition=function() { if (!this.constrained || this.tooWide) { return; } this.updateDimensions(); var x=this.left; var w=this.width; var cWidth=document.body.clientWidth; // log('limitHorizontalPosition: x='+x+ // ', this.left=' + this.left + // ', this.width=' + this.width + // ', cWidth=' + cWidth); if ( (x+w) >= cWidth || ( x > 0 && this.maxWidth && this.width < this.maxWidth && this.height > this.width && x > cWidth - this.maxWidth ) ) { // This is a very nasty hack. There has to be a better way! // We find the "natural" width of the div by positioning it at the far left // then reset it so that it should be flush right (well, nearly) this.mainDiv.style.left='-10000px'; this.mainDiv.style.width = this.maxWidth + 'px'; var naturalWidth=parseInt(this.mainDiv.offsetWidth, 10); var newLeft=cWidth - naturalWidth - 1; if (newLeft < 0) { newLeft = 0; this.tooWide=true; } // still unstable for really wide popups? log ('limitHorizontalPosition: moving to ('+newLeft + ','+ this.top+');' + ' naturalWidth=' + naturalWidth + ', clientWidth=' + cWidth); this.reposition(newLeft, null, true); } }; /** Counter indicating the z-order of the "highest" popup. We start the z-index at 1000 so that popups are above everything else on the screen. @private @type integer */ Navpopup.highest=1000; /** Brings popup to the top of the z-order. We increment the {@link #highest} property of the contructor here. @private */ Navpopup.prototype.raise = function () { this.mainDiv.style.zIndex=Navpopup.highest + 1; ++Navpopup.highest; }; /** Shows the popup provided {@link #noshow} is not true. Updates the position, brings the popup to the top of the z-order and unhides it. */ Navpopup.prototype.show = function () { //document.title+='s'; if (this.noshow) { return; } //document.title+='t'; this.reposition(); this.raise(); this.unhide(); }; /** Runs the {@link #show} method in a little while, unless we're already visible. @param {integer} time Delay in milliseconds @see #showSoonIfStable */ Navpopup.prototype.showSoon = function (time) { if (this.visible) { return; } this.noshow=false; //~ We have to save the value of @tt{this} so that the closure below //~ works. var savedThis=this; //this.start_x = Navpopup.tracker.x; //this.start_y = Navpopup.tracker.y; setTimeout(function () { if (Navpopup.tracker.active) { savedThis.reposition.apply(savedThis, [Navpopup.tracker.x + 2, Navpopup.tracker.y + 2]); } //~ Have to use apply to invoke his member function here savedThis.show.apply(savedThis, []); }, time); }; /** Checks to see if the mouse pointer has stabilised (checking every <code>time</code>/2 milliseconds) and runs the {@link #show} method if it has. This method makes {@link #showSoon} redundant. @param {integer} time The minimum time (ms) before the popup may be shown. */ Navpopup.prototype.showSoonIfStable = function (time) { log ('showSoonIfStable, time='+time); if (this.visible) { return; } this.noshow = false; //~ initialize these variables so that we never run @tt{show} after //~ just half the time this.stable_x = -10000; this.stable_y = -10000; var stableShow = function() { log('stableShow called'); var new_x = Navpopup.tracker.x, new_y = Navpopup.tracker.y; var dx = savedThis.stable_x - new_x, dy = savedThis.stable_y - new_y; var fuzz2 = 0; // savedThis.fuzz * savedThis.fuzz; //document.title += '[' + [savedThis.stable_x,new_x, savedThis.stable_y,new_y, dx, dy, fuzz2].join(',') + '] '; if ( dx * dx <= fuzz2 && dy * dy <= fuzz2 ) { log ('mouse is stable'); clearInterval(savedThis.showSoonStableTimer); savedThis.reposition.apply(savedThis, [new_x + 2, new_y + 2]); savedThis.show.apply(savedThis, []); return; } savedThis.stable_x = new_x; savedThis.stable_y = new_y; }; var savedThis = this; this.showSoonStableTimer = setInterval(stableShow, time/2); }; /** Makes the popup unhidable until we call {@link #unstick}. */ Navpopup.prototype.stick=function() { this.noshow=false; this.sticky=true; }; /** Allows the popup to be hidden. */ Navpopup.prototype.unstick=function() { this.sticky=false; }; /** Sets the {@link #noshow} flag and hides the popup. This should be called when the mouse leaves the link before (or after) it's actually been displayed. */ Navpopup.prototype.banish = function () { log ('banish called'); // hide and prevent showing with showSoon in the future this.noshow=true; if (this.showSoonStableTimer) { log('clearing showSoonStableTimer'); clearInterval(this.showSoonStableTimer); } this.hide(); }; /** Runs hooks added with {@link #addHook}. @private @param {String} key Key name of the {@link #hooks} array - one of 'create', 'unhide', 'hide' @param {String} when Controls exactly when the hook is run: either 'before' or 'after' */ Navpopup.prototype.runHooks = function (key, when) { if (!this.hooks[key]) { return; } var keyHooks=this.hooks[key]; var len=keyHooks.length; for (var i=0; i< len; ++i) { if (keyHooks[i] && keyHooks[i].when == when) { if (keyHooks[i].hook.apply(this, [])) { // remove the hook if (keyHooks[i].hookId) { delete this.hookIds[keyHooks[i].hookId]; } keyHooks[i]=null; } } } }; /** Adds a hook to the popup. Hook functions are run with <code>this</code> set to refer to the Navpopup instance, and no arguments. @param {Function} hook The hook function. Functions that return true are deleted. @param {String} key Key name of the {@link #hooks} array - one of 'create', 'unhide', 'hide' @param {String} when Controls exactly when the hook is run: either 'before' or 'after' @param {String} uid A truthy string identifying the hook function; if it matches another hook in this position, it won't be added again. */ Navpopup.prototype.addHook = function ( hook, key, when, uid ) { when = when || 'after'; if (!this.hooks[key]) { return; } // if uid is specified, don't add duplicates var hookId=null; if (uid) { hookId=[key,when,uid].join('|'); if (this.hookIds[hookId]) { return; } this.hookIds[hookId]=true; } this.hooks[key].push( {hook: hook, when: when, hookId: hookId} ); }; /** Creates the main DIV element, which contains all the actual popup content. Runs hooks with key 'create'. @private */ Navpopup.prototype.createMainDiv = function () { if (this.mainDiv) { return; } this.runHooks('create', 'before'); var mainDiv=document.createElement('div'); var savedThis=this; mainDiv.onclick=function(e) {savedThis.onclickHandler(e);}; mainDiv.className=(this.className) ? this.className : 'navpopup_maindiv'; mainDiv.id=mainDiv.className + this.uid; mainDiv.style.position='absolute'; mainDiv.style.display='none'; mainDiv.className='navpopup'; // easy access to javascript object through DOM functions mainDiv.navpopup=this; this.mainDiv=mainDiv; document.body.appendChild(mainDiv); this.runHooks('create', 'after'); }; /** Calls the {@link #raise} method. @private */ Navpopup.prototype.onclickHandler=function(e) { this.raise(); }; /** Makes the popup draggable, using a {@link Drag} object. @private */ Navpopup.prototype.makeDraggable=function(handleName) { if (!this.mainDiv) { this.createMainDiv(); } var drag=new Drag(); if (!handleName) { drag.startCondition=function(e) { try { if (!e.shiftKey) { return false; } } catch (err) { return false; } return true; }; } var dragHandle = document.getElementById(handleName) || this.mainDiv; var np=this; drag.endHook=function(x,y) { Navpopup.tracker.dirty=true; np.reposition(x,y); }; drag.init(dragHandle,this.mainDiv); }; /** Hides the popup using CSS. Runs hooks with key 'hide'. Sets {@link #visible} appropriately. {@link #banish} should be called externally instead of this method. @private */ Navpopup.prototype.hide = function () { this.runHooks('hide', 'before'); this.abortDownloads(); if (this.sticky) { return; } if (typeof this.visible != 'undefined' && this.visible) { this.mainDiv.style.display='none'; this.visible=false; } this.runHooks('hide', 'after'); }; /** Shows the popup using CSS. Runs hooks with key 'unhide'. Sets {@link #visible} appropriately. {@link #show} should be called externally instead of this method. @private */ Navpopup.prototype.unhide = function () { this.runHooks('unhide', 'before'); if (typeof this.visible != 'undefined' && !this.visible) { this.mainDiv.style.display='inline'; this.visible=true; } this.runHooks('unhide', 'after'); }; /** Sets the <code>innerHTML</code> attribute of the main div containing the popup content. @param {String} html The HTML to set. */ Navpopup.prototype.setInnerHTML = function (html) { this.mainDiv.innerHTML = html; }; /** Updates the {@link #width} and {@link #height} attributes with the CSS properties. @private */ Navpopup.prototype.updateDimensions = function () { this.width=parseInt(this.mainDiv.offsetWidth, 10); this.height=parseInt(this.mainDiv.offsetHeight, 10); }; /** Checks if the point (x,y) is within {@link #fuzz} of the {@link #mainDiv}. @param {integer} x x-coordinate (px) @param {integer} y y-coordinate (px) @type boolean */ Navpopup.prototype.isWithin = function(x,y) { //~ If we're not even visible, no point should be considered as //~ being within the popup. if (!this.visible) { return false; } this.updateDimensions(); var fuzz=this.fuzz || 0; //~ Use a simple box metric here. return (x+fuzz >= this.left && x-fuzz <= this.left + this.width && y+fuzz >= this.top && y-fuzz <= this.top + this.height); }; /** Adds a download to {@link #downloads}. @param {Downloader} download */ Navpopup.prototype.addDownload=function(download) { if (!download) { return; } this.downloads.push(download); }; /** Aborts the downloads listed in {@link #downloads}. @see Downloader#abort */ Navpopup.prototype.abortDownloads=function() { for(var i=0; i<this.downloads.length; ++i) { var d=this.downloads[i]; if (d && d.abort) { d.abort(); } } this.downloads=[]; }; /** A {@link Mousetracker} instance which is a property of the constructor (pseudo-global). */ Navpopup.tracker=new Mousetracker(); // ENDFILE: navpopup.js // STARTFILE: diff.js //<NOLITE> /* * Javascript Diff Algorithm * By John Resig (http://ejohn.org/) and [[:en:User:Lupin]] * * More Info: * http://ejohn.org/projects/javascript-diff-algorithm/ */ function delFmt(x) { if (!x.length) { return ''; } return "<del class='popupDiff'>" + x.join('') +"</del>"; } function insFmt(x) { if (!x.length) { return ''; } return "<ins class='popupDiff'>" + x.join('') +"</ins>"; } function countCrossings(a, b, i, eject) { // count the crossings on the edge starting at b[i] if (!b[i].row && b[i].row !== 0) { return -1; } var count=0; for (var j=0; j<a.length; ++j) { if (!a[j].row && a[j].row !== 0) { continue; } if ( (j-b[i].row)*(i-a[j].row) > 0) { if(eject) { return true; } count++; } } return count; } function shortenDiffString(str, context) { var re=RegExp('(<del[\\s\\S]*?</del>|<ins[\\s\\S]*?</ins>)'); var splitted=str.parenSplit(re); var ret=['']; for (var i=0; i<splitted.length; i+=2) { if (splitted[i].length < 2*context) { ret[ret.length-1] += splitted[i]; if (i+1<splitted.length) { ret[ret.length-1] += splitted[i+1]; } continue; } else { if (i > 0) { ret[ret.length-1] += splitted[i].substring(0,context); } if (i+1 < splitted.length) { ret.push(splitted[i].substring(splitted[i].length-context) + splitted[i+1]); } } } while (ret.length > 0 && !ret[0]) { ret = ret.slice(1); } return ret; } function diffString( o, n, simpleSplit ) { var splitRe=RegExp('([[]{2}|[\]]{2}|[{]{2,3}|[}]{2,3}|[|]|=|[*:]+|\\s|\\b)'); o=o.entify(); n=n.entify(); var out, i; if (simpleSplit) { out = diff( o.split(/\b/), n.split(/\b/) ); } else { out = diff( o.parenSplit(splitRe), n.parenSplit(splitRe) ); } var str = ""; var acc=[]; // accumulator for prettier output // crossing pairings -- eg 'A B' vs 'B A' -- cause problems, so let's iron them out // this doesn't always do things optimally but it should be fast enough var maxOutputPair=0; for (i=0; i<out.n.length; ++i) { if ( out.n[i].paired ) { if( maxOutputPair > out.n[i].row ) { // tangle - delete pairing out.o[ out.n[i].row ]=out.o[ out.n[i].row ].text; out.n[i]=out.n[i].text; } if (maxOutputPair < out.n[i].row) { maxOutputPair = out.n[i].row; } } } // output the stuff preceding the first paired old line for (i=0; i<out.o.length && !out.o[i].paired; ++i) { acc.push( out.o[i] ); } str += delFmt(acc); acc=[]; // main loop for ( i = 0; i < out.n.length; ++i ) { // output unpaired new "lines" while ( i < out.n.length && !out.n[i].paired ) { acc.push( out.n[i++] ); } str += insFmt(acc); acc=[]; if ( i < out.n.length ) { // this new "line" is paired with the (out.n[i].row)th old "line" str += out.n[i].text; // output unpaired old rows starting after this new line's partner var m = out.n[i].row + 1; while ( m < out.o.length && !out.o[m].paired ) { acc.push ( out.o[m++] ); } str += delFmt(acc); acc=[]; } } return str; } // see http://developer.mozilla.org/en/docs/Core_JavaScript_1.5_Reference:Global_Objects:Object // FIXME: use obj.hasOwnProperty instead of this kludge! window.jsReservedProperties=RegExp('^(constructor|prototype|__((define|lookup)[GS]etter)__' + '|eval|hasOwnProperty|propertyIsEnumerable' + '|to(Source|String|LocaleString)|(un)?watch|valueOf)$'); function diffBugAlert(word) { if (!diffBugAlert.list[word]) { diffBugAlert.list[word]=1; alert('Bad word: '+word+'\n\nPlease report this bug.'); } } diffBugAlert.list={}; function makeDiffHashtable(src) { var ret={}; for ( var i = 0; i < src.length; i++ ) { if ( jsReservedProperties.test(src[i]) ) { src[i] += '<!-- -->'; } if ( !ret[ src[i] ] ) { ret[ src[i] ] = []; } try { ret[ src[i] ].push( i ); } catch (err) { diffBugAlert(src[i]); } } return ret; } function diff( o, n ) { // pass 1: make hashtable ns with new rows as keys var ns = makeDiffHashtable(n); // pass 2: make hashtable os with old rows as keys var os = makeDiffHashtable(o); // pass 3: pair unique new rows and matching unique old rows var i; for ( i in ns ) { if ( ns[i].length == 1 && os[i] && os[i].length == 1 ) { n[ ns[i][0] ] = { text: n[ ns[i][0] ], row: os[i][0], paired: true }; o[ os[i][0] ] = { text: o[ os[i][0] ], row: ns[i][0], paired: true }; } } // pass 4: pair matching rows immediately following paired rows (not necessarily unique) for ( i = 0; i < n.length - 1; i++ ) { if ( n[i].paired && ! n[i+1].paired && n[i].row + 1 < o.length && ! o[ n[i].row + 1 ].paired && n[i+1] == o[ n[i].row + 1 ] ) { n[i+1] = { text: n[i+1], row: n[i].row + 1, paired: true }; o[n[i].row+1] = { text: o[n[i].row+1], row: i + 1, paired: true }; } } // pass 5: pair matching rows immediately preceding paired rows (not necessarily unique) for ( i = n.length - 1; i > 0; i-- ) { if ( n[i].paired && ! n[i-1].paired && n[i].row > 0 && ! o[ n[i].row - 1 ].paired && n[i-1] == o[ n[i].row - 1 ] ) { n[i-1] = { text: n[i-1], row: n[i].row - 1, paired: true }; o[n[i].row-1] = { text: o[n[i].row-1], row: i - 1, paired: true }; } } return { o: o, n: n }; } //</NOLITE> // ENDFILE: diff.js // STARTFILE: init.js function setSiteInfo() { if (window.popupLocalDebug) { pg.wiki.hostname = 'en.wikipedia.org'; } else { pg.wiki.hostname = location.hostname; // use in preference to location.hostname for flexibility (?) } pg.wiki.wikimedia=RegExp('(wiki([pm]edia|source|books|news|quote|versity)|wiktionary)[.]org').test(pg.wiki.hostname); pg.wiki.wikia=RegExp('[.]wikia[.]com$', 'i').test(pg.wiki.hostname); pg.wiki.isLocal=RegExp('^localhost').test(pg.wiki.hostname); pg.wiki.commons=( pg.wiki.wikimedia && pg.wiki.hostname != 'commons.wikimedia.org') ? 'commons.wikimedia.org' : null; pg.wiki.commonslang = pg.wiki.commons ? pg.wiki.commons.split('.')[0] : null; pg.wiki.lang = pg.wiki.hostname.split('.')[0]; // toolDbName needs pg.wiki.lang and pg.wiki.hostname window.toolDbName && (pg.wiki.userNameCookie=toolDbName(true) + 'UserName'); pg.wiki.prePath=''; var port = location.port ? ':' + location.port : ''; pg.wiki.sitebase = joinPath([pg.wiki.hostname + port, pg.wiki.prePath]); } function getArticlePath() { if (isFunction(window.siteArticlePath)) { return siteArticlePath(); } return 'wiki'; } function getBotInterfacePath() { if (isFunction(window.siteBotInterfacePath)) { return siteBotInterfacePath(); } var botInterfacePath = pg.wiki.articlePath.replace(/\/index[.]php$/, ''); if (pg.wiki.wikimedia) { botInterfacePath = 'w'; } // as in http://some.thing.com/w/index.php?title=foo else if (pg.wiki.wikia) { botInterfacePath = ''; } return botInterfacePath; } function setTitleBase() { var protocol = ( window.popupLocalDebug ? 'http:' : location.protocol ); pg.wiki.articlePath = getArticlePath(); // as in http://some.thing.com/wiki/Article pg.wiki.botInterfacePath = getBotInterfacePath(); // default mediawiki setting is paths like http://some.thing.com/articlePath/index.php?title=foo var titletail = joinPath([pg.wiki.botInterfacePath, 'index.php?title=']); var titletail2 = joinPath([pg.wiki.botInterfacePath, 'wiki.phtml?title=']); // other sites may need to add code here to set titletail depending on how their urls work pg.wiki.titlebase = protocol + '//' + joinPath([pg.wiki.sitebase, titletail]); pg.wiki.titlebase2 = protocol + '//' + joinPath([pg.wiki.sitebase, titletail2]); pg.wiki.wikibase = protocol + '//' + joinPath([pg.wiki.sitebase, pg.wiki.botInterfacePath]); pg.wiki.articlebase = protocol + '//' + joinPath([pg.wiki.sitebase, pg.wiki.articlePath]); pg.re.basenames = RegExp( '^(' + map( literalizeRegex, [ pg.wiki.titlebase, pg.wiki.titlebase2, pg.wiki.articlebase ]).join('|') + ')' ); } ////////////////////////////////////////////////// // Global regexps function setMainRegex() { var reStart='[^:]*://'; var preTitles = joinPath([literalizeRegex(pg.wiki.botInterfacePath), '(?:index[.]php|wiki[.]phtml)[?]title=']); // slightly ugly hack when pg.wiki.articlePath is empty preTitles += '|' + literalizeRegex( ( pg.wiki.articlePath ? pg.wiki.articlePath + '/' : '')); var reEnd='/(' + preTitles + ')([^&?#]*)[^#]*(?:#(.+))?'; pg.re.main = RegExp(reStart + literalizeRegex(pg.wiki.sitebase) + reEnd); } function setRegexps() { setMainRegex(); var sp=nsRe('Special'); pg.re.urlNoPopup=RegExp('((title=|/)' + sp + '(?:%3A|:)|section=[0-9])') ; pg.re.contribs =RegExp('(title=|/)' + sp + '(?:%3A|:)Contributions' + '(&target=|/|/' + pg.ns.user+':)(.*)') ; pg.re.email =RegExp('(title=|/)' + sp + '(?:%3A|:)Emailuser' + '(&target=|/|/(?:' + pg.ns.user+':)?)(.*)') ; pg.re.backlinks =RegExp('(title=|/)' + sp + '(?:%3A|:)Whatlinkshere' + '(&target=|/)([^&]*)'); //<NOLITE> var im=nsRe('Image'); // note: tries to get images in infobox templates too, e.g. movie pages, album pages etc // (^|\[\[)image: *([^|\]]*[^|\] ]) * // (^|\[\[)image: *([^|\]]*[^|\] ])([^0-9\]]*([0-9]+) *px)? // $4 = 120 as in 120px pg.re.image = RegExp('(^|\\[\\[)' + im + ': *([^|\\]]*[^|\\] ])' + '([^0-9\\]]*([0-9]+) *px)?|(?:\\n *[|]?|[|]) *' + '(' + getValueOf('popupImageVarsRegexp') + ')' + ' *= *(?:\\[\\[ *)?(?:' + im + ':)?' + '([^|]*?)(?:\\]\\])? *[|]? *\\n', 'img') ; pg.re.imageBracketCount = 6; pg.re.category = RegExp('\\[\\[' +nsRe('Category') + ': *([^|\\]]*[^|\\] ]) *', 'i'); pg.re.categoryBracketCount = 1; pg.re.ipUser=RegExp('('+nsRe('User')+':)?' + '((25[0-5]|2[0-4][0-9]|1[0-9][0-9]|[1-9][0-9]|[0-9])\\.){3}' + '(25[0-5]|2[0-4][0-9]|1[0-9][0-9]|[1-9][0-9]|[0-9])'); pg.re.stub= RegExp(getValueOf('popupStubRegexp'), 'im'); pg.re.disambig=RegExp(getValueOf('popupDabRegexp'), 'im'); //</NOLITE> // FIXME replace with general parameter parsing function, this is daft pg.re.oldid=RegExp('[?&]oldid=([^&]*)'); pg.re.diff=RegExp('[?&]diff=([^&]*)'); } //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // Image sources function setImageSources() { pg.wiki.imageSources=[]; // frequently seen thumbs pg.wiki.imageSources.push( {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 180}, // default {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 120} // gallery ); // frequently seen thumbs on commons if (pg.wiki.commons) { pg.wiki.imageSources.push( {wiki: pg.wiki.commons, thumb: true, width: 180}, {wiki: pg.wiki.commons, thumb: true, width: 120} ); } // unusual thumb sizes and full-size pg.wiki.imageSources.push( {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 200}, // common? {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 250}, // common? {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 300}, {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 210}, {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 230}, {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: false, width: 0} // no comma ); // full-size on commons if (pg.wiki.commons) { pg.wiki.imageSources.push({wiki: pg.wiki.commons, thumb: false, width: 0}); } } //</NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // miscellany function setupCache() { // page caching pg.cache.pages = []; pg.cache.images = []; // global array for 404'ed image urls pg.cache.badImageUrls=[]; } function setMisc() { pg.current.link=null; pg.current.links=[]; pg.current.linksHash={}; // downloading images are put here pg.misc.imageArray=[]; setupCache(); // FIXME what is this for? pg.misc.gImage=null; // global for image // check to see if images are done with this timer pg.timer.image=null; // These are for checkImages() pg.counter.checkImages=0; pg.timer.checkImages=null; pg.timer.checkPopupPosition=null; pg.counter.loop=0; // ids change with each popup: popupImage0, popupImage1 etc pg.idNumber=0; // for myDecodeURI pg.misc.decodeExtras = [ {from: '%2C', to: ',' }, {from: '_', to: ' ' }, {from: '%24', to: '$'}, {from: '%26', to: '&' } // no , ]; } function leadingInteger(s){ var n=s.match(/^(\d*)/)[1]; if (n) { return +n; } return null; } function setBrowserHacks() { var useOriginal=false; // browser-specific hacks if (typeof window.opera != 'undefined') { //if (leadingInteger(opera.version()) < 9) { useOriginal=true; } // v9 beta still seems to have buggy css setDefault('popupNavLinkSeparator', ' &#183; '); } else if (navigator.appName=='Konqueror') { setDefault('popupNavLinkSeparator', ' &bull; '); pg.flag.isKonq=true; } else if ( navigator.vendor && navigator.vendor.toLowerCase().indexOf('apple computer')===0) { pg.flag.isSafari=true; var webkit=+navigator.userAgent.replace(RegExp('^.*AppleWebKit[/](\\d+).*', 'i'), '$1'); if (webkit < 420) { useOriginal=true; } } else if (navigator.appName.indexOf("Microsoft")!=-1) { setDefault('popupNavLinkSeparator', ' &#183; '); useOriginal=true; var ver=+navigator.userAgent.replace(RegExp('^.*MSIE (\\d+).*'), '$1'); pg.flag.isIE=true; pg.flag.IEVersion=ver; } if (pg.flag.isIE && pg.flag.IEVersion < 7 || pg.flag.isKonq || pg.flag.isSafari) { pg.flag.linksLikeIE6=true; } if (useOriginal && pg.structures.original) { setDefault('popupStructure','original'); } } function setupPopups() { // NB translatable strings should be set up first (strings.js) // basics setupDebugging(); setSiteInfo(); setTitleBase(); setOptions(); // see options.js // namespaces etc setNamespaces(); setInterwiki(); // regexps setRegexps(); setRedirs(); // other stuff window.setImageSources && setImageSources(); setBrowserHacks(); setMisc(); setupLivePreview(); // main deal here setupTooltips(); Navpopup.tracker.enable(); setupPopups.completed = true; } // ENDFILE: init.js // STARTFILE: navlinks.js //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // navlinks... let the fun begin // function defaultNavlinkSpec() { var str=''; str += '<b><<mainlink|shortcut= >></b>'; if (getValueOf('popupLastEditLink')) { str += '*<<lastEdit|shortcut=/>>|<<lastContrib>>|<<sinceMe>>if(oldid){|<<oldEdit>>|<<diffCur>>}'; } // user links // contribs - log - count - email - block // count only if applicable; block only if popupAdminLinks str += 'if(user){<br><<contribs|shortcut=c>>*<<userlog|shortcut=L|log>>'; str+='if(ipuser){*<<arin>>}if(wikimedia){*<<count|shortcut=#>>}'; str+='if(ipuser){}else{*<<email|shortcut=E>>}if(admin){*<<block|shortcut=b>>|<<blocklog|log>>}}'; // editing links // talkpage -> edit|new - history - un|watch - article|edit // other page -> edit - history - un|watch - talk|edit|new var editstr='<<edit|shortcut=e>>'; var editOldidStr='if(oldid){<<editOld|shortcut=e>>|<<revert|shortcut=v|rv>>|<<edit|cur>>}else{' + editstr + '}' var historystr='<<history|shortcut=h>>if(mainspace_en){|<<editors|shortcut=E|>>}'; var watchstr='<<unwatch|unwatchShort>>|<<watch|shortcut=w|watchThingy>>'; str+='<br>if(talk){' + editOldidStr+'|<<new|shortcut=+>>' + '*' + historystr+'*'+watchstr + '*' + '<b><<article|shortcut=a>></b>|<<editArticle|edit>>' + '}else{' + // not a talk page editOldidStr + '*' + historystr + '*' + watchstr + '*' + '<b><<talk|shortcut=t>></b>|<<editTalk|edit>>|<<newTalk|shortcut=+|new>>' + '}'; // misc links str += '<br><<whatLinksHere|shortcut=l>>*<<relatedChanges|shortcut=r>>*<<move|shortcut=m>>'; // admin links str += 'if(admin){<br><<unprotect|unprotectShort>>|<<protect|shortcut=p>>|<<protectlog|log>>*' + '<<undelete|undeleteShort>>|<<delete|shortcut=d>>|<<deletelog|log>>}'; return str; } function navLinksHTML (article, hint, params) { //oldid, rcid) { var str = '<span class="popupNavLinks">' + defaultNavlinkSpec() + '</span>'; // BAM return navlinkStringToHTML(str, article, params); } function expandConditionalNavlinkString(s,article,z,recursionCount) { var oldid=z.oldid, rcid=z.rcid, diff=z.diff; // nested conditionals (up to 10 deep) are ok, hopefully! (work from the inside out) if (typeof recursionCount!=typeof 0) { recursionCount=0; } var conditionalSplitRegex=RegExp( //(1 if \\( (2 2) \\) {(3 3)} (4 else {(5 5)} 4)1) '(;?\\s*if\\s*\\(\\s*([\\w]*)\\s*\\)\\s*\\{([^{}]*)\\}(\\s*else\\s*\\{([^{}]*?)\\}|))', 'i'); var splitted=s.parenSplit(conditionalSplitRegex); // $1: whole conditional // $2: test condition // $3: true expansion // $4: else clause (possibly empty) // $5: false expansion (possibly null) var numParens=5; var ret = splitted[0]; for (var i=1; i<splitted.length; i=i+numParens+1) { var testString=splitted[i+2-1]; var trueString=splitted[i+3-1]; var falseString=splitted[i+5-1]; if (typeof falseString=='undefined' || !falseString) { falseString=''; } var testResult=null; switch (testString) { case 'user': testResult=(article.userName())?true:false; break; case 'talk': testResult=(article.talkPage())?false:true; // talkPage converts _articles_ to talkPages break; case 'admin': testResult=getValueOf('popupAdminLinks')?true:false; break; case 'oldid': testResult=(typeof oldid != 'undefined' && oldid)?true:false; break; case 'rcid': testResult=(typeof rcid != 'undefined' && rcid)?true:false; break; case 'ipuser': testResult=(article.isIpUser())?true:false; break; case 'mainspace_en': testResult=isInMainNamespace(article) && pg.wiki.hostname=='en.wikipedia.org'; break; case 'wikimedia': testResult=(pg.wiki.wikimedia) ? true : false; break; case 'diff': testResult=(typeof diff != 'undefined' && diff)?true:false; break; } switch(testResult) { case null: ret+=splitted[i]; break; case true: ret+=trueString; break; case false: ret+=falseString; break; } // append non-conditional string ret += splitted[i+numParens]; } if (conditionalSplitRegex.test(ret) && recursionCount < 10) { return expandConditionalNavlinkString(ret,article,z,recursionCount+1); } return ret; } function navlinkStringToArray(s, article, params) { s=expandConditionalNavlinkString(s,article,params); var splitted=s.parenSplit(RegExp('<<(.*?)>>')); var ret=[]; for (var i=0; i<splitted.length; ++i) { if (i%2) { // i odd, so s is a tag var t=new navlinkTag(); var ss=splitted[i].split('|'); t.id=ss[0]; for (var j=1; j<ss.length; ++j) { var sss=ss[j].split('='); if (sss.length>1) { t[sss[0]]=sss[1]; } else { // no assignment (no "="), so treat this as a title (overwriting the last one) t.text=popupString(sss[0]); } } t.article=article; var oldid=params.oldid, rcid=params.rcid, diff=params.diff; if (typeof oldid != 'undefined' && oldid != null) { t.oldid=oldid; } if (typeof rcid != 'undefined' && rcid != null) { t.rcid=rcid; } if (typeof diff != 'undefined' && diff != null) { t.diff=diff; } if (!t.text && t.id != 'mainlink') { t.text=popupString(t.id); } ret.push(t); } else { // plain HTML ret.push(splitted[i]); } } return ret; } function navlinkSubstituteHTML(s) { return s.split('*').join(getValueOf('popupNavLinkSeparator')) .split('<menurow>').join('<li class="popup_menu_row">') .split('</menurow>').join('</li>') .split('<menu>').join('<ul class="popup_menu">') .split('</menu>').join('</ul>'); } function navlinkDepth(magic,s) { return s.split('<' + magic + '>').length - s.split('</' + magic + '>').length; } // navlinkString: * becomes the separator // <<foo|bar=baz|fubar>> becomes a foo-link with attribute bar='baz' // and visible text 'fubar' // if(test){...} and if(test){...}else{...} work too (nested ok) function navlinkStringToHTML(s,article,params) { //limitAlert(navlinkStringToHTML, 5, 'navlinkStringToHTML\n' + article + '\n' + (typeof article)); var p=navlinkStringToArray(s,article,params); var html=''; var menudepth = 0; // nested menus not currently allowed, but doesn't do any harm to code for it var menurowdepth = 0; var wrapping = null; for (var i=0; i<p.length; ++i) { if (typeof p[i] == typeof '') { html+=navlinkSubstituteHTML(p[i]); menudepth += navlinkDepth('menu', p[i]); menurowdepth += navlinkDepth('menurow', p[i]); // if (menudepth === 0) { // tagType='span'; // } else if (menurowdepth === 0) { // tagType='li'; // } else { // tagType = null; // } } else if (typeof p[i].type != 'undefined' && p[i].type=='navlinkTag') { if (menudepth > 0 && menurowdepth === 0) { html += '<li class="popup_menu_item">' + p[i].html() + '</li>'; } else { html+=p[i].html(); } } } return html; } function navlinkTag() { this.type='navlinkTag'; } navlinkTag.prototype.html=function () { this.getNewWin(); this.getPrintFunction(); var html=''; var opening, closing; var tagType='span'; if (!tagType) { opening = ''; closing = ''; } else { opening = '<' + tagType + ' class="popup_' + this.id + '">'; closing = '</' + tagType + '>'; } if (typeof this.print!='function') { errlog ('Oh dear - invalid print function for a navlinkTag, id='+this.id); } else { html=this.print(this); if (typeof html != typeof '') {html='';} else if (typeof this.shortcut!='undefined') html=addPopupShortcut(html, this.shortcut); } return opening + html + closing; }; navlinkTag.prototype.getNewWin=function() { getValueOf('popupLinksNewWindow'); if (typeof pg.option.popupLinksNewWindow[this.id] === 'undefined') { this.newWin=null; } this.newWin=pg.option.popupLinksNewWindow[this.id]; } navlinkTag.prototype.getPrintFunction=function() { //think about this some more // this.id and this.article should already be defined if (typeof this.id!=typeof '' || typeof this.article!=typeof {} ) { return; } var html=''; var a,t; this.noPopup=1; switch (this.id) { case 'contribs': case 'history': case 'whatLinksHere': if (!getValueOf('popupUseQueryInterface')) { break; } case 'userPage': case 'monobook': case 'userTalk': case 'talk': case 'article': case 'lastEdit': this.noPopup=null; } switch (this.id) { case 'email': case 'contribs': case 'block': case 'unblock': case 'userlog': case 'userSpace': this.article=this.article.userName(); } switch (this.id) { case 'userTalk': case 'newUserTalk': case 'editUserTalk': case 'userPage': case 'monobook': case 'editMonobook': case 'blocklog': this.article=this.article.userName(true); // fall through; no break case 'pagelog': case 'deletelog': case 'protectlog': delete this.oldid; } if (this.id=='editMonobook' || this.id=='monobook') { this.article.append('/monobook.js'); } if (this.id != 'mainlink') { // FIXME anchor handling should be done differently with Title object this.article=this.article.removeAnchor(); // if (typeof this.text=='undefined') this.text=popupString(this.id); } switch (this.id) { case 'undelete': this.print=specialLink; this.specialpage='Undelete'; this.sep='/'; break; case 'whatLinksHere': this.print=specialLink; this.specialpage='Whatlinkshere'; break; case 'relatedChanges': this.print=specialLink; this.specialpage='Recentchangeslinked'; break; case 'move': this.print=specialLink; this.specialpage='Movepage'; break; case 'contribs': this.print=specialLink; this.specialpage='Contributions'; break; case 'email': this.print=specialLink; this.specialpage='Emailuser'; break; case 'block': this.print=specialLink; this.specialpage='Blockip'; this.sep='&ip='; break; case 'unblock': this.print=specialLink; this.specialpage='Ipblocklist'; this.sep='&action=unblock&ip='; break; case 'userlog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&user='; break; case 'blocklog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&type=block&page='; break; case 'pagelog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&page='; break; case 'protectlog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&type=protect&page='; break; case 'deletelog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&type=delete&page='; break; case 'userSpace': this.print=specialLink; this.specialpage='Prefixindex'; this.sep='&namespace=2&from='; break; case 'search': this.print=specialLink; this.specialpage='Search'; this.sep='&fulltext=Search&search='; break; case 'history': case 'historyfeed': case 'unwatch': case 'watch': case 'unprotect': case 'protect': this.print=wikiLink; this.action=this.id; break; case 'delete': this.print=wikiLink; this.action='delete'; if (this.article.namespace()==pg.ns.image) { var img=this.article.stripNamespace(); this.action+='&image='+img; } break; case 'markpatrolled': case 'edit': // editOld should keep the oldid, but edit should not. delete this.oldid; // fall through case 'view': case 'purge': case 'render': this.print=wikiLink; this.action=this.id; break; case 'raw': this.print=wikiLink; this.action='raw&ctype=text/css'; break; case 'new': this.print=wikiLink; this.action='edit&section=new'; break; case 'mainlink': if (typeof this.text=='undefined') { this.text=this.article.toString().entify(); } if (getValueOf('popupSimplifyMainLink') && isInStrippableNamespace(this.article)) { var s=this.text.split('/'); this.text=s[s.length-1]; if (this.text=='' && s.length > 1) { this.text=s[s.length-2]; } } this.print=titledWikiLink; if (typeof this.title=='undefined' && pg.current.link && typeof pg.current.link.href != 'undefined') { this.title=safeDecodeURI((pg.current.link.originalTitle)?pg.current.link.originalTitle:this.article); if (typeof this.oldid != 'undefined' && this.oldid) { this.title=tprintf('Revision %s of %s', [this.oldid, this.title]); } } this.action='view'; break; case 'userPage': case 'article': case 'monobook': case 'editMonobook': case 'editArticle': delete this.oldid; //alert(this.id+'\n'+this.article + '\n'+ typeof this.article); this.article=this.article.articleFromTalkOrArticle(); //alert(this.id+'\n'+this.article + '\n'+ typeof this.article); this.print=wikiLink; if (this.id.indexOf('edit')==0) { this.action='edit'; } else { this.action='view';} break; case 'userTalk': case 'talk': this.article=this.article.talkPage(); delete this.oldid; this.print=wikiLink; this.action='view'; break; case 'arin': this.print=arinLink; break; case 'count': this.print=kateLink; break; case 'google': this.print=googleLink; break; case 'contribsTree': this.print=contribsTreeLink; break; case 'editors': this.print=editorListLink; break; case 'globalsearch': this.print=globalSearchLink; break; case 'lastEdit': this.print=titledDiffLink; this.title=popupString('Show the last edit'); this.from='prev'; this.to='cur'; break; case 'oldEdit': this.print=titledDiffLink; this.title=popupString('Show the edit made to get revision') + ' ' + this.oldid; this.from='prev'; this.to=this.oldid; break; case 'editOld': this.print=wikiLink; this.action='edit'; break; case 'undo': this.print=wikiLink; this.action='edit&undo='; break; case 'markpatrolled': this.print=wikiLink; this.action='markpatrolled'; case 'revert': this.print=wikiLink; this.action='revert'; break; case 'nullEdit': this.print=wikiLink; this.action='nullEdit'; break; case 'diffCur': this.print=titledDiffLink; this.title=tprintf('Show changes since revision %s', [this.oldid]); this.from=this.oldid; this.to='cur'; break; case 'editUserTalk': case 'editTalk': delete this.oldid; this.article=this.article.talkPage(); this.action='edit'; this.print=wikiLink; break; case 'newUserTalk': case 'newTalk': this.article=this.article.talkPage(); this.action='edit&section=new'; this.print=wikiLink; break; case 'lastContrib': case 'sinceMe': this.print=magicHistoryLink; break; case 'togglePreviews': this.text=popupString(pg.option.simplePopups ? 'enable previews' : 'disable previews'); case 'disablePopups': case 'purgePopups': this.print=popupMenuLink; break; default: this.print=function () {return 'Unknown navlink type: '+this.id+''}; } }; // // end navlinks ////////////////////////////////////////////////// //</NOLITE> // ENDFILE: navlinks.js // STARTFILE: shortcutkeys.js //<NOLITE> function popupHandleKeypress(evt) { var keyCode = window.event ? window.event.keyCode : ( evt.keyCode ? evt.keyCode : evt.which); if (!keyCode || !pg.current.link || !pg.current.link.navpopup) { return; } if (keyCode==27) { // escape killPopup(); return false; // swallow keypress } var letter=String.fromCharCode(keyCode); var links=pg.current.link.navpopup.mainDiv.getElementsByTagName('A'); var startLink=0; var i,j; if (popupHandleKeypress.lastPopupLinkSelected) { for (i=0; i<links.length; ++i) { if (links[i]==popupHandleKeypress.lastPopupLinkSelected) { startLink=i; } } } for (j=0; j<links.length; ++j) { i=(startLink + j + 1) % links.length; if (links[i].getAttribute('popupkey')==letter) { if (evt && evt.preventDefault) evt.preventDefault(); links[i].focus(); popupHandleKeypress.lastPopupLinkSelected=links[i]; return false; // swallow keypress } } // pass keypress on if (document.oldPopupOnkeypress) { return document.oldPopupOnkeypress(evt); } return true; } function addPopupShortcuts() { if (document.onkeypress!=popupHandleKeypress) { document.oldPopupOnkeypress=document.onkeypress; } document.onkeypress=popupHandleKeypress; } function rmPopupShortcuts() { popupHandleKeypress.lastPopupLinkSelected=null; try { if (document.oldPopupOnkeypress && document.oldPopupOnkeypress==popupHandleKeypress) { // panic document.onkeypress=null; //function () {}; return; } document.onkeypress=document.oldPopupOnkeypress; } catch (nasties) { /* IE goes here */ } } function addLinkProperty(html, property) { // take "<a href=...>...</a> and add a property // not sophisticated at all, easily broken var i=html.indexOf('>'); if (i<0) { return html; } return html.substring(0,i) + ' ' + property + html.substring(i); } function addPopupShortcut(html, key) { if (!getValueOf('popupShortcutKeys')) { return html; } var ret= addLinkProperty(html, 'popupkey="'+key+'"'); if (key==' ') { key=popupString('spacebar'); } return ret.replace(RegExp('^(.*?)(title=")(.*?)(".*)$', 'i'),'$1$2$3 ['+key+']$4'); } //</NOLITE> // ENDFILE: shortcutkeys.js // STARTFILE: diffpreview.js //<NOLITE> function loadDiff(article, oldid, diff, navpop) { navpop.diffData={}; var oldRev, newRev; switch (diff) { case 'cur': switch ( oldid ) { case null: case '': case 'prev': // eg newmessages diff link oldRev='0&direction=prev'; newRev=0; break; default: oldRev = oldid; newRev = 0; } break; case 'prev': oldRev = ( oldid || 0 ) + '&direction=prev'; newRev = oldid; break; case 'next': oldRev = oldid; newRev = oldid + '&direction=next'; break; default: oldRev = oldid || 0; newRev = diff || 0; break; } oldRev = oldRev || 0; newRev = newRev || 0; var go = function() { pendingNavpopTask(navpop); getWiki(article, doneDiffNew, newRev, navpop); pendingNavpopTask(navpop); getWiki(article, doneDiffOld, oldRev, navpop); var tz = Cookie.read('popTz'); if (getValueOf('popupUseQueryInterface') && getValueOf('popupAdjustDiffDates') && tz===null) { pendingNavpopTask(navpop); getPageWithCaching(pg.wiki.wikibase + '/query.php?format=json&what=userinfo&uioptions=timecorrection', function(d) { completedNavpopTask(navpop); setTimecorrectionCookie(d); if (diffDownloadsComplete(navpop)) { insertDiff(navpop); } }, navpop); } return true; // remove hook once run } if (navpop.visible || !getValueOf('popupLazyDownloads')) { go(); } else { navpop.addHook(go, 'unhide', 'before', 'DOWNLOAD_DIFFS'); } } function setTimecorrectionCookie(d) { Cookie.create('popTz', getTimeOffset(getJsObj(d.data).meta.user.timecorrection), 1); } function doneDiff(download, isOld) { if (!download.owner || !download.owner.diffData) { return; } var navpop=download.owner; var label= (isOld) ? 'Old' : 'New'; var otherLabel=(isOld) ? 'New' : 'Old'; navpop.diffData[label]=download; completedNavpopTask(download.owner); if (diffDownloadsComplete(navpop)) { insertDiff(navpop); } } function diffDownloadsComplete(navpop) { if (getValueOf('popupUseQueryInterface') && Cookie.read('popTz')===null) { return false; } return navpop.diffData.Old && navpop.diffData.New; } function doneDiffNew(download) { doneDiff(download, false); } function doneDiffOld(download) { doneDiff(download, true); } function rmBoringLines(a,b,context) { if (typeof context == 'undefined') { context=2; } // this is fairly slow... i think it's quicker than doing a word-based diff from the off, though var aa=[], aaa=[]; var bb=[], bbb=[]; var i, j; // first, gather all disconnected nodes in a and all crossing nodes in a and b for (i=0; i<a.length; ++i ) { if(!a[i].paired) { aa[i]=1; } else if (countCrossings(b,a,i, true)) { aa[i]=1; bb[ a[i].row ] = 1; } } // pick up remaining disconnected nodes in b for (i=0; i<b.length; ++i ) { if (bb[i]==1) { continue; } if(!b[i].paired) { bb[i]=1; } } // another pass to gather context: we want the neighbours of included nodes which are not yet included // we have to add in partners of these nodes, but we don't want to add context for *those* nodes in the next pass for (i=0; i<b.length; ++i) { if ( bb[i] == 1 ) { for (j=max(0,i-context); j < min(b.length, i+context); ++j) { if ( !bb[j] ) { bb[j] = 1; aa[ b[j].row ] = 0.5; } } } } for (i=0; i<a.length; ++i) { if ( aa[i] == 1 ) { for (j=max(0,i-context); j < min(a.length, i+context); ++j) { if ( !aa[j] ) { aa[j] = 1; bb[ a[j].row ] = 0.5; } } } } for (i=0; i<bb.length; ++i) { if (bb[i] > 0) { // it's a row we need if (b[i].paired) { bbb.push(b[i].text); } // joined; partner should be in aa else { bbb.push(b[i]); } } } for (i=0; i<aa.length; ++i) { if (aa[i] > 0) { // it's a row we need if (a[i].paired) { aaa.push(a[i].text); } // joined; partner should be in aa else { aaa.push(a[i]); } } } return { a: aaa, b: bbb}; } function stripOuterCommonLines(a,b,context) { var i=0; while (i<a.length && i < b.length && a[i]==b[i]) { ++i; } var j=a.length-1; var k=b.length-1; while ( j>=0 && k>=0 && a[j]==b[k] ) { --j; --k; } return { a: a.slice(max(0,i - 1 - context), min(a.length+1, j + context+1)), b: b.slice(max(0,i - 1 - context), min(b.length+1, k + context+1)) }; } function insertDiff(navpop) { // for speed reasons, we first do a line-based diff, discard stuff that seems boring, then do a word-based diff // FIXME: sometimes this gives misleading diffs as distant chunks are squashed together var oldlines=navpop.diffData.Old.data.split('\n'); var newlines=navpop.diffData.New.data.split('\n'); var inner=stripOuterCommonLines(oldlines,newlines,getValueOf('popupDiffContextLines')); oldlines=inner.a; newlines=inner.b; var truncated=false; getValueOf('popupDiffMaxLines'); if (oldlines.length > pg.option.popupDiffMaxLines || newlines.length > pg.option.popupDiffMaxLines) { // truncate truncated=true; inner=stripOuterCommonLines(oldlines.slice(0,pg.option.popupDiffMaxLines), newlines.slice(0,pg.option.popupDiffMaxLines), pg.option.popupDiffContextLines); oldlines=inner.a; newlines=inner.b; } var lineDiff=diff(oldlines, newlines); var lines2=rmBoringLines(lineDiff.o, lineDiff.n); var oldlines2=lines2.a; var newlines2=lines2.b; var simpleSplit = !String.prototype.parenSplit.isNative; var html='<hr>'; if (getValueOf('popupDiffDates')) { html += diffDatesTable(navpop.diffData.Old, navpop.diffData.New); html += '<hr>'; } html += shortenDiffString( diffString(oldlines2.join('\n'), newlines2.join('\n'), simpleSplit), getValueOf('popupDiffContextCharacters') ).join('<hr>'); setPopupTipsAndHTML(html.split('\n').join('<br>') + (truncated ? '<hr><b>'+popupString('Diff truncated for performance reasons')+'</b>' : '') , 'popupPreview', navpop.idNumber); } function diffDatesTable( oldDl, newDl ) { var html='<table class="popup_diff_dates">'; html += diffDatesTableRow( newDl, tprintf('New revision')); html += diffDatesTableRow( oldDl, tprintf('Old revision')); html += '</table>'; return html; } function diffDatesTableRow( dl, label ) { var txt=''; if (!dl) { txt=popupString('Something went wrong :-('); } else if (!dl.lastModified) { txt= (/^\s*$/.test(dl.data)) ? popupString('Empty revision, maybe non-existent') : popupString('Unknown date'); } else { var datePrint=getValueOf('popupDiffDatePrinter'); if (typeof dl.lastModified[datePrint] == 'function') { if (getValueOf('popupAdjustDiffDates')) { var off; if (off=Cookie.read('popTz')) { var d2=adjustDate(dl.lastModified, off); txt = dayFormat(d2, true) + ' ' + timeFormat(d2, true); } } else { txt = dl.lastModified[datePrint](); } } else { txt = tprintf('Invalid %s %s', ['popupDiffDatePrinter', datePrint]); } } var revlink = generalLink({url: dl.url.replace(/&.*?(oldid=[0-9]+(?:&direction=[^&]*)?).*/, '&$1'), text: label, title: label}); return simplePrintf('<tr><td>%s</td><td>%s</td></tr>', [ revlink, txt ]); } //</NOLITE> // ENDFILE: diffpreview.js // STARTFILE: links.js //<NOLITE> ///////////////////// // LINK GENERATION // ///////////////////// // titledDiffLink --> titledWikiLink --> generalLink // wikiLink --> titledWikiLink --> generalLink // kateLink --> generalLink function titledDiffLink(l) { // article, text, title, from, to) { return titledWikiLink({article: l.article, action: l.to + '&oldid=' + l.from, newWin: l.newWin, noPopup: l.noPopup, text: l.text, title: l.title, /* hack: no oldid here */ actionName: 'diff'}); } function wikiLink(l) { //{article:article, action:action, text:text, oldid, newid}) { if (! (typeof l.article == typeof {} && typeof l.action == typeof '' && typeof l.text==typeof '')) return null; if (typeof l.oldid == 'undefined') l.oldid=null; if (!/^((edit|view|revert|render)$|(raw))/.test(l.action)) { l.oldid=null; } var hint=popupString(l.action + 'Hint'); // revertHint etc etc etc var oldidData=[l.oldid, safeDecodeURI(l.article)]; var revisionString = tprintf('revision %s of %s', oldidData); log('revisionString='+revisionString); switch (l.action) { case 'edit&section=new': hint = popupString('newSectionHint'); break; case 'edit&undo=': l.action += l.diff; hint = popupString('undoHint'); break; case 'raw&ctype=text/css': hint=popupString('rawHint'); break; case 'revert': var p=parseParams(pg.current.link.href); l.action='edit&autoclick=wpSave&autosummary=' + revertSummary(l.oldid, p.diff); if (p.diff=='prev') { l.action += '&direction=prev'; revisionString = tprintf('the revision prior to revision %s of %s', oldidData); } if (getValueOf('popupRevertSummaryPrompt')) { l.action += '&autosummaryprompt=true'; } if (getValueOf('popupMinorReverts')) { l.action += '&autominor=true'; } log('revisionString is now '+revisionString); break; case 'nullEdit': l.action='edit&autoclick=wpSave&autosummary=null'; break; case 'historyfeed': l.action='history&feed=rss'; break; case 'markpatrolled': l.action='markpatrolled&rcid='+l.rcid; } if (hint) { if (l.oldid) { hint = simplePrintf(hint, [revisionString]); } else { hint = simplePrintf(hint, [safeDecodeURI(l.article)]); } } else { hint = safeDecodeURI(l.article + '&action=' + l.action) + (l.oldid) ? '&oldid='+l.oldid : ''; } return titledWikiLink({article: l.article, action: l.action, text: l.text, newWin:l.newWin, title: hint, oldid: l.oldid, noPopup: l.noPopup}); } function revertSummary(oldid, diff) { if (getValueOf('popupUseQueryInterface')) { return revertSummaryQueried(oldid, diff); } if (typeof getValueOf('popupTimeOffset') == 'number' && /[?&]action=history/.test(document.location.href)) { var links=document.links; var numlinks=links.length; var date=null, editor=null; var dateRe = RegExp('^([0-9]{2}:[0-9]{2}),\s*(.*[1-3][0-9]{3})$'); for (var i=0; i<numlinks-1; ++i) { if (RegExp('oldid='+oldid).test(links[i].href) && dateRe.test(links[i].innerHTML)) { // help konqueror out by putting the time at the end var ds = links[i].innerHTML.replace(dateRe, '$2 $1'); // d is parsed according to current locale, in FF at least // this is only OK if the user has set the time offset in prefs! var d=new Date(+(new Date(ds)) - 1000*3600*getValueOf('popupTimeOffset')); // strip out zero seconds and timezone in date, since they're prolly bogus date=d.toString().replace(/([0-9]{2}:[0-9]{2}):00.*/, '$1'); editor=Title.fromURL(links[i+1].href).userName(); break; } } if (date && editor && diff != 'prev') { return simplePrintf(getValueOf('popupExtendedRevertSummary'), [date, editor, oldid]); } } if (diff != 'prev') { return simplePrintf(getValueOf('popupRevertSummary'), [ oldid ]); } return simplePrintf(getValueOf('popupRevertToPreviousSummary'), [ oldid ]); } function revertSummaryQueried(oldid, diff) { var ret=''; if (diff == 'prev') { ret=getValueOf('popupQueriedRevertToPreviousSummary'); } else { ret = getValueOf('popupQueriedRevertSummary'); } return ret + '&autorv=' + oldid; } function titledWikiLink(l) { // possible properties of argument: // article, action, text, title, oldid, actionName, className, noPopup // oldid = null is fine here // article and action are mandatory args if (typeof l.article == 'undefined' || typeof l.action=='undefined') { errlog('got undefined article or action in titledWikiLink'); return null; } var base = pg.wiki.titlebase + l.article.urlString(); var url=base; if (typeof l.actionName=='undefined' || !l.actionName) { l.actionName='action'; } // no need to add &action=view, and this confuses anchors if (l.action != 'view') { url = base + '&' + l.actionName + '=' + l.action; } if (typeof l.oldid!='undefined' && l.oldid) { url+='&oldid='+l.oldid; } var cssClass=pg.misc.defaultNavlinkClassname; if (typeof l.className!='undefined' && l.className) { cssClass=l.className; } return generalNavLink({url: url, newWin: l.newWin, title: (typeof l.title != 'undefined') ? l.title : null, text: (typeof l.text!='undefined')?l.text:null, className: cssClass, noPopup:l.noPopup}); } function getLastContrib(wikipage, newWin) { getHistoryInfo(wikipage, function(x){processLastContribInfo(x,{page: wikipage, newWin: newWin})}); } function processLastContribInfo(info, stuff) { if(!info.edits || !info.edits.length) { alert('Popups: an odd thing happened. Please retry.'); return; } if(!info.firstNewEditor) { alert(tprintf('Only found one editor: %s made %s edits', [info.edits[0].editor,info.edits.length])); return; } var newUrl=pg.wiki.titlebase + new Title(stuff.page).urlString() + '&diff=cur&oldid='+info.firstNewEditor.oldid; displayUrl(newUrl, stuff.newWin); } function getDiffSinceMyEdit(wikipage, newWin) { getHistoryInfo(wikipage, function(x){processDiffSinceMyEdit(x,{page: wikipage, newWin: newWin})}); } function processDiffSinceMyEdit(info, stuff) { if(!info.edits || !info.edits.length) { alert('Popups: something fishy happened. Please try again.'); return; } var friendlyName=stuff.page.split('_').join(' '); if(!info.myLastEdit) { alert(tprintf('Couldn\'t find an edit by %s\nin the last %s edits to\n%s', [info.userName, getValueOf('popupHistoryLimit'), friendlyName])); return; } if(info.myLastEdit.index==0) { alert(tprintf("%s seems to be the last editor to the page %s", [info.userName, friendlyName])); return; } var newUrl=pg.wiki.titlebase + new Title(stuff.page).urlString() + '&diff=cur&oldid='+ info.myLastEdit.oldid; displayUrl(newUrl, stuff.newWin); } function displayUrl(url, newWin){ if(newWin) { window.open(url); } else { document.location=url; } } function purgePopups() { processAllPopups(true); setupCache(); // deletes all cached items (not browser cached, though...) pg.option={}; abortAllDownloads(); } function processAllPopups(nullify, banish) { for (var i=0; i<pg.current.links.length; ++i) { if (!pg.current.links[i].navpopup) { continue; } (nullify || banish) && pg.current.links[i].navpopup.banish(); nullify && (pg.current.links[i].navpopup=null); } } function disablePopups(){ processAllPopups(false, true); setupTooltips(null, true); } function togglePreviews() { processAllPopups(true, true); pg.option.simplePopups=!pg.option.simplePopups; abortAllDownloads(); } function magicHistoryLink(l) { // FIXME use onclick change href trick to sort this out instead of window.open var jsUrl='', title=''; switch(l.id) { case 'lastContrib': jsUrl=simplePrintf('javascript:getLastContrib(\'%s\',%s)', [l.article.toString(true).split("'").join("\\'"), l.newWin]); title=popupString('lastContribHint'); break; case 'sinceMe': jsUrl=simplePrintf('javascript:getDiffSinceMyEdit(\'%s\',%s)', [l.article.toString(true).split("'").join("\\'"), l.newWin]); title=popupString('sinceMeHint'); break; } return generalNavLink({url: jsUrl, newWin: false, // can't have new windows with JS links, I think title: title, text: l.text, noPopup: l.noPopup}); } function popupMenuLink(l) { var jsUrl=simplePrintf('javascript:%s()', [l.id]); var title=popupString(simplePrintf('%sHint', [l.id])); return generalNavLink({url: jsUrl, newWin:false, title:title, text:l.text, noPopup:l.noPopup}); } function specialLink(l) { // properties: article, specialpage, text, sep if (typeof l.specialpage=='undefined'||!l.specialpage) return null; var base = pg.wiki.titlebase + pg.ns.special+':'+l.specialpage; if (typeof l.sep == 'undefined' || l.sep===null) l.sep='&target='; var article=l.article.urlString({keepSpaces: l.specialpage=='Search'}); var hint=popupString(l.specialpage+'Hint'); switch (l.specialpage) { case 'Log': switch (l.sep) { case '&user=': hint=popupString('userLogHint'); break; case '&type=block&page=': hint=popupString('blockLogHint'); break; case '&page=': hint=popupString('pageLogHint'); break; case '&type=protect&page=': hint=popupString('protectLogHint'); break; case '&type=delete&page=': hint=popupString('deleteLogHint'); break; default: log('Unknown log type, sep=' + l.sep); hint='Missing hint (FIXME)'; } break; case 'Prefixindex': article += '/'; break; } if (hint) hint = simplePrintf(hint, [safeDecodeURI(l.article)]); else hint = safeDecodeURI(l.specialpage+':'+l.article) ; var url = base + l.sep + article; return generalNavLink({url: url, title: hint, text: l.text, newWin:l.newWin, noPopup:l.noPopup}); } function generalLink(l) { // l.url, l.text, l.title, l.newWin, l.className, l.noPopup if (typeof l.url=='undefined') return null; // only quotation marks in the url can screw us up now... I think var url=l.url.split('"').join('%22'); var ret='<a href="' + url + '"'; if (typeof l.title!='undefined' && l.title) { ret += ' title="' + l.title + '"'; } if (l.noPopup) { ret += ' noPopup=1'; } var newWin; if (typeof l.newWin=='undefined' || l.newWin===null) { newWin=getValueOf('popupNewWindows'); } else { newWin=l.newWin; } if (newWin) { ret += ' target="_blank"'; } if (typeof l.className!='undefined'&&l.className) { ret+=' class="'+l.className+'"'; } ret += '>'; if (typeof l.text==typeof '') { ret+= l.text; } ret +='</a>'; return ret; } function appendParamsToLink(linkstr, params) { var sp=linkstr.parenSplit(RegExp('(href="[^"]+?)"', 'i')); if (sp.length<2) return null; var ret=sp.shift() + sp.shift(); ret += '&' + params + '"'; ret += sp.join(''); return ret; } function changeLinkTargetLink(x) { // newTarget, text, hint, summary, clickButton, minor, title (optional) { if (x.newTarget) { log ('changeLinkTargetLink: newTarget=' + x.newTarget); } // optional: oldTarget (in wikitext) // if x.newTarget omitted or null, remove the link //x.text=encodeURI(x.text); // this buggers things up on zh.wikipedia.org and doesn't seem necessary x.clickButton=encodeURI(x.clickButton); // FIXME: first character of page title as well as namespace should be case insensitive // <nowiki> eg [[category:foo]] and [[Category:Foo]] are equivalent </nowiki> // this'll break if charAt(0) is nasty var cA=literalizeRegex(x.oldTarget); var chs=cA.charAt(0).toUpperCase(); chs='['+chs + chs.toLowerCase()+']'; var currentArticleRegexBit=chs+cA.substring(1); currentArticleRegexBit=currentArticleRegexBit .split(RegExp('[_ ]+', 'g')).join('[_ ]+') .split('\\(').join('(?:%2528|\\()') .split('\\)').join('(?:%2529|\\))'); // leading and trailing space should be ignored, and anchor bits optional: currentArticleRegexBit = '\\s*(' + currentArticleRegexBit + '(?:#[^\\[\\|]*)?)\\s*'; // e.g. Computer (archaic) -> \s*([Cc]omputer[_ ](?:%2528|\()archaic(?:%2528|\)))\s* // <nowiki> // autoedit=s~\[\[([Cc]ad)\]\]~[[Computer-aided%20design|$1]]~g;s~\[\[([Cc]AD)[|]~[[Computer-aided%20design|~g // </nowiki> var title=x.title || mw.config.get('wgPageName').split('_').join(' '); var lk=titledWikiLink({article: new Title(title), newWin:x.newWin, action: 'edit', text: x.text, title: x.hint, className: 'popup_change_title_link' }); var cmd=''; if (x.newTarget) { // escape '&' and other nasties var t=encodeURI(x.newTarget); var s=encodeURI(literalizeRegex(x.newTarget)); // <nowiki> cmd += 's~\\[\\['+currentArticleRegexBit+'\\]\\]~[['+t+'|$1]]~g;'; cmd += 's~\\[\\['+currentArticleRegexBit+'[|]~[['+t+'|~g;'; cmd += 's~\\[\\['+s + '\\|' + s + '\\]\\]~[[' + t + ']]~g'; } else { cmd += 's~\\[\\['+currentArticleRegexBit+'\\]\\]~$1~g;'; cmd += 's~\\[\\['+currentArticleRegexBit+'[|](.*?)\\]\\]~$2~g'; } cmd += '&autoclick='+x.clickButton; cmd += ( x.minor == null ) ? '' : '&autominor='+x.minor; cmd += ( x.watch == null ) ? '' : '&autowatch='+x.watch; cmd += '&autosummary='+x.summary; return appendParamsToLink(lk, 'autoedit='+cmd); } // </nowiki> function redirLink(redirMatch, article) { // NB redirMatch is in wikiText var ret=''; if (getValueOf('popupAppendRedirNavLinks') && getValueOf('popupNavLinks')) { ret += '<hr>'; if (getValueOf('popupFixRedirs') && typeof autoEdit != 'undefined' && autoEdit) { log('redirLink: newTarget=' + redirMatch); ret += addPopupShortcut( changeLinkTargetLink( {newTarget: redirMatch, text: popupString('Redirects'), hint: popupString('Fix this redirect'), summary: simplePrintf(getValueOf('popupFixRedirsSummary'), [article.toString(), redirMatch ]), oldTarget: article.toString(), clickButton: getValueOf('popupRedirAutoClick'), minor: true, watch: getValueOf('popupWatchRedirredPages')}) , 'R'); ret += popupString(' to '); } else ret += popupString('Redirects') + popupString(' to '); return ret; } else return '<br> ' + popupString('Redirects') + popupString(' to ') + titledWikiLink({article: new Title().fromWikiText(redirMatch), action: 'view', /* FIXME: newWin */ text: safeDecodeURI(redirMatch), title: popupString('Bypass redirect')}); } function arinLink(l) { if (!saneLinkCheck(l)) { return null; } if ( ! l.article.isIpUser() || ! pg.wiki.wikimedia) return null; var uN=l.article.userName(); return generalNavLink({url:'http://ws.arin.net/cgi-bin/whois.pl?queryinput=' + escape(uN), newWin:l.newWin, title: tprintf('Look up %s in ARIN whois database', [uN]), text: l.text, noPopup:1}); } function toolDbName(cookieStyle) { var ret=null; var theWiki=pg.wiki.hostname.split('.')[1]; if (pg.wiki.hostname==pg.wiki.commons) { ret = 'commonswiki'; } else { switch(theWiki) { case 'wikipedia': case 'wikimedia': ret = pg.wiki.lang + 'wiki'; break; default: ret = pg.wiki.lang + theWiki; break; } } if (!cookieStyle) { ret+= '_p'; } return ret; } function saneLinkCheck(l) { if (typeof l.article != typeof {} || typeof l.text != typeof '') { return false; } return true; } function kateLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; if (! pg.wiki.wikimedia) return null; var uN=l.article.userName(); var tool=getValueOf('popupEditCounterTool'); var url; var defaultToolUrl='http://tools.wikimedia.de/~$3/cgi-bin/Tool1/wannabe_kate?username=$1&site=en.wikipedia.org&$2'; switch(tool) { case 'custom': url=simplePrintf(getValueOf('popupEditCounterUrl'), [ escape(uN), toolDbName() ]); break; default: url=simplePrintf(defaultToolUrl, [ escape(uN), toolDbName(), tool ]); } return generalNavLink({url:url, title: tprintf('katelinkHint', [uN]), newWin:l.newWin, text: l.text, noPopup:1}); } function contribsTreeLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; if (! pg.wiki.wikimedia) return null; var uN=l.article.userName(); var url='http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/contribution_tree?dbname='; url += toolDbName() + '&user='+ escape(uN); return generalNavLink({url:url, title: tprintf('contribsTreeHint', [uN]), newWin:l.newWin, text: l.text, noPopup:1}); } function globalSearchLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; var base='http://vs.aka-online.de/cgi-bin/globalwpsearch.pl?timeout=120&search='; var article=l.article.urlString({keepSpaces:true}); return generalNavLink({url:base + article, newWin:l.newWin, title: tprintf('globalSearchHint', [article]), text: l.text, noPopup:1}); } function googleLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; var base='http://www.google.com/search?q='; var article=l.article.urlString({keepSpaces:true}); return generalNavLink({url:base + '%22' + article + '%22', newWin:l.newWin, title: tprintf('googleSearchHint', [article]), text: l.text, noPopup:1}); } function editorListLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; var article= l.article.articleFromTalkPage() || l.article; var base='http://tools.wikimedia.de/~tim/counter/?page='; return generalNavLink({url:base+article.urlString(), title: tprintf('editorListHint', [article]), newWin:l.newWin, text: l.text, noPopup:1}); } function generalNavLink(l) { l.className = (l.className==null) ? 'popupNavLink' : l.className; return generalLink(l); } ////////////////////////////////////////////////// // magic history links // function getHistoryInfo(wikipage, whatNext) { log('getHistoryInfo'); getHistory(wikipage, whatNext ? function(d){whatNext(processHistory(d));} : processHistory); } // FIXME eliminate pg.idNumber ... how? :-( function getHistory(wikipage, onComplete) { log('getHistory'); var url; if (getValueOf('popupUseQueryInterface')) { url = pg.wiki.wikibase + '/query.php?format=json&what=revisions&titles=' + new Title(wikipage).urlString() + '&rvlimit=' + getValueOf('popupHistoryLimit'); } else { url = pg.wiki.titlebase + new Title(wikipage).urlString() + '&action=history' + '&limit=' + getValueOf('popupHistoryLimit'); } log('getHistory: url='+url); return startDownload(url, pg.idNumber+'history', onComplete); } function processHistory(download) { if (getValueOf('popupUseQueryInterface')) { return processHistoryQuery(download); } return processHistoryScreenScrape(download); } function processHistoryScreenScrape(download) { // screen scrape alert var d=download.data; // pg.misc.data=d; // for debugging var edits=[]; var split=d.split('<li>'); for (var i=0; i<split.length; ++i) { var histRe=RegExp( '^[(].*?type="radio" value="([0-9]*)".*?class=\'history-user\'>' + '<a href="(/wiki/User:|/w/index.php[?]title=(Special:Contributions&amp;target=|User:))([^&"]*)'); var match=histRe.exec(split[i]); if (match) { edits.push({ oldid: match[1], editor: match[4] }); } } var userName=getValueOf('popupUserName') || Cookie.read(pg.wiki.userNameCookie).split('+').join('_'); return finishProcessHistory(edits, userName); } function processHistoryQuery(download) { log ('processHistoryQuery'); var d=download.data; log('d='+d); var jsobj; try { log('trying to parse JSON'); log('jsobj=' + d); eval('jsobj=' + d); log('done eval; jsobj='+jsobj); window.x=jsobj; var p=jsobj['pages']; log('got p'); for (var pageid in p) { var revisions=p[pageid]['revisions']; // we only get the first one break; } log('got revisions'); log(revisions.length +' of them'); } catch (someError) { log('Something went wrong with JSON business'); return finishProcessHistory([]); } var edits=[]; for (var i=0; i<revisions.length; ++i) { edits.push({ oldid: revisions[i]['revid'], editor: revisions[i]['user'] }); } log('processed ' + edits.length + ' edits'); var userName=getValueOf('popupUserName') || unescape(Cookie.read(pg.wiki.userNameCookie).split('+').join(' ')); return finishProcessHistory(edits, userName); } function finishProcessHistory(edits, userName) { var histInfo={}; histInfo.edits=edits; histInfo.userName=userName; for (var i=0; i<edits.length; ++i) { if (typeof histInfo.myLastEdit == 'undefined' && userName && edits[i].editor==userName) { histInfo.myLastEdit={index: i, oldid: edits[i].oldid, previd: (i==0 ? null : edits[i-1].oldid)}; } if (typeof histInfo.firstNewEditor == 'undefined' && edits[i].editor != edits[0].editor) { histInfo.firstNewEditor={index:i, oldid:edits[i].oldid, previd: (i==0 ? null : edits[i-1].oldid)}; } } //pg.misc.historyInfo=histInfo; return histInfo; } //</NOLITE> // ENDFILE: links.js // STARTFILE: options.js ////////////////////////////////////////////////// // options // check for cookies and existing value, else use default function defaultize(x) { var val=null; if (x!='popupCookies') { defaultize('popupCookies'); if (pg.option.popupCookies && (val=Cookie.read(x))) { pg.option[x]=val; return; } } if (pg.option[x]===null || typeof pg.option[x]=='undefined') { if (typeof window[x] != 'undefined' ) pg.option[x]=window[x]; else pg.option[x]=pg.optionDefault[x]; } } function newOption(x, def) { pg.optionDefault[x]=def; } function setDefault(x, def) { return newOption(x, def); } function getValueOf(varName) { defaultize(varName); return pg.option[varName]; } function useDefaultOptions() { // for testing for (var p in pg.optionDefault) { pg.option[p]=pg.optionDefault[p]; if (typeof window[p]!='undefined') { delete window[p]; } } } function setOptions() { // user-settable parameters and defaults // Basic options newOption('popupDelay', 0.5); newOption('popupHideDelay', 0.5); newOption('simplePopups', false); newOption('popupStructure', 'shortmenus'); // see later - default for popupStructure is 'original' if simplePopups is true newOption('popupActionsMenu', true); newOption('popupSetupMenu', true); newOption('popupAdminLinks', false); newOption('popupShortcutKeys', false); newOption('popupHistoricalLinks', true); newOption('popupOnlyArticleLinks', true); newOption('removeTitles', true); newOption('popupMaxWidth', 350); newOption('popupInitialWidth', false); // integer or false newOption('popupSimplifyMainLink', true); newOption('popupAppendRedirNavLinks', true); newOption('popupTocLinks', false); newOption('popupSubpopups', true); newOption('popupUserName', ''); // should be magically detected with cookies if this isn't set newOption('popupDragHandle', false /* 'popupTopLinks'*/); newOption('popupLazyPreviews', true); newOption('popupLazyDownloads', true); newOption('popupAllDabsStubs', false); newOption('popupDebugging', false); newOption('popupAdjustDiffDates', true); newOption('popupActiveNavlinks', true); newOption('popupModifier', false); // ctrl, shift, alt or meta //<NOLITE> // images newOption('popupImages', true); newOption('imagePopupsForImages', true); newOption('popupNeverGetThumbs', false); newOption('popupImagesFromThisWikiOnly', false); newOption('popupMinImageWidth', 50); newOption('popupLoadImagesSequentially', false); //newOption('popupImagesToggleSize', true); newOption('popupThumbAction', 'imagepage'); //'sizetoggle'); newOption('popupImageSize', 60); newOption('popupShowNonCommonsImages', false); // redirs, dabs, reversion newOption('popupFixRedirs', false); newOption('popupRedirAutoClick', 'wpDiff'); newOption('popupFixDabs', false); newOption('popupRevertSummaryPrompt', false); newOption('popupMinorReverts', false); newOption('popupRedlinkRemoval', false); newOption('popupWatchDisambiggedPages', null); newOption('popupWatchRedirredPages', null); // navlinks newOption('popupNavLinks', true); newOption('popupNavLinkSeparator', ' &sdot; '); newOption('popupLastEditLink', true); newOption('popupEditCounterTool', 'interiot'); newOption('popupEditCounterUrl', ''); newOption('popupExtraUserMenu', ''); //</NOLITE> // previews etc newOption('popupPreviews', true); newOption('popupSummaryData', true); newOption('popupMaxPreviewSentences', 5); newOption('popupMaxPreviewCharacters', 600); newOption('popupLastModified', true); newOption('popupPreviewKillTemplates', true); newOption('popupPreviewRawTemplates', false); newOption('popupPreviewFirstParOnly', true); newOption('popupPreviewCutHeadings', true); //<NOLITE> // diffs newOption('popupPreviewDiffs', true); newOption('popupDiffMaxLines', 100); newOption('popupDiffContextLines', 2); newOption('popupDiffContextCharacters', 40); newOption('popupDiffDates', true); newOption('popupDiffDatePrinter', 'toLocaleString'); // edit summaries. God, these are ugly. newOption('popupFixDabsSummary', popupString('defaultpopupFixDabsSummary') ); newOption('popupExtendedRevertSummary', popupString('defaultpopupExtendedRevertSummary') ); newOption('popupTimeOffset', null); newOption('popupRevertSummary', popupString('defaultpopupRevertSummary') ); newOption('popupRevertToPreviousSummary', popupString('defaultpopupRevertToPreviousSummary') ); newOption('popupQueriedRevertSummary', popupString('defaultpopupQueriedRevertSummary') ); newOption('popupQueriedRevertToPreviousSummary', popupString('defaultpopupQueriedRevertToPreviousSummary') ); newOption('popupFixRedirsSummary', popupString('defaultpopupFixRedirsSummary') ); newOption('popupRedlinkSummary', popupString('defaultpopupRedlinkSummary') ); newOption('popupRmDabLinkSummary', popupString('defaultpopupRmDabLinkSummary') ); //</NOLITE> // misc newOption('popupCookies', false); newOption('popupHistoryLimit', 50); //<NOLITE> newOption('popupFilters', [popupFilterStubDetect, popupFilterDisambigDetect, popupFilterPageSize, popupFilterCountLinks, popupFilterCountImages, popupFilterCountCategories, popupFilterLastModified]); newOption('extraPopupFilters', []); newOption('popupOnEditSelection', 'cursor'); newOption('popupUseQueryInterface', true); newOption('popupPreviewHistory', true); newOption('popupImageLinks', true); newOption('popupCategoryMembers', true); newOption('popupHistoryPreviewLimit', 25); newOption('popupContribsPreviewLimit',25); //</NOLITE> // new windows newOption('popupNewWindows', false); newOption('popupLinksNewWindow', {'lastContrib': true, 'sinceMe': true}); // regexps newOption('popupDabRegexp', '([{][{]\\s*disambig|disambig\\s*[}][}]|disamb\\s*[}][}]|dab\\s*[}][}])|[{][{]\\s*(((geo|hn|road?|school|number)dis)|[234][lc][acw]|shipindex)(\\s*[|][^}]*)?\\s*[}][}]|is a .*disambiguation.*page'); newOption('popupStubRegexp', '(sect)?stub[}][}]|This .*-related article is a .*stub'); newOption('popupImageVarsRegexp', 'image|image_(?:file|skyline|name|flag|seal)|cover|badge|logo'); } // ENDFILE: options.js // STARTFILE: strings.js //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // Translatable strings ////////////////////////////////////////////////// // // See instructions at // //en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Tools/Navigation_popups/Translation // <nowiki> pg.string = { ///////////////////////////////////// // summary data, searching etc. ///////////////////////////////////// 'article': 'article', 'category': 'category', 'categories': 'categories', 'image': 'image', 'images': 'images', 'stub': 'stub', 'section stub': 'section stub', 'Empty page': 'Empty page', 'kB': 'kB', 'bytes': 'bytes', 'day': 'day', 'days': 'days', 'hour': 'hour', 'hours': 'hours', 'minute': 'minute', 'minutes': 'minutes', 'second': 'second', 'seconds': 'seconds', 'week': 'week', 'weeks': 'weeks', 'search': 'search', 'SearchHint': 'Find English Wikipedia articles containing %s', 'web': 'web', 'global': 'global', 'globalSearchHint': 'Search across Wikipedias in different languages for %s', 'googleSearchHint': 'Google for %s', ///////////////////////////////////// // article-related actions and info // (some actions also apply to user pages) ///////////////////////////////////// 'actions': 'actions', ///// view articles and view talk 'popupsMenu': 'popups', 'togglePreviewsHint': 'Toggle preview generation in popups on this page', 'toggle previews': 'toggle previews', 'reset': 'reset', 'more...': 'more...', 'disable': 'disable popups', 'disablePopupsHint': 'Disable popups on this page. Reload page to re-enable.', 'historyfeedHint': 'RSS feed of recent changes to this page', 'purgePopupsHint': 'Reset popups, clearing all cached popup data.', 'PopupsHint': 'Reset popups, clearing all cached popup data.', 'spacebar': 'space', 'view': 'view', 'view article': 'view article', 'viewHint': 'Go to %s', 'talk': 'talk', 'talk page': 'talk page', 'this&nbsp;revision': 'this&nbsp;revision', 'revision %s of %s': 'revision %s of %s', 'Revision %s of %s': 'Revision %s of %s', 'the revision prior to revision %s of %s': 'the revision prior to revision %s of %s', 'Toggle image size': 'Click to toggle image size', 'del': 'del', ///// delete, protect, move 'delete': 'delete', 'deleteHint': 'Delete %s', 'undeleteShort': 'un', 'UndeleteHint': 'Show the deletion history for %s', 'protect': 'protect', 'protectHint': 'Restrict editing rights to %s', 'unprotectShort': 'un', 'unprotectHint': 'Allow %s to be edited by anyone again', 'move': 'move', 'move page': 'move page', 'MovepageHint': 'Change the title of %s', 'edit': 'edit', ///// edit articles and talk 'edit article': 'edit article', 'editHint': 'Change the content of %s', 'edit talk': 'edit talk', 'new': 'new', 'new topic': 'new topic', 'newSectionHint': 'Start a new section on %s', 'null edit': 'null edit', 'nullEditHint': 'Submit an edit to %s, making no changes ', 'hist': 'hist', ///// history, diffs, editors, related 'history': 'history', 'historyHint': 'List the changes made to %s', 'last': 'last', 'lastEdit': 'lastEdit', 'mark patrolled': 'mark patrolled', 'markpatrolledHint': 'Mark this edit as patrolled', 'show last edit': 'most recent edit', 'Show the last edit': 'Show the effects of the most recent change', 'lastContrib': 'lastContrib', 'last set of edits': 'latest edits', 'lastContribHint': 'Show the net effect of changes made by the last editor', 'cur': 'cur', 'diffCur': 'diffCur', 'Show changes since revision %s': 'Show changes since revision %s', '%s old': '%s old', // as in 4 weeks old 'oldEdit': 'oldEdit', 'purge': 'purge', 'purgeHint': 'Demand a fresh copy of %s', 'raw': 'source', 'rawHint': 'Download the source of %s', 'render': 'simple', 'renderHint': 'Show a plain HTML version of %s', 'Show the edit made to get revision': 'Show the edit made to get revision', 'sinceMe': 'sinceMe', 'changes since mine': 'diff my edit', 'sinceMeHint': 'Show changes since my last edit', 'Couldn\'t find an edit by %s\nin the last %s edits to\n%s': 'Couldn\'t find an edit by %s\nin the last %s edits to\n%s', 'eds': 'eds', 'editors': 'editors', 'editorListHint': 'List the users who have edited %s', 'related': 'related', 'relatedChanges': 'relatedChanges', 'related changes': 'related changes', 'RecentchangeslinkedHint': 'Show changes in articles related to %s', 'editOld': 'editOld', ///// edit old version, or revert 'rv': 'rv', 'revert': 'revert', 'revertHint': 'Revert to %s', 'defaultpopupRedlinkSummary': 'Removing link to empty page [[%s]] using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupFixDabsSummary': 'Disambiguate [[%s]] to [[%s]] using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupFixRedirsSummary': 'Redirect bypass from [[%s]] to [[%s]] using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupExtendedRevertSummary': 'Revert to revision dated %s by %s, oldid %s using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupRevertToPreviousSummary': 'Revert to the revision prior to revision %s using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupRevertSummary': 'Revert to revision %s using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupQueriedRevertToPreviousSummary': 'Revert to the revision prior to revision $1 dated $2 by $3 using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupQueriedRevertSummary': 'Revert to revision $1 dated $2 by $3 using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupRmDabLinkSummary': 'Remove link to dab page [[%s]] using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'Redirects': 'Redirects', // as in Redirects to ... ' to ': ' to ', // as in Redirects to ... 'Bypass redirect': 'Bypass redirect', 'Fix this redirect': 'Fix this redirect', 'disambig': 'disambig', ///// add or remove dab etc. 'disambigHint': 'Disambiguate this link to [[%s]]', 'Click to disambiguate this link to:': 'Click to disambiguate this link to:', 'remove this link': 'remove this link', 'remove all links to this page from this article': 'remove all links to this page from this article', 'remove all links to this disambig page from this article': 'remove all links to this disambig page from this article', 'mainlink': 'mainlink', ///// links, watch, unwatch 'wikiLink': 'wikiLink', 'wikiLinks': 'wikiLinks', 'links here': 'links here', 'whatLinksHere': 'whatLinksHere', 'what links here': 'what links here', 'WhatlinkshereHint': 'List the pages that are hyperlinked to %s', 'unwatchShort': 'un', 'watchThingy': 'watch', // called watchThingy because {}.watch is a function 'watchHint': 'Add %s to my watchlist', 'unwatchHint': 'Remove %s from my watchlist', 'Only found one editor: %s made %s edits': 'Only found one editor: %s made %s edits', '%s seems to be the last editor to the page %s': '%s seems to be the last editor to the page %s', 'rss': 'rss', ///////////////////////////////////// // diff previews ///////////////////////////////////// 'Diff truncated for performance reasons': 'Diff truncated for performance reasons', 'Old revision': 'Old revision', 'New revision': 'New revision', 'Something went wrong :-(': 'Something went wrong :-(', 'Empty revision, maybe non-existent': 'Empty revision, maybe non-existent', 'Unknown date': 'Unknown date', ///////////////////////////////////// // other special previews ///////////////////////////////////// 'Empty category': 'Empty category', 'Category members (%s shown)': 'Category members (%s shown)', 'No image links found': 'No image links found', 'File links': 'File links', 'not commons': 'There is no file with this name on the Wikimedia Commons.', 'commons only': 'This file is from the Wikimedia Commons.', 'No image found': 'No image found', 'commons dupe': 'The same file appears to be available on the Wikimedia Commons.', 'commons conflict': 'A different file with the same name is available on the Wikimedia Commons.', ///////////////////////////////////// // user-related actions and info ///////////////////////////////////// 'user': 'user', ///// user page, talk, email, space 'user&nbsp;page': 'user&nbsp;page', 'user talk': 'user talk', 'edit user talk': 'edit user talk', 'leave comment': 'leave comment', 'email': 'email', 'email user': 'email user', 'EmailuserHint': 'Send an email to %s', 'space': 'space', // short form for userSpace link 'PrefixindexHint': 'Show pages in the userspace of %s', 'count': 'count', ///// contributions, tree, log 'edit counter': 'edit counter', 'katelinkHint': 'Count the countributions made by %s', 'contribs': 'contribs', 'contributions': 'contributions', 'ContributionsHint': 'List the contributions made by %s', 'tree': 'tree', 'contribsTreeHint': 'Explore %s\'s contributions by namespace and by article', 'log': 'log', 'user log': 'user log', 'userLogHint': 'Show %s\'s user log', 'arin': 'ARIN lookup', ///// ARIN lookup, block user or IP 'Look up %s in ARIN whois database': 'Look up %s in the ARIN whois database', 'unblockShort': 'un', 'block': 'block', 'block user': 'block user', 'IpblocklistHint': 'Unblock %s', 'BlockipHint': 'Prevent %s from editing', 'block log': 'block log', 'blockLogHint': 'Show the block log for %s', 'protectLogHint': 'Show the protection log for %s', 'pageLogHint': 'Show the page log for %s', 'deleteLogHint': 'Show the deletion log for %s', 'Invalid %s %s': 'The option %s is invalid: %s', 'No backlinks found': 'No backlinks found', ' and more': ' and more', 'undo': 'undo', 'undoHint': 'undo this edit', 'Download preview data': 'Download preview data', ///////////////////////////////////// // Autoediting ///////////////////////////////////// 'Enter a non-empty edit summary or press cancel to abort': 'Enter a non-empty edit summary or press cancel to abort', 'Failed to get revision information, please edit manually.\n\n': 'Failed to get revision information, please edit manually.\n\n', 'The %s button has been automatically clicked. Please wait for the next page to load.': 'The %s button has been automatically clicked. Please wait for the next page to load.', 'Could not find button %s. Please check the settings in your javascript file.': 'Could not find button %s. Please check the settings in your javascript file.', ///////////////////////////////////// // Popups setup ///////////////////////////////////// 'Open full-size image': 'Open full-size image', 'zxy': 'zxy' }; // </nowiki> function popupString(str) { if (typeof popupStrings != 'undefined' && popupStrings && popupStrings[str]) { return popupStrings[str]; } if (pg.string[str]) { return pg.string[str]; } return str; } function tprintf(str,subs) { if (typeof subs != typeof []) { subs = [subs]; } return simplePrintf(popupString(str), subs); } //</NOLITE> // ENDFILE: strings.js ie8fas8x6br1cc8cprypnev1pq0c4hd 0 9589 342444 339097 2026-11-02T20:29:34Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342444 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent | title = មជ្ឈិមបូព៌ា | image = [[File:Middle East (orthographic projection).svg|230px|Middle East]] | image_caption = ផែនទីនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលលាតសន្ធឹងពីប្រទេស[[អេហ្ស៊ីបនៅទិសខាងលិច]]ដល់ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]នៅទិសខាងកើត | caption = {{legend|#346733|ទីតាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា}}{{legend|#008000|[[មហាមជ្ឈិមបូព៌ា]]}}{{legend|#73ED73|តំបន់ដែលពេលខ្លះបានរាប់បញ្ចូល}} | area = ៧,២២២,៤១១ គម^២ | population = {{increase}}&nbsp;៤៨៧,៤៦៦,១៩៥ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥)<ref name="IMFAPR2025" /><ref name="Akrotiri and Dhekelia">{{Citation |title=Akrotiri and Dhekelia |date=2024-05-15 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri-and-dhekelia/ |access-date=2024-05-25 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=2024-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240525122017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri-and-dhekelia/ |deadurl=yes }}</ref> | countries = មើល៖ ''[[បញ្ជីរាយប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាតាមចំនួនប្រជាជន|បញ្ជីតាមចំនួនប្រជាជន]]'' {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក អសប]] (១៦) | {{flag|កាតា}} | {{flag|គុយវ៉ែត}} | {{flag|តួកគី}} | {{flag|បារ៉ែន}} | {{flag|យេម៉ែន}} | {{flag|លីបង់}} | {{flag|ស៊ីប}} | {{flag|ស៊ីរី}} | {{flag|ហ្សកដានី}} | {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} | {{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} | {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} | {{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} | {{flag|អូម៉ង់}} | {{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} | {{flag|អេហ្ស៊ីប}} }} {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[អង្គភាពសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ#រដ្ឋសង្កេតការណ៍បច្ចុប្បន្ន|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] (១) | {{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} }} {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = ''[[បញ្ជីរាយរដ្ឋមានកំហិតទទួលស្គាល់|ជាក់ស្ដែង]]'' (១) | {{flag|ស៊ីបខាងជើង}} }} | languages = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = '''ភាសាផ្លូវការ''' | [[ភាសាក្រិក|ក្រិក]] | [[ភាសាឃឺដ|ឃឺដ]] | [[ភាសាតួកគី|តួកគី]] | [[ភាសាពែរ្ស|ពែរ្ស]] | [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] }} | time = [[UTC+២]] ទៅ [[UTC+០៤:០០|UTC+៤]] | cities = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[បញ្ជីរាយតំបន់មាតុធានីធំបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|ទីក្រុងធំបំផុតចំនួន ១០ នៅមជ្ឈិមបូព៌ា]] | # {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} [[គែរ]] # {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់}} [[តេហេរ៉ង់]] # {{flagicon|តួកគី}} [[អ៊ីស្តង់ប៊ុល]] # {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់}} [[បាកដាដ]] # {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} [[រីយ៉ាដ]] # {{flagicon|តួកគី}} [[អង់ការ៉ា]] # {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} [[អាឡិចសង់ឌ្រី]] # {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} [[ឌូបៃ]] # {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} [[ជីដ្ដារ]] # {{flagicon|ហ្សកដានី}} [[អាម៉ាន់]] }} }} '''មជ្ឈិមបូព៌ា''' (ដែលជាពាក្យមានប្រភពចេញពីភាសាអង់គ្លេសគឺ ''Middle East'') គឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រនយោបាយមួយដែលគ្របដណ្តប់លើ[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] [[ឡេវ៉ាន]] [[តួកគី]] [[អេហ្ស៊ីប]] [[អ៊ីរ៉ង់]] និង[[អ៊ីរ៉ាក់]]។ ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" នេះត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ដំបូងនៅ[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] និងតាមបណ្ដាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបខាងលិចមួយចំនួននៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយជាពាក្យជំនួសឱ្យ[[ដើមបូព៌ា]] (ដោយពាក្យទាំងពីរមានលក្ខណៈផ្ទុយពីពាក្យ[[ចុងបូព៌ា]])។ ពាក្យមជ្ឈិមបូព៌ាបានបង្កឱ្យមនុស្សជាច្រើនកើតការយល់ច្រឡំដោយសារតែនិយមន័យនៃពាក្យនេះចេះតែវិវត្តទៅតាមកាលៈទេសៈភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី២០ មក ពាក្យមជ្ឈិមបូព៌ាបានទទួលការរិះគន់ជាខ្លាំងចំពោះន័យបែប[[មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម]]របស់វា។ តំបន់មួយនេះរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលស្ថិតក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]ស្ទើរទាំងអស់ គ្រាន់តែដកតំបន់[[កូកាសខាងត្បូង]]ចេញ។ ខុសពីអាស៊ីខាងលិចបន្តិច មជ្ឈិមបូព៌ាគឺគិតប្រទេសអេហ្ស៊ីប (មិនតែ[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]) និងប្រទេសតួកគី (មិនតែ[[ធ្រែសខាងកើត]]) ទាំងមូល។ បណ្ដាប្រទេសនៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើន (១៣ ក្នុងចំណោម ១៨) គឺត្រូវជាផ្នែកនៃ[[ពិភពអារ៉ាប់]]។ [[បញ្ជីរាយប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេក្នុងតំបន់]]នោះគឺ អេហ្ស៊ីប តួកគី និងអ៊ីរ៉ង់ ខណៈប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាមានក្រឡាផ្ទៃធំបំផុត។ ប្រវត្តិមជ្ឈិមបូព៌ាមានអាយុកាលតាំងពីសម័យ​បុរាណយូរណាស់មកម៉្លេះ ដោយប្រវត្តិវិទូតែងសម្ដៅមកតំបន់នេះថាជា "[[លំយោលនៃអរិយធម៌]]"។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សារៈសំខាន់នៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៅតំបន់នេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាយូរណាស់មកហើយ​ដែរ។<ref>Cairo, Michael F. [https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times ''The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222230823/https://books.google.nl/books?id=_ukBNxLFNxgC&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&source=gbs_navlinks_s |date=22 December 2015 }} University Press of Kentucky, 2012 {{ISBN|978-0-8131-3672-1}} p. xi.</ref><ref>Government Printing Office. [https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 ''History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947–1950''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222230708/https://books.google.nl/books?id=UOgvZdjOsb0C&pg=PA177&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CDMQ6AEwA2oVChMIlNGcnPv5yAIVybMUCh2Sag-6 |date=22 December 2015 }} {{ISBN|978-0-16-087640-0}} p. 177</ref><ref>Kahana, Ephraim. Suwaed, Muhammad. [https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 ''Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223002634/https://books.google.nl/books?id=Xoftt29B4soC&pg=PR31&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CFEQ6AEwB2oVChMI-8aUsPr5yAIVxGsUCh3q_wR- |date=23 December 2015 }} Scarecrow Press, 13 April 2009 {{ISBN|978-0-8108-6302-6}} p. xxxi.</ref> ពពួក​សាសនា​អាប្រាហាម ([[សាសនយូដា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] និង [[ឥស្លាមសាសនា]]) គឺសុទ្ធតែ​មានកំណើតកើតចេញពីតំបន់នេះ។<ref>{{cite book|title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation|url=https://archive.org/details/isbn_2901446249498|first=Benjamin |last=MacQueen|year= 2013| isbn=978-1446289761| page =[https://archive.org/details/isbn_2901446249498/page/5 5]|publisher=SAGE|quote=The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.}}</ref> [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាក្រុមជនជាតិធំជាងគេប្រចាំតំបន់<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&q=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&pg=PA16|title=Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia|access-date=12 June 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424084425/https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&pg=PA16&lpg=PA16&dq=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&source=bl&ots=uGb8t7Re3p&sig=wlU7EbnyjrI4FHgw5H2WTeJvePI&hl=nl&sa=X&ei=JHCDU_HgMInHOeCGgLgK&ved=0CDAQ6AEwADgU#v=onepage&q=Turks&f=false|archive-date=24 April 2016|isbn=978-1-59884-362-0|last1=Shoup|first1=John A.|year= 2011|publisher=Abc-Clio }}</ref> និងបន្ទាប់មកគឺ [[ជនជាតិតួកគី|តួកគី]] [[ជនជាតិពែរ្ស|ពែរ្ស]] [[ជនជាតិឃឺដ|ឃឺដ]] [[អាស៊ែបៃហ្សង់|អាហ្សេរី]] [[ជនជាតិកុបត៍|កុបត៍]] [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជ្វីហ្វ]] [[ជនជាតិអាស៊ីរី|អាស៊ីរី]] [[អ៊ីរ៉ាក់តួកគី]] [[យ៉េហ្ស៊ីឌី]] និង[[ស៊ីបក្រិក]]ជាដើម។ មជ្ឈិមបូព៌ាមានអាកាសធាតុក្ដៅ និងស្ងួត ពិសេសនៅក្នុងតំបន់ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ និងអេហ្ស៊ីប។ ប្រព័ន្ធទន្លេខ្លះៗបានផ្ដល់ជាប្រភពទឹកដើម្បីផ្គត់ផ្គង់វិស័យកសិកម្មតិចតួចនៅក្នុងតំបន់មួយនេះដូចជា [[ដីសណ្ដនីល]]នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប [[ទន្លេធីក្រឺ]] និង[[អឺហ្វ្រាត់]]នៃតំបន់មេសូប៉ូតាមី និងអាងនៃ[[ទន្លេហ្សកដានី]]ដែលអូសបន្លាយស្ទើរពេញតំបន់ឡេវ៉ាន។ តំបន់ដែលបានរៀបរាប់ទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា [[អឌ្ឍចន្ទពហុពល]] ដែលត្រូវជាទីតាំងដ៏សំខាន់ដែលប្រវត្តិវិទូតែងសម្ដៅថា [[លំយោលនៃអរិយធម៌]] ពោលជាតំបន់ដែលអរិយធម៌មនុស្សវិវត្តដោយឯកឯងគ្មានរងឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌ ឬតំបន់ដទៃ។ ផ្ទុយមកវិញ នៅតំបន់ឆ្នេរឡេវ៉ាន និងប្រទេសតួកគីមួយភាគធំគឺមានអាកាសធាតុលក្ខណៈមេឌីទែរ៉ាណេ ជាមួយនឹងរដូវក្តៅស្ងួត និងរដូវរងាសើម។ ប្រទេស​ភាគច្រើន​ដែល​ស្ថិតនៅជាប់​[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]គឺសុទ្ធសឹងតែកាន់កាប់ធនធាន​ប្រេងកាតស្ទើរទាំងអស់នៅក្នុងតំបន់។ ដោយសារតែអាកាសធាតុក្ដៅស្ងួតហែងរួមជាមួយការពឹងផ្អែកជាធំលើឧស្សាហកម្មឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល មជ្ឈិមបូព៌ាជាតំបន់មួយដែលបង្កនិងពន្លឿននូវបាតុភូត[[បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ]] និងក៏ត្រូវជាតំបន់ដែលងាយរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរពីវាផងដែរ។ ==បច្ចេកសព្ទ== ពាក្យថា មជ្ឈិមបូព៌ា ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''Middle East'') គឺមានដើមកំណើតចេញពីការិយាល័យអាណានិគមឥណ្ឌានៅអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០។{{Sfn | Beaumont | Blake | Wagstaff | 1988 | p = 16}} ពាក្យនេះបានចាប់ផ្ដើមទទួលប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០២<ref>{{cite journal | last =Koppes | first = CR |title = Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East" |journal=Middle East Studies |volume=12 |pages= 95–98 |year= 1976 |doi = 10.1080/00263207608700307| issn=0026-3206 }}</ref> នៅពេលដែលអ្នកយុទ្ធសាស្ត្រយោធាជើងទឹកអាមេរិកមួយរូបគឺលោក[[អាល់ហ្វ្រែដ តេយឺរ ម៉ាហាន]]បានប្រើប្រាស់ពាក្យនេះដើម្បី "កំណត់បែងចែកតំបន់រវាងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ និងឥណ្ឌា"។<ref>{{cite book | last = Lewis | first = Bernard | title= The Middle East and the West |year= 1965 |page=9}}</ref><ref>{{cite book | last = Fromkin | first = David | author-link = David Fromkin | title = A Peace to end all Peace | year = 1989 | page = [https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from/page/224 224] | isbn = 978-0-8050-0857-9 | title-link = A Peace to End All Peace | publisher = H. Holt }}</ref> នៅអំឡុងសម័យនោះ ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ីបានកំពុងប្រជែងគ្នាដណ្តើមឥទ្ធិពលគ្នានៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្តាល]] ដែលគេច្រើនស្គាល់ការប្រជែងនោះថា [[មហាល្បែង]]។ កាលនោះផងដែរ ម៉ាហានបានទើបតែដឹងពីសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រនៃតំបន់នេះ ពិសេសទីតាំងរបស់វាដែលព័ទ្ធជុំវិញ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។<ref>{{Citation | last = Melman | first = Billie | url = http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 | publisher = Cambridge | title = Companion to Travel Writing | volume = 6 The Middle East/Arabia | series = Collections Online | access-date = 8 January 2006 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 | archive-date = 25 July 2011 | date = November 2002 }}.</ref><ref>Palmer, Michael A. ''Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992.'' New York: The Free Press, 1992. {{ISBN|0-02-923843-9}} pp. 12–13.</ref> ដោយដូច្នេះ លោកក៏បានសម្គាល់តំបន់ដែលនៅជុំវិញឈូងសមុទ្រនោះថា មជ្ឈិមបូព៌ា។ លោកបានបន្តថ្លែងថា ហួសពី[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]ក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ឈូងសមុទ្រពែរ្សគឺជាច្រកតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់ចក្រភពអង់គ្លេសគ្រប់គ្រង ដើម្បីកុំឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ីពង្រីកឥទ្ធិពលចូលទៅកៀកទឹកដីឥណ្ឌា។<ref>Laciner, Sedat. "[http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 Is There a Place Called 'the Middle East'?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220093342/http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 |date=2007-02-20 }}", ''The Journal of Turkish Weekly'', 2 June 2006. Retrieved 10 January 2007.</ref> មុនពេលបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] គេគ្រប់គ្នាបានទម្លាប់ហៅតំបន់ដែលស្ថិតនៅជុំវិញប្រទេសតួកគី និងប៉ែកខាងកើតនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេថា "[[ដើមបូព៌ា]]" ខណៈពាក្យ "[[ចុងបូព៌ា]]" គឺគេសម្ដៅលើប្រទេស[[ចិន]] [[ឥណ្ឌា]] និង[[ជប៉ុន]]។<ref name="davison">{{cite journal | last =Davison | first = Roderic H. |title= Where is the Middle East? | url =https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1960-07_38_4/page/665 |journal= Foreign Affairs | volume = 38 |pages=665–675 |year=1960 |doi=10.2307/20029452 |issue=4| jstor = 20029452 | s2cid = 157454140 }}</ref> ក្រោយចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានគេកំណត់ថាអូសបន្លាយពីតំបន់ពី[[មេសូប៉ូតាមី]]ទៅដល់ប្រទេស[[ភូមា]] ពោលគឺ តំបន់នៅរវាងភូមិភាគដើមបូព៌ា និងចុងបូព៌ា។<ref name=wapo2016 /><ref name=UNC /> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ អង់គ្លេសបានបង្កើត[[បញ្ជាការមជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើង ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុង[[គែរ]] សម្រាប់កងកម្លាំងយោធារបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់។ បន្ទាប់ពីពេលនោះមក ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ទទួលបានការប្រើប្រាស់កាន់តែទូលំទូលាយនៅអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite book | last =Held | first = Colbert C. |title=Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics | url =https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0 | url-access =registration |publisher=Westview Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0/page/7 7] |isbn= 978-0-8133-8221-0}}</ref> ===បម្រើបម្រាស់​ និងការរិះគន់=== [[File:Middle East.ogv|thumb|រឿងភាពយន្តអាមេរិកាំងឆ្នាំ១៩៥៧ បង្ហាញពីមជ្ឈិមបូព៌ា]] ពាក្យ ''មជ្ឈិម'' (កណ្ដាល) បានធ្វើឱ្យមានការភាន់ច្រឡំជាច្រើនពិសេសជុំវិញការវិវត្តនៃនិយមន័យរបស់តំបន់នេះ។ នៅមុន[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពាក្យ "ដើមបូព៌ា" (''Near East'') ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីសម្ដៅលើតំបន់[[បាល់កង់]] និង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ខណៈដែលពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" វិញគឺសម្ដៅលើតំបន់[[កូកាស]] [[អ៊ីរ៉ង់|ពែរ្ស]] និងទឹកដីអារ៉ាប់<ref name=wapo2016>{{cite news| url = https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/05/19/the-modern-middle-east-is-actually-only-100-years-old/| title = How the Middle East was invented | newspaper = The Washington Post}}</ref> ហើយពេលខ្លះឆ្លងដល់ទៅប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] [[ឥណ្ឌា]] និងប្រទេសតំបន់ក្បែរៗនោះមួយចំនួនផងដែរ។<ref name=UNC>{{Cite web|url=https://mideast.unc.edu/where/|title=Where Is the Middle East? &#124; Center for Middle East and Islamic Studies|access-date=2025-06-16|archivedate=2021-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025154655/https://mideast.unc.edu/where/|url-status=dead}}</ref> ផ្ទុយពីនេះ ពាក្យ "ចុងបូព៌ា" គឺសម្ដៅទៅបណ្ដាប្រទេសនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] (ដូចជា [[កូរ៉េ]] [[ចិន]] និង[[ជប៉ុន]]ជាដើម)។<ref>Clyde, Paul Hibbert, and Burton F. Beers. ''The Far East: A History of Western Impacts and Eastern Responses, 1830-1975'' (1975). [https://archive.org/details/lccn_0133029687 online]</ref><ref>Norman, Henry. ''The Peoples and Politics of the Far East: Travels and studies in the British, French, Spanish and Portuguese colonies, Siberia, China, Japan, Korea, Siam and Malaya'' (1904) [https://archive.org/details/peoplesandpolit05normgoog online]</ref> បន្ទាប់ពីចក្រភពអូតូម៉ង់បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ ប្រជាប្រិយភាពនៃការប្រើប្រាស់ "ដើមបូព៌ា" បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក ខណៈពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" បានត្រូវគេយកមកសម្ដៅចំពោះបណ្ដាប្រទេសនៃ[[ពិភពឥស្លាម]]ដែលកំពុងទាមទារឯករាជ្យភាពនាពេលនោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី ពាក្យ "ដើមបូព៌ា" ត្រូវបានវិស័យខ្លះនៅតែបន្តរក្សាប្រើប្រាស់ដូចជានៅក្នុងបុរាណវិទ្យា និងប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណជាដើម។ ការប្រើប្រាស់ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ជាផ្លូវការដំបូងបង្អស់គឺដោយរដ្ឋាភិបាលនៃសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឯកសារ[[លទ្ធិអែសិនហូវរ៍]]ឆ្នាំ១៩៥៧ ដែលទាក់ទងនឹង[[វិបត្តិស៊ុយអេ]]។ នៅឆ្នាំ១៩៥៨ ក្រសួងការបរទេសអាមេរិកបានពន្យល់ថាពាក្យ "ដើមបូព៌ា" និង "មជ្ឈិមបូព៌ា" អាចប្រើឆ្លាស់គ្នាបាន ហើយបានកំណត់ប្រទេសមួយចំនួនចូលក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានេះរួមមាន [[អេហ្ស៊ីប]] ស៊ីរី [[អ៊ីស្រាអែល]] [[លីបង់]] [[ហ្សកដានី]] អ៊ីរ៉ាក់ [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] និង[[កាតា]]។<ref>{{cite news |title= 'Near East' is Mideast, Washington Explains |url= http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq='Near%20East'%20is%20Mideast,%20Washington%20Explains&st=cse |newspaper= The New York Times |date= 14 August 1958 |access-date= 16 June 2025 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20091015044505/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq=%27Near%20East%27%20is%20Mideast%2C%20Washington%20Explains&st=cse |archive-date= 15 October 2009 }}{{subscription required}}</ref> ចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី២០ មក វិជ្ជាកររួមទាំងអ្នកកាសែតក្នុងតំបន់ដូចជាប្រវត្តិវិទូលោក[[ហាសាន់ ហាណាហ្វី]]ជាដើម បានចេញមុខរិះគន់ចំពោះបម្រើបម្រាស់នៃពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ដោយចោទវាថាមានបង្កប់ន័យ[[មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម]] និង[[អាណានិគមនិយម]]នៅពីក្រោយ។<ref name="dont">{{cite web |last=Khraish |first=Louay |date=16 July 2021 |title=Don't Call Me Middle Eastern |publisher=Raseef 22|url=https://raseef22.net/article/1083546-dont-call-me-middle-eastern}}</ref><ref name="hanafi">{{cite web |last=Hanafi |first=Hassan |location=Oslo |year=1998 |title=The Middle East, in whose world? (Primary Reflections) |url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |publisher=Nordic Society for Middle Eastern Studies (The fourth Nordic conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in globalizing world Oslo, 13–16 August 1998) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061008121436/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |archive-date=8 October 2006 |access-date=16 មិថុនា 2025 |archivedate=8 តុលា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061008121436/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html }}</ref><ref>{{cite web |last=Shohat |first=Ella |title=Redrawing American Cartographies of Asia |url=http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html |publisher=City University of New York |access-date=16 June 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312062752/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html |archive-date=12 March 2007 |archivedate=23 តុលា 1999 |archiveurl=https://web.archive.org/web/19991023092500/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html }}</ref> ==ប្រទេស​ និងទឹកដី== {{Further|បញ្ជីរាយប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាតាមចំនួនប្រជាជន}} ===ប្រទេស​​ និងទឹកដីដែលច្រើនចាត់ទុកនៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា=== ជារឿយៗ គេតែងចាត់ទុកតំបន់ដូចជា [[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] [[អាណាតូលី]] [[ធ្រែសខាងកើត]] [[អេហ្ស៊ីប]] [[អ៊ីរ៉ង់]] [[ឡេវ៉ាន]] [[មេសូប៉ូតាមី]] និង[[ស្រុកទេសសូកូត្រា|ប្រជុំកោះសូកូត្រា]]ស្ថិតក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា។ ជាសរុប តំបន់នេះ​មាន​វត្តមានប្រទេស​ចំនួន ១៧ ដែលសុទ្ធតែមានការ​ទទួល​ស្គាល់​ដោយ​អង្គការ​សហ​ប្រជាជាតិ និង​មួយ​ជា​ទឹកដី​ក្រៅស្រុករបស់​ចក្រភព​អង់គ្លេស។ {| class ="wikitable sortable" style="text-align: center" !class="unsortable"| [[ក្រោះរូបនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ក្រោះរូប]] !class="unsortable"| [[បញ្ជីរាយទង់ជាតិនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ទង់ជាតិ]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេស|ប្រទេស]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]<br />(2025)<ref name="IMFAPR2025">{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=419,423,469,429,433,436,439,443,446,449,453,456,463,186,466,487,474,&s=NGDPD,NGDPDPC,LP,&sy=2010&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |website=IMF |access-date=17 June 2025 }}</ref> ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេ]]<br />(ក្នុងមួយ គម^២) ! [[List of national capitals|រាជ / រដ្ឋធានី]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស<br />ជាមធ្យម]], គិតជាពាន់លានដុល្លារអាមេរិក (២០២៥)<ref name="IMFAPR2025" /> ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់ៗ|ផសស ក្នុងម្នាក់ៗ]] (២០២៥)<ref name="IMFAPR2025" /> ! រូបិយវត្ថុ ! រដ្ឋាភិបាល ! ភាសាផ្លូវការ ! សាសនា |- | [[File:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|30px]] | {{flagicon|Qatar|size=45px}} | [[កាតា]] | style="text-align:right;"| ១១,៥៨៦ | style="text-align:right;"| ៣,១០៩,០០០ | style="text-align:right;"| ២៦៨ | [[ដូហា]] | ២២២.៧៧៦ | ៧១,៦៥៣ ដុល្លារ | [[រៀលកាតា]] | [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |[[ឥស្លាមសាសនា]] (ផ្លូវការ) |- | [[File:Insigne_Cuvaiti.svg|30px]] | {{flagicon|គុយវ៉ែត|size=45px}} | [[គុយវ៉ែត]] | style="text-align:right;"| ១៧,៨១៨ | style="text-align:right;"| ៥,១១២,០០០ | style="text-align:right;"| ២៨៧ | [[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]] | ១៥៣.១០១ | ២៩,៩៥១ ដុល្លារ | [[ឌីណាគុយវ៉ែត]] | [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | style="background-color:#c8ccd1; text-align:center;"| | {{flagicon|តួកគី|size=45px}} | [[តួកគី]] | style="text-align:right;"| ៧៨៣,៥៦២ | style="text-align:right;"| ៨៦,០២៦,០០០ | style="text-align:right;"| ១១០ | [[អង់ការ៉ា]] | ១,៤៣៧.៤០៦ | ១៦,៧០៩​ ដុល្លារ | [[លីរ៉ាតួកគី]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាតួកគី|តួកគី]] |ឥស្លាមសាសនា |- | [[File:Insigne_Palaestinae.svg|30px]] | {{flagicon|ប៉ាឡេស្ទីន|size=45px}} | [[ប៉ាឡេស្ទីន]] | style="text-align:right;"| ៦,០២០ | style="text-align:right;"| ៥,៤៧៧,០០០ (២០២៣) | style="text-align:right;"| ៩១០ | [[យេរូសាឡឹម]]<br />[[រ៉ាំអាឡា]]{{ref|palestine|ក}} | ១៧.៨៤៨ (២០២៣) | ៣,២៥៩ ដុល្លារ (២០២៣) | [[Iស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]]<br />[[ឌីណាហ្សកដានី]] | [[សាធារណរដ្ឋ]]អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | {{Coat of arms|Bahrain|size=30px|text=none}} | {{flagicon|បារ៉ែន|size=45px}} | [[បារ៉ែន]] | style="text-align:right;"| ៧៧៨ | style="text-align:right;"| ១,៦៥៧,០០០ | style="text-align:right;"| ២,១៣០ | [[ម៉ាណាម៉ា]] | ៤៧.៨២៩ | ២៨,៨៥៧ ដុល្លារ | [[ឌីណាបារ៉ែន]] | [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:Insigne_Iemeniae.svg|30px]] | {{flagicon|យេម៉ែន|size=45px}} | [[យេម៉ែន]] | style="text-align:right;"| ៤៥៥,៥០៣ | style="text-align:right;"| ៤១,៧៧៤,០០០ | style="text-align:right;"| ៩២ | [[សាណា]]{{ref|sanaa|ខ}}<br />[[អេដេន]] <small>(បណ្ដោះអាសន្ន)</small> | ១៧.៤០១ | ៤១៧ ដុល្លារ | [[រៀលយេម៉ែន]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]][[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ន|បណ្ដោះអាសន្ន]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | style="background-color:#c8ccd1; text-align:center;"| | {{flagicon|លីបង់|size=45px}} | [[លីបង់]] | style="text-align:right;"| ១០,៤៥២ | style="text-align:right;"| ៥,៣៥៤,០០០ (២០២៤) | style="text-align:right;"| ៥១២ | [[បៃរូត]] | ២៨.២៨០ (២០២៤) | ៥,២៨២ ដុល្លារ (២០២៤) | [[ផោនលីបង់]] | [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា និងមានមួយភាគជាគ្រិស្តសាសនិក |- | {{Coat of arms|Cyprus|size=30px|text=none}} | {{flagicon|ស៊ីប|size=45px}} | [[ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| ៩,២៥១ | style="text-align:right;"| ៩៤២,០០០ | style="text-align:right;"| ១០២ | [[នីកូស៊ី]] | ៣៨.៧៣៦ | ៤១,១៣២ ដុល្លារ | [[អឺរ៉ូ]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាក្រិក|ក្រិក]],<br />[[ភាសាតួកគី|តួកគី]] |[[គ្រិស្តសាសនា]] |- | {{Coat of arms|Syria|size=30px|text=none}} | {{flagicon|ស៊ីរី|size=45px}} | [[ស៊ីរី]] | style="text-align:right;"| ១៨៥,១៨០ | style="text-align:right;"| ២១,៣៩៣,០០០ (២០១០) | style="text-align:right;"| ១១៦ | [[ដាម៉ាស់]] | ៦០.០៤៣ (២០១០) | ២,៨០៧ ដុល្លារ (២០១០) | [[ផោនស៊ីរី]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា |- | {{Coat of arms|Jordan|size=30px|text=none}} | {{flagicon|ហ្សកដានី|size=45px}} | [[ហ្សកដានី]] | style="text-align:right;"| ៨៩,៣១៨ | style="text-align:right;"| ១១,៤៤២,០០០ | style="text-align:right;"| ១២៨ | [[អាម៉ាន់]] | ៥៦.១០២ | ៤,៩០៣ ដុល្លារ | [[ឌីណាហ្សកដានី]] | [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:Emblem of Iran.svg|30px]] | {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=45px}} | [[អ៊ីរ៉ង់]] | style="text-align:right;"| ១,៦៤៨,១៩៥ | style="text-align:right;"| ៨៧,៥០០,០០០ | style="text-align:right;"| ៥៣ | [[តេហេរ៉ង់]] | ៣៤១.០១៣ | ៣,៨៩៧ ដុល្លារ | [[រៀលអ៊ីរ៉ង់]] | [[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]] | [[ភាសាពែរ្ស|ពែរ្ស]] |ឥស្លាមសាសនា​ (ផ្លូវការ) |- | {{Coat of arms|Iraq|size=30px|text=none}} | {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=45px}} | [[អ៊ីរ៉ាក់]] | style="text-align:right;"| ៤៣៨,៣១៧ | style="text-align:right;"| ៤៥,៥២១,០០០ | style="text-align:right;"| ១០៤ | [[បាកដាដ]] | ២៥៨.០២០ | ៥,៦៦៨ ដុល្លារ | [[ឌីណាអ៊ីរ៉ាក់]] | [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]],<br />[[ភាសាឃឺដ|ឃឺដ]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ លើកលែងតែក្នុងតំបន់ស្វយ័ត[[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន|ឃឺឌីស្ថាន]]) |- | {{Coat of arms|Israel|size=30px|text=none}} | {{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=45px}} | [[អ៊ីស្រាអែល]] | style="text-align:right;"| ២១,៩៣៧ | style="text-align:right;"| ១០,១០០,០០០ | style="text-align:right;"| ៤៦០ | [[យេរូសាឡឹម]]{{ref|israel|ក}} | ៥៨៣.៣៦១ | ៥៧,៧៦០ ដុល្លារ | [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] | [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] |[[យូដាសាសនា]] |- | {{Coat of arms|United Kingdom|size=30px|text=none}} | {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=45px}} | [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] | style="text-align:right;"| ២៥៤ | style="text-align:right;"| ១៨,១៩៥ (២០២០)<ref name="Akrotiri and Dhekelia"/> | style="text-align:right;"| ៧២ | [[បន្ទាយអេពីស្កូពី|អេពីស្កូពី]] | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | [[អឺរ៉ូ]] | [[ទឹកដីអនិស្សរភាព]]ក្រោម[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |គ្រិស្តសាសនា |- | [[File:Emblem_of_Saudi_Arabia.svg|30px]] | {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|size=45px}} | [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] | style="text-align:right;"| ២,១៤៩,៦៩០ | style="text-align:right;"| ៣៦,០០៦,០០០ | style="text-align:right;"| ១៧ | [[រីយ៉ាដ]] | ១,០៨៣.៧៤៩ | ៣០,០៩៩ ដុល្លារ | [[រីយ៉ាលសាអ៊ូឌីត]] | [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:National_emblem_of_Oman.svg|30px]] | {{flagicon|អូម៉ង់|size=45px}} | [[អូម៉ង់]] | style="text-align:right;"| ៣០៩,៥០០ | style="text-align:right;"| ៥,៥០២,០០០ | style="text-align:right;"| ១៨ | [[មូស្កាត]] | ១០៤.៣៥១ | ១៨,៩៦៦ ដុល្លារ | [[រៀលអូម៉ង់]] | [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | {{Coat of arms|United Arab Emirates|size=30px|text=none}} | {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=45px}} | [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:right;"| ៨៣,៦០០ | style="text-align:right;"| ១១,០៨៣,០០០ | style="text-align:right;"| ១៣៣ | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | ៥៤៨.៥៩៨ | ៤៩,៤៩៨ ដុល្លារ | [[ឌៀរហាំអេមីរ៉ាត]] | [[សហព័ន្ធ]][[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:Insigne_Aegyptium.svg|30px]] | {{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=45px}} | [[អេហ្ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| ១,០០១,៤៥០ | style="text-align:right;"| ១០៩,៤៥០,០០០ | style="text-align:right;"| ១០៩ | [[គែរ]] | ៣៤៧.៣៤២ | ៣,១៧៤ ដុល្លារ | [[ផោនអេហ្ស៊ីប]] | [[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |} :<small>ក. {{note|palestine}} {{note|israel}}[[យេរូសាឡឹម]]គឺជា[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម|រដ្ឋធានីតាមសេចក្ដីប្រកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងជាប់[[គោលជំហរចំពោះយេរូសាឡឹម|ទំនាស់]]ជាមួយប៉ាឡេស្ទីន និងជាទីតាំងនៃ[[ឃ្នេសេត]] [[តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែល|តុលាការកំពូល]] និងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ចំពោះប៉ាឡេស្ទីនវិញ ទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]គឺត្រូវជាទីអាសនៈរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន ខណៈរដ្ឋធានីតាមសេចក្ដីប្រកាសរបស់ខ្លួនគឺត្រូវនៅ[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ដែលកំពុងជាប់ក្នុងទំនាស់ជាមួយអ៊ីស្រាអែល។</small> :<small>ខ. {{note|sanaa}}ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ហ៊ូទី|ក្រុមហ៊ូទី]]មកពី[[សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន (២០១៤–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលបច្ចុប្បន្ន]]។ អាសនៈរដ្ឋាភិបាលត្រូវបានប្តូរទៅទីក្រុងអេដេន។</small> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|alt=All Gizah Pyramids|thumb|[[ទីមិស្សភាពពីរ៉ាមីតជីហ្សា|បណ្ដុំសំណង់ពីរ៉ាម៉ែតជីហ្សា]]នៅក្នុងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]] ដែលបានកសាងឡើងក្នុងសម័យ[[រាជវង្សអេហ្ស៊ីបទីបួន|រាជវង្សទីបួន]]នៃ[[អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបបុរាណ|អាណាចក្រ]][[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]]នៅចន្លោះប្រមាណឆ្នាំ២៦០០ – ២៥០០ មុន គ.ស.។]] [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ជញ្ជាំងបស្ចិម]] និងព្រះវិហារ[[ដោមថ្ម]]នៅទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]]] [[File:Jerusalem-Grabeskirche-14-vom Erloeserkirchturm-2010-gje.jpg|thumb|[[ព្រះសហគមន៍វិសុទ្ធសុសានសេពុលក្រេ]]នៅយេរូសាឡឹម]] [[File:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|[[អាល់កាបា]] នៅទីក្រុង[[មេក្កា]] ប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]]] តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាមានទីតាំងស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]] និង[[អឺរ៉ាស៊ី]] និងនៃ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]។ លើសពីនេះ មជ្ឈិមបូព៌ាជាទីកន្លែងកំណើត និងជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនាជាច្រើនដូចជា [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[យូដាសាសនា]] [[សាសនាម៉ានី]] [[យ៉េហ្ស៊ីឌី]] [[ឌ្រូស]] [[យ៉ាសង់និយម]] និង[[សាសនាម៉ាន់ដា]] ហើយចំពោះប្រទេសអ៊ីរ៉ង់មាន [[មីថ្រានិយម]] [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា]] [[សាសនាម៉ានី|លទ្ធិម៉ានី]] និង[[ជំនឿបាហៃ]]ជាដើម។ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាគឺត្រូវជាទីតាំងដ៏សំខាន់ទាំងក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច​ យោធា នយោបាយ វប្បធម៌ និងសាសនា។ វាក៏ត្រូវជាតំបន់មួយផងដែរដែលវិស័យកសិកម្មបានវិវត្តដោយឯកឯងដោយគ្មានទទួលឥទ្ធិពលពីតំបន់ ឬវប្បធម៌ណាក្រៅតំបន់ឡើយ ហើយជាបន្ទាប់វាបានរីករាលដាលទៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតកំឡុងយុគថ្មរំលីងដូចជា អឺរ៉ុប ជ្រលងទន្លេឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងកើតជាដើម។ មុនពេលដែលអរិយធម៌ផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកបាននិម្មិតឡើង តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាមានវត្តមានអរិយធម៌វប្បធម៌ជាច្រើនស្រាប់មុនទៅហើយដែលភាគច្រើនបានលេចឡើងតាំងពី[[យុគថ្ម]]មកម៉្លេះ។ ការដើរស្វែងរកដីដែលសមស្របសម្រាប់ធ្វើកសិកម្មដោយក្រុមមនុស្សនិយមធ្វើស្រែចម្ការ និងដីជីវជាតិផ្សេងៗដោយក្រុមអ្នកគង្វាលបានបញ្ជាក់ថា តំបន់នេះមានចលនាចំណាកស្រុកជាច្រើនទិសច្រើនកន្លែង និងជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការវិវត្តន៍ប្រជាសាស្រ្តនៅក្នុងតំបន់។ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជា[[លំយោលនៃអរិយធម៌]]។ អរិយធម៌ដំបូងៗបំផុតនៅលើពិភពលោកបានកកើតឡើងនៅក្នុងតំបន់នេះមានដូចជា [[មេសូប៉ូតាមី]] ([[អាស៊ីរី]] និង[[បាប៊ីឡូន]]) [[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] [[អរិយធម៌គីស]]នៅឡេវ៉ានជាដើម។ ក្រោយៗមកក៏មានអរិយធម៌វប្បធម៌បន្ថែមលេចឡើងដូចជា [[អ៊ីធីត]] [[ជនជាតិក្រិក|ក្រិក]] [[អ៊ូរីត្ស]] និង[[អ៊ូរ៉ាធូ]]នៅអាណាតូលី [[អ៊ីឡាំ]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់|អ៊ីរ៉ង់]] [[ម៉េដ]]នៅអ៊ីរ៉ង់ និងក៏ដូចជាបណ្ដុំអរិយធម៌មួយចំនួនទៀតនៅឡេវ៉ាន ([[អ៊ីប្លា]] [[ម៉ារី (ស៊ីរី)|ម៉ារី]] [[ណាហ្គា (ស៊ីរី)|ណាហ្គា]] [[អារ៉ាម (តំបន់)|អារ៉ាម]] [[ភេនីស៊ី]] និង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលបុរាណ|អ៊ីស្រាអែល]]) និង[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] ([[ម៉ាហ្កាន]] [[អាណាចក្រសាបា|សាបា]] និង[[អ៊ូបារ]])។ ដើមបូព៌ាត្រូវធ្លាក់ក្រោមការបង្រួបបង្រួមជាធ្លុងដំបូងបង្អស់ក្រោម[[ចក្រភអាស៊ីរីថ្មី]] មុនពេលត្រូវបន្តស្ថិតក្រោម[[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍]] និង[[ចក្រភពម៉ាសេដ្វាន]] ហើយជាបន្ទាប់ដោយចក្រភពអ៊ីរ៉ង់មួយចំនួន (ដូចជា[[ចក្រភពប៉ារធ្យា]] និង[[ចក្រភពសាស្សានីដ្ស៍|សាស្សានីដ្ស៍]]) និងក៏ដូចជារដ្ឋបរទេសផងដែរដូច[[ចក្រភពរ៉ូម]] និង[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង]]ជាដើម។ នៅក្រោមចក្រភពរ៉ូម តំបន់នេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាមជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងសេដ្ឋកិច្ច ខណៈមួយចំណែកទៀតត្រូវជាបរិមណ្ឌលរបស់អាណាចក្រសាស្សានីដ្ស៍។ ដោយសារតែសារៈសំខាន់ដ៏កាត់ថ្លៃមិនបានរបស់វា អាណាចក្ររ៉ូមបានឈរជើងពហទាហានរហូតទៅប្រាំឬប្រាំមួយកងពលក្នុងគោលបំណងតែមួយគត់គឺដើម្បីការពារទឹកដីមជ្ឈិមបូព៌ារបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានដោយសាស្សានីដ្ស៍ និងបេដួអាង។ ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃមហាអំណាចសំខាន់ៗចំនួនពីរគឺ ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង និងចក្រភពសាស្សានីដ្ស៍។ បន្ទាប់មកទៀត តំបន់នេះបានក្លាយទៅជាដែនគ្រប់គ្រងរបស់កាលីផ្វចក្រឥស្លាមនៅក្នុង[[មជ្ឈិមសម័យ]] ឬ[[យុគមាសឥស្លាម]] ដែលបានចាប់ផ្តើមដំបូងដោយការវាតទីពីសំណាក់រដ្ឋឥស្លាមនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃ គ.ស. ដែលនាំឱ្យមជ្ឈិមបូព៌ាទាំងមូលកើតជាតំបន់មានអត្តសញ្ញាណអារ៉ាប់ឥស្លាមដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ហើយបានបន្តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ កាលីផ្វចក្រទាំង ៤ ដែលបានគ្រប់គ្រងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាអស់រយៈពេលជាង ៦០០ ឆ្នាំនោះរួមមាន [[កាលីផ្វចក្ររ៉ាស៊ីដន]] [[កាលីផ្វចក្រអូមេយ៉ាដ|អូមេយ៉ាដ]] [[កាលីផ្វចក្រអាប់បាស៊ីដ|អាប់បាស៊ីដ]] និង[[កាលីផ្វចក្រហ្វាទីមីដ|ហ្វាទីមីដ]]។ ក្រោយសម័យកាលីផ្វចក្រ [[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|អាណាចក្រម៉ុងហ្គោល]]បានចូលមកត្រួតត្រាតំបន់នេះអស់មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈ[[ចក្រភពស៊ែលជុក]]បាននាំចូលមកនូវវប្បធម៌ពែរ្ស-តួកគី។ កំឡុងសម័យនោះដែរ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ខាងប៉ែកអឺរ៉ុបបានបង្កើត[[រដ្ឋក្រូយសេ]]ឡើងនៅតំបន់ឡេវ៉ានអស់រយៈពេលជាងពីរសតវត្សរ៍ដើម្បីព្យាយាមផ្សព្វផ្សាយឥទ្ធិពលវប្បធម៌ និងសាសនារបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់។ លោកចូស៊ីយ៉ាស រូស៊ែលបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ចំនួនប្រជាជននៅក្នុង"ទឹកដីឥស្លាម" មានរហូតដល់ទៅ ១២.៥ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១០០០ ដោយក្នុងនោះមាន ៨ លាននាក់នៅអាណាតូលី, ២ លាននាក់នៅស៊ីរី និង ១.៥ លាននាក់នៅអេហ្ស៊ីប។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រាម្តងទៀតដោយមហាអំណាចចំនួនពីរអស់មួយរយៈពោលគឺ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] និង[[ចក្រភពសេហ្វេវីដ|រាជវង្សសេហ្វេវីដ]]។ សម័យកាលមជ្ឈិមបូព៌ាទំនើបបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បានបញ្ចប់ ពោលគឺនៅពេលដែលចក្រភពអូតូម៉ង់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹង[[មហាអំណាចកណ្តាល]]ត្រូវចាញ់សង្គ្រាមជាមួយនឹងចក្រភពអង់គ្លេស និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ពួកគេហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីអូតូម៉ង់នៅមជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបែងចែកទៅជាប្រទេសផ្សេងៗដែលស្ថិតក្រោម[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេស]] និង[[ម៉ាន់ដាតបារាំងនៅស៊ីរី និងលីបង់|បារាំង]]។ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ផ្សេងៗទៀតរួមមានការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ និងការដកថយជាយថាហេតុនៃមហាអំណាចអឺរ៉ុបចេញពីមជ្ឈិមបូព៌ា ជាពិសេសគឺចក្រភពអង់គ្លេស និងបារាំងនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ ចន្លោះអំណាចទាំងប៉ុន្មានដែលបានបន្សល់ទុកពីរដ្ឋអំណាចទាំងពីរត្រូវបានជំនួសដោយសហរដ្ឋអាមេរិកចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ នៅសតវត្សរ៍ទី២០ វត្តមាននៃស្តុកប្រេងឆៅដ៏ច្រើនមហិមាបានធ្វើឱ្យមជ្ឈិមបូព៌ាក្លាយជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ចថ្មីដ៏សំខាន់។ ផលិតកម្មប្រេងក្នុងកម្រិតធំបានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត អ៊ីរ៉ង់ គុយវ៉ែត អ៊ីរ៉ាក់ និងអារ៉ាប់រួមដែលសុទ្ធសឹងជាប្រទេសមានធនធានប្រេងច្រើន។<ref>Goldschmidt (1999), p. 8</ref> ធនធានប្រេងសរុបនិងបម្រុង ពិសេសនៅក្នុងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអ៊ីរ៉ង់ គឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងកម្រិតខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយ[[អង្គការនៃក្រុមប្រទេសនាំប្រេងចេញ]] (OPEC) វិញមានខ្សែទំនាក់ទំនងជាច្រើនទៅនឹងបណ្តាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានក្លាយជាទីតាំងសមរភូមិនៃជម្លោះមនោគមវិជ្ជារវាងមហាអំណាចចំនួនពីរគឺ៖ អង្គការ[[ណាតូ]]រួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួន និង[[សហភាពសូវៀត]]និង[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]។ ក្នុងមួយសតវត្សរ៍ទី២០ និងទី២១ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានឆ្លងកាត់និងជួបប្រទះទាំងសន្តិភាព និងជម្លោះនានា ពិសេសរវាងក្រុមកាន់និកាយស៊ុននី និងស៊ីអ៊ីត។ ==ភូមិសាស្ត្រ== ===បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ តំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើង|មេណា]] (MENA) បានបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីតប្រមាណ ៣.២ លានតោនទៅកាន់បរិយាកាស និងផលិត ៨.៧% នៃ[[ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់|ឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សកល]]<ref name=":022">{{Cite web |title=CO₂ Emissions |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |website=Global Carbon Atlas |access-date=2025-07-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011125320/http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |archive-date=Oct 11, 2020 |archivedate=2016-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161119070058/http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions }}</ref> ថ្វីបើតំបន់នេះមានប្រជាជនតែប្រមាណ ៦% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកសរុបក្ដី។<ref>{{Cite web|title=Population, total – Middle East & North Africa, World |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=ZQ-1W|website=World Bank Open Data |access-date=2025-07-01}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័ន និងសារធាតុពុលអស់ទាំងនេះគឺដោយសារតែតម្រូវការ និងឧស្សាហកម្មថាមពល<ref>{{Cite journal|last1=Abbass|first1=Rana Alaa|last2=Kumar|first2=Prashant|last3=El-Gendy|first3=Ahmed|date=February 2018|title=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region|journal=Atmospheric Environment|volume=175|pages=33–43|doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061|bibcode=2018AtmEn.175...33A|issn=1352-2310|url=http://epubs.surrey.ac.uk/845102/1/An%20Overview%20of%20Monitoring%20and%20Reduction%20Strategies%20for%20Health%20and%20Climate%201%20Change%20Related%20Emissions%20in%20the%20Middle%20East%20and%20North%20Africa%20Region.pdf |via=Surrey Research Insight Open Access |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614234546/http://epubs.surrey.ac.uk/845102/1/An%20Overview%20of%20Monitoring%20and%20Reduction%20Strategies%20for%20Health%20and%20Climate%201%20Change%20Related%20Emissions%20in%20the%20Middle%20East%20and%20North%20Africa%20Region.pdf |archive-date= Jun 14, 2021 }}</ref> ដែលជាគ្រឹះដ៏សំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើងជាច្រើន ហើយក៏ព្រោះតែវត្តមាននៃធនធាន[[ប្រេងកាត|ប្រេង]] និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ក្នុងតំបន់នេះផងដែរ។<ref>{{Cite journal|last=Al-mulali|first=Usama|date=2011-10-01|title=Oil consumption, CO₂ emission and economic growth in MENA countries|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226|journal=Energy|volume=36|issue=10|pages=6165–6171|doi=10.1016/j.energy.2011.07.048|issn=0360-5442|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tagliapietra|first=Simone|date=2019-11-01|title=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers|journal=Energy Strategy Reviews|volume=26|pages=100397|doi=10.1016/j.esr.2019.100397|issn=2211-467X|doi-access=free}}</ref> មជ្ឈិមបូព៌ាជាតំបន់មួយដែលងាយរងគ្រោះខ្លាំងនឹង[[បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ]] ហើយឥទ្ធិពលដែលអាចជះមកលើតំបន់នេះរួមមាន គ្រោះរាំងស្ងួត អាកាសធាតុស្ងួតហែងលើសកម្រិត [[រលកកម្ដៅ]] និង[[កំណើនកម្រិតទឹកសមុទ្រ]]ជាដើម។ បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុបាននាំមកនូវផលប៉ះពាល់ជាច្រើនដូចជា បម្រែបម្រួលសីតុណ្ហភាពសកលលោក និងរួមទាំងកម្រិតទឹកសមុទ្រ បម្លាស់ប្ដូរលំនាំទឹកភ្លៀង និងកំណើនអច្ចន្ទភាពអាកាសធាតុជាដើម ដូចដែលបានកំណត់ដោយ[[ក្រុមអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ]] (IPCC)។<ref name=":143">IPCC, 2014: Climate Change 2014: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, R.K. Pachauri and L.A. Meyer (eds.)]. IPCC, Geneva, Switzerland, 151 pp.</ref> តំបន់មេណាជាពិសេសគឺងាយរងគ្រោះបំផុតចំពោះផលប៉ះពាល់ទាំងនោះ ដោយសារតែបរិស្ថានស្ងួតហែងរបស់វារួមទាំងបញ្ហាអាកាសធាតុមួយចំនូនដូចជា កម្រិតទឹកភ្លៀងធ្លាក់ទាប សីតុណ្ហភាពខ្ពស់ និងដីស្ងួតជាដើម។<ref name=":143"/><ref name=":62">{{Cite journal|last1=El-Fadel|first1=M.|last2=Bou-Zeid|first2=E.|title=Climate change and water resources in the Middle East: vulnerability, socio-economic impacts and adaptation|journal=Climate Change in the Mediterranean|year=2003|doi=10.4337/9781781950258.00015|hdl=10535/6396|isbn=9781781950258|hdl-access=free}}</ref> IPCC បានព្យាករណ៍ថា បញ្ហាអាកាសធាតុគឺនឹងវិវត្តកាន់តែអាក្រក់ឡើងចំពោះតំបន់មេណានៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១ នេះ។<ref name=":143"/> ប្រសិនបើមិនមានការកាត់បន្ថយនូវការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំទេនោះ តំបន់មេណាមួយផ្នែកធំអាចនឹងកើតហានិភ័យខ្ពស់សម្រាប់ជីវិតរស់នៅមនុស្សនៅមុនឆ្នាំ២១០០។<ref name="Weforum2">{{cite web|title=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/|last1=Broom|first1=Douglas|website=World Economic Forum|date=5 April 2019 |access-date=8 July 2025}}</ref><ref name="Euroactive2">{{cite news|last1=Gornall|first1=Jonathan|date=24 April 2019|title=With climate change, life in the Gulf could become impossible|agency=Euroactive|url=https://www.euractiv.com/section/climate-environment/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/|access-date=8 July 2025}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pal|first1=Jeremy S.|last2=Eltahir|first2=Elfatih A. B.|date=2015-10-26|title=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability|journal=Nature Climate Change|volume=6|issue=2|pages=197–200|doi=10.1038/nclimate2833|issn=1758-678X}}</ref> បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងបង្កើតភាពតានតឹងទៅលើធនធានទឹក និងវិស័យកសិកម្មដែលកំពុងនៅកម្រស្រាប់ក្នុងតំបន់មេណា ហើយនឹងបន្តគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខជាតិ និងស្ថិរភាពនយោបាយនៃបណ្ដាប្រទេសទាំងអស់នៅក្នុងតំបន់។<ref name=":324">{{Cite journal|last1=Waha|first1=Katharina|last2=Krummenauer|first2=Linda|last3=Adams|first3=Sophie|last4=Aich|first4=Valentin|last5=Baarsch|first5=Florent|last6=Coumou|first6=Dim|last7=Fader|first7=Marianela|last8=Hoff|first8=Holger|last9=Jobbins|first9=Guy|last10=Marcus|first10=Rachel|last11=Mengel|first11=Matthias|date=2017-04-12|title=Climate change impacts in the Middle East and Northern Africa (MENA) region and their implications for vulnerable population groups|journal=Regional Environmental Change|volume=17|issue=6|pages=1623–1638|doi=10.1007/s10113-017-1144-2|bibcode=2017REnvC..17.1623W |hdl=1871.1/15a62c49-fde8-4a54-95ea-dc32eb176cf4 |s2cid=134523218|issn=1436-3798|url=https://publications.pik-potsdam.de/pubman/item/item_21669_1/component/file_21670/7620oa.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412022045/https://publications.pik-potsdam.de/rest/items/item_21669_1/component/file_21670/content|archive-date=2022-04-12|url-status=live}}</ref> ប្រការទាំងអស់នេះបានជំរុញឱ្យប្រទេសតំបន់មេណាមួយចំនួនចូលរួមពិភាក្សារកដំណោះស្រាយទប់ស្កាត់បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុលើឆាកអន្តរជាតិ តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងបរិស្ថាន ដូចជា[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]ជាដើម។ ច្បាប់ និងគោលនយោបាយក៏កំពុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅកម្រិតថ្នាក់ជាតិក្នុងចំណោមបណ្តាប្រទេសមេណាមួយចំនួនផងដែរដោយភាគច្រើនតែងផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Citation|last=Brauch|first=Hans Günter|title=Climate Change, Human Security and Violent Conflict|chapter=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene|date=2012|series=Hexagon Series on Human and Environmental Security and Peace|volume=8|pages=719–794|publisher=Springer Berlin Heidelberg|doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37|isbn=978-3-642-28625-4}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចមជ្ឈិមបូព៌ា|សមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:Oil and Gas Infrastructure Persian Gulf (large).gif|thumb|upright=1.35|បំពង់បង្ហូរ[[ប្រេងកាត]] និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]នៅមជ្ឈិមបូព៌ា]] មជ្ឈិមបូព៌ាមានទាំងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចក្រីក្រខ្លាំង (ដូចជាហ្កាហ្សា និងយេម៉ែន) និងប្រទេសដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើន (ដូចជាកាតា និងអារ៉ាប់រួម)។ ​បើ​យោងតាម​[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]<ref name=":5">{{cite web |author=International Monetary Fund |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |publisher=[[IMF]]}}</ref> ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាចំនួនបីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតបើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកជាមធ្យមនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ គឺ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (១.០៦ ទ្រីលានដុល្លារ), តួកគី (១.០៣ ទ្រីលានដុល្លារ) និងអ៊ីស្រាអែល (០.៥៤ ទ្រីលានដុល្លារ)។ ចំពោះផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗវិញ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ជាងគេគឺ កាតា (៨៣,៨៩១ ដុល្លារ), អ៊ីស្រាអែល (៥៥,៥៣៥ ដុល្លារ), អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (៤៩,៤៥១ ដុល្លារ) និងស៊ីប (៣៣,៨០៧ ដុល្លារ)។<ref name=":5" /> ប្រទេសតួកគី (៣.៦ ទ្រីលានដុល្លារ), អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (២.៣ ទ្រីលានដុល្លារ) និងអ៊ីរ៉ង់ (១.៧ ពាន់ពាន់លានដុល្លារ) គឺមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបើគិតតាម [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|ផសស យុគភាពអំណាចនៃការទិញ]] (យអទ)។<ref name=":5" /> សម្រាប់ ផសស (យអទ) ក្នុងមនុស្សម្នាក់វិញ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ជាងគេគឺ កាតា (១២៤,៨៣៤ ដុល្លារ), អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (៨៨,២២១ ដុល្លារ), អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (៦៤,៨៣៦ ដុល្លារ), បារ៉ែន (៦០,៥៩៦ ដុល្លារ) និងអ៊ីស្រាអែល (៥៤,៩៩៧ ដុល្លារ)។ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ាបើគិតពីផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗ គឺប្រទេសយេម៉ែន (៥៧៣ ដុល្លារ)។<ref name=":5" /> រចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនៅតាមបណ្ដាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើន ព្រោះខណៈពេលដែលប្រទេសខ្លះពឹងផ្អែកជាចម្បងលើការនាំចេញតែប្រេង និងផលិតផលទាក់ទងនឹងប្រេង (ដូចជា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត អារ៉ាប់រួម និងគុយវ៉ែតជាដើម) តែខ្លះទៀតមានមូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ (ដូចជា ស៊ីប អ៊ីស្រាអែល តួកគី និងអេហ្ស៊ីបជាដើម)។ ឧស្សាហកម្មនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ារួមមាន រ៉ែប្រេងកាត និងផលិតផលទាក់ទងនឹងប្រេង កសិកម្ម ផលិតកម្មកប្បាស បសុសត្វនិងរួមទាំងទឹកដោះរបស់វា វាយនភណ្ឌ ផលិតផលធ្វើពីស្បែកសត្វ ឧបករណ៍វះកាត់ ឧបករណ៍ឬអាវុធការពារ (កាំភ្លើង គ្រាប់រំសេវ រថក្រោះ នាវាមុជទឹក យន្តហោះចម្បាំង និងមីស៊ីលជាដើម)។ ធនាគារគឺជាវិស័យដ៏សំខាន់មួយផងដែរ ជាពិសេសសម្រាប់ប្រទេសអារ៉ាប់រួម និងបារ៉ែន។ ដោយលើកលែងតែប្រទេសស៊ីប តួកគី អេហ្ស៊ីប លីបង់ និងអ៊ីស្រាអែល វិស័យទេសចរណ៍គឺជាវិស័យសេដ្ឋកិច្ចមួយដែលមិនសូវទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់ច្រើនពីសំណាក់អាជ្ញាធរ នេះក៏ព្រោះតែដោយសារកត្តាមួយផ្នែគនៃសង្គមបែបអភិរក្សនិយមនៅក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជាវិបត្តិនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួនផងដែរ។ ចាប់តាំងពីជំងឺរាតត្បាតកូវីដ១៩ បានចុះធូរស្បើយមក ប្រទេសមួយចំនួនបន្ថែមដូចជា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម<ref>{{cite web | title=Saudi Arabia is Beating the UAE, Egypt, Qatar, Oman, Jordan, and Cyprus in a Middle East Tourism Boom Fueled by Massive Hotel Growth, Sky-High Arrivals, and Route Expansions | website=Travel And Tour World | date=2025-05-24 | url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/saudi-arabia-is-beating-the-uae-egypt-qatar-oman-jordan-and-cyprus-in-a-middle-east-tourism-boom-fueled-by-massive-hotel-growth-sky-high-arrivals-and-route-expansions}}</ref> បារ៉ែន<ref>{{cite web | last=Canales | first=Eddie | title=Tourism, from The Report: Bahrain 2024 | website=Oxford Business Group | date=2024-12-26 | url=https://oxfordbusinessgroup.com/reports/bahrain/2024-report/tourism-chapter/ | access-date=2025-07-11}}</ref> និងហ្សកដានី<ref>{{cite web | title=Development of tourism in Jordan | website=Worlddata.info | url=https://www.worlddata.info/asia/jordan/tourism.php | access-date=2025-07-11}}</ref>បានចាប់ផ្តើមទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរកាន់តែច្រើនឡើងលើសពីមុន ដោយសារការកែលម្អទីកន្លែងទេសចរណ៍ និងការបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយរឹតបន្តឹងវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite web | title=Travel & Tourism Development Index 2024 | url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Travel_and_Tourism_Development_Index_2024.pdf | access-date=2025-07-11}}</ref> មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើងមានអត្រាអ្នកអត់ការងារធ្វើខ្ពស់ ជាពិសេសក្នុងចំណោមមនុស្សដែលមានអាយុពី ១៥ ទៅ ២៩ ឆ្នាំ ដែលត្រូវជាប្រមាណ ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្នុងតំបន់។ អត្រាអត់ការងារធ្វើក្នុងតំបន់សរុបនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ គឺ ១១%<ref>https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830</ref> ហើយក្នុងចំណោមយុវជនគឺមានខ្ពស់រហូតដល់ទៅ​ ២៨%។<ref>{{cite web | url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/#:~:text=Youth%20unemployment%20in%20Arab%20states%20worse%20than,years%2C%20report%20reveals%20%E2%80%93%20Middle%20East%20Monitor.&text=While%20that%20unemployment%20rate%20was%20numbered%20at,global%20total%20unemployed%20population%20of%2064.9%20million. | title=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals | date=12 August 2024 }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រមជ្ឈិមបូព៌ា}} {{See also|បញ្ជីរាយតំបន់មាតុធានីធំបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជាតិពន្ធុនៅមជ្ឈិមបូព៌ានៅមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|ក្រុមជនជាតិនៅមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាក្រុមជនជាតិធំជាងគេបង្អស់នៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ហើយជាបន្ទាប់មាន[[ជនជាតិអ៊ីរ៉ង់|ក្រុមជនជាតិអ៊ីរ៉ង់]] និង[[ក្រុមជនជាតិតួកគី|តួកគី]]។ ក្រៅពីជនជាតិអារ៉ាប់ ក្រុមជនជាតិដើមនៃតំបន់នេះរួមមាន៖ [[ជនជាតិអាស៊ីរីនៅស៊ីរី|អារ៉ាម]] [[ជនជាតិអាស៊ីរី|អាស៊ីរី]] [[ជនជាតិបាលូឈី|បាលូឈី]] [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ|ប៊ែប៊ែរ]] [[ជនជាតិកុបត៍|កុបត៍]] [[ឌ្រូស]] [[ជនជាតិក្រិកស៊ីប|ក្រិកស៊ីប]] [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជ្វីហ្វ]] [[ជនជាតិឃឺដ|ឃឺដ]] [[ជនជាតិឡូរី|ឡូរី]] [[ជនជាតិម៉ង់ដា|ម៉ង់ដា]] [[ជនជាតិពែរ្ស|ពែរ្ស]] [[ជនជាតិសាម៉ារីយ៉ា|សាម៉ារីយ៉ា]] [[ជនជាតិសាបាក់|សាបាក់]] [[ជនជាតិតាត (អ៊ីរ៉ង់)|តាត]] និង[[ជនជាតិហ្សាហ្សា|ហ្សាហ្សា]]ជាដើម។ល។​ ក្រុមជនជាតិដើមកំណើតអឺរ៉ុបដែលមានវត្តមានក្នុងតំបន់ក្នុងនាមជាក្រុមអព្យពរួមមាន៖ [[ជនជាតិអាល់បានី|អាល់បានី]] [[ជនជាតិបូស្នី|បូស្នី]] [[ក្រុមជនជាតិកូកាស|កូកាស]] [[ជនជាតិតាតារគ្រីមឿ|តាតារគ្រីមៀ]] [[ជនជាតិក្រិក|ក្រិក]] [[ព្រះសហគមន៍ឡាតាំងនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|បារាំងឡេវ៉ាន]] [[ព្រះសហគមន៍ឡាតាំងនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|អ៊ីតាលីឡេវ៉ាន]] និង[[តួកមែនអ៊ីរ៉ាក់]]។ល។ ចំពោះជនជាតិចំណាកស្រុកវិញមាន៖ [[អព្យពចិន|ចិន]] [[ជនជាតិហ្វីលីពីននៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ហ្វីលីពីន]] [[ជនជាតិឥណ្ឌាដែលមិនមែនរ៉េស៊ីដង់ត៍អចិន្ត្រៃយ៍នៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ឥណ្ឌា]] [[ជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ជនជាតិប៉ាគីស្ថាន|ប៉ាគីស្ថាន]] [[ជនជាតិប៉ាស្តុន|ប៉ាស្តុន]] [[ជនជាតិរ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]] និង[[អាហ្វ្រិក-អារ៉ាប់]]ជាដើម។ល។ ===ទេសន្តរប្រវេសន៍=== "ទេសន្តរប្រវេសន៍ ឬចំណាកស្រុកគឺតែងតែផ្តល់នូវខ្យល់អាកាសដ៏សំខាន់សម្រាប់សម្ពាធទីផ្សារការងារនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅចន្លោះរយៈពេលរវាងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ និងឆ្នាំ១៩៩០ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្សបានផ្តល់ប្រភពការងារដ៏ច្រើនសម្បូរបែបដល់កម្មករមកពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប យេម៉ែន និងបណ្តាប្រទេសឡេវ៉ាន ខណៈដែលខាងទ្វីបអឺរ៉ុបបានទាក់ទាញកម្មករវ័យក្មេងមកពីបណ្តាប្រទេសនៅអាហ្វ្រិកខាងជើងជាច្រើន ដោយសារតែទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៅជិតគ្នា និងឥទ្ធិពលនៃអតីតអាណានិគមអឺរ៉ុបនៅអាហ្វ្រិក"។<ref name="Hassan and Dyer">{{cite journal|last1=Hassan|first1=Islam|last2=Dyer|first2=Paul|title=The State of Middle Eastern Youth.|journal=The Muslim World|date=2017|volume=107|issue=1|pages=3–12|url=https://www.academia.edu/31029084|hdl=10822/1042998|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403002800/http://www.academia.edu/31029084/The_Muslim_World_CIRS_Special_Issue_The_State_of_Middle_Eastern_Youth|archive-date=3 April 2017|doi=10.1111/muwo.12175}}</ref> យោងទៅតាម[[អង្គការទេសន្តរប្រវេសន៍អន្តរជាតិ]]បានឱ្យដឹងថា ជនជាតិអារ៉ាប់ជំនាន់ទីមួយប្រមាណ ១៣ លាននាក់ ដែលក្នុងនោះមាន ៥.៨ លាន់នាក់បានធ្វើចំណាកស្រុកទៅធ្វើការនៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដទៃ។ កម្លាំងពលកម្មបរទេសនៅតាមបណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់បានចូលរួមជាចំណែកដ៏សំខាន់ដល់លំហូរចេញចូលហិរញ្ញវត្ថុ និងមូលធនមនុស្សក្នុងតំបន់ ហើយជាលទ្ធផល វាបានជំរុញដល់ដំណើរការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសអារ៉ាប់បានទទួលទឹកប្រាក់សរុបចំនួន ៣៥.១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកពីលំហូរនិងការផ្ទេរប្រាក់ ពិសេសចំពោះប្រទេសហ្សកដានី អេហ្ស៊ីប និងលីបង់ដែលបានទទួលប្រាក់ចំណូលពីពលករកម្មករពីប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗលើសពីពាណិជ្ជកម្មរវាងខ្លួននិងប្រទេសអារ៉ាប់ទាំងនោះទៅទៀតពោលគឺខុសត្រូវគ្នាពី ៤០ ទៅ ១៩០ ភាគរយឯណោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.egypt.iom.int/Doc/IOM%20Intra%20regional%20labour%20mobility%20in%20Arab%20region%20Facts%20and%20Figures%20(English).pdf |title=IOM Intra regional labour mobility in Arab region Facts and Figures (English) |access-date=12 July 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430010601/http://www.egypt.iom.int/Doc/IOM%20Intra%20regional%20labour%20mobility%20in%20Arab%20region%20Facts%20and%20Figures%20%28English%29.pdf |archive-date=30 April 2011 |archivedate=7 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507114953/http://www.egypt.iom.int/Doc/IOM%20Intra%20regional%20labour%20mobility%20in%20Arab%20region%20Facts%20and%20Figures%20(English).pdf }}</ref> នៅក្នុងប្រទេស[[សូម៉ាលី]] ដោយសារកំពុងតែត្រូវរងគ្រោះពី[[សង្គ្រាមស៊ីវិលសូម៉ាលី|ភ្លើងសង្រ្គាមស៊ីវិល]] ប្រជាជនសូម៉ាលីជាច្រើននាក់បានធ្វើចំណាកស្រុកគេចវេះពីសង្គ្រាមទៅកាន់បណ្តាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា ក៏ដូចជាទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង ហើយអ្នកទាំងនោះភាគច្រើនដែរសុទ្ធតែមានប្រវត្តិទទួលបានការអប់រំខ្ពស់ៗ។ សន្តរប្រវេសជនពីប្រទេសអារ៉ាប់មួយភាគធំបានរត់គេចចេញពីប្រទេសកំណើតរបស់ខ្លួនក្រោមមូលហេតុរដ្ឋធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ ព្រោះពួកគេជាជនជាតិភាគតិច និងកាន់សាសនាផ្សេងពីសាសនារដ្ឋ។ ជនជាតិឃឺដ ជ្វីហ្វ អាស៊ីរី ក្រិក អាមេនី និងជនជាតិម៉ង់ដាជាដើមបានសម្រេចចិត្តចាកចេញពីប្រទេសមួយចំនួនដូចជា អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីរ៉ង់ ស៊ីរី និងតួកគី ដោយសារតែហេតុផលខាងលើនៅកំឡុងមួយសតវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ។ នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ អ្នកដែលកាន់សាសនាក្រៅពីឥស្លាមដូចជាសាសនាគ្រិស្តជាដើម ពួកគេបាននាំគ្នារត់ចាកចេញពីអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាមឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។<ref>{{cite book|title=The Church of the East: An Illustrated History of Assyrian Christianity| first=Christoph |last=Baumer|year= 2016| isbn= 978-1838609344| page =276|publisher=Bloomsbury Publishing|quote= Although the Christians of Iran, unlike their Iraqi brothers, were not called up for military service in the Iran–Iraq War ... was so radical that a genuine exodus took place – more than half the 250,000 Christians left Iran after 1979.}}</ref><ref>{{cite book|title=Iranian Jews in Israel: Between Persian Cultural Identity and Israeli Nationalism| first=Alessandra |last=Cecolin|year= 2015| isbn= 978-0857727886| page =138|publisher=Bloomsbury Publishing|quote= }}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:Mosque.jpg|thumb|ឥស្លាមគឺជាសាសនាធំជាងគេបង្អស់នៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ បុរសៗឥស្លាមសាសនិកក្នុងរូបនេះកំពុងក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះកំឡុងពេលអធិស្ឋាននៅក្នុងព្រះវិហារឥស្លាមមួយកន្លែង។]] មជ្ឈិមបូព៌ាមានភាពចម្រុះច្រើនខាងសាសនា ហើយក៏ត្រូវជាទឹកដីកំណើតនៃសាសនាជាច្រើនដែរ។ [[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាម]]គឺជាសាសនាដែលមានអ្នកប្រតិបត្តិតាមច្រើនជាងគេបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ប៉ុន្តែជំនឿសាសនាផ្សេងៗទៀតដែលមានដើមកំណើតចេញពីតំបន់នេះដូចគ្នា ដូចជា[[យូដាសាសនា|សាសនាយូដា]] និង[[គ្រិស្តសាសនា]]ជាដើម<ref>{{cite book|title=The Rowman & Littlefield Handbook of Christianity in the Middle East|first=Philip |last=Jenkins|year= 2020| isbn=978-1538124185| page =xlviii |publisher=Rowman & Littlefield|quote=The Middle East still stands at the heart of the Christian world. After all, it is the birthplace, and the death place, of Christ, and the cradle of the Christian tradition.}}</ref>ក៏មានចំនួនអ្នកគោរពប្រតិបត្តិច្រើនគួរសមផងដែរ។ សហគមន៍គ្រិស្តបរិស័ទបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{cite book|title=Jews, Antisemitism, and the Middle East|first=Michael |last=Curtis|year= 2017| isbn=978-1351510721| page =173|publisher=Routledge|quote=Christian communities and individuals have played a vital role in the Middle East, the cradle of Christianity as of other religions.}}</ref> ហើយពួកគេគឺតំណាងឱ្យ ៧៨% នៃចំនួនប្រជាជនស៊ីបសរុប<ref>{{Cite web |title=Population: demographic situation, languages and religions |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |access-date=2025-07-12 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu |archivedate=2025-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |url-status=dead }}</ref> និង ៤០.៥% នៃប្រជាជនលីបង់ ដែលបច្ចុប្បន្ន ប្រធានាធិបតីលីបង់ សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី និងសភាលីបង់ជាងពាក់កណ្ដាលជាអ្នកកាន់និកាយគ្រិស្តលីបង់។ មជ្ឈិមបូព៌ាក៏មានសាសនាភាគតិចសំខាន់ៗច្រើនផងដែរដូចជា [[ជំនឿបាហៃ]] [[យ៉ាសង់នី]] [[យ៉េហ្ស៊ីឌី]]<ref name="Fuccaro" >{{cite book |author1=Nelida Fuccaro |title=The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq |url=https://archive.org/details/otherkurdsyazidi0000neli |date=1999 |publisher=I.B. Tauris |location=London & New York |isbn=1860641709 |page=[https://archive.org/details/otherkurdsyazidi0000neli/page/9 9]}}</ref> [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា| ហ្សូរូអាសទ្រី]] [[ម៉ង់ដាសាសនា|ម៉ង់ដា]] [[ឌ្រូស]]<ref>{{cite book|title=Middle East Patterns: Places, People, and Politics|url=https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb| first=Colbert|last= C. Held|year= 2008| isbn= 978-0429962004| page =[https://archive.org/details/middleeastpatter0000colb/page/109 109]|publisher=Routledge|quote= Worldwide, they number 1 million or so, with about 45 to 50 percent in Syria, 35 to 40 percent in Lebanon, and less than 10 percent in Israel. Recently there has been a growing Druze diaspora.}}</ref> និង[[សាបាក់សាសនា]]ជាដើម។ នៅបុរាណកាល តំបន់នេះជាទីកំណើតនៃពពួក[[សាសនាមេសូប៉ូតាមីបុរាណ|សាសនាមេសូប៉ូតាមី]] [[សាសនាកាណាន]] [[សាសនាម៉ានី|សាសនាម៉ានីកេស្មឹ]] [[មីត្រានិយម|សាសនាមីត្រា]] និងពពួកក្រុមសាសនា[[លទ្ធិឯកទិទេព|ឯកទិទេព]]ជាច្រើនផ្សេងៗ។ ===ភាសា=== ភាសាធំៗដែលគេនិយមប្រើប្រាស់ច្រើនជាងគេបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ារួមមាន [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] [[ភាសាពែរ្ស|ពែរ្ស]] [[ភាសាតួកគី|តួកគី]] [[ភាសាឃឺដ|ឃឺដ]] [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺសម័យ]] និង[[ភាសាក្រិក|ក្រិក]]។ ភាសាភាគតិចប្រមាណ ២០ ភាសាទៀតក៏មានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនគួរសមផងដែរ។ ភាសាអារ៉ាប់រួមជាមួយគ្រាមភាសាជាច្រើនរបស់វា គឺជាភាសាដែលគេនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ដោយ[[ភាសាអារ៉ាប់សម័យ|ភាសាអារ៉ាប់]]នេះផ្ទាល់គឺជាភាសាផ្លូវការនៅគ្រប់ប្រទេសនៃតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង និងនៅក្នុងប្រទេសអាស៊ីខាងលិចភាគច្រើន។ គ្រាមភាសាអារ៉ាប់ក៏ត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងតំបន់ជាប់ៗគ្នាមួយចំនួនផងដែរ។ អារ៉ាប់ត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ក្រុមភាសាស៊ីមីទិក]]នៃអំបូរភាសាអាហ្វ្រូអាស៊ី។ ភាសាអារ៉ាប់ខាងត្បូងសម័យមួយចំនួនដូចជា [[ភាសមេរី|មេរី]] និង[[សូកូទ្រី|សូកូទ្រី]] ក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសកម្មផងដែរនៅក្នុងប្រទេសយេម៉ែន និងអូម៉ង់។ ភាសានៃក្រុមភាសាស៊ីមីទិកមួយទៀតគឺ [[ភាសាអារ៉ាម]] ហើយគ្រាមភាសារបស់វាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចម្បងដោយ[[ជនជាតិអាស៊ីរី]] និង[[ជនជាតិម៉ង់ដា|ម៉ង់ដា]] ដោយ[[គ្រាមភាសាអារ៉ាមបស្ចិម]]នៅមានអ្នកនិយាយប្រើប្រាស់ជាសកម្មនៅឡើយដោយស្ថិតនៅក្នុងភូមិចំនួនពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្បែររដ្ឋធានីដាម៉ាសនៃប្រទេសស៊ីរី។ [[ភាសាពែរ្ស]]គឺជាភាសាដែលគេនិយមនិយាយច្រើនជាងគេទីពីរ។ ថ្វីបើពែរ្សត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាចម្បងនៅក្នុងប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] និងតំបន់ព្រំដែនមួយចំនួននៅក្នុងប្រទេសជិតខាងអ៊ីរ៉ង់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នេះគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានទំហំធំបំផុត និងមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតក្នុងតំបន់់។ ពែរ្សស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុមឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់]]នៃ[[អំបូរភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]]។ ភាសានៃក្រុមភាសាអ៊ីរ៉ង់បស្ចិមផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងតំបន់រួមមាន [[ភាសាអាឆូមី]] [[ភាសាឌៃឡាម|ឌៃឡាម]] ពួកគ្រាមភាសាឃឺដ [[ភាសាសេមណានី|សេមណានី]] និង[[ភាសាឡូរី]]ជាដើម។ល។ ភាសាដែលគេនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតទីបីគឺ [[ភាសាតួកគី]] ដែលភាគច្រើនស្ថិតក្នុងប្រទេសតួកគី ហើយក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសមានទំហំធំបំផុត និងប្រជាជនច្រើនបំផុតក្នុងតំបន់ផងដែរ។ តួកគីជាសមាជិកនៃ[[អំបូរភាសាតួកស៊ីគ]] ដែលមានដើមកំណើតនៅអាស៊ីបូព៌ា។ ភាសាអំបូរតួកស៊ីគមួយទៀតគឺ [[ភាសាអាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃសង់]] ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិអាស៊ែបៃសង់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។ ភាសាដែលគេនិយមនិយាយបំផុតទីបួនគឺ [[ភាសាឃឺដ]] ដែលត្រូវបាគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ អ៊ីរ៉ាក់ ស៊ីរី និងតួកគី។ គ្រាមភាសា[[ឃឺដសូរ៉ានី]]គឺជាភាសាផ្លូវការទីពីរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ (ចែងដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៥) បន្ទាប់ពីភាសាអារ៉ាប់។ [[ភាសាហេប្រឺ]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ខណៈភាសាអារ៉ាប់ក៏ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការរួមជាមួយភាសាហេប្រឺដែរមុនពេលត្រូវ[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃប្រជាជនជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋាន]]របស់អ៊ីស្រាអែលដកវាចេញពីភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។ ភាសាហេប្រឺត្រូវបាននិយាយ និងប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលជាង ៨០% ខណៈ ២០% ទៀតប្រើប្រាស់ភាសាអារ៉ាប់។ ភាសាហេប្រឺសម័យបានចាប់ផ្តើមមានអ្នកប្រើប្រាស់ដំបូងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបំផុសឡើងវិញកាលពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយលោកអេលីហ្សឺរ ប៊ែន-យេហ៊ូដា និង[[អាស្គែនណាស|ជនជាតិយូដាមកពីអឺរ៉ុប]]មួយចំនួន។ [[ភាសាក្រិក]]គឺជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅក្នុងប្រទេស[[ស៊ីប]] និងក៏ជាភាសាចម្បងនៃស៊ីបផងដែរ។ សហគមន៍តូចៗនៃអ្នកនិយាយភាសាក្រិកនៅមានវត្តមាននៅពាសពេញមជ្ឈិមបូព៌ាសព្វថ្ងៃ ហើយនៅមុនសតវត្សរ៍ទី២០ អ្នកនិយាយភាសាក្រិកគឺមានវត្តមានច្រើននៅតំបន់អាណាតូលី (ជាភាសានិយាយច្រើនជាងគេទីពីរនៅទីនោះ បន្ទាប់ពីតួកគី) និងអេហ្ស៊ីប។ [[File:1911 Ottoman Calendar.jpg|thumb|upright|ប្រតិទិនអូតូម៉ង់ឆ្នាំ១៩១១ បង្ហាញជាភាសាផ្សេងៗគ្នាដូចជា៖ តួកគីអូតូម៉ង់ (ជាទម្រង់អក្សរអារ៉ាប់) ក្រិក អាមេនី ហេប្រឺ ប៊ុលហ្ការី និងបារាំង។]] [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺជាភាសាផ្លូវការមួយនៅ[[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]]។<ref>{{cite web |title=Europe :: Akrotiri – The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri/ |publisher=CIA |date=25 October 2021 |access-date=14 កក្កដា 2025 |archivedate=4 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210104184423/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Europe :: Dhekelia – The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dhekelia/ |publisher=CIA |date=25 October 2021 |access-date=14 កក្កដា 2025 |archivedate=18 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118140606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dhekelia/ |url-status=dead }}</ref> ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានគេបង្រៀន និងប្រើជាទូទៅជាភាសាបរទេសទីពីរផងដែរដូចនៅក្នុងប្រទេសដូចជា អេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី អ៊ីរ៉ង់ អ៊ីរ៉ាក់ កាតា បារ៉ែន អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម និងគុយវ៉ែត។<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |title= World Factbook – Jordan |date= 20 October 2021 |access-date= 14 កក្កដា 2025 |archivedate= 3 មិថុនា 2021 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|title=Kuwait|date=19 October 2021|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=14 កក្កដា 2025|archivedate=10 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|url-status=dead}}</ref> អង់គ្លេសជាភាសាកំណើតរបស់ជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកពីបណ្តាប្រទេសនិយាយភាសាអង់គ្លេស (ចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងអូស្ត្រាលីជាដើម) នៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយជាភាសាទីពីរនៅទីនោះ។ [[ភាសាបារាំង]]ត្រូវបានគេបង្រៀន និងប្រើប្រាស់នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសលីបង់ ហើយត្រូវបានបង្រៀននៅក្នុងថ្នាក់បឋមសិក្សា និងអនុវិទ្យាល័យមួយចំនួននៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងស៊ីរី។ ដោយសារតែចំណាកស្រុកទ្រង់ទ្រាយធំដោយជនជាតិជ្វីហ្វបារាំងមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ភាសាបារាំងក៏ត្រូវជាភាសាកំណើតរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបារាំងទាំងនោះប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន។ [[ភាសារុស្ស៊ី]]ត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលមួយចំនួនដែរ ដោយភាគច្រើនជាអ្នកធ្វើចំណាកស្រុកពីប្រទេសរុស្ស៊ីកាលពីចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។<ref>{{cite book|last=Dowty|first=Alan|title=Critical issues in Israeli society|url=https://archive.org/details/criticalissuesin0000unse_u6c2|year=2004|publisher=Praeger|location=Westport, Conn. |isbn=9780275973209|page=[https://archive.org/details/criticalissuesin0000unse_u6c2/page/95 95]}}</ref> [[ភាសាបេន្កាលី]] [[ភាសាហិណ្ឌី|ហិណ្ឌូ]] និង[[ភាសាអ៊ូរឌូ|អ៊ូរឌូ]]ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅបណ្ដាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាដោយសហគមន៍អ្នកចំណាកស្រុកជាច្រើនដូចជានៅក្នុងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (ដែល ២០–២៥% នៃប្រជាជនសរុបជាអ្នកមកពីអាស៊ីខាងត្បូង) អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (ដែល ៥០–៥៥% ជាប្រជាជនអាស៊ីខាងត្បូង) និងកាតាដែលសម្បូរជនអន្តោប្រវេសន៍ប៉ាគីស្ថាន បង់ក្លាដែស និងឥណ្ឌាច្រើនដូចគ្នា។ ==វប្បធម៌== ===កីឡា=== ថ្មីៗនេះ បណ្ដាប្រទេសនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានធ្វើ និងទទួលសិទ្ធិជាម្ចាស់ផ្ទះព្រឹត្តិការណ៍កីឡាលំដាប់ពិភពលោកជាច្រើនជាបន្តបន្ទាប់ ដោយនេះបានបង្ហាញពីឆន្ទៈនៃការធ្វើពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{Cite web |date=2024-08-22 |title=How the Middle East became the sports industry's go-to destination |url=https://gis.sport/news/how-the-middle-east-became-the-sports-industrys-go-to-destination/ |access-date=2025-07-14 |website=gis.sport }}</ref> ==មើលផងដែរ== * [[អាស៊ីខាងលិច]] * [[ដើមបូព៌ា]] * [[មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើង|មេណា]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះសម័យនៅមជ្ឈិមបូព៌ា]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==អានបន្ថែម== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Refbegin|30em}} * {{cite book | last1 =Anderson | first1 = R | last2 = Seibert | first2 = R | last3 = Wagner | first3 = J. | title = Politics and Change in the Middle East |edition = 8th | publisher = Prentice-Hall |year= 2006}} * {{cite book | last1 = Barzilai | first1 = Gad|author2-link=Aaron Klieman | first2 = Klieman | last2 = Aharon | first3 = Shidlo | last3 = Gil | title = The Gulf Crisis and its Global Aftermath | publisher = Routledge | year = 1993 | isbn = 978-0-415-08002-6 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse }} * {{cite book | last = Barzilai | first = Gad | title = Wars, Internal Conflicts and Political Order| url = https://archive.org/details/warsinternalconf0000barz |publisher= State University of New York Press |year=1996 |isbn = 978-0-7914-2943-3}} * {{cite journal |last1=Bishku |first1=Michael B. |title=Is the South Caucasus Region a Part of the Middle East? |journal=Journal of Third World Studies |date=2015 |volume=32 |issue=1 |pages=83–102|jstor=45178576 }} * Cleveland, William L., and Martin Bunton. ''A History Of The Modern Middle East'' (6th ed. 2018 [https://archive.org/details/WilliamLClevelandMartinBuntonAHistoryOfTheModernMiddleEastFourthEdition/page/n3/mode/2up 4th ed. online] * Cressey, George B. (1960). ''Crossroads: Land and Life in Southwest Asia''. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 pp. ill. with maps and b&w photos. * Fischbach, ed. Michael R. ''Biographical encyclopedia of the modern Middle East and North Africa'' (Gale Group, 2008). * Freedman, Robert O. (1991). ''The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada'', in series, ''Contemporary Issues in the Middle East''. 1st ed. Syracuse University Press. x, 441 pp. {{ISBN|0-8156-2502-2}} pbk. * {{cite book |title=A Concise History of the Middle East |url=https://archive.org/details/concisehistoryofthirdedition0000gold | last =Goldschmidt | first = Arthur Jr |publisher=Westview Press |year=1999 |isbn=978-0-8133-0471-7}} * Halpern, Manfred. ''Politics of Social Change: In the Middle East and North Africa'' (Princeton University Press, 2015). * Ismael, Jacqueline S., Tareq Y. Ismael, and Glenn Perry. ''Government and politics of the contemporary Middle East: Continuity and change'' (Routledge, 2015). * Lynch, Marc, ed. ''The Arab Uprisings Explained: New Contentious Politics in the Middle East'' (Columbia University Press, 2014). p.&nbsp;352. * Lynch, Marc (2025). ''What is the Middle East? The Theory and Practice of Regions''. Cambridge University Press. * {{cite book|last= Palmer|first= Michael A.|title= Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992|location= New York|publisher= The Free Press|date= 1992|isbn= 978-0-02-923843-1|url= https://archive.org/details/guardiansofgulfh00palm}} * Reich, Bernard. ''Political leaders of the contemporary Middle East and North Africa: a biographical dictionary'' (Greenwood Publishing Group, 1990). * Vasiliev, Alexey. ''Russia's Middle East Policy: From Lenin to Putin'' (Routledge, 2018). {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|voy=Middle East}} * [http://www.cfr.org/region/397/middle_east.html "Middle East – Articles by Region"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209155728/http://www.cfr.org/region/397/middle_east.html |date=9 February 2014 }} – [[Council on Foreign Relations]]: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis" * [http://www.cfr.org/publication/13850/?cid=080416a "Middle East – Interactive Crisis Guide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130145259/http://www.cfr.org/publication/13850/?cid=080416a |date=30 November 2009 }} – [[Council on Foreign Relations]]: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis" * [https://www.lib.uchicago.edu/e/su/mideast/ Middle East Department] [[University of Chicago]] Library * ''[http://www.meed.com/ Middle East Business Intelligence since 1957]'': "The leading information source on business in the Middle East" – meed.com * [http://www.carboun.com/ Carboun] – advocacy for sustainability and environmental conservation in the Middle East * [https://news.yahoo.com/i/736 Middle East News] from Yahoo! News * [http://www.arabianbusiness.com/ Middle East Business, Financial & Industry News] – ''ArabianBusiness.com'' {{មជ្ឈិមបូព៌ា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់នៃទ្វីបអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បច្ចេកសព្ទភូមិសាស្ត្រនយោបាយ]] lo6cqk0nnd553qb4iwite7ea47a5miz 0 18869 342460 223879 2026-11-02T20:49:21Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង 342460 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = កៅណ្ឌិន្យទី៦<br/>(កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ ផានផាន) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ស្ដេចចក្រពត្តិក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]) | image = | caption = | reign = ប្រហែល គ.ស ១៨០-២០៥ | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះបាទ[[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]] | successor = ព្រះបាទ[[ឝ្រីមារញ|វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]] | spouse = | issue = | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[ភ្វូណាន]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''កៅណ្ឌិន្យទី៦''' ឬ កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ''' ផានផាន''' រជ្ជកាល ប្រហែល គ.ស ១៨០-២០៥ គឺជា[[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]។ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រាទី២ នៃព្រះបាទ[[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]]<ref>https://kampucheatodays.blogspot.com/2017/07/funan-nokorphnom.html</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដោយលោក រស់ ចន្ត្រាបុត្រ។ * [[ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ]]​ភាគ​ទី ១ [[ភ្វូណាន|សម័យនគរ​ភ្នំ]] ដោយ ក្រសេម-ទេពពិទូរ == សូមមើលផងដែរ == * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] {{commons category|កៅណ្ឌិន្យទី៦}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= [[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]]}} {{s-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] <br> [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]|កុរុងវ្យាធបុរ]]|years=គ.ស ៦៨-ស.វទី១}} {{s-aft|after= [[ឝ្រីមារញ|វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្យាធបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលហ៊្វូណន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ៊្វូណន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] {{Cambodia-royal-stub}} e7ckzkhm36anhd9qo3q9gt1l2ccpc9k 342461 342460 2026-11-02T20:50:02Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សិល្បៈខ្មែរសម័យបុរេអង្គរនិងអង្គរ]] ទៅ [[កៅណ្ឌិន្យទី៦ (ផានផាន)]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342460 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = កៅណ្ឌិន្យទី៦<br/>(កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ ផានផាន) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ស្ដេចចក្រពត្តិក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]) | image = | caption = | reign = ប្រហែល គ.ស ១៨០-២០៥ | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះបាទ[[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]] | successor = ព្រះបាទ[[ឝ្រីមារញ|វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]] | spouse = | issue = | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[ភ្វូណាន]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''កៅណ្ឌិន្យទី៦''' ឬ កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ''' ផានផាន''' រជ្ជកាល ប្រហែល គ.ស ១៨០-២០៥ គឺជា[[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]។ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រាទី២ នៃព្រះបាទ[[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]]<ref>https://kampucheatodays.blogspot.com/2017/07/funan-nokorphnom.html</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដោយលោក រស់ ចន្ត្រាបុត្រ។ * [[ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ]]​ភាគ​ទី ១ [[ភ្វូណាន|សម័យនគរ​ភ្នំ]] ដោយ ក្រសេម-ទេពពិទូរ == សូមមើលផងដែរ == * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] {{commons category|កៅណ្ឌិន្យទី៦}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= [[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]]}} {{s-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] <br> [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]|កុរុងវ្យាធបុរ]]|years=គ.ស ៦៨-ស.វទី១}} {{s-aft|after= [[ឝ្រីមារញ|វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្យាធបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលហ៊្វូណន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ៊្វូណន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] {{Cambodia-royal-stub}} e7ckzkhm36anhd9qo3q9gt1l2ccpc9k 342463 342461 2026-11-02T20:50:12Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[កៅណ្ឌិន្យទី៦ (ផានផាន)]] ទៅ [[កៅណ្ឌិន្យទី៦]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342460 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = កៅណ្ឌិន្យទី៦<br/>(កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ ផានផាន) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ស្ដេចចក្រពត្តិក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]) | image = | caption = | reign = ប្រហែល គ.ស ១៨០-២០៥ | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះបាទ[[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]] | successor = ព្រះបាទ[[ឝ្រីមារញ|វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]] | spouse = | issue = | royal house = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស|រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[ភ្វូណាន]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''កៅណ្ឌិន្យទី៦''' ឬ កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ''' ផានផាន''' រជ្ជកាល ប្រហែល គ.ស ១៨០-២០៥ គឺជា[[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]។ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រាទី២ នៃព្រះបាទ[[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]]<ref>https://kampucheatodays.blogspot.com/2017/07/funan-nokorphnom.html</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដោយលោក រស់ ចន្ត្រាបុត្រ។ * [[ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ]]​ភាគ​ទី ១ [[ភ្វូណាន|សម័យនគរ​ភ្នំ]] ដោយ ក្រសេម-ទេពពិទូរ == សូមមើលផងដែរ == * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] {{commons category|កៅណ្ឌិន្យទី៦}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= [[ហ៊ុនប៉ានហួង|កៅណ្ឌិន្យទី៤]]}} {{s-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] <br> [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]|កុរុងវ្យាធបុរ]]|years=គ.ស ៦៨-ស.វទី១}} {{s-aft|after= [[ឝ្រីមារញ|វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្យាធបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលហ៊្វូណន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ៊្វូណន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] {{Cambodia-royal-stub}} e7ckzkhm36anhd9qo3q9gt1l2ccpc9k 0 19034 342448 340052 2026-11-02T20:36:57Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342448 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសុរិយោពណ៌<br/>(ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]) | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]] | successor = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]] | spouse = ព្រះនាង[[មន្ទាពិសី]] | issue = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]]<br/>ព្រះបាទ[[សិទ្ធានរាជា]] | royal house = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|មហានគរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|មហានគរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]] | mother = ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[អង្គរធំ|មហានគរ]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ស្រីសុរិយោពណ៌''' រជ្ជកាល ប្រហែល គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ គឺជា[[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]តាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]។ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រានៃព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%99%E1%9F%84%E1%9E%96%E1%9E%8E%E1%9F%8C</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] {{commons category|ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]]}} {{s-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] <br> [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]|កុរុងអង្គរ]]|years=គ.ស.១២៧៥-១៣៤០}} {{s-aft|after= ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 1r92hz6umc83u58cgr2gte48bucz0wg 342449 342448 2026-11-02T20:37:36Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ចក្រភពអង្គរ(៨០២-១២១៨)]] ទៅ [[ស្រីសុរិយោពណ៌ សម័យកាលចុងអង្គរ]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342448 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសុរិយោពណ៌<br/>(ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]) | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]] | successor = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]] | spouse = ព្រះនាង[[មន្ទាពិសី]] | issue = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]]<br/>ព្រះបាទ[[សិទ្ធានរាជា]] | royal house = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|មហានគរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|មហានគរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]] | mother = ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[អង្គរធំ|មហានគរ]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ស្រីសុរិយោពណ៌''' រជ្ជកាល ប្រហែល គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ គឺជា[[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]តាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]។ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រានៃព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%99%E1%9F%84%E1%9E%96%E1%9E%8E%E1%9F%8C</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] {{commons category|ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]]}} {{s-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] <br> [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]|កុរុងអង្គរ]]|years=គ.ស.១២៧៥-១៣៤០}} {{s-aft|after= ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 1r92hz6umc83u58cgr2gte48bucz0wg 342451 342449 2026-11-02T20:37:57Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ស្រីសុរិយោពណ៌ សម័យកាលចុងអង្គរ]] ទៅ [[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342448 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសុរិយោពណ៌<br/>(ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]) | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]] | successor = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]] | spouse = ព្រះនាង[[មន្ទាពិសី]] | issue = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]]<br/>ព្រះបាទ[[សិទ្ធានរាជា]] | royal house = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|មហានគរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|មហានគរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]] | mother = ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[អង្គរធំ|មហានគរ]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ស្រីសុរិយោពណ៌''' រជ្ជកាល ប្រហែល គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ គឺជា[[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]តាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]។ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រានៃព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%99%E1%9F%84%E1%9E%96%E1%9E%8E%E1%9F%8C</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] {{commons category|ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]]}} {{s-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] <br> [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]|កុរុងអង្គរ]]|years=គ.ស.១២៧៥-១៣៤០}} {{s-aft|after= ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 1r92hz6umc83u58cgr2gte48bucz0wg 342453 342451 2026-11-02T20:39:00Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)]] ទៅ [[ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342448 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ស្រីសុរិយោពណ៌<br/>(ព្រះនាមតាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>([[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]) | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ | coronation = | full name = | predecessor = ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]] | successor = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]] | spouse = ព្រះនាង[[មន្ទាពិសី]] | issue = ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]]<br/>ព្រះបាទ[[សិទ្ធានរាជា]] | royal house = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|មហានគរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | dynasty = រាជវង្ស[[អង្គជ័យ|មហានគរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]] | mother = ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = [[អង្គរធំ|មហានគរ]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ស្រីសុរិយោពណ៌''' រជ្ជកាល ប្រហែល គ.ស ១២៧៥-១៣៤០ គឺជា[[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]តាម[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវតារកម្ពុជា]]។ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រានៃព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]]។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%99%E1%9F%84%E1%9E%96%E1%9E%8E%E1%9F%8C</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] {{commons category|ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-bef|before= ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]]}} {{s-ttl|title= [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] <br> [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលចុងអង្គរ ឬ មហានគរ]]|កុរុងអង្គរ]]|years=គ.ស.១២៧៥-១៣៤០}} {{s-aft|after= ព្រះបាទ[[បរមនិពាន្វបទ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 1r92hz6umc83u58cgr2gte48bucz0wg 0 23271 342438 342314 2026-11-02T20:20:20Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342438 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |archive-date=February 2, 2023}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |date=មេសា 17, 2019 }}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|url=https://archive.org/details/mercenarieslyndo0000blac|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |url=https://archive.org/details/encyclopediaofvi0003unse_y1f4 |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |url=https://archive.org/details/tracksofbearsovi0000obal |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=[https://archive.org/details/tracksofbearsovi0000obal/page/171 171]}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |url=https://archive.org/details/frompeopleswarto0000lomp_g5z3 |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_1995-12_21_4/page/783 |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |url=https://archive.org/details/vietnamepictrage0000hast |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |url=https://archive.org/details/dirtylittlesecre0000dunn_t0y9 |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2008-06-28_336_7659/page/1482 |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |url=https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0 |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=[https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0/page/102 102]–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022">{{Cite journal |first=Giovanni |last=Chiarini |date=1 April 2022 |title=Ecocide: From the Vietnam War to International Criminal Jurisdiction? Procedural Issues In-Between Environmental Science, Climate Change, and Law |ssrn=4072727 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4072727 |journal=Cork Online Law Review}}</ref> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។<ref name="Tran2022">{{Cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Disunion: Anticommunist Nationalism and the Making of the Republic of Vietnam |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/disunion-anticommunist-nationalism-and-the-making-of-the-republic-of-vietnam/ |isbn=9780824887865}}</ref><ref name="Goscha2016">{{Cite book |last1=Goscha |first1=Christopher |title=Vietnam: A New History |date=2016 |publisher=Basic Books |url=https://www.hachettebookgroup.com/titles/christopher-goscha/vietnam/9780465094370/ |isbn=9780465094370 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_1972-09_59_2/page/353 |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។<ref name="Goscha2016"/> នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=2022-05-22 }}</ref><ref name="Kort2017">{{Cite book |last1=Kort |first1=Michael G. |title=The Vietnam War Reexamined |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107110199 |doi=10.1017/9781107110199 }}</ref><ref name="Tran2022"/><ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។<ref name="Goscha2016"/>{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។<ref name="Kort2017"/><ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់<ref name="Kort2017"/><ref name="Tran2022"/> ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។<ref name="Goscha2016"/><ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Goscha2016"/> ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |url=https://archive.org/details/americaslongestw0000herr_o7n4 |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។<ref name="Goscha2016"/> ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |url=https://archive.org/details/indochineseexper0000domm |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=[https://archive.org/details/indochineseexper0000domm/page/340 340]}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |url=https://archive.org/details/pathstodevelopme0000vutu |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=[https://archive.org/details/pathstodevelopme0000vutu/page/103 103] }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |publisher=Beacon Press |year=1971 |location=Boston |at=Section 3, pp. 314–346 |chapter=Chapter 5, Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=19 October 2017 |url-status=dead |via=International Relations Department, Mount Holyoke College }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |date=19 តុលា 2017 }}</ref> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=[https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe/page/174 174]–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |url=https://archive.org/details/bloodroadhochimi0000prad |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |url=https://archive.org/details/rainoffire00time |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_presidential-studies-quarterly_summer-1994_24_3/page/515 |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00doug |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00doug/page/119 119]}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |url=https://archive.org/details/unitedstatesinvi00kahi |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |url=https://archive.org/details/tolongtanaustral0000mcne |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|url=https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=[https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/83 83]–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_x9x9 |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=[https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_x9x9/page/193 193]}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |url=https://archive.org/details/vietnamwarintima0000ward |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |url=https://archive.org/details/hanoiswarinterna0000nguy |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name="Ankony">{{Cite book |last=Ankony |first=Robert C. |title=Lurps: A Ranger's Diary of Tet, Khe Sanh, A Shau, and Quang Tri |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield Publishing Group |isbn=978-0-7618-3281-2}}</ref>{{Rp|១០៤}}<ref name="Villard">{{Cite book |last=Villard |first=Erik B. |url=https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |title=The 1968 Tet Offensive Battles of Quang Tri City and Hue |date=2008 |publisher=U.S. Army Center of Military History |isbn=978-1-5142-8522-0 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173341/https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |archive-date=June 5, 2023}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605173341/https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |date=មិថុនា 5, 2023 }}</ref>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |url=https://archive.org/details/sim_china-quarterly_1987-03_109/page/135 |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |url=https://archive.org/details/pentagonpapersas00sheerich |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |url=https://archive.org/details/vietnamssecondfr0000john |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=[https://archive.org/details/vietnamssecondfr0000john/page/198 198] }}</ref> ==វៀតណាមូបនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-2003_27_4/page/150 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |date=14 ធ្នូ 2007 }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមូបនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមូបនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |url=https://archive.org/details/vietnampoliticso00port_0 |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=[https://archive.org/details/vietnampoliticso00port_0/page/27 26]|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1958-07_36_4/page/582 |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាមូបនីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== [[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}</ref> [[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6 |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6/page/193 193]–194}}</ref> ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។<ref name=Herring/>{{Rp|២៦០}} ==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥== [[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]] មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។ [[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]] នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}} ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|វាយចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តហ្វឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ<ref name="Ford asks for additional aid">{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}</ref> ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។<ref name="Ford asks for additional aid"/> ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។<ref>{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។<ref name=Stewart/>{{Rp|៣៦២–៣៦៦}} ===យុទ្ធនាការ ២៧៥=== {{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}} នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|កាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត]]។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។<ref name=Tucker/>{{Rp|}} លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=693–694}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើក[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ]] ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Hastings|2018|pp=699–700}} ===យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង=== {{Further|topic=យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងជើង សូមមើល|យុទ្ធនាការហូជីមិញ}} {{See also|សមរភូមិស៊ួនឡុក}} [[File:18thARVNsoldiersatxuanloc by Dirck Halstead.jpg|thumb|ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងកំឡុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]], មេសា ១៩៧៥]] បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត​ ការិយាល័យ​នយោបាយ​វៀតណាមខាងជើងក៏បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ទៀនស៊ុងបើក​វគ្គ​វាយលុក​ចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោង[[យុទ្ធនាការ​ហូជីមិញ​]]គឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើម​កាន់កាប់ទីក្រុង​សៃហ្គន​ឱ្យបាននៅមុន​ថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្ត​​រុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[​ញ៉ាត្រាង]] [[កាំរ៉ាញ]] និង[[ដាឡាត]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=702–704}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុក[[ស៊ួនឡុក]] ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=704–707}} លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យ[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។{{sfn|Hastings|2018|p=714}} នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។<ref>{{Cite web |last=Finney |first=John W. |date=12 April 1975 |title=Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese |url=https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html |access-date=24 April 2026 |website=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409033130/https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html|archive-date=April 9, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A75293 |access-date=24 April 2026 |publisher=Tulane University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409183152/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:75293|archive-date=April 9, 2023}}</ref> នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]] ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានតានសូនណាត្ត|អាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់]] ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។{{sfn|Hastings|2018|p=716}} ===ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន=== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]ត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[ក្រាហាម ម៉ាទីន]]បានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។{{sfn|Hastings|2018|pp=718–720}} កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។<ref name="mtholyoke.edu">{{Cite report |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |title=The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later |date=April 1998 |publisher=The Nixon Center |location=Washington, D.C. |access-date=26 April 2026 |type=Conference Transcript |via=International Relations Department, Mount Holyoke College |archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |url-status=dead |archivedate=1 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |deadurl=yes }}</ref> រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃ[[វិមានឯករាជ្យ (វៀតណាម)|វិមានឯករាជ្យវៀតណាម]] ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។<ref>{{Citation |last=Thai Binh Department of Information and Communications |title=Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace |date=30 July 2020 |url=https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html |work=Thai Binh Provincial Portal |publication-place=Thai Binh |access-date=26 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html|archive-date=April 9, 2023}}.</ref> ប្រធានាធិបតី[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam |url=https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/ |access-date=26 April 2026 |website=Dinh Độc Lập |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404035108/https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref>{{Citation |last=Leong, Ernest |title=Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War |date=31 October 2009 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html |work=Voice of America |access-date=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html|archive-date=April 4, 2023}}.</ref><ref name="Terzani">{{Cite book |last=Terzani |first=Tiziano |title=Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon |publisher=Angus & Robertson (U.K.) Ltd |year=1976 |isbn=0207957126 |pages=92–96}}</ref>{{Rp|៩៥–៩៦}} វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍[[វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន]] ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Bui Tin">{{Cite book |last=Bui |first=Tin |url=https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |title=Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel |date=1999 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824822330 |pages=84–86 |access-date=26 April 2026 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430010702/https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |url-status=live }}</ref>{{Rp|៨៥}} សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។<ref name=Terzani/> ==ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ== {{Main|ការចូលរួមអន្តរជាតិក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ=== ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="Womack"/>{{Rp|}} នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។<ref name="Qiang">{{Cite book |last=Qiang |first=Zhai |title=China and the Vietnam Wars, 1950–1975 |publisher=University of North Carolina Press |year=2000 |isbn=978-0-8078-4842-5}}</ref>{{Rp|១៣៥}} ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។<ref>{{Cite news |title=Soviet Involvement in the Vietnam War |publisher=historicaltextarchive.com |agency=Associated Press |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archive-date=February 22, 2012}}</ref> អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។<ref name="Dunnigan & Nofi 284">{{cite book |last1=Dunnigan |first1=James F. |last2=Nofi |first2=Albert A. |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War |date=1999 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0312198574 |page=284 |url=https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16 |access-date=27 April 2026}}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។<ref>{{Cite book |last1=Sarin |first1=Oleg |url=https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari |title=Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 |last2=Dvoretsky |first2=Lev |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-421-6 |pages=[https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari/page/93 93–4] |url-access=registration}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=364–371}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន=== ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។ ==ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម== ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។<ref>{{Cite book |last=Solis |first=Gary D. |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |url=https://archive.org/details/lawofarmedconfli0000soli |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-48711-5 |pages=[https://archive.org/details/lawofarmedconfli0000soli/page/301 301]–303}}</ref> ===វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក=== [[File:My Lai massacre.jpg|thumb|សពជនរងគ្រោះនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ [[សាលាក្ដីរុស្សែល]]ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល]] ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite journal|last=Tulli|first=Umberto|date=2021-06-01|title=Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations|journal=Journal of Transatlantic Studies|language=en|volume=19|issue=2|pages=215–237|doi=10.1057/s42738-021-00071-4 |doi-access=free|hdl=11572/312131|hdl-access=free}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ [[ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]បានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។<ref name="TurseNelson">{{Cite web |last1=Nick Turse |last2=Deborah Nelson |date=6 August 2006 |title=Civilian Killings Went Unpunished |url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |archive-date=15 December 2012 |access-date=27 April 2026 |website=Los Angeles Times |archivedate=15 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story }}</ref> ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។<ref name="TurseNelson"/> នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង<ref>{{Cite news |title=Free Fire Zone – The Vietnam War |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/ |access-date=28 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/|archive-date=February 5, 2023}}</ref> ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។<ref>{{Cite web |last=Lewis M. Simons |title=Free Fire Zones |url=http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |archive-date=19 October 2016 |access-date=28 April 2026 |publisher=Crimes of War |archivedate=19 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ }}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត[[នីក ធើស]]បានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។<ref name="Turse">{{Cite book |last=Turse |first=Nick |title=Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam |publisher=Metropolitan Books |year=2013 |isbn=978-0-8050-8691-1}}</ref>{{Rp|២៥១}} របាយការណ៍មួយរបស់ ''Newsweek'' បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។<ref>{{Cite magazine |last=Kevin Buckley |date=19 June 1972 |title=Pacification's Deadly Price |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |magazine=Newsweek |pages=42–43 |access-date=28 April 2026 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |url-status=live }}</ref> [[File:The_Terror_of_War.png|thumb|រូបថតដែលគេឱ្យឈ្មោះថា "The Terror of War" ថតដោយ[[នីក អ៊ុត]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាជ័យលាភីនៃ[[ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរ|ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរសម្រាប់រូបសារព័ត៌មានថតនៅនឹងកន្លែង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ រូបនេះបានផ្តិតយកទិដ្ឋភាព[[ហ្វានធី គីមហ្វុក|ក្មេងស្រីអាយុ ៩ ឆ្នាំម្នាក់]]កំពុងស្រាតយំក្រោយរូបរាងកាយរបស់នាងបានប៉ះនឹងបំផ្ទុះគ្រាប់បែកណាប៉ាល់]] ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យ[[អ. ជេ. រុម្មែល]] មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈ[[ប្រជាឃាត]]<ref name="Rummel"/>{{Rp|}} ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ [[កម្មវិធីហ្វីនិកស៍]] ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។<ref name="Ward"/>{{Rp|៣៤១–៣៤៣}}<ref>{{Cite book |last=Otterman |first=Michael |title=American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond |url=https://archive.org/details/americantorturef0000otte |publisher=Melbourne University Publishing |year=2007 |isbn=978-0-522-85333-9 |page=[https://archive.org/details/americantorturef0000otte/page/62 62]}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hersh |first=Seymour |author-link=Seymour Hersh |date=15 December 2003 |title=Moving Targets |url=https://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |magazine=The New Yorker |access-date=28 April 2026 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112102432/http://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCoy |first=Alfred |title=A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror |url=https://archive.org/details/questionoftortur0000mcco |publisher=Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-8050-8041-4 |page=[https://archive.org/details/questionoftortur0000mcco/page/68 68]}}</ref> ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Greiner">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=War Without Fronts: The USA in Vietnam |url=https://archive.org/details/warwithoutfronts0000grei_l9e5 |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-0-09-953259-0}}</ref>{{Rp|៧៧}} នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់[[ពន្ធនាគារគោនដាវ|ពន្ធនាគារគោនសឺន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៧}} នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់[[កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]ទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៨}} ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។<ref>{{Cite news |date=15 December 2014 |title=Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041 |access-date=28 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041|archive-date=April 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Man in the Snow White Cell |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=28 April 2026 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html }}</ref> ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Berni |first1=Marcel |title=Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam |journal=Small Wars & Insurgencies |date=2 October 2024 |volume=35 |issue=7 |pages=1260–1284 |doi=10.1080/09592318.2024.2361973 |hdl=20.500.11850/679805 |hdl-access=free }}</ref> ===វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង=== [[File:Infant victim of Dak Son massacre.jpg|thumb|upright=.6|ជនរងគ្រោះជាកូនក្មេងតូចនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]]] ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។<ref>{{Cite book |last=Pedahzur |first=Ami |title=Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-77029-3 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |access-date=28 April 2026 |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513214523/https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។<ref>{{Cite book |last1=Lanning |first1=Michael |title=Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces |last2=Cragg |first2=Dan |publisher=Texas A&M University Press |year=2008 |isbn=978-1-60344-059-2 |pages=186–188 |url=https://muse.jhu.edu/book/2746 |access-date=28 April 2026 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504134343/https://muse.jhu.edu/book/2746 |url-status=live }}</ref> ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៧៣}} [[File:Hue, Vietnam....City officials of Hue who are responsible for identifying the victims of the Tet offensive of 1968... - NARA - 531460.tif|thumb|ពិធីបញ្ចុះសពជនរងគ្រោះក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ]]ឆ្នាំ១៩៦៨]] វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់​ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។{{Sfn|Hastings|2018|p=124}} យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។<ref name="Lewy" />{{Rp|២៧០–២៧៩}} អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062730-0 |page=444 }}</ref> និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]។<ref>{{Cite book |last=Pike |first=Douglas |url=https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike |title=PAVN: People's Army of Vietnam |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-243-4 |url-access=registration}}</ref> ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុង[[ទុយហ័រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite book |last=Wiesner |first=Louis |title=Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975 |url=https://archive.org/details/victimssurvivors0000wies |publisher=Greenwood Press |year=1988 |isbn=978-0-313-26306-4 |pages=[https://archive.org/details/victimssurvivors0000wies/page/318 318]–319}}</ref> កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Rummel" />{{Rp|}} វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុង[[ពន្ធនាគារហ័រឡ]] ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។{{sfn|Karnow|1997|p=655}} ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម}} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right;" |+ '''ចំនួនទាហានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម {{Nowrap |(១៩៥៥–១៩៧៥)}}''' |- ! ឆ្នាំ || ស.រ.អ.<ref name="USarchives">{{Cite web |date=30 April 2019 |title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#category |access-date=29 April 2026 |publisher=U.S. National Archives |at=DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008)}} (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))</ref>|| វៀតណាមខាងត្បូង |- | ១៩៥៦–១៩៥៩ || ៤ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ១៩៦០ || ៥ || ២,២២៣ |- | ១៩៦១ || ១៦ || ៤,០០៤ |- | ១៩៦២ || ៥៣ || ៤,៤៥៧ |- | ១៩៦៣ || ១២២​​ || ៥,៦៦៥ |- | ១៩៦៤ || ២១៦ || ៧,៤៥៧ |- | ១៩៦៥ || ១,៩២៨ || ១១,២៤២ |- | ១៩៦៦ || ៦,៣៥០ || ១១,៩៥៣ |- | ១៩៦៧ || ១១,៣៦៣ || ១២,៧១៦ |- | ១៩៦៨ || ១៦,៨៩៩ || ២៧,៩១៥ |- | ១៩៦៩ || ១១,៧៨០ || ២១,៨៣៣ |- | ១៩៧០ || ៦,១៧៣ || ២៣,៣៤៦ |- | ១៩៧១ || ២,៤១៤ || ២២,៧៣៨ |- | ១៩៧២ || ៧៥៩ || ៣៩,៥៨៧ |- | ១៩៧៣ || ៦៨ || ២៧,៩០១ |- | ១៩៧៤ || ១ || ៣១,២១៩ |- | ១៩៧៥ || ៦២ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ក្រោយ ១៩៧៥ || ៧ || គ្មានទិន្នន័យ |- class="sortbottom" ! សរុប || ៥៨,២២០ || >២៥៤,២៥៦<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} |} ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។<ref>{{Cite news |date=23 April 2008 |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lind |first=Michael |year=1999 |title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |access-date=29 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |archive-date=March 7, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Herbert |title=Allies of the Republic of Vietnam |url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307112918/http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archive-date=March 7, 2012 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops"/> ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។<ref name=Hirschman/> ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}}{{sfn|Thayer|1985|p=}} លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់<ref name=Tucker/>{{Rp|១៧៦,៦១៧}} ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។<ref name=bfvietnam/> អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។<ref name="Turse"/>{{Rp|១២}} យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។<ref name=Gravel/><ref name="Obermeyer"/><ref name="Hirschman"/><ref name="Heuveline"/><ref name="Banister"/><ref name="Sliwinski"/> តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=Chuyen/><ref name=VNMOD/> តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។<ref name=Chuyen/> យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ<ref name=Shenon/> ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា​ តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។<ref name="Moyar, Mark"/> កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០<ref name=Banister/> ទៅ ៣១០,០០០ នាក់<ref name=Sliwinski/> ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0 |title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-300-10262-8 |page=xxiii |url-access=registration}}</ref> ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់<ref name=Obermeyer/> និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត<ref name=2new/> ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Vietnam-era unaccounted for statistical report |url=https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ==ក្រោយសង្គ្រាម== ===អាស៊ីអាគ្នេយ៍=== ====វៀតណាម==== [[File:B52 CRASH WRECKAGE AT HUU TIEP LAKE HA NOI FEB 2012 (6887035292).jpg|thumb|upright=.7|បំណែកយន្តហោះប្រភេទ ប៊ី-៥២​ នៅបឹងហ៊ូទៀប ទីក្រុងហាណូយ។ វាត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ ២]]។ បំណែកនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សារមន្ទីរជ័យជម្នះប៊ី-៥២|សារមន្ទីរសង្គ្រាមវៀតណាម]]។]] នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_m7d1 |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2007 |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=499, 512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499}}</ref>{{refn|group=ស|ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512 }}<br />cf. {{Cite journal |last1=Porter |first1=Gareth |last2=Roberts |first2=James |date=Summer 1988 |title=Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of ''A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983'', Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson. |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1988_61_2/page/303 |journal=Pacific Affairs |volume=61 |issue=2 |pages=303–310 |doi=10.2307/2759306 |jstor=2759306}}</ref> យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។<ref>''មើល'' Nguyen Cong Hoan' testimony in {{Cite report |url=http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |title=Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session |date=26 July 1977 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=149, 153 |access-date=30 April 2026 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117043107/https://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |url-status=live }};<br />''មើលផងដែរ'' {{Cite journal |last1=Desbarats |first1=Jacqueline |last2=Jackson |first2=Karl D. |date=September 1985 |title=Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace |url=https://archive.org/details/sim_washington-quarterly_fall-1985_8_4/page/169 |journal=The Washington Quarterly |volume=8 |issue=4 |pages=169–182 |doi=10.1080/01636608509477343 |pmid=11618274}}</ref>}} ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។<ref>{{Cite web |last1=Sagan |first1=Ginetta |last2=Denney |first2=Stephen |date=October–November 1982 |title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death |url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |access-date=30 April 2026 |website=The Indochina Newsletter |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428231519/https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nghia |first=M. Vo |title=The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1714-8}}</ref> ចំនួន​អ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួល​អាស្រ័យទៅ​លើ​ប្រភពសង្កេតការណ៍​ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។<ref>{{Cite web |year=1979 |title=Amnesty International Report, 1979 |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011979ENGLISH.PDF |access-date=30 April 2026 |publisher=Amnesty International |page=116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323142937/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/001/1979/en/|archive-date=March 23, 2023}}</ref> តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។<ref>''Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.''</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោម[[កម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។<ref name="Desbarats">{{Cite book |last=Desbarats |first=Jacqueline |title=Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation |series=Indochina report; no. 11 |publisher=Executive Publications |location=Singapore |date=1987}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news |last=Chapman |first=William |date=17 August 1979 |title=Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones' |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/ |access-date=30 April 2026 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។ ====កម្ពុជា និងឡាវ==== មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។{{sfn|Hastings|2018|p=708}} រដ្ឋធានី[[ភ្នំពេញ]]នាពេលនោះក៏ត្រូវបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ|ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់]]របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបប[[ប៉ុល ពត]] ពួកខ្មែរក្រហមបាន[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|សម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់]]ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។<ref name=Heuveline/>{{Rp|}}<ref>{{Cite web |last=Sharp |first=Bruce |date=1 April 2005 |title=Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |url=http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |access-date=15 July 2016 |quote=The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million. |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115041409/http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |url-status=live }}</ref><ref>[[អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា]]រកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ {{Cite book |last1=Seybolt |first1=Taylor B. |title=Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict |last2=Aronson |first2=Jay D. |last3=Fischoff |first3=Baruch |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-997731-4 |page=238}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |date=December 2003 |title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80 |url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2003-12_35_4/page/585 |journal=Critical Asian Studies |volume=35 |issue=4 |pages=585–597 |doi=10.1080/1467271032000147041 }}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រា[[កោះត្រល់]]និង[[ប្រជុំកោះក្រចកសេះ|កោះថូចៅ]]ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite book |last=Farrell |first=Epsey Cooke |title=The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1998 |isbn=90-411-0473-9}}</ref> ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។ ពួក[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានផ្តួលរំលំ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|របបរាជានិយមឡាវ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើត[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច '[[បដិវត្តន៍កម្ញី]]' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥–៥៧៦}} ====យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ==== សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាង ៧ លានតោនមកលើបណ្ដាប្រទេសនៃឥណ្ឌូចិនក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនេះ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងដល់ទៅបីដងប្រៀបនឹងចំនួន ២.១ លានតោនដែលខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ីកាលពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និងច្រើនជាងដប់ដងនៃចំនួនដែលបានទម្លាក់ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]។ គ្រាប់បែកប្រមាណ ៥០០,០០០ តោនត្រូវបានទម្លាក់លើប្រទេសកម្ពុជា, ១ លានតោននៅវៀតណាមខាងជើង និង ៤ លានតោននៅវៀតណាមខាងត្បូង។ បើប្រៀបចំនួនគ្រាប់ទៅនឹងមនុស្សម្នាក់ៗវិញនោះ ឡាវគឺជាប្រទេសដែលត្រូវរងគ្រាប់ទម្លាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺសរុប ២ លោនតោន ដែល "មួយតោនៗស្ទើរស្មើនឹងមនុស្សម្នាក់ៗ" ទៅហើយ។<ref name=KiernanTaylor/> ដោយសារតែត្រូវរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ដូច្នេះឡាវបានក្លាយជាប្រទេសដែលបោះសំឡេងសកម្មបំផុតចំពោះ[[អនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម]] ដើម្បីហាមប្រាមបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់គ្រាប់អាវុធប្រភេទមួយនេះ ហើយបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំអនុសញ្ញានេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite web |date=November 2011 |title=Disarmament |url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |access-date=4 May 2026 |website=The United Nations Office at Geneva |publisher=United Nations |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |url-status=live }}</ref> យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ដែលកើតមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនោះ នៅតែបន្តសម្លាប់មនុស្សរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានប្រែក្លាយដីធ្លីជាច្រើនឱ្យទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ និងមិនអាចដាំដុះដំណាំបាន។ គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៤២,០០០ នាក់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមនេះមក។<ref>{{Cite web |date=3 December 2012 |title=Vietnam War Bomb Explodes Killing Four Children |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |website=The Huffington Post |access-date=4 May 2026 |archive-date=19 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219040016/http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/vietnam-war-shell-explodes-kills-two-fishermen/story-fn3dxix6-1226046291270|title=Vietnam war shell explodes, kills two fishermen}} {{Dead link|date=តុលា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅឯប្រទេសឡាវ គ្រាប់បែកមិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨០ លានគ្រាប់គឺនៅមិនទាន់ដោះ ឬរកឃើញនៅឡើយ។ យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រជាជនឡាវជាង ២០,០០០ នាក់ និងមនុស្សប្រហែល ៥០ នាក់បានស្លាប់ ឬរងរបួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Wright">{{Cite news |last=Wright |first=Rebecca |date=6 September 2016 |title='My friends were afraid of me': What 80 million unexploded US bombs did to Laos |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |access-date=4 May 2026 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117203916/https://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lao PDR - Casualties and Victim Assistance |url=http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |access-date=4 May 2026 |website=Landmine and Clustering Munition Monitor |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |url-status=dead |archivedate=7 មេសា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx }}</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា វាអាចនឹងត្រូវការចំណាយពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ដើម្បីអាចបោសសម្អាតគ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌទាំងអស់នោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងបាន។{{sfn|Nguyen|2012|page=317}} ====វិបត្តិជនភៀសសឹក==== {{Main|វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន}} មនុស្សប្រមាណជាង ៣ លាននាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា បង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន]]ក្រោយពីឆ្នាំ១៩៧៥។ បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមិនព្រមទទួលយកពួកគេនោះឡើយ ហើយជនភៀសសឹកភាគច្រើនដែរគឺរត់ចេញដំណើរតាមទូក។<ref>{{Cite web |last1=Stephen Castles |last2=Mark J. Miller |date=10 July 2009 |title=Migration in the Asia-Pacific Region |url=http://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |publisher=Migration Policy Institute |access-date=4 May 2026 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614072213/https://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១.២ លាននាក់មកពីប្រទេសវៀតណាម និងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតបានបម្លាស់ទីមករស់នៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈដែលប្រទេសកាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងបានទទួលជនភៀសសឹកទាំងនោះជាង ៥០០,០០០ នាក់ ខណៈប្រទេសចិនបានទទួលយក ២៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book |last=Robinson |first=William |title=Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response |url=https://archive.org/details/termsofrefugeind0000robi |publisher=Zed Books |year=1998 |isbn=978-1-85649-610-0 |page=[https://archive.org/details/termsofrefugeind0000robi/page/127 127]}}</ref> ប្រទេសឡាវបានប្រឈមនឹងសមាមាត្រអ្នករត់ចេញច្រើនជាងគេ ដោយប្រជាជនឡាវ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្លួនសរុប ៣ លាននាក់បានរត់ឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងចំណោមពួកគេទាំងនោះ "ប្រមាណ ៩០%" ជា "បញ្ញវន្ត អ្នកបច្ចេកទេស និងមន្ត្រីឡាវ"។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥}} យោងទៅតាមកវីនិពន្ធលោក Nghia M. Vo និង[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]បានឱ្យដឹងថា អ្នករត់ភៀសខ្លួនតាមទូកចន្លោះពី ២០០,០០០ ទៅ ២៥០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិតនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref name="Vo167">{{cite book|last=Vo|first=Nghia M.|title=The Vietnamese Boat People, 1954 and 1975-1992|publisher=McFarland & Company|year=2015|page=167|isbn=978-0786482498}}</ref><ref name=Henningfeld>{{cite web |last=Henningfeld |first=Diane A. |title=Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/indo-chinese-boat-people-begin-fleeing-vietnam |website=ebsco.com |year=2023}}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក=== {{Main|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} បរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលដៅរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេវាយតម្លៃខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅតាមស្ថាប័ន និងកម្រិតនីមួយៗ។ មនុស្សមួយចំនួនបានលើកឡើងថាអាមេរិកបានបរាជ័យដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំ<ref>{{Cite news |last=Lippman |first=Thomas W. |date=9 April 1995 |title=McNamara Writes Vietnam Mea Culpa |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |access-date=6 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228230351/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |archive-date=28 December 2019 }}</ref> ឯអ្នកខ្លះទៀតបានចង្អុលទៅគោលលទ្ធិយោធារបស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]បានថ្លែងថា "គំនិតដែលថាអាមេរិកបានទទួលជ័យជម្នះយោធា...គឺជាមាយាការដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយ"។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៨}} ភាពបរាជ័យក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទម្លាក់គ្រាប់បែកដើម្បីចាប់បង្ខំទីក្រុងហាណូយឱ្យចូលតុចរចាបានបង្ហាញពីកំហុសខុសឆ្គងក្នុងការគណនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ដូចជាការមិនបានសម្រេចគោលដៅនយោបាយពេញលេញតាមការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា។{{sfn|Karnow|1997|p=17}} បរាជ័យរបស់អាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃពីអន្តរាគមន៍យោធានៅក្រៅប្រទេស។ ប្រធានាធិបតី[[រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]បានបង្កើតពាក្យ "[[សមាការវៀតណាម]]" ឡើងដើម្បីសម្ដៅទៅលើភាពស្ទាក់ស្ទើររបស់សាធារណជន និងអ្នកនយោបាយអាមេរិកក្នុងការគាំទ្រអន្តរាគមន៍យោធានៅបរទេសក្រោយបទពិសោធន៍ក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ការស្ទង់មតិនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ បានបង្ហាញថា ជិត ៧២% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថា សង្គ្រាមនេះគឺ "ខុស ហើយអសីលធម៌ជាមូលដ្ឋាន"។<ref name="Hagopian">{{Cite book |last=Hagopain |first=Patrick |title=The Vietnam War in American Memory |url=https://archive.org/details/vietnamwarinamer0000hago |publisher=University of Massachusetts Press |year=2009 |isbn=978-1-55849-693-4 |pages=[https://archive.org/details/vietnamwarinamer0000hago/page/13 13]–4}}</ref>{Rp|១០}} ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅអតីតកាលវិញដូចជានៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រជនជនអាមេរិកដែលគេស្រង់មតិប្រមាណ ៦០% ជឿថា ការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមគឺជារឿងត្រឹមត្រូវ ហើយមានតែ ២៤% ប៉ុណ្ណោះដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គង។ មតិដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គងគឺបន្តស្ថិតនៅក្នុងចំនួនទាបខ្លាំងរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបន្តស្ថិតក្នុងចំនួនភាគតិចរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពោលកំឡុងដំណាក់កាលទីបីនៃប្រតិបត្តិការតេត។ ​ទីបំផុត ចំនួនមតិដែលជឿថាវាជាកំហុសខុសឆ្គងបានក្លាយជាចំនួនភាគច្រើនបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពោលគឺ ៦០% ហើយការស្ទង់មតិរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ បានរកឃើញថា ៧០% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថាវាជាកំហុសមួយ។<ref>{{cite web|last1=Newport|first1=Frank|last2=Carroll|first2=Joseph|date=August 24, 2005|title=Iraq Versus Vietnam: A Comparison of Public Opinion|publisher=Gallup, Inc.|url=https://news.gallup.com/poll/18097/iraq-versus-vietnam-comparison-public-opinion.aspx|access-date=May 6, 2026|archive-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240509004839/https://news.gallup.com/poll/18097/Iraq-Versus-Vietnam-Comparison-Public-Opinion.aspx|url-status=live}}</ref> ====ការចំណាយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ==== {| class="wikitable floatright" style="width: 35%;" |+ការចំណាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៣–៧៤)<br />គិតតែការចំណាយផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{Cite book |last=Dacy |first=Douglas |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/108054.pdf |title=Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam 1955–1975 |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0-521-30327-9 |page=242}}</ref> |- ! ថ្លៃចំណាយយោធា || ថ្លៃជំនួយយោធា || ​ថ្លៃជំនួយសេដ្ឋកិច្ច || សរុប || សរុប (តម្លៃគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥) |- | ១១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ || ១៦&nbsp;ពាន់លាន || ៧&nbsp;ពាន់លាន || ១៣៥&nbsp;ពាន់លាន || ១&nbsp;ទ្រីលាន |} នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ១៦៨ ពាន់លានដុល្លារទៅលើសង្គ្រាមវៀតណាម (ស្មើនឹង ១.៧ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥)។<ref>{{Cite news |date=22 January 2014 |title=How Much Did The Vietnam War Cost? |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |access-date=6 May 2026 |archive-date=5 ឧសភា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505054557/https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |url-status=dead }}</ref> ការចំណាយនេះបានបង្កឱ្យកើតមានឱនភាពថវិកាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ តួលេខផ្សេងទៀតបានចង្អុលបង្ហាញថា អាមេរិកបានចំណាយថវិកា ១៣៩ ពាន់លានដុល្លារចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ (ដោយមិនកែតម្រូវតម្លៃអតិផរណា) ដោយជាចំនួនច្រើនជាង ១០ ដងនៃការចំណាយលើវិស័យអប់រំ និងច្រើនជាង ៥០ ដងនៃការអភិវឌ្ឍលំនៅដ្ឋាននិងសហគមន៍។<ref name="CQ">{{Cite web |title=CQ Almanac Online Edition |url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1213988#H2_1 |access-date=6 May 2026 |website=library.cqpress.com}}</ref> ប្រភពមួយបានអះអាងថា ថវិកាចំណាយលើសង្គ្រាមវៀតណាមអាចយកមកបង់ផ្ដាច់ថ្លៃនិក្ខេបទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាចនឹងនៅសល់ប្រាក់ទុកបន្ថែមទៀត។<ref name=CQ/> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានត្រូវចំណាយថវិកាជាង ២២ ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំដល់អតីតយុទ្ធជនវៀតណាមនិងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីបង់ថ្លៃសំណងទាមទារទាក់ទិននឹងសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |date=20 March 2013 |title=US still making payments to relatives of Civil War veterans, analysis finds |work=Fox News |agency=Associated Press |url=https://www.foxnews.com/us/us-still-making-payments-to-relatives-of-civil-war-veterans-analysis-finds}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jim Lobe |date=30 March 2013 |title=Iraq, Afghanistan Wars Will Cost U.S. 4–6 Trillion Dollars: Report |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2013/03/iraq-afghanistan-wars-will-cost-u-s-4-6-trillion-dollars-report/}}</ref> ====ឥទ្ធិពលលើយោធាអាមេរិក==== [[File:OperationHueCity1967wounded.jpg|thumb|ទាហានម៉ារីនអាមេរិកកំពុងព្យាបាលរបួសកំឡុងប្រតិបត្តិការយោធាក្នុងទីក្រុងហ្វេ ឆ្នាំ១៩៦៨]] ប្រជាជនអាមេរិកជាង ៣ លាននាក់បានចូលបម្រើការនៅក្នុងជួរយោធា ហើយក្នុងនោះមាន ១.៥ លាននាក់បានចូលដៃប្រយុទ្ធលើសមរភូមិ។<ref>{{Cite web |title=Echoes of Combat: The Vietnam War in American Memory |url=http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node/7 |publisher=Stanford University |access-date=8 May 2026 |archive-date=8 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 |url-status=dead |archivedate=8 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 }}</ref> ជាឧទាហរណ៍ "នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ជាពេលដែលអាមេរិកកំពុងសកម្មច្រើននៅក្នុងសង្គ្រាម មានបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៤៣,៤០០ នាក់បានឈរជើងនៅប្រទេសវៀតណាម ប៉ុន្តែមានតែប្រមាណ ៨០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនោះដែលជា...យុទ្ធជនកាន់អាវុធ"។{{Sfn|Westheider|2007|p=78}} កំណែនទ័ពនៅអាមេរិកវិញគឺមានតាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានលុបវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name=bbmdst>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=rjoTAAAAIBAJ&pg=6104%2C3785258 |newspaper=The Bulletin |location=Bend, Oregon |agency=UPI |title=Military draft system stopped |date=January 27, 1973 |page=1}}</ref><ref name=mdebld>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=_6ojAAAAIBAJ&pg=5837%2C1959488 |newspaper=The Times-News |location=Hendersonville, North Carolina |agency=Associated Press |title=Military draft ended by Laird |date=January 27, 1973 |page=1 }}</ref> ទាហានអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ហើយប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានរងរបួស រីឯទាហានអាមេរិកប្រមាណ ២១,០០០ នាក់ទៀតត្រូវពិការជាអចិន្ត្រៃយ៍។<ref name="DigitalHistory">{{Cite web |title=The War's Costs |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |archive-date=5 May 2008 |access-date=8 May 2026 |publisher=Digital History |archivedate=5 ឧសភា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 }}</ref> អាយុជាមធ្យមនៃទាហានដែលបានបាត់បង់ជីវិតគឺ ២៣ ឆ្នាំ។<ref>Combat Area Casualty File, November 1993. (The CACF is the basis for the Vietnam Veterans Memorial, i.e. The Wall), Center for Electronic Records, National Archives, Washington, DC.</ref><ref name="Kueter">{{Cite book |last=Kueter |first=Dale |title=Vietnam Sons: For Some, the War Never Ended |url=https://archive.org/details/vietnamsonsforso0000kuet |publisher=AuthorHouse |year=2007 |isbn=978-1-4259-6931-8}}</ref> អតីតយុទ្ធជនប្រមាណ ៨៣០,០០០ នាក់ ឬ ១៥% បានត្រូវប្រឈមនឹង[[ជំងឺបាក់ស្បាត]]។<ref name="DigitalHistory" /><ref>{{Cite magazine |date=8 April 2016 |title=The Drugs That Built a Super Soldier: During the Vietnam War, the U.S. Military Plied Its Servicemen with Speed, Steroids, and Painkillers to Help Them Handle Extended Combat |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/ |magazine=The Atlantic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520145751/https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/|archive-date=May 20, 2023}}</ref> ប្រជាជនអាមេរិកប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់បានរត់ទៅប្រទេសកាណាដាដើម្បីគេចវេះកំណែនទ័ព<ref>{{Cite news |date=19 November 2005 |title=War Resisters Remain in Canada with No Regrets |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339 |access-date=8 May 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312063551/https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339|archive-date=March 12, 2023}}</ref> ហើយទាហានប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់បានរត់ចោលជួរ។<ref>{{Cite web |date=28 June 2005 |title=Vietnam War Resisters in Canada Open Arms to U.S. Military Deserters |url=http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |archive-date=12 August 2014 |access-date=8 August 2026 |publisher=Pacific News Service |archivedate=12 សីហា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧៧ លោកប្រធានាធិបតី[[ជីមី ខាទ័រ]]បានលើកលែងទោសដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌដល់អ្នកដែលគេចវេះពីកំណែនទ័ពតាមរយៈ[[សេចក្តីប្រកាសលេខ ៤៤៨៣]]។<ref>{{Cite web |date=21 January 1977 |title=Proclamation 4483: Granting Pardon for Violations of the Selective Service Act, August 4, 1964 To March 38, 1973 |url=http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm |access-date=8 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404185642/https://www.justice.gov/pardon/proclamation-4483-granting-pardon-violations-selective-service-act|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ====ឥទ្ធិពលនៃអាវុធបំពុលគីមី==== {{Further|ផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃសង្គ្រាមវៀតណាម}} [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកកំពុងស្រោចថ្នាំគីមីនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ វៀតណាមខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៦៩]] សកម្មភាពដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយជ្រុងទៀតនៅក្នុងប្រតិបត្តិការយោធាអាមេរិកគឺការប្រើប្រាស់នូវសារធាតុគីមីបំផ្លាញព្រៃឈើនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧១។ ថ្នាំនិងសារធាតុតិណឃាតពុលចំនួន ២០ លានហ្គាល្លុង ដូចសារធាតុ[[ការកអូរ៉ង់]]ជាដើម ត្រូវបានបាញ់ស្រោចពីលើព្រៃឈើនិងដំណាំលើផ្ទៃដី ៦ លានហិចតា។<ref name="Westing-1984"/><ref>{{cite book |title=Veterans and Agent Orange: Health Effects of Herbicides Used in Vietnam |date=1994 |publisher=National Academies Press (US) |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK236347/ |chapter=The U.S. Military and the Herbicide Program in Vietnam }}</ref> សារធាតុពុលនោះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីរំលាយសម្លាប់ដើមឈើនិងរុក្ខជាតិផ្សេងៗនៅតានតំបន់ជនបទ ពោលព្រោះវាជាទីកន្លែងលាក់ខ្លួន ជំរុំផ្ទុកលាក់អាវុធ ស្បៀងអាហាររបស់ពួកវៀតកុង។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៣៦}} សារធាតុគីមីដែលបានប្រើប្រាស់នោះបន្តជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃដូចជា បង្កជាជំងឺនិងពិការភាពពីកំណើត ហើយបានបំពុលខ្សែសង្វាក់អាហារ<ref>{{Harvnb|Palmer|2007}}; {{Harvnb|Stone|2007}}.</ref><ref>{{Cite news |first=Lynne |last=Peeples |date=10 July 2013 |title=Veterans Sick From Agent Orange-Poisoned Planes Still Seek Justice |work=[[The Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/07/10/agent-orange-vietnam-veterans_n_3572598.html |access-date=8 May 2026}}</ref> រួមមានទប់ស្កាត់ដំណើរលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិនិងដំណាំមួយចំនួន ក៏ដូចជាបន្សាបចូលទៅក្នុងដីល្បាប់ដែលបានប៉ះពាល់ដល់មច្ឆាជាតិនិងប្រភេទសត្វដទៃៗទៀត។<ref>{{cite web |url=https://aces.illinois.edu/news/toxic-byproducts-agent-orange-continue-pollute-vietnam-environment-study-says#:~:text=%E2%80%9CAfter%20President%20Nixon%20ordered%20the,Sciences%20at%20Iowa%20State%20University. | title=Toxic byproducts of Agent Orange continue to pollute Vietnam environment, study says &#124; College of Agricultural, Consumer & Environmental Sciences &#124; Illinois }}</ref> ឯកសារ​កំណត់ត្រារបស់​សហរដ្ឋអាមេរិក​បាន​ផ្តល់តួលេខថា ​ព្រៃ​ឈើ ២០% នៅ​វៀតណាម​ខាងត្បូងត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសារធាតុពុលខាងលើ រួមទាំង​ព្រៃ​កោងកាង​ប្រមាណ ២០-៣៦% ផងដែរ។<ref name="Fox-2003">{{cite book |last=Fox |first=Diane N. |url=http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |chapter=Chemical Politics and the Hazards of Modern Warfare: Agent Orange |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |archive-date=2010-07-27 |title=Synthetic Planet: Chemical Politics and the Hazards of Modern Life |editor-last=Monica |editor-first=Casper |date=2003 |publisher=Routledge Press }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |date=2010-07-27 }}</ref> វិនាសកម្មបរិស្ថានដែលកើតឡើងក្នុងសង្គ្រាមនេះត្រូវបាននាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ុយអែត លោក[[អ៊ូឡូហ្វ ផាលមែរ]] ក៏ដូចជាមេធាវី និងបណ្ឌិតផ្សេងៗសម្ដៅហៅថា [[បរិស្ថានឃាត]]។<ref name="Zierler-2011">{{Cite book |last=Zierler |first=David |title=The invention of ecocide: agent orange, Vietnam, and the scientists who changed the way we think about the environment |url=https://archive.org/details/inventionofecoci0000zier |date=2011 |publisher=Univ. of Georgia Press |isbn=978-0-8203-3827-9 |location=Athens, Georgia}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-18 |title=How Imperative Is It To Consider Ecocide As An International Crime? |url=https://www.ijllr.com/post/how-imperative-is-it-to-consider-ecocide-as-an-international-crime |access-date=2026-05-08 |website=IJLLR}}</ref><ref name="Falk-1973">{{Cite journal |last=Falk |first=Richard A. |date=1973 |title=Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals |journal=Bulletin of Peace Proposals |volume=4 |issue=1 |pages=80–96 |doi=10.1177/096701067300400105 |jstor=44480206 }}</ref> [[File:A vietnamese Professor is pictured with a group of handicapped children.jpg|thumb|កុមារពិការនៅប្រទេសវៀតណាម ដែលភាគច្រើនជាជនរងគ្រោះនៃសារធាតុពុលគីមី[[ការកអូរ៉ង់]] ឆ្នាំ២០០៤]] ធាតុគីមីដែលមាននៅក្នុងសារធាតុការកអូរ៉ង់នោះ<ref>{{cite web |title=Facts About Herbicides |url=https://www.publichealth.va.gov/exposures/agentorange/basics.asp |website=US Department of Veterans Affairs, Veterans Health Administration }}</ref> អាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាព ដូចជាជំងឺប៉ះពាល់ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ការលូតលាស់មិនប្រក្រតី និងបញ្ហាជាមួយប្រព័ន្ធបន្តពូជ។<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-323-43044-9.00025-X |chapter=Nonmetallic Toxic Chemical Assessment |title=Textbook of Natural Medicine |date=2020 |last1=Shaw |first1=William |pages=215–222.e2 |isbn=978-0-323-52342-4 }}</ref> ការកអូរ៉ង់ក៏ដូចជានិងសារធាតុពុលស្រដៀងៗគ្នានេះបានបង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនវៀតណាម និងក៏ដូចជាយោធិនអាមេរិកដែលប្រើប្រាស់វា។ របាយការណ៍ជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថា ជនភៀសសឹកដែលបានប៉ះពាល់នឹងថ្នាំនោះបានបន្តប្រឈមនឹងការឈឺចាប់នៅក្នុងគ្រាប់ភ្នែក ស្បែក និងបញ្ហាក្រពះពោះវៀនជាដើម។ នៅក្នុងលទ្ធផលសិក្សាមួយ ជនរងគ្រោះពីសារធាតុពុល ៩២% បានទទួលរងនូវភាពអស់កម្លាំងឥតឈប់ឈរ ហើយអ្នកខ្លះទៀតត្រូវផ្ដល់[[វិរូបកំណើត]]។<ref>{{cite journal |last1=Rose |first1=Hilary A. |last2=Rose |first2=Steven P. R. |title=Chemical Spraying as Reported by Refugees from South Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_science_1972-08-25_177_4050/page/710 |journal=Science |date=25 August 1972 |volume=177 |issue=4050 |pages=710–712 |doi=10.1126/science.177.4050.710 |pmid=5054148 |bibcode=1972Sci...177..710R }}</ref> លទ្ធផលវិភាគបានរកឃើញថា ឪពុកម្តាយដែលបានរងផលប៉ះពាល់នឹងសារធាតុការកអូរ៉ង់ត្រូវប្រឈមនឹងលទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការផ្ដល់កំណើតឱ្យទារកដែលមានពិការភាព ឬវិរូបភាពនោះឯង។<ref>{{Cite journal |last1=Ngo Anh |first1=D. |first2=Richard |last2=Taylor |first3=Christine L. |last3=Roberts |first4=Tuan V. |last4=Nguyen |date=13 February 2006 |title=Association between Agent Orange and Birth Defects: Systematic Review and Meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2006-10_35_5/page/1220 |journal=International Journal of Epidemiology |publisher=Oxford University Press |volume=35 |issue=5 |pages=1220–1230 |doi=10.1093/ije/dyl038 |pmid=16543362 |doi-access=free}}</ref> ភស្តុតាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់បានបញ្ជាក់ឱ្យឃើញផងដែរថា ពិការភាពដែលជាលទ្ធផលនៃការកអូរ៉ង់អាចមានបន្តកើតរហូតដល់ទៅបីជំនាន់ ឬច្រើនជាងនេះ។<ref>{{Cite web |first1=Charles |last1=Ornstein |first2=Hannah |last2=Fresques |first3=Mike |last3=Hixenbaugh |date=16 December 2016 |title=The Children of Agent Orange |url=https://www.propublica.org/article/the-children-of-agent-orange |access-date=23 February 2018 |website=ProPublica}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ អាជ្ញាធរវៀតណាមបានធ្វើប្រព្រឹត្តិកម្មដីដែលមានជាតិពុលចំនួន ១៥០,០០០ ម៉ែត្រគូប។<ref>{{cite web | last1=McElwee | first1=Pamela | editor-first1=Stacy | editor-last1=Morford |url=https://theconversation.com/50-years-later-vietnams-environment-still-bears-the-scars-of-war-and-signals-a-dark-future-for-gaza-and-ukraine-254971#:~:text=The%20term%20%E2%80%9Cecocide%E2%80%9D%20had%20been,term%20harm%20have%20been%20limited. | title=50 years later, Vietnam's environment still bears the scars of war – and signals a dark future for Gaza and Ukraine | date=28 April 2025 }}</ref> ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅអាស៊ី]] *[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] (១៩៥០–១៩៥៣) *[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣]] (១៩៧៨–១៩៩១) *[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៩៧៩–១៩៨៩) ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} ===ឯកសារដកស្រង់=== * {{Cite book |last1=Bowden |first1=Mark |title=Hue 1968: A Turning Point of the American War in Vietnam |url=https://archive.org/details/hue1968turningpo0000bowd_r9z6 |date=2017 |publisher=Atlantic Monthly Press |isbn=978-0-8021-8924-0 }} * {{Cite book |last=Demma |first=Vincent H. |url=http://www.history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |title=American Military History |publisher=US Army Center of Military History |year=1989 |location=Washington, DC |pages=619–694 |chapter=The U.S. Army in Vietnam |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.history.army.mil/books/AMH/AMH-28.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |archive-date=20 January 2020 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |date=20 មករា 2020 }} * {{Cite book |last=Eisenhower |first=Dwight D. |url=https://archive.org/details/mandateforchange00eise |title=Mandate for Change |publisher=Doubleday & Company |year=1963 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam: An Epic Tragedy, 1945-1975 |url=https://archive.org/details/vietnamepictrage0000hast |publisher=HarperCollins |year=2018 |isbn=978-0-06-240566-1}} * {{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=978-0-14-026547-7 |edition=2nd |location=New York }} * {{Cite book |last=Nalty |first=Bernard |title=The Vietnam War |url=https://archive.org/details/vietnamwar00bern |publisher=Barnes and Noble |year=1998 |isbn=978-0-7607-1697-7 |location=New York}} * {{Cite book |last1=Olson |first1=James S. |title=Where the Domino Fell: America and Vietnam 1945–1995 |url=https://archive.org/details/wheredominofella0000olso_t4n0 |last2=Roberts |first2=Randy |publisher=Blackwell Publishing |year=2008 |isbn=978-1-4051-8222-5 |edition=5th |location=Malden, MA}} * {{Cite journal |last=Palmer |first=Michael G. |year=2007 |title=The Case of Agent Orange |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=29 |pages=172–195 |jstor=25798819 |number=1 }} * {{Cite journal |last=Stone |first=Richard |year=2007 |title=Agent Orange's Bitter Harvest |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-01-12_315_5809/page/176 |journal=Science |volume=315 |issue=5809 |pages=176–179 |doi=10.1126/science.315.5809.176 |jstor=20035179 |pmid=17218503 }} * {{Cite book |last=Westheider |first=James E. |title=The Vietnam War |url=https://archive.org/details/vietnamwar0000west_i5w5 |publisher=Greenwood Press |year=2007 |isbn=978-0-313-33755-0 |location=Westport, CN}} * {{Cite book |last=Willbanks |first=James H. |url=https://muse.jhu.edu/book/28613 |title=A Raid Too Far: Operation Lam Son 719 and Vietnamization in Laos |publisher=Texas A&M University Press |year=2014 |isbn=978-1-62349-117-8}} ==អានបន្ថែម== {{Main|[[:en:Bibliography of the Vietnam War|គន្ថនិទ្ទេសន៍នៃសង្គ្រាមវៀតណាម]] (ជាភាសាអង់គ្លេស)}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|d=Q8740|n=no|species=no|voy=no|s=no|b=Modern History/Vietnam War}} * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm ឯកសារទាក់ទិននឹងគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិក–វៀតណាម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813005227/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm |date=13 August 2012}} ប្រភពចម្បងអំពីការចូលរួមសង្គ្រាមរបស់អាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20230405190739/http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/vietnam/short.history/chap_28.txt កងទ័ព ស.រ.អ. នៅវៀតណាម] ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការនៃកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20050403230616/http://www.pbs.org/wgbh/amex/vietnam/timeline/ ខ្សែកាលសង្គ្រាមវៀតណាម] ខ្សែកាលលម្អិតនៃសង្គ្រាមវៀតណាម [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងនៅវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះសង្គ្រាមត្រជាក់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រពត្តិនិយម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមប្រយោល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមស៊ីវិលបែបបដិវត្តន៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកម្ពុជាជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអូស្ត្រាលីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានឡាវជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមាននូវែលសេឡង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងជើងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានតៃវ៉ាន់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានថៃជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានហ្វីលីពីនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហភាពសូវៀតជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] tavjwdch4xxajs2f8kdhxadwr2smewf 0 26004 342433 322801 2026-11-02T17:05:52Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342433 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ព្រះរាជពិធីរាជាភិសេក |image=Norodom Sihanouk Coronation Regalia 1941 cc.jpg|200px |caption= ព្រះរាជពិធីរាជាភិសេក [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះ​ករុណា ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះ​មហា​វីរ​ក្សត្រ ព្រះ​វរ​រាជ​បិតា​ឯករាជ្យ បូរណភាពទឹក​ដី និង​ឯកភាព​ជាតិ​ខ្មែរ។]]. }} '''ព្រះរាជពិធីរាជាភិសេក'''({{lang-en|Coronation}}, {{lang-th|พระราชพิธีบรมราชาภิเษก}}) គឺ​ជាការ​ឡើង​សោយ​រាជ្យ​សម្បត្តិ​របស់ ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]] តាម​ប្រវត្តិ​ឯកសារ បាន​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា ពិធី​រាជាភិសេក ឬ ពិធីអភិសេកស្ដេច។ ព្រះ​រាជ​ពិធី​ជា​កេរមរតក​វប្បធម៌​របស់ ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]បែប​នេះ បន្ត​ធ្វើ​ចាប់​តាំង​ពី​សម័យ[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា| ​ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] ​រហូត​​ក្រោយ [[អាណាចក្រខ្មែរ |សម័យ​អង្គរ]] ទោះ​បី​ជា​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ជ្រើសរើស​យក [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ជា​សាសនា​របស់​រដ្ឋ​ក៏ដោយ។ ពិធី​អភិសេក ឬ​ រាជាភិសេក​របស់​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​]]នេះ ត្រូវ​បាន​ [[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|សង្គម​ខ្មែរ​បុរាណ]] ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ព្រះ​ពិធី​សម្រាប់​អង្គ​ដឹក​នាំ​កំពូល​នៃ ព្រះ​មហាក្សត្រ ឬ​ នគរ​កម្ពុជា​ធិបតេយ្យ​នៅ​រាល់​ការ​ឡើង​សោយ​រាជ្យ​សម្បត្តិ​ដំបូង។ [[ឯកសារ: Ounkham.gif|រូបភាពតូច|[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រះរាជពិធីរាជាភិសេក]] [[:en:Oun Kham|ព្រះមហាក្សត្រឡាវ]].]] [[ឯកសារ: Charles-vii-courronement-_Panthéon_III.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះរាជពិធីរាជាភិសេក [[គ្រិស្តសាសនា]] .]] == ព្រះរាជសញ្ញល័ក្ខណ៍ == <gallery> ឯកសារ:An_ancient_coronation.jpg|ព្រះរាជពិធីរាជាភិសេក [[ហិណ្ឌូសាសនា]] . </gallery> == ឯកសារយោង == ==កំណត់== {{commons category|ពិធីរាជាភិសេក}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]] *[[រាមកេរ្តិ៍]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី]] *[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា]] *[[ក្រុងរាពណ៍]] *[[នាង​មណ្ឌោលគីរី]] *[[នាងកាមអគ្គីនាគ|នាងអគ្គីនាគ]] *[[នាគក្បាលប្រាំបួន]] *[[វត្តព្រះកែវមរកត]] *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] *[[នាគ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរនៅលើទឹកដីថៃ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសថៃ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[ព្រះម៉ែនីវ៉ាន់]] *[[សាសនប្រវត្តិ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីព្រះមហាក្សត្រនៃឥណ្ឌាបុរាណ]] *[[រាយព្រះនាមម្ចាស់ក្សត្រីនៃអធិរាជចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃមីយ៉ាន់ម៉ា]] *[[ព្រះនាងឆាងគុលីពោធិសត្វ]] *[[កម្ពុជនាគរាជ|ភុជង្គនាគ]] *[[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|ព្រះថោង]] *[[ព្រះបាទវិរូបក្ខ]] ru4h1duxwouyn0mewg404kpovphp5l1 0 27123 342430 230442 2026-11-02T16:35:33Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342430 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = បរមរាជារាមាធិបតី<br/>(ពញាសួស្តិ៍ រឺ ចៅតា) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | reign = គ.ស ១០២៦-១០៧៤ | coronation = | full name =​​ ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះឱង្ការ ព្រះបរមរាជាមាធិបតី | predecessor = ព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]] | successor = ព្រះបាទ[[សិរីវីចក្រ]] | spouse = | issue = | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះ[[បទុមរាជា]] | mother = ព្រះនាង[[សុភវត្តី]] | birth_date = គ.ស ៦២៦ | birth_place = [[ភូមិភ្នំជ្រាវ]] [[គោកព្រះរាជមន្ទីរ]] [[ខេត្តសំរោងទង]] រឺ ខាងនិរតីនៃភ្នំប្រសិទ្ធិ (ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ) | death_date = គ.ស ១០៧៤ | death_place = មហានគរ | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}}​ {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} ព្រះបាទ'''បរមរាជារាមាធិបតី''' រឺ '''ពញាសួស្តិ៍''' រឺ '''បរមរាជាទី១''' (គ.ស ៦២៦-១០៧៤) រជ្ជកាល (គ.ស ១០២៦-១០៧៤) ព្រះបាទត្រសក់ផ្អែម​ ​ព្រះ​មហាក្រ​ត្រ​ខ្មែរ​ទី​២៧​ ​មាន​អាថ៌​កំបាំង​ច្រើន​ក្នុង​ប្រវត្ដិ​ព្រះ​អង្គ​ ​ដែល​គេ​ពុំ​អាច​ដឹង​ ​និង​យល់​បាន​ឡើយ។​ ​អាថ៌​កំបាំង​ក៏​មាន​ច្រើន​ដែរ​ ​ចំពោះ​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​សោយរាជ្យ​បន្ទាប់​ពី​ព្រះ​អង្គ។​ ពង្សាវតារ​វត្ដ​ទឹកវិល​សរសេរ​ថា​ពញាសួស្តិ៍​ ​ដែល​ត្រូវជា​ប្អូន​ ​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​បន្ដ​ពី​បង​នៅ​ឆ្នាំខាល​ ​ព.ស ​១៥៧២ ត្រូវជា​ម.ស​​ ៩៤៨, ច.ស​៣៨៨ និង​ត្រូវជា​គ.ស ១០២៦។ កាលនោះ​តា​សួស្តិ៍​ ​មាន​អាយុ​ ៤០០ ​ឆ្នាំ។​ ​ព្រះ​អង្គ​ទទួល​ព្រះ​បរម​នាម​ព្រះបាទ​បរមរាជា​រាមាធិបតី។​ ព្រះ​អង្គ​បាន​តែងតាំង​ក្មួយ​ ​ព្រះ​សិរីរត្ន​ ​ជា​[[ឧបរាជ]]។​ ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ចូល​ទិវង្គត​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម​ ​៤៤៨​ឆ្នាំ។ បន្ទាប់ ​មក​ ​គឺ​ព្រះ​[[សិរីវីចក្រ|សិរីរតន៍]]​ ​ព្រះ​[[លំពង្ស]]​ ​ព្រះ[[រាជឱង្ការ]] ​ព្រះ​ស្រី[[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)|សុរិយោពណ៌]]​ ​ដែល​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ជា​លំដាប់លំដោយ​រៀង​មក។ សម្ដេចព្រះ[[មហាឧបរាជ]] ពញាសួស្តិ៍ ស្ដេចឡើងសោយរាជ្យ ស្នងសម្ដេចព្រះបរម[[អង្គជ័យ|ជេដ្ឋាធិរាជ]] ទ្រង់ព្រះនាមថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះឱង្ការ ព្រះបរមរាជាមាធិបតី''' ទ្រង់ប្រទានឲ្យ ព្រះ[[សិរីវីចក្រ|សិរីរតន៍]]ឡើងជាមហាឧបរាជ។ ព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចឲ្យប្រជុំ សាមលរាជចូលមកធ្វើព្រះសុមេរុ ថ្វាយព្រះសពសម្ដេចព្រះជេដ្ឋា ជាឧឡារិក សន្ធឹកមហិមា៣៧ថ្ងៃ ជាសូរេចការបុណ្យ។ ==ប្រវត្តិ== *ឆ្នាំវក ព្រះនាងសុភវត្តីទ្រង់គ្រប់ខែគ្រប់ថ្ងៃ ប្រសូតបានរាជបុត្រមួយព្រះអង្គ ដែលព្រះនាងដាក់ឈ្មោះថាពញាសួស។ តែ[[ពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួន]]បាន សរសេរថា ព្រះរាជបុត្រនេះឈ្មោះចៅតា ហើយបានប្រសូតក្នុងឆ្នាំម្សាញ់។ ពញាសួស ឬចៅតា មានរូបសម្បត្តិល្អល្អាច់ និងមាន[[ប្រាជ្ញា]]ភ្លឺថ្លាឈ្លាសវៃណាស់។ អាយុ ៧ ឆ្នាំ ពញាសួស ឬចៅតាបានសាកសួរចង់ដឹងអំពីប្រវត្ដិរបស់[[ឪពុក]]។ ព្រះនាងសុភវត្តីបាននិទានរៀបរាប់ប្រាប់ប្រវត្ដិទាំងប៉ុន្មានឲ្យ កូនសណ្ដាប់។ ព្រះនាងបាននិយាយអំពីដំបងដែលព្រះ[[បទុមរាជា]]ជាឪពុក បានទុកជារបស់សម្រាប់ចំណាំដែរ។ ស្ដាប់យល់ដឹងឮអស់សេចក្ដី ពញាសួស ឬចៅតា និងពញាជ័យជាបងក៏សុំលាម្ដាយទៅរកឪពុក។ ព្រះអង្គបានយកដំបងសំគាល់ខ្លួនទៅជាមួយដែរ។ នៅទីបំផុត អ្នកទាំងពីរបានទៅជួបនឹងព្រះបិតាដូចក្ដី[[បំណង]]។ គ្រានោះ គឺចំពេលដែលព្រះបទុមរាជាកំពុងខឹងខ្ញាល់យ៉ាងខ្លាំងនឹងព្រះ[[ស័ង្ខចក្រ]] ឬស្ដេចគម្លង់ ដែលបានសម្លាប់សិស្សជំនិតព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គបានបញ្ជូនឲ្យទៅជួយព្យាបាលជំងឺ[[ឃ្លង់ភ្លើង]]។ ព្រះបទុមរាជាឃើញយល់ច្បាស់ថាជាកូនព្រះអង្គពិតប្រាកដហើយ ព្រះអង្គក៏រៀបរាប់ប្រាប់ប្រវត្ដិឲ្យដឹងអស់នូវពូជពង្សសែស្រឡាយ ព្រះអង្គជាក្សត្រ។ ព្រះអង្គបានប្រដែប្រដៅកូនទាំងពីរថា “កូនទាំងពីរមិនត្រូវទៅលុតក្រាប សុំបុណ្យស្ដេចពាលអង្គហ្នឹងទេ! ៤០០ ឆ្នាំទៀត កូននឹងបានឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិប្រទេសកម្ពុជាជាមិនខាន! ដើម្បីបន្ដព្រះរាជវង្សយើងទៅអនាគត”។ ព្រះបទុមរាជា ព្រះអង្គបានប្រក់ព្រំប្រសិទ្ធិពរជ័យដល់កូនទាំងពីរឲ្យបាន សេចក្ដីសុខចម្រុងចម្រើន មានអាយុវែងយឺនយូរ។ ហើយជាចំណងដៃដល់កូន ព្រះអង្គបានប្រគល់ឲ្យ[[ដុំថ្មដែក]] និង[[គ្រាប់ពូជ]][[ត្រសក់]] ៧ [[គ្រាប់]]ម្នាក់ សម្រាប់យកទៅដាំចិញ្ចឹមជីវិត (ពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួនសរសេរថា ព្រះបទុមរាជាបានឲ្យគ្រាប់ត្រសក់ ៣ គ្រាប់ទៅឲ្យកូនម្នាក់ៗ)។ ព្រះអង្គផ្ដាំទៀតថា ត្រូវទៅធ្វើចម្ការដាំត្រសក់នៅឯ[[ខេត្ដគោកសេះ]]។ ដូច្នេះហើយបានជា រៀងរហូតមកមានឈ្មោះ [[ចម្ការសួស]] [[ចម្ការជ័យ]] [[ចម្ការត្រសក់ផ្អែម]] ដែលក្លាយបន្ដិចម្ដងៗទៅជា[[ចម្ការអ្នកអែម]]។ យូរ ឆ្នាំក្រោយមក ព្រះនាងសុភវត្តីបានចូលទិវង្គត ដោយជំងឺរោគាព្យាធិចាស់ជរា។ បុត្រទាំងពីរ ពញាជ័យ និងពញាសួស បានរៀបចំធ្វើបុណ្យថ្វាយព្រះមាតា តាម[[ទំនៀមទម្លាប់]][[ប្រពៃណី]]របៀបជា[[រាស្ដ្រសាមញ្ញ]]។ ពញាជ័យ និងពញាសួស ក្រោយដែលទៅរស់នៅខេត្ដគោកសេះ អស់រយៈពេលបីឆ្នាំ ដោយក្ដីអផ្សុក នឹកនាដល់មិត្ដភ័ក្ដិជិតស្និទ្ធញាតិសន្ដាន ក៏បាននាំគ្នាវិលត្រលប់មករស់នៅ[[ភ្នំរូង]]កន្លែងចាស់វិញ។ បងប្អូនទាំងពីរនាក់នាំគ្នាដាំត្រសក់លក់ដោះដូររកស៊ីដើម្បី ចិញ្ចឹមជីវិត (បើតាមពង្សាវតារសម្ដេចវាំងជួន ចម្ការត្រសក់នេះស្ថិតនៅ[[ភ្នំជ្រាវ]])។ ត្រសក់ទាំងនោះមានរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ពិសា ខុសប្លែកពីធម្មតា បណ្ដាលឲ្យមនុស្សម្នាជិតឆ្ងាយចូលចិត្ដនិយមមកទិញដូរហូរហែជាប់ រដឹក។ ដោយសារត្រសក់មានរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ខុសគេមិនដែលមាន ទើបបានជាគេដាក់ងារឲ្យពញាជ័យថា នាយត្រសក់ផ្អែម ឬតាត្រសក់ផ្អែម។ ប្រជាពលរដ្ឋជាច្រើនស្រឡាញ់រាប់អានពញាជ័យ និងពញាសួស ហើយចូលរួបរួមធ្វើបក្សពួកជាមួយ។ អ្នកទាំងពីរក៏ធ្លាប់បានបង្ហាត់បង្រៀនអ្នកស្រុកអ្នកភូមិ ឲ្យចេះលេងភ្លេងប្រគំតូរ្យតន្ដ្រីដែរ។ [[កេរ្ដិ៍ឈ្មោះ]][[នាយ]][[ត្រសក់ផ្អែម]]ចេះតែល្បីល្បាញ ឮសូរខ្ចរខ្ចាយបន្ដិចម្ដងៗ ទៅគ្រប់ទិសទីក្នុងខេត្ដខណ្ឌ។ ថ្ងៃមួយ ក្របីបានដើរចូលមកស៊ីចម្ការត្រសក់ផ្អែមពញាជ័យ និងពញាសួស។ ឃើញដូច្នោះ ចៅតា ឬនាយត្រសក់ផ្អែមក៏ឆក់យកដុំថ្មដែកដែលឪពុកបានចងដៃ គប់ចោលទៅលើក្របី។ រំពេចភ្លាមនោះ ក្របីក៏ដួលងាប់នៅនឹងកន្លែង ដោយសារដុំថ្មដែកបុកប៉ះចំឆ្អឹងជំនី ធ្លាយពីម្ខាងទៅម្ខាង។ ម្ចាស់ក្របីក៏យករឿងនេះទៅប្ដឹងដល់[[ចៅក្រម]] ឲ្យជួយវិនិច្ឆ័យរក[[យុត្ដិធម៌]] និងបង្ខំនាយត្រសក់ផ្អែមឲ្យសងក្របីវិញ។ នាយត្រសក់ផ្អែមដោះសាថា នាយគ្មានបំណងនឹងសម្លាប់ក្របីនោះទេ នាយគ្រាន់តែដេញ និងចោលដុំថ្មកំញើញប៉ុណ្ណោះ។ ហើយក្របីដែលត្រូវធ្លាយឆ្អឹងជំនីងាប់នោះ គឺបណ្ដាលមកពីកម្មរបស់វាពី[[ជាតិមុន]]តែប៉ុណ្ណោះ។ ចៅក្រមបង្គាប់ឲ្យនាយត្រសក់ផ្អែមសង[[ក្របី]]វិញ ។ តែនាយមិនព្រម ហើយសុំតវ៉ាឡើងទៅ[[ថ្នាក់លើ]]ទៀត។ ដោយបញ្ហា [[ចោទប្រកាន់]] និងដោះសា ពិបាកស្មុគស្មាញពេក ចៅក្រម និងនា[[ម៉ឺន]]មន្ដ្រីមិនហ៊ានកាត់សេចក្ដី[[សំណុំរឿង]]នេះឡើយ ហើយក៏លើកទៅទូលថ្វាយព្រះរាជាឲ្យសម្រេច។ ព្រះមហាក្សត្រព្រះសីហនុរាជទ្រង់បញ្ជាឲ្យនាម៉ឺន[[អាមាត្យ]]រៀបធ្វើការ ពិសោធន៍ ជីក[[អន្លង់]] ហើយយកខ្មោចក្របី (ពង្សាវតារវត្ដទឹកវិលបញ្ជាក់ថា គឺក្របីរស់ទេ ដែលស្ដេចបានយកមកពិសោធ) មកចងភ្ជាប់នឹងបង្គោលឈើ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបង្គាប់ឲ្យនាយត្រសក់ផ្អែមយកដុំថ្មដែក គប់ទៅលើពោះក្របី ពោះក្របីក៏ត្រូវធ្លាយពីម្ខាងទៅម្ខាងដូចលើកមុនមែន។ ព្រះមហាក្សត្រឃើញហេតុការណ៍ដ៏អស្ចារ្យ កើតមានដូច្នេះ ក៏កាត់សេចក្ដីឲ្យនាយត្រសក់ផ្អែមរួចខ្លួន ដោយមានបន្ទូលថា “នេះជាកម្មពីអតីតរបស់សត្វក្របី”។ ព្រះមហាក្សត្រ ដែលបានភ្លក់ត្រសក់ពញាជ័យពញាសួស បានស្គាល់រសជាតិថាផ្អែមឆ្ងាញ់ពិសា ខុសពីត្រសក់ធម្មតាមែន។ ចាប់ពីថ្ងៃនោះមក ព្រះអង្គបង្គាប់ឲ្យបងប្អូនទាំងពីរនាក់បេះត្រសក់យកមកថ្វាយព្រះអង្គតាមរដូវ។ ព្រះអង្គបានដាក់ងារឲ្យថា នាយត្រសក់ផ្អែម ទទួលបេសកកម្មដាំថែរក្សាការពារ និងបេះត្រសក់ផ្អែមសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ។ ព្រះអង្គបានបង្គាប់ពួក ក្រុម[[ជាងស្មិត]] ឲ្យយកដុំថ្មដែកនោះ សិតធ្វើជាលំពែង ហើយប្រគល់ទៅនាយត្រសក់ផ្អែមទុកចាំយាមការពារចម្ការ ។ ព្រះអង្គថែមទាំងបញ្ញត្តប្រកាសផ្ដល់អំណាចដល់នាយត្រសក់ផ្អែម អាចប្រហារជីវិតជនណា ឬសត្វណាដែលហ៊ានចូលមកឈ្លានពានស៊ីចម្ការ និងលួចត្រសក់ផ្អែមដោយគ្មាន[[ទោស]]ពៃរ៍អ្វីទាំងអស់។ បទបញ្ជាស្ដេចនេះ នាម៉ឺនមន្ដ្រីតូចធំ និងប្រជានុរាស្ដ្រជិតឆ្ងាយដឹងឮគ្រប់ៗគ្នា។ ថ្ងៃមួយ មិនដឹងពិភាល់មកអំពីហេតុអ្វី ស្រាប់តែព្រះបាទសីហនុរាជបញ្ជាឲ្យសព្វមុខមន្ដ្រីពលសេនា បរិវាររៀបចំក្បួនដង្ហែព្រះអង្គទៅក្រសាលលំហែកាយតាមព្រៃភ្នំ ក្នុង[[ខេត្ដសំរោងទង]] ហើយបានឈប់បោះ[[ពន្លាជ័យ]]នៅម្ដុំខាងជើងចម្ការត្រសក់នាយ ត្រសក់ផ្អែម។ នៅគង់ប្រថាប់លេងទីនេះ ស្រាប់តែព្រះអង្គកើតមាន[[ចិត្ដ]]មន្ទិលសង្ស័យ មិនអស់ចិត្ដនឹងការស្មោះត្រង់របស់នាយត្រសក់ផ្អែម ខ្លាចក្រែងនាយបេះត្រសក់យកទៅលក់ដូរឲ្យអ្នកផ្សេងដទៃ។ ពេលយប់ ព្រះ[[ជ័យវរ្ម័នទី៩|សីហនុរាជ]]នាំ[[មហាត្លឹក]][[ជំនិត]]ពីរនាក់ទៅជាមួយ ដើម្បីស៊ើប លបលួចចូលក្នុងចម្ការ[[ត្រសក់]] រង់ចាំមើលកាយវិការនាយត្រសក់ផ្អែម។ ព្រះអង្គចូលទៅដល់ទួលមួយក្នុងចម្ការ។ គ្រានោះ នាយត្រសក់ផ្អែមមិនទាន់ដេកលង់លក់នៅឡើយទេ។ នាយកំពុងលេងភ្លេងលំហែកាយ។ ទោះជាកំពុងលេង[[ភ្លេង]]ក៏ដោយ ក៏ភ្នែកនាយរំពៃមើលយាម[[ចម្ការត្រសក់]]ដែរ។ ភ្លាមនោះ នាយមើលឃើញ[[ស្រមោល]]មនុស្ស កំពុងតែដើរលបលួចចូលក្នុងចម្ការ។ ស្មានថា[[ចោរ]] មិនបង្អង់យូរនាយត្រសក់ផ្អែមចាប់យក[[លំពែង]]គប់ចោលភ្លែត សំដៅស្រមោលនោះ ។ ផ្លែលំពែងបានបុកទម្លុះធ្លាយចំ[[ដើមទ្រូង]]ស្ដេចសីហនុ សុគតក្នុងពេលនោះភ្លាមទៅ។ នាយត្រសក់ផ្អែមឃើញមនុស្សដេកដួលស្លាប់នៅនឹងកន្លែង ក៏យក[[ភ្លើង]]មកឆ្លុះមើល។ ស្រាប់តែនាយឃើញជាក់ច្បាស់ថា ចោរនោះ គ្មាននណាក្រៅពីស្ដេចឡើយ។ នាយភ័យតក់ស្លុតឥតឧបមា ស្រែកដង្ហោយយំនឹកស្រណោះ[[ព្រះករុណា]]។ កន្លែង[[ដីទួល]]ដែលតាត្រសក់ផ្អែមចាក់សម្លាប់ស្ដេចបានជាប់ឈ្មោះជា រៀងរហូតមកថា [[ទួលចាក់ស្ដេច]]។ *[[អង្គជ័យ|ពញាជ័យ]] និងពញាសួស ទាំងពីរនាក់ ជាបងប្អូនបង្កើតនឹងគ្នា។ គាត់មានលំនៅ នៅខាងទិស[[និរតី]]នៃ [[ភ្នំប្រសិទ្ធិ]]។ អ្នកទាំងពីរនាក់នេះ មានរបររកទទួលទាន ជា[[អ្នកចម្ការ]]ដាំ[[ត្រសក់]]។ ក្នុងពេលលំហែ ពីមុខការធ្វើរបរត្រសក់ហើយ គាត់តែងនាំអ្នកស្រុកលេង[[មហោស្រព]] ជាការកំសាន្ត។ ថ្ងៃក្រោយមក ព្រះបាទ[[សែណ្ណ័ករាជ]] ជាអម្ចាស់ផែន ស្ដេចទៅសាងព្រះរាជវាំងក្បែរភ្នំប្រសិទ្ធិដែរ។ ពញាជ័យ និងពញាសួស, កាលបានដំណឹងនេះហើយ, ក៏នាំបងប្អូនបេះត្រសក់ និង នាំល្បែងមហោស្រព ទៅថ្វាយព្រះរាជា ជារឿយៗ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់សព្វព្រះទ័យនឹងត្រសក់គាត់ណាស់។ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា : ត្រសក់នេះផ្អែមអស្ចារ្យ ជាងត្រសក់ទាំងឡាយ។ ទ្រង់បានហាមថា : កុំឲ្យពញាជ័យ និង ពញាសួស បេះត្រសក់នោះលក់ដូរ ឲ្យអ្នកណាឲ្យសោះ ឲ្យទុកសម្រាប់តែ ធ្វើជាដង្វាយព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះ។ ព.ស. ១៥២៧ គ.ស. ៩៨៣ ម.ស. ៩០៥ ច.ស. ៣៤៥ ក្នុងឆ្នាំ[[មមែ]] [[បញ្ចស័ក]] ព្រះបាទបរមបពិត្រ សែណ្ណ័ករាជ បរមរាជា ស្ដេចសោយរាជ្យបាន ៣០ ឆ្នាំ។ ពញាជ័យអាយុបាន ៤៣៨ឆ្នាំ ពញាសួសអាយុបាន ៣៣៨ ឆ្នាំ។ ក្នុងគ្រានោះ មាន[[ក្របី]]អ្នកស្រុកម្នាក់ បានទំលាយរបងចម្ការត្រសក់ របស់ពញាជ័យ និងពញាសួស ហើយចូលមកជិះជាន់ស៊ីត្រសក់របស់គាត់អស់ជាច្រើន។ ពញាជ័យ ឃើញដូច្នោះហើយ ក៏យក[[ដុំថ្ម]][[ចង្ក្រាន]]ចោល ដើម្បីដេញបង្អើលសត្វនោះឲ្យជៀសទៅ, ដុំថ្មនោះក៏រត់ទៅត្រូវធ្លុះក្របីនោះស្លាប់ទៅ។ ម្ចាស់ក្របីប្ដឹងដល់[[ចៅក្រម]]ទាំងឡាយ អំពីរឿងពញាជ័យសម្លាប់ក្របីរបស់ខ្លួននេះ។ ចៅក្រម[[តុលាការ]]កាត់សេចក្ដីឲ្យពញាជ័យសងក្របីទៅក្របីវិញ។ ពញាជ័យមិនសុខចិត្តដ្បិតថា កាលខ្លួនចោលក្របីនឹងដុំថ្មចង្ក្រាននោះ ខ្លួនមិនប៉ងឲ្យស្លាប់ក្របីនោះទេ គឺចោលឲ្យគ្រាន់តែក្របីនោះខ្លាច ហើយរត់ចេញទៅតែប៉ុណ្ណោះ។ ចៅក្រមកាត់ក្ដីនេះមិនដាច់ស្រេច ក៏នាំសេចក្ដីនេះទៅប្ដឹងដល់សេនាបតី។ សេនាបតី ក៏កាត់មិនដាច់ទៀត ទើបនាំមនុស្សនោះ ឡើងក្រាបបង្គំទូល ព្រះបរមបពិត្រ ដើម្បីសូមឲ្យទ្រង់ព្រះរាជវិនិច្ឆ័យឲ្យ។ ព្រះរាជាឲ្យយក[[ដុះក្រាន]]នោះ ចោលក្របីឯទៀត ជាការល្បងមើល។ កាលពញាជ័យ ចោលទៅក្របីណា ក្របីនោះក៏ធ្លាយពោះនឹងដុំថ្មនោះ ស្លាប់ទាំងអស់មែន។ ព្រះរាជា ទ្រង់ពិសោធឃើញយ៉ាងនេះហើយ ក៏ទ្រង់កាត់សេចក្ដីថា :ក្របីនោះស្លាប់ដោយពញាជ័យមិនមានចិត្តក្លែងសម្លាប់ទេ ពីព្រោះពញាជ័យ មិនបានដឹងថា ថ្មនោះជា[[ដែកកាយសិទ្ធ]]ទេ ស្មានថាជាដុំថ្មធម្មតា បានជាចោលទៅត្រូវស្លាប់ដូច្នេះ។ ហេតុនេះ ទ្រង់ប្រោសប្រទាន ព្រះរាជវិនិច្ឆ័យថា : ក្របីដែលស្លាប់នេះ ទុកជាកម្មរបស់សត្វចុះយើងនឹងយកទោសពញាជ័យមិនបានទេ។ ទើបទ្រង់ឲ្យពួកជាង យកដុំក្រាននោះទៅរំលាយមើល។ ជាងយកទៅរំលាយទៅ ក៏ឃើញថា ថ្មនោះជាដែកកាយសិទ្ធពិតមែន ទើបទ្រង់ព្រះបង្គាប់ឲ្យក្រុមជាងយកដែកនោះទៅផែ ជាលំពែងមួយ ហើយទ្រង់ប្រគល់ឲ្យ ពញាជ័យ កាន់លំពែងនោះទុក រក្សាចម្ការ[[ត្រសក់]]នោះ ទុកជាដីចម្ការហ្លួង។ ឯលំពែងនោះ សន្មតហៅថា [[លំពែងជ័យ]]។ ព.ស. ១៥៣៩ - គ.ស. ៩៩៥- ម.ស. ៩១៧ ច.ស.៣៥៧ ឆ្នាំ[[មមែ]] សប្តស័ក ព្រះបរមបពិត្រ ព្រះសែណ្ណ័ករាជ ទ្រង់មានព្រះជន្មវស្សា ទ្រង់មានព្រះជន្មវស្សា ៥៩ ឆ្នាំ ទ្រង់សិរីរាជសម្បត្តិបាន ៤២ឆ្នាំ ពញាជ័យ មានជន្មាយុជាង ៤៥០ឆ្នាំពញាសួស មានជន្មាយុសួស មានជន្មា៣៥០ឆ្នាំ។ គ្រានោះ ព្រះបរមបពិត្រ អម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់មាន ព្រះរាជហឫទ័យសង្ស័យថា ពញាជ័យ ពញាសួសនោះ ដាំត្រសក់ សម្រាប់ទុកតែជាដង្វាយទេ ឬមួយគាត់លបដាំឲ្យគេខ្លះដែរ។ លុះទ្រង់ព្រះតម្រិះដូច្នេះហើយ វេលាយប់ស្ងាត់ ទ្រង់ក៏ត្រាស់ហៅ មន្ត្រីក្រុមស្និទ្ធព្រះអង្គ ប្រាំមួយប្រាំពីរនាក់ ឲ្យចងព្រះទីនាំងអស្សតរ (អស្សតរ​ = សេះល្អ, សេះលឿន) ថ្វាយ ទ្រង់គង់តម្រង់ទៅចម្ការត្រសក់។ ដល់​ហើយ ស្ដេចចុះចាកព្រះទីនាំង លបទៅទៅដល់គុម្ពោតមួយ ដែលនៅជាកណ្ដាលចំការ។ ទ្រង់គន់ចាំមើល ពញាជ័យ និងពញាសួស ក្រែងមានពុតលបលក់ត្រសក់នោះដែរឬទេ។ ក្នុងរាត្រីនោះ ពញាជ័យ កំពុងមើលមហោស្រពដូចប្រក្រតី ជួនជាក្រឡេកទៅ ឃើញមនុស្សចូលក្នុងចម្ការរបស់គាត់ គាត់ក៏ពួយលំពែងជ័យនោះ តម្រង់ទៅរកមនុស្ស ដែលកំពុងលបនោះ ដោយពុំបានដឹងថា មនុស្សនោះគឺ ព្រះមហាក្សត្រសោះ។ ខណៈនោះ លំពែងជ័យ ក៏ត្រូវចំលើព្រះបរមបពិត្រ បណ្ដាលឲ្យទ្រង់ព្រះសុគត នៅជើងដំបូកក្នុងចំការនោះទៅ។ ហេតុនេះហើយបានជា ដំបូកនោះជាប់ឈ្មោះហៅថា "[[ដំបូកចាក់ស្ដេច]]" រៀងមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ លុះព្រឹកឡើង សេនាបតីមន្ត្រីទាំងពួង បានឮដំណឹងនេះហើយ ក៏នាំគ្នាទៅលើកព្រះបរមសព ដាក់ក្នុងព្រះកោដ្ឋ យកទៅតំកល់ទុកធ្វើ[[បុណ្យ]] តាម[[ប្រពៃណី]]។ បន្ទាប់មក សេនាបតីមន្ត្រីទាំងពួង [[ជំនុំ]]គ្នាថា : ព្រះ[[ព្រះសីហនុរាជ|សីហកុមារ]] ដែលជាព្រះរាជបុត្រ នៃ ព្រះបាទសែណ្ណ័ករាជនោះ ក៏ទ្រង់ក្ស័យព្រះជន្មនៅឯស្រុក[[លាវ]] មុនសម្ដេចព្រះបិតាទៅហើយ, ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គគ្មានព្រះរាជបុត្រនឹងថ្វាយសោយរាជ្យ[[ប្រយូរវង្ស]]បានទេ។ លុះជំនុំវែងឆ្ងាយទៅ មន្ត្រីទាំងពួងយល់ឃើញថា : ពញាជ័យ, ពញាសួស ទាំងពីរនាក់នេះ អាយុក៏វែង ហើយអាវុធរបស់គាត់នោះ ក៏មុត ក្រៃលែង លើសអាវុធរបស់ជនទាំងពួង។ ពូជពង្សរបស់គាត់ ក៏ជាប់ក្នុងព្រះរាជត្រកូលផងដែរ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះសពបណ្ដារាស្ត្រទាំងឡាយ ក៏ស្រលាញ់គាត់ បាននាំគ្នាមកពីស្រុកជិតស្រុកឆ្ងាយ សុំចុះចូលគាត់ជាច្រើនឃើញថា គួរតែយើងអញ្ជើញគាត់ឲ្យឡើងសោយរាជ្យទៅ។ លុះគិតព្រមគ្នាដូច្នេះហើយ ក៏នាំគ្នារៀបក្បួន ដែលសម្រាប់ហែព្រះមហាក្សត្រនោះ ទៅអញ្ជើញ ពញាជ័យ ពញាសួស ឲ្យមកសោយរាជ្យ ជាតំណប្រយូរវង្ស។ ព្រះអង្គទាំងពីរព្រះអង្គ ប្រកែកមិនព្រម ទទួលរាជសម្បត្តិ ជាស្ដេច និង ជា[[ឧបរាជ]]សោះទេ ព្រោះទ្រង់ស្ដាយស្ម័គ្របក្សពួក និង [[ល្បែងមហោស្រព]]ទាំងឡាយ។ ខណៈនោះ មន្ត្រីទាំងឡាយ ដឹងព្រះរាជហឫទ័យហើយ ក៏ក្រាបទូលអង្វរថា : សូមឲ្យតែព្រះអង្គទ្រង់ព្រមទទួលសោយរាជ្យចុះ ខ្លួនទាំងអស់គ្នានឹងនាំ ប្រដាប់ល្បែងមហោស្រពទាំងប៉ុន្មាន យកទៅទុកក្នុងព្រះនគរ សម្រាប់លេងថ្វាយរាល់ថ្ងៃ ជាលំហែព្រះកាយ។ ព្រះអង្គទាំងពីរព្រះអង្គ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយ ក៏ទទួលសេចក្ដីអញ្ជើញ របស់សេនាបតី មន្ត្រីទាំងនោះ។ សេនាបតីមន្ត្រីទាំងនោះ អញ្ជើញសម្ដេចពញាជ័យ ឲ្យគ្រងរាជ្យ (ទទួលរក្សារាជ្យជាបណ្ដោះអាសន្នសិន ទំរាំដល់ថ្ងៃអភិសេក) ជាស្ដេច និង អញ្ជើញពញាសួសឲ្យគ្រងរាជ្យ ជាឧបរាជ ហើយក៏អញ្ជើញស្ដេចត្រាច់ចុះ ព្រះទីនាំងនាវាព្រមទាំងក្បួនហែ ចូលស្ថិតនៅក្នុងព្រះមហានគរ។ បីឆ្នាំក្រោយមក ទើបធ្វើពិធីរាជភិសេកតាមទំនៀម។ លុះបានសោយរាជ្យ (បានឡើងជាក្សត្រិយ៍គ្រងរាជពេញទីហើយ) ហើយព្រះបរមរាជាធិរាជអង្គជ័យ ទ្រង់ឲ្យយកលំពែងជ័យនោះ ទៅតម្កល់ជាមួយនឹងគ្រឿងព្រះ[[បញ្ចក្សេត្រ]]។ ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យក្រុមមហោស្រព ផ្លាស់ប្ដូរគ្នាលេង ឲ្យអ្នកស្រុកមើលជាទីថ្កើងថ្កាន ហើយទ្រង់ត្រាស់ឲ្យសាង[[ប្រាសាទសួរព្រ័ត្រ]]មួយ យោលទោងមួយ បិទពួនមួយ គ្រប់[[ទ្វារ]][[នគរ]] សម្រាប់ទត[[ល្បែង]]។ អស់រាស្ត្រប្រុសស្រីសុខសប្បាយ ថ្កើងថ្កាន ដោយបុណ្យបារមី របស់ព្រះអង្គពន់ប្រមាណណាស់។ សេនាបតីមន្ត្រីរាស្ត្រទាំងពួង ឃើញព្រះអង្គមានបុណ្យ មានព្រះជន្មវែងក្រៃលែង លើសជនទាំងពួងដូច្នោះ ក៏ក្រាបថ្វាយបង្គំទូល សូមព្រះរាជទានព្រះរាជបញ្ញត្តិថា : បើមាន[[មង្គលការ]]អ្វីៗ សូមឲ្យអ្នកមង្គលការនេះឲ្យពរថា : "ជ័យហោង សួស្ដិ៍ហោង" ដើម្បីឲ្យបានសេចក្ដីសុខ និងអាយុយឺនយូរ វែងដូចព្រះអង្គ។ ព្រះបរមបពិត្រយល់ថា ​: ការសុំនេះជាប្រយោជន៍ ដល់រាស្ត្រប្រជារបស់ព្រះអង្គផង ហើយជាកិត្តិយល់ដល់ព្រះអង្គទៀត ដូច្នេះទ្រង់ក៏ព្រះរាជានុញ្ញាតតាមសុំ។ អាស្រ័យហេតុនេះហើយ បានជាក្នុងមង្គលការទាំងឡាយសព្វថ្ងៃនេះ ជនទាំងពួងតែងឲ្យពរ គូស្វាមីភរិយាថ្មីថា : "ជ័យហោង សួស្ដិ៍ហោង" រៀងរាបដរាបមក។ ខណៈនោះ ស្ដេចត្រាស់ហៅសម្ដេចព្រះមហាឧបរាជបាន ៥០ ឆ្នាំ ស្ដេចក៏ទ្រង់ប្រឈួន រោគជាទម្ងន់។ ខណៈនោះ ស្ដេចត្រាស់ហៅសម្ដេចព្រះមហាឧបរាជ ឲ្យយាងទៅជិត ទើបទ្រង់ព្រះបណ្ដាំថា : រាជសម្បត្តិនេះ ត្រូវប្អូនគ្រងតទៅ។ បើប្អូនអស់បុណ្យទៅវេលាណា សុំប្អូនប្រគល់រាជសម្បត្តិនោះទៅ ចៅសិរីរតន៍ ជាក្មួយបាសោយរាជ្យតទៅ។ ប្រការមួយទៀតអំពីក្បួនតម្រាសិក្ខាវិន័យ សម្រាប់ព្រះសង្ឃ និងសម្រាប់ផែនដី និងបារគូបុរោហិតនោះ ចូរប្អូនត្រួតត្រាឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។ តែបើប្អូនធ្វេសប្រហែស បណ្ដោយឲ្យឃ្លៀងឃ្លាតហើយព្រះរាជាណាចក្រមុខជាពុំបានសុខក្សេមក្សាន្តឡើយ។ ទ្រង់ព្រះបណ្ដាំ ចប់ព្រះបន្ទូលហើយ ព្រះបរមបពិត្រ ក៏ទ្រង់សុគតទៅ ក្នុងឆ្នាំជូតសំរឹទ្ធិស័កព.ស. ១៥៩២ - គ.ស. ១០៤៨ - ម.ស. ៩៧០ - ច.ស. ៤១០ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៥០០ឆ្នាំ (បើថា៥០៣ឆ្នាំ ទើបត្រូវជាង)។ វេលានោះ សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជ ព្រះរាជបុត្រា សេនាបតី មន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង លើកព្រះបរមសព តម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋ ហើយនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី អញ្ជើញ សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជ ពញាសួស ឲ្យឡើងសោយរាជសម្បត្តិស្នងព្រះជេដ្ឋាឡើង។ ===ក្នុងរាជ្យ=== ចាប់តាំងពីព្រះអង្គ បានឡើងសោយរាជ្យវេលាណាមក ព្រះបរមបពិត្រពញាសួស ព្រះអង្គទ្រង់ប្រព្រឹត្តដោយយុត្តិធម៌ ឥតមានល្អៀងពី ព្រះរាជបណ្ដាំ ដែលសម្ដេចព្រះជេដ្ឋា ទ្រង់ផ្ដាំទាំងប៉ុន្មានៗ ក៏ទ្រង់ធ្វើតាមគ្រប់ជំពូក។ ព្រះអង្គចំណាយព្រះរាជទ្រព្យ ឲ្យសាងវត្តអារាម ឲ្យជួសជុលព្រះ[[អារាម]] ដែលពុកបាក់បែកនោះប្រមាណជាង ១០០ ព្រះវិហារ។ រាស្ត្រប្រជា ក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ បានសុខសប្បាយគ្រប់គ្នា, ភ្លៀងក៏ធ្លាក់ត្រូវរដូវ រាស្ត្រធ្វើស្រែចំការ បានផលច្រើន, ផលប្រយោជន៍ក្នុងព្រះនគរ ក៏ចម្រើនច្រើន។ ក្នុងឆ្នាំចទោស័ក ព.ស. ១៦១៤ គ.ស ១០៧០, ម.ស ៩៩២, ច.ស ៤៣២ ព្រះអង្គសោយរាជ្យបាន ២២ឆ្នាំ មានម្នាក់ឈ្មោះ ជៃ បានទៅតាំងសិល្ប៍នៅភ្នំខ្ជោល ហើយលើកខ្លួនជាអ្នកមានបុណ្យ។ លុះការណ៍នេះ បានជ្រាបដល់ព្រះបរមបពិត្រហើយ, ស្ដេចក៏ត្រាស់ប្រើ[[សម្ដេចចៅពញាចក្រី]], [[សម្ដេចចៅពញាក្រឡាហោម]] ឲ្យលើក[[យោធា]][[ទាហាន]]ទៅប្រាបប្រាម។ [[សេនា]][[ទាហាន]] ចាប់បានខ្លួន[[សិល្ប៍ជៃ]] ហើយក៏[[ប្រហារជីវិត]]ទៅ។ លុះបានជោគជ័យសព្វគ្រប់ហើយ មេទ័ពទាំងពីរនោះ ក៏ចូលមកក្រាបបង្គំទូល តាមកិច្ចការ។ ព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ជ្រាបហើយ ទ្រង់ព្រះអំណរណាស់ ទ្រង់ប្រទានរង្វាន់ [[នាយទ័យ]] [[នាយកង]] តាម[[គុណបំណាច់]] ដែលប្រើបាន។ ព្រះនគរក៏បានសុខក្សេមក្សាន្តតរៀងមកទៀត។ សម្ដេចព្រះបរមរាជា រាមាធិបតី ពញាសួស ជាស្ដេចអា ឥតព្រះរាជបុត្រសោះ។ លុះព្រះអង្គសោយរាជ្យបាន ៤៨ឆ្នាំ ទ្រង់ប្រឈួនរោគជាទម្ងន់ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ឲ្យហៅព្រះសិរីរតន៍ មហាឧបរាជ មកផ្ដាំថា : រាជសម្បត្តិនេះ ឲ្យចៅគ្រប់គ្រងតទៅ​ តាមព្រះរាជបណ្ដាំ សម្ដេចព្រះបរមជេដ្ឋា ជាសម្ដេចព្រះបិតាចៅ។ បើចៅសោយរាជ្យហើយ សូមឲ្យចៅ ជួយទំនុកបំរុងព្រះពុទ្ធសាសនា និងការផែនដីឲ្យមាំមួន តាមសេចក្ដីប្រព្រឹត្តរបស់សម្ដេចព្រះវរបិតានៃចៅ កុំឲ្យឃ្លៀងឃ្លាត។ ទ្រង់ព្រះបណ្ដាំហើយ សម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចសុគតទៅ។ មន្ត្រីទាំងឡាយអញ្ជើញព្រះសព តម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋហើយ ក៏អញ្ជើញព្រះសិរីរតន៍ ឲ្យឡើងសោយរាជ្យ។ អ្នកស្រាវជ្រាវសូមជំរាបថា អំពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ ព្រះរាជពង្សាវតារ ដែលតម្កល់ទុកក្នុងព្រះរាជបណ្ណាល័យនោះ ពុំបានពណ៌នាទេ។ បើតាមឯកសារនេះ ព្រះសន្តតិវង្ស ជាតំណពីព្រះបាទត្រសក់ផ្អែមមក គឺព្រះ[[បរមនិពាន្វបទ|និព្វានបាទ]]។ ឯកសារដទៃទៀត ដែលយើងមានក្នុងពេលឥឡូវនេះ "ក៏មិនឃើញមានព្រះនាមព្រះអង្គដែរ"។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១០២៦-១០៧៤)''}} {{Succession box|before= [[អង្គជ័យ]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១០២៦-១០៧៤'''|after= [[សិរីវីចក្រ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} byugo472w08ixeuv9wrfvf6yjrzsjhn 0 27158 342434 178100 2026-11-02T17:09:24Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342434 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ឱង្ការ | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | reign = គ.ស ១២១៧-១២៧៥ | coronation = | full name =​​ សម្ដេចព្រះបាទព្រះរាជឱង្ការ | predecessor = ព្រះបាទ[[លំពង្ស]] | successor = ព្រះបាទ[[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)|ស្រីសុរិយោពណ៌ទី១]] | spouse = ព្រះនាង[[មង្គលក្សត្រី]] | issue = ព្រះ[[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)|សុរិយោពណ៌]]<br/>ព្រះអង្គ[[មន្ទាពិសី]] | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[លំពង្ស]] | mother = សម្ដេច[[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ព្រះភគវតី]]ព្រះមហាក្សត្រី ចក្រពត្តិ | birth_date = គ.ស ១១៩៧ | birth_place = មហានគរ | death_date = គ.ស ១២៧៥ | death_place = មហានគរ | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}}​ {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} ព្រះបាទ'''រាជឱង្ការ''' (គ.ស ១១៩៧-១២៧៥) រជ្ជកាល (គ.ស ១២១៧-១២៧៥) ឡើងសោយរាជ្យ ស្នងសម្ដេចព្រះវររាជបិតា ពីឆ្នាំឆ្លូវនពស័ក ព.ស ១៧៦១, គ.ស ១២១៧, ម.ស ១១៣៩, ច.ស ៥៧៩ ព្រះជន្មាយុ២០ឆ្នាំ ទ្រង់ព្រះនាម'''សម្ដេចព្រះបាទព្រះរាជឱង្ការ'''។ ព្រះអង្គយកព្រះ[[មង្គលក្សត្រី]] ជាព្រះរាជវង្ស លើកឡើងជាអគ្គមហេសី ទ្រង់ព្រះនាមសម្ដេចព្រះភគវតីមង្គលក្សត្រីសិរីវីចក្រពត្តិ ហើយព្រះអង្គប្រជុំ[[សាមលរាជ]] ធ្វើព្រះមេរុថ្វាយព្រះភ្លើង ព្រះបរមសពសម្ដេចព្រះវរាជបិតា ៣ ខែ ព្រមដោយ[[ល្បែង]][[មហោស្រព]]ជាឱឡារិក។ លុះព្រះអង្គសោយរាជ្យបាន ៥៨ ឆ្នាំ ព្រះជន្មបាន ៧៨ ឆ្នាំ ទ្រង់ប្រឈួនសុគតទៅ។ មន្ត្រីលើកព្រះសពតម្កល់ក្នុងព្រះ[[ព្រះកោដ្ឋ|កោដ្ឋ]]ហើយអញ្ជើញព្រះស្រី[[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)|សុរិយោពណ៌]] ជាព្រះរាជបុត្រឲ្យឡើងសោយរាជសម្បត្តិតាម[[ពិធីរាជាភិសេក|ប្រពៃណី]]។ ==ព្រឹត្តិការណ៍ក្នុងរាជ្យ== ក្នុងឆ្នាំ[[រកា]]សប្តស័ក ព.ស ១៧៦៩, គ.ស ១២២៥, ម.ស ១១៤៧, ច.ស ៥៤៧ ព្រះបាទបរមនាថ បរមបពិត្រ ស្ដេចលើកព្យូហយាត្រា នាំរាជសេវកាមាត្យ ទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅ ទៅទតទឹកទន្លេធំ។ ទ្រង់ប្រថាប់នៅនគរបានជ័យ បានការហើយត្រាស់សួរទៅពញាមន្ត្រីវរវង្សថា : "ម្ដេចក៏ចៅ មិននៅក្នុងកំផែងប្រាសាទនេះ" [[ចៅពញាមន្ត្រីវរវង្ស]] ក្រាបទូលថា : ទីនេះប្រជារាស្ត្រប៉ង នៅច្រើនៗគ្នាដែរតែចេះតែឃើញសម្ដេចព្រះអយ្យកោ ស្ដេចមកបណ្ដេញពុំឲ្យនៅ អ្នកនៅចេះតែមានជម្ងឺដំកាត់ពន់ប្រមាណ។ ក្នុងខណៈ ដែលសម្ដេចព្រះ[[នាគសេន]][[មហាថេរ]] ចូលទៅថ្វាយព្រះពរនោះ ព្រះអង្គបានសួរថា : "បើញោមបង្វែរទីនេះ ទៅជាព្រះ[[អារាម]] តើគួរឬទេ?" សម្ដេចព្រះនាគសេន ថ្វាយព្រះពរថា : "គួរ"។ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ ឧកញ៉ាសម្ដេចយល់ ឲ្យសាងព្រះវិហារ សាងព្រះពុទ្ធរូបក្នុងវត្តនោះវេរថ្វាយទៅជាវត្ត ឲ្យសម្ដេចព្រះនាគសេន នៅគង់ចាំវស្សា។ សម្ដេចព្រះនាគសេនថ្វាយព្រះពរថា : ទីនេះជា "ឧត្តុង្គឧត្តម ខ្ពស់ប្រសើរណាស់ គួរសមតែតម្កល់ព្រះពុទ្ធរូប ថាបើនឹងឲ្យព្រះសង្ឃគង់ចាំវស្សា មានសិស្សានុសិស្ស ធ្វើឲ្យឆ្អេះឆ្អាបនោះ ពុំបានទេ"។ ទើបព្រះអង្គឲ្យឧកញ៉ា សម្ដេចសាងព្រះអារាមមួយទៀត [[ជាំយ]]ខាង[[ជើង]][[នគរបានជ័យ]] បានការហើយតាំងនាមហៅ[[នគរតូច]] ឲ្យសម្ដេចព្រះនាគសេន គង់ចាំវស្សាក្នុងវត្តទាំងពីរ។ ស្ដេចធ្វើបបុណ្យឆ្លងស្រេច ក្នុងឆ្នាំរកា[[សប្តស័ក]]។ លុះសូរេច[[បុណ្យ]]ហើយ ព្រះអង្គព្រះរាជដំណើរទៅ[[មហានគរ]]វិញ ព្រះអង្គសោយរាជ្យរៀងមក។ ==រាជបុត្រ== សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីសម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមសុរិយោពណ៌។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១២១៧-១២៧៥)''}} {{Succession box|before= [[លំពង្ស]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១២១៧-១២៧៥'''|after= [[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)|ស្រីសុរិយោពណ៌ទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} mermrgu1o9jo24b6oltxpgg0dfck4iz 0 27159 342432 178494 2026-11-02T16:56:56Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342432 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = លំពង្ស | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | reign = គ.ស ១១៦៣-១១១៨ | coronation = | full name =​​ ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះបរមលំពង្សរាជាធិរាជ | predecessor = ព្រះបាទ[[សិរីវីចក្រ]] | successor = ព្រះបាទ[[រាជឱង្ការ]] | spouse = សម្ដេច[[ព្រះភគវតី (មហេសីនៃព្រះបាទលំពង្ស)|ព្រះភគវតី]]ព្រះមហាក្សត្រី ចក្រពត្តិ | issue = ព្រះ[[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)|សុរិយោពណ៌]] | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[សិរីវីចក្រ]] | mother = អ្នកព្រះម្នាង[[គន្ធបទុម]] | birth_date = គ.ស ១០៦៣ | birth_place = មហានគរ | death_date = គ.ស ១១១៨ | death_place = មហានគរ | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}}​ {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} ព្រះបាទ'''លំពង្ស''' (គ.ស ១០៦៣-១១១៨) រជ្ជកាល (គ.ស ១១៦៣-១១១៨) ព្រះលំពង់ ជាព្រះរាជបុត្រាឡើងសោយរាជ្យ ស្នងព្រះវររាជបិតា ក្នុងឆ្នាំមមែបញ្ចស័ក ព.ស ១៧០៧, គ.ស ១១៦៣, ម.ស ១០៨៥, ច.ស ៥២៥។ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមជា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះបរមលំពង្សរាជាធិរាជ'''។ ព្រះអង្គយកព្រះក្សត្រីលើកជាអគ្គមហេសី ទ្រង់ព្រះនាម '''សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះមហាក្សត្រី ចក្រពត្តិ'''។ ព្រះអង្គឲ្យប្រជុំ[[សាមលរាជ]] មកសាង[[ព្រះមេរុ]] ខ្នាតធំធ្វើបុណ្យ ព្រះបរមសព សម្ដេចព្រះវររាជបិតា បីខែ។ សូរេចហើយ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រព្រឹត្ត តាម[[គន្លង]]សម្ដេចព្រះ[[សិរីវីចក្រ|វររាជបិតា]] ដូច្នេះព្រះ[[អាណាចក្រខ្មែរ|រាជសីមា]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាខែត្រ]] ក៏សុខរៀងមក។ ក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ នពស័ក ព.ស ១៧៤១, គ.ស ១១៩៧, ម.ស ១១១៩, ច.ស ៥៥៩ ព្រះបរមបពិត្រ សោយរាជ្យបាន ៣៥ ឆ្នាំនោះ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី សម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាម ព្រះ[[រាជឱង្ការ]]។ លុះសោយរាជ្យមកបាន ៥៥ ឆ្នាំ ព្រះជន្មាយុបាន ៧៥ ឆ្នាំ ទ្រង់ប្រឈួនរោគ សុគតទៅ។ មន្ត្រីលើកព្រះបរមសព ដំកល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋហើយ អញ្ជើញព្រះរាជឱង្ការ ជាព្រះរាជបុត្រាឲ្យឡើងសោយរាជ្យ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១១៦៣-១១១៨)''}} {{Succession box|before= [[សិរីវីចក្រ]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១១៦៣-១១១៨'''|after= [[រាជឱង្ការ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 2x3f7cuzadwpikdrpbqia5uypgqmjcz 0 27160 342431 178102 2026-11-02T16:45:12Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342431 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = សិរីរតន៍<br/>(សិរីរតន៍) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | reign = គ.ស ១០៩៩-១១៦៣ | coronation = | full name =​​ សម្ដេចព្រះបាទព្រះរាជឱង្ការ | predecessor = ព្រះបាទ[[បរមរាជារាមាធិបតី]] | successor = ព្រះបាទ[[លំពង្ស]] | spouse = អ្នកព្រះម្នាង[[គន្ធបទុម]] | issue = ព្រះ[[លំពង្ស]] | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]] | mother = ព្រះនាង[[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទ្រាវត្តី]] | birth_date = គ.ស ១០៣២ | birth_place = មហានគរ | death_date = គ.ស ១១៦៣ | death_place = មហានគរ | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}}​ {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} ព្រះបាទ'''សិរីរតន៍''' រឺ '''សិរីវីចក្រ''' (គ.ស ១០៣២-១១៦៣) រជ្ជកាល (គ.ស ១០៩៩-១១៦៣) ព្រះរាជបុត្រ ព្រះបរមរាជាពញាជ័យ ឡើងសោយរាជ្យស្នងសម្ដេចព្រះ[[បិតុលា]] (ព្រះបិតុលា = [[ឪពុកធំ]] ឬ [[ឪពុកមា]] ខាង[[បិតា]] - ព្រះ[[បិតុច្ឆា]] = [[ឪពុកធំ]] ឬ [[ឪពុកមា]] ខាង[[មាតា]]) ក្នុងឆ្នាំឆ្លូវនពស័ក ព.ស. ១៦៤១ - គ.ស. ១០៩៧-ម.ស. ១០៩១-ច.ស. ៤៥៩ ទ្រង់ព្រះនាមជា'''ព្រះសិរីវីចក្រ''' ព្រះជន្មាយុ ៦៧ឆ្នាំ។ ព្រះរាជាអង្គនេះ ទ្រង់ប្រព្រឹត្តតាមគន្លង សម្ដេចព្រះ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|វររាជបិតា]] និងសម្ដេចព្រះ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|បិតុលា]], ព្រះរាជសីមា ក៏បានសុខក្សេមក្សាន្ត។ ក្នុងឆ្នាំ រកាឯកស័ក ព.ស. ១៦៨៨, គ.ស ១១៤៤, ម.ស ១០៦៦, ច.ស ៥០៦ [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អ្នកព្រះម្នាង]][[គន្ធបទុម]] សម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាម ព្រះ[[លំពង្ស]]។ សម្ដេចព្រះរាជបិតា មាតាទ្រង់ព្រះស្នេហាណាស់ ទ្រង់ឲ្យបង្ហាត់បង្ហាញ [[សិល្បសាស្ត្រ]][[វិជ្ជាការ]]ផងទាំងឡាយ ដោយប្រពៃ។ ព្រះបរមបពិត្រស្ដេចសោយរាជ្យបាន ៦៦ ឆ្នាំ ព្រះជន្មាយុ ១៣៣ ឆ្នាំ ទ្រង់ប្រឈួនរោគសុគតទៅ។ មន្ត្រីលើកព្រះបរមសព តម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្ដេចហើយ ទើបអញ្ជើញព្រះលំពង្សជាព្រះរាជបុត្រ ឡើងសោយរាជ្យ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១០៩៩-១១៦៣)''}} {{Succession box|before= [[បរមរាជារាមាធិបតី]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១០៩៩-១១៦៣'''|after= [[លំពង្ស]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ]] {{Cambodia-royal-stub}} tv5sazejpb3gjcdrcom4426eeje22na 0 28024 342468 296442 2026-11-02T21:50:43Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342468 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ឥន្ទ្រទេវី <br/>(ស្រីឥន្ទ្រទេវី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Lakshmi_Closeup_Preah_Khan_Angkor0980.jpg | caption = [[ទេវរូប]]ទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ជ័យរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]]<br/>(អគ្គមហេសីទី១) | successor = ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] | spouse = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់[[វីរកុមារ|វីរៈកុមារ]]<br/>ព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ឯកសារ:Lakshmi_Shrine_Preah_Khan_Angkor0978.jpg|រូបភាពតូច|[[ទេវរូប]]ទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។]] ព្រះនាង'''ស្រីឥន្ទ្រទេវី ''' (សតវត្សទី១៣) ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]ទីពីរនៃព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]និងទ្រង់មានព្រះបុត្រាចំនួនពីរព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]គឺ ព្រះអង្គម្ចាស់[[វីរកុមារ|វីរៈកុមារ]]និងព្រះភិក្ខុ[[គមលិន្ត]]។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == '''ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីទី២''' (អានថា:អឹន-ទ្រៈ-ទេ-វី) រជ្ជកាល ([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) គេមិនបានដឹងពីកាលបរិច្ឆេទប្រសូត និងចូលទិវង្គតពិតប្រាកដរបស់ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីឡើយ។ ប៉ុន្ដែគេអាចដឹងតាមរយៈការស្រាវជ្រាវប្រវត្ដិសាស្ដ្រថា ព្រះនាងគឺជាព្រះរាជអគ្គមហេសីទី២នៃព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ពីព្រោះព្រះនាងបានទទួលព្រះរាជាភិសេកជាមួយព្រះចៅ[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|អធិការរាជ]] ក្រោយពេលដែលព្រះមហេសីដើមដែលត្រូវជាព្រះរាជកន្និដ្ឋារបស់ព្រះនាង([[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជាទេវី]])សោយទិវង្គតទៅ។ '''ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី''' គឺជាវីរក្សត្រីយ៍ខ្មែរមួយអង្គនា[[សម័យអង្គរ]] ដែលមិនត្រឹមតែមានព្រះរូបឆោមលោមពណ៌ល្អឥតមាននរណាផ្ទឹមបានប៉ុណ្ណោះទេ ព្រះអង្គថែមទាំងមានវិជ្ជាសម្បត្ដិខ្ពង់ខ្ពស់ឈ្លាសវៃក្នុងការសិក្សា ហើយនិងចេះដឹងនូវក្បួនច្បាប់ទាំងឡាយយ៉ាងជ្រៅជ្រះទៀតផង។ ដោយមានសេចក្ដីដំណាលនៅក្នុងសិលាចារឹកថា [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី]] គឺជាក្សត្រីយ៍ខ្មែរដ៏ពូកែលើសលប់ ឥតមាននរណាប្រៀបផ្ទឹមបាននៅសម័យអង្គរ ក្នុងផ្នែកភាសា[[សំស្ក្រឹត]]និង[[បរមត្ថវិជ្ជា]]។ សិលាចារឹកដែលគេរកឃើញនៅប្រាសាទវិមានអាកាសនោះ សរសេរជាភាសាសំស្ក្រឹតដោយស្នាមព្រះហស្ថផ្ទាល់របស់ព្រះនាងបញ្ជាក់ថា ព្រះនាងគង់នៅក្នុងអាឝ្រមដែលជា[[មហាវិទ្យាល័យ]]មួយនាសម័យនោះ ហើយព្រះនាងក៏ល្បីឈ្មោះក្ន្នុងទីនោះដោយសារការងារទាំងឡាយរបស់ព្រះនាងចំពោះនារីភេទ។ គេទាំងឡាយបានគោរពស្រឡាញ់ព្រះនាងទុកដូចជា[[រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ|ទេពធីតា]] ឈ្មោះ [[ព្រះនាងសរស្វតី|សរស្វតី]] ([[រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ|មហេសីរបស់]][[ព្រះព្រហ្ម]]) បែងភាគមក។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីគឺជាអ្នកអប់រំដ៏ប្រពៃចំពោះព្រះ[[ជយរាជទេវី|កន្និដ្ឋា]]ដើម្បីកសាងបុគ្គលិកលក្ខណៈសម្បត្ដិ ស័ក្ដិសមជាព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រជាអាទិ៍[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះនាង]]មានចិត្ដជ្រះថ្លា។ នៅក្នុងព្រះ[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និងក្រើនរំលឹកព្រះ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ស្វាមី]]ឱ្យប្រកាន់យក[[ទសពិធរាជធម៌]]ក្នុងការគ្រប់គ្រង[[អាណាចក្រ]]និងប្រជានុរាស្ដ្រជាដើម។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីចារឹកទុកនៅក្នុង[[សិលាចារឹកខ្មែរ|សិលាចារឹក]] ដែលគេបានរកឃើញនៅឯប្រាសាទវិមានអាកាសដែរនូវទុក្ខសោកនៃព្រះ[[ជយរាជទេវី|កន្និដ្ឋា]]របស់[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះនាង]] នៅពេលដែលព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ដែលត្រូវជាស្វាមីចេញទៅធ្វើសង្គ្រាមជាមួយពួក[[ចាម្ប៉ា]]។ ចារឹកនោះពោលថា ព្រះនាងមានទឹកព្រះ[[ភ្នែក|នេត្រ]]ជោរជន់ស្រោចព្រះកាយ ទ្រង់ព្រះ[[កន្សែង]]សោយសោកដូចនាង[[នាង​សីតា|សីតា]]រលឹកអាល័យព្រះស្វាមីដែលឃ្លាតព្រាត់ចាកទៅថា ព្រះនាងទ្រង់សុបិនឃើញព្រះភក្ដ្រាព្រះស្វាមី ហើយថាទ្រង់យល់ឃើញនូវសេចក្ដីត្រេកអរផង សេចក្ដីទុក្ខផងថា ព្រះនាងតែងបែរបន់សូមឱ្យព្រះស្វាមីឆាប់បាន យាងត្រឡប់មកវិញថា ព្រះនាងទ្រង់រក[[ឱសថ]]រងាប់នូវសេចក្ដីទុក្ខសោកសង្រេងតាមរយៈព្រះពុទ្ធសាសនា និងការកាន់ក្រឹត្យ។ == ព្រះរាជ​កិច្ច == ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីបានឋិតនៅនែបនិត្យផ្ទាល់ជាមួយព្រះស្វាមី ក្នុងការកសាងក្រុង[[យសោធរបុរៈ|យឝោធបុរ]] (ក្រុងអង្គរ) ជាថ្មីឡើងវិញបន្ទាប់ពីក្រុងយឝោធបុរៈនេះត្រូវពួកចាមចូលលុកលុយនៅឆ្នាំ ១១៧៧។ ព្រះនាងបានជួយកិច្ចការព្រះនគរដល់ព្រះមហាក្សត្រ ពិសេសនៅក្នុងវិស័យអប់រំបណ្ដុះបណ្ដាលឱ្យប្រទេសជាតិសម្បូណ៌ទៅដោយ អ្នកប្រាជ្ញ[[រាជបណ្ឌិត]]សំរាប់ជាការរៀបចំព្រះនគរនាសម័យនោះ ឱ្យបានចំរុងចំរើនភិយ្យោភាព។ ហេតុដូច្នេះហើយ បានជានៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ដែល មានព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី ជាព្រះរាជអគ្គមហេសី គេសង្កេតឃើញមាន [[សាលារៀន]] រោងព្យាបាល[[ជំងឺ]]ជាច្រើន តួយ៉ាងភស្ដុតាងមាន[[ប្រាសាទនាគព័ន្ធ]] ដែលជាមន្ទីរពេទ្យមួយដ៏មហាអស្ចារ្យនាសម័យអង្គរ និងសំណង់ជាប្រយោជន៍សាធារណៈដទៃទៀតជាច្រើនស្អេកស្កះ។ ប្រជារាស្ដ្របានរស់នៅក្នុងសេចក្ដីសុខក្សេមក្សាន្ដចំរើនរុងរឿងក្នុងភាពស្ដុកស្ដម្ភនៃសេដ្ឋកិច្ច និងអរិយធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងទទួលបាននូវមនុញ្ញផលពីសំណង់សាធារណៈនោះគ្រប់ៗគ្នា។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីមានព្រះជន្មរស់នៅតាំងពីសម័យអង្គរ ក៏ប៉ុន្ដែព្រះកិក្ដិនាមរបស់ព្រះនាងនៅតែក្រអូបសុសសាយទល់សម័យបច្ចុប្បន្នហើយនៅក្នុងសម័យ[[សង្គមរាស្ដ្រនិយម]] [[វិទ្យាល័យ]]មួយនៅរាជធានី[[ភ្នំពេញ]] មានកិត្ដិយស ដោយបានប្រសិទ្ធនាមថា “[[វិទ្យាល័យឥន្ទ្រទេវី]]” និងជារៀងរាល់ឆ្នាំនាសម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរបានបើកការប្រឡងប្រណាំងអក្សរសាស្ដ្រខ្មែរដើម្បីទទួលរង្វាន់ឥន្ទ្រទេវីទៀតផង។<ref>http://www.srtei.com/2019/05/30/%E1%9E%8F%E1%9E%BE%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%A5%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9F%81%E1%9E%9C%E1%9E%B8-%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%93/{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.rfa.org/khmer/news/history/the-king-of-angkor-continued-06112014034739.html</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= ព្រះនាង[[ជ័យរាជទេវី|ស្រីជ័យរាជទេវី]]<br/>(អគ្គមហេសីទី១)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years=គ.ស ១១៨១–១២១៥}} {{s-aft|after= ព្រះនាង[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} 95xpm1a2nofk6a9pnp7u8kctf5ma57y 0 28026 342466 342378 2026-11-02T21:04:07Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342466 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជយរាជទេវី<br/>(ជ័យរាជទេវី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Jayadevi,_Preah_Khan,_Cambodia.jpg | caption = [[ទេវរូប]]ទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | successor = ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] | succession1 = ព្រះវររាជមាតានៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | reign1 = គ.ស ១២១៥–១២៤៣ | reign_type1 = Tenure | coronation1 = | predecessor1 = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]​) | successor1 = ព្រះនាង[[សុភវត្តី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]<br/>ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = ប្រហែលជាក្នុង គ.ស ១១៤៥ | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ឯកសារ:WLA_haa_Prajnaparamita_Cambodia_Bayon_style.jpg |រូបភាពតូច|[[ទេវរូប]] [[ប្រាជ្ញាបារមីតា|ព្រះមេប្រាជ្ញាបារមីតា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]] Honolulu Academy of Arts មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។]] ព្រះនាង'''ស្រីជ័យរាជទេវី''' (ឝ្រីជយរាជទេវី) ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]ទី១នៃព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]និងទ្រង់មានព្រះបុត្រាចំនួនបីព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]គឺ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ]] និងព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == ព្រះនាង'''ជយរាជទេវី''' (អានថា: ចី-រាជ-ទេ-វី) រជ្ជកាល ([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) បើតាមសិលាចារឹកព្រះនាងជាអគ្គមហេសីទី១របស់ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]។ រួមជាមួយនិងព្រះនាងប្រហែលជាក្នុង គ.ស ១១៤៥ ព្រះអង្គបាន មានព្រះរាជ្សបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាម[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ព្រះអង្គត្រូវបែកព្រាត់បា្រស់ពីមហេសី បុត្រ ដោយក្តីវិយោគអួលណែនចុកចាប់រៀងរាល់ថ្ងៃពុំដែលមានល្ហែល្ហើយឡើយ។ ទុក្ខសោកសង្រេងឈឺខ្លោចផ្សារីងរៃដោយការព្រាត់ប្រាស់នេះត្រូវបានព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២]]ជាបងស្រីបង្កើតរបស់មហេសីព្រះអង្គសរសេរចារវេញចងជាភួងកំណាព្យលើផ្ទាំង[[នាង​សីតា|សិលា]][[ប្រាសាទវិមានអាកាស]]។ ព្រះនាង​ឥន្រ្ទទេវីបានរៀបរាប់អធិប្បាយថា: ព្រះមហេសីព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ព្រះនាងជយរាជទេវីប្រៀបបានទៅព្រះនាង[[នាង​សីតា|សីតា]]ដែលកំពុងតែព្រាត់ពីស្វាមីគឺព្រះ[[រាម]]។ ព្រះរាមគឺព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ឯស្តេចចាមប្រៀបបានទៅនឹងក្រុង[[ក្រុងរាពណ៍|រាពណ៍]]។ នៅពេលដែលព្រះស្វាមីយាងទៅធ្វើសង្រ្គាមនឹងខ្មាំងព្រះនាងជយរាជទេវីបានចូលកាន់សីលកាន់ត្រណមគោរពតាមក្បួនខ្នាតប្រពៃណីមិន ឮហ៊ានធ្វេសប្រហែសសោះឡើយ។ ព្រះនាងតែងខិតខំសិក្សាស្វាធ្យាយធម៌បួងសួងបន់ស្រន់សុំអោយព្រះស្វាមីបានជួបតែសេចក្តីសុខនិងជ័យ​ជំនះឈ្នះលើសត្រូវ ព្រះនាងមានរូបរាងកាយស្គាំងស្គមហើយមិនយកចិត្តទុកដាក់នឹងសុខទុក្ខរបស់ព្រះនាងឡើយ។ កាលណាបើនឹកឃើញទៅដល់ព្រះស្វាមីម្តងៗព្រះនាងតែងតែឈឺចុកចាប់ពើតក្នុងព្រះឱរា។ តែការឈឺចុកចាប់នេះបានធ្វើអោយព្រះនាងសប្បាយរំសាយទុក្ខទៅវិញ។ ព្រះនាងជយរាជទេវីនៅស្មោះត្រង់រងចាំការវិលត្រឡប់របស់ព្រះ[[ជយវម៌្ម]]ជានិច្ច។ កាលនោះតាមការប៉ាន់ស្មានព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ បានព្រះជន្មប្រហែលជាជាង ៥០ វស្សាចំណែកខាងព្រះអគ្គមហេសីជយរាជទេវីវិញដើម្បីជាការអបអរ អរគុណដល់គុណបុណ្យបារមីព្រះរតនៈត្រៃ ដែលបានជួយព្រះនាងតាមការបន់ស្រន់បួងសួងព្រះរាជទេពីបានធ្វើបុណ្យចែកទានអំណោយគ្រប់បែបយ៉ាងដល់វត្តអារាម និងប្រជានុរាស្រ្ត។ ក្រោយដែលព្រះអគ្គមហេសីជយរាជទេវីចូលទិវង្គត ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២]]ជាបងត្រូវបានព្រះបាទជយវម៌្មទី៧បានអភិសេកតែងតាំងជាព្រះ[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|អគ្គមហេសី]]។ ព្រះនាងជាស្រ្តីម្នាក់ដែលមានវិជ្ជាខ្ពង់ខ្ពស់មានបា្រជ្ញាភ្លឺថ្លាមោះមុតឈ្លាសវៃពូកែល្បីល្បាញខាងវិជ្ជា[[អក្សរសាស្រ្ត]]មានធម៌[[មេត្តា]]សន្តោស ហើយគោរពបូជាព្រះ[[ពុទ្ធសាសនា]]។ ព្រះនាងជយរាជទេវី និងព្រះនាងឥន្រ្ទទេវីទី២ ដែលជាមហេសីរបស់ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ សុទ្ធតែធ្លាប់ ជួយផ្តល់យោបល់តូចធំដល់ព្រះស្វាមីតាមព្រះពុទ្ធឱវាទព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរព្រះអង្គគោរពបូជា និងមានជំនឿទៅលើព្រះពុទ្ធសាសនាផ្នែកមហាយានព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គជាច្រើនសុទ្ធតែមានជំនឿ និងធ្វើសក្ការៈបូជាថ្វាយចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនា។ បុត្រព្រះអង្គព្រះនាមគមលិន្តបានបួសជាសង្ឃហើយទៅបន្តការសិក្សានៅកោះ[[ស្រីលង្កា|ឝ្រីលង្កា]]។ បុត្រមួយអង្គទៀតគឺព្រះ[[វីរកុមារ]]​ដែលបាននិពន្ធចារអត្ថបទមួយយ៉ាងល្អវែកញែកអធិប្បាយពីព្រះពុទ្ធនៅលើផ្ទាំងថ្មនៅ[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។ តាម​ឯកសារ​ផ្សេង​ទៀត​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន​គឺ​ជា​មណ្ឌល​ពុទ្ធសាសនា​ដ៏​ធំ​មាន​ព្រះសង្ឃ​ប្រមាណ​ ១០០០​ អង្គ​គង់​នៅ​សំណាក់​ធម៌ និង​មាន​[[សាកលវិទ្យាល័យ]]​មួយ​កសាង​ដោយ​ព្រះនាង​ជយរាជទេវី ជា​មហេសី​ទី​១​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧។ <ref>http://choukhmer.com/2009/06/23/preah-khan-temple/{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ព្រះនាងជយរាជទេវី មានរូបឆោមស្រស់សោភា មានស្វាមីភក្តិនិងកិរិយាមារយាទដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ពេលដែលព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ យាងទៅប្រទេសចាម្ប៉ានោះ ព្រះនាងជយរាជទេវីបានរំសាយព្រះកេសាដែលមានស្នៀតព្រះកេស ដើម្បីធ្វើ[[តបៈ]]ដ៏តឹងរឹង។ ព្រះកាយព្រះនាងប្រែជាស្គមស្គាំង តែព្រះនាងមិនរាថយដោយព្រះនាងប្រាថ្នាសូមឲ្យជួបព្រះស្វាមីវិញបីដូចព្រះនាង[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ឧមា]]និត្យនៅនឹងព្រះស្វាមីរបស់ទ្រង់គឺព្រះ[[ព្រះសិវៈ|ឝិវ]]។ ព្រះនាងជយរាជទេវីមានព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គដែលគ្រប់គ្រងក្រុងលវោ ([[ខេត្តលពបុរី|ចង្វាតលវបុរី]] ប្រទេស[[ថៃ]]បច្ចុប្បន្ន)។ ព្រះរាជបុត្រានេះក៏មានបំណងធ្វើ[[តបធម៌]]ដែរ ដែលព្រះនាងទូន្មានឲ្យធ្វើត្រូវតាមផ្លូវធម៌រហូតដល់បានសំរេចបំណង។ ព្រះនាងជយរាជទេវីបានណែនាំព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីទទួលយកមាគ៌ាព្រះធម៌នៃព្រះ[[សម្មាសម្ពុទ្ធ]]ដែលជាផ្លូវស្ងប់ចប់ផុតទុក្ខ។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី ក៏បានរំសាយព្រះកេសាដែលមានស្នៀតព្រះកេសដើម្បីធ្វើតបធម៌។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី បានបញ្ជាក់ពីព្រះបាទឝ្រីជយឥន្ទ្រវម៌្មនៃប្រទេសចាម្ប៉ាដែលមានចរិតឥតកោតក្រែងប្រៀបបីនឹងក្រុងរាពណ៍មកច្បាំងប្រទេសកម្ពុជាស្មើមេឃ («ទ្យោសមកម្វុជទេឝ») ។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ បានវាយបកវិញនិងរហូតកាន់កាប់បានរាជធានីវិជយ និងនគរដទៃទៀត ដែលទ្រង់អាចចាត់ទុកថាជាផ្ទះរបស់ទ្រង់។ ក្រោយពេលដែលបានជួបព្រះរាជស្វាមីវិញ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីបានយាងធ្វើបុណ្យគ្រប់ទិសទី។ ព្រះនាងមានព្រះរាជបញ្ជាឲ្យលេងរបាំនិងសំដែងរឿងដែលស្រង់ចេញពី[[ទសជាតក|ទសជាតក៍]]។ ព្រះនាងដាក់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះនាងឲ្យជាប្រយោជន៍ដល់សាសនានិងមនុស្សក្រីក្រ។ ព្រះនាងបានប្រមូលក្មេងស្រីដែលម្តាយបោះបង់និងបង្កើតជាភូមិឲ្យរស់នៅ ជាភូមិមានសេចក្តីសុខចំរើន។ ព្រះនាងទ្រង់ឲ្យក្មេងស្រីទាំងនោះបួសនិងប្រតិបត្តិធម៌ខ្ជាប់ខ្ជួន។ == ព្រះរាជវង្សានុវង្ស == ព្រះនាងជយរាជទេវីមានបុត្រជាមួយព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ​៤ អង្គ ដែល​ស្គាល់ឈ្មោះ​ក្នុងចំណោម​ច្រើន​អង្គ៖ *១-​ព្រះ​[[សូយ៌កុមារ]] ទ្រង់​ជា​កវី​ឯក ១​ អង្គ​ក្នុង​ការ​តែង​កាព្យ​[[សំស្ក្រឹត]] នៅ​សិលាចារឹក​ប្រាសាទតាព្រហ្ម។ *២-​​ព្រះ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២|ឥន្ទ្រ​វម៌្មទី២]]​ជា​ក្ឝត្រនៃ[[ខេត្តលពបុរី|លវបុរ]]។ *៣-​ព្រះ​[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]ជា​ប្រមុខ​មេទ័ព។​ <ref>http://realitycambodia.com/kh/component/content/article/79{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> បើផ្អែកលើសិលាចារឹកមួយចំនួនបានបញ្ជាក់ថាក្រោយពីវិទ្យានន្ទន៍វាយបានវិជយ វិទ្យានន្ទន៍បានអោយអនុជថ្លៃនៃជយវម៌្មទី៧ សោយរាជ្យនៅទីនោះ ដែលមាននាមថា[[អិន]] អនុជអង្គនេះគឺជាប្អូនប្រុសរបស់ជយរាជទេវី ដូច្នេះព្រះនាងមានបងប្អូនបីនាក់។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]])}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years=គ.ស ១១៨១–១២១៥}} {{s-aft|after= ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]]}} {{S-bef|before= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]​)}} {{S-ttl|title= ព្រះវររាជមាតានៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years= គ.ស ១២១៥–១២៤៣}} {{S-aft|after= ព្រះនាង[[សុភវត្តី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} 8x8dw1ai7issooub8qzz7apnbsxzklj 342467 342466 2026-11-02T21:05:42Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342467 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជយរាជទេវី<br/>(ជ័យរាជទេវី) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី) | image = Jayadevi,_Preah_Khan,_Cambodia.jpg | caption = [[ទេវរូប]]ទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]]មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១៨១–១២១៥ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]) | successor = ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]] | succession1 = ព្រះវររាជមាតានៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | reign1 = គ.ស ១២១៥–១២៤៣ | predecessor1 = ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]​) | successor1 = ព្រះនាង[[សុភវត្តី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]<br/>ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]]<br/>ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ]] | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = ប្រហែលជាក្នុង គ.ស ១១៤៥ | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ឯកសារ:WLA_haa_Prajnaparamita_Cambodia_Bayon_style.jpg |រូបភាពតូច|[[ទេវរូប]] [[ប្រាជ្ញាបារមីតា|ព្រះមេប្រាជ្ញាបារមីតា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]] Honolulu Academy of Arts មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។]] ព្រះនាង'''ស្រីជ័យរាជទេវី''' (ឝ្រីជយរាជទេវី) ទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអគ្គមហេសី]]ទី១នៃព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]និងទ្រង់មានព្រះបុត្រាចំនួនបីព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]គឺ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[សូយ៌កុមារ]] និងព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == ព្រះនាង'''ជយរាជទេវី''' (អានថា: ចី-រាជ-ទេ-វី) រជ្ជកាល ([[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]) បើតាមសិលាចារឹកព្រះនាងជាអគ្គមហេសីទី១របស់ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]។ រួមជាមួយនិងព្រះនាងប្រហែលជាក្នុង គ.ស ១១៤៥ ព្រះអង្គបាន មានព្រះរាជ្សបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាម[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ព្រះអង្គត្រូវបែកព្រាត់បា្រស់ពីមហេសី បុត្រ ដោយក្តីវិយោគអួលណែនចុកចាប់រៀងរាល់ថ្ងៃពុំដែលមានល្ហែល្ហើយឡើយ។ ទុក្ខសោកសង្រេងឈឺខ្លោចផ្សារីងរៃដោយការព្រាត់ប្រាស់នេះត្រូវបានព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២]]ជាបងស្រីបង្កើតរបស់មហេសីព្រះអង្គសរសេរចារវេញចងជាភួងកំណាព្យលើផ្ទាំង[[នាង​សីតា|សិលា]][[ប្រាសាទវិមានអាកាស]]។ ព្រះនាង​ឥន្រ្ទទេវីបានរៀបរាប់អធិប្បាយថា: ព្រះមហេសីព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ព្រះនាងជយរាជទេវីប្រៀបបានទៅព្រះនាង[[នាង​សីតា|សីតា]]ដែលកំពុងតែព្រាត់ពីស្វាមីគឺព្រះ[[រាម]]។ ព្រះរាមគឺព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ឯស្តេចចាមប្រៀបបានទៅនឹងក្រុង[[ក្រុងរាពណ៍|រាពណ៍]]។ នៅពេលដែលព្រះស្វាមីយាងទៅធ្វើសង្រ្គាមនឹងខ្មាំងព្រះនាងជយរាជទេវីបានចូលកាន់សីលកាន់ត្រណមគោរពតាមក្បួនខ្នាតប្រពៃណីមិន ឮហ៊ានធ្វេសប្រហែសសោះឡើយ។ ព្រះនាងតែងខិតខំសិក្សាស្វាធ្យាយធម៌បួងសួងបន់ស្រន់សុំអោយព្រះស្វាមីបានជួបតែសេចក្តីសុខនិងជ័យ​ជំនះឈ្នះលើសត្រូវ ព្រះនាងមានរូបរាងកាយស្គាំងស្គមហើយមិនយកចិត្តទុកដាក់នឹងសុខទុក្ខរបស់ព្រះនាងឡើយ។ កាលណាបើនឹកឃើញទៅដល់ព្រះស្វាមីម្តងៗព្រះនាងតែងតែឈឺចុកចាប់ពើតក្នុងព្រះឱរា។ តែការឈឺចុកចាប់នេះបានធ្វើអោយព្រះនាងសប្បាយរំសាយទុក្ខទៅវិញ។ ព្រះនាងជយរាជទេវីនៅស្មោះត្រង់រងចាំការវិលត្រឡប់របស់ព្រះ[[ជយវម៌្ម]]ជានិច្ច។ កាលនោះតាមការប៉ាន់ស្មានព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ បានព្រះជន្មប្រហែលជាជាង ៥០ វស្សាចំណែកខាងព្រះអគ្គមហេសីជយរាជទេវីវិញដើម្បីជាការអបអរ អរគុណដល់គុណបុណ្យបារមីព្រះរតនៈត្រៃ ដែលបានជួយព្រះនាងតាមការបន់ស្រន់បួងសួងព្រះរាជទេពីបានធ្វើបុណ្យចែកទានអំណោយគ្រប់បែបយ៉ាងដល់វត្តអារាម និងប្រជានុរាស្រ្ត។ ក្រោយដែលព្រះអគ្គមហេសីជយរាជទេវីចូលទិវង្គត ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២]]ជាបងត្រូវបានព្រះបាទជយវម៌្មទី៧បានអភិសេកតែងតាំងជាព្រះ[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|អគ្គមហេសី]]។ ព្រះនាងជាស្រ្តីម្នាក់ដែលមានវិជ្ជាខ្ពង់ខ្ពស់មានបា្រជ្ញាភ្លឺថ្លាមោះមុតឈ្លាសវៃពូកែល្បីល្បាញខាងវិជ្ជា[[អក្សរសាស្រ្ត]]មានធម៌[[មេត្តា]]សន្តោស ហើយគោរពបូជាព្រះ[[ពុទ្ធសាសនា]]។ ព្រះនាងជយរាជទេវី និងព្រះនាងឥន្រ្ទទេវីទី២ ដែលជាមហេសីរបស់ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ សុទ្ធតែធ្លាប់ ជួយផ្តល់យោបល់តូចធំដល់ព្រះស្វាមីតាមព្រះពុទ្ធឱវាទព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរព្រះអង្គគោរពបូជា និងមានជំនឿទៅលើព្រះពុទ្ធសាសនាផ្នែកមហាយានព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គជាច្រើនសុទ្ធតែមានជំនឿ និងធ្វើសក្ការៈបូជាថ្វាយចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនា។ បុត្រព្រះអង្គព្រះនាមគមលិន្តបានបួសជាសង្ឃហើយទៅបន្តការសិក្សានៅកោះ[[ស្រីលង្កា|ឝ្រីលង្កា]]។ បុត្រមួយអង្គទៀតគឺព្រះ[[វីរកុមារ]]​ដែលបាននិពន្ធចារអត្ថបទមួយយ៉ាងល្អវែកញែកអធិប្បាយពីព្រះពុទ្ធនៅលើផ្ទាំងថ្មនៅ[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។ តាម​ឯកសារ​ផ្សេង​ទៀត​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ប្រាសាទ​ព្រះខ័ន​គឺ​ជា​មណ្ឌល​ពុទ្ធសាសនា​ដ៏​ធំ​មាន​ព្រះសង្ឃ​ប្រមាណ​ ១០០០​ អង្គ​គង់​នៅ​សំណាក់​ធម៌ និង​មាន​[[សាកលវិទ្យាល័យ]]​មួយ​កសាង​ដោយ​ព្រះនាង​ជយរាជទេវី ជា​មហេសី​ទី​១​របស់​ព្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៧។ <ref>http://choukhmer.com/2009/06/23/preah-khan-temple/{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ព្រះនាងជយរាជទេវី មានរូបឆោមស្រស់សោភា មានស្វាមីភក្តិនិងកិរិយាមារយាទដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ពេលដែលព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ យាងទៅប្រទេសចាម្ប៉ានោះ ព្រះនាងជយរាជទេវីបានរំសាយព្រះកេសាដែលមានស្នៀតព្រះកេស ដើម្បីធ្វើ[[តបៈ]]ដ៏តឹងរឹង។ ព្រះកាយព្រះនាងប្រែជាស្គមស្គាំង តែព្រះនាងមិនរាថយដោយព្រះនាងប្រាថ្នាសូមឲ្យជួបព្រះស្វាមីវិញបីដូចព្រះនាង[[ព្រះម៉ែបវ៌តី|ឧមា]]និត្យនៅនឹងព្រះស្វាមីរបស់ទ្រង់គឺព្រះ[[ព្រះសិវៈ|ឝិវ]]។ ព្រះនាងជយរាជទេវីមានព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គដែលគ្រប់គ្រងក្រុងលវោ ([[ខេត្តលពបុរី|ចង្វាតលវបុរី]] ប្រទេស[[ថៃ]]បច្ចុប្បន្ន)។ ព្រះរាជបុត្រានេះក៏មានបំណងធ្វើ[[តបធម៌]]ដែរ ដែលព្រះនាងទូន្មានឲ្យធ្វើត្រូវតាមផ្លូវធម៌រហូតដល់បានសំរេចបំណង។ ព្រះនាងជយរាជទេវីបានណែនាំព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីទទួលយកមាគ៌ាព្រះធម៌នៃព្រះ[[សម្មាសម្ពុទ្ធ]]ដែលជាផ្លូវស្ងប់ចប់ផុតទុក្ខ។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី ក៏បានរំសាយព្រះកេសាដែលមានស្នៀតព្រះកេសដើម្បីធ្វើតបធម៌។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី បានបញ្ជាក់ពីព្រះបាទឝ្រីជយឥន្ទ្រវម៌្មនៃប្រទេសចាម្ប៉ាដែលមានចរិតឥតកោតក្រែងប្រៀបបីនឹងក្រុងរាពណ៍មកច្បាំងប្រទេសកម្ពុជាស្មើមេឃ («ទ្យោសមកម្វុជទេឝ») ។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ បានវាយបកវិញនិងរហូតកាន់កាប់បានរាជធានីវិជយ និងនគរដទៃទៀត ដែលទ្រង់អាចចាត់ទុកថាជាផ្ទះរបស់ទ្រង់។ ក្រោយពេលដែលបានជួបព្រះរាជស្វាមីវិញ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីបានយាងធ្វើបុណ្យគ្រប់ទិសទី។ ព្រះនាងមានព្រះរាជបញ្ជាឲ្យលេងរបាំនិងសំដែងរឿងដែលស្រង់ចេញពី[[ទសជាតក|ទសជាតក៍]]។ ព្រះនាងដាក់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះនាងឲ្យជាប្រយោជន៍ដល់សាសនានិងមនុស្សក្រីក្រ។ ព្រះនាងបានប្រមូលក្មេងស្រីដែលម្តាយបោះបង់និងបង្កើតជាភូមិឲ្យរស់នៅ ជាភូមិមានសេចក្តីសុខចំរើន។ ព្រះនាងទ្រង់ឲ្យក្មេងស្រីទាំងនោះបួសនិងប្រតិបត្តិធម៌ខ្ជាប់ខ្ជួន។ == ព្រះរាជវង្សានុវង្ស == ព្រះនាងជយរាជទេវីមានបុត្រជាមួយព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ​៤ អង្គ ដែល​ស្គាល់ឈ្មោះ​ក្នុងចំណោម​ច្រើន​អង្គ៖ *១-​ព្រះ​[[សូយ៌កុមារ]] ទ្រង់​ជា​កវី​ឯក ១​ អង្គ​ក្នុង​ការ​តែង​កាព្យ​[[សំស្ក្រឹត]] នៅ​សិលាចារឹក​ប្រាសាទតាព្រហ្ម។ *២-​​ព្រះ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី២|ឥន្ទ្រ​វម៌្មទី២]]​ជា​ក្ឝត្រនៃ[[ខេត្តលពបុរី|លវបុរ]]។ *៣-​ព្រះ​[[ឝ្រីឥន្ទ្រកុមារ]]ជា​ប្រមុខ​មេទ័ព។​ <ref>http://realitycambodia.com/kh/component/content/article/79{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> បើផ្អែកលើសិលាចារឹកមួយចំនួនបានបញ្ជាក់ថាក្រោយពីវិទ្យានន្ទន៍វាយបានវិជយ វិទ្យានន្ទន៍បានអោយអនុជថ្លៃនៃជយវម៌្មទី៧ សោយរាជ្យនៅទីនោះ ដែលមាននាមថា[[អិន]] អនុជអង្គនេះគឺជាប្អូនប្រុសរបស់ជយរាជទេវី ដូច្នេះព្រះនាងមានបងប្អូនបីនាក់។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]])}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years=គ.ស ១១៨១–១២១៥}} {{s-aft|after= ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវីទី២|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]]}} {{S-bef|before= ព្រះនាង[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]]​)}} {{S-ttl|title= ព្រះវររាជមាតានៃព្រះមហាក្សត្រកម្វុជទេឝ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]|years= គ.ស ១២១៥–១២៤៣}} {{S-aft|after= ព្រះនាង[[សុភវត្តី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} oe3z6c6qresgm9fdeo24k53tb1fa4gm 0 28817 342470 342278 2026-11-03T03:41:59Z TheRandomGoober 27248 /* តំបន់ទីប្រជុំជនធំៗ */ 342470 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម^{២^{ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍}} គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម^២ គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម^២) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម^២)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |url=https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=[https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink/page/65 65]–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |url=https://archive.org/details/tel-aviv_1999_26_2/page/155 |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecclesiastical-history_2003-07_54_3/page/401 |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |url=https://archive.org/details/turkeybeyondnati0000unse |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា [[យេស៊ូហ្វចាស់]] ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុង[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]គឺ យេរូសាឡឹម [[ទីបេរីយ៉ាដ]] [[អ៊ីប្រុង]] និង[[សាហ្វេដ]]។ [[វិបត្តិអំណាចឌ្រុស (១៦៥៨–១៦៦៧)|ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុស]]ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។<ref name=":7"/> រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អាលីយ៉ាលើកទីមួយ]]នោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុម]]នៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។<ref>{{Cite book |last=Halpern |first=Ben |url=https://archive.org/details/zionismcreationn00halp |title=Zionism and the creation of a new society |publisher=Oxford University Press |others=Reinharz, Jehuda |year=1998 |isbn=978-0-585-18273-5 |pages=[https://archive.org/details/zionismcreationn00halp/page/n61 53]–54 |oclc=44960036 |url-access=limited}}</ref> គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។{{sfn |Avineri |2017}} ដំណាលគ្នានេះដែរ [[ហ្ស៊ីអននិយម|លទ្ធិហ្ស៊ីអន]]បានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/zionism Zionism | Social Sciences and Humanities]</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ [[ភាសាហេប្រឺ]]ក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/hebrew-wasnt-spoken-for-2000-years-heres-how-it-was-revived Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived]</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីពីរ]] (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ]] ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនា[[គីប៊ូតស៍]]ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |url=https://archive.org/details/righteousvictims00morr_0 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY |quote=Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor.}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍[[យេស៊ូហ្វ]] ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |url=https://archive.org/details/righteousvictims00morr_0 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY }}</ref> អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថា[[បារហ្គីយ៉ូរ៉ា]]។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុម[[ហាស្យូម៊ែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។<ref>'''Goldstein, Yossi.''' ''Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918''. Jerusalem, 1994.</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក[[ហាអ៊ីម វ៉ៃស្មាំន]] ប៊្រិថេន​ (ចក្រភពអង់គ្លេស) ក៏បានសម្រេចគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនតាមរយៈការចុះហត្ថលេខាលើ[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១៧<ref>{{Cite book |last=Gelvin |first=James |author-link=James L. Gelvin |url=https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-85289-0 |edition=3 |access-date=27 September 2026 |orig-year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009012922/https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |archive-date=9 October 2023 |url-status=live}}</ref> ដែលបានថ្លែងពីសេចក្ដីប្តេជ្ញារបស់ប៊្រិថេនក្នុងការជួយគាំទ្របង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ជាតិមាតុភូមិជ្វីហ្វ]]មួយនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="macintyre">{{cite news |last=Macintyre |first=Donald |date=26 May 2005 |title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history |url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |archive-date=14 November 2012 |access-date=17 September 2026 |work=The Independent}}</ref> លោកវ៉ៃស្មាំនបានយល់ឃើញចំពោះសេចក្តីប្រកាសនោះថា រាល់កិច្ចចរចាទាំងឡាយស្ដីពីអនាគតស្រុកទេសជ្វីហ្វនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយផ្ទាល់រវាងតំណាងប៊្រិថេននិងជ្វីហ្វ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជាតិសាសន៍អារ៉ាប់ឡើយ។<ref name="Avi Shlaim">{{cite book |author=Avi Shlaim |title=The Iron Wall |publisher=W.W. Norton |year=2001 |isbn=978-0-393-32112-8 |chapter=PROLOGUE: THE ZIONIST FOUNDATIONS |access-date=17 September 2026 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Allenby Street.JPG|thumb|right|ទិដ្ឋភាពកំណាត់ផ្លូវមួយកន្លែងនៃទីក្រុងតែលអាវីហ្វក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]] នៅដំណាច់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ [[កងទាហានជ្វីហ្វ]]បានចូលរួមជួយកងកម្លាំងប៊្រិថេនក្នុង[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃ និងប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយសញ្ជ័យយកប៉ាឡេស្ទីន]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ តំបន់ទឹកដីនេះត្រូវបានកាត់ចែករវាងប៊្រិថេន និងបារាំងនៅក្រោម[[អាណត្តិភាពនៃអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ|ប្រព័ន្ធអាណត្តិ]] ខណៈតំបន់ក្រោមរដ្ឋបាលប៊្រិថេន (រួមមានប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានទទួលឈ្មោះថា [[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="GudrunKramer" /> រាល់កិច្ចសម្រេចទាំងឡាយដែលធ្វើឡើងដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមិនបានឆ្លងកាត់ការពិគ្រោះជាមុនជាមួយប្រជាម្ចាស់ស្រុកឡើយ រហូតដល់មានផ្ទុះ[[កុបកម្មណេប៊ីមូសាឆ្នាំ១៩២០]] ឡើង ដែលជាការតវ៉ាពីប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងស្រុកប្រឆាំងនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងរបបអាណានិគមប្រ៊ិថេន ក៏ដូចជាស្ថាបនកម្មនៃ[[ហាហ្កាណា]]ជាកងជីវពលប្រដាប់អាវុធថ្មីជំនួសឱ្យហាស្យូម៊ែរ។<ref>{{harvnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."</ref> ដល់ដំណាក់កាលនេះ តំបន់ទាំងមូលគឺនៅតែមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់និងមូស្លីម ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានកើនឡើងដល់ ១១%<ref>{{cite book |last1=Shaw |first1=J. V. W. |url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |title=A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry |publisher=Institute for Palestine Studies |year=1991 |isbn=978-0-88728-213-3 |edition=Reprint |volume=I |page=148 |chapter=Chapter VI: Population |oclc=311797790 |orig-date=1946 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827011258/http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |archive-date=27 August 2013}}</ref> ដោយលើសពីគ្រិស្តបរិស័ទអារ៉ាប់ទៅទៀត ដែលមានតែ ៩.៥% នៃប្រជាជនសរុបប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |year=1937 |title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937 |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-date=23 September 2013 |access-date=17 September 2026 |publisher=British Government}}</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីបី]] (១៩១៩–១៩២៣) និង[[អាលីយ៉ាលើកទីបួន|ទីបួន]] (១៩២៤–១៩២៩) បាននាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីន។ បន្ទាប់ពី[[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩]] របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ហូប ស៊ីមសុន]] (១៩៣០) បានកត់ត្រាទម្លាយថា ការទិញដីធ្លីដោយមូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ និងអង្គការនិយមហ្ស៊ីអនផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ត្រូវបាត់បង់ដីធ្លីរស់នៅនិងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ហើយជាលទ្ធផលបានបង្កើតនូវក្រុមមនុស្សដែលជាជនជាតិអារ៉ាប់មួយក្រុមដែលគ្មានដីធ្លីនិងអស់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite web |last=Database |first=E. C. F. |title=Hope Simpson Report (1930) |url=https://ecf.org.il/issues/issue/1461 |access-date=2026-09-17 |website=ecf.org.il }}</ref> [[ការឡើងកាន់អំណាចរបស់អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ|ការរាលដាលនៃលទ្ធិណាស៊ី]]នៅអឺរ៉ុបក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ បានបង្កឱ្យកើតមាន[[អាលីយ៉ាលើកទីប្រាំ]] ដែលបានពាំនាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។ ជាប្រតិកម្មនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វលើកនេះ [[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]]ដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ក៏បានផ្ទុះឡើង (១៩៣៦–៣៩) ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខប៊្រិថេន និងកងជីវពលហ្ស៊ីអន។ កងអង្គភាពសន្តិសុខប្រ៊ិថេននិងជ្វីហ្វប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតជាលទ្ធផល ខណៈបាតុករតវ៉ាអារ៉ាប់វិញមានចំនួនអ្នកស្លាប់រហូតដល់ទៅ ៥,០៣២ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=M |year=2009 |title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39 |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |journal=English Historical Review |volume=CXXIV |issue=507 |pages=314–354 |doi=10.1093/ehr/cep002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |archive-date=21 February 2016}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនជាបុរសពេញវ័យប្រមាណ ១០ ភាគរយត្រូវបានសម្លាប់ រងរបួស ជាប់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវនិរទេសខ្លួនចេញដោយបង្ខំ។<ref>Khalidi, Walid (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> [[File:"Jews and Arabs in Grim Struggle for Holy Land" article (1938).jpg|thumb|right|អត្ថបទក្នុងកាសែតសារព័ត៌មានស្ដីអំពីវិវាទជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨]] ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះនៅប៉ាឡេស្ទីន ប៊្រិថេនក៏បានប្រកាសរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីនតាមរយៈ[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ ដោយមានប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកបានបដិសេធមិនទទួលយកជនភៀសសឹកជ្វីហ្វពី[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|អូឡូកុស្ត]] ដូច្នេះ ចលនាសម្ងាត់មួយឈ្មោះថា [[អាលីយ៉ាប៊េត]] ក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីនាំយកជនជាតិជ្វីហ្វមកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ដែនដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[អំណាចអ័ក្ស]][[ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អ៊ីតាលីលើអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ|ទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើជាញឹកញាប់ ដែលបាននាំឱ្យប្រជាជនក្នុងស្រុកទាំងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនិងរងរបួស។ នៅពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនរស់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣១% នៃប្រជាជនសរុបគឺត្រូវជាជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> បន្ទាប់ពីប៊្រិថេនបានរឹតបន្តឹងលំហូរអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកប៉ាឡេស្ទីន សាមីខ្លួនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|កុបកម្មជ្វីហ្វ]]ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ១៩៤៤។ ក្រុមកងជីវពលហាហ្កាណាជ្វីហ្វបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាតស៊ូនោះដូចជា កិច្ចប្រឹងប្រែងពាំនាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងអ្នករស់រានពីអូឡូកុស្តប្រមាណរាប់ម៉ឺននាក់តាមផ្លូវទឹកមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយភាគច្រើនត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងជើងទឹកប៊្រិថេនបានស្ទាក់ចាប់និងហាមឃាត់ រួចដាក់ឃុំខ្លួនពួកគេក្នុងនៅ[[ជំរុំឃុំឃាំងអាំតលីត|ជំរុំអាំតលីត]] និង[[ជំរុំឃុំឃាំងស៊ីប|ស៊ីប]]។<ref name="Golani2013">{{cite book |author=Motti Golani |url=https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130 |title=Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947 |publisher=UPNE |year=2013 |isbn=978-1-61168-388-2 |page=130 |access-date=18 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219073858/https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៦ អង្គភាព[[អៀរហ្គូន]]របស់ហាហ្កាណាបានដាក់[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅសណ្ឋាគារឃីងដេវីដ|គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលប៊្រិថេនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅអគារប៉ែកខាងត្បូងនៃសណ្ឋាគារឃីងដេវីដដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ៩១ នាក់។<ref>{{bulleted list| |{{cite book |last=Smith |first=Paul J. |title=The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First |url=https://archive.org/details/terrorismaheadco0000smit |date=2007 |publisher=M. E. Sharpe |page=[https://archive.org/details/terrorismaheadco0000smit/page/27 27]}} |{{cite book |last=Louis |first=William Roger |date=1986 |title=The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism |publisher=Oxford University Press |page=430}} |{{cite book |last=Kushner |first=Harvey W. |date=2003 |title=Encyclopedia of Terrorism |url=https://archive.org/details/isbn_9780761924081 |publisher=SAGE Publications |page=[https://archive.org/details/isbn_9780761924081/page/181 181]}} }}</ref> គោលដៅនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មនេះគឺដើម្បីកម្ទេចឯកសារភស្តុតាងរបស់ប្រ៊ិថេនដែលអះអាងថា[[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល|ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ]]បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងកុបកម្មហិង្សាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="bethell">{{Cite book |last=Bethell |first=Nicholas |title=The Palestine Triangle |publisher=Andre Deutsch |year=1979}}</ref> យ៉ាងណា កុបកម្មជ្វីហ្វនោះបាននៅបន្តសកម្មពេញមួយឆ្នាំ១៩៤៦ និងឆ្នាំ១៩៤៧។ ទោះជាប្រ៊ិថេនបានខិតខំសម្របសម្រួលយ៉ាងណាជាមួយតំណាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ ក៏ពួកគេនៅតែមិនព្រមរារេចុះចាញ់ ដោយខាងតំណាងជ្វីហ្វបានបដិសេដរាល់ដំណោះស្រាយណាដែលមិនមានរួមបញ្ចូលការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ ហើយបានស្នើឱ្យបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទៅជារដ្ឋជ្វីហ្វនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ខណៈដែលភាគីអារ៉ាប់វិញនៅតែប្រកាន់ជំហរម៉ឺងម៉ាត់ថា ការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅលើផ្នែកណាមួយនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការមិនអាចទទួលយកបានឡើយ ហើយដំណោះស្រាយតែមួយគត់គឺទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលអារ៉ាប់ជាដាច់ខាត។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកប៊្រិថេនបានបញ្ជូនបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលទើបបានបង្កើតថ្មីថ្មោង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៧ [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានសម្រេចចិត្តបង្កើត[[គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីប៉ាឡេស្ទីន|គណៈកម្មាធិការពិសេស]]មួយ "ដើម្បីរៀបចំ... របាយការណ៍ស្តីពីបញ្ហាប៉ាឡេស្ទីន"។<ref>{{cite web |date=15 May 1947 |title=A/RES/106 (S-1) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-date=6 August 2012 |access-date=18 September 2026 |website=General Assembly resolution |publisher=United Nations}}</ref> របាយការណ៍របស់គណៈកម្មាធិការនោះបានស្នើចេញនូវផែនការមួយដោយលុបបំបាត់របបអាណត្តិភាពប្រ៊ិថេន និងជំនួសមកវិញនូវ "រដ្ឋអារ៉ាប់ឯករាជ្យមួយ រដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យមួយ និងទីក្រុងយេរូសាឡឹម [...] ដែលទីក្រុងនេះនឹងស្ថិតនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលអន្តរជាតិ"។<ref>{{cite web |date=20 April 1949 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-date=3 January 2011 |access-date=18 September 2026 |publisher=United Nations}}</ref> ===សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល}} [[File:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|thumb|upright|[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិរវាងអ៊ីស្រាអែលនិង[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាត អ.ស.ប. បានអនុម័ត[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ១៨១ (២)]] ដោយផ្អែកលើផែនការដែលខ្លួនបានស្នើនៅក្នុងរបាយការណ៍ចុះថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា នោះ ពោលគឺបែងចែកទឹកដីភាគច្រើន (៥៥–៥៦%) ទៅឱ្យទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វ ដែលជាតំណាងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ថ្វីបើប្រជាជនជ្វីហ្វមានចំនួនត្រឹមប្រមាណមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្ដី (ហើយភាគច្រើនជាអ្នកទើបនឹងមកតាំងទីលំនៅថ្មីៗទៀត) ហើយពួកគេដែរបានកាន់កាប់ដីធ្លីត្រឹមតែប្រមាណ ៦–៧% ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ប្រជាជនអារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ និងកាន់កាប់ដីធ្លីប្រមាណ ២០% ខណៈដែលដីធ្លីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធរអាណត្តិភាព ឬម្ចាស់ដីជាជនបរទេស។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានយល់ព្រមទទួលយកផែនការនេះ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំអារ៉ាប់បានបដិសេធវា។<ref>{{bulleted list| |Avneri, Aryeh L. (1984). ''The Claim of Dispossession: Jewish Land-Settlement and the Arabs, 1878–1948.'' Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-964-0. Retrieved 2 May 2009, p. 224. |Stein, Kenneth W. (1987) [Original in 1984]. The Land Question in Palestine, 1917–1939. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4178-5. pp. 3–4, 247 |Nathan Thrall, [https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227 ''The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219070639/https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227#v=onepage&q&f=false |date=19 December 2023 }}, Henry Holt and Company 2017 {{isbn|978-1-627-79710-8}} pp. 41,227 n.9. |{{harvnb|Imseis|2021|pp=13–14}}: "As to territorial boundaries, under the plan the Jewish State was allotted approximately 57 per cent of the total area of Palestine even though the Jewish population comprised only 33 per cent of the country. In addition, according to British records relied upon by the ad hoc committee, the Jewish population possessed registered ownership of only 5.6 per cent of Palestine, and was eclipsed by the Arabs in land ownership in every one of Palestine's 16 sub-districts. Moreover, the quality of the land granted to the proposed Jewish state was highly skewed in its favour. UNSCOP reported that under its majority plan "[t]he Jews will have the more economically developed part of the country embracing practically the whole of the citrus-producing area"—Palestine's staple export crop—even though approximately half of the citrus-bearing land was owned by the Arabs. In addition, according to updated British records submitted to the ad hoc committee's two sub-committees, "of the irrigated, cultivable areas" of the country, 84 per cent would be in the Jewish State and 16 per cent would be in the Arab State"." |{{harvnb|Morris|2008|p=75}}: "The night of 29–30 November passed in the Yishuv's settlements in noisy public rejoicing. Most had sat glued to their radio sets broadcasting live from Flushing Meadow. A collective cry of joy went up when the two-thirds mark was achieved: a state had been sanctioned by the international community." }}</ref> [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]]នៃប៉ាឡេស្ទីនបានឆ្លើយតបថា ផែនការបែងចែកទឹកដីនោះគឺបង្កើតឡើងដើម្បីតែបម្រើផលប្រយោជន៍ភាគីខាងអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនក្នុងស្រុក ហើយដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទទួលស្គាល់វាឡើយ។<ref>{{harvnb|Imseis|2021|pp=14–15}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់បានប្រកាសធ្វើកូដកម្មរយៈពេលបីថ្ងៃ ហើយ[[កុបកម្មយេរូសាឡឹមឆ្នាំ១៩៤៧|កុបកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្រុងយេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite book |last=Gelber |first=Yoav |title=Palestine 1948 |url=https://archive.org/details/palestine1948war0000gelb |publisher=Sussex Academic Press |year=2006 |isbn=978-1-902210-67-4 |page=[https://archive.org/details/palestine1948war0000gelb/page/17 17]}}</ref> ហើយក៏បន្តវិវត្តកើតជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។ កងជីវពលនិងបាតុករអារ៉ាប់ត្រូវប្រឈមប៉ះគ្នានឹងកម្លាំងហាហ្កាណារបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ហើយរំលងមកដល់ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហាហ្កាណាក៏បានសម្រេចប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រមកប្រយុទ្ធវាយបកវិញ ហើយ[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្សីន|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅភូមិឌែរយ៉ាស្សីន]]ក៏បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ដែលនាំឱ្យអ្នកភូមិប្រមាណជាង ១០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតដោយក្នុងនោះមានទាំងស្ត្រីនិងកុមារផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Tal |first=David |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-7146-5275-7 |page=471}}</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|right|លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]កំពុងឈរប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]នៅថ្ងៃទី១៤​ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ មួយថ្ងៃមុនពេលអាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីនបានផុតកំណត់ លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ប្រមុខនៃទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ បានប្រកាសពី "[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋជ្វីហ្វក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]"។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងទាហាននៃប្រទេសអារ៉ាប់ចំនួនបួនរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ត្រង់ហ្សកដានី និងអ៊ីរ៉ាក់ បានរួមគ្នាវាយលុកចូលទឹកដីអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ឡើង។{{sfn |Ben-Sasson |1985 |p=1058}} គោលបំណងនៃការឈ្លានពាននេះគឺដើម្បីបញ្ឈប់ហាមឃាត់ដំណើរបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វ<ref>{{cite book |author=David Tal |url=https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4 |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-77513-1 |page=469 |quote=some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan... |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070640/https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ខណៈសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បានថ្លែងថាវាគឺដើម្បីស្ដារសណ្ដាប់ធ្នាប់ និងទប់ស្កាត់ការបង្ហូរឈាមគ្នាតទៀត។<ref name="cablegram">{{cite web |date=9 September 2002 |title=PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948 |url=https://undocs.org/S/745 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030519/https://undocs.org/S/745 |archive-date=12 November 2020 |access-date=22 September 2026 |publisher=un.org}}</ref> មួយឆ្នាំក្រោយ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|បទឈប់បាញ់មួយ]]ត្រូវបានប្រកាស ហើយព្រំដែនបណ្ដោះអាសន្នដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[ខ្សែបៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|ខ្សែបៃតង]]ត្រូវបានគូសឡើង។ ប្រទេសហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|កាត់យក]][[វ៉េសប៊ែង]]ដោយក្នុងនោះរួមមាន[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ផងដែរ ខណៈប្រទេសអេហ្ស៊ីបបាន[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រា]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំពីសំណាក់[[អំពើហិង្សានយោបាយហ្ស៊ីអន|កងជីវពលជ្វីហ្វ]]និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|យោធាអ៊ីស្រាអែល]] ដោយហេតុការណ៍នេះក្រោយមកត្រូវបានគេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited |url=https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3 |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00967-6 |page=[https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3/page/602 602]}}</ref> ប្រជាជនអារ៉ាប់មួយចំនួនប្រមាណ ១៥៦,០០០ នាក់បានបន្តស៊ូរស់នៅក្រោមអ៊ីស្រាអែល ហើយពួកគេក៏ត្រូវក្លាយជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល]]។<ref name=":2">{{cite web |title=עיצוב יחסי יהודים – ערבים בעשור הראשון |url=https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008065301/https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |archive-date=8 October 2022 |access-date=22 September 2026 |website=lib.cet.ac.il}}</ref> [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat) (3x4).jpg|thumb|right|ការលើក[[ទង់ជ័យទឹកខ្មៅ]]នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលបញ្ជាក់ការបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨]] ដោយអាស្រ័យតាម[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៧៣]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋសមាជិកផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩។ នៅដើមឆ្នាំដំបូងៗ [[នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយរបស់រដ្ឋ]]នេះច្រើនស្ថិតក្រោមចលនា[[ពលកម្មហ្ស៊ីអននិយម|ពលកម្មហ្ស៊ីអន]]ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន។<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Mark A. |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |pages=28–29 |chapter=Labor Zionism}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍តាម[[ផែនការមួយលាននាក់]]របស់ខ្លួន ពោលគឺការអំពាវនាវកៀរគរជនជាតិជ្វីហ្វខាងក្រៅឱ្យផ្លាស់មករស់នៅក្នុងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Shulewitz |first=Malka Hillel |title=The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands |url=https://archive.org/details/forgottenmillion0000unse |publisher=Continuum |year=2001 |isbn=978-0-8264-4764-7}}</ref> លំហូរ[[អាលីយ៉ា#ភាពជារដ្ឋដំបូងៗ (១៩៤៨–១៩៦០)|អ្នករស់រានរួចជីវិតពីអូឡូកុស្ត]] ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់និងមូស្លីមដទៃមកអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វពី ៧០០,០០០ ទៅ ១,៤០០,០០០ នាក់ ហើយគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៨ ចំនួនប្រជាជនសរុបបានកើនដល់ពីរលាននាក់។<ref>{{cite web |date=2016 |title=Population, by Religion |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918223343/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |archive-date=18 September 2016 |access-date=22 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៤៨ និងឆ្នាំ១៩៧០ ជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វប្រមាណ ១,១៥០,០០០ នាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Bard |first=Mitchell |title=The Founding of the State of Israel |publisher=Greenhaven Press |year=2003 |page=15}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែមត្រូវបាន[[ការបណ្ដេញជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៥៦|បណ្ដេញចេញ]]បន្តកន្ទុយគ្នាក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើត ហើយក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ យុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានបើកការវាយលុកជារឿយៗលើរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគច្រើនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយតែងសម្ដៅលើប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |author=Kameel B. Nasr |url={{Google books|QRXURzwdXS4C|page=PA40|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993 |publisher=McFarland |year=1996 |isbn=978-0-7864-3105-2 |pages=40– |quote=Fedayeen to attack...almost always against civilians}}</ref> ការបិទច្រក[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]និង[[ច្រកទីរ៉ង់]]មិនឱ្យនាវាអ៊ីស្រាអែលឆ្លងកាត់ ក៏ដូចជាកំណើននៃការវាយលុកពីយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីន​ អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។<ref>{{cite book |author=Alan Dowty |url=https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102 |title=Israel/Palestine |publisher=Polity |year=2005 |isbn=978-0-7456-3202-5 |pages=102– |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071150/https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> អ៊ីស្រាអែលបានចូលរួមក្នុង[[ពិធីសារសេវ៉្រ|សម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់]]មួយជាងមួយបារាំង និងសហរាជាណាចក្រដើម្បីវាយសន្ធប់គ្រប់គ្រង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]] ដែលគេតែងស្គាល់ថា [[វិបត្តិស៊ុយអេ]] នោះឯង។<ref>{{cite web |last=Schoenherr |first=Steven |date=15 December 2005 |title=The Suez Crisis |url=http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091614/http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |archive-date=30 April 2014 |access-date=22 September 2026}}</ref> យ៉ាងណា កម្លាំងទ័ពនៃសម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបង្ខំឱ្យដកចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្ដល់សិទ្ធិចេញចូលនាវាចរណ៍អ៊ីស្រាអែលនៅស៊ុយអេ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ភាពតានតឹងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអារ៉ាប់បានកើនឡើង ពិសេសទាក់ទងនឹង[[សង្គ្រាមដើម្បីទឹក|ធនធានទឹក]]ក្នុងតំបន់និងការគំរាមកំហែងផ្ទួនៗគ្នាពីថ្នាក់ដឹកនាំអេហ្ស៊ីប<ref>"The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធគ្នាតូចៗក៏បានផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៧ អេហ្ស៊ីបបានប្រមូលទាហានមកផ្ដុំឈរជើងនៅក្បែរព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល បណ្ដេញ[[កងកម្លាំងអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិ|កម្លាំងរក្សាសន្តិភាព អ.ស.ប.]] ដែលមានវត្តមានឈរជើងនៅស៊ីណៃតាំងឆ្នាំ១៩៥៧ ចេញ និងរឹបអូសសិទ្ធិឆ្លងសមុទ្រក្រហមរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>John Quigley, [https://books.google.com/books?id=0zEi3qGWLFIC&pg=PA32 ''The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War''], Cambridge University Press, 2013, p. 32.</ref> ដំណាលគ្នានេះ បណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់នៅជុំវិញក៏ចាប់ផ្ដើមកំណែនទ័ពដូចគ្នា ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលក៏បានចោទថាវាជាអំពើសឹករួចសាមីខ្លួនក៏បានបើកការវាយប្រហារមុនទៅលើអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងខែមិថុនា ([[ប្រតិបត្តិការផ្តោត]]) រីឯប្រទេសហ្សកដានី ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានវាយអ៊ីស្រាអែលតាមក្រោយភ្លាមៗ។ ជម្លោះនេះត្រូវបានគេហៅថា [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានវាយយកនិងត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែងពីប្រទេសហ្សកដានី ហ្កាហ្សានិងស៊ីណៃពីអេហ្ស៊ីប និងកំពូលហ្កូឡានពីស៊ីរី។<ref>{{harvnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai{{nbsp}}... ''casus belli'' by Israel."</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ណាក់សា|បណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]ប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់បន្ថែមចេញពីវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាទៀតផង ខណៈយេរូសាឡឹមខាងកើតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងផ្នែករបស់អ៊ីស្រាអែល។ ខ្សែបៃតងកាលឆ្នាំ១៩៤៩ ក៏បានក្លាយជាព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលរវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ទឹកដីទាំងប៉ុន្មាន]]ដែលខ្លួនទើបបានកាន់កាប់។{{sfn |Shlay |Rosen |2010 |pp=362–363}} [[File:Six Day War Territories.svg|thumb|ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល៖ {{legend|#ffffd0|នៅមុន[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]}} {{legend|#f7d3aa|ក្រោយសង្គ្រាម}} [[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។]] មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ជម្លោះថ្មីមួយទៀតក៏បានកើតឡើង ([[សង្គ្រាមសង្កៀត]], ១៩៦៧–១៩៧០) រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាក្រុមប្រដាប់អាវុធថ្មីដែលបានបង្កើតឡើងតាំងឆ្នាំ១៩៦៤ ឈ្មោះថា [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ដែលក្រុមនេះបានប្ដេជ្ញានឹង "តស៊ូប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះជាតិមាតុភូមិ" ទាល់តែបាន។<ref>{{cite news |last=Bennet |first=James |date=13 March 2005 |title=The Interregnum |url=https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416021652/http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |archive-date=16 April 2009 |access-date=23 September 2026 |work=The New York Times Magazine}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ [[អំពើហិង្សានយោបាយប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមអង្គការប៉ាឡេស្ទីនបានធ្វើការវាយប្រហារ]]ទៅលើប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វឯទៀតនៅទូទាំងសកលលោក<ref>{{cite news |last1=Andrews |first1=Edmund |last2=Kifner |first2=John |author-link2=John Kifner |date=27 January 2008 |title=George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313121747/http://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |archive-date=13 March 2013 |access-date=23 September 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ឧទាហរណ៍ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមុយនិច|ការសម្លាប់ក្រុមអត្តពលិកអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩៧២]] នៅទីក្រុងមុយនិចជាដើម។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីបានបើក[[ប្រតិបត្តិការបាដ្រ|ការវាយប្រហារដោយភ្ញាក់ផ្អើលមួយ]]ទៅលើកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឧបទ្វីបស៊ីណៃនិងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្កូឡាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ឡើង។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយរុញច្រានកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីចេញពីទឹកដីខ្លួនត្រួតត្រាវិញបាន តែត្រូវបាត់បង់ចំនួនទ័ពច្រើន។<ref>{{cite news |date=6 October 1973 |title=1973: Arab states attack Israeli forces |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302064003/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |archive-date=2 March 2026 |access-date=23 September 2026 |work=On This Day |publisher=BBC News}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ [[គណៈកម្មការអាក្រាណាត់|ការស៊ើបអង្កេតផ្ទៃក្នុងមួយ]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផលបានកំណត់ថារដ្ឋាភិបាលគឺមិនមែនជាអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនានានៅមុន និងកំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារកំហឹងសាធារណជននៅពុះកញ្ជ្រោល ដូច្នេះ លោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]ក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តលាលែងពីតំណែង។<ref>{{cite web |year=2008 |title=Agranat Commission |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175926/http://knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |archive-date=29 December 2010 |access-date=23 September 2026 |publisher=Knesset}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសភាឃ្នេសេតឆ្នាំ១៩៧៧]] គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ពោលគឺនៅពេលដែលគណបក្សស្ដាំនិយម[[លីគុដ]]ដឹកនាំដោយលោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]]បានផ្ដួល[[គណបក្សពលកម្មអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សពលកម្ម]]ដើម្បីក្ដោបអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[អាន់វ៉ា សាដាត់]]បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់[[ឃ្នេសេត]] ដោយលោកបានក្លាយខ្លួនជាប្រមុខនៃបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។{{sfn |Bregman |2002 |pp=171–174}} សាដាត់ និងប៊ិហ្គីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] (១៩៧៨) និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]] ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពពីឧបទ្វីបស៊ីណៃដោយអ៊ីស្រាអែល និងការចូលចរចាជុំវិញស្វ័យភាពប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។{{sfn |Bregman |2002 |pp=186–187}} ក្រោយរងការលុកលុយពី អ.រ.ប. នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ជម្លោះលីបង់ខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧៨|ការឈ្លានពាន]]ចូលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីបង់ដើម្បីកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប.។ [[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]ឆ្នាំ១៩៨០ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាការកាត់បញ្ចូលក្រុងយេរូសាឡឹមទាំងមូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយបានបង្កជាការជជែកវែកញែកដេញដោលជាថ្មីលើឆាកអន្តរជាតិជុំវិញស្ថានការណ៍របស់ទីក្រុងនេះ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិនមានច្បាប់ណាមួយរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលបានកំណត់ទម្រង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនបានច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយក៏មិនមានច្បាប់ណាមួយដែលបានចែងជាក់លាក់អំពីការបញ្ចូលតំបន់យេរូសាឡឹមខាងកើតទៅក្នុងទឹកដីខ្លួននោះដែរ។<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |year=1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |url=https://www.sas.upenn.edu/polisci/sites/www.sas.upenn.edu.polisci/files/Lustick_Has%20Israel%20Annexed%20Jerusalem_1997.pdf |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archive-date=20 November 2009 |access-date=23 September 2026}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បញ្ចូលកំពូលហ្កូឡានទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ខណៈសកម្មភាពនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានប្រឆាំងបដិសេដ ដោយក្នុងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចាត់ទុកច្បាប់យេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាច្បាប់កំពូលហ្កូឡានថាមោឃៈ។<ref>{{cite book |last=Hillier |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242 |title=Sourcebook on Public International Law |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-135-35366-7 |access-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071301/https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ១៩៨២|ការឈ្លានពាន]]ចូលប្រទេសលីបង់ម្តងទៀតដើម្បីវាយកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប. ជាថ្មី{{sfn |Bregman |2002 |p=199}} ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៨៦ ទើបអ៊ីស្រាអែលបានដកទ័ពចេញពីទឹកដីលីបង់ភាគច្រើនលើកលែងតែនៅ[[ការត្រួតត្រាលីបង់ខាងត្បូងដោយអ៊ីស្រាអែល (១៩៨២–២០០០)|តំបន់រណបព្រំដែន]]នៃភាគខាងត្បូងលីបង់ ដែលអ៊ីស្រាអែលបន្តកាន់កាប់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០០។ ការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនប្រឆាំងនឹងនឹមត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នោះបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧<ref>{{cite book |last=Tessler |first=Mark A. |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |title=A History of the Israeli–Palestinian conflict |publisher=Indiana University Press |year=2009 |isbn=978-0-253-20873-6 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/677 677] |ref={{harvid|Tessler|2009}} |orig-year=1994}}</ref> ដោយនាំមកនូវរលកបាតុកម្មនិងហិង្សានៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។ នៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាបានមានការរៀបចំប្រសើរជាងមុន​តាមរយៈការប្រើប្រាស់វិធានការសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ក្នុងគោលបំណងបំបែកការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផលនៃចលនាមហាបះបោរមួយនេះ មនុស្សសរុបជាង ១,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{harvnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩១ អ.រ.ប. បានគាំទ្រលោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]] និងការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើអ៊ីស្រាអែល។ ថ្វីបើមានប្រតិកម្មខឹងសម្បារពីសាធារណជនក្ដី រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានគោរពតាមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបន្តនៅស្ងៀមមិនធ្វើការវាយបកតបតវិញ។{{sfn |Mowlana |Gerbner |Schiller |1992 |p=111}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Foreign Min. Peres and King Hussein.jpg|thumb|លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] (ឆ្វេង) ជាមួយលោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] (កណ្ដាល) និងព្រះបាទ[[ហ៊ូសេន (ព្រះមហាក្សត្រហ្សកដានី)|ហ៊ូសេននៃហ្សកដានី]] (ស្ដាំ) នៅមុនពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ លោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]]បាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩២|ឈ្នះឆ្នោត]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ខណៈលោកនិងគណបក្សរបស់លោកបានអំពាវនាវឱ្យមានការសម្របសម្រួលជាមួយប្រទេសជិតខាងរបស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] តំណាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ តំណាង អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]] ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ជ.ប.) ក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|តំបន់វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Oslo Accords, 1993 |url=https://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122102530/http://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-date=22 January 2010 |access-date=25 September 2026 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ.រ.ប. ក៏ថែមទាំងបានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរ ក៏ដូចជាបានសន្យាថានឹងបញ្ចប់សកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ខ្លួន។{{sfn |Tessler |2009 |p=729}} នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ត្រូវបានចុះ ដែលធ្វើឱ្យហ្សកដានីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់ទីពីរដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៥ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីរ៉ាប៊ីនត្រូវបាន[[ឃាតកម្មយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន|ធ្វើឃាត]]ដោយ[[យីហ្កាល់ អាមៀរ]] ដែលជាជនជាតិជ្វីហ្វមាននិន្នាការស្តាំនិយមជ្រុលនិងក៏ដូចជាទំនោរប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=12 November 2005 |title=Israel marks Rabin assassination |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117220054/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |archive-date=17 January 2010 |access-date=15 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ក្នុងកំឡុងអាណត្តិនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]នាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបាន[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង|យល់ព្រម]]ដកទាហានចេញពីទីក្រុង[[អ៊ីប្រុង]] (ទោះបីជាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ឬអនុវត្តក៏ដោយ)<ref>[https://web.archive.org/web/20151002002611/http://www.ijcv.org/index.php/ijcv/article/view/14/14 Hanne Eggen Røislien, "Living with Contradiction: Examining the Worldview of the Jewish Settlers in Hebron"], 2 October 2015 ''International Journal of Conflict and Violence'', Vol.1 (2) 2007, pp.169–184</ref> ហើយលោកក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ផងដែរ ពោលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងឡើងវិញបន្ថែមនៅវ៉េសប៊ែង និងបញ្ហាសន្តិសុខផ្សេងៗ។ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ជាប់ឆ្នោត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ បានបញ្ជាដកទ័ពចេញពីប្រទេសលីបង់ និងបានធ្វើការចរចាជាមួយប្រធាន អ.ជ.ប. លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលកាំដេវីដឆ្នាំ២០០០]]។ ក្នុងនោះ លោកបារ៉ាក់បានដាក់ស្នើផែនការសម្រាប់បង្កើត[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]មួយ ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូល និងជាង ៩០% នៃវ៉េសប៊ែង ដោយមានយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរួម។{{sfn |Gelvin |2005 |p=240}} ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនេះ។ ===សតវត្សរ៍ទី២១=== {{Further|ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} នៅចុងឆ្នាំ២០០០ ដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏ចម្រូងចម្រាសដោយលោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]ទៅ[[ភ្នំប្រាសាទ]]បាននាំ​ឱ្យផ្ទុះ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]ឡើង។ ការបះបោរលើកនេះត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលព្យាយាមបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃ ខណៈការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតប៉ាឡេស្ទីនបានកើតឡើងជារឿយៗ។<ref>Sela-Shayovitz, R. (2007). Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations. ''International Journal of Conflict and Violence (IJCV)'', ''1''(2), 163. "The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterised by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront."</ref> លោកឆារ៉នបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក តំណាំងលំនៅដ្ឋានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបញ្ជាឱ្យរុះរើចេញអស់ ហើយកសាង[[របាំងវ៉េសប៊ែង]]ឡើង និងទីបំផុតបានបញ្ចប់ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដានោះ។<ref>ចូលពិនិត្យមើលជាឧទាហរណ៍៖<br/>* {{cite news |last1=Harel |first1=Amos |last2=Issacharoff |first2=Avi |date=1 October 2010 |title=Years of rage |url=https://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702094014/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |archive-date=2 July 2014 |access-date=28 September 2026 |newspaper=Haaretz}}<br/>* {{cite news |title=Losing Faith in the Intifada |first=Laura |last=King |date=28 September 2004 |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-sep-28-fg-intifada28-story.html |access-date=28 September 2026 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921132644/http://articles.latimes.com/2004/sep/28/world/fg-intifada28 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |title=From Jenin To Fallujah? |last=Diehl |first=Jackson |date=27 September 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203212546/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |url=http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |title=Winning Counterinsurgency War: The Israeli Experience |last=Amidror |first=Yaakov |website=Strategic Perspectives |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |access-date=28 September 2026 |archive-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130134/http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Frisch |first=Hillel |url=http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |title=The Need for a Decisive Israeli Victory Over Hamas |date=12 January 2009 |website=Perspectives Papers on Current Affairs |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614054502/http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |archive-date=14 June 2012 }}<br/>* {{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |title=The "Defensive Shield" Operation as a Turning Point in Israel's National Security Strategy |last=Buchris |first=Ofek |date=9 March 2006 |website=Strategy Research Project |publisher=United States Army War College |access-date=28 September 2026 |archive-date=7 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007044643/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |title=Israel's Intifada Victory |last=Krauthammer |first=Charles |date=18 June 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919235122/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |title=2nd Intifada forgotten |last=Plocker |first=Sever |date=22 June 2008 |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819220413/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Ya'alon |first=Moshe |date=January 2007 |url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |title=Lessons from the Palestinian 'War' against Israel |website=Policy Focus |publisher=Washington Institute for Near East Policy |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130133/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |archive-date=11 August 2012 }}<br/>* {{cite news |date=20 September 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |title=Letting the IDF win |last=Hendel |first=Yoaz |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=24 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924144858/http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite book |author1=Zvi Shtauber |author2=Yiftah Shapir |title=The Middle East strategic balance, 2004–2005 |url=https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |access-date=28 September 2026 |year=2006 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-84519-108-5 |page=7 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219072213/https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |url-status=live }}</ref> នៅរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០០ និងឆ្នាំ២០០៨ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១,០៦៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត រីឯជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនវិញមានរហូតដល់ទៅ ៥,៥១៧ នាក់ និងជនបរទេសមានចំនួន ៦៤ នាក់។<ref>{{cite web |title=Fatalities before Operation "Cast Lead" |url=http://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120010413/https://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |archive-date=20 January 2018 |access-date=28 September 2026 |publisher=B'Tselem}}</ref> នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅលីបង់ឈ្មោះ[[ហេស្បុលឡា]]បានបំផ្លោងគ្រាប់ចូលទឹកដីខាងជើងអ៊ីស្រាអែលនិងចាប់ជំរិតទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីររូប ដែលជាហេតុបង្កឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០០៦|សង្គ្រាមលីបង់លើកទីពីរ]]រយៈពេលមួយខែ ដោយក្នុងនោះលីបង់ត្រូវរងការឈ្លានពានពីអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref name="UN1701">{{cite web |date=11 August 2006 |title=Security Council Calls for End to Hostilities between Hizbollah, Israel, Unanimously Adopting Resolution 1701 (2006) |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130025538/http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |archive-date=30 January 2009 |access-date=28 September 2026 |website=[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|United Nations Security Council Resolution 1701]] |quote=Escalation of hostilities in Lebanon and in Israel since Hizbollah's attack on Israel on 12 July 2006}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានថមថយចុះវិញនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ បន្ទាប់ពីមានការអនុម័តលើ[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៧០១]]។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសលីបង់នៅត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០០៦ ប៉ុន្តែនៅមានមួយចំនួនដែលបន្តកាន់កាប់ភូមិ[[រ៉ាដចារ]]នៅឯខាងទឹកដីលីបង់។<ref>{{cite news |date=1 October 2006 |title=UN peacekeepers: Israeli troops still in Lebanon |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/10/01/lebanon.withdrawal/index.html |access-date=28 September 2026 |work=CNN}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[បទឈប់បាញ់ហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០០៨|បទឈប់បាញ់]]រវាង[[ហាម៉ាស់]]និងអ៊ីស្រាអែលបានដួលរលំ ហើយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)|សង្គ្រាមថ្មី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅហ្កាហ្សាដោយបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍។ ដោយអះអាងថាជាប្រតិកម្មនឹង[[បញ្ជីរាយការបាញ់ប្រហាររ៉ុក្កែតប៉ាឡេស្ទីនលើអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១២|ការបាញ់ផ្លោងមីស៊ីលប៉ាឡេស្ទីន]]មកលើបណ្ដាទីក្រុងក្នុងតំបន់ប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស<ref name="pound">{{cite news |last1=Lappin |first1=Yaakov |last2=Lazaroff |first2=Tovah |date=12 November 2012 |title=Gaza groups pound Israel with over 100 rockets |url=https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414151101/https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |archive-date=14 April 2019 |access-date=28 September 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> យោធាអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១២|ប្រតិបត្តិការសឹក]]មួយទៀតនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ មានរយៈពេលប្រាំបីថ្ងៃ។ [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤|ប្រតិបត្តិការយោធាមួយ]]ទៀតនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ក្រោយពីត្រូវបានរងការវាយប្រហារដោយរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ក្នុងកំឡុងខែកក្កដានៃឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite news |date=8 July 2014 |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222154524/http://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |archive-date=22 February 2015 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ មាន[[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធមួយជុំ]]មួយទៀតនៅហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ហើយបានអូសបន្លាយអស់ដប់មួយថ្ងៃ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់រវាងអ៊ីស្រាអែល និងបណ្តាប្រទេសនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានមានការកើនឡើងជាលំដាប់រហូតឈានទៅដល់ការចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]។ ដោយហេតុនេះ ស្ថានការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែលក៏បានផ្លាស់ពីការផ្តោតលើ[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]]តាមបែបប្រពៃណី មកផ្ដោតលើ[[ជម្លោះប្រយោលអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល|ជម្លោះដោយប្រយោលជាមួយអ៊ីរ៉ង់]]វិញ និងព្រមទាំង[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលកំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី|ការប្រឈមមុខដាក់គ្នាដោយផ្ទាល់ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅស៊ីរី]]ផងដែរ។ [[File:Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg|thumb|រូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបបង្ហាញពីភ្លើងឆេះរាលដាលក្នុងតំបន់[[ក្រសោបហ្កាហ្សា]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ពួកក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីនពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ បានបើក[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារជាបន្តកន្ទុយគ្នា]]លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។<ref>{{cite news |last1=Martínez |first1=Andrés R. |last2=Bubola |first2=Emma |date=10 October 2023 |title=What We Know About the Hamas Attack and Israel's Response |url=https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143358/https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ១,៣០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ត្រូវបានបាញ់ឬចាប់សម្លាប់នៅក្នុងសហគមន៍នានាជិតព្រំដែនតំបន់ហ្កាហ្សា និងក្នុងកំឡុងពេល[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមហាស្រពតន្ត្រីណូវ៉ា|មហោស្រពតន្ត្រី]]មួយកំពុងប្រារព្ធ។ មនុស្សជាង ២០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយត្រូវបានបញ្ជូនទៅហ្កាហ្សា។<ref name="Gillett">{{cite news |last1=Gillett |first1=Francesca |date=8 October 2023 |title=How an Israel music festival turned into a nightmare after Hamas attack |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143208/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |agency=BBC News}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបោសសម្អាតវត្តមានក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីទឹកដីខ្លួនហើយអស់ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល|យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកដ៏ច្រើនមហិមាមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប]]<ref>{{cite news |date=31 December 2023 |title=Israeli bombardment destroyed over 70% of Gaza homes: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423191214/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |archive-date=23 April 2024 |access-date=28 September 2026 |work=Al Jazeera}}</ref> ហើយក៏បានវាយចូលឈ្លានពានតំបន់ហ្កាហ្សានៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ក្នុងគោលដៅវាយកម្ទេចក្រុមហាម៉ាស់ និងរំដោះចំណាប់ខ្មាំង។ នេះគឺជាសង្គ្រាមលើកទីប្រាំក្នុង[[ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ មក ហើយវានេះផងដែរបានក្លាយជាសង្គ្រាមដ៏សាហាវឃោរឃៅបំផុតសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងចំណោម[[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ផ្សេងៗ<ref>{{Cite web |last=Krauss |first=Joseph |date=14 May 2024 |title=Palestinians mark 76 years of dispossession as a potentially even larger catastrophe unfolds in Gaza |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613150349/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |archive-date=13 June 2024 |access-date=28 September 2026 |website=AP News }}</ref> ហើយក៏ជាការប៉ះទង្គិចយោធាដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងតំបន់ផងដែរ ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="El Deeb-2023">{{cite news |last=El Deeb |first=Sarah |date=9 October 2023 |title=What is Hamas? The group that rules the Gaza Strip has fought several rounds of war with Israel |url=https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023140259/https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |archive-date=23 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=AP News}}</ref> [[គណៈកម្មាធិការពិសេសដើម្បីស៊ើបអង្កេតលើការអនុវត្តរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិមនុស្ស|គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលជាច្រើន ព្រមទាំងអ្នកជំនាញ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សផ្សេងៗ បានសន្និដ្ឋានថា អ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រព្រឹត្ត[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ហ្គាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ដោយសារតែការបង្កគ្រោះថ្នាក់ និងបរិមាណអ្នកបាត់បង់ជីវិតច្រើនជាងប្រមាណជាជនស៊ីវិលក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម។<ref>{{bulleted list| {{harvnb|Dumper|Badran|2024|p=2}}: "In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip" | {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |access-date=28 September 2026 |work=Guardian}} | {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026082612/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=26 October 2024 |url-status=live }} | {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់|United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]] |page=1 |quote=By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met }} | {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 |quote=This report focuses on the Israeli authorities' policies and actions in Gaza as part of the military offensive they launched in the wake of the Hamas-led attacks on 7 October 2023 while situating them within the broader context of Israel's unlawful occupation, and system of apartheid against Palestinians in Gaza, the West Bank, including East Jerusalem, and Israel. It assesses allegations of violations and crimes under international law by Israel in Gaza within the framework of genocide under international law, concluding that there is sufficient evidence to believe that Israel's conduct in Gaza following 7 October 2023 amounts to genocide. }} | {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 |quote=The only normative definition we have, codified at the United Nations Genocide Convention of 1948, accurately describes the current situation in Palestine ... describes exactly what is happening in Gaza today }} | {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=[[សហព័ន្ធសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ|International Federation for Human Rights]] |access-date=28 September 2026 |quote=One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza }} | {{harvnb|B'Tselem|2025|p=86}}: "The review presented in this report leaves no room for doubt: since October 2023, the Israeli regime has been responsible for carrying out genocide against the Palestinians in the Gaza Strip. Killing tens of thousands of people; causing bodily or mental harm to hundreds of thousands more; destroying homes and civilian infrastructure on a massive scale; starvation, displacement, and denying humanitarian aid — all this is being perpetrated systematically, as part of a coordinated attack aimed at annihilating all facets of life in the Gaza Strip."}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាបន្តបន្ទាប់ទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ បន្ទាប់ពីអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារលើអ៊ីស្រាអែល ដែលបានធ្វើឱ្យកើតជា[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤]] ឡើង ហើយនិងជាជម្លោះវាយប្រហារគ្នាដោយផ្ទាល់ដំបូងបង្អស់នៃប្រទេសទាំងពីរ។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៤|ចូលឈ្លានពាន]]ប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចក្រុមហេស្បុលឡា ដែលជាក្រុមកូនចៅរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Federman |first1=Josef |last2=Lee |first2=Matthew |last3=Sewell |first3=Abby |date=1 October 2024 |title=Israel begins ground offensive against Hezbollah in southern Lebanon |url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-30-2024-83ea5f243688f309754ec74850de4238 |access-date=28 September 2026 |work=Associated Press}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាថ្មីលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីល ថ្នាក់ដឹកនាំយោធា និងទីតាំង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]] រហូតដល់ផ្ទុះកើតជា[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមទ្រង់ទ្រាយធំ]]ឡើង។<ref>{{Cite web |last=Gordon |first=Michael R. |date=13 June 2025 |title=In Twist, U.S. Diplomacy Served as Cover for Israeli Surprise Attack |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/in-twist-u-s-diplomacy-served-as-cover-for-israeli-surprise-attack-c79b2206 |access-date=28 September 2026 |website=WSJ }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ អ៊ីស្រាអែល និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទ្រង់ទ្រាយធំទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មេដឹកនាំកំពូលរបស់អ៊ីរ៉ង់គឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]] និងបង្កផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] និង[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦]]។ ការវាយប្រហារទាំងនេះមានគោលបំណងបំផ្លាញកងយោធា កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ និងព្រមទាំងប្តូររបបដឹកនាំនៅអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |last1=Jackson |first1=Lauren |last2=McCoy |first2=Lara |date=28 February 2026 |title=The United States and Israel Attack Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/briefing/us-israel-strike-iran.html |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|កសិកម្មអ៊ីស្រាអែល|ជីវិតសត្វព្រៃអ៊ីស្រាអែល|បញ្ជីរាយព្រៃប្រឹក្សានៅអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | caption_align = center | total_width = 220 | image1 = Satellite image of Israel in January 2003.jpg | width1 = 727 | height1 = 1731 | image2 = Israel at night.jpg | width2 = 425 | height2 = 934 | footer = [[រូបភាពផ្កាយរណប]]នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងតំបន់ជុំវិញកំឡុងពេលថ្ងៃនិងយប់ }} ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលស្ថិតនៅក្នុងអនុតំបន់[[ឡឺវ៉ង់]]នៃតំបន់[[អឌ្ឍចន្ទពហុពល]]។ ប្រទេសនេះស្ថិតនៅចុងខាងកើតនៃ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ដោយមានព្រំដែនគោកជាប់នឹងប្រទេសលីបង់នៅភាគខាងជើង ប្រទេសស៊ីរីនៅភាគឦសាន ប្រទេសហ្សកដានីនិងវ៉េសប៊ែងនៅភាគខាងកើត និងប្រទេសអេហ្ស៊ីបព្រមទាំងដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅភាគនិរតី។ ប្រទេសនេះផងដែរស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី២៩|២៩°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៣៤|៣៤° ខាងជើង]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៤|៣៤°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៦|៣៦° ខាងកើត]]។ ទឹកដីអធិបតេយ្យនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (យោងតាមខ្សែព្រំដែនដែលបានកំណត់ក្នុង[[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] និងមិនរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃឆ្នាំ១៩៦៧) គឺមានទំហំប្រមាណ ២០,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,០១៩ ម៉ាយការ៉េ) ដែលក្នុងនោះ ២ ភាគរយជាផ្ទៃទឹក។<ref name="cia">{{cite web |title=Israel |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |access-date=29 September 2026 |website=The World Factbook |publisher=[[ទីភ្នាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ដោយសារតែប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានទម្រង់ទឹកដីរាងចង្អៀតខ្លាំង (ដោយមានទទឹងត្រឹមតែ ១០០ គីឡូម៉ែត្រនៅត្រង់ចំណុចធំទូលាយបំផុត បើធៀបនឹងប្រវែង ៤០០ គីឡូម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូង) ហើយនេះជាមូលហេតុដែល[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]របស់ខ្លួននៅក្នុងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេគឺមានទំហំធំជាងផ្ទៃដីប្រទេសរហូតដល់ទៅពីរដង។<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Gili |date=9 January 2012 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522081921/https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |archive-date=22 May 2020 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់អ៊ីស្រាអែល ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើតនិងកំពូលហ្កូឡានគឺមានទំហំ ២២,០៧២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,៥២២ ម៉ាយការ៉េ)<ref>{{cite web |date=11 September 2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004120711/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |archive-date=4 October 2018 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ហើយផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងអ៊ីស្រាអែល ដោយរួមមានទាំងវ៉េសប៊ែង ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយយោធា និងដោយផ្នែកដោយអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានទំហំសរុប ២៧,៧៩៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (១០,៧៣៣ ម៉ាយការ៉េ)។។<ref name="loc-geo">{{Cite book |last=Avruch |first=Kevin |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |page=85 |chapter=Geography}}</ref> ទោះបីជាមានទំហំទឹកដីតូចក្ដី អ៊ីស្រាអែលមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែបច្រើន ដោយមានចាប់ពីវាលខ្សាច់[[ណេហ្គេវ]]នៅភាគខាងត្បូង រហូតដល់[[ជ្រលងយីស្រាអែល]]ដ៏សម្បូរជីជាតិនៃតំបន់ខាងក្នុង ព្រមទាំងជួរភ្នំ[[ហ្កាលីឡេ]] [[ភ្នំការមែល]] និងតំបន់ឆ្ពោះទៅកាន់[[កំពូលហ្កូឡាន]]នៅភាគខាងជើង។ តំបន់[[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល]] ដែលស្ថិតនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ គឺជាទីកន្លែងសម្បូរមនុស្សរស់នៅច្រើនប្រចាំប្រទេសនេះ។<ref>{{cite web |title=The Coastal Plain |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7 January 2017 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Ministry of Tourism}}</ref> នៅភាគខាងកើតនៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលគឺជា[[ជ្រលងក្រហែងហ្សកដង់]] ដែលជាផ្នែកមួយតូចនៃ[[ជ្រលងមហាក្រហែង]]ប្រវែងសរុប ៦,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។ [[ទន្លេហ្សកដង់]]​ហូរតាមបណ្តោយជ្រលងក្រហោងហ្សកដង់ ដោយចាប់ផ្តើមពី[[ភ្នំអ៊ែរម៉ុង]]កាត់[[ជ្រលងហ៊ូឡា]]និង[[សមុទ្រហ្កាលីឡេ]] រហូតដល់[[សមុទ្រមរណៈ]] ដែលជាចំណុចទាបបំផុតនៅលើផ្ទៃផែនដី។<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |title=The Living Dead Sea |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |year=1999 |isbn=978-0-8264-0406-0 |access-date=29 September 2026 |url-access=registration}}</ref> ដោយបន្តឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូងទៀតគឺតំបន់[[អារ៉ាបា]] ដែលលាតសន្ធឹងរហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រអាកាបា|ឈូងសមុទ្រអេឡាត]] ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[សមុទ្រក្រហម]]។ ក្នុងចំណោមប្រទេសនានានៅតំបន់អាងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ អ៊ីស្រាអែលគឺមានចំនួនប្រភេទរុក្ខជាតិច្រើនជាងគេគិតក្នុងមួយម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="rinat">{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=29 May 2008 |title=More endangered than rain forests? |url=https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010225743/https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |archive-date=10 October 2017 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ព្រៃឈើបានគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ៨.៥% នៃផ្ទៃដីសរុបគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ដែលបានកើនឡើងពី ២% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ដោយសារតែកម្មវិធីដាំព្រៃឈើទ្រង់ទ្រាយធំមួយដែលអនុវត្តដោយ[[មូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ]]។<ref>{{cite book |last1=Tal |first1=Alon |title=All the Trees of the Forest |url=https://archive.org/details/alltreesofforest0000tala |date=2013 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-18950-6 |pages=[https://archive.org/details/alltreesofforest0000tala/page/5 5], 66}}</ref><ref>{{Cite web |title=Forestry and Green Innovations |url=https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016185242/https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |archive-date=16 October 2023 |access-date=29 September 2026 |publisher=Jewish National Fund }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== {{Further|បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុនៅអ៊ីស្រាអែល}} សីតុណ្ហភាពនៅអ៊ីស្រាអែលគឺមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងអាស្រ័យទៅតាមតំបន់និងរដូវ ជាពិសេសក្នុងរដូវរងា។ តំបន់ឆ្នេរដូចជាទីក្រុងតែលអាវីហ្វា និងហៃហ្វាមាន[[អាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ាណេ|អាកាសធាតុបែបមេឌីទែរ៉ាណេ]] ដែលមានរដូវរងាត្រជាក់និងមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើន រីឯរដូវក្តៅវិញមានរយៈពេលវែងនិងក្តៅ។ ក្រុងបេអ៊ែលឆេវ៉ា និងភាគខាងជើងនៃតំបន់ណេហ្គេវគឺមានអាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួតហួតហែង ដែលមានរដូវក្តៅខ្លាំង រដូវរងាត្រជាក់ល្មម និងមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួច។ តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃណេហ្គេវ និងតំបន់អារ៉ាបាគឺមានអាកាសធាតុបែបវាលលំហ ពោលមានរដូវក្តៅខ្លាំងនិងស្ងួតហួតហែង ហើយរដូវរងាត្រជាក់ស្រាល និងមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួចបំផុត។ សីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុតគឺ ៥៤ °C (១២៩ °F) ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ ក្នុងតំបន់សហគមន៍សាសនា[[ទីរ៉ាត់ស៊្វី]]។<ref name="watzman">{{cite news |last=Watzman |first=Haim |date=8 February 1997 |title=Left for dead |url=https://www.newscientist.com/article/mg15320684.400-left-for-dead.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031306/http://www.newscientist.com/article/mg15320684.400-left-for-dead.html |archive-date=14 November 2012 |access-date=30 September 2026 |newspaper=New Scientist}}</ref><ref>{{cite web |title=WMO Region 6: Highest Temperature |url=https://wmo.asu.edu/content/wmo-region-vi-europe-highest-temperature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913230418/https://wmo.asu.edu/content/wmo-region-vi-europe-highest-temperature |archive-date=13 September 2021 |access-date=30 September 2026 |website=World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University}}</ref> តំបន់ភ្នំក្នុងប្រទេសនេះអាចមានខ្យល់បក់ខ្លាំង និងអាកាសធាតុត្រជាក់ ហើយតំបន់ដែលមានកម្ពស់ចាប់ពី ៧៥០ ម៉ែត្រឡើងទៅជាធម្មតាគឺមានព្រិលធ្លាក់យ៉ាងហោចណាស់ម្តងក្នុងមួយឆ្នាំ។ ចាប់ពីខែឧសភាដល់ខែកញ្ញា ភ្លៀងគឺកម្រនឹងធ្លាក់ណាស់ក្នុងប្រទេសមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=Average Weather for Tel Aviv-Yafo |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120111750/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |archive-date=20 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=The Weather Channel}}</ref><ref>{{cite web |title=Average Weather for Jerusalem |url=http://www.weather.com/outlook/events/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120111740/http://www.weather.com/outlook/events/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010 |archive-date=20 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=The Weather Channel}}</ref> ដោយសារតែមានទីតាំងស្ថិតនៅចន្លោះតំបន់អាកាសធាតុកម្រិតមធ្យមនិងតំបន់ត្រូពិក ដូចនេះអ៊ីស្រាអែលគឺមានតំបន់[[រុក្ខភូគព្ភលេខន៍]]ចំនួនបួនផ្សេងៗគ្នា។ ហេតុនេះហើយ ទើបពពួកសត្វ និងរុក្ខជាតិនៅទីនោះមានភាពសម្បូរបែបយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រភេទរុក្ខជាតិក្នុងប្រទេសនេះដែលគេស្គាល់គឺមានចំនួន ២,៨៦៧ ប្រភេទ ហើយក្នុងចំណោមនោះ មានយ៉ាងហោចណាស់ ២៥៣ ប្រភេទត្រូវបាននាំចូល និងមិនមែនជាប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដើមកំណើតនៅទីនោះ។<ref>{{cite web |title=Flora of Israel Online |url=http://flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&name=1070 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091717/http://flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&name=1070 |archive-date=30 April 2014 |access-date=30 September 2026 |publisher=Flora.huji.ac.il}}</ref> ក្រៅពីនោះ អ៊ីស្រាអែលគឺមាន[[ឧទ្យានជាតិ និងតំបន់អភិរក្សនៃអ៊ីស្រាអែល|តំបន់អភិរក្សធម្មជាតិចំនួន ៣៨០ កន្លែង]]។<ref>{{cite web |title=National Parks and Nature Reserves, Israel |url=http://www.goisrael.com/Tourism_Eng/Articles/Attractions/Pages/National%20Parks%20and%20Nature%20Reserves.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019042219/http://www.goisrael.com/Tourism_Eng/Articles/Attractions/Pages/National%20Parks%20and%20Nature%20Reserves.aspx |archive-date=19 October 2012 |access-date=30 September 2026 |publisher=ក្រសួងទេសចរណ៍អ៊ីស្រាអែល}}</ref> ដោយសារធនធានទឹកមានកម្រិត ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើតបច្ចេកវិទ្យាសន្សំសំចៃទឹកជាច្រើនរួមមានប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដំណក់ទឹកជាដើម។<ref>{{Cite news |last=Degani |first=Corin |date=14 August 2023 |title=How Israel achieved one of the most secure water economies, drip by drip |url=https://www.haaretz.com/science-and-health/nature-environment/2023-08-14/ty-article-magazine/.premium/as-the-world-struggles-to-prepare-for-water-shortages-israel-is-sitting-pretty/00000189-f3f1-d975-a9cf-fbf3eb930000 |access-date=30 September 2026 |work=Haaretz }}</ref> ដោយសារតែទទួលបរិមាណពន្លឺព្រះអាទិត្យច្រើនធ្វើឱ្យអំណោយផលខ្លាំងដល់[[ថាមពលព្រះអាទិត្យ]] ដូចនេះហើយបានជាអ៊ីស្រាអែលបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ថាមពលព្រះអាទិត្យក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ដោយស្ទើរតែគ្រប់ផ្ទះសម្បែងទាំងអស់គឺសុទ្ធតែប្រើប្រាស់បន្ទះស្រូបថាមពលព្រះអាទិត្យសម្រាប់កម្ដៅទឹកប្រើប្រាស់។<ref name="Solar energy">{{cite web |last1=Grossman |first1=Gershon |last2=Ayalon |first2=Ofira |last3=Baron |first3=Yifaat |last4=Kauffman |first4=Debby |title=Solar energy for the production of heat Summary and recommendations of the 4th assembly of the energy forum at SNI |url=http://www.neaman.org.il/Neaman2011/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=581&LNGID=1&FID=646&IID=7974 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083312/http://www.neaman.org.il/Neaman2011/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=581&LNGID=1&FID=646&IID=7974 |archive-date=16 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=Samuel Neaman Institute for Advanced Studies in Science and Technology}}</ref> [[ក្រសួងការពារបរិស្ថាន (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការពារបរិស្ថានអ៊ីស្រាអែល]]បានរាយការណ៍ថា បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ "នឹងជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់គ្រប់ទិដ្ឋភាពនៃជីវិតរស់នៅ" ជាពិសេសនឹងប៉ះពាល់ខ្លាំងដល់ប្រជាជន។<ref name="MEP 2020">{{cite web |date=2 November 2020 |title=Climate Change Trends and Impact in Israel |url=https://www.gov.il/en/departments/guides/climate_trends_and_impact_in_israel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806015845/https://www.gov.il/en/departments/guides/climate_trends_and_impact_in_israel |archive-date=6 August 2021 |access-date=30 September 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារបរិស្ថាន (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការពារបរិស្ថាន]] |newspaper=Gov.il}}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|ប្រព័ន្ធនយោបាយអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Isaac Herzog, July 2021 (D1233-049).JPG | caption1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]]<br /><small>[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] </small> | image2 = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg | caption2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] </small> }} [[File:PikiWiki Israel 7260 Knesset-Room.jpg|thumb|[[ឃ្នេសេត]] ដែលជាសភានៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមាន[[ប្រព័ន្ធសភា]] [[ប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ]] និង[[សិទ្ធិបោះឆ្នោតសកល|សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល]]។ សមាជិកសភាដែលទទួលបានការគាំទ្រពីសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភានឹងក្លាយខ្លួនជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ហើយបុគ្គលនេះជាធម្មតាតែងជាប្រធាននៃគណបក្សធំជាងគេក្នុងសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] និងជាប្រធាន[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]]។<ref name="cia2"/><ref>នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ការបោះឆ្នោតដើម្បីជ្រើសតាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយផ្ទាល់ត្រូវបានប្រកាសឡើង ប៉ុន្តែប្រព័ន្ធនោះត្រូវបានប្រកាសថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព ហើយប្រព័ន្ធចាស់ក៏ត្រូវបានយកមកអនុវត្តឡើងវិញ។ ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមចូលអាន {{cite news |date=23 January 2003 |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) Israel's election process explained |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2683259.stm |access-date=30 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]] ដែលមានអំណាចតួនាទីភាគច្រើនជាលក្ខណៈផ្លូវការ (តាមពិធីការ)។<ref name="cia2">{{cite web |date=19 June 2007 |title=Field Listing&nbsp;— Executive Branch |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004001/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=30 September 2026 |work=The World Factbook|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានដឹកនាំដោយសភាដែលមានសមាជិកសរុបចំនួន ១២០ រូប ដែលគេស្គាល់ថា [[ឃ្នេសេត]]។ សមាជិកភាពនៃសភាគឺផ្អែកលើតំណាងសមាមាត្ររបស់[[បញ្ជីរាយនាមគណបក្សនយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សនយោបាយ]]<ref>{{cite web |title=The Electoral System in Israel |url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm |access-date=30 September 2026 |publisher=The Knesset}}</ref> ដោយមានកម្រិតកំណត់អប្បបរមា ៣.២៥% សម្រាប់ការទទួលបានអាសនៈ ដែលតាមការអនុវត្តជាក់ស្តែងបានជំរុញឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះច្រើនបក្ស។ ប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់នៅក្នុងតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏មានសិទ្ធិបោះឆ្នោតដែរ<ref>[https://www.foxnews.com/world/jewish-settlers-can-vote-in-israeli-elections-though-west-bank-is-officially-not-israel Jewish settlers can vote in Israeli elections, though West Bank is officially not Israel], Fox News, February 2015: "When Israelis go to the polls next month, tens of thousands of Jewish settlers in the West Bank will also be casting votes, even though they do not live on what is sovereign Israeli territory. This exception in a country that doesn't allow absentee voting for citizens living abroad is a telling reflection of Israel's somewhat ambiguous and highly contentious claim to the territory, which has been under military occupation for almost a half century."</ref> ហើយជាលទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១៥|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១៥]] សមាជិកសភាឃ្នេសេតចំនួន ១០ រូបក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ១២០ រូប (ស្មើនឹង ៨%) គឺជាអ្នករស់នៅក្នុងតំបន់តំណាំងលំនៅទាំងនោះ។<ref>[https://en.idi.org.il/articles/5199 The Social Composition of the 20th Knesset], Israeli Democracy Institute, 30 March 2015</ref> [[ការបោះឆ្នោតនៅអ៊ីស្រាអែល|ការបោះឆ្នោត]]សភាត្រូវបានកំណត់ធ្វើឡើងរៀងរាល់បួនឆ្នាំម្តង ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋាភិបាលដែលទ្រុឌទ្រោម ឬទទួលបានការបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្ត អាចនឹងធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលត្រូវរំលាយមុនអាណត្តិបាន។<ref name="cnn">{{cite web |title=How Israel's electoral system works |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/meast/02/05/israel.elections.explainer/index.html |access-date=30 September 2026 |website=CNN.com |publisher=CNN International}}</ref> គណបក្សដែលដឹកនាំដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ដំបូងត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨<ref>{{Cite news |last1=Halbfinger |first1=David M. |last2=McCann |first2=Allison |date=28 February 2020 |title=As Israel Votes Again (and Again), Arabs See an Opportunity |url=https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/middleeast/israel-arabs-election-vote.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228100633/https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/middleeast/israel-arabs-election-vote.html |archive-date=28 February 2020 |access-date=30 September 2026 |work=The New York Times }}</ref> ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ គណបក្សដែលដឹកនាំដោយប្រជាជនអារ៉ាប់មានអាសនៈកាន់កាប់ប្រមាណ ១០% នៃសភា។<ref>{{Cite web |last=Abu Much |first=Afif |date=7 November 2022 |title=Arab Israeli parties trade blame for election fiasco |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/11/arab-israeli-parties-trade-blame-election-fiasco |access-date=30 September 2026 |website=Al-Monitor }}</ref> គណបក្សមួយមិនអាចចុះឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកឃ្នេសេតបានឡើយ ប្រសិនបើគោលបំណង ឬសកម្មភាពរបស់ខ្លួនរួមមាន "ការមិនចាត់ទុកអត្ថិភាពនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងនាមជារដ្ឋរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ"។ [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំពុងដើរតួនាទីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេស ដោយអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃមិនទាន់មានក្រមរដ្ឋធម្មនុញ្ញច្បាស់លាស់។ ច្បាប់នេះបានកំណត់អ៊ីស្រាអែលថាជារដ្ឋរបស់[[រដ្ឋជ្វីហ្វ និងប្រជាធិបតេយ្យ|ជនជាតិជ្វីហ្វនិងជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយព្រមទាំងជារដ្ឋជាតិសម្រាប់តែប្រជាជនជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះ។<ref name="freedomhouse2008">{{cite web |year=2020 |title=Israel |url=https://freedomhouse.org/country/israel/freedom-world/2020 |access-date=30 September 2026 |website=Freedom in the World |publisher=Freedom House}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ឃ្នេសេតបានចាប់ផ្តើមបើកដំណើរការព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញផ្លូវការមួយដោយផ្អែកលើច្បាប់អស់ទាំងនេះ។<ref name="cia"/>{{sfn |Mazie |2006 |p=34}} ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺមិនមានសាសនារដ្ឋឡើយ<ref>{{cite book |last=Charbit |first=Denis |title=Secularism on the Edge: Rethinking Church-State Relations in the United States, France, and Israel |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-137-38115-6 |editor1-last=Berlinerblau |editor1-first=Jacques |pages=167–169 |chapter=Israel's Self-Restrained Secularism from the 1947 Status Quo Letter to the Present |editor2-last=Fainberg |editor2-first=Sarah |editor3-last=Nou |editor3-first=Aurora |chapter-url={{Google books|gThvBAAAQBAJ|page=PA167|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref><ref>{{cite book |last=Jacoby |first=Tami Amanda |url={{Google books|pr1LJNrlmuIC|page=PA53|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Women in Zones of Conflict: Power and Resistance in Israel |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2005 |isbn=978-0-7735-2993-9 |pages=53–54 }}</ref> ប៉ុន្តែការកំណត់អត្តសញ្ញាណរដ្ឋថាជា "រដ្ឋជ្វីហ្វនិងប្រជាធិបតេយ្យ" បានបង្កើតជាទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹង[[យូដាសាសនា]]។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៨ ឃ្នេសេតបានអនុម័តច្បាប់មូលដ្ឋានមួយដែលកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថាជា "រដ្ឋជាតិរបស់រាស្ត្រជ្វីហ្វ" ជាចម្បង និងកំណត់ភាសាហេប្រឺជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់មួយនេះដែរបានចាត់ភាសាអារ៉ាប់ដាក់ក្នុង "ឋានៈពិសេស" ដោយមិនបានកំណត់អ្វីច្បាស់លាស់។<ref>{{cite web |title=Israel's Jewish Nation-State Law – Adalah |url=https://www.adalah.org/en/content/view/9569 |website=adalah.org }}</ref> នីតិច្បាប់ដដែរបានផ្តល់សិទ្ធិពិសេសដល់ជនជាតិជ្វីហ្វក្នុងការកំណត់ជោគវាសនាខ្លួនឯងជាជាតិសាសន៍មួយ និងចាត់ទុកការអភិវឌ្ឍនៃតំណាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វនៅក្នុងប្រទេសថាជា "ផលប្រយោជន៍ជាតិ" ដោយផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការ "ចាត់វិធានការផ្សេងៗដើម្បីលើកទឹកចិត្ត ជំរុញ និងចាប់យកផលប្រយោជន៍នេះ"។<ref>{{cite news |date=19 July 2018 |title=Jewish nation state: Israel approves controversial bill |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-44881554 |access-date=30 September 2026 |publisher=BBC}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|ស្រុកនៃអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីអ៊ីស្រាអែលមានស្លាក}} រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលបន្តបែងចែកទៅជារដ្ឋបាលស្រុកធំៗចំនួនប្រាំមួយហៅថា ''មេហូហ្សូត'' (ភាសាហេប្រឺ៖ מחוזות) មានដូចជា៖ [[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|ស្រុកកណ្ដាល]] [[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]] [[ស្រុកយេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]] [[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]] [[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]] និង[[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]] ក៏ដូចជា[[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី]]នៅវ៉េសប៊ែង។ តំបន់យូដា និងសាម៉ារីទាំងមូល និងផ្នែកមួយចំនួននៃយេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាស្រុកខាងជើងគឺមិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិថាជាទឹកដីរបស់អ៊ីស្រាអែលឡើយ។ ស្រុកធំៗដែលបានរៀបរាប់ត្រូវបែងចែកទៅជាអនុស្រុកចំនួន ១៥ ថែមទៀតហៅថា ''ណាហ្វុត'' (ភាសាហេប្រឺ៖ נפות) ហើយវាត្រូវបែងចែកបន្តទៅជាតំបន់ធម្មជាតិចំនួន ៥០ ទៀត។<ref>{{cite web |title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc |archive-date=21 February 2011 |access-date=1 October 2026 |publisher=Central Bureau of Statistics |format=doc}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! rowspan="2"| ស្រុក ! rowspan="2"| ធានី ! rowspan="2"| ទីក្រុងធំបំផុត ! colspan="4"| ចំនួនប្រជាជន (២០២១)<ref name="districts_pop">{{cite web |date=15 September 2022 |title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/doclib/2022/2.shnatonpopulation/st02_17.pdf |access-date=1 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> |- ! ជ្វីហ្វ ! អារ៉ាប់ ! សរុប ! class="unsortable"| សម្គាល់ |- ! [[ស្រុកយេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]] | colspan="2"| [[យេរូសាឡឹម]] | style="text-align:right"| {{percentage|802400|1209700}} | style="text-align:right"| {{percentage|389000|1209700}} | style="text-align:right"| {{sort|1209700|១,២០៩,៧០០}} | {{ref|jerusalemdistrict|ក}} |- ! [[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]] | [[ណូហ្វហាហ្កាលីល]] | [[ណាហ្សារ៉េត]] | style="text-align:right"| {{percentage|641500|1513600}} | style="text-align:right"| {{percentage|811700|1513600}} | style="text-align:right"| {{sort|1513600|១,៥១៣,៦០០}} | |- ! [[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]] | colspan="2"| [[ហៃហ្វា]] | style="text-align:right"| {{percentage|735200|1092700}} | style="text-align:right"| {{percentage|277600|1092700}} | style="text-align:right"| {{sort|1092700|១,០៩២,៧០០}} | |- ! [[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|កណ្ដាល]] | [[រ៉ាំឡា]] | [[រីស្យូនឡេតហ្ស៊ីអន]] | style="text-align:right"| {{percentage|2002100|2304300}} | style="text-align:right"| {{percentage|190300|2304300}} | style="text-align:right"| {{sort|2304300|២,៣០៤,៣០០}} | |- ! [[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]] | colspan="2"| [[តែលអាវីហ្វ]] | style="text-align:right"| {{percentage|1362900|1481400}} | style="text-align:right"| {{percentage|25200|1481400}} | style="text-align:right"| {{sort|1481400|១,៤៨១,៤០០}} | |- ! [[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]] | [[បេអ៊ែលឆេវ៉ា]] | [[អាឆ្ដូដ]] | style="text-align:right"| {{percentage|982800|1386000}} | style="text-align:right"| {{percentage|303100|1386000}} | style="text-align:right"| {{sort|1386000|១,៣៨៦,០០០}} | |- ! [[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី]] | [[អារីយ៉ែល (ទីក្រុង)|អារីយ៉ែល]] | [[មូឌីអ៊ីនអ៊ីលីត]] | style="text-align:right"| {{percentage|455700|465400}} | style="text-align:right"| {{percentage|900|465400}} | style="text-align:right"| {{sort|0465400|៤៦៥,៤០០}} | {{ref|judeaandsamaria|ខ}} |} :{{note|jerusalemdistrict|ក}} រួមមានប្រជាជនអារ៉ាប់ចំនួន ៣៦១,៧០០ នាក់ និងជ្វីហ្វចំនួន ២៣៣,៩០០ នាក់នៅ[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០។<ref name="jerusalem_pop">{{cite report |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |title=Jerusalem Facts and Trends 2022 |last1=Yaniv |first1=Omer |last2=Haddad |first2=Netta |last3=Assaf-Shapira |first3=Yair |date=2022 |publisher=Jerusalem Institute for Policy Research |page=25 |access-date=1 October 2026}}</ref> :{{note|judeaandsamaria|ខ}} គិតតែប្រជាពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលប៉ុណ្ណោះ។ ===ច្បាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ច្បាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល}} [[ច្បាប់ស្តីពីការវិលត្រឡប់]]ឆ្នាំ១៩៥០ បានផ្តល់សិទ្ធិពេញលេញដល់ជនជាតិជ្វីហ្វក្នុងការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍មកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងទទួលបានសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល។ បុគ្គលដែលកើតនៅក្នុងប្រទេសនេះទទួលបានសញ្ជាតិដោយផ្អែកលើទីកន្លែងកំណើត ប្រសិនបើឪពុក ឬម្តាយណាម្នាក់ជាពលរដ្ឋនៃប្រទេសនេះស្រាប់។<ref>{{cite report |title=Report on Citizenship Law: Israel |last1=Harpaz |first1=Yossi |last2=Herzog |first2=Ben |date=June 2018 |publisher=[[វិទ្យាស្ថានសាកលវិទ្យាល័យអឺរ៉ុប|European University Institute]] |hdl=1814/56024 |hdl-access=free}}</ref> ច្បាប់របស់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកំណត់ថា សញ្ជាតិជ្វីហ្វគឺជាសញ្ជាតិដាច់ដោយឡែកពីសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល ហើយតុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែលធ្លាប់បានកាត់សម្រេចថា សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែលគឺមិនមាននោះទេ។<ref name="tekiner">{{cite journal |last=Tekiner |first=Roselle |year=1991 |title=Race and the Issue of National Identity in Israel |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1991-02_23_1/page/39 |journal=International Journal of Middle East Studies |publisher=Cambridge University Press |volume=23 |issue=1 |pages=39–55 |doi=10.1017/S0020743800034541 |jstor=163931 |s2cid=163043582}}</ref><ref>{{cite news |last=Goldenberg |first=Tia |date=4 October 2013 |title=Supreme Court rejects 'Israeli' nationality status |url=https://www.timesofisrael.com/supreme-court-rejects-israeli-nationality-status/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213205459/https://www.timesofisrael.com/supreme-court-rejects-israeli-nationality-status/ |archive-date=13 February 2020 |access-date=1 October 2026 |work=The Times of Israel}}</ref> សញ្ជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានគេកំណត់ថាជាបុគ្គលណាម្នាក់ដែលប្រតិបត្តិគោរព[[យូដាសាសនា]] ឬ/និងត្រូវជាកូនចៅនៃជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref name="tekiner"/> ===ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា=== {{Main|ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|កំពូលហ្កូឡាន}} {{រដ្ឋបាលនៅតំបន់ប៉ាឡេស្ទីន}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង (រួមទាំងយេរូសាឡឹមខាងកើត) ពីប្រទេសហ្សកដានី តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សានិងឧបទ្វីបស៊ីណៃពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងតំបន់កំពូលហ្កូឡានពីប្រទេសស៊ីរី។ បន្ទាប់ពីមានកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងស៊ីរី មួយឆ្នាំក្រោយចប់[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]] តំបន់ទ្រនាប់មួយដែលស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសង្កេតការណ៍ដកកម្លាំង]] (UNDOF) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite web |title=Historical Documents - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v26/d88 |access-date=1 October 2026 |website=history.state.gov}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមយមគីបពួរដែរនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែលបានសម្រេចលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពមួយ តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៨ និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល-អេហ្ស៊ីបឆ្នាំ១៩៧៩]] ដែលសុទ្ធតែត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយអតីតប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ជីមី ខាទ័រ]]។ នៅក្នុងដំណើរសម្របសម្រួលនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលជាផ្លូវការ និងព្រមកាត់បន្ថយវត្តមានយោធានៅក្នុងតំបន់ស៊ីណៃ ជាថ្នូរនឹងការដែលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រគល់តំបន់ស៊ីណៃទាំងស្រុងមកឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញ ដែលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩៨២។<ref>{{Cite web |title=Address to the Nation on United States Policy for Peace in the Middle East {{!}} Ronald Reagan |url=https://www.reaganlibrary.gov/archives/speech/address-nation-united-states-policy-peace-middle-east |access-date=1 October 2026 |website=www.reaganlibrary.gov }}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានបដិសេធមិនទទួលយកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាឡើយ ហេតុដូ​​ច្នេះបានជាហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលរហូតដល់ការដកខ្លួនដោយអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។<ref>{{Cite web |title=Humanitarian update - OPT (Nov-Dec 2005) - The Gaza Strip after disengagement - OCHA report |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-192849/ |access-date=1 October 2026 |website=Question of Palestine }}</ref> ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសនៃអ៊ីស្រាអែល|ការទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែលជាអន្តរជាតិ}} [[File:Countries recognizing Israel.svg|thumb|450px| {{legend|#000000|អ៊ីស្រាអែល}} {{legend|#007f24|រដ្ឋប្រទេសដែលទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែល}} {{legend|#00d500|រដ្ឋប្រទេសដែលទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែល ប៉ុន្តែបានកំពុងផ្អាកទំនាក់ទំនង}} {{legend|#b9b9b9|រដ្ឋប្រទេសដែលមិនទទួលស្គាល់ភាពជារដ្ឋរបស់អ៊ីស្រាអែល}}]] អ៊ីស្រាអែលមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក អ.ស.ប.]] ចំនួន ១៦៥ ក៏ដូចជារដ្ឋមួយចំនួនទៀតដូចជា [[អាសនៈវិសុទ្ធ]] [[កូសូវ៉ូ]] [[ប្រជុំកោះឃុក]] និង[[នីវវេ]]។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានបេសកកម្មការទូតក្នុង ១០៧ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |archive-date=20 April 2016 |access-date=1 October 2026 |publisher=ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល}}</ref> ខណៈដែលប្រទេសដែលខ្លួនមិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយគឺភាគច្រើនជាប្រទេសមូស្លីម។ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ២២ ក្នុង[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] មានប្រទេសក្នុងនោះចំនួនប្រាំមួយដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ អ៊ីស្រាអែលនៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសង្គ្រាមជាផ្លូវការជាមួយប្រទេសស៊ីរី ដែលស្ថានភាពនេះបានអូសបន្លាយជាប់រហូតមកចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៨។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសង្គ្រាមជាផ្លូវការស្រដៀងគ្នានេះដែរជាមួយនឹងប្រទេសលីបង់ ចាប់តាំងពីការបញ្ចប់[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]ក្នុងឆ្នាំ២០០០ មក ហើយព្រំដែនរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងលីបង់សព្វថ្ងៃនៅតែមិនទាន់មានការព្រមព្រៀងគ្នាកំណត់ជាផ្លូវការតាមរយៈសន្ធិសញ្ញាណាច្បាស់លាស់។ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសលែងទទួលស្គាល់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាម]]របស់ខ្លួន។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៨–២០០៩ ប្រទេសម៉ូរីតានី កាតា បូលីវី និងវេណេស៊ុយអេឡា បានផ្អាកទំនាក់ទំនងនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចជាមួយអ៊ីស្រាអែល<ref name="al-jaz-eng">{{cite news |date=17 January 2009 |title=Qatar, Mauritania cut Israel ties |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html |access-date=1 October 2026 |publisher=Al Jazeera English}}</ref> ខណៈប្រទេសបូលីវីបានស្ដារទំនាក់ទំនងឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite news |last1=Flores |first1=Paola |date=29 November 2019 |title=Bolivia to renew Israel ties after rupture under Morales |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-renew-israel-ties-rupture-morales-67374746 |access-date=1 October 2026 |agency=ABC News}}</ref> [[File:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|thumb|លោកយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន និងយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ក្នុងពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងអូស្លូ]] ជាមួយនឹងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] (កណ្ដាល)]] [[ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល|សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី–អ៊ីស្រាអែល|សហភាពសូវៀត]]គឺជាប្រទេសពីរដំបូងគេដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយបានប្រកាសការទទួលស្គាល់ស្ទើរតែព្រមគ្នា។<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Philip Marshall |year=1948 |title=The Recognition of Israel |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1948-07_42_3/page/620 |journal=The American Journal of International Law |volume=42 |issue=3 |pages=620–627 |doi=10.2307/2193961 |jstor=2193961 |s2cid=147342045}}</ref> ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហភាពសូវៀតត្រូវបានកាត់ផ្តាច់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ហើយត្រូវបានស្ដារឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១។<ref>{{cite news |last=Yaakov |first=Saar |date=18 October 2017 |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) There Were Times (Hayu Zemanim) |publisher=Israel Hayom |page=30 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកចាត់ទុកអ៊ីស្រាអែលជា "ដៃគូដ៏គួរឱ្យទុកចិត្តបំផុតរបស់ខ្លួននៅមជ្ឈិមបូព៌ា"<ref>{{cite web |title=U.S. Relations With Israel Bureau of Near Eastern Affairs Fact Sheet March 10, 2014 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm |access-date=1 October 2026 |website=U.S. Department of State}}</ref> ដោយផ្អែកលើ "គុណតម្លៃប្រជាធិបតេយ្យរួម ទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធផ្នែកសាសនា និងផលប្រយោជន៍ផ្នែកសន្តិសុខ"។<ref>{{cite web |title=Israel: Background and Relations with the United States Updated |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205011800/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |archive-date=5 February 2011 |access-date=1 October 2026 |publisher=Defense Technical Information Center}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មក សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយយោធាស្មើនឹងទឹកប្រាក់ ៦៨ ពាន់លានដុល្លារ និងជំនួយឥតសំណងចំនួន ៣២ ពាន់លានដុល្លារដល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក្រោម[[ច្បាប់ស្តីពីជំនួយបរទេស]] (ដែលបានចាប់ផ្តើមអនុវត្តតាំងឆ្នាំ១៩៦២)<ref name="PNADR900">{{Cite web |title=U.S. Overseas Loans and Grants |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510063014/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf |archive-date=10 May 2011}}</ref> ហើយវាជាជំនួយថ្លៃជាងជំនួយដល់ប្រទេសដទៃៗទាំងអស់ក្នុងកំឡុងពេលនោះរហូតមកដល់ឆ្នាំ២០០៣។<ref name="PNADR900"/><ref>{{cite web |title=U.S. Government Foreign Grants and Credits by Type and Country: 2000 to 2010 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020131918/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf |archive-date=20 October 2011}}</ref> សហរាជាណាចក្រត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានទំនាក់ទំនងលក្ខណៈ "ធម្មជាតិ" ជាមួយប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយសារតែរបប[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{cite web |title=The bilateral relationship |url=http://ukinisrael.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-israel/uk-israel-relations/bilateral-relations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083311/http://ukinisrael.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-israel/uk-israel-relations/bilateral-relations |archive-date=16 January 2013 |access-date=1 October 2026 |website=UK in Israel |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៧ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបង់ប្រាក់សំណងចំនួន ២៥ ពាន់លានអឺរ៉ូដល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងដល់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលដែលបានរួសរានមានជីវិតរួចផុតពីរបបមហាប្រល័យអូឡូកុស្ត។<ref>{{cite web |title=Congressional Research Service: Germany's Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy, Jan 19, 2007. (p. CRS-2) |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070206131300/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf |archive-date=6 February 2007 |access-date=1 October 2026}}</ref> ប្រទេសតួកគីនិងអ៊ីស្រាអែលមានទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១<ref>{{harvnb|Abadi|2004|p=3}}. "However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations."</ref> ប៉ុន្តែបានចាប់ដៃសហការក្រៅផ្លូវការជាមួយគ្នាចាប់តាំងពីពេលដែលខ្លួនបានទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកម៉្លេះ។ ទំនាក់ទំនងរបស់តួកគីជាមួយប្រទេសអ៊ីស្រាអែលជួនកាលអាចរងប៉ះពាល់និងរំជើបរំជួលអាស្រ័យទៅលើសម្ពាធការទូតពីសំណាក់បណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់និងឥស្លាមដទៃ។ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរបានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៨–២០០៩ និងហេតុការណ៍ដែលអ៊ីស្រាអែលបានវាយឆ្មក់លើកងនាវាដឹកជំនួយចូលហ្កាហ្សា។<ref>{{cite journal |last=Uzer |first=Umut |date=26 March 2013 |title=Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall |url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall |journal=Middle East Policy |volume=XX |issue=1 |pages=97–110 |doi=10.1111/mepo.12007 |url-access=subscription |access-date=1 October 2026}}</ref> អាស៊ែបៃសង់គឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនកាន់សាសនាឥស្លាមតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះ ដែលបានបង្កើតទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងសេដ្ឋកិច្ចជាមួយអ៊ីស្រាអែល។<ref name="adalah">{{Cite web |title=Inequality Report: The Palestinian Arab Minority in Israel – Adalah |url=https://www.adalah.org/en/content/view/7404 |access-date=1 October 2026 |website=www.adalah.org }}</ref> កាហ្សាក់ស្ថានក៏មានភាពជាដៃគូផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយុទ្ធសាស្ត្រជាមួយអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=19 July 2016 |title=The Israel-Kazakhstan Partnership |url=https://thediplomat.com/2016/07/the-israel-kazakhstan-partnership/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518015549/https://thediplomat.com/2016/07/the-israel-kazakhstan-partnership/ |archive-date=18 May 2022 |website=The Diplomat }}</ref> ប្រទេសឥណ្ឌាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញជាមួយអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ ហើយតាំងពីពេលនោះមក បានពង្រឹងភាពជាដៃគូដ៏រឹងមាំជាមួយគ្នាលើវិស័យយោធា បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>{{cite web |last=Kumar |first=Dinesh |title=India and Israel: Dawn of a New Era |url=http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233225/http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf |archive-date=12 May 2012 |access-date=1 October 2026 |publisher=Jerusalem Institute for Western Defense}}</ref> ឥណ្ឌាគឺជាអតិថិជនទិញគ្រឿងឧបករណ៍សព្វាវុធយោធារបស់អ៊ីស្រាអែលធំជាងគេ ហើយអ៊ីស្រាអែលគឺជាដៃគូយោធាធំបំផុតទីពីររបស់ប្រទេសឥណ្ឌា បន្ទាប់ពីប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |date=19 January 2010 |title=India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-hold-wide-ranging-strategic-talks-with-US-Israel/articleshow/5474033.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109132205/https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-hold-wide-ranging-strategic-talks-with-US-Israel/articleshow/5474033.cms |archive-date=9 January 2026 |access-date=1 October 2026 |newspaper=The Times of India}}</ref> ប្រទេស[[អេត្យូពី]]វិញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តចម្បងរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក ដោយសារតែរដ្ឋប្រទេសពីរនេះផលប្រយោជន៍រួមខាងផ្នែកនយោបាយ សាសនា និងសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=4 February 2010 |title=Iran and Israel in Africa: A search for allies in a hostile world |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2010/02/04/a-search-for-allies-in-a-hostile-world |access-date=1 October 2026 |newspaper=The Economist}}</ref> ===យោធា=== {{Further|បញ្ជីរាយសង្គ្រាមពាក់ព័ន្ធអ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល និងអាវុធប្រល័យលោក}} [[File:The_Southern_Lions._Squadron_116._I.jpg|thumb|យន្តហោះចម្បាំង [[យន្តហោះចម្បាំងអេហ្វ-៣៥ ឡៃនីងពីរ|F-៣៥]] នៃ[[កងកម្លាំងជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]]] [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] (ក.ក.អ.) គឺជាស្ថាប័នយោធាតែមួយគត់នៃ[[កម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល]] ហើយវាស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយ[[ប្រធានអគ្គសេនាធិការ (អ៊ីស្រាអែល)|ប្រធានអគ្គសេនាធិការ]] (ហៅថា ''រ៉ាម៉ាត់កាល់'') ហើយជារួមស្ថិតនៅក្រោមបង្គាប់គណៈរដ្ឋមន្ត្រី។ ក.ក.អ. មានបែងចែកបន្តទៅជា[[កងទ័ពជើងគោកអ៊ីស្រាអែល|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល|អាកាស]] និង[[កងទ័ពជើងទឹកអ៊ីស្រាអែល|ទឹក]]។ កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨ ពីការច្របាប់បញ្ចូលគ្នានៃអង្គការយោធាប្រតិព័ន្ធជាច្រើនក្រុម ដោយក្នុងនោះមានហាហ្កាណាជាអង្គការចម្បង។<ref>{{cite web |year=2007 |title=History: 1948 |url=http://dover.idf.il/IDF/English/about/History/40s/1948/default.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412082705/http://dover.idf.il/IDF/English/about/History/40s/1948/default.htm |archive-date=12 April 2008 |access-date=8 October 2026 |publisher=Israel Defense Forces}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ក.ក.អ. ក៏មានស្ថាប័នស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរហៅថា [[នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍សម្ងាត់យោធា (អ៊ីស្រាអែល)|នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍សម្ងាត់យោធា]] (''អាម៉ាន់'')។ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនត្រូវបានកេណ្ឌទៅធ្វើទាហាននៅពេលពួកគេឈានដល់វ័យអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។ បុរសៗបម្រើការហាត់យោធារយៈពេលពីរឆ្នាំ និងប្រាំបីខែ ហើយនារីៗវិញគឺបម្រើការរយៈពេលពីរឆ្នាំ។<ref>{{cite web |title=The Israel Defense Forces |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts%20About%20Israel/State/The%20Israel%20Defense%20Forces |access-date=8 October 2026 |publisher=ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល}}</ref> បន្ទាប់ពីបញ្ចប់កាតព្វកិច្ចយោធា បុរសៗអ៊ីស្រាអែលនឹងចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងបម្រុង ហើយជាធម្មតាត្រូវបំពេញកាតព្វកិច្ចបម្រុងប្រមាណបីបួនសប្តាហ៍ក្នុងមួយឆ្នាំៗរហូតដល់វ័យសែសិបឆ្នាំ។ ស្ដ្រីភាគច្រើនត្រូវបានលើកលែងពីកាតព្វកិច្ចបម្រុង។ ប្រជាជនអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល (លើកលែងតែជនជាតិឌ្រូស) និងអ្នកដែលចូលរួមក្នុងការសិក្សាសាសនាពេញម៉ោងត្រូវបានលើកលែងពីកាតព្វកិច្ចយោធា<ref>{{cite news |last=Shtrasler |first=Nehemia |date=16 May 2007 |title=Cool law, for wrong population |url=https://www.haaretz.com/news/cool-law-for-wrong-population-1.220687 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118104941/http://www.haaretz.com/news/cool-law-for-wrong-population-1.220687 |archive-date=18 November 2010 |access-date=8 October 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> យ៉ាងណា នៅតែមានជនជាតិអារ៉ាប់អ៊ីស្រាអែលមួយភាគតូចស្ម័គ្រចិត្តបម្រើយោធា។<ref>{{Cite news |date=8 November 2016 |title=Israel's Arab soldiers who fight for the Jewish state |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-37895021 |publisher=BBC News }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃកម្មវិធីកំណែនទ័ពបែបនេះ ក.ក.អ. មានចំនួនកងទ័ពសកម្មប្រមាណ ១៧៦,៥០០ នាក់ និងកម្លាំងបម្រុងប្រមាណ ៤៦៥,០០០ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសមួយដែលមានភាគរយប្រជាជនទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលផ្នែកយោធាខ្ពស់បំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។<ref name="IISS_military">[[#IISS2018|IISS 2018]], pp. 339–340</ref> [[File:IDF_Air_Defense_fighters_during_Operation_Guardian_of_the_Walls,_May_2021._I.jpg|thumb|[[ដោមដែក]]គឺជាប្រព័ន្ធការពារប្រឆាំងនឹងគ្រាប់រ៉ុក្កែតផ្លោងដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់។]] យោធាអ៊ីស្រាអែលគឺពឹងផ្អែកខ្លាំងលើប្រព័ន្ធអាវុធបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ ដែលត្រូវបានរចនានិងផលិតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ព្រមទាំងអាវុធមួយចំនួនទៀតដែលនាំចូលពីបរទេស។ ឧទាហរណ៍ដូចជា ពពួកមីស៊ីមដែលមាននាមថា [[ព្រួញ (គ្រួសារមីស៊ីល)|ព្រួញ]] ដែលជាប្រព័ន្ធប្រឆាំងមីស៊ីលបាលីស្ទីកដែលកំពុងប្រតិបត្តិការតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |last=Katz |first=Yaakov |date=30 March 2007 |title=Arrow can fully protect against Iran |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=56544 |access-date=18 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសប្រឆាំងមីស៊ីល [[ដោមដែក]] ជាដើម ដែលបានទទួលការកោតសរសើរពីជុំវិញពិភពលោក បន្ទាប់ពីវាបានស្ទាក់ចាប់រ៉ុក្កែតរាប់រយគ្រាប់ ដែលត្រូវបានបាញ់ដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref name="Johnson">{{cite news |author=Robert Johnson |date=19 November 2012 |title=How Israel Developed Such A Shockingly Effective Rocket Defense System |url=http://www.businessinsider.com/how-israel-developed-the-iron-dome-2012-11?op=1#ixzz2Cme6aQn5 |access-date=18 October 2026 |work=Business Insider}}</ref> តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ(សង្គ្រាម អ៊ីស្រាអែល-អារ៉ាប់លើកទី៤)|សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]មក អ៊ីស្រាអែលបានបង្កើតបណ្តាញ[[ផ្កាយរណបស៊ើបការណ៍]]ផ្ទាល់របស់ខ្លួន។ កម្មវិធី[[អូហ្វេក]]បានធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសតែប្រាំពីរប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសមត្ថភាពបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបប្រភេទបែបនេះ។<ref>{{cite news |last=Katz |first=Yaakov |date=11 June 2007 |title=Analysis: Eyes in the sky |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=64499 |access-date=18 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> មនុស្សជាច្រើនទូទៅជឿថា អ៊ីស្រាអែលមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៃអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងដៃ]]<ref>{{cite web |last=ElBaradei |first=Mohamed |date=27 July 2004 |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |url=http://www.iaea.org/newscenter/transcripts/2004/alahram27072004.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418221656/http://www.iaea.org/newscenter/transcripts/2004/alahram27072004.html |archive-date=18 April 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> ហើយយោងតាមរបាយការណ៍មួយកាលពីឆ្នាំ១៩៩៣ បានបង្ហាញថា អ៊ីស្រាអែលក៏មានទាំងអាវុធគីមី និងអាវុធជីវសាស្ត្រដែលមានសមត្ថភាពបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រង់ទ្រាយធំផងដែរ។<ref>{{cite web |date=August 1993 |title=Proliferation of Weapons of Mass Destruction: Assessing the Risks |url=http://www.vaccines.mil/documents/library/proliferation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528155012/http://www.vaccines.mil/documents/library/proliferation.pdf |archive-date=28 May 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=Office of Technology Assessment |pages=65, 84}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមិនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាស្ដីពីការមិនរីកសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]នោះទេ ហើយនៅបន្តរក្សាគោលនយោបាយមិនច្បាស់លាស់ដោយចេតនា ពាក់ព័ន្ធនឹងសមត្ថភាពនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |date=27 May 2005 |title=Background Information |url=https://www.un.org/en/conf/npt/2005/background.html |access-date=18 October 2026 |website=2005 Review Conference of the Parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT) |publisher=United Nations}}</ref> ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ មក គេហដ្ឋានទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវតម្រូវឱ្យមានបន្ទប់សុវត្ថិភាពដ៏រឹងមាំមួយ ដែលហៅថា "[[ម៉ឹលហាហ្វមូហ្កាំន]]" (ហេប្រឺ៖ מרחב מוגן) ដែលអាចការពារមិនឱ្យសារធាតុគីមីនិងជីវសាស្ត្រណាមួយជ្រៀតលិចចូលបាន។<ref>{{cite web |title=Glossary |url=http://israelhomeowner.brinkster.net/Glossary.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517224030/http://israelhomeowner.brinkster.net/Glossary.asp |archive-date=17 May 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=Israel Homeowner}}</ref> ចាប់តាំងពីបានបង្កើតឡើងមក អ៊ីស្រាអែលបានចំណាយថវិកាធនធានជាច្រើនលើវិស័យយោធា ដោយបរិមាណចំណាយខ្ពស់បំផុតបង្អស់មិនធ្លាប់មានគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលការចំណាយលើវិស័យយោធាមានតម្លៃស្មើនឹង ៣០.៣% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) របស់ខ្លួន។<ref>{{cite report |url=http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |title=Defence Expenditure in Israel, 1950–2015 |date=29 May 2017 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=18 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053457/http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |archive-date=19 June 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170619053457/http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |archivedate=19 មិថុនា 2017 |deadurl=yes}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២១ អ៊ីស្រាអែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៥ នៅលើពិភពលោកចំពោះការចំណាយសរុបលើវិស័យយោធា ដែលមានចំនួន ២៤.៣ ពាន់លានដុល្លារ និងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៦ ចំពោះការចំណាយលើវិស័យការពារជាតិគិតជាភាគរយនៃ ផសស ដែលស្មើនឹង ៥.២%។<ref>{{cite report |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2022-04/fs_2204_milex_2021_0.pdf |title=Trends in World Military Expenditure, 2021 |date=April 2022 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |access-date=18 October 2026}}</ref> តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៤ មក សហរដ្ឋអាមេរិកបានក្លាយជាដៃគូផ្តល់ជំនួយយោធាដ៏សំខាន់មួយ។ យោងតាមអនុស្សរណៈនៃការយោគយល់គ្នាដែលបានចុះហត្ថលេខានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានរំពឹងថានឹងផ្តល់ជំនួយស្មើនឹងថវិកាចំនួន ៣.៨ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំដល់ប្រទេសនេះ ដែលស្មើនឹងប្រហែល ២០% នៃថវិកាការពារជាតិរបស់អ៊ីស្រាអែល សម្រាប់រយៈពេលចាប់ពីឆ្នាំ២០១៨ ដល់ឆ្នាំ២០២៨។<ref>{{cite news |last=Lake |first=Eli |date=15 September 2016 |title=The U.S.-Israel Memorandum of Misunderstanding |url=https://www.bloomberg.com/view/articles/2016-09-15/the-u-s-israel-memorandum-of-misunderstanding |access-date=18 October 2026 |publisher=Bloomberg}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ២០២០–២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខប្រាំបីនៅលើពិភពលោកសម្រាប់ការនាំចេញគ្រឿងសព្វាអាវុធ។<ref>{{Cite journal |last1=Wezeman |first1=Pieter D. |last2=Djokic |first2=Katarina |last3=George |first3=Mathew |last4=Hussain |first4=Zain |last5=Wezeman |first5=Siemon T. |date=March 2025 |title=Trends in international Arms Transfer 2024 |url=https://www.sipri.org/publications/2025/sipri-fact-sheets/trends-international-arms-transfers-2024 |page=2 |doi=10.55163/XXSZ9056 |url-access=subscription |website=sipri.org}}</ref> អ៊ីស្រាអែលផងដែរត្រូវបាន[[សន្ទស្សន៍សន្តិភាពសកល]]វាយតម្លៃក្នុងកម្រិតទាបជាប្រចាំ ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី១៣៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៣ ក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="GPI">{{cite report |url=https://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2022/06/GPI-2022-web.pdf |title=Global Peace Index 2022 |date=June 2022 |publisher=Institute for Economics and Peace |page=11 |access-date=18 October 2026}}</ref> ===នីតិប្រព័ន្ធ=== {{Main|តុលាការអ៊ីស្រាអែល|ច្បាប់អ៊ីស្រាអែល}} [[File:Israel Supreme Court.jpg|thumb|[[តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] អ៊ីស្រាអែលមានប្រព័ន្ធតុលាការចំនួនបីកម្រិត។ កម្រិតទាបបំផុតគឺតុលាការថ្នាក់មូលដ្ឋាន ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងទីប្រជុំជនភាគច្រើនទូទាំងប្រទេស។ នៅកម្រិតបន្ទាប់គឺតុលាការថ្នាក់ស្រុក ដែលដើរតួនាទីទាំងជាតុលាការឧទ្ធរណ៍ និងជាតុលាការជម្រះក្តីដំបូង (តុលាការថ្នាក់ដំបូង) ហើយតុលាការកម្រិតទីពីរនេះមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងស្រុកចំនួន ៥ ក្នុងចំណោមស្រុកទាំង ៦ របស់អ៊ីស្រាអែល។ កម្រិតទីបីនិងជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតគឺ [[តុលាការកំពូល (អ៊ីស្រាអែល)|តុលាការកំពូល]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងយេរូសាឡឹម។ តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែលមានតួនាទីពីរយ៉ាង មួយគឺដើរតួជាតុលាការឧទ្ធរណ៍ជាន់ខ្ពស់បំផុត និងជាតុលាការយុត្តិធម៌ជាន់ខ្ពស់។ ក្នុងតួនាទីទីពីរក្រោយនេះ តុលាការកំពូលគឺដើរតួជាតុលាការជម្រះក្តីដំបូង ដែលអនុញ្ញាតឱ្យទាំងប្រជាពលរដ្ឋ និងអ្នកក្រៅសញ្ជាតិ អាចដាក់ពាក្យបណ្តឹងជំទាស់នឹងសេចក្តីសម្រេចណាមួយរបស់អាជ្ញាធររដ្ឋបាន។<ref>{{cite news |date=9 September 2007 |title=Israel's high court unique in region |url=http://bostonherald.com/news_opinion/opinion/editorials/2007/09/israel%E2%80%99s_high_court_unique_region |access-date=21 October 2026 |newspaper=Boston Herald}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Bursa11.jpg|thumb|[[តំបន់ផ្សារហ៊ុនពេជ្រ]]នៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាំន]]]] អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍជឿនលឿនបំផុតមួយនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]និងមជ្ឈិមបូព៌ា រាប់គិតទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងឧស្សាហកម្ម។<ref>{{Cite book |last1=Bramwell |first1=Martyn |url={{Google books|Up_7Bh8SbDcC|page=|keywords=%22israel+is+the+most+industrialized%22|text=%22israel+is+the+most+industrialized%22|plainurl=yes}} |title=Northern and Western Asia |publisher=Lerner Publications Company |year=2000 |isbn=978-0-8225-2915-6}}</ref> គិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) នៃប្រទេសនេះគឺមានចំនួនស្មើនឹង ៥២១.៧ ពាន់លានដុល្លារ ហើយ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗគឺ ៥៣.២ ពាន់ដុល្លារ (ប្រាំម៉ឺនពីរពាន់ ដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៣ នៅលើពិភពលោក)។<ref>{{Cite web |date=October 2023 |title=Israel |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=21 October 2026 |work=IMF data mapper |publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> ប្រទេសនេះផងដែរជាប្រទេសដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភបំផុតលំដាប់ទីបីនៅអាស៊ី (គិតតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម​ ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ|ចំណូលក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]])<ref>{{Cite web |last=Team |first=FAIR |date=6 September 2023 |title=Top 10 Richest Countries in Asia [2023] |url=https://fairbd.net/top-10-richest-countries-in-asia/ |access-date=21 October 2026 |website=FAIR }}</ref> និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងមនុស្សពេញវ័យម្នាក់ៗ|ទ្រព្យសម្បត្តិជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សពេញវ័យម្នាក់ៗ]]ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។<ref name="CS 2019-1">{{Cite web |title=Global wealth report |url=https://www.credit-suisse.com/about-us/en/reports-research/global-wealth-report.html |access-date=21 October 2026 |website=credit-suisse.com |publisher=[[ក្រេឌីតស្វីស|Credit Suisse]]}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់ពាន់លាន|ចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់ពាន់លាន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់នៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៨ នៅលើពិភពលោក។ អ៊ីស្រាអែលបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ហើយយោងតាមអង្គការដដែរនៅក្នុងរយៈពេលថ្មីៗនេះ អ៊ីស្រាអែលកំពុងមានអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងចំណោមបណ្ដាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite web |title=Israel |url=http://data.oecd.org/israel.htm |access-date=21 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD }}</ref> ថ្វីបើធនធានធម្មជាតិខ្លួនមានកំណត់ យ៉ាងណាការខិតខំប្រឹងប្រែងអភិវឌ្ឍនៃវិស័យកសិកម្មនិងឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ បានធ្វើឱ្យប្រទេសអ៊ីស្រាអែលអាចផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការស្បៀងអាហារដោយខ្លួនឯងបានស្ទើរតែទាំងស្រុង លើកលែងតែចំពោះគ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងសាច់គោប៉ុណ្ណោះ។ ទំនិញនាំចូលនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ មានតម្លៃសរុប ៩៦.៥ ពាន់លានដុល្លារ ដោយក្នុងនោះរួមមាន វត្ថុធាតុដើម គ្រឿងឧបករណ៍យោធា ទំនិញវិនិយោគ ពេជ្រឆៅ ប្រេងឥន្ធនៈ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងទំនិញប្រើប្រាស់ផ្សេងៗទៀត។<ref name="cia"/> ទំនិញនាំចេញសំខាន់ៗរួមមាន គ្រឿងចក្រ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ កម្មវិធីសូហ្វវែរ ពេជ្រកែច្នៃ កសិផល ផលិតផលគីមី វាយនភណ្ឌ និងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០ តម្លៃនៃការនាំចេញទាំងនេះបានកើនឡើងដល់ ១១៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="cia"/> [[ធនាគារនៃអ៊ីស្រាអែល|ធនាគារកណ្តាលអ៊ីស្រាអែល]]មានទុនបម្រុងរូបិយប័ណ្ណបរទេសចំនួន ២០១ ពាន់លានដុល្លារ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទី១៧ នៅលើពិភពលោក។<ref name="cia"/> ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ មក អ៊ីស្រាអែលបានទទួលជំនួយយោធាជាច្រើនពីសហរដ្ឋអាមេរិក ព្រមទាំងការធានាលើប្រាក់កម្ចីផងដែរ ដែលចំនួននេះស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃបំណុលបរទេសរបស់អ៊ីស្រាអែល។ អ៊ីស្រាអែលមានកម្រិតបំណុលបរទេសទាបបំផុតមួយនៅក្នុងចំណោមប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍នានា ហើយថែមទាំងជាម្ចាស់បំណុលក្រៅសុទ្ធ (ទ្រព្យសកម្មធៀបនឹងបំណុលបរទេស ពោលមានន័យថាមានទ្រព្យសកម្មនៅបរទេសច្រើនជាងបំណុលដែលជំពាក់គេនៅបរទេស) ដោយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ មានអតិរេកចំនួន ៦៩ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite press release |title=Israel's International Investment Position (IIP), June 2015 |date=20 September 2015 |publisher=Bank of Israel |url=http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |access-date=22 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215171824/https://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |archive-date=15 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215171824/https://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |archivedate=15 ធ្នូ 2018}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|thumb|ឧទ្យានបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់[[ម៉ាតាំ (ហៃហ្វា)|ម៉ាតាំ]]នៅទីក្រុងហៃហ្វា]] ការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យាទំនើបខ្ពស់របស់អ៊ីស្រាអែល ដូចក្នុងវិស័យកម្មវិធីសូហ្វវែរ គមនាគមន៍ និងវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត ត្រូវបានគេយកទៅប្រៀបធៀបជារឿយៗទៅនឹងតំបន់[[ស៊ីលីខូនវ៉ាល្លី]] (Silicon Valley) របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=10 November 2005 |title=Israel's technology industry: Punching above its weight |url=https://www.economist.com/business/2005/11/10/punching-above-its-weight |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Economist}}</ref> អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីមួយនៅលើពិភពលោកចំពោះការប្រើផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់ចាយវាយលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍<ref name="OECD_R&D">{{cite web |title=Research and development (R&D) – Gross domestic spending on R&D |url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm |access-date=22 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD}}</ref> ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេសនេះបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៤ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍នវានុវត្តន៍សកល]]។<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/israel |access-date=22 October 2026 |website=WIPO}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ អ្នកបច្ចេកទេស និងវិស្វករចំនួន ១៤០ នាក់ក្នុងចំណោមបុគ្គលិកការងារ ១០,០០០ នាក់ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |last=Shteinbuk |first=Eduard |date=22 July 2011 |title=R&D and Innovation as a Growth Engine |url=http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808102137/http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf |archive-date=8 August 2019 |access-date=22 October 2026 |publisher=National Research University – Higher School of Economics}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មក អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលចំនួនប្រាំមួយនាក់បានទទួលពានរង្វាន់ណូបែល (ភាគច្រើននៅក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា)<ref name="nobel">{{cite news |author=Haviv Rettig Gur |date=9 October 2013 |title=Tiny Israel a Nobel heavyweight, especially in chemistry |url=https://www.timesofisrael.com/tiny-israel-a-nobel-heavyweight-especially-in-chemistry/ |access-date=22 October 2026 |website=The Times of Israel}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសនេះក៏មានឈ្មោះជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាញឹកញាប់ជាប្រទេសមួយដែលមានសមាមាត្រខ្ពស់បំផុតនៃចំនួនអត្ថបទស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Heylin |first=Michael |date=27 November 2006 |title=Globalization of Science Rolls On |url=http://www.achem.univ.kiev.ua/news/pdf/globalization_of_science_rolls_on.pdf |access-date=22 October 2026 |work=Chemical & Engineering News |pages=29–31}}</ref> [[បញ្ជីរាយសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល|សាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួន]]នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានជាប់ឈ្មោះក្នុងចំណោមបណ្ដាសាកលវិទ្យាល័យកំពូលៗទាំង ៥០ លើពិភពលោក លើមុខជំនាញវិទ្យាសាស្ត្រកុំព្យូទ័រ ([[តិចនីអន – វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យតិចនីអន]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យតែលអាវីហ្វ]]) គណិតវិទ្យា ([[សាកលវិទ្យាល័យហេប្រឺយេរូសាឡឹម]]) និងគីមីវិទ្យា ([[វិទ្យាស្ថានវិទ្យាសាស្ត្រវ៉ៃស្មាំន]])។<ref name="ARWU">{{cite web |date=2016 |title=Israel |url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2016/Israel.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817025723/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2016/Israel.html |archive-date=17 August 2016 |access-date=22 October 2026 |publisher=Academic Ranking of World Universities}}</ref> [[ទីភ្នាក់ងារអវកាសអ៊ីស្រាអែល]]គឺជាស្ថាប័នសម្រាប់សម្របសម្រួលរាល់កម្មវិធីស្រាវជ្រាវអវកាសផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនិងពាណិជ្ជកម្ម ហើយបានរចនានិងសាងសង់ផ្កាយរណបយ៉ាងតិចបាន ១៣ គ្រឿង សម្រាប់គោលបំណងពាណិជ្ជកម្ម ការស្រាវជ្រាវ និងចារកម្ម។<ref>{{cite news |last=O'Sullivan |first=Arieh |date=9 July 2012 |title=Israel's domestic satellite industry saved |url=https://www.jpost.com/Features/InThespotlight/Article.aspx?id=276757 |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post |quote=The Amos 6 will be IAI's 14th satellite}}</ref> ផ្កាយរណបមួយចំនួនរបស់អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រព័ន្ធអវកាសដ៏ទំនើបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news |last=Tran |first=Mark |date=21 January 2008 |title=Israel launches new satellite to spy on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2008/jan/21/iran.marktran |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Guardian}}</ref> [[ឆាវីត ២|ឆាវីត]]គឺជាយានបាញ់បង្ហោះអវកាសដែលផលិតដោយអ៊ីស្រាអែលដើម្បីបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបតូចៗទៅកាន់គន្លងផែនដីកម្រិតទាប។<ref>{{cite web |title=Space launch systems – Shavit |url=http://www.deagel.com/Space-Launch-Systems/Shavit_a001901001.aspx |access-date=22 October 2026 |publisher=Deagel}}</ref> វាត្រូវបានបាញ់បង្ហោះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ ដែលបានធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំបីដែលមានសមត្ថភាពបាញ់បង្ហោះយានទៅកាន់ទីអវកាស។ កង្វះទឹកប្រើប្រាស់ដែលនៅតែជាបញ្ហាប្រឈមសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល ដោយវាបានជំរុញឱ្យសាមីខ្លួនបង្កើតនូវនវានុវត្តន៍ថ្មីក្នុងបច្ចេកទេសសន្សំសំចៃទឹក ហើយជាលទ្ធផល បច្ចេកទេសទំនើបកម្មកសិកម្មដ៏សំខាន់មួយគឺប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដំណក់ទឹកក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ លើសពីនេះ អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសឈានមុខគេខាងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់ការបំប្លែងទឹកប្រៃទៅជាទឹកសាប និងការកែច្នៃទឹកប្រើប្រាស់ឡើងវិញផងដែរ។ រោងចក្របំប្លែងទឹកប្រៃសូរ៉េកគឺជាទីកន្លែងបំប្លែងទឹកប្រៃទៅជាទឹកសាបតាមបច្ចេកវិទ្យា ''reverse osmosis'' (ការច្រោះសម្ពាធខ្ពស់) ដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite magazine |last=Talbot |first=David |date=2015 |title=Megascale Desalination |url=https://www.technologyreview.com/s/534996/megascale-desalination/ |access-date=22 October 2026 |magazine=MIT Technology Review}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៤ កម្មវិធីបំប្លែងទឹកប្រៃបានផ្គត់ផ្គង់ទឹកសម្រាប់បរិភោគប្រមាណ ៣៥% ហើយត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងកើនឡើងដល់ ៧០% នៅក្នុងឆ្នាំ២០៥០។<ref>{{cite news |author=Federman, Josef |date=30 May 2014 |title=Israel solves water woes with desalination |url=https://news.yahoo.com/israel-solves-water-woes-desalination-053359192.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602041312/http://news.yahoo.com/israel-solves-water-woes-desalination-053359192.html |archive-date=2 June 2014 |access-date=22 October 2026 |agency=Associated Press}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ ទឹកជាង ៥០% ដែលប្រើប្រាស់ក្នុងគ្រួសារ វិស័យកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្ម គឺជាទឹកដែលត្រូវបានផលិតដោយសិប្បនិម្មិត។<ref name="Kershner">{{Cite news |last=Kershner |first=Isabel |date=29 May 2015 |title=Aided by the Sea, Israel Overcomes an Old Foe: Drought |url=https://www.nytimes.com/2015/05/30/world/middleeast/water-revolution-in-israel-overcomes-any-threat-of-drought.html |access-date=22 October 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ===ថាមពល=== {{Main|ថាមពលនៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Solar dish at Ben-Gurion National Solar Energy Center in Israel.jpg|thumb|ថាសប៉ារ៉ាបូលស្រូបថាមពលព្រះអាទិត្យដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក (មានទីតាំងស្ថិតនៅ[[មជ្ឈមណ្ឌលថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]])]] អ៊ីស្រាអែលប្រើថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យយ៉ាងទូលំទូលាយ ហើយវិស្វករខាងបច្ចេកវិទ្យាថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យរបស់ខ្លួនគឺមានជំនាញបច្ចេកទេសកំពូលលំដាប់ថ្នាក់ពិភពលោក។<ref name="NPR">{{cite news |last=Gradstein |first=Linda |date=22 October 2007 |title=Israel Pushes Solar Energy Technology |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=15503716 |publisher=NPR}}</ref> គេហដ្ឋានជាង ៩០% ក្នុងប្រទេសនេះគឺប្រើប្រាស់ថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យដើម្បីកម្ដៅទឹក ដែលវានេះជាអត្រាខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រជាជនម្នាក់ៗបើប្រៀបនឹងប្រទេសដទៃលើពិភពលោក។<ref name="Solar energy"/> យោងតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រទេសនេះបានសន្សំសំចៃការប្រើប្រាស់អគ្គិសនីបាន ៨% ក្នុងមួយឆ្នាំ ដោយសារការប្រើប្រាស់ថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យសម្រាប់កម្ដៅទឹកនោះឯង។<ref>{{cite web |last=Berner |first=Joachim |date=January 2008 |title=Solar, what else?! |url=http://roma.mfa.gov.il/mfm/Data/156237.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721141348/http://roma.mfa.gov.il/mfm/Data/156237.pdf |archive-date=21 July 2011 |access-date=25 October 2026 |website=Sun & Wind Energy |publisher=Israel Special |page=88}}</ref> ក្រៅពីបច្ចេកវិទ្យាថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ ថាមពលប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិនៅតែដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការទ្រទ្រង់ប្រទេសមួយនេះ។ អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិដោយនាំយកចេញពីប្រភពឧស្ម័ននៅឯនាយសមុទ្ររបស់ខ្លួនកាលពីឆ្នាំ២០០៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ [[តំបន់អណ្ដូងឧស្ម័នតាម៉ារ]]ត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅឯក្បែរឆ្នេរសមុទ្រ ហើយ[[តំបន់អណ្ដូងឧស្ម័នឡឺវាយ៉ាតាន]]មួយទៀតត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite news |last1=Wainer |first1=David |last2=Ben-David |first2=Calev |date=22 April 2010 |title=Israel Billionaire Tshuva Strikes Gas, Fueling Expansion in Energy, Hotels |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112194937/http://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |archive-date=12 January 2011 |publisher=Bloomberg News}}</ref> ធនធានឧស្ម័នធម្មជាតិបម្រុងនៅក្នុងអណ្ដូងទាំងពីរនោះអាចធានាសុវត្ថិភាពថាមពលសម្រាប់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានជាង ៥០ ឆ្នាំទៅមុខ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានធនធានឧស្ម័នធម្មជាតិបម្រុងដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ប្រមាណ ១៩៩ ពាន់លានម៉ែត្រគូប។<ref>{{cite web |title=Country Comparison - Natural Gas - Reserves |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html#is |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615230151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html#is |archive-date=15 June 2013 |website=The World Factbook|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឺកជញ្ជូននៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:4X-ECC LLBG 09-05-2014b.jpg|thumb|[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]ជាអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិចម្បងនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានផ្លូវក្រាលកៅស៊ូ ឬបេតុងសរុប ១៩,២២៤ គីឡូម៉ែត្រ<ref>{{cite web |date=1 September 2016 |title=Roads, by Length and Area |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_10&CYear=2016 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> និងមានយានយន្តជំនិះចំនួន ៣ លានគ្រឿង។<ref name="vehicles">{{cite web |date=30 March 2016 |title=3.09&nbsp;Million Motor Vehicles in Israel in 2015 |url=http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201627085 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ចំនួនយានយន្តជំនិះក្នុងមនុស្ស ១,០០០ នាក់ គឺមាន ៣៦៥ គ្រឿង ដែលជាតួលេខទាបគួរសមបើធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ដទៃ។<ref name="vehicles"/> ប្រទេសនេះបានដាក់គោលដៅកំណត់ឱ្យមានយានយន្តអគ្គិសនីធ្វើដំណើរនៅលើដងផ្លូវរបស់ខ្លួនឱ្យបាន ៣០% នៅត្រឹមឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{Cite news |date=12 September 2023 |title=Israel expects 30% of cars on its roads to be electric by 2030 |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/israel-expects-30-cars-its-roads-be-electric-by-2030-2023-09-12/}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានរថយន្តក្រុងចំនួនសរុប ៥,៧១៥ គ្រឿង ដែលរត់តាមខ្សែផ្លូវកំណត់ផ្សេងៗនៅទូទាំងប្រទេស។<ref>{{cite web |year=2009 |title=Bus Services on Scheduled Routes |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610053142/http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf |archive-date=10 June 2011 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israeli Central Bureau of Statistics}}</ref> បណ្តាញផ្លូវដែកមានប្រវែង ១,២៧៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់[[ក្រុមហ៊ុនផ្លូវដែកអ៊ីស្រាអែល]] ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ។ បន្ទាប់ពីមានការវិនិយោគធំៗដែលបានចាប់ផ្តើមនៅចន្លោះដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ដល់ពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ចំនួនអ្នកដំណើរតាមរថភ្លើងក្នុងមួយឆ្នាំៗបានកើនឡើងពី ២.៥ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ រហូតឡើងដល់ ៥៣ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥។<ref name="cbs_rails">{{cite web |date=1 September 2016 |title=Railway Services |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_03&CYear=2016 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកប្រទេសនេះបានបម្រើដល់ការដឹកជញ្ជូនទំនិញក្នុងបរិមាណ ៧.៥ លានតោនក្នុងមួយឆ្នាំៗថែមទៀតផង។<ref name="cbs_rails"/> ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិចំនួនបីគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] (ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលធ្វើដំណើរតាមផ្លូវអាកាសអន្តរជាតិដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ប្រទេស) [[អាកាសយានដ្ឋានរ៉ាម៉ុន]] និង[[អាកាសយានដ្ឋានហៃហ្វា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ព្រលានយន្តហោះប៊ែនហ្គូរីយ៉នបានទទួលអ្នកដំណើរជាង ២១.១ លាននាក់។<ref>{{Cite news |date=22 January 2024 |title=Number of Passengers at Ben-Gurion Airport Rises 10% Despite Cancellations Due to Israel-Hamas War |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-22/ty-article/number-of-passengers-at-ben-gurion-airport-rises-10-despite-israel-hamas-war/0000018d-3246-d81e-abdf-3a4e9e540000 |work=Haaretz}}</ref> ក្រៅពីនេះ អ៊ីស្រាអែលក៏មានកំពង់ផែសំខាន់ៗចំនួនបីផងដែររួមមាន [[កំពង់ផែហៃហ្វា]] (ដែលជាកំពង់ផែដ៏ចំណាស់ និងធំជាងគេបង្អស់ក្នុងប្រទេស) [[កំពង់ផែអាឆ្ដូដ]] និង[[កំពង់ផែអេឡាត]]នៅជាប់[[សមុទ្រក្រហម]]។ ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|បញ្ជីរាយទីតាំងបុរាណវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Ein Bokek - Dead Sea2.jpg|thumb|រមណីយដ្ឋាន[[អេនបុក្កេក]]នៅជាប់ច្រាំងនៃ[[សមុទ្រមរណៈ]]]] វិស័យទេសចរណ៍ ជាពិសេសទេសចរណ៍សាសនា គឺជាវិស័យដ៏សំខាន់មួយនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយវាមានរួមបញ្ចូលទាំងទីតាំងតំបន់ឆ្នេរ ទីតាំងបុរាណវិទ្យា ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ រួមទាំងទីតាំងដែលទាក់ទងនឹងព្រះគម្ពីរ និងលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដ៏ប្លែកៗពិសេសៗផ្សេងៗ ដែលសុទ្ធតែជាកត្តាទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរចូលមកលេងទស្សនាប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អ៊ីស្រាអែលបានទទួលភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ៣.៦ លាននាក់ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតមិនធ្លាប់មាន ដោយកើនឡើង ២៥ ភាគរយបើធៀបនឹងឆ្នាំ២០១៦ ហើយបើគិតជាចំណូលទឹកប្រាក់ដល់សេដ្ឋកិច្ចគឺមានចំនួន ២០ ពាន់លានស៊ីគែលថ្មី។<ref>{{cite web |last=Yan |date=3 January 2018 |title=Israel sees record 3.6 mln inbound tourists in 2017 |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-01/03/c_136867704.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124195618/http://www.xinhuanet.com/english/2018-01/03/c_136867704.htm |archive-date=24 January 2018 |website=Xinhua}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Aliyah 1948-2015.png|upright=1.25|thumb|[[អាលីយ៉ា]]រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៨ រហូតដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ចំនួនកើនឡើងខ្ពស់បំផុតគឺមាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ និងឆ្នាំ១៩៩០។]] អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសដែលមានចំនួនជនជាតិជ្វីហ្វរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុត ហើយជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វជាជនជាតិភាគច្រើន។<ref>{{cite report |url=https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |title=World Jewish Population |date=2021 |publisher=Berman Jewish DataBank |access-date=26 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906084243/https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5C2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |archive-date=6 September 2023 |url-status=live |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor2-last=Della-Pergola |editor2-first=Sergio |editor3-last=Sheskin |editor3-first=Ira}}</ref> គិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២៥ ចំនួនប្រជាជនសរុបត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមាន ១០,០៩៤,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=Media Release Israel's Independence Day 2025 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2025/Israel-Independence-Day-2025.aspx |access-date=26 October 2026 |website=www.cbs.gov.il}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ដដែរ រដ្ឋាភិបាលបានកត់ត្រាថា ៧២% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបគឺជា[[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិជ្វីហ្វ]] ២១% ជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់]] និង ៧% ជា "ក្រុមផ្សេងៗទៀត" (រួមមានគ្រិស្តសាសនិកដែលមិនមែនជាជនជាតិអារ៉ាប់ និងរាល់បុគ្គលដែលមិនបានបញ្ជាក់ពីសាសនារបស់ខ្លួន)។​<ref name="population_stat2024"/> ក្នុងរយៈពេលមួយទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ ពលករចំណាកស្រុកមួយចំនួនធំមកពីប្រទេសរូម៉ានី ថៃ ចិន ទ្វីបអាហ្វ្រិក និងអាមេរិកខាងត្បូង បានចូលមករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ចំនួនពួកគេពិតប្រាកដគឺមិនមានអ្នកណាអាចដឹងបាននោះទេ ដោយសារតែពលករបរទេសជាច្រើនបានចូលមករស់នៅក្នុងប្រទេសនេះដោយខុសច្បាប់<ref>{{cite news |date=14 July 2009 |title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators |url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119084926/http://www.irinnews.org/report/85270/israel-crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |archive-date=19 January 2016 |access-date=26 October 2026 |newspaper=IRIN}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា គេអាចប៉ាន់ស្មានចំនួននោះនៅចន្លោះរវាងពី ១៦៦,០០០ ទៅ ២០៣,០០០ នាក់។<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៩៣% គឺរស់នៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជន។<ref>{{cite web |title=Urban population (% of total population) – Israel |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=IL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211181255/https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=IL |archive-date=11 February 2023 |access-date=26 October 2026 |website=data.worldbank.org |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍បានប៉ាន់ប្រមាណថា អាយុសង្ឃឹមរស់ជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលគឺ ៨២.៥ ឆ្នាំ ដែលជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឃឹមរស់|កម្រិតខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទីប្រាំមួយនៅលើពិភពលោក]]។<ref name="OECD_life_expec">{{cite web |title=Life expectancy at birth |url=https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202012350/https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm |archive-date=2 February 2015 |access-date=26 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD}}</ref> ចំពោះជនជាតិអារ៉ាប់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលវិញ អាយុកាលជាមធ្យមរបស់ពួកគេគឺទាបជាងនេះពី ៣ ទៅ ៤ ឆ្នាំ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាយុសង្ឃឹមរស់ពួកគេនៅតែមានអត្រាខ្ពស់ជាងជនជាតិអារ៉ាប់ផ្សេងៗដែលរស់នៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ និងប្រទេសមូស្លីមភាគច្រើន។<ref>{{Cite news |date=9 October 2012 |title=Saudi writer: 'Why is life expectancy in Israel better?' |url=https://www.bbc.com/news/av/world-radio-and-tv-19890597 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623113753/https://www.bbc.com/news/av/world-radio-and-tv-19890597 |archive-date=23 June 2022 |access-date=26 October 2026 |publisher=BBC News }}</ref> ប្រទេសនេះមានអត្រាកំណើតខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមសមាជិកអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ ហើយក៏ជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានអត្រានេះលើសពីកម្រិតជំនួសចំនួន ២.១ ផងដែរ។<ref name=":5">{{Cite news |date=21 June 2024 |title=Israel's birth rate remains highest in OECD by far, at 2.9 children per woman |url=https://www.timesofisrael.com/israels-birth-rate-remains-highest-in-oecd-by-far-at-2-9-children-per-woman |work=Times of Israel}}</ref> ប្រមាណ ៨០% នៃជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែលបានកើតនៅក្នុងប្រទេស ហើយ ១៤% ជាជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាមេរិក និង ៦% ជាជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្វ្រិក។<ref>{{cite web |date=15 September 2022 |title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth and Period of Immigration |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/doclib/2022/2.shnatonpopulation/st02_09.pdf |access-date=26 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វមកពីអឺរ៉ុបនិងអតីតសហភាពសូវៀត ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេដែលកើតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ដោយរាប់ទាំងជនជាតិជ្វីហ្វអាឆ្កិនណាហ្ស៊ីផង) គឺសរុបមានចំនួនស្មើនឹងប្រមាណ ៤៤% នៃប្រជាជនជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល។ រីឯជនជាតិជ្វីហ្វមកពីបណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់និងប្រទេសមូស្លីម ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេ (ដោយរាប់ទាំងជនជាតិជ្វីហ្វមីហ្សរ៉ាហ៊ី និងសេហ្វារឌីដែរនោះ) វិញ គឺបង្កើតបានជាផ្នែកដ៏ធំបំផុតនៃចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វសរុបដែលនៅសេសសល់។<ref>{{cite web |author=Joel Schalit |date=31 August 2009 |title=The Missing Mizrahim |url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim |website=Jewcy}}</ref> ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៤% (ស្មើនឹងចំនួន ៣០០,០០០ នាក់) គឺត្រូវបានច្បាប់ព្រះគ្រូ (រ៉ាប៊ី) ចាត់ថ្នាក់តាមជាតិសាសន៍ថាជា "ក្រុមផ្សេងទៀត" ដោយពួកគេនេះត្រូវជាជនជាតិដែលមានដើមកំណើតពីរុស្ស៊ី ឬមានសមាជិកគ្រួសារដែលមិនមែនជាជនជាតិជ្វីហ្វ តែទោះជាយ៉ាងណា ក្រុមនេះនៅតែមានសិទ្ធិទទួលបានសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល ក្រោមច្បាប់ស្តីពីការវិលត្រឡប់។<ref>{{cite web |last=DellaPergola |first=Sergio |year=2011 |title=Jewish Demographic Policies |url=http://jppi.org.il/uploads/Jewish_Demographic_Policies.pdf |publisher=The Jewish People Policy Institute}}</ref> និគមជនអ៊ីស្រាអែលដែលរស់នៅក្រៅបន្ទាត់បៃតងមានចំនួនប្រមាណ ៦០០,០០០ (≈១០% នៃចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល)។<ref>{{cite magazine |last=Gorenberg |first=Gershom |date=26 June 2017 |title=Settlements: The Real Story |url=http://prospect.org/article/settlements-real-story |access-date=27 October 2026 |magazine=The American Prospect}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ៣៩៩,៣០០ នាក់បានរស់នៅក្នុងតំណាំងលំនៅនៃវ៉េសប៊ែង ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិជ្វីហ្វជាង ២០០,០០០ នាក់ថែមទៀតបានរស់នៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត<ref name="districts_pop" /> និង ២២,០០០ នាក់ទៀតនៅកំពូលហ្កូឡាន។<ref name="districts_pop" /> នៅក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាធ្លាប់មានតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលឈ្មោះ[[ហ្គូសកាធីហ្វ]] ដែលមានជនជាតិអ៊ីស្រាអែលរស់នៅប្រមាណ ៧,៨០០ នាក់ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសឱ្យប្រជាជនទាំងនោះដកខ្លួនចេញនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។<ref>{{cite web |title=Settlements in the Gaza Strip |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archive-date=26 August 2013 |access-date=27 October 2026 |website=Settlement Information}}</ref> ជនជាតិអារ៉ាប់អ៊ីស្រាអែល​ (ដោយរាប់ទាំងប្រជាជនអារ៉ាប់នៅយេរូសាឡឹមខាងកើត និងកំពូលហ្កូឡាន) មានចំនួនសរុប ១,៩៩៥,០០០ នាក់ ឬស្មើនឹង ២១.១% នៃចំនួនប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលសរុប។<ref>{{cite web |title=Population of Israel on the Eve of 2022 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2021/Population-of-Israel-on-the-Eve-of-2022.aspx |access-date=27 October 2026 |publisher=Cbs.gov.il}}</ref> នៅក្នុងលទ្ធផលស្ទង់មតិមួយកាលពីឆ្នាំ២០១៧ ប្រជាជនអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល ៤០% បានកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងជា "ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល" ឬមាន "សញ្ជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល" ចំណែក ១៥% បានកំណត់ជា "ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន" រីឯ ៨.៩% ជា "ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅអ៊ីស្រាអែល" ឬមាន "សញ្ជាតិប៉ាឡេស្ទីននៃអ៊ីស្រាអែល" និង ៨.៧% ជា "ជនជាតិអារ៉ាប់" ទទេ។ ការស្ទង់មតិដដែរនេះក៏បានរកឃើញដែរថា ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៦០% បានមានទស្សនៈវិជ្ជមានចំពោះរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite report |url=https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=0e141dca-8ac4-a77f-7045-f3a7d4c30991 |title=Citizenship, Identity and Political Participation: Measuring the Attitudes of the Arab Citizens in Israel |date=December 2017 |publisher=Konrad Adenauer Foundation |issue=12 |pages=22, 25, 28 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Lynfield |first1=Ben |date=27 September 2017 |title=Survey: 60% of Arab Israelis have positive view of state |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Survey-60-percent-of-Arab-Israelis-have-positive-view-of-state-506150 |access-date=27 October 2026 |work=The Jerusalem Post}}</ref> ===តំបន់ទីប្រជុំជនធំៗ=== {{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|800px|ទិដ្ឋភាពនៃ[[តំបន់មាតុបុរីតែលអាវីហ្វ]]}} អ៊ីស្រាអែលមានតំបន់ទីប្រជុំជនធំៗចំនួនបួន រួមមាន៖ [[ហ្គូសដាំន]] (តំបន់មាតុបុរីតែលអាវីហ្វ ដែលមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ៣,៨៥៤,០០០ នាក់) [[យេរូសាឡឹម]] (ប្រជាជនចំនួន ១,២៥៣,៩០០ នាក់) [[ហៃហ្វា]] (៩២៤,៤០០ នាក់) និង[[បេអ៊ែលឆេវ៉ា]] (៣៧៧,១០០ នាក់)។<ref>{{cite web |date=6 September 2017 |title=Localities, Population and Density per Sq. Km., by Metropolitan Area and Selected Localities |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_25&CYear=2017 |access-date=3 November 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ទីប្រជុំជនដែលមានទំហំធំជាងគេទាំងចំនួនប្រជាជននិងផ្ទៃដីនោះគឺ យេរូសាឡឹម ដែលមានប្រជាជនចំនួន ១,០៥០,១៥៣ នាក់នៅលើផ្ទៃដី ១២៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="Israelpopulations">{{cite web |url=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|title=Regional Statistics|website=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=3 November 2026}}</ref> ទិន្នន័យស្ថិតិសម្រាប់ក្រុងយេរូសាឡឹមនេះផងដែរបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនប្រជាជន និងផ្ទៃដីនៃផ្នែក[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលសព្វថ្ងៃកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍ជម្លោះថ្នាក់អន្តរជាតិ។ តែលអាវីហ្វ (៤៩៤,៩០០) និងហៃហ្វា (២៩៧,០៨២) គឺជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបន្ទាប់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Israelpopulations"/> ទីក្រុង[[ភ្នៃប្រាក់]] (ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនប្រតិបត្តិនិកាយ[[ហារ៉េឌី]]) គឺជាទីក្រុងដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោមទីក្រុងទាំង ១០ នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[បញ្ជីរាយទីក្រុងតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់បំផុត]]។<ref>{{Cite web |title=Population Density by City 2024 |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/population-density-by-city |website=worldpopulationreview.com}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានទីក្រុងចំនួន ១៦ ដែលមានចំនួនប្រជាជនលើសពី ១០០,០០០ នាក់ឡើងទៅ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ តំបន់ចំនួន ៧៧ ត្រូវបានក្រសួងមហាផ្ទៃអ៊ីស្រាអែលផ្តល់ឋានៈជា ទីប្រជុំជន (ឬក្រុង) ដែលក្នុងនោះមាន[[បញ្ជីរាយតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|បួនកន្លែងស្ថិតនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែង]]។<ref>[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_22&CYear=2018 2.22 Localities and Population, by Municipal Status and District], 2018</ref> {{ទីក្រុងធំបំផុតនៃអ៊ីស្រាអែល}} ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃអ៊ីស្រាអែល}} [[File:שלט רחוב יהודה (3777232251).jpg|thumb|ផ្លាកសញ្ញាសម្គាល់ផ្លូវជា[[ភាសាហេប្រឺ]] [[ភាសាអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] និង[[ភាសាអង់គ្លេស]]]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] pqh9pwzdqzau8ru3dhz6s9ypuo2lzsb 0 34851 342441 342307 2026-11-02T20:25:07Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342441 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} '''ភាសាសាស្ត្រ''' គឺជាសាស្ត្រមួយដែលសិក្សាអំពី[[ភាសា]]។<ref>{{Cite book|title=Linguistics |first=David |last=Crystal |authorlink=David Crystal |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=9780140135312}}</ref><ref>{{Cite book|title=On Language and Linguistics |first=Michael A.K. |last=Halliday |authorlink=Michael Halliday |author2=Jonathan Webster | publisher= Continuum International Publishing Group |year=2006 |isbn=0-8264-8824-2 |page=vii}}</ref> and involves an analysis of language [[Theoretical linguistics|form]], language [[Semantics|meaning]], and language in [[context (language use)|context]].<ref>{{cite book|title=Elements of General Linguistics |last=Martinet |first=André |authorlink=André Martinet |others=Tr. Elisabeth Palmer Rubbert (Studies in General Linguistics, vol. i.) |location=London |publisher=Faber |year=1960 |page=15}}</ref> The earliest activities in the [[language documentation|documentation]] and [[descriptive linguistics|description of language]] have been attributed to the 4th century BCE [[India]]n grammarian [[Pāṇini]],<ref>{{Cite book|title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present|author=Rens Bod|publisher=Oxford University Press|isbn=0199665214|year=2014|url=https://books.google.com/?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA14&lpg=PA14}}</ref><ref>Sanskrit Literature The Imperial Gazetteer of India, v. 2 (1909), p. 263.</ref> who wrote a formal description of the [[Sanskrit|Sanskrit language]] in his ''{{IAST|Aṣṭādhyāyī}}''.<ref>{{Cite book|title=The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.) |author=S.C. Vasu (Tr.) |publisher=Vedic Books |year=1996 |isbn=9788120804098|url=http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html}}</ref> Linguists traditionally analyse human language by observing an interplay between [[phonetics|sound]] and [[semantics|meaning]].<ref>{{Cite book|title=Six Lectures on Sound and Meaning |first=Roman |last=Jakobson |publisher=MIT Press, Cambridge, Massachusetts |year=1937 |isbn=0262600102 |url=http://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ru/jakobson.htm}}</ref> [[Phonetics]] is the study of speech and non-speech sounds, and delves into their acoustic and articulatory properties. The study of language [[Meaning (linguistics)|meaning]], on the other hand, deals with how languages encode relations between entities, properties, and other aspects of the world to convey, process, and assign meaning, as well as manage and resolve [[ambiguity]].<ref>{{cite book|title=''Vakyapadiya: Sphota, Jati, and Dravya'' |author=Sharada Narayanan |year=2010 |url=http://www.thehindu.com/books/power-of-the-word/article3779772.ece}}</ref> While the study of [[semantics]] typically concerns itself with [[truth condition]]s, [[pragmatics]] deals with how situational context influences the production of meaning.<ref>{{cite book|title= Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics |url= https://archive.org/details/meaninggrammarin0000chie_z7i8 |year=2000 |author1=Chierchia, Gennaro |author2=Sally McConnell-Ginet |lastauthoramp=yes|publisher= MIT Press, Cambridge, Massachusetts |isbn= 9780262531641}}</ref> [[Grammar]] is a system of rules which governs the production and use of [[utterances]] in a given language. These rules apply to sound<ref>All references in this article to the study of sound should be taken to include the manual and non-manual signs used in [[sign language]]s.</ref> as well as meaning, and include componential sub-sets of rules, such as those pertaining to [[phonology]] (the organisation of phonetic sound systems), [[morphology (linguistics)|morphology]] (the formation and composition of words), and [[syntax]] (the formation and composition of phrases and sentences).<ref>{{cite book |title=Linguistics |year=2010 |publisher=The MIT Press |isbn=0-262-51370-6 |url=https://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240 |edition=6th |author1=Adrian Akmajian |author2=Richard A. Demers |author3=Ann K. Farmer |author4=Robert M. Harnish |accessdate=25 July 2012 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240 |date=14 ធ្នូ 2012 }}</ref> Modern theories that deal with the principles of grammar are largely based within [[Noam Chomsky]]'s framework of [[generative linguistics]].<ref>''Syntax: A Generative Introduction'' (Second Edition), 2013. Andrew Carnie. Blackwell Publishing.</ref> In the early 20th century, [[Ferdinand de Saussure]] distinguished between the notions of [[langue and parole|''langue'' and ''parole'']] in his formulation of [[structural linguistics]]. According to him, [[speech|''parole'']] is the specific utterance of speech, whereas [[language|langue]] refers to an abstract phenomenon that theoretically defines the principles and system of rules that govern a language.<ref>de Saussure, F. (1986). ''Course in general linguistics'' (3rd ed.). (R. Harris, Trans.). Chicago: Open Court Publishing Company. (Original work published 1972). p. 9-10, 15.</ref> This distinction resembles the one made by [[Noam Chomsky]] between [[linguistic competence|competence]] and performance in his theory of [[generative grammar|transformative]] or [[universal grammar|generative grammar]]. According to Chomsky, competence is an individual's innate capacity and potential for language (like in Saussure's ''langue''), while performance is the specific way in which it is used by individuals, groups, and communities (i.e., ''parole'', in Saussurean terms).<ref>Chomsky, Noam. (1965). ''Aspects of the Theory of Syntax''. Cambridge, MA: [[MIT Press]].</ref> The study of ''parole'' (which manifests through cultural [[discourse (linguistics)|discourse]]s and [[dialects]]) is the domain of [[sociolinguistics]], the sub-discipline that comprises the study of a complex system of linguistic facets within a certain [[speech community]] (governed by its own set of grammatical rules and laws). [[Discourse analysis]] further examines the structure of texts and [[conversations]] emerging out of a speech community's usage of language.<ref>{{cite book|title=Sociolinguistic Discontinuity in Minority Language Communities |pages=40–55 |year=1998 |publisher=Linguistic Society of America |author1=Raymond Mougeon |author2=Terry Nadasdi |lastauthoramp=yes|jstor=417564}}</ref> This is done through the collection of linguistic data, or through the formal discipline of [[corpus linguistics]], which takes naturally occurring [[Text (disambiguation)|text]]s and studies the variation of grammatical and other features based on such corpora (or corpus data). [[stylistics (field of study)|Stylistics]] also involves the study of written, signed, or spoken [[discourse]] through varying speech communities, [[genres]], and editorial or [[narrative]] formats in the mass media.<ref>{{Cite web |url=http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |title="Stylistics" by Joybrato Mukherjee. Chapter 49. ''Encyclopedia of Linguistics''. |access-date=22 មិថុនា 2017 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004220434/http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |url-status=dead }}</ref> In the 1960s, [[Jacques Derrida]], for instance, further distinguished between speech and writing, by proposing that written language be studied as a linguistic medium of communication in itself.<ref>[[Writing and Difference]] by Jacques Derrida, 1967, and [[Of Grammatology]]</ref> [[Palaeography]] is therefore the discipline that studies the evolution of written scripts (as signs and symbols) in language.<ref>Chapter 1, section 1.1 in {{cite book|title=Trends in Linguistics: Runes and Germanic Linguistics|year=2002|publisher=Mouton de Gruyter|isbn =3-11-017462-6|url= https://books.google.com/?id=gvSi3JVNRFQC |edition= 6th |author=Elmer H. Antonsen}}</ref> The formal study of language also led to the growth of fields like [[psycholinguistics]], which explores the representation and function of language in the mind; [[neurolinguistics]], which studies language processing in the brain; [[biolinguistics]], which studies the biology and evolution of language; and [[language acquisition]], which investigates how children and adults acquire the knowledge of one or more languages. Linguistics also deals with the social, cultural, historical and political factors that influence language, through which linguistic and language-based context is often determined.<ref>[http://benjamins.com/#catalog/journals/jlp/main Journal of Language and Politics]</ref> Research on language through the sub-branches of [[historical linguistics|historical]] and [[evolutionary linguistics]] also focus on how languages change and grow, particularly over an extended [[diachronic linguistics|period of time]]. [[Language documentation]] combines anthropological inquiry (into the history and culture of language) with linguistic inquiry, in order to describe languages and their grammars. [[Lexicography]] involves the documentation of words that form a vocabulary. Such a documentation of a linguistic vocabulary from a particular language is usually compiled in a [[dictionary]]. [[Computational linguistics]] is concerned with the statistical or rule-based modeling of natural language from a computational perspective. Specific knowledge of language is applied by speakers during the act of [[translation]] and [[Language interpretation|interpretation]], as well as in [[language education]] – the teaching of a second or [[foreign language]]. Policy makers work with governments to implement new plans in education and teaching which are based on linguistic research. Related areas of study also includes the disciplines of [[semiotics]] (the study of direct and indirect language through signs and symbols), [[literary criticism]] (the historical and ideological analysis of literature, cinema, art, or published material), [[translation]] (the conversion and documentation of meaning in written/spoken text from one language or dialect onto another), and [[speech-language pathology]] (a corrective method to cure phonetic disabilities and dis-functions at the [[cognitive linguistics|cognitive]] level). ==Nomenclature== Before the 20th century, the term ''[[philology]]'', first attested in 1716,<ref name="Etymonline Definition of Philology">[http://www.etymonline.com/index.php?term=philology Online Etymological Dictionary Definition of ''Philology'']</ref> was commonly used to refer to the science of language, which was then predominantly historical in focus.<ref name="Introduction: Philology in a Manuscript Culture by Stephen G. Nichols (Vol. 65, No. 1 (Jan 1990), pp. 1-10. Published by Medieval Academy of America.">{{cite journal |title=Introduction: Philology in a Manuscript Culture |url=https://archive.org/details/sim_speculum_1990-01_65_1/page/1 |first=Stephen G. |last=Nichols |journal=Speculum |volume=65 |number=1 |year=1990 |pages=1–10 |jstor=2864468 |doi=10.2307/2864468}}</ref><ref>{{Cite book |last=McMahon |first=A. M. S. |year=1994 |title=Understanding Language Change |url=https://archive.org/details/understandinglan0000mcma |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/understandinglan0000mcma/page/n34 19] |isbn=0-521-44665-1}}</ref> Since [[Ferdinand de Saussure]]'s insistence on the importance of [[synchronic analysis (linguistics)|synchronic analysis]], however, this focus has shifted<ref>{{Cite book |last=McMahon |first=A. M. S. |year=1994 |title=Understanding Language Change |url=https://archive.org/details/understandinglan0000mcma |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/understandinglan0000mcma/page/n24 9] |isbn=0-521-44665-1 |postscript=<!--None-->}}</ref> and the term "philology" is now generally used for the "study of a language's grammar, history, and literary tradition", especially in the United States<ref>A. Morpurgo Davies Hist. Linguistics (1998) 4 I. 22.</ref> (where philology has never been very popularly considered as the "science of language").<ref name="etymonline philology">[http://www.etymonline.com/index.php?term=philology Online Etymological Dictionary of ''Philology'']</ref> Although the term "linguist" in the sense of "a student of language" dates from 1641,<ref name="etymonline linguist"/> the term "linguistics" is first attested in 1847.<ref name="etymonline linguist">[http://www.etymonline.com/index.php?term=linguist Online Etymological Dictionary Definition of ''Linguist'']</ref> It is now the common academic term in English for the scientific study of language. Today, the term ''linguist'' applies to someone who studies [[language]] or is a researcher within the field, or to someone who uses the tools of the discipline to describe and analyse specific languages.<ref name="American Heritage 2000">{{cite encyclopedia|title=Linguist|encyclopedia=The American Heritage Dictionary of the English Language|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2000|isbn=978-0-395-82517-4|ref=harv}}</ref> ==Variation and Universality== While some theories on linguistics focus on the different varieties that language produces, among different sections of society, others focus on the [[universal grammar|universal]] properties that are common to all human languages. The theory of variation therefore would elaborate on the different usages of popular languages like [[French language|French]] and [[English language|English]] across the globe, as well as its smaller [[dialects]] and regional permutations within their national boundaries. The theory of variation looks at the cultural stages that a particular language undergoes, and these include the following. ===Pidgin=== The pidgin stage in a language is a stage when communication occurs through a grammatically simplified means, developing between two or more groups that do not have a language in common. Typically, it is a mixture of languages at the stage when there occurs a [[mixed language|mixing]] between a primary language with other language elements. ===Creole=== A creole stage in language occurs when there is a stable natural language developed from a mixture of different languages. It is a stage that occurs after a language undergoes its pidgin stage. At the creole stage, a language is a complete language, used in a community and acquired by children as their native language. ===Dialect=== A dialect is a [[variety (linguistics)|variety]] of [[language]] that is characteristic of a particular group among the language speakers.<ref>[http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50063104?query_type=word&queryword=dialect&first=1&max_to_show=10&sort_type=alpha&result_place=1&search_id=tFGd-Bh8USU-18775&hilite=50063104 Oxford English dictionary.]</ref> The group of people who are the speakers of a dialect are usually bound to each other by social identity. This is what differentiates a dialect from a [[register (sociolinguistics)|register]] or a [[discourse]], where in the latter case, cultural identity does not always play a role. Dialects are speech varieties that have their own grammatical and phonological rules, linguistic features, and stylistic aspects, but have not been given an official status as a language. Dialects often move on to gain the status of a language due to political and social reasons. Differentiation amongst dialects (and subsequently, languages too) is based upon the use of grammatical rules, syntactic rules, and stylistic features, though not always on lexical use or vocabulary. The popular saying that "[[a language is a dialect with an army and navy]]" is attributed as a definition formulated by [[Max Weinreich]]. [[Universal grammar]] takes into account general formal structures and features that are common to all dialects and languages, and the template of which pre-exists in the mind of an infant child. This idea is based on the theory of generative grammar and the formal school of linguistics, whose proponents include [[Chomsky|Noam Chomsky]] and those who follow his theory and work. <blockquote>"We may as individuals be rather fond of our own dialect. This should not make us think, though, that it is actually any better than any other dialect. Dialects are not good or bad, nice or nasty, right or wrong&nbsp;– they are just different from one another, and it is the mark of a civilised society that it tolerates different dialects just as it tolerates different races, religions and sexes."<ref>Trudgill, P. (1994). Dialects. ''Ebooks Online'' Routledge. Florence, KY.</ref></blockquote> ===Discourse=== A discourse is a way of speaking that emerges within a certain social setting and is based on a certain subject matter. A particular discourse becomes a language variety when it is used in this way for a particular purpose, and is referred to as a [[register (sociolinguistics)|register]].<ref>Helen Leckie-Tarry, ''Language and Context: a Functional Linguistic Theory of Register'', Continuum International Publishing Group, 1995, p.&nbsp;6. ISBN 1-85567-272-3</ref> There may be certain [[lexicon|lexical]] additions (new words) that are brought into play because of the expertise of the community of people within a certain domain of specialization. Registers and discourses therefore differentiate themselves through the use of [[vocabulary]], and at times through the use of style too. People in the medical fraternity, for example, may use some medical terminology in their communication that is specialized to the field of medicine. This is often referred to as being part of the "medical discourse", and so on. ===Standard Language=== When a dialect is documented sufficiently through the linguistic description of its grammar, which has emerged through the consensual laws from within its community, it gains political and national recognition through a country or region's policies. That is the stage when a language is considered a standard variety, one whose grammatical laws have now stabilised from within the consent of speech community participants, after sufficient evolution, improvisation, correction, and growth. The English language, besides perhaps the French language, may be examples of languages that have arrived at a stage where they are said to have become standard varieties. The study of a language's universal properties, on the other hand, include some of the following concepts. ===The Lexicon=== The [[lexicon]] is a catalogue of words and terms that are stored in a speaker's mind. The lexicon consists of [[words]] and [[bound morphemes]], which are parts of words that can't stand alone, like [[affixes]]. In some analyses, compound words and certain classes of idiomatic expressions and other collocations are also considered to be part of the lexicon. Dictionaries represent attempts at listing, in alphabetical order, the lexicon of a given language; usually, however, bound morphemes are not included. [[Lexicography]], closely linked with the domain of semantics, is the science of mapping the words into an [[encyclopedia]] or a [[dictionary]]. The creation and addition of new words (into the lexicon) is called coining or neologization,<ref>{{Cite book |authorlink=Ghil'ad Zuckermann |last=Zuckermann |first=Ghil'ad |year=2003 |url=http://www.palgrave.com/gb/book/9781403917232 |title=Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1403917232 |pages=2ff}}</ref> and the new words are called [[neologism]]s. It is often believed that a speaker's capacity for language lies in the quantity of words stored in the lexicon. However, this is often considered a myth by linguists. The capacity for the use of language is considered by many linguists to lie primarily in the domain of grammar, and to be linked with [[linguistic competence|competence]], rather than with the growth of vocabulary. Even a very small lexicon is theoretically capable of producing an infinite number of sentences. ===Relativity=== As constructed popularly through the [[linguistic relativity|Sapir–Whorf hypothesis]], relativists believe that the structure of a particular language is capable of influencing the cognitive patterns through which a person shapes his or her [[world view]]. Universalists believe that there are commonalities between human perception as there is in the human capacity for language, while relativists believe that this varies from language to language and person to person. While the Sapir–Whorf hypothesis is an elaboration of this idea expressed through the writings of American linguists [[Edward Sapir]] and [[Benjamin Lee Whorf]], it was Sapir's student [[Harry Hoijer]] who termed it thus. The 20th century German linguist [[Leo Weisgerber]] also wrote extensively about the theory of relativity. Relativists argue for the case of differentiation at the level of cognition and in semantic domains. The emergence of [[cognitive linguistics]] in the 1980s also revived an interest in linguistic relativity. Thinkers like [[George Lakoff]] have argued that language reflects different cultural metaphors, while the French philosopher of language [[Jacques Derrida]]'s writings have been seen to be closely associated with the relativist movement in linguistics, especially through [[deconstructivism|deconstruction]]<ref>{{cite book|title=Writing and Difference |url=https://archive.org/details/writingdifferenc0000jacq |author=Jacques Derrida |translator=Alan Bass |year=1978 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226143293}}</ref> and was even heavily criticized in the media at the time of his death for his theory of relativism.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/books/2004/nov/18/philosophy |title=Relative Thinking |work=The Guardian |first=Richard |last=Lea |date=18 November 2004}}</ref> ==Structures== Linguistic structures are pairings of meaning and form. Any particular pairing of meaning and form is a [[Ferdinand de Saussure|Saussurean]] [[linguistic sign|sign]]. For instance, the meaning "cat" is represented worldwide with a wide variety of different sound patterns (in oral languages), movements of the hands and face (in [[sign language]]s), and written symbols (in written languages). Linguists focusing on structure attempt to understand the rules regarding language use that native speakers know (not always consciously). All linguistic structures can be broken down into component parts that are combined according to (sub)conscious rules, over multiple levels of analysis. For instance, consider the structure of the word "tenth" on two different levels of analysis. On the level of internal word structure (known as morphology), the word "tenth" is made up of one linguistic form indicating a number and another form indicating ordinality. The rule governing the combination of these forms ensures that the ordinality marker "th" follows the number "ten." On the level of sound structure (known as phonology), structural analysis shows that the "n" sound in "tenth" is made differently from the "n" sound in "ten" spoken alone. Although most speakers of English are consciously aware of the rules governing internal structure of the word pieces of "tenth", they are less often aware of the rule governing its sound structure. Linguists focused on structure find and analyse rules such as these, which govern how native speakers use language. Linguistics has many sub-fields concerned with particular aspects of linguistic structure. The theory that elucidates on these, as propounded by Noam Chomsky, is known as [[generative linguistics|generative theory]] or [[universal grammar]]. These sub-fields range from those focused primarily on form to those focused primarily on meaning. They also run the gamut of level of analysis of language, from individual sounds, to words, to phrases, up to cultural discourse. ===Grammar=== Sub-fields that focus on a grammatical study of language include the following. * '''[[Phonetics]]''', the study of the physical properties of speech sound production and perception * '''[[Phonology]]''', the study of sounds as abstract elements in the speaker's mind that distinguish meaning ([[phonemes]]) * '''[[Morphology (linguistics)|Morphology]]''', the study of [[morphemes]], or the internal structures of words and how they can be modified * '''[[Syntax]]''', the study of how words combine to form grammatical phrases and [[Sentence (linguistics)|sentence]]s * '''[[Semantics]]''', the study of the meaning of words ([[lexical semantics]]) and fixed word combinations ([[phraseology]]), and how these combine to form the [[meaning (linguistics)|meaning]]s of sentences * '''[[Pragmatics]]''', the study of how [[utterance]]s are used in [[speech acts|communicative acts]], and the role played by context and non-linguistic knowledge in the transmission of meaning * '''[[Discourse analysis]]''', the analysis of language use in [[Text (literary theory)|texts]] (spoken, written, or signed) * '''[[Stylistics (field of study)|Stylistics]]''', the study of linguistic factors (rhetoric, diction, stress) that place a discourse in context * '''[[Semiotics]]''', the study of signs and sign processes (semiosis), indication, designation, likeness, analogy, metaphor, symbolism, signification, and communication. ===Style=== [[Stylistics (field of study)|Stylistics]] is the study and interpretation of texts for aspects of their linguistic and tonal style. Stylistic analysis entails the analysis of description of particular [[dialects]] and [[register (sociolinguistics)|registers]] used by speech communities. Stylistic features include [[rhetoric]],<ref>{{cite book|title=The Philosophy of Rhetoric |url=https://archive.org/details/philosophyofrhet0000rich |author=IA Richards |year=1965 |publisher=Oxford University Press (New York)}}</ref> diction, stress, [[satire]], [[irony]], dialogue, and other forms of phonetic variations. Stylistic analysis can also include the study of language in canonical works of literature, popular fiction, news, advertisements, and other forms of communication in popular culture as well. It is usually seen as a variation in communication that changes from speaker to speaker and community to community. In short, Stylistics is the interpretation of text. ==Approaches== ===Theoretical=== One major debate in linguistics concerns how language should be defined and understood. Some linguists use the term "language" primarily to refer to a hypothesized, innate [[language module|module]] in the [[human brain]] that allows people to undertake linguistic behaviour, which is part of the [[formal grammar|formalist]] approach. This "[[universal grammar]]" is considered to guide children when they learn languages and to constrain what sentences are considered grammatical in any language. Proponents of this view, which is predominant in those schools of linguistics that are based on the [[generative linguistics|generative]] theory of [[Noam Chomsky]], do not necessarily consider that language evolved for communication in particular. They consider instead that it has more to do with the process of structuring human thought (see also [[formal grammar]]). ===Functional=== Another group of linguists, by contrast, use the term "language" to refer to a communication system that developed to support [[cooperation|cooperative activity]] and extend cooperative networks. Such [[functional theories of grammar|theories of grammar]], called "functional", view language as a tool that emerged and is adapted to the communicative needs of its users, and the role of [[cultural evolution]]ary processes are often emphasized over that of [[biological evolution]].<ref>{{cite book | first=Daniela | last=Isac | author2=Charles Reiss | title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition | url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/ | year=2013 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0199660179 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |date=6 កក្កដា 2011 }}</ref> ==Methodology== Linguistics is primarily [[descriptive linguistics|descriptive]]. Linguists describe and explain features of language without making subjective judgments on whether a particular feature or usage is "good" or "bad". This is analogous to practice in other sciences: a [[zoologist]] studies the animal kingdom without making subjective judgments on whether a particular species is "better" or "worse" than another. [[Linguistic prescription|Prescription]], on the other hand, is an attempt to promote particular linguistic usages over others, often favouring a particular dialect or "[[acrolect]]". This may have the aim of establishing a [[Standard language|linguistic standard]], which can aid communication over large geographical areas. It may also, however, be an attempt by speakers of one language or dialect to exert influence over speakers of other languages or dialects (see [[Linguistic imperialism]]). An extreme version of prescriptivism can be found among [[censorship|censors]], who attempt to eradicate words and structures that they consider to be destructive to society. Prescription, however, may be practised appropriately in the [[teaching of language]], like in [[English language teaching|ELT]], where certain fundamental grammatical rules and lexical terms need to be introduced to a second-language speaker who is attempting to [[language acquisition|acquire]] the language. ===Anthropology=== The objective of describing languages is often to uncover cultural knowledge about communities. The use of [[anthropology|anthropological]] methods of investigation on linguistic sources leads to the discovery of certain cultural traits among a speech community through its linguistic features. It is also widely used as a tool in [[language documentation]], with an endeavour to curate [[endangered languages]]. However, now, linguistic inquiry uses the anthropological method to understand cognitive, historical, sociolinguistic and historical processes that languages undergo as they change and evolve, as well as general anthropological inquiry uses the linguistic method to excavate into culture. In all aspects, anthropological inquiry usually uncovers the different variations and relativities that underlie the usage of language. ===Sources=== Most contemporary linguists work under the assumption that [[spoken language|spoken data]] and [[Sign language|signed data]] is more fundamental than [[written language|written data]]. This is because: * Speech appears to be universal to all human beings capable of producing and perceiving it, while there have been many [[culture]]s and speech communities that lack written communication; * Features appear in speech which aren't always recorded in writing, including [[phonological rule]]s, [[sound change]]s, and [[speech error]]s; * All natural writing systems reflect a spoken language (or potentially a signed one) they are being used to write, with even [[pictographic]] scripts like [[Dongba]] writing [[Naxi language|Naxi]] [[homophone]]s with the same pictogram, and text in writing systems used for [[List of languages by writing system|two languages]] changing to fit the spoken language being recorded; * Speech evolved before human beings invented writing; * People learnt to speak and process spoken language more easily and earlier than they did with [[writing]]. Nonetheless, linguists agree that the study of written language can be worthwhile and valuable. For research that relies on [[corpus linguistics]] and [[computational linguistics]], written language is often much more convenient for processing large amounts of linguistic data. Large corpora of spoken language are difficult to create and hard to find, and are typically [[transcription (linguistics)|transcribed]] and written. In addition, linguists have turned to text-based discourse occurring in various formats of [[computer-mediated communication]] as a viable site for linguistic inquiry. The study of [[writing systems]] themselves, [[graphemics]], is, in any case, considered a branch of linguistics. ===Analysis=== Before the 20th century, linguists analysed language on a [[diachronic linguistics|diachronic]] plane, which was historical in focus. This meant that they would compare linguistic features and try to analyse language from the point of view of how it had changed between then and later. However, with [[Ferdinand de Saussure|Saussurean]] linguistics in the 20th century, the focus shifted to a more [[synchronic linguistics|synchronic]] approach, where the study was more geared towards analysis and comparison between different language variations, which existed at the same given point of time. At another level, the [[syntagmatic analysis|syntagmatic]] plane of linguistic analysis entails the comparison between the way words are sequenced, within the syntax of a sentence. For example, the article "the" is followed by a noun, because of the syntagmatic relation between the words. The [[paradigmatic analysis|paradigmatic]] plane on the other hand, focuses on an analysis that is based on the [[paradigms]] or concepts that are embedded in a given text. In this case, words of the same type or class may be replaced in the text with each other to achieve the same conceptual understanding. ==History of Linguistics== {{main article|History of linguistics}} ===Early Grammarians=== {{main article|Philology|History of English grammars}} [[File:Ancient Tamil Script.jpg|thumb|right|Ancient [[Tamil language|Tamil]] inscription at [[Thanjavur]]]] The formal study of language began in [[India]] with [[Pāṇini]], the 5th century BC grammarian who formulated 3,959 rules of [[Sanskrit language|Sanskrit]] [[morphology (linguistics)|morphology]]. Pāṇini's systematic classification of the sounds of Sanskrit into [[consonant]]s and [[vowel]]s, and word classes, such as nouns and verbs, was the first known instance of its kind. In the [[Middle East]], [[Sibawayh]], a non-Arab, made a detailed description of Arabic in 760 AD in his monumental work, ''Al-kitab fi al-nahw'' ({{lang|ar|الكتاب في النحو}}, ''The Book on Grammar''), the first known author to distinguish between [[phonetics|sounds]] and [[phonology|phonemes (sounds as units of a linguistic system)]]. Western interest in the study of languages began somewhat later than in the East,<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=307}}.</ref> but the grammarians of the classical languages did not use the same methods or reach the same conclusions as their contemporaries in the Indic world. Early interest in language in the West was a part of philosophy, not of grammatical description. The first insights into semantic theory were made by [[Plato]] in his [[Cratylus (dialogue)|''Cratylus'' dialogue]], where he argues that words denote concepts that are eternal and exist in the world of ideas. This work is the first to use the word [[etymology]] to describe the history of a word's meaning. Around 280 BC, one of [[Alexander the Great]]'s successors founded a university (see [[Musaeum]]) in [[Alexandria]], where a school of philologists studied the ancient texts in and taught [[Greek language|Greek]] to speakers of other languages. While this school was the first to use the word "[[grammar]]" in its modern sense, Plato had used the word in its original meaning as "[[Art of Grammar|téchnē grammatikḗ]]" ({{script|Grek|Τέχνη Γραμματική}}), the "art of writing", which is also the title of one of the most important works of the Alexandrine school by [[Dionysius Thrax]].<ref>{{Cite book|author=Seuren, Pieter A. M. |year=1998|title=Western linguistics: An historical introduction|url=https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur |publisher=Wiley-blackwell|isbn=0-631-20891-7|pages=[https://archive.org/details/westernlinguisti0000seur/page/n19 2]–24|ref=harv}}</ref> Throughout the [[Middle Ages]], the study of language was subsumed under the topic of philology, the study of ancient languages and texts, practised by such educators as [[Roger Ascham]], [[Wolfgang Ratke]], and [[John Amos Comenius]].<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=308}}.</ref> ===Comparative philology=== In the 18th century, the first use of the [[comparative method]] by [[William Jones (philologist)|William Jones]] sparked the rise of [[comparative linguistics]].<ref>{{harvnb|Bloomfield|1983|p=310}}.</ref> Bloomfield attributes "the first great scientific linguistic work of the world" to [[Jacob Grimm]], who wrote ''Deutsche Grammatik''.<ref name="Bloomfield 1914 311">{{harvnb|Bloomfield|1983|p=311}}.</ref> It was soon followed by other authors writing similar comparative studies on other language groups of Europe. The scientific study of language was broadened from [[Indo-European languages|Indo-European]] to language in general by [[Wilhelm von Humboldt]], of whom Bloomfield asserts:<ref name="Bloomfield 1914 311"/> <blockquote>This study received its foundation at the hands of the Prussian statesman and scholar Wilhelm von Humboldt (1767–1835), especially in the first volume of his work on Kavi, the literary language of Java, entitled ''Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts'' (''On the Variety of the Structure of Human Language and its Influence upon the Mental Development of the Human Race'').</blockquote> ===Structuralism=== {{main article|Structuralism (linguistics)}} Early in the 20th century, [[Ferdinand de Saussure|Saussure]] introduced the idea of language as a static system of interconnected units, defined through the oppositions between them. By introducing a distinction between [[Diachronic linguistics|diachronic]] and [[Synchronic linguistics|synchronic]] analyses of language, he laid the foundation of the modern discipline of linguistics. Saussure also introduced several basic dimensions of linguistic analysis that are still foundational in many contemporary linguistic theories, such as the distinctions between [[syntagmatic analysis|syntagm]] and [[paradigmatic analysis|paradigm]], and the [[Langue and parole|langue- parole distinction]], distinguishing language as an abstract system (''langue'') from language as a concrete manifestation of this system (''parole'').<ref>{{cite book|title=Sources of Semiotic: Readings with Commentary from Antiquity to the Present |first=David S. |last=Clarke |year=1990|location=Carbondale|publisher=Southern Illinois University Press|pages=143–144 |url=https://books.google.com/books?id=-vZDmu_4_CUC&pg=PA143 |isbn=9780809316144 }}</ref> Substantial additional contributions following Saussure's definition of a structural approach to language came from [[Prague school (linguistics)|The Prague school]], [[Leonard Bloomfield]], [[Charles F. Hockett]], [[Louis Hjelmslev]], [[Émile Benveniste]] and [[Roman Jakobson]].<ref name="Holquist81">{{harvnb|Holquist|1981|pp=xvii–xviii}}.{{citation not found}}</ref><ref>{{Cite book |title=Course in General Linguistics |year=1966 |url=https://archive.org/details/courseingenerall00saus_0 |first=Ferdinand |last=de Saussure |publisher=McGraw Hill |location=New York |isbn=0-8022-1493-2 }}</ref> ===Generativism=== {{main article|Generative linguistics}} During the last half of the 20th century, following the work of [[Noam Chomsky]], linguistics was dominated by the [[Generative grammar|generativist school]]. While formulated by Chomsky in part as a way to explain how human beings [[language acquisition|acquire language]] and the biological constraints on this acquisition, in practice it has largely been concerned with giving formal accounts of specific phenomena in natural languages. Generative theory is [[Language module|modularist]] and formalist in character. Chomsky built on earlier work of [[Zellig Harris]] to formulate the generative theory of language. According to this theory the most basic form of language is a set of syntactic rules universal for all humans and underlying the grammars of all human languages. This set of rules is called [[Universal Grammar]], and for Chomsky describing it is the primary objective of the discipline of linguistics. For this reason the grammars of individual languages are of importance to linguistics only in so far as they allow us to discern the universal underlying rules from which the observable linguistic variability is generated. In the classic formalization of generative grammars first proposed by [[Noam Chomsky]] in the 1950s,<ref name="Chomsky1956">{{Cite journal | author = Chomsky, Noam | title = Three Models for the Description of Language | journal = [[IRE Transactions on Information Theory]] | volume = 2 | issue = 2 | pages = 113 123 | year = 1956 | doi = 10.1109/TIT.1956.1056813 | ref = harv}}</ref><ref name="Chomsky1957">{{Cite book | author = Chomsky, Noam | title = Syntactic Structures | url = https://archive.org/details/syntacticstructu0000chom | publisher = [[Mouton de Gruyter|Mouton]] | location = The Hague | year = 1957}}</ref> a grammar ''G'' consists of the following components: * A finite set ''N'' of ''[[nonterminal symbol]]s'', none of which appear in strings formed from ''G''. * A finite set <math>\Sigma</math> of ''[[terminal symbol]]s'' that is [[Disjoint sets|disjoint]] from ''N''. * A finite set ''P'' of ''production rules'', that map from one string of symbols to another. A formal description of language attempts to replicate a speaker's knowledge of the rules of their language, and the aim is to produce a set of rules that is minimally sufficient to successfully model valid linguistic forms. ===Functionalism=== {{main article|Functional theories of grammar}} Functional theories of language propose that since language is fundamentally a tool, it is reasonable to assume that its structures are best analysed and understood with reference to the functions they carry out. Functional theories of grammar differ from [[Formal grammar|formal theories of grammar]], in that the latter seek to define the different elements of language and describe the way they relate to each other as systems of formal rules or operations, whereas the former defines the functions performed by language and then relates these functions to the linguistic elements that carry them out. This means that functional theories of grammar tend to pay attention to the way language is actually used, and not just to the formal relations between linguistic elements.<ref>{{cite journal|title=Functional Theories of Grammar|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1984_13/page/97|author=Nichols, Johanna|journal=Annual Review of Anthropology|volume=13|year=1984|quote=[Functional grammar] analyzes grammatical structure, as do formal and structural grammar; but it also analyses the entire communicative situation: the purpose of the speech event, its participants, its discourse context. Functionalists maintain that the communicative situation motivates, constrains, explains, or otherwise determines grammatical structure, and that a structural or formal approach is not merely limited to an artificially restricted data base, but is inadequate as a structural account. Functional grammar, then, differs from formulae and structural grammar in that it purports not to model but to explain; and the explanation is grounded in the communicative situation.|doi=10.1146/annurev.an.13.100184.000525|pages=97–117|ref=harv}}</ref> Functional theories describe language in term of the functions existing at all levels of language. *Phonological function: the function of the [[phoneme]] is to distinguish between different lexical material. *Semantic function: ([[Agent (linguistics)|Agent]], [[Patient (linguistics)|Patient]], Recipient, etc.), describing the role of participants in states of affairs or actions expressed. *Syntactic functions: (e.g. [[Subject (grammar)|Subject]] and [[Object (grammar)|Object]]), defining different perspectives in the presentation of a linguistic expression *Pragmatic functions: ([[Topic–comment|Theme and Rheme]], [[Topic (linguistics)|Topic]] and [[Focus (linguistics)|Focus]], [[Predicate (grammar)|Predicate]]), defining the informational status of constituents, determined by the pragmatic context of the verbal interaction. Functional descriptions of grammar strive to explain how linguistic functions are performed in communication through the use of linguistic forms. ===Cognitive linguistics=== {{main article|Cognitive linguistics}} Cognitive linguistics emerged as a reaction to generativist theory in the 1970s and 1980s. Led by theorists like [[Ronald Langacker]] and [[George Lakoff]], cognitive linguists propose that language is an [[emergentism|emergent]] property of basic, general-purpose cognitive processes. In contrast to the generativist school of linguistics, cognitive linguistics is non-modularist and functionalist in character. Important developments in cognitive linguistics include [[cognitive grammar]], [[Frame semantics (linguistics)|frame semantics]], and [[conceptual metaphor]], all of which are based on the idea that form–function correspondences based on representations derived from [[embodied cognition|embodied experience]] constitute the basic units of language. Cognitive linguistics interprets language in terms of concepts (sometimes universal, sometimes specific to a particular tongue) that underlie its form. It is thus closely associated with [[semantics]] but is distinct from [[psycholinguistics]], which draws upon empirical findings from cognitive psychology in order to explain the mental processes that underlie the acquisition, storage, production and understanding of speech and writing. Unlike generative theory, [[cognitive linguistics]] denies that there is an ''autonomous linguistic faculty'' in the mind; it understands grammar in terms of ''conceptualization''; and claims that knowledge of language arises out of ''language use''.<ref>{{cite book|title=Cognitive Linguistics|url=https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof|author1=Croft, William |author2=D. Alan Cruse |lastauthoramp=yes|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2004|page=[https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof/page/1 1]}}</ref> Because of its conviction that knowledge of language is learned through use, cognitive linguistics is sometimes considered to be a functional approach, but it differs from other functional approaches in that it is primarily concerned with how the mind creates meaning through language, and not with the use of language as a tool of communication. ==Areas of Research== ===Historical Linguistics=== [[Historical linguistics|Historical linguists]] study the history of specific languages as well as general characteristics of language change. The study of language change is also referred to as "diachronic linguistics" (the study of how one particular language has changed over time), which can be distinguished from "synchronic linguistics" (the comparative study of more than one language at a given moment in time without regard to previous stages). Historical linguistics was among the first sub-disciplines to emerge in linguistics, and was the most widely practised form of linguistics in the late 19th century. However, there was a shift to the synchronic approach in the early twentieth century with [[Ferdinand de Saussure|Saussure]], and became more predominant in western linguistics with the work of [[Noam Chomsky]]. ===Ecolinguistics=== [[Ecolinguistics]] explores the role of language in the life-sustaining interactions of humans, other species and the physical environment. The first aim is to develop linguistic theories which see humans not only as part of society, but also as part of the larger ecosystems that life depends on. The second aim is to show how linguistics can be used to address key ecological issues, from climate change and biodiversity loss to environmental justice. ([http://ecolinguistics-association.org/ Ecolinguistics Association]) ===Sociolinguistics=== [[Sociolinguistics]] is the study of how language is shaped by social factors. This sub-discipline focuses on the synchronic approach of linguistics, and looks at how a language in general, or a set of languages, display variation and varieties at a given point in time. The study of language variation and the different varieties of language through dialects, registers, and ideolects can be tackled through a study of style, as well as through analysis of discourse. Sociolinguists research on both style and discourse in language, and also study the theoretical factors that are at play between language and society. ===Developmental Linguistics=== [[Developmental linguistics]] is the study of the development of linguistic ability in individuals, particularly [[Language acquisition|the acquisition of language]] in childhood. Some of the questions that developmental linguistics looks into is how children acquire language, how adults can acquire a second language, and what the process of language acquisition is. ===Neurolinguistics=== [[Neurolinguistics]] is the study of the structures in the human brain that underlie grammar and communication. Researchers are drawn to the field from a variety of backgrounds, bringing along a variety of experimental techniques as well as widely varying theoretical perspectives. Much work in neurolinguistics is informed by models in [[psycholinguistics]] and [[theoretical linguistics]], and is focused on investigating how the brain can implement the processes that theoretical and psycholinguistics propose are necessary in producing and comprehending language. Neurolinguists study the physiological mechanisms by which the brain processes information related to language, and evaluate linguistic and psycholinguistic theories, using [[aphasiology]], [[brain imaging]], electrophysiology, and computer modelling ==Applied Linguistics== {{Main article|Applied linguistics}} Linguists are largely concerned with finding and [[descriptive linguistics|describing]] the generalities and varieties both within particular languages and among all languages. [[Applied linguistics]] takes the results of those findings and "applies" them to other areas. Linguistic research is commonly applied to areas such as [[language education]], [[lexicography]], [[translation]], [[language planning]], which involves governmental policy implementation related to language use, and [[natural language processing]]. "Applied linguistics" has been argued to be something of a misnomer.<ref>{{cite book|title=Controversies in Applied Linguistics (pp. 288) |url=https://archive.org/details/controversiesina0000unse_k4p3 |author=Barbara Seidlhofer |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=0194374440}}</ref> Applied linguists actually focus on making sense of and engineering solutions for real-world linguistic problems, and not literally "applying" existing technical knowledge from linguistics. Moreover, they commonly apply technical knowledge from multiple sources, such as sociology (e.g., conversation analysis) and anthropology. ([[Constructed language]] fits under Applied linguistics.) Today, computers are widely used in many areas of applied linguistics. [[Speech synthesis]] and [[speech recognition]] use phonetic and phonemic knowledge to provide voice interfaces to computers. Applications of [[computational linguistics]] in [[machine translation]], [[computer-assisted translation]], and [[natural language processing]] are areas of applied linguistics that have come to the forefront. Their influence has had an effect on theories of syntax and semantics, as modelling syntactic and semantic theories on computers constraints. Linguistic analysis is a sub-discipline of applied linguistics used by many governments to verify the claimed [[nationality]] of people seeking asylum who do not hold the necessary documentation to prove their claim.<ref name="Linguistic Analysis">{{cite journal | title=Applied Linguistics and Language Analysis in Asylum Seeker Cases | last=Eades | first=Diana | journal=Applied Linguistics | year=2005 | volume=26 | issue=4 | pages=503–526 | doi=10.1093/applin/ami021 | url=http://songchau.googlepages.com/503.pdf | ref=harv | accessdate=22 មិថុនា 2017 | archive-date=27 មីនា 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090327083553/http://songchau.googlepages.com/503.pdf | dead-url=yes }}</ref> This often takes the form of an [[interview]] by personnel in an immigration department. Depending on the country, this interview is conducted either in the asylum seeker's [[native language]] through an [[language interpretation|interpreter]] or in an international ''[[lingua franca]]'' like English.<ref name="Linguistic Analysis"/> Australia uses the former method, while Germany employs the latter; the Netherlands uses either method depending on the languages involved.<ref name="Linguistic Analysis"/> Tape recordings of the interview then undergo language analysis, which can be done either by private contractors or within a department of the government. In this analysis, linguistic features of the asylum seeker are used by analysts to make a determination about the speaker's nationality. The reported findings of the linguistic analysis can play a critical role in the government's decision on the refugee status of the asylum seeker.<ref name="Linguistic Analysis"/> ==Interdisciplinary fields== Within the broad discipline of linguistics, various emerging sub-disciplines focus on a more detailed description and analysis of language, and are often organized on the basis of the school of thought and theoretical approach that they pre-suppose, or the external factors that influence them. ===Semiotics=== [[Semiotics]] is the study of sign processes (semiosis), or signification and communication, signs, and symbols, both individually and grouped into sign systems, including the study of how meaning is constructed and understood. Semioticians often do not restrict themselves to linguistic communication when studying the use of signs but extend the meaning of "sign" to cover all kinds of cultural symbols. Nonetheless, semiotic disciplines closely related to linguistics are [[literary studies]], [[discourse analysis]], [[text linguistics]], and [[philosophy of language]]. Semiotics, within the linguistics paradigm, is the study of the relationship between language and culture. Historically, [[Edward Sapir]] and [[Ferdinand De Saussure]]'s structuralist theories influenced the study of signs extensively until the late part of the 20th century, but later, post-modern and post-structural thought, through language philosophers including [[Jacques Derrida]], [[Mikhail Bakhtin]], [[Michel Foucault]], and others, have also been a considerable influence on the discipline in the late part of the 20th century and early 21st century.<ref>{{Cite journal|title=The Classical Roots of Post-Structuralism: Lacan, Derrida and Foucault |journal=International Journal of the Classical Tradition |first= Paul Allen |last=Miller |publisher=Springer |year=1998 |jstor=30222818|ref=harv|volume=5 |issue=2 |pages=204–225 |doi=10.1007/bf02688423}}</ref> These theories emphasize the role of language variation, and the idea of subjective usage, depending on external elements like social and cultural factors, rather than merely on the interplay of formal elements. ===Language documentation=== Since the inception of the discipline of linguistics, linguists have been concerned with describing and analysing previously [[language documentation|undocumented languages]]. Starting with [[Franz Boas]] in the early 1900s, this became the main focus of American linguistics until the rise of formal structural linguistics in the mid-20th century. This focus on language documentation was partly motivated by a concern to document the rapidly [[language death|disappearing]] languages of indigenous peoples. The ethnographic dimension of the Boasian approach to language description played a role in the development of disciplines such as [[sociolinguistics]], [[anthropological linguistics]], and [[linguistic anthropology]], which investigate the relations between language, culture, and society. The emphasis on linguistic description and documentation has also gained prominence outside North America, with the documentation of rapidly dying indigenous languages becoming a primary focus in many university programmes in linguistics. Language description is a work-intensive endeavour, usually requiring years of field work in the language concerned, so as to equip the linguist to write a sufficiently accurate reference grammar. Further, the task of documentation requires the linguist to collect a substantial corpus in the language in question, consisting of texts and recordings, both sound and video, which can be stored in an accessible format within open repositories, and used for further research.<ref>Himmelman, Nikolaus "Language documentation: What is it and what is it good for?" in P. Gippert, Jost, Nikolaus P Himmelmann & Ulrike Mosel. (2006) ''Essentials of Language documentation''. Mouton de Gruyter, Berlin & New York.</ref> ===Translation=== The sub-field of [[translation]] includes the translation of written and spoken texts across mediums, from digital to print and spoken. To translate literally means to transmute the meaning from one language into another. Translators are often employed by organizations, such as travel agencies as well as governmental embassies to facilitate communication between two speakers who do not know each other's language. Translators are also employed to work within [[computational linguistics]] setups like [[Google Translate]] for example, which is an automated, programmed facility to translate words and phrases between any two or more given languages. Translation is also conducted by publishing houses, which convert works of writing from one language to another in order to reach varied audiences. Academic Translators, specialize and semi specialize on various other disciplines such as; Technology, Science, Law, Economics etc. ===Biolinguistics=== [[Biolinguistics]] is the study of the biology and evolution of language. It is a highly interdisciplinary field, including linguists, biologists, neuroscientists, psychologists, mathematicians, and others. By shifting the focus of investigation in linguistics to a comprehensive scheme that embraces natural sciences, it seeks to yield a framework by which we can understand the fundamentals of the faculty of language. ===Clinical linguistics=== Clinical linguistics is the application of linguistic theory to the fields of [[Speech-Language Pathology]]. Speech language pathologists work on corrective measures to cure [[communication disorders]] and swallowing disorders Chaika (1990) showed that schizophrenics with speech disorders, like rhyming inappropriately have attentional dysfunction, as when a patient, shown a colour chip and, then asked to identify it, responded "Looks like clay. Sounds like gray. Take you for a roll in the hay. Heyday, May Day." The color chip was actually clay-colored, so his first response was correct.' However, normals suppress or ignore words which rhyme with what they've said unless they are deliberately producing a pun, poem or rap. Even then, the speaker shows connection between words chosen for rhyme and an overall meaning in discourse. schizophrenics with speech dysfunction show no such relation between rhyme and reason. Some even produce stretches of gibberish combined with recognizable words. <ref>Chaika, Elaine Ostrach. 1990. Understanding Psychotic Speech: Between Freud and Chomsky. Chas. Thomas Publishers.</ref> copyright Elaine Ostrach Chaika> ===Computational linguistics=== [[Computational linguistics]] is the study of linguistic issues in a way that is "computationally responsible", i.e., taking careful note of computational consideration of algorithmic specification and computational complexity, so that the linguistic theories devised can be shown to exhibit certain desirable computational properties and their implementations. Computational linguists also work on computer language and software development. ===Evolutionary linguistics=== [[Evolutionary linguistics]] is the interdisciplinary study of the emergence of the language faculty through [[human evolution]], and also the application of [[evolution|evolutionary theory]] to the study of cultural evolution among different languages. It is also a study of the dispersal of various languages across the globe, through movements among ancient communities.<ref>{{cite journal | last = Croft | first = William |date=October 2008 | title = Evolutionary Linguistics | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 37 | pages = 219–234 | publisher = Annual Reviews | doi = 10.1146/annurev.anthro.37.081407.085156 | ref = harv}}</ref> ===Forensic linguistics=== [[Forensic linguistics]] is the application of linguistic analysis to [[forensics]]. Forensic analysis investigates on the style, language, lexical use, and other linguistic and grammatical features used in the legal context to provide evidence in courts of law. Forensic linguists have also contributed expertise in criminal cases. ==See also== {{main article|Outline of linguistics|Index of linguistics articles}} {{Too many see alsos|date=August 2016}} {{portal|Linguistics|Language}} {{div col|colwidth=20em}} * [[Anthroponymy]] * [[Articulatory phonology]] * [[Articulatory synthesis]] * [[Asemic writing]] * [[Axiom of categoricity]] * [[Biosemiotics]] * [[Cognitive science]] * [[Concept mining]] * [[Critical discourse analysis]] * [[Cryptanalysis]] * [[Decipherment]] * [[Global language system]] * [[Glottometrics]] * [[Grammarian (Greco-Roman world)]] * [[Integrational linguistics]] * [[Integrationism]] * [[Intercultural competence]] * [[International Congress of Linguists]] * [[International Linguistics Olympiad]] * [[Language attrition]] * [[Language engineering]] * [[Language geography]] * [[Linguistic typology]] * [[List of departments of linguistics]] * [[List of summer schools of linguistics]] * [[Metacommunicative competence]] * [[Microlinguistics]] * [[Onomastics]] * [[Reading (process)|Reading]] * {{Section link|Rhythm|Linguistics}} * [[Speaker recognition]] * [[Speech processing]] * [[Stratificational linguistics]] {{div col end}} ==References== {{Reflist|35em}} ==Bibliography== *{{cite book | title=Linguistics: An Introduction to Language and Communication | publisher=The MIT Press |author1=Akmajian, Adrian |author2=Demers, Richard |author3=Farmer, Ann |author4=Harnish, Robert | year=2010 | location=Cambridge, MA | isbn=0-262-51370-6}} *{{cite book|ref=harv|last=Bloomfield|first=Leonard|title=An Introduction to the Study of Language: New edition|url=https://books.google.com/books?id=-MN3YkwOgNYC&pg=PA307|year=1983|publisher=John Benjamins Publishing|location=Amsterdam|isbn=90-272-8047-9|orig-year=1914}} *{{cite book | first=Daniela | last=Isac | author2=Charles Reiss | title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition | url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/ | year=2013 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0199660179 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |date=6 កក្កដា 2011 }} *{{cite book | first=Steven | last=Pinker | title= The Language Instinct | url=https://archive.org/details/languageinstinct00pink |year=1994 |publisher=William Morrow and Company |isbn=9780140175295}} *{{cite book | first=Noam | last=Chomsky |title=On Language | url=https://archive.org/details/onlanguagechomsk00chom |year=1998 |publisher=The New Press, New York |isbn=978-1565844759}} *{{cite book | first=Jacques | last=Derrida | title=Of Grammatology | url=https://archive.org/details/ofgrammatology00derr | year=1967 | publisher=The Johns Hopkins University Press | isbn=0801858305}} *{{cite book | first=David | last=Crystal | title=Linguistics | year=1990 | publisher=Penguin Books | isbn=9780140135312}} *{{cite book | first=Christopher | last=Hall | title=An Introduction to Language and Linguistics. Breaking the Language Spell | year=2005 | publisher=Routledge | isbn=9780826487346 | ref=harv}} ==External links== {{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|wikititle=linguistics}} * [http://linguistlist.org/ The Linguist List], a global online linguistics community with news and information updated daily * [http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/index.htm Glossary of linguistic terms] by [[SIL International]] (last updated 2004) * [http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/ Language Log], a linguistics blog maintained by prominent (popular science) linguists * [https://web.archive.org/web/20080515192756/http://www.glottopedia.org/ Glottopedia], MediaWiki-based encyclopedia of linguistics, under construction * [http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm Linguistic sub-fields] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126121113/http://www.lsadc.org/info/ling-fields.cfm |date=26 វិច្ឆិកា 2007 }} – according to the Linguistic Society of America * Linguistics and language-related [[wiki]] articles on [http://www.scholarpedia.org/article/Language Scholarpedia] and [http://en.citizendium.org/wiki/Linguistics Citizendium] * [http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html "Linguistics" section] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906110954/http://www.unizar.es/departamentos/filologia_inglesa/garciala/bibliography.html |date=6 កញ្ញា 2008 }} – A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J. A. García Landa (University of Zaragoza, Spain) * An Academic [http://www.lingforum.com/forum Linguistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205082117/http://www.lingforum.com/forum/ |date=5 ធ្នូ 2008 }} Forum (currently some technical problems, Feb 2013) * Linguistics Contents for Non-English World [http://www.atoall.com/language/all/Linguistics_contents_for_non_English_world.html] * [http://www.elinguistics.net/ Computerized comparative linguistics] Calculator to compare the relatedness (genetic proximity) for over 160 languages (from Afar to Zulu) * {{cite book | first=Daniela | last=Isac | author2=Charles Reiss | title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition | url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/ | year=2013 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-953420-3 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/ |date=6 កក្កដា 2011 }} * {{dmoz|Science/Social_Sciences/Linguistics}} * [https://sites.google.com/a/sheffield.ac.uk/all-about-linguistics-2013-release/home All About Linguistics] from Sheffield University, as an introduction to linguistics. {{Philosophy of language}} {{Communication studies}} {{Social sciences}} {{Subject bar |commons=yes |commons-search=Category:Linguistics |wikt=yes |n=yes |q=yes |s=yes |s-search=Portal:Philology and linguistics |b=yes |b-search=Subject:Linguistics |v=yes |v-search=School:Linguistics |d=yes |d-search=Q8162}} {{Authority control}} {{Use British (Oxford) English|date=August 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2016}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាសាស្ត្រ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិទ្យាសាស្រ្តយល់ដឹង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា]] s8miwhgy9iduvftqnyi5sb128ewkwg8 0 35452 342439 318735 2026-11-02T20:22:32Z InternetArchiveBot 32568 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342439 wikitext text/x-wiki អស់កល្ប (អង់គ្លេស: eternity) មានន័យថាជារៀងរហូត ឬគ្មានទីបញ្ចប់។ គំនិតស្ដីអំពីភាពអស់កល្ប ដែលគំនិតនេះទាក់ទងនឹងព្រះ ជាគំនិតដ៏សំខាន់នៅក្នងទេវវិទ្យា។ ពួកវេទនិយមនិយាយថាព្រះមាននៅ អស់កល្បជានិច្ច។ ពួកគេយល់ឃើញដូច្នេះ ដោយផ្អែកលើនិយមន័យនៃពាក្យ "អស់កល្ប" ដែលត្រូវបានប្រើ។ ម្យ៉ាងព្រះមាននៅ អស់កល្បជានិច្ច គឺមាននៅគ្មានទីបញ្ចប់ឡើយ ទាំងក្នុងពេលអតីតកាល បច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។ ម្ប៉ាងទៀតព្រះមាននៅ ក្នុងពេលវេលាដ៏អស់កល្ប ឬមាននៅគ្រប់ពេលទាំងអស់។ ការកំណត់មួយផ្សេងទៀតបញ្ជាក់ថាព្រះស្ថិតនៅក្រៅពេលវេលា ខុសពីគំនិតរបស់មនុស្ស។ ព្រះមានបន្ទូលអំពីអង្គទ្រង់ថាជា “ដើមដំបូង និងជាទីបញ្ចប់។” ហើយថាព្រះអង្គជា “ព្រះអម្ចាស់ដែលគង់នៅសព្វថ្ងៃ គង់នៅតាំងពីដើម ហើយដែលត្រូវយាងមក គឺព្រះដ៍មានព្រះចេស្ដាលើអ្វីៗទាំងអស់។”<ref>{{cite book|title=No one like Him : the doctrine of God|url=https://archive.org/details/noonelikehimdoct0000fein|last=editor|first=John S. Feinberg ; John S. Feinberg, general|date=2006|publisher=Crossway Books|isbn=978-1581348118|edition=[Rev. ed.].|location=Wheaton. Ill.|pages=[https://archive.org/details/noonelikehimdoct0000fein/page/255 255]-256}}</ref><ref>{{cite book|title=No one like Him : the doctrine of God|url=https://archive.org/details/noonelikehimdoct0000fein|last=editor|first=John S. Feinberg ; John S. Feinberg, general|date=2006|publisher=Crossway Books|isbn=978-1581348118|edition=[Rev. ed.].|location=Wheaton. Ill.|pages=[https://archive.org/details/noonelikehimdoct0000fein/page/428 428]-433}}</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} gtnqbbtyk700rvv3d8ml7qgbgauc3lw 0 36909 342459 340907 2026-11-02T20:47:56Z Sreynaree1986 47227 ឯកសារយោង 342459 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Fronton_Cambodge_Musée_Guimet_9972.jpg|រូបភាពតូច| [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី|សិល្បៈបន្ទាយស្រី]].]] '''សិល្បៈខ្មែរ''' ({{lang-en|Cambodian art}}); ({{lang-th|ศิลปะเขมร}}; ({{lang-ko|캄보디아의 미술}})ត្រូវបានបែងចែកដូចជា [[សិល្បៈបុរាណ]] និង[[សិល្បៈសម័យ]]។ =សិល្បៈបុរាណ= [[File:Awatdevatasupperlevel01.JPG|thumb|Devatas are characteristic of the Angkor Wat style.]] [[File:Angor Wat NW Cnr.jpg|thumb|The Temple viewed from the northwest]] ==ប្រវត្តិសិល្បៈខ្មែរ== ប្រវត្តិសិល្បៈខ្មែរចែកជាបីដំនាក់កាល់ធំៗ រឺហៅថា(សមយ័ក៏បាន) ។ ::១- សមយ័ដើមរឺសមយ័មុនសមយ័អង្គរ ចាប់ពីប្រទេសកម្ពុជាមានឈ្មោះថា( នគរភ្នំ) រួច (ចេនឡា) និយាយរួមចាប់ពីសតវត្សទី១រហូតដល់សតវត្សទី៨នៃគ្រិសសករាជ ។ ::២- សមយ័មហានគរ រឺសមយ័អង្គរដ៏រុងរឿង ចាប់ពីដើមសតវត្សទី៩ ដល់សតវត្សទី១៣ រឺទី១៤ ។ ::៣- សមយ័ក្រោយអង្គរ ចាប់ពីពេលដែលអតីតរាជធានីអង្គរត្រូវ បានបោះបង់ចោលនា គ.ស ១៤៣១ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។<br> សមយ័កាលនីមួយៗទាំងប្រាសាទ ទាំងបដិមាសុទ្ធតែមានលក្ខណប្លែកៗគ្នាដែលអ្នកស្រាវជ្រាវទាំងឡាយអោយឈ្មោះថា'''រចនាបថ'''។ លក្ខណៈ សំគាល់រចនាបថនីមួយៗគឺមានប្រាសាទគំរូ​ ដែលក្នុងនោះមានគ្រឿងលំអ​ ស្ថាបត្យកម្ម ដូចជា ផ្ដែរ ហោជាង សសរពេជ្រ សសរផ្អោ ហើយនិងរូបបដិមា។<br> រចនាទាំងនេះមានជាច្រើនដែលក្នុងនោះមានលក្ខណស្រដៀងគ្នាខ្លះ និង ខុសគ្នាខ្លះដូចជា៖ ===រចនាបថមុនសម័យអង្គរ (ស.វទី១.ទី៨)=== ::*រចនាបថភ្នំដា(សតវត្សទី១ដល់សតវត្សទី៦) ជាសិល្បៈនគរភ្នំដែលមានរាជធានីចុងក្រោយនៅអង្គរបុរីក្នុងខេត្តតាកែវ។ក្នុងរចនាបថនេះមិនមានប្រាសាទនៅគង់វង្សទេ គឺមានតែល្អាងភ្នំដែលគេចោះសំ រាប់ជាកន្លែងសក្ការៈនិង មានតែបដិមាទេ​ ដែលគេអាចសំគាល់បាន ។ ::*រចនាបថសំបូរ (ពាក់កណាលទី១ នៃស.វទី៧) ជាសិល្បៈសមយ័ចេនឡាក្នុងរាជ្ជកាល ព្រះបាទឦសានវរន្ម័គឺ សំបូរព្រសគុក ក្នុង ខេត្តកំពង់ធំ សព្វថ្ងៃ ។ប្រាសាទសំខាន់ៗគឺក្រុមប្រាសាទសំបូតព្រៃគុក ប្រាសាទភ្នំធំ និង ប្រាសាទដំបងដែក (ខាងដើម ស.វ ទី៧) ។ ប្រាសាទសង់ដាច់ៗពីគ្នាមានរាងតូចៗធ្វើអំពីឥដ្ឋ​បូកបាយ អមួយបែបដែលផ្សំឡើងដោយកំបោរ និងស្ក។បាយអបែបនេះមិនសូវជាប់បានយួរទេ ​ សព្វថ្ងៃនេះរបេះធ្លាក់ថ្ម ស្ទើរអស់ទៅហើយ ។ ឯក្របទ្វា បង្អួច ផ្ដែរ និង សសរពេ្រជ ធ្វើអំពីថ្មភក់ មានពណ៍ប្រផេះ និង កុលាប ។ ចំលាក់នៅលើថ្មភក់មានសភាព ល្អណាស់ ។ ::*រចនាបថព្រៃក្មេង (ពាក់កណ្ដាលទី២ នៃ ស.វ ទី៧) រចនាបថនេះស្ថិរនៅ រជ្ជកាលព្រះបាទវរន្ម័ទី១ (៦៥៧ -៦៨១) ។ ស្ថាបត្យកម្មមានលក្ខណប្រហែលគ្នានិងស្ថាបត្យកម្មក្នុង រចនាបថសំបូរដែរ ។ ::*រចនាបថកំពង់ព្រះ (ស.វ ទី៨) រចនាបថនេះឋិតនៅសមយ័ចេនឡា បែកបាក់សតវត្សទី៨ ។ ប្រាសាទសំខាន់ៗគឺ ប្រាសាទកំពង់ព្រះ (ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង )ប្រាសាទភូមិប្រាសាទ ខេត្តកំពង់ធំនិងប្រាសាទអកយំ ។ ប្រាសាទទាំងនេះសឹថតែទាំងអស់រាបនឹងដី លើកលែងតែ ប្រាសាទអកយំ ដែលសង់ច្រើន ជាន់​មានរាដូចចេតិយ ។ ===រចនាបថសម័យអង្គរ (ស.វ ទី១ ដល់ទី១៣)=== ::*រចនាបថភ្នំគូលែន (ពាក់កណ្ដាលទី១នៃស.វទី៩​ ) រចនាបថនេះស្ថិតនៅក្នុងរាជវង្សព្រះបាទជយ័វរន័ទី២ ដើមសតវត្សទី៩ ។ ដូចសមយ័មូនៗដែរ គេសង់ប្រាសាទអំពីឥដ្ឋនៅឡើយ ប៉ុន្តែគេនិយមសាងប្រាសាទភ្នំ (ប្រាសាទមានរាងខ្ពស់ដូវភ្នំ រឺសាងនៅលើកំពូលភ្នំ ) ដើម្បីតំរូវទៅតាមពិធីទេវរាជ (ក្នុងរាជ​ ព្រះបាទជយ័វរ័ន្មទី២​ ) ។ ១.រចនាបទព្រះគោ (ភាគ៤ ចុងក្រោយនៃស.វ ទី៩ ) រចនាបទនេះស្ថិតនោក្នុងរាជ្យព្រះបាទឥន្រ្ទវរ័ន្មទី១ (ក.ស ៨៧៧ឥ៨៨៩ )និងព្រះបាទយសោវរ័ន្មទី១ (គ.ស ៨៨៩ឥ៩០០) ។ គេសាងប្រាសាទអំពីឥដ្ឋនៅឡើយ ប៉ុន្តែ​ គេកសាង ប្រាង្គជាច្រើននៅខឿនតែមួយ (ព្រះគោលៃ ) ដើម្បីឩទ្ទិសចំពោះបុព្វបុរសមានព្រះមាតាបិតាជាដើម ។ ៣.រចនាបថបាខែង(ចុងសតវត្សទី៩-ដើមស.វទី១០ស្ថិតនៅក្នុងរាជ្យយសោវរន្ម័ទី១ មានប្រាសាទបាខែង ភ្នំក្រោម និងភ្នំ។ ក្រោយបន្តិចមកមានប្រាសាទក្រវ៉ាន់ និងមានប្រាសាទ បក្សីចាំក្រុង ។ ៤.រចនាបថកោះកេរ្ដិ (ស.វទី១០)រាជនិកោះកេរ្ដិនៅរវាងគ.ស៩២៨។ រចនាបថមានលក្ខណដូច សមយ័មុនដែរប៉ុន្តែគេសង្កេតឃើញមានក្នុងចំនោមប្រាសទនៅកោះកេរ្ដិសង់លើខឿន ៧ជាន់ដែលមានកំពស់ប្រហែល៣៥ម៉ែត្រ ។ ៥.រចនាបថបន្ទាស្រី៩(ពាក់កណ្ដាល់ទី២ស.វទិ១០) នៅក្នុងរាជ្យព្រះបាទជយ័វរន្ម័ទី៥និងសូរ្យវរន្ម័ទី១រាជធានីងតាំងនៅ អង្គរ ។ប្រាសាទសំខាន់ៗ គឺ ប្រាសាទតាកែវ ប្រាសាទឃាំងភិមានអាកាស ប្រាសាទភ្នំជីសូរ ព្រះវិហា ចៅស្រីមុល ។ គេលែងសាងប្រាសាទអំពីឥដ្ឋទៀតហើយ ។ ៧.រចនាបថបាពួន (ពាកកណ្ដាលទី២ នៃស.វទី១១ ) រចនាបថនេះស្ថិតនៅក្នុងរាជ្យព្រះបាទ ហស៍វរន្ម័ទី៣ រាជធានីអង្គរមានប្រាសាទបាពួនវត្តខ្នារនិងមេបុណ្យខាងលិច។ ប្រក់ថ្មពន្ធ័ជុំវិញ ព្រមទាំងមានប្រាង្គនៅគ្រប់ជ្រុងចែវ ។ ប្រាសាទរឹតតែមានចំនួនច្រើនឡើង ឯខឿនវិញកាន់តែធំ កាន់តែខ្ពស់។ ៨.រចនាបថអង្ករ(ពាកកណ្ដាលទី១នៃស.វទី១២) ក្នុងរាជ្យព្រះបាទសុរិយវរន្ម័ទី២ ភាគខាងដើមសតវត្សទី១២ ។ ពេកនោះផ្នែកស្ថាបត្យកម្មមាន កំរិតកំពូល ក្នុងការសាងសង់អង្គរវត្ត ។ គេសាងប្រាសាទភ្នំអំពីថ្មភក់ (តួប្រាសាទទាំថមូល) ៩.រចនាបថបាយន្ត័ (ពាក់កណ្ដាលទី២ នៃស.វទី១២ និងដើមស.វទិ១៨) ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជយ័វរន្ម័ទី៧ នាចុងស.វទី ១២ ដើមសតវត្សទី១៨សំណ ង់សំខាន់ៗមាន ប្រាសាទបន្ទាយក្ដី ប្រាសាទតាព្រហ្ម ប្រាសាទព្រះខាន់ ប្រាសាទនាគពន្ធ័ កំពែង និងប្រាសាទនគរ ។ រចនាបថបាយន័ចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះបន្តិច ព្រោះថាប្រាសាទទាំងឡាយសាងសង់ដោយប្រញាប់ ប្រញាល់ពេក ហើយថ្មក៏មិនសូវមានគុណភាពល្អដូចសមយ័មិនឡើយ។ លក្ខណៈពិសេសនៃ រចនាបថនេះគឺប្រាង្គមុខបយនញញឹមប្រិមប្រិយ និង មាននាគសងខាងផ្លូវដែលឆ្លងគូចូល ទោកាន់ប្រាសាទ ។ ==សិល្បៈល្ខោន== *[[ល្ខោនបាសាក់]] (ល្ខោនទ្រើងឃ្លោក) *[[ល្ខោនខោល ]] *[[ល្ខោនស្បែកតូច ]] *[[ល្ខោនស្បែកធំ ]] *[[ល្ខោនស្បែកពណ៌ ]] *[[ល្ខោននិយាយ]] ==សិល្បៈយីកេ== *[[យីកេ ]] ==សិល្បៈអាយ៉ៃ== *[[អាយ៉ៃឆ្លើយឆ្លង ]] ==សិល្បៈស្មូត== *[[ស្មូត]] ==សិល្បៈសៀក== == ឯកសារយោង == ==កំណត់== {{commons category| សិល្បៈខ្មែរ}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]] *[[រាមកេរ្តិ៍]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[របាំ​ព្រះ​រាជ​ទ្រព្យ​]] *[[ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី]] *[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា]] *[[ក្រុងរាពណ៍]] *[[នាង​មណ្ឌោលគីរី]] *[[នាងកាមអគ្គីនាគ|នាងអគ្គីនាគ]] *[[នាគក្បាលប្រាំបួន]] *[[វត្តព្រះកែវមរកត]] *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] *[[នាគ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរនៅលើទឹកដីថៃ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសថៃ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[ព្រះម៉ែនីវ៉ាន់]] *[[ព្រះម៉ែម៉ាណាសា |ព្រះម៉ែម៉ាណាសា (ម៉ូណាសា) ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីព្រះមហាក្សត្រនៃឥណ្ឌាបុរាណ]] *[[រាយព្រះនាមម្ចាស់ក្សត្រីនៃអធិរាជចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃមីយ៉ាន់ម៉ា]] *[[ភុជង្គនាគ]] *[[កម្ពុជនាគរាជ]] *[[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|ព្រះថោង]] *[[ព្រះបាទវិរូបក្ខ]] *[[គំនូរខ្មែរ]] sru80idranetnbsctjck2wxeuxko609 0 37581 342442 338009 2026-11-02T20:27:19Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342442 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group | group = '''ខ្មែរចិន'''<br />'''柬埔寨華人''' | image = Khmerhokkienwedding.JPG | caption = ជនជាតិ​ចិន​ខ្មែរ​ក្នុង​ពិធី​មង្គលការ​នៅ​ខេត្ត​កំពង់ធំ | population = ៣៤៣,៨៥៥–៧០០,០០០<ref>{{Cite web|url=http://countrystudies.us/cambodia/45.htm|title = Cambodia - the Chinese}}</ref><ref name="MOP2014">{{cite web|url=http://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20CSES%202013.pdf|title=Cambodia Socio-Economic Survey 2013|publisher=National Institute of Statistics, Ministry of Planning, Government of Cambodia|pages=12|date=July 2014|access-date=2015-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113144749/http://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20CSES%202013.pdf|archive-date=2016-11-13|url-status=dead|archivedate=2016-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113144749/http://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20CSES%202013.pdf}}</ref> | popplace = [[ក្រុងភ្នំពេញ]], [[ក្រុងព្រះសីហនុ]], [[ខេត្តក្រចេះ]], [[ក្រុងកំពង់ធំ]], [[ក្រុងបាត់ដំបង]], [[ខេត្តកំពត]] | rels = [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន]] [[សាសនាតាវ]] [[មហាយាន]]​ [[ថេរវាទ]]<ref name="Willmott38">Willmott (1967), p. 38-9</ref> | langs = [[ភាសាខ្មែរ]] [[កុកងឺ]]​ [[ភាសាហុកគាន]] [[ភាសាហាក់កា]] [[ចិនកាតាំង]] | related = [[ជនជាតិចិនហាន់]] }} '''ជនជាតិខ្មែរកាត់ចិន''' ឬ'''ដើមកំណើតចិន''' ឬអាចហៅសាមញ្ញៗថា '''ខ្មែរចិន''' គឺជាជនជាតិខ្មែរដែលមានដើមកំណើត ឬជីនដូនជីតាជា[[ជនជាតិចិន]]។ ទំនាក់ទំនងជាមួយជនជាតិចិន មនុស្សដូចជាបេសកជនពាណិជ្ជករអ្នកធ្វើដំណើរនិងអ្នកការទូតដែលជាទៀងទាត់បានទៅទស្សនាឥណ្ឌូចិនមានវត្តមានចាប់តាំងពីពេលនោះមក ការ​ចាប់ផ្ដើម នៃសម័យកាលទូទៅ។<ref>{{Cite book|title=A Short History of China and Southeast Asia: Tribute, Trade and Influence|url=https://archive.org/details/shorthistoryofch0000stua|author=Martin Stuart-Fox|authorlink=Martin Stuart-Fox|publisher=Allen & Unwin|year=2003|page=[https://archive.org/details/shorthistoryofch0000stua/page/29 29]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Early Civilizations of Southeast Asia|url=https://archive.org/details/earlycivilizatio0000orei|author=Dougald JW O′Reilly|publisher=Altamira Press|year=2007|page=[https://archive.org/details/earlycivilizatio0000orei/page/194 194]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.de/books?id=8NJ3BgAAQBAJ&pg=PA45&lpg=PA45&dq=funan+warfare&source=bl&ots=5OQY_gjAi3&sig=aowo-QGswWgGkKaXMasFTmWxQbg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjc7q_3r9XYAhUNb1AKHR0EAOIQ6AEIKTAA#v=onepage&q=funan%20warfare&f=false|title=Singapore and the Silk Road of the Sea|author=John N. Miksic|date=|publisher=Google Books|accessdate=January 13, 2018}}</ref> ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកំណត់ត្រាដំបូងបំផុតនៃសហគមន៍ជនជាតិចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមាននៅសតវត្សទី 13។<ref name="harris2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rs4IBAAAQBAJ&pg=PT23|title=A Record of Cambodia|author=Zhou Daguan|publisher=University of Washington Press|accessdate=March 10, 2018|year=2007|isbn=978-9749511244|translator=Peter Harris}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃប្រវត្តិសាស្រ្តការតាំងទីលំនៅសតវត្សរ៍មនុស្ស ជាមួយនឹងគណនីចំរុះចិននិងខ្មែរចម្រុះសម្រាប់ផ្នែកមួយចំនួនធំចំនួនប្រជាជន។ប្រជាជនកម្ពុជាជនជាតិចិនក៏ដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិស័យធុរកិច្ចនៅកម្ពុជានិងគ្របដណ្តប់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជានាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–75|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref name="atimes12">{{Cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EI16Ae03.html |title=China-Cambodia: More than just friends? |access-date=2018-07-13 |archivedate=2016-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822070723/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EI16Ae03.html |url-status=dead }}</ref><ref name="atimes12" /><ref name="The China Beat2">{{cite web|author=The China Beat|url=http://www.thechinabeat.org/?p=188|title=The China Beat · Chinese in Cambodia|publisher=Thechinabeat.org|date=2008-07-31|accessdate=2012-05-16}}</ref><ref name="Cambodia - The Chinese2">{{cite web|url=http://countrystudies.us/cambodia/45.htm|title=Cambodia - The Chinese|publisher=Countrystudies.us|date=|accessdate=2012-05-16}}</ref> លើសពីនេះទៀត ប្រជាជនខ្មែរចិនមានវត្តមានច្រើននៅក្នុងឆាកនយោបាយនយោបាយនៅប្រទេសកម្ពុជាដោយមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់ និងឥស្សរជននយោបាយជាច្រើនរូបជាប់សាច់ឈាម ឬមានខ្សែស្រឡាយចិន។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref name="atimes12" /><ref name="infzm12">{{Cite web |url=http://www.infzm.com/content/trs/raw/42950 |title=华人在柬埔寨几度沉浮 |access-date=2018-07-13 |archivedate=2017-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170804022819/http://www.infzm.com/content/trs/raw/42950 |url-status=dead }}</ref><ref name="atimes222">{{Cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/II01Ae01.html |title=The rise and rise of a Cambodian capitalist |access-date=2018-07-13 |archivedate=2007-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070904150337/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/II01Ae01.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74, 78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> == ប្រវត្តិ == === សហគមន៍បានផ្ទៀងផ្ទាត់ដំបូង === កំណត់ត្រាដំបូងបំផុតនៃការទូទាត់របស់ចិនបានកើតឡើងនៅចុងសតវត្សទី 13 ។ បញ្ជូនយាន [[Zhou Daguan]] បានមកលេងប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1296 ហើយបានបង្កើតកំណត់ត្រាលម្អិតនិងទូលំទូលាយរបស់គាត់អំពីប្រទេសកម្ពុជាដែលគាត់បានលើកឡើងពីវត្តមានរបស់ប្រជាជនចិននៅអង្គរ។<ref>Willmott (1967), p. 4</ref> អ្នកនេសាទព័រទុយហ្គាល់បានកត់សម្គាល់វត្តមាននៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិចិននៅភ្នំពេញនៅដើមសតវត្សទី 17 ។<ref>Willmott (1967), p. 5</ref>ក្នុងពេលជាមួយគ្នាលោកលឹមខាញ់ដែលជាជនជាតិចិនបានធ្វើការសង្កេតមើលស្រដៀងគ្នានេះដែរក្នុងអំឡុងពេលស្នាក់នៅប្រទេសកម្ពុជារបស់លោកនៅពេលធ្វើការជួញដូរនិងធ្វើការវាយឆ្មាប់តាមសមុទ្រ។<ref name="Xu2005-102">Xu and Shen (2005), p. 10</ref> មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីការដួលរលំ [[Ming dynasty]] នៅឆ្នាំ 1644 កងទ័ពចិនស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជារបស់[[Mac Cuu]] និងដួងង៉ាញឌីញបានលើកទឹកចិត្តជនភៀសខ្លួនយ៉ាងច្រើនពីខេត្តហ្វូជាននិងក្វាងដុងដើម្បីតាំងទីលំនៅ [[Indochina]].<ref name="Willmott62">Willmott (1967), p. 6</ref><ref>{{cite web|author=Jean-Michel Filippi|url=http://www.phnompenhpost.com/special-reports/history-chinese-cambodia|title=A history of the Chinese in Cambodia|date=8 February 2013|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post|archivedate=24 កញ្ញា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924130957/http://www.phnompenhpost.com/special-reports/history-chinese-cambodia|url-status=dead}}</ref> ជនអន្តោប្រវេសន៍ភាគច្រើនគឺជាបុរសដែលបានរៀបការជាមួយស្ត្រីខ្មែរក្នុងស្រុក។ ជាទូទៅកូនចៅរបស់ពួកគេបានរួមរស់ដោយរលូនទៅក្នុងសហគមន៍មូលដ្ឋានដំណើរការសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមហើយត្រូវបានសម្គាល់ដោយផ្ទាល់ថាជាប្រជាជនកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយទំនៀមទម្លាប់ក៏ត្រូវបាននាំចូលផងដែរដូចជាការអនុវត្តលើកំពូលសិប្បករចិនដែលត្រូវបានអនុវត្តរហូតដល់សតវត្សទី 18 ។<ref>Nyíri, Savelʹev (2002), p. 256</ref><ref name="harris2" /> === ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង (1867–1950) === ជនជាតិបារាំងដំបូងបានណែនាំច្បាប់មួយនៅឆ្នាំ 1873 ដែលបានចាត់ថ្នាក់ជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនថាជា "ជនបរទេសនៅអាស៊ី" និងប្រធានបទត្រូវបានគេដាក់ពន្ធលើនិវាសនជន។ ព្រះបាទនរោត្តមបានណែនាំពីកំណែទម្រង់នីតិប្បញ្ញត្តិនៅឆ្នាំ1884ដែលតម្រូវឱ្យជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនបង់ពន្ធជនស៊ីវិលខ្ពស់ប៉ុន្តែមិនមានការរឹតបន្តឹងតាមច្បាប់សម្រាប់ជនអន្តោប្រវេសន៍ដើម្បីទទួលយកសញ្ជាតិកម្ពុជាឡើយ។<ref>Willmott (1967), p. 69-70</ref> នៅឆ្នាំ 1891 បារាំងបានណែនាំច្បាប់ដែលបានណែនាំជាលើកដំបូងដោយ[[Gia Long]]នៅកូសាំងស៊ីនដែលហៅថា "Bang" នៅក្នុងភាសាចិន។ សមាគមចំនួន 5ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយតំបន់ជាក់លាក់នៃប្រភពដើមដូនតារបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសចិន; កាតាំង, ហុកកៀន, ហៃណាន, ទាជីវនិងហាកា។ ជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនត្រូវបានគេតម្រូវឱ្យចុះឈ្មោះជាមួយសមាគមរបស់ពួកគេដើម្បីតាំងលំនៅនៅកម្ពុជា។ សមាគមនីមួយៗត្រូវបានដឹកនាំដោយប្រធានដែលជាប់ឆ្នោតម្នាក់ដែលនឹងទទួលខុសត្រូវក្នុងការរក្សាច្បាប់ការបញ្ជាទិញនិងកាតព្វកិច្ចប្រមូលពន្ធពីជនរួមជាតិរបស់ពួកគេ។<ref name="Nyiri2572">Nyíri, Savelʹev (2002), p. 257</ref><ref>Willmott (1967), p. 71</ref> === បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យ === ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងភាសាបារាំងរបស់សហគមន៍ជនជាតិចិនត្រូវបានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ 1958 ។ ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ 1960 កិច្ចការសហគមន៍ចិនត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងហោចណាស់ក្នុងរាជធានីភ្នំពេញដោយគណៈកម្មាធិការមន្ទីរពេទ្យចិនដែលជាអង្គការមួយដែលបង្កើតឡើងដើម្បីផ្តល់មូលនិធិនិងគ្រប់គ្រងមន្ទីរពេទ្យដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង។ មុននេះសម្រាប់សហគមន៍ចិន។ គណៈកម្មាធិនេះគឺជាសមាគមធំបំផុតនៃឈ្មួញចិននៅក្នុងប្រទេសហើយវាត្រូវបានទាមទារដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់អង្គការដើម្បីរួមបញ្ចូលនៅលើក្រុមប្រឹក្សាភិបាលដប់ប្រាំសមាជិករបស់ខ្លួនប្រាំមួយនាក់មកពីក្រុម Teochew, បីមកពី Cantonese ពីរពី Hokkien ពីរមកពី Hakka និងពីរនាក់មកពីហៃណាន។ គណៈវិនិច្ឆ័យមន្ទីរពេទ្យនេះបានក្លាយជាអ្នកដឹកនាំដែលទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍ចិន។ ក្រុមប្រឹក្សាសាលារៀនក្នុងស្រុករបស់ចិននៅក្នុងទីក្រុងតូចៗជាច្រើនបានបម្រើការងារស្រដៀងគ្នា។ នេះគឺជាចំណុចខ្ពស់មួយទាក់ទងនឹងសិទ្ធិរបស់ជនជាតិភាគតិចចិន។ ឯករាជ្យភាពកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1953 បានឃើញការថយចុះនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេដោយអាជ្ញាធររដ្ឋនិងស្វ័យភាពដែលមានស្រាប់ពីមុនត្រូវបានលុបចោលដោយរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយសមាគមឯកជនជាច្រើនដែលមានវប្បធម៌ការគោរពអាជីវកម្មនិងទាក់ទងទៅនឹងការអប់រំត្រូវបានបន្តដោយសហគមន៍ជនជាតិចិននិងសមាគមត្រកូលខ្លួនឯងពីព្រោះសហគមន៍ទាំងនេះនៅតែមានអំណាចសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយយ៉ាងសំខាន់។ អារម្មណ៍និងគោលនយោបាយប្រឆាំងនឹងចិនបានលេចចេញជាបន្តបន្ទាប់ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ 1970 ដែលបានឃើញការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលនិយមនិយមដែលចាត់ទុកថាជាប្រទេសគំរាមកំហែងដ៏គ្រោះថ្នាក់ហើយជនជាតិភាគតិចនៅកម្ពុជាគឺជាជួរទី 5 ដែលអាចធ្វើទៅបាន។{{citation needed|date=January 2013}} ឆ្នាំ 1970 គឺជាការចាប់ផ្តើមនៃការបង្ក្រាបយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងររបស់ជនជាតិភាគតិចចិននៅកម្ពុជាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្ស។ វាគឺបន្ទាប់ពីចំណុចនេះអាជ្ញាធរកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមបង្ខំបិទចិនសាលារៀននិងកាសែតដែលតម្រូវឱ្យចិនយកលិខិតសម្គាល់អត្តសញ្ញាណពិសេសដាក់ពន្ធពិសេសលើចិននិងឈានទៅរកការបដិសេធសិទ្ធិពលរដ្ឋកម្ពុជា។{{citation needed|date=January 2013}} ខណៈពេលដែលរបបខ្មែរក្រហមហាក់ដូចជាមានគោលនយោបាយជនជាតិដើមភាគតិច "ទ្រាំទ្រ" ដំបូងគេនៅតែបន្តរើសអើងជនជាតិចិននៅពេលដែលវាបានបញ្ចប់។ការកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជា។{{citation needed|date=January 2013}} ការបន្តការរើសអើងទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយឥឡូវនេះសំរាកនៅថ្នាក់រៀនមិនមែនជាមូលដ្ឋានជាតិទេ។ ចាប់តាំងពីភាគច្រើននៃជនជាតិចិនទីក្រុងត្រូវបានគេជួញដូរពួកគេត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "មូលធននិយម" ដោយរបបបដិវត្ត។{{citation needed|date=January 2013}}ខណៈដែលគ្មានភ័ស្តុតាងបញ្ជាក់ថាជនជាតិចិនត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅជាពិសេសក្នុងការបោសសំអាតរបស់ខ្មែរក្រហមនោះទេ។{{citation needed|date=January 2013}} ចំនួនប្រជាជនរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាប្រហែលជាត្រូវបានកាត់បន្ថយពាក់កណ្តាលក្នុងរយៈពេលបួនឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមប្រជាជនកម្ពុជារបស់ពួកគេប្រហែលជាត្រូវបានកាត់បន្ថយពាក់កណ្តាលក្នុងរយៈពេល 4 ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម។{{citation needed|date=January 2013}}វាហាក់ដូចជាមានចំនួនកើនឡើងនៃព្រឹត្តិការណ៍ប្រឆាំងចិននៅមុនពេលការលុកលុយរបស់វៀតណាមដែលបានបញ្ចប់របបប៉ុលពត។{{citation needed|date=January 2013}} ការបង្កើតឡើងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាបន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់វៀតណាមនៅឆ្នាំ 1979 មិនមានភាពវិជ្ជមានទាំងស្រុងចំពោះជនជាតិភាគតិចចិនឡើយ។ មួយផ្នែកដោយសារតែភាពតានតឹងរវាងចិននិងវៀតណាមអាជ្ញាធរថ្មីបានអនុម័តវិធានការរឹតត្បិតប្រឆាំងនឹងសមាជិកដែលនៅសេសសល់នៃជនជាតិភាគតិចចិនរួមទាំងការហាមឃាត់ពួកគេមិនឱ្យត្រឡប់ទៅរកទីប្រជុំជនវិញ។{{citation needed|date=January 2013}}នៅឆ្នាំ 1971 រដ្ឋាភិបាលបានអនុញ្ញាតឱ្យមានការបង្កើតស្ថាប័នថ្មីមួយដែលជាសមាគមសហព័ន្ធចិនកម្ពុជាដែលជាអង្គការដំបូងគេដែលទទួលយកជនជាតិចិនទាំងអស់។ យោងតាមលក្ខន្តិកៈរបស់ខ្លួនសហព័ន្ធនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជួយដល់ជនជាតិចិននៅក្នុងសង្គមវប្បធម៌វប្បធម៌សាធារណៈនិងវិស័យសុខាភិបាលដើម្បីគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់សហគមន៍ចិននៅភ្នំពេញនិងកន្លែងផ្សេងទៀតនិងដើម្បីលើកកម្ពស់ទំនាក់ទំនងមិត្តភាពរវាងប្រជាជនចិននិងចិន។ ប្រជាជនកម្ពុជានិងចិន។ ជាមួយនឹងការដឹកនាំដែលអាចត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងរួមបញ្ចូលមេដឹកនាំដែលទទួលស្គាល់ក្នុងសហគមន៍ជនជាតិចិនសហព័ន្ធត្រូវបានគេជឿថាទំនងជាបន្តនិន្នាការនេះដែលបានបង្ហាញតាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ដើម្បីឆ្លងកាត់ភាពស្មោះត្រង់របស់ក្រុមគ្រាមភាសានៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើននៃកម្មវិធីសង្គមនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួន។ ។<p>ជាទូទៅទំនាក់ទំនងរវាងជនជាតិចិននិងជនជាតិខ្មែរគឺជារឿងល្អ។ មានការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្លះហើយចំនួនប្រជាជនភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺជាផ្នែកមួយនៃចិន - ខ្មែរដែលត្រូវបានសមាហរណកម្មយ៉ាងងាយស្រួលក្នុងសហគមន៍ជនជាតិចិនឬខ្មែរ។ Willmott សន្មត់ថាពួកឥស្សរជនចិន - ខ្មែរគ្របដណ្ដប់លើពាណិជ្ជកម្មនៅកម្ពុជាតាំងពីពេលឯករាជ្យបានចូលដល់សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។</p> === ក្រោមរបបខ្មែរក្រហម === <p>ការកាន់កាប់របស់ខ្មែរក្រហមគឺមហន្តរាយខ្លាំងណាស់សម្រាប់សហគមន៍ចិនដោយសារមូលហេតុជាច្រើន។ នៅពេលដែលខ្មែរក្រហមកាន់កាប់ទីប្រជុំជនមួយពួកគេភ្លាមៗបានបង្អាក់ទីផ្សារក្នុងស្រុក។ យោងតាមលោកវីលថូតការរំខាននេះបានលុបបំបាត់ពាណិជ្ជកម្មលក់រាយហើយ«ឈ្មួញ (ចិនស្ទើរតែទាំងអស់) មិនមានអ្វីប្លែកពីថ្នាក់ទីក្រុងទេ»។<ref>Nyíri, Savelʹev (2002), p. 265</ref></p>ជនជាតិចិនបន្ថែមលើជីវភាពរស់នៅរបស់ពួកគេដែលត្រូវបានលុបបំបាត់ទាំងស្រុងក៏ត្រូវរងទុក្ខដោយសារថ្នាក់សេដ្ឋកិច្ចសង្គម។ ពួកគេភាគច្រើនជាឈ្មួញក្នុងក្រុងដែលមានការអប់រំល្អហើយជាលក្ខណៈរបស់ប្រជាជនដែលខ្មែរក្រហមស្អប់។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–72|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ជនភៀសខ្លួនជនជាតិចិនបានរាយការណ៍ថាពួកគេបានរួមចំណែកយ៉ាងឃោរឃៅដូចគ្នានឹងប្រជាជនកម្ពុជានៅតាមទីក្រុងក្នុងរបបខ្មែរក្រហមដែរប៉ុន្តែពួកគេមិនត្រូវបានគេរើសអើងជាក្រុមជនជាតិភាគតិចរហូតដល់ការលុកលុយរបស់វៀតណាមដោយសារតែការគាំទ្ររបស់ក។ ជ។ ប។ សមាជិកជាន់ខ្ពស់ភាគច្រើននៃពួកខ្មែរក្រហមគឺពួកគេមានដើមកំណើតចិនខ្លះដូចជានួនជាអៀងសារីខៀវសំផនកាងកិចអ៊ីវសឺនសេនតាម៉ុកនិងសូម្បីតែប៉ុលពត។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–72|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>សម្តេចនរោត្តមសីហនុបានមើលឃើញការគូសបញ្ជាក់និងការបង្ក្រាបអាជីវកម្មចិននិងអត្តសញ្ញាណជាតិថាជាតិនិយមបានលេចឡើងហើយជនជាតិចិនត្រូវបានគេយល់ថាគំរាមកំហែងដល់អធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជា។ ក្នុងអំឡុងរបបផ្សេងៗរវាងឆ្នាំ 1970 និងឆ្នាំ 1990 សហគ្រាសចិននិងវប្បធម៌ត្រូវបានហាមឃាត់ទាំងស្រុងហើយបានបំផ្លាញហើយជនជាតិចិនជាច្រើនបានស្លាប់ឬរត់ចេញពីប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–72|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/survival-cambodias-ethnic-minorities|title=THE SURVIVAL OF CAMBODIA'S ETHNIC MINORITIES|date=September 1, 1990|author=Ben Kiernan|publisher=Cultural Survival|accessdate=March 10, 2018}}</ref> === ក្រោម PRK / SOC === === ធ្វើតាម Vietnamese invasion of Cambodia និងការដួលរលំ Democratic Kampuchea,ការគាំទ្រថ្មី-Hanoi People's Republic of Kampucheaរបបបានលើកខ្លះច្បាប់សង្កត់សង្កិនបានដាក់លើជនជាតិចិនដោយរដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហម។ កាសែតចិនត្រូវបានអនុញ្ញាតហើយការហាមឃាត់និយាយភាសាចិននៅផ្ទះត្រូវបានលើក។<ref>{{cite book|title=Language Policy, Culture, and Identity in Asian Contexts|url=https://archive.org/details/languagepolicycu0000unse|author1=Amy B. M. Tsui|author2=James W. Tollefson|publisher=[[Lawrence Erlbaum Associates]]|year=2006|isbn=0-8058-5693-5|pages=[https://archive.org/details/languagepolicycu0000unse/page/110 110]–5}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយការរឹតបន្តឹងផ្នែកខ្លះនិងចំនួននៃការសង្ស័យនៅតែមានសម្រាប់ pro-Sovietរបបស។ ប។ ក។ បានប្រមាថមើលងាយការគាំទ្ររបស់ចិនចំពោះពួកទ័ពព្រៃខ្មែរក្រហមដែលកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវាដែលឥឡូវត្រូវបានដាក់ឈ្មោះជាថ្មី "National Army of Democratic Kampuchea" (NADK). អ្នកសង្កេតការណ៍នៅពេលនោះជឿថាជំហរប្រឆាំងចិនរបស់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននិងមន្ត្រីរបស់ខ្លួននៅភ្នំពេញបានធ្វើឱ្យសហគមន៍ចិនដូចគ្នានឹងខ្មែរក្រហមអាចនឹងងើបឡើងវិញក្នុងពេលឆាប់ៗខាងមុខនេះ។ === លក្ខខណ្ឌសម្រាប់ជនជាតិចិនទោះជាយ៉ាងណាបានប្រសើរឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្រោម SOC ដែលជាអ្នកតំណាងអន្តរកាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1989 ។ ការដាក់កំហិតដែលបានដាក់លើពួកគេដោយអតីតស។ ប។ ក។ បានបាត់ខ្លួនបន្តិចម្តង ៗ ។ រដ្ឋកម្ពុជាបានអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិចិនគោរពតាមប្រពៃណីសាសនាពិសេសរបស់ពួកគេហើយសាលារៀនភាសាចិនត្រូវបានគេបើកឡើងវិញ។ នៅឆ្នាំ 1991 ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីមូលដ្ឋានគ្រឹះរបស់ SOC ពិធីចូលឆ្នាំចិនត្រូវបានប្រារព្ធជាផ្លូវការនៅកម្ពុជាជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1975 ។<ref>{{Cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/khmer/Ledgerwood/Part4.htm |title=Judy Ledgerwood, ''Cambodian Recent History and Contemporary Society;'' 1989-1993 State of Cambodia |access-date=2018-07-13 |archivedate=2017-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114044630/http://www.seasite.niu.edu/khmer/Ledgerwood/Part4.htm |url-status=dead }}</ref> === ឆ្នាំសម័យទំនើប === ចំណាំពិសេសគឺតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិននៅក្នុងប្រទេសដែលលើកទឹកចិត្តដល់អ្នកជំនួញចិន - ខ្មែរដើម្បីស្ថាបនាឡើងវិញពីអាជីវកម្មរបស់ពួកគេដែលធ្លាប់បានបង្ក្រាបដោយខ្មែរក្រហម។ សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាសម័យទំនើបពឹងផ្អែកខ្លាំងលើក្រុមហ៊ុនចិន - ខ្មែរដែលគ្រប់គ្រងភាគហ៊ុនធំនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសហើយការគាំទ្ររបស់ពួកគេត្រូវបានពង្រឹងដោយវត្តមានដ៏ធំនៃសមាជិកសភាដែលមានពូជពង្សចិនយ៉ាងតិចបំផុត។<ref name="infzm12" /><ref name="atimes222" /> ការសិក្សាភាសាចិនកំពុងកើនឡើងនៅរាជធានីភ្នំពេញដោយមានប្រធានបទថ្មីនេះបានបន្ថែមទៅកម្មវិធីសិក្សាថ្នាក់ជាតិនៅកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យ។ ជនជាតិខ្មែរជាច្រើនដែលមានដើមកំណើតចិនបានរៀនភាសាចិនសម្រាប់ការងារនិងមូលហេតុអាជីវកម្មដោយសារតែវិនិយោគិនចិនដីគោកជាច្រើនកំពុងវិនិយោគទុននៅទូទាំងសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា។<ref name="The China Beat2" /> ជំហររបស់ជនជាតិភាគតិចចិនបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសចិនហើយចិនហាក់ដូចជាទទួលបានផលចំណេញផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចពីមុន ៗ ។ ដោយសារមូលហេតុជាច្រើនរួមទាំងការរីកចម្រើននៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចរវាងប្រទេសចិននិងកម្ពុជានិងការវិនិយោគដ៏ធំធេងដែលត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមហ៊ុនចិនសហគមន៍ចិនបានមើលឃើញនូវចំនួនកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 ។ មានការរីកចម្រើនដ៏ធំធេងនៅក្នុងសាលាភាសាចិនដែលជារឿយៗត្រូវបានគាំទ្រដោយរដ្ឋាភិបាលចិនតាមរយៈការឧបត្ថម្ភនិងក្នុងការផលិតសៀវភៅសិក្សា (ជាភាសាចិន) ដែលបញ្ចូលប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជានិងសិក្ខាសាលាសម្រាប់គ្រូ។ សព្វថ្ងៃនេះប្រហែលជាជិត 100 សាលារៀនដូចជានៅឆ្នាំ 2007 ។ សាលារៀនឯកជនមួយក្នុងចំណោមសាលាឯកជនទាំងនេះអះអាងថាជាសាលាចិនដែលធំជាងគេនៅក្រៅប្រទេសនៅលើពិភពលោកដោយមាននិស្សិតប្រមាណ 10.000 នាក់។ សារព័ត៌មានភាសាចិនមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងប្រទេសបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1993 ហើយការផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍របស់រដ្ឋបានរួមបញ្ចូលផ្នែកព័ត៌មាននៅក្នុងប្រទេសចិនបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1998 ។ គ្រប់គណបក្សនយោបាយសំខាន់ ៗ នៅកម្ពុជាឥឡូវនេះហាក់ដូចជាមានការយល់ព្រមចំពោះឥទ្ធិពលរបស់ជនជាតិភាគតិចចិន។ ការបោះផ្សាយសម្ភារៈឃោសនាជាភាសាចិននៅក្នុងការបោះឆ្នោតចុងក្រោយ។ ខណៈដែលជនជាតិភាគតិចនេះប្រឈមមុខនឹងការរើសអើងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងររហូតដល់ទសវត្សឆ្នាំ 1980 វាហាក់ដូចជារយៈពេលនោះបានបញ្ចប់ហើយថាពួកគេលែងក្លាយទៅជាជនរងគ្រោះដោយអាជ្ញាធររដ្ឋហើយត្រូវបានអនុញ្ញាតិអោយមានការរីកចំរើនក្រោមការដឹកនាំរបស់សម្តេចហ៊ុនសែន។<ref name="Minority2">{{cite web|url=http://www.minorityrights.org/3288/cambodia/chinese.html|title=World Directory of Minorities and Indigenous People|publisher=Minority Rights Group International|accessdate=2011-12-02|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203102234/http://www.minorityrights.org/3288/cambodia/chinese.html|archivedate=2011-12-03|df=}}</ref> == ប្រជាសាស្រ្ត == យោងតាមស្ថិតិពីក្រសួងផែនការដោយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាប្រជាជនប្រហែល 15,000 នាក់ឬ 0.1% ចេញពីប្រជាជនសរុបរបស់ប្រទេសចិនចំនួន 15 លាននាក់ត្រូវបានកំណត់ថាជាជនជាតិចិនក្នុងឆ្នាំ 2013 ។មួយឆ្នាំក្រោយមកសមាគមចិននៅភ្នំពេញបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជនកម្ពុជាប្រហែល 700.000 នាក់មានយ៉ាងហោចណាស់បុព្វបុរសចិនខ្លះ។<ref name="MoeunPPPost2">{{cite web|author=Moeun Nhean|url=http://www.phnompenhpost.com/special-reports/chinese-new-year-family-food-and-prosperity-year-ahead|title=Chinese New Year: family, food and prosperity for the year ahead|date=28 January 2014|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post|archivedate=29 តុលា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029160108/http://www.phnompenhpost.com/special-reports/chinese-new-year-family-food-and-prosperity-year-ahead|url-status=dead}}</ref> ការធ្វើជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ 1962 បានបង្ហាញថាជនជាតិកម្ពុជាចំនួន 163.000 នាក់ត្រូវបានចុះឈ្មោះជាជនជាតិចិនដែលស្មើនឹង 3 ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេស។ក្រុម [[Khmer Rouge Tribunal|ECCC]]បានកត់សម្គាល់ថាបន្ទាប់មក-[[Norodom Sihanouk|Prince Sihanouk]] បានប៉ាន់ស្មានថាប្រជាជនចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមានចំនួនពី 300.000 នាក់ទៅ 435.000 នាក់នៅឆ្នាំ 1965 ខណៈដែល CIA បានប៉ាន់ស្មានថាមានជនជាតិចិនប្រហែល 444.000 នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ 1975 ។<ref>{{cite web|url=http://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/documents/courtdoc/D140_1_1_Public_Redacted_EN.PDF|title=Khmer Rouge Victims in Cambodia, 197501979 – A critical assessment of major estimates|publisher=Extraordinary courts in the Chambers of Cambodia|pages=47–49|id=00385243|date=10 August 2009|accessdate=2015-01-16|archivedate=2021-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210323213215/https://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/documents/courtdoc/D140_1_1_Public_Redacted_EN.PDF|url-status=dead}}</ref> ការសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យមួយដែលធ្វើឡើងដោយ William Willmott ក្នុងឆ្នាំ 1961 បានរកឃើញថាមានជនជាតិចិន 425.000 នាក់នៅកម្ពុជាដែលមានប្រហែល 7,4% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅពេលនោះ។<ref name="Willmott162">Willmott (1967), p. 16</ref>លោក Willmott បានកត់សម្គាល់ថាមានទំនោរសម្រាប់ជនជាតិចិនមួយចំនួនដែលបាន កាន់កាប់សញ្ជាតិខ្មែរឬកូនចៅចិនដែលបានចូលរួមក្នុងសង្គមខ្មែរតាមរយៈការរួមរស់គ្នាដែលត្រូវបានកំណត់ថាជាខ្មែរនៅក្នុងការធ្វើជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាល។<ref>Willmott (1967), p. 110</ref>ក្នុងអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ 1960 និងដើមទសវត្សឆ្នាំ 1970 ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណជា 425.000 នាក់តំណាងឱ្យជនជាតិភាគតិចច្រើនបំផុតនៅកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយចំនួននេះបានធ្លាក់ចុះដល់ត្រឹមតែ 61.400 នាក់នៅត្រឹមឆ្នាំ 1984 ។ ការថយចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សនេះត្រូវបានគេសន្មតថាជាមូលដ្ឋាននៃមូលធនដូចជាសង្រ្គាមភាពអសកម្មសេដ្ឋកិច្ច។[[Khmer Rouge]] សម័យនិងបន្តបន្ទាប់ [[emigration]].<ref name="stud22">{{cite web|url=http://countrystudies.us/cambodia/45.htm|title=The Chinese|date=|author=|publisher=Country Studies|accessdate=March 10, 2018}}</ref> ការធ្វើជំរឿនជាផ្លូវការរវាងឆ្នាំ 2004 និង 2008 បានកត់ត្រាថាប្រជាជនចិនមានចំនួន 0,3% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅតាមទីក្រុងនិងភាគច្រើនប្រមូលផ្តុំនៅទីក្រុងភ្នំពេញខណៈដែលប្រជាជនចិនបានប្រែប្រួលចន្លោះពី 0,0% ទៅ 0,1% នៃប្រជាជនសរុបរបស់ប្រទេសក្នុងចន្លោះឆ្នាំ 2004 និង 2013 ។ ការសិក្សារបស់ Willmott ទៅលើជនជាតិចិននៅក្នុងទីក្រុងនិងជនបទក្នុងឆ្នាំ 1963 បានកត់ត្រាថា 59% នៃប្រជាជនចិនរស់នៅក្នុងទីក្រុងនិង 41% រស់នៅតាមជនបទ។ រាជធានីភ្នំពេញមានប្រជាពលរដ្ឋចិន 135.000 នាក់ស្មើនឹង 33,5% នៃប្រជាជនសរុបរបស់ទីក្រុង។ <ref name="Willmott162" /> == ប្រភពដើម == [[ឯកសារ:Chinese_Cambodian_kids.jpg|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A:Chinese_Cambodian_kids.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|Cambodian-Chinese children in Phnom Penh]] === Teochew === ប្រជាជន [[Teochew people|Teochew]] គឺជាក្រុមតូចជាងគេបំផុតរបស់ចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងមានប្រជាជនប្រហែល 77% នៃប្រជាជនចិន។ ជនជាតិភាគតិចប្រហែល 85% នៃជនជាតិភាគតិចនៅកម្ពុជាបានមកពីខេត្ត [[Jieyang]] នឹង [[Shantou]] នៃ [[Guangdong]] ខេត្តនៅប្រទេសចិន។ កំណត់ត្រាដំបូងបង្អស់របស់ជនអន្តោប្រវេសន៍ទាជឈុវតាំងពីសតវត្សរ៍ទី 16 នៅពេលមានអ្នកបះបោរមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ចោរសមុទ្រចិនលឹមខៀងបានតាំងទីលំនៅនៅកម្ពុជា។<ref name="Xu2005-102" /> មិនសំខាន់នៃអន្តោប្រវេសន៍ចិនពី[[Chaoshan]] តំបន់បានកើតឡើងរហូតដល់ទសវត្សឆ្នាំ 1860 ហើយពួកតាកូយ៍បានមកដល់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងចំនួនតិចតួចនៅផ្នែកក្រោយនៃសតវត្សទី 19 ។<ref>Xu and Shen (2005), p. 13</ref> ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ខ្នាតធំបានកើតឡើងនៅទសវត្សឆ្នាំ 1920 និង 1930 ហើយពួកទាជីវបានបង្កើតខ្លួនឯងជាក្រុមអនុប្រធានចិនដែលលេចធ្លោបន្ទាប់មក។ ប្រមាណជា 48% នៃជនជាតិភាគតិចរស់នៅក្នុងតំបន់ជនបទហើយពួកគេមានប្រហែល 90% នៃប្រជាជនចិននៅជនបទ។កុលសម្ព័ន្ធ Teochews គឺជាក្រុមតូចជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែលមានប្រជាជនចិនចំនួន 100.000 នាក់ក្នុងចំណោម 135.000 នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ 1962 មកពីក្រុមតូចនេះ។<ref name="Willmott1042">Willmott (1967), p. 104 – Table A: Chinese Urban Population in Cambodia by province and language group</ref> ជាទូទៅនៅតំបន់ជនបទនៃប្រទេសតែងតែរកស៊ីជាអ្នកលក់ដូរភូមិអ្នកចងការប្រាក់ឥណទានជនបទអ្នកជំនួញស្រូវអង្ករឬកសិករបន្លែ។ នៅទីក្រុងភ្នំពេញនិងនៅតាមទីប្រជុំជនតូចៗពួកតាណូយ៍ជាទូទៅត្រូវបាននាំចូលនិងនាំចេញ [[Entrepot]]អ្នកជួញដូរឱសថការីឬអ្នកជួញដូរផ្លូវ។<ref name="Willmott182">Willmott (1967), p. 18</ref> === កាតាំង === កាតាំងត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា "ចិន-កាតាំង" ជាភាសាខ្មែរ។ពួកគេបានបង្កើតជាអនុក្រុមចិនដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាចាប់ពីសតវត្សទី 17 រហូតដល់ដើមសតវត្សទី 20 ។<ref>Willmott (1967), p. 7</ref> រស់នៅយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងទីក្រុង។ ប្រហែល 40% នៃខាទុយសានត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនៅរាជធានីភ្នំពេញ,<ref name="Willmott182" /> ខណៈពេលដែលភាគច្រើននៃសំណល់ត្រូវបានរកឃើញ [[Battambang]], [[Kampong Cham City|Kampong Cham]], [[Kampong Chhnang (city)|Kampong Chhnang]] នៃ [[Kratié (town)|Kratie]]ដែលជាកន្លែងដែលពួកគេបង្កើតយ៉ាងហោចណាស់ 30% នៃប្រជាជនចិន។<ref name="Willmott1042" /> ប្រហែល 55% នៃភាសាកាតាំងបានមកពីអាណាខេត្ត [[Dongguan]], [[Guangzhou]] នៃ [[Foshan]] ក្នុង [[Guangdong]].<ref>Willmott (1967), p. 20</ref> នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ 1880 និងឆ្នាំ 1890 ក្រុមអ្នកអភិវឌ្ឍអចលនទ្រព្យរបស់ចិនបានបង្កើតកិច្ចសន្យាសាងសង់ពីរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមបារាំងដើម្បីបង្កើតផ្ទះចម្លាក់ឥដ្ឋនិងស៊ីម៉ង់នៅក្នុងកម្មវិធីនៃការជួសជុលទីក្រុងដើម្បីធ្វើទំនើបកម្មទីក្រុងភ្នំពេញ។<ref>Muller (2006), p. 65</ref> កានទុយសានដែលមានប្រជាជនកម្ពុជាភាគច្រើននៅមុនពេលការចល័តទាជីវបានចាប់ផ្តើមនៅចុងឆ្នាំ 1930 បានរស់នៅភាគច្រើននៅក្នុងទីក្រុង។ ជាទូទៅពួកខេនជីនបានចូលរួមក្នុងវិស័យដឹកជញ្ជូននិងជំនាញសាងសង់ដែលមានជំនាញជាជាងមេកានិចឬជាងឈើ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Different Chinese Groups in Cambodia|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> === ហៃណាន === ច្រើនជាង 80 ភាគរយនៃ [[Hainanese people]] បានរកឃើញប្រភពដើមរបស់ពួកគេ [[Wenchang]] ស្រុក។ មនុស្សមកពី [[Hainan]]តាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាតាំងពីដើមសតវត្សទី 18 [[Mạc Cửu]],ដែលបានបង្កើតឡើងនូវការតាំងទីលំនៅធ្វើពាណិជ្ជកម្មមួយដែលបានកើតឡើងនៅសម័យទំនើប [[Ha Tien]], [[Kampot province]] នឹង [[Sihanoukville (city)|Sihanoukville]].<ref name="Willmott62" /> អ្នកតាំងលំនៅដំបូងហៃណានបានចាប់ផ្តើមជាឈ្មួញកណ្តាលប៉ុន្តែបានប្រែក្លាយទៅជាការជួញដូរម្រេចនៅចុងសតវត្សទី 18 ។ ពួកគេបានបង្កើតចំការម្រេចនៅកំពតហើយបានក្លាយជាអនុក្រុមចិនដែលគ្របដណ្ដប់នៅក្នុងខេត្ដនោះ។ សហគមន៍ហៃណានតូចៗក៏ត្រូវបានគេរកឃើញផងដែរ [[Sisophon]]នៃ [[Sre Ambel]]។ នៅទសវត្សឆ្នាំ 1950 ហៃណានជាច្រើននឹងផ្លាស់មកទីក្រុងភ្នំពេញដែលនៅចុងឆ្នាំ 1960 ពួកគេបានផ្តាច់មុខអាជីវកម្មសណ្ឋាគារនិងភោជនីយដ្ឋានទាំងមូល។<ref name="stud22" /> ហៃណាននៃប្រវត្តិសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ចសង្គមដែលមានភាពទន់ខ្សោយជាងមុនបានដំណើរការហាងលក់ដូរនិងហាងលក់ទំនិញ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Different Chinese Groups in Cambodia|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> === ហុកកៀន === {{Main article|Cambodian Hokkien}}[[Hokkien people|Hokkien]]ក្រុមតូចត្រូវបានគេជឿជាក់ថាជាក្រុមតូចដំបូងរបស់ចិនដែលតាំងលំនៅនៅកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃ ហុកកៀន តាមដានដូនតារបស់ពួកគេត្រឡប់ទៅ [[Quanzhou]] នៃ​ [[Xiamen]]អាណាខេត្តនៅភាគខាងត្បូង [[Fujian]] ខេត្ត។ ហុកឃីនស៍បានតាំងលំនៅជាចម្បងនៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញនិងខេត្តបាត់ដំបងហើយគ្រួសារខ្មែរជាច្រើននៅខេត្តបាត់ដំបងបានអះអាងថាមានដើមកំណើតចិនហុកកៀនឆ្ងាយ។ សហគមន៍ហុកកិនចូលរួមពាក់ព័ន្ធនឹងការដឹកជញ្ជូនទំនិញនាំចេញនាំចេញនិងក្នុងវិស័យធនាគារ។<ref>Willmott (1967), p. 25-6</ref> ពួកគេក៏មានភាគច្រើននៃជនជាតិចិនដែលមានបំផុតនៅក្នុងប្រទេសផងដែរ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Different Chinese Groups in Cambodia|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> === Hakka === អំពី 65% នៃ [[Hakka Chinese|Hakka]]ដានឫសរបស់ពួកគេត្រលប់ទៅ [[Meizhou]] នៃ [[Heyuan]] ខេត្តនៅក្វាងទុង។ ប្រហែល 70% នៃហាកាសត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញដែលជាកន្លែងដែលពួកគេមានវិជ្ជាជីវៈលេចធ្លោនៅក្នុងវិស័យ [[Traditional Chinese Medicine]]និងការផលិតសម្លៀកបំពាក់។ ហាកាសក៏ត្រូវបានរកឃើញផងដែរ [[Takeo province]], [[Stung Treng]] នៃ [[Rattanakiri]] ដែលមានកសិករបន្លែនិងកម្មករដាំកៅស៊ូ។ សហគមន៍ហាក់កានៅតាមបណ្តាខេត្តនានាបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅប្រទេសកម្ពុជាតាមរយៈតុងកឹងនិងកូសាំងស៊ីននៅសតវត្សទី 18 និងទី 19 ។<ref>Willmott (1967), p. 23-4</ref>នៅរាជធានីភ្នំពេញអ្នកដែលទើបតែមកដល់ហត្ថាគឺពេទ្យធ្មេញដែលជាអ្នកលក់ឱសថបុរាណនិងអ្នកផលិតស្បែកជើង។<ref name="stud22" /> == ភាសា == គ្រួសារខ្មែរជាច្រើននៅប្រទេសចិនមានកូន ៗ របស់ពួកគេរៀនភាសាចិនដើម្បីបញ្ជាក់ពីអត្តសញ្ញាណចិនរបស់គេថាជាភាសាចិនកុកងឺបានក្លាយជាភាសាបឋមនៃអាជីវកម្មសម្រាប់សហគមន៍ធុរកិច្ចនៅក្រៅប្រទេស។ កត្តាចំបងមួយគឺដោយសារកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនមានភាពលេចធ្លោហើយគ្រួសារអាជីវកម្មចិនជាច្រើននៅប្រទេសចិនយល់ថាម៉ាន់ដាន់ជាទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានប្រយោជន៍ក្នុងការចូលរួមក្នុងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្មរវាងកម្ពុជានិងចិនដីគោក។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74, 82–83|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == ប្រជាជនកម្ពុជាជាទូទៅជាអ្នកអនុវត្ត [[Chinese folk religion]]ដែលរួមបញ្ចូលពិធីបុណ្យដែលទាក់ទងនឹង [[Taoism]], [[Confucianism]] នៃ [[Buddhism]]។ គ្រួសារចិនភាគច្រើនថែរក្សាទីសក្ការបូជាតូចមួយដែលឧទ្ទិសដល់តួលេខតាងតាងឬប្រវត្តិសាស្រ្តយ៉ាងហោចណាស់មួយឬច្រើនហើយជម្រើសដ៏ពេញនិយមរួមមាន [[Kitchen God]], [[Guan Yu]], [[Guan Yin]], [[Mazu (goddess)|Matsu]] នៃ [[Wang Ye worship|Wang Ye]].<ref name="MoeunPPPost2" /><ref>{{cite web|author1=Chheng Sambo|author2=Ngo Menghak|url=http://www.phnompenhpost.com/lifestyle/ching-ming-holiday-draws-crowds-family-gravesites|title=Ching Ming holiday draws crowds to family gravesites|date=5 April 2010|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post}}</ref> ក្នុងឱកាសបុណ្យណូអែលដូចជា [[Chinese New Year]]ប្រជាជនកម្ពុជាចិននឹងអធិស្ឋាននៅប្រាសាទអង្គរវត្តជាបុគ្គលឬជាក្រុម។ [[Incense|Joss sticks]] និងក្រដាសក៏ដូចជាការផ្តល់ម្ហូបអាហារត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការអធិស្ឋាន។ ក្នុងករណីមួយចំនួនដូចជាពិធីបុណ្យសពឬការទស្សន៍ទាយប្រជាជនកម្ពុជាចិននឹងទៅរកគ្រូគង្វាលវិញ្ញាណនិង [[Geomancy|geomancers]]. ជនជាតិភាគតិចតិចតួចនៃប្រជាជនកម្ពុជាចិនតាមលំដាប់ពុទ្ធសាសនាមហាយាននៃព្រះពុទ្ធសាសនា [[Chan Buddhism|Chan]] និកាយ។<ref>{{cite web|author=Leng Len|url=http://www.phnompenhpost.com/lift/day-life-chinese-temple-senior|title=A day in the life of a Chinese temple senior|date=18 January 2012|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post}}</ref> គ្រួសារជនជាតិចិនភាគច្រើនមិនអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទហើយបញ្ជូនកូនចៅរបស់ពួកគេទៅវត្តអារាមខ្មែរលើកលែងតែកូនចៅដែលបានចូលក្នុងសង្គមខ្មែរ។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 និងឆ្នាំ 2000 មាននិន្នាការមួយក្នុងចំណោមពាណិជ្ជករសូត្រខ្មែរ - ចិនដែលបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអ្នកជំនួញចិនដើម្បីកែប្រែវប្បធម៌និងសាសនាចិនឡើងវិញ។ ពួកគេរក្សាទីសក្ការបូជារបស់ចិននៅក្នុងផ្ទះនិងហាងរបស់ពួកគេហើយបានពន្យល់ថាការអនុម័តការអនុវត្តបែបនេះគឺចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយពាណិជ្ជករចិនដីគោកនិងក្រៅប្រទេស។<ref>{{cite web|author1=Heidi Dahles|author2=John ter Horst|url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/52894/83445_1.pdf?sequence=1|title=INSTITUTIONALISING CHINESENESS: LEGACIES OF CHINESE COMMERCIAL HEGEMONY IN THE CAMBODIAN SILK INDUSTRY|accessdate=18 January 2015|work=Griffith Research Online - Griffith University|archivedate=18 មករា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150118153418/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/52894/83445_1.pdf?sequence=1|url-status=dead}}</ref> == ពាណិជ្ជកម្មនិងឧស្សាហកម្ម == {{Main|Bamboo network|Economy of Cambodia}}[[ឯកសា|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%|រូបភាពតូច|[[Phnom-Penh]] continues to be Cambodia's major financial district and business networking hub for Chinese Cambodian businessmen. The city is now teeming with thousands of prospering Chinese businesses with the Phnom Penh Chinese community controlling most of the city's retail enterprises.<ref>{{Cite book|title=World On Fire|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/38 37]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Business Networks in Asia: Promises, Doubts, and Perspectives|url=https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8|last=Richter|first=Frank|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-1567203028|publication-date=May 30, 1999|page=[https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8/page/199 199]}}</ref>]]ដូចតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ភាគច្រើនជនជាតិចិនគ្រប់គ្រង់ពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជានៅគ្រប់កម្រិតនៃសង្គម។<ref>{{Cite paper|last=Chua|first=Amy L.|date=January 1, 1998|title=Markets, Democracy, and Ethnicity: Toward A New Paradigm For Law and Development|url=http://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&context=fss_papers|journal=The Yale Law Journal|volume=108|pages=21–22|accessdate=កក្កដា 13, 2018|archive-date=មេសា 28, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428090207/https://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&context=fss_papers|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite paper|last=E. Willmott|first=William|year=2009|orig-year=2009|title=The Chinese in Cambodia|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/aa.1968.70.6.02a00510/pdf|journal=American Anthropologist|publisher=Wiley|publication-date=October 28, 2009|volume=70|issue=6|pages=1215}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–75|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=World On Fire|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/38 37]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> ជនជាតិចិនដែលមានជំនាញជឿនលឿនបានគ្រប់គ្រងលើសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូលរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite book|title=World On Fire|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/38 37]}}</ref>ជនជាតិភាគតិចចិនមានឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំងលើពួកគេជនជាតិដើមភាគតិចខ្មែរ សមភាគីភាគច្ើននិងដើរតួយា៉ាងសំខាន់ក្នុងការរក្សាបាននូវភាពរស់រានមានជីវិតនិងវិបុលភាពស្ដ្ឋកិច្ចរបស់ប្ទ្ស។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=World On Fire|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/38 37]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> សហគមន៍ជនជាតិចិនគឺជាផ្នែកមួយសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងនិងមានឥទ្ធិពលបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សហគមន៍នេះគ្របដណ្តប់លើវិស័យជំនួញកម្ពុជាទាំងស្រុងនិងមានភាពរីកចម្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចទាក់ទងនឹងសមភាគីខ្មែរដើមរបស់ពួកគេ។ ជាមួយនឹងភាពលេចធ្លោសេដ្ឋកិច្ចដ៏ខ្លាំងក្លារបស់ខ្លួនពួកចិនស្ទើរតែក្លាយទៅជាវរជនទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ប្រទេសទាំងមូល។<ref>{{Cite book|url=http://muse.jhu.edu/article/494075|title=Cross-Currents: East Asian History and Culture Review|last=Verver|first=Michiel|publisher=University of Hawaii Free Press|year=2012|pages=291–322}}</ref> នៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធនេះកម្ពុជាជាសង្គមពហុវចនៈដែលកន្លែងរបស់ខ្លួននៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចគឺពឹងផ្អែកលើប្រវត្តិជនជាតិ។ លើសពីនេះទៀតជនជាតិចិន "មិនត្រឹមតែបង្កើតសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចទេពួកគេថែមទាំងបង្កើតជាថ្នាក់សេដ្ឋកិច្ចមួយគឺថ្នាក់កណ្តាលនិងថ្នាក់ខ្ពស់ខាងពាណិជ្ជកម្មដែលផ្ទុយគ្នាទៅនឹង ជនជាតិខ្មែរដើមកំណើតជនជាតិដើមភាគតិចក្រីក្រដែលធ្វើការនិងជាអ្នកក្រដែលមានទំនៀមទំលាប់ ពាណិជ្ជកម្ម។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ការត្រួតត្រាសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជានៅសម័យនគរអាណានិគមមុនបារាំងដែលអ្នកជំនួញចិនតែងតែថែរក្សាអតិថិជនទំនាក់ទំនងជាមួយរាជានិយមខ្មែរ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>លោកវីលៀមវីលមម៉ូតដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ Sinologist នៅសាកលវិទ្យាល័យ British Columbia បានប៉ាន់ស្មានថា 90ភាគរយនៃជនជាតិចិននៅកម្ពុជាបានចូលរួមនៅក្នុងពាណិជ្ជកម្មនៅឆ្នាំ 1963 ។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=64}}</ref>ដោយដើរតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់នៅក្នុងប្រទេសចិនការគ្រប់គ្រងស្ទើរតែ ទាំងស្រុងនៃពាណិជ្ជកម្មផ្ទៃក្នុងរបស់ប្រទេសកម្ពុជានិងផ្នែកដ៏សំខាន់នៃការផលិតរួមទាំងកិនស្រូវនិងវិស័យដឹកជញ្ជូន។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=10}}</ref>សព្វថ្ងៃនេះប្រមាណ 60 ភាគរយគឺជាអ្នករស់នៅតាមទីប្រជុំជនដែលចូលរួមក្នុងជំនួញខណៈដែលប្រជាជននៅតាមជនបទដែលនៅសល់ធ្វើជាអ្នកលក់ដូរនិងអ្នកកែច្នៃនៃផលិតផលម្ហូបអាហារ<p class="rellink<nowiki> </nowiki>relarticle mainarticle">(ដូចជាស្រូវស្ករត្នោតផ្លែឈើនិងត្រី) និងអ្នកចងការប្រាក់។<ref name="stud22" /><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–75|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> នៅទូទាំងទីក្រុងកម្ពុជាប្រជាជនចិនគ្របដណ្តប់លើវិស័យជាច្រើនដូចជាការលក់រាយការបដិសណ្ឋារកិច្ចការនាំចេញ នាំចូលពន្លឺការកែច្នៃម្ហូបអាហារភេសជ្ជៈហាងបោះពុម្ពនិងម៉ាស៊ីន។<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of the Chinese overseas|last=Pan|first=Lynn|publisher=Harvard University Press|year=1998|page=146}}</ref> លើសពីនេះទៀតអ្នកមានបំផុតនៃប្រទេសកម្ពុជាស្ទើរតែទាំងអស់មានដើមកំណើតចិន។<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of the Chinese overseas|last=Pan|first=Lynn|publisher=Harvard University Press|year=1998|page=146}}</ref>អ្នកជំនួញជនបទជនជាតិចិនជនបទបានបើកហាងទូទៅដែលផ្តល់ឱ្យជនជាតិភាគតិចកសិករខ្មែរដែលមានការទិញសំខាន់ៗដូចជាកសិកម្មជាដើមគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់, គ្រឿងទេសដែលបាននាំចូលពីប្រទេសចិន, សាឡាត់និងសារ៉ុង. កន្ត្រកឫស្សី, ទឹកអប់,ប្រេងកាតសម្រាប់ចង្កៀង,អាល់កុលក៏ដូចជាថ្នាំជក់។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=59}}</ref> អ្នកដែលនៅក្នុង[[Kampot Province]] និងផ្នែកខ្លះនៃ [[Koh Kong Province|Kaoh Kong]] ខេត្តដាំដុះខ្មៅម្រេចនិងផ្លែឈើ (ជាពិសេសសាវម៉ាតធូរេននិងដូង). លើសពីនេះទៅទៀតប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនៅជនបទក៏បានចូលរួមក្នុងការនេសាទត្រីទឹកប្រៃផងដែរ។ នៅសតវត្សរ៍ទី 19 អាណានិគមបារាំងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជីវកម្មរបស់ចិនមានការរីកចំរើនដោយសារតែអ្នកមូលធននិយមគោលនយោបាយ។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=52}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref>លោកវីលម៉តបានប៉ាន់ប្រមាណថាជនជាតិចិនបានគ្រប់គ្រង 92 ភាគរយនៃសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជានៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 20 ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref>ពួកគេបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅតាមទីប្រជុំជននិងធ្វើការជាអ្នកថែទាំអ្នករកប្រាក់និងអ្នកព្យាបាលតាមបែបប្រពៃណីនៅតាមតំបន់ជនបទខណៈដែលកសិករចិនបានគ្រប់គ្រងឧស្សាហកម្មម្រេចកំពតនៅកម្ពុជា។<ref name="The China Beat2" />អ្នកចងក្រងជនជាតិចិននៅប្រទេសចិនប្រើប្រាស់អំណាចសេដ្ឋកិច្ចសន្ធឹកសន្ធាប់លើពួកកសិករជនជាតិដើមភាគតិចដែលមានដើមកំណើតខ្មែរក្រីក្រ [[usury]]នៅអត្រាការប្រាក់ 10 ទៅ 20 ភាគរយក្នុងមួយខែ។ យោងតាមការិយាល័យឥណទានអាណានិគមអូស្រ្តាលីបានឱ្យដឹងថានេះប្រហែលជាហេតុផលដែល 75% នៃកសិករនៅកម្ពុជាបានជំពាក់បំណុលគេក្នុងឆ្នាំ 1952 ។ សហគ្រិនកម្ពុជាចិនក៏ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថានឹងត្រួតត្រាការវិនិយោគឧស្សាហកម្ម 70 ភាគរយផងដែរហើយបានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការជួញដូរការអភិវឌ្ឍអចលនទ្រព្យការសាងសង់ការផលិតខ្នាតតូចការស្រវឹងស្រាបដិសណ្ឋារកិច្ចភោជនីយដ្ឋានអាហាររហ័សនិងអាហារកែច្នៃ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=79–80|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Business Networks in Asia: Promises, Doubts, and Perspectives|url=https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8|last=Richter|first=Frank|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-1567203028|publication-date=May 30, 1999|page=[https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8/page/199 199]}}</ref>ជនជាតិភាគតិចចិនក៏គ្របដណ្តប់លើឧស្សាហកម្មត្បាញសូត្រដែលមុខតំណែងពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ៗនៅក្នុងបណ្តាញជំនួញសូត្រកម្ពុជាត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងទាំងស្រុងនៅក្នុងដៃរបស់ជនជាតិចិន។<ref>{{Cite journal|last=Dahles|first=Heidi|last2=Horst|first2=John Ter|title=Institutionalising Chineseness: Legacies of Chinese Commercial Hegemony in the Cambodian Silk Industry|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00472336.2012.668349?scroll=top&needAccess=true&journalCode=rjoc20|journal=Journal of Contemporary Asia|volume=42|issue=2|pages=210|doi=10.1080/00472336.2012.668349|year=2012}}</ref></p>[[ឯកសា|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%|រូបភាពតូច|[[ACLEDA Bank]], the largest domestic Cambodian commercial bank in terms of total assets and clients.<ref>http://www.wap.com.kh/Detail.aspx?ArticleID=4037{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ethnic Chinese control all five major banks in Phnom-Penh.<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=58}}</ref>]]ឧស្សាហកម្មកិនស្រូវនៅកម្ពុជាស្ថិតនៅក្រោមដៃរបស់ចិនហើយប្រើផ្តាច់មុខទាំងស្រុងលើការកែច្នៃអង្ករ។ នៅដើមសតវត្សទី 20 រោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវរបស់កម្ពុជាត្រូវបានគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងដោយចិនហើយទទួលខុសត្រូវចំពោះការនាំចេញស្រូវទាំងមូលរបស់ប្រទេស។ ឋានានុក្រមនៃរោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវត្រូវបានបង្កើតឡើងរាប់បញ្ចូលទាំងអ្នកលក់អង្ករតូចៗនៅតាមជនបទដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងទៅនឹងរោងម៉ាស៊ីនស្រូវបែបកូឡូន។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=53–54}}</ref>អ្នកលក់ដូរជាច្រើនក៏បានលាយចំរុះនិងផ្តល់សេវាផ្សេងៗដូចជាតម្លៃប្រាក់កម្ចីនិងការលក់រាយផលិតកម្មបន្ថែមលើការជួញដូរអង្ករ។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=56}}</ref> ថ្វីបើមានចំនួនតិចជាង 1 ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៃប្រទេសកម្ពុជាក៏ដោយក៏ជនជាតិចិនត្រូវបានប៉ាន់ស្មានថានឹងគ្រប់គ្រង 70% នៃក្រុមហ៊ុនដែលបានចុះបញ្ជីជាសាធារណៈ...[[Cambodia Securities Exchange|Cambodian stock exchange]]។<ref>{{Cite book|title=The United States, China and Southeast Asian Security: A Changing of the Guard?|url=https://archive.org/details/unitedstateschin0000bert|last=Bert|first=Wayne|publisher=Palgrave Macmillan|year=2003|isbn=978-0333995655|pages=[https://archive.org/details/unitedstateschin0000bert/page/123 123]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Asian Firms: History, Institutions and Management|last=Tipton|first=Frank B.|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2008|isbn=978-1847205148|pages=277}}</ref> Of the 346 shipping firms listed in the 1963 issue of the Chinese Commercial Annual, a minimum of 267 or 78 percent were owned by Chinese Cambodians with the eight of the top ten businesses being owned by Sino-Khmers.<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Migration, Ethnic Relations and Chinese Business|last=Kwok|first=Bun Chan|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415369275|pages=98}}</ref>នៅសេសសល់គឺទាំងរបស់បារាំងឬរដ្ឋប៉ុន្តែឧត្ដមសេនីយ៍សេដ្ឋកិច្ចបានជំរុញឱ្យអ្នកជំនួញជនជាតិចិនធ្វើជាអន្តរការីហិរញ្ញវត្ថុធ្វើជាភ្នាក់ងារសម្រាប់បារាំងក៏ដូចជារបស់ខ្លួនដែរ។...<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=56, 64}}</ref> លើសពីនេះទៀតការវិនិយោគរបស់ចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺស្ថិតនៅលំដាប់ទីពីរបន្ទាប់ពីបារាំង[[Second Sino-Japanese war]].<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=52}}</ref>95 ភាគរយនៃពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុកក៏ត្រូវបានគ្រប់គ្រងផងដែរ។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref> ក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្មចំនួន 3349 ដែលបានចុះបញ្ជីដោយក្រសួងឧស្សាហកម្មនៃកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1961 3300 រឺ 99% ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយជនជាតិចិនហើយនៅសល់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋឬដោយផលប្រយោជន៍បារាំង។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Migration, Ethnic Relations and Chinese Business|last=Kwok|first=Bun Chan|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415369275|pages=98}}</ref>តំណាងរបស់ចិននៃក្រុមហ៊ុនរឹងមាំចំនួន 3300 គឺជា 90 ភាគរយនៃការវិនិយោគឯកជនសរុបនៅក្នុងការប្រមូលផ្តុំ។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Migration, Ethnic Relations and Chinese Business|last=Kwok|first=Bun Chan|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415369275|pages=98}}</ref> ក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្មមានតាំងពីហាងលក់សិប្បកម្មផលិតកម្មខ្នាតតូចម្ហូបអាហារ (ទឹកកកស្ងួតទឹកសូដាឬទឹកស៊ីអ៊ីវ) និងការកែច្នៃអង្ករកិនស្រូវកិនស្រូវនិងដុតធ្យូង។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=57}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1995 មកប្រជាជនកម្ពុជាចិនបានបង្កើតឡើងវិញដោយខ្លួនគេជាអ្នកសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់ចាប់តាំងពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហមដោយគ្រប់គ្រងការដឹកជញ្ជូនទំនិញនាំចូលនិងនាំចេញទាំងមូលរបស់កម្ពុជាធនាគារពាណិជ្ជសណ្ឋាគារមាសនិងអង្ករសម្លៀកបំពាក់ឧស្សាហកម្មនិងវិស័យអចលនទ្រព្យ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref>ការកែទម្រង់ទីផ្សារក្នុងកំឡុងពាក់កណ្តាលទសវត្សឆ្នាំ 1980 បានទាក់ទាញអ្នកមានទ្រព្យសម្បតិ្តចិនដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងច្រើនដែលកំពុងស្វែងរកឱកាសធ្វើអាជីវកម្មអចលនទ្រព្យនិងពាណិជ្ជកម្មទូទៅនៅកម្ពុជា។<ref>{{Cite book|title=Business Networks in Asia: Promises, Doubts, and Perspectives|url=https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8|last=Richter|first=Frank|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-1567203028|publication-date=May 30, 1999|page=[https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8/page/199 199]}}</ref> ជនជាតិដើមភាគតិចចិនទទួលខុសត្រូវចំពោះការបង្កើតវិស័យសហគ្រាសធុនតូចនិងមធ្យមធំ ៗ ទូទាំងប្រទេសដោយបង្កើតក្រុមហ៊ុនពាណិជ្ជកម្មនិងផលិតភោជនីយដ្ឋាននិងហាងនានាក៏ដូចជាការបង្កើតក្រុមការងារពាណិជ្ជកម្មដែលមានទំនាក់ទំនងល្អខាងនយោបាយទាំងអស់របស់ប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=88|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ការប្រើប្រាស់គំរូអាជីវកម្មបណ្តាញឬស្សីអាជីវកម្មជនជាតិភាគតិចត្រូវបានរៀបចំឡើងជាអាជីវកម្មគ្រួសារបណ្តាញដែលទុកចិត្តនិងការរៀបចំឧបត្ថម្ភដោយការិយាល័យការិយាធិបតេយ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=68|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត,យន្តការសង្គមដែលគូសបញ្ជាក់ពីគន្លងសហគ្រិនទាំងនេះភាគច្រើនទាញចេញពីទំនាក់ទំនងគ្រួសារគ្រួសារជនជាតិវប្បធម៌និងទំនាក់ទំនងអ្នកគាំទ្រដោយផ្អែកលើការទុកចិត្តផ្ទាល់ខ្លួននិងក្រៅផ្លូវការ។ ការអនុវត្តន៍អាជីវកម្មចិនខុងជឺនិយមនិងសុន្ទរកថាសង្គមដែលតភ្ជាប់"ភាសាចិន"គឺជាស្តេរ៉េអូដែលភ្ជាប់ទៅនឹងភាពជោគជ័យនៃសេដ្ឋកិច្ចដែលមានវត្តមាននៅគ្រប់ទីកន្លែងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=71–87|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> សហគ្រិនចិនជនជាតិដើមភាគតិចនៅតែបន្តជាកម្លាំងចលករនៅពីក្រោយសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាសម័យទំនើបដែលភាគច្រើននៃពួកគេមានសាច់ញាតិនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលតាមរយៈការតភ្ជាប់នយោបាយនិងបណ្តាញអាជីវកម្មនៅសភាពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជាដែលភាគច្រើនជាជនជាតិចិនផ្ទាល់។ បណ្តាញសហគ្រិនសមាគមត្រកូលគ្រួសារចិនសភាពាណិជ្ជកម្មដែលមានធនធានអាជីវកម្មត្រូវបានគេរកឃើញទូទាំងប្រទេសដើម្បីជួយដល់សហគ្រិនកម្ពុជាដែលមានបំណងប្រាថ្នាចង់បាន។ លើសពីនេះទៀតការបើកទូលាយនៃភាពល្បីល្បាញជាសកលរបស់ពិភពលោកនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកបាននាំឱ្យមានការរើបឡើងវិញនៃទំនាក់ទំនងរវាងជនជាតិចិននៅកម្ពុជានិងប្រទេសកំណើតរបស់ពួកគេនៅចិនដីគោក។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>[[ឯកសារ:Hun_Sen_(2016)_cropped.jpg|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A:Hun_Sen_(2016)_cropped.jpg|រូបភាពតូច|[[Hun Sen]]’s pragmatic, capitalist-oriented vision of rebuilding Cambodia has been an impetus for attracting an influx of foreign capital investment, particularly from Mainland China.]]ថ្ងៃនេះជនជាតិចិននៅកម្ពុជាគឺជាអ្នកនាំមុខគេក្នុងការបើកចំហសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនជាទីលានសេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រទេសរបស់ចិន។ ភាគច្រើននៃការវិនិយោគបរទេសឥឡូវនេះចូលមកប្រទេសកម្ពុជាកំពុងត្រូវបានបញ្ជូនតាមរយៈបណ្តាញឫស្សីចិននៅឯនាយសមុទ្រ។ សមាជិកជាច្រើននៃសហគមន៍ធុរកិច្ចខ្មែរនៅកម្ពុជាជារឿយៗដើរតួនាទីជាភ្នាក់ងារសម្រាប់អ្នកវិនិយោគទុនចិនដីគោកនិងបរទេសនៅក្រៅប្រទេស។ ចំណាំពិសេសគឺតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនដីគោកនៅក្នុងប្រទេសដែលបានក្លាយទៅជាអ្នកលេងបរទេសដ៏លេចធ្លោនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រភពនៃឥទ្ធិពលខាងក្រៅរបស់ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាបានលើកទឹកចិត្តដល់អ្នកជំនួញកម្ពុជាខ្មែរឱ្យស្ថាបនាឡើងវិញនូវជំនួញពីអតីតកាលរបស់ពួកគេនិងយកមកវិញនូវទ្រព្យសម្បត្តិដែលបាត់បង់របស់ពួកគេដែលត្រូវបានរឹបអូសដោយ [[Khmer Rouge]].<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>វិស័យពាណិជ្ជកម្មសម័យទំនើបកម្ពុជាពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើក្រុមហ៊ុនជនជាតិចិនដែលត្រួតត្រាសេដ្ឋកិច្ចស្ទើរតែទាំងអស់របស់ប្រទេសហើយការគាំទ្ររបស់ពួកគេត្រូវបានពង្រឹងដោយវត្តមានដ៏ធំនៃសមាជិកសភានិងអ្នកនយោបាយដែលមានជនជាតិចិនយ៉ាងតិចបំផុត។<ref name="atimes12" /><ref name="infzm12" /><ref name="atimes222" /><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>ការខ្វះខាតវប្បធម៌ខ្មែរខ្មែរដើមកំណើតនៅក្នុងវិស័យឯកជនដែលគ្របដណ្តប់ទាំងស្រុងដោយប្រជាជនកម្ពុជាចិនបានលើកទឹកចិត្តឱ្យមានទុនវិនិយោគទុនបរទេសចិនដីគោកជាច្រើននៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ 1994 ដល់ខែកក្កដាឆ្នាំ 2011 ចិនដីគោកបានវិនិយោគជាង 8,8 ពាន់លានដុល្លារនៅទូទាំងប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានខិតខំប្រឹងប្រែងទាក់ទាញការរាប់ពាន់លានដុល្លារពីការវិនិយោគពីចិនដីគោកនិងអ្នកជំនួញចិនក្រៅប្រទេសព្រមទាំងការធ្វើទីផ្សារផ្នែកទេសចរណ៍របស់ប្រទេសចិនដល់អតិថិជនចិនដីគោកដែលមានសក្តានុពល។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>លើសពីនេះទៀតសហគ្រិននិងអ្នកវិនិយោគិនជនជាតិចិនដីគោកបានមកកាន់ប្រទេសកម្ពុជាដើម្បីទទួលបានទ្រព្យសម្បត្តិនៅកម្ពុជាហើយបានវិនិយោគទុននូវទុនយ៉ាងច្រើននៅទូទាំងសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាដែលបណ្តាលឱ្យមានដើមទុនហិរញ្ញវត្ថុរបស់ពួកគេតាមរយៈបណ្ដាញឫស្សី។<ref name="The China Beat2" /> សហគមន៍អាជីវកម្មចិននៅកម្ពុជាត្រូវបានគាំទ្រដោយពួកឥស្សរជននយោបាយកម្ពុជាព្រោះភាគច្រើននៃប្រទេសពឹងផ្អែកលើសហគ្រិនចិនជនជាតិដើមភាគតិចនិងការហូរចូលមូលធនវិនិយោគទុនចិនសម្រាប់ការបង្កើតការងារបានបន្ថែមទៅលើខ្សែសង្វាក់វិនិយោគបន្ថែមដែលមានតម្លៃសកលលោកនៅក្នុងប្រទេស។ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាផ្ទាល់បានដាក់បញ្ចូលជនជាតិចិនជាច្រើនដែលផ្តល់ការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដល់គណបក្សដែលមានមន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលខ្ពស់ ៗ និងអ្នកធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្តនយោបាយធំ ៗ ដទៃទៀតដែលមានដើមកំណើតចិន។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ជំហររបស់ជនជាតិភាគតិចចិនបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសចិនហើយចិនហាក់ដូចជាទទួលបានផលចំណេញផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចពីមុន ៗ ។ ការហូរចូលនៃរាជធានីរបស់ប្រទេសចិនបាននាំឱ្យមានមរតកវប្បធម៌ចិនឡើងវិញក្នុងចំណោមសហគមន៍ខ្មែរនៅប្រទេសចិនស្របពេលដែលបង្កើតការងារថ្មីនិងសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite book|title=The Handbook of Contemporary Cambodia|last=Brickell|first=Katherine|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1138831186|pages=1–11}}</ref>បន្ទាប់ពីមានការផ្លាស់ប្តូរនៃប្រទេសកម្ពុជាពីសង្គមនិយមដល់គោលនយោបាយមូលធនដែលគ្រប់គ្រងដោយទីផ្សារប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមបញ្ជាក់ពីអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌និងឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចរបស់ពួកគេ។ ការអះអាងពីអត្តសញ្ញាណរបស់ចិននេះបានរីកស្គុះស្គាយនៅក្នុងការបង្ហាញទំនុកចិត្តរបស់ជនជាតិចិនជនជាតិហានជនជាតិចិនបន្ទាប់ពីការហូរចូលវិនិយោគទុនចិនដីគោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite book|title=Sino-Cambodian Relations: Recent Economic And Military Cooperation – Analysis|last=Lim|first=Alvin|publisher=Eurasia Review|others=June 30, 2015}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1990 មកប្រទេសកម្ពុជាបានមើលឃើញពីការកើតមានឡើងវិញនៃវប្បធម៌ចិនហាននិងការរីកចម្រើនផ្នែកអាជីវកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់ត្រូវបានស្តារឡើងវិញហើយធុរកិច្ចធុនតូចនិងមធ្យមបានរីកចំរើនចាប់តាំងពីការដាក់ចេញនូវគោលការណ៍មូលធននិយមដែលដឹកនាំដោយទីផ្សារនៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ការរីកចម្រើននៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចរវាងប្រទេសចិននិងកម្ពុជានិងការវិនិយោគដ៏ធំធេងដែលត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមហ៊ុនចិននៅឯនាយសមុទ្រនិងចិនដីគោកនៅក្នុងប្រទេសបាននាំឱ្យសហគមន៍កម្ពុជាចិនមើលឃើញថាចំនួនរបស់ខ្លួនបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងចាប់តាំងពីវេនសតវត្សរ៍ទី 21 ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> សហគមន៍ខ្មែរចិននៅសតវត្សរ៍ទី 21 នៅសល់ជាមជ្ឈិមវរនិងថ្នាក់លើពាណិជ្ជកម្មដែលបានបង្កើតឡើងយ៉ាងទំនើប។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> សហគមន៏នៅតែជាក្រុមដែលមានភាពតឹងតែងនិងតឹងតែងដែលបានរួមបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងល្អនៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាក្នុងស្រុកដែលបានក្លាយទៅជាអ្នកដើរតិនិយមដែលតំណាងឱ្យភាពជោគជ័យនៃសេដ្ឋកិច្ចនិងទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងខ្លាំង។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=88|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>នៅពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចជនជាតិចិនអាចកើនឡើងនោះកុលសម្ព័ន្ធភ្នំនិងជនជាតិដើមនៅកម្ពុជាត្រូវបានគេបណ្តេញចេញជាបណ្ដើរៗនៅលើដីនៅលើភ្នំនៅជាយក្រុងនៃទីក្រុងធំ ៗ របស់កម្ពុជាឬនៅតាមភ្នំ។ ការកើនឡើងនៃសកម្មភាពវប្បធម៌និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សរ៍ទី 21 នៃប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមានការមិនទុកចិត្តការអន់ចិត្តនិងមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងជនជាតិចិនក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្មែរដែលមានដើមកំណើតខ្មែរក្រីក្រដែលភាគច្រើនមានជីវភាពរស់នៅសាមញ្ញក្នុងការធ្វើស្រែចម្ការកសិកម្មកសិករជនបទឬការនេសាទនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសង្គម។ ផ្ទុយទៅនឹងសម័យទំនើបរបស់ពួកគេអ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិនិងគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់កណ្តាលចិនដែលជាអ្នកជំនួញធំបំផុតដែលចូលរួមក្នុងអាជីវកម្មជំនួញដែលមានជំនាញឬអាជីពដែលមានជំនាញវិជ្ជាជីវៈខៀវ។<ref>{{Cite book|title=Sino-Cambodian Relations: Recent Economic And Military Cooperation – Analysis|last=Lim|first=Alvin|publisher=Eurasia Review|others=June 30, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=75, 87|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aseantoday.com/2017/07/why-do-southeast-asian-citizens-dislike-china/|title=Why do Southeast Asian citizens dislike China|last=Ying|first=Tan|date=July 2, 2017|website=ASEAN Today|access-date=កក្កដា 13, 2018|archivedate=ឧសភា 16, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180516202855/https://www.aseantoday.com/2017/07/why-do-southeast-asian-citizens-dislike-china/|url-status=dead}}</ref> == Notable Sino Khmers == *[[Kang Kek Iew]] - Mathematics professor and chief of [[Tuol Sleng Prison]]. *[[Nuon Chea]] (劉平坤) - Khmer Rouge ideologist. *[[Pol Pot]] - Cambodian politician and revolutionary who served as the Prime Minister of Democratic Kampuchea from 1976 to 1979. *[[Ta Mok]] - senior Khmer Rouge figure and former leader of the national army of Democratic Kampuchea. *[[Lon Nol]] - President of the [[Khmer Republic]] (Chinese-[[Khmer people|Khmer]] extract). *[[Sam Rainsy]] - President of [[Cambodian National Rescue Party]] *[[Sok An]] - Deputy Prime Minister *[[Chea Sim]] - Politician *[[Bun Rany]] - The Head of [[Cambodian Red Cross]], [[First lady]], and the wife of the Cambodian prime minister, [[Hun Sen]]. *[[Sinn Sisamouth]] - The "King of Khmer Music". He was of mixed race descent (native [[Khmer people|Cambodian]], Cambodian Chinese and [[Lao people|Laotian]]). *[[Cham Prasidh]] - The [[Cambodia|Cambodian]] Minister of Industry, Mines & Energy (Chinese descent). His original Chinese name is pronounced as ''Aik Tik Yu''. *[[Tea Banh]] - [[Cambodian People's Party]] politician and [[Minister of National Defence]] ([[Thai people|Thai]]-[[Chinese people|Chinese]]). *[[Hun Sen]] - The 34th and current Prime Minister of [[Cambodia]], President of the Cambodian People's Party (CPP), and Member of Parliament (MP) for Kandal. *[[Eh Phuthong]] - Chinese Cambodian professional kickboxer and former reality TV host. == See also == {{Portal|China|Cambodia}} *[[Sino-Cambodian relations|People's Republic of China - Cambodia relations]] {{Clear}} == Footnotes == <references /> == References == <li>{{cite book|title=Colonial Cambodia's 'Bad Frenchmen' – The rise of French rule and the life of Thomas Caraman, 1840-87|url=https://archive.org/details/colonialcambodia0000mull|author=Muller, Gregor|publisher=[[Routledge]]|year=2006|isbn=0415355621}}</li><li>{{cite book|title=Globalizing Chinese Migration|author1=Pál Nyíri|author2=Igorʹ Rostislavovich Savelʹev|publisher=[[Ashgate Publishing]]|year=2002|isbn=0-7546-1793-9|pages=255–6}}</li>*{{cite book|title=The Chinese in Cambodia|author=Willmott, William E.|publisher=[[University of British Columbia]]|year=1967|isbn=0774844418|location=Publications Centre}}<li>{{cite book|title=The Teochews in Cambodia （潮人在柬埔寨 - 潮汕文库。海外潮人系列之五）|author1=Xu, Mingwen|author2=Shen, Jianhua|publisher=公元出版有限公司|year=2005|isbn=988-98421-8-1|language=Chinese}}</li><li>{{loc}}</li> == External links == <ul><li>[https://web.archive.org/web/20041016235212/http://www.worldchinese.net/KH/ WorldChinese: Cambodia]</li><li>[https://web.archive.org/web/20070312070411/http://www.faoa.org/journal/cambod07.html The Growing Cambodian-Chinese Alliance] (with information on the Chinese community in Cambodia)</li></ul>{{Ethnic groups in Cambodia}}{{Overseas Chinese2}} atxbzgz01olm0wdkwmds932ffy7447a 0 40729 342418 341566 2026-11-02T12:06:50Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]] ទៅ [[បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] 341566 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Cambodia.svg|170px|thumb]] [[File:Welterbe.svg|50px|thumb]] [[File:UNESCO logo.svg|65px|thumb]] {{Location map+ |Cambodia| width = 325| caption = តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា |alt=Map showing the locations of World Heritage Sites in Cambodia. | places = {{location map~ |Cambodia|lat=13.412469|long=103.866989 |label=[[អង្គរ|ឧទ្យានជាតិអង្គរ]]|position=left|mark=Gold pog.svg}} {{location map~ |Cambodia|lat=13.3357|long=103.9741 |label=[[ប្រាសាទបាគង|តំបន់រលួស]]|position=bottom|mark=Gold pog.svg}} {{location map~ |Cambodia|lat=13.5989|long=103.9630 |label=[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី|ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]|position=left|mark=Gold pog.svg}} {{Location map~ |Cambodia|lat=14.391700 |long=104.6802 | label=[[ប្រាសាទព្រះវិហារ|ប្រាសាទព្រះវិហារ]]|position=bottom|mark=Gold pog.svg}} {{Location map~ |Cambodia|lat=12.871100 |long=105.043300 | label=[[ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក|តំបន់ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]]|position=right|mark=Gold pog.svg}} {{Location map~ |Cambodia|lat=13.7903 |long=104.5355 | label=[[ប្រាសាទកោះកេរ|តំបន់ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍]] |position=bottom|mark=Gold pog.svg}} {{Location map~ |Cambodia|lat=11.5494 |long=104.9176 | label=[[សារមន្ទីរទួលស្លែង|សារមន្ទីរឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង]]|position=left}} {{Location map~ |Cambodia|lat=11.4844 |long=104.9019 | label=[[ជើងឯក|មជ្ឈមណ្ឌលប្រល័យពូជសាសន៍ជើងឯក]]|position=right}} {{Location map~ |Cambodia|lat=11.7703 |long=104.3842 | label=អតីតមន្ទីរឃុំឃាំង ១៣|position=top}} }} '''អង្គការសិក្សា​វិទ្យាសាស្រ្ត អប់រំ និង វប្បធម៌''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) ឬ ហៅកាត់ថា'''[[យូណេស្កូ]]'''(UNESCO) កំណត់[[តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]ដែលមានតម្លៃជាសកលដ៏លេចធ្លោចំពោះ[[បេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌]]ឬ[[បេតិកភ័ណ្ឌធម្មជាតិ]]ដែលត្រូវបានស្នើសុំចុះបញ្ជីដោយរដ្ឋហត្ថលេខីនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|អនុសញ្ញាស្តីពីការការពារបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌និងធម្មជាតិពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ របស់អង្គការយូណេស្កូ]]។<ref name=convention>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=21 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |url-status=live }}</ref>[[បេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌]]មានដូចជាបូជនីយដ្ឋាន(រួមមានស្នាដៃស្ថាបត្យកម្ម រូបចម្លាក់ ឬ សិលាចារឹក) ក្រុមសំណង់អគារ និង ទីតាំងនានា(រួមទាំងតំបន់បុរាណវិទ្យា)។[[បេតិកភ័ណ្ឌធម្មជាតិ]]រួមមានលក្ខណៈពិសេសនៃធម្មជាតិ(ទម្រង់រូបវន្តនិងជីវសាស្ត្រ) ទម្រង់ភូគព្ភសាស្ត្រ និង ភូមិសណ្ឋានវិទ្យា(រួមទាំងជម្រករបស់ប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិដែលកំពុងរងនូវការគំរាមកំហែង)ព្រមទាំងតំបន់ធម្មជាតិដែលមានសារៈសំខាន់ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ ការអភិរក្ស ឬ សោភ័ណភាពធម្មជាតិ។<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live }}</ref>[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានផ្តល់សច្ចាប័នលើអនុសញ្ញានេះនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩១។<ref name="Cambodia">{{Cite web|title=Cambodia|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/kh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=27 March 2022|archive-date=22 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322183322/http://whc.unesco.org/en/statesparties/kh|url-status=live}}</ref> [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]មានតំបន់ចំនួន ០៥ ដែលត្រូវបានចុះនៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩២ នៅពេលដែល[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងជាបណ្តោះអាសន្នរបស់បេសកកម្មអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|សង្គ្រាមកម្ពុជា-យួន]]ស្របតាម[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ ១៩៩១|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១]]។តំបន់នេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលភ្លាមៗទៅក្នុង[[បញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកដែលស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពគ្រោះថ្នាក់]]ដើម្បីអាចដោះស្រាយបញ្ហាបន្ទាន់នានាពាក់ព័ន្ធនឹងការអភិរក្សបានយ៉ាងឆាប់រហ័សនិងមានប្រសិទ្ធភាព។<ref name="danger1992">{{Cite web|title=World Heritage Committee: Sixteenth session|url=https://whc.unesco.org/archive/1992/whc-92-conf002-12e.pdf|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=27 March 2022|archive-date=4 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070304040413/https://whc.unesco.org/archive/1992/whc-92-conf002-12e.pdf|url-status=live}}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានដកចេញពី[[បញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកដែលស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពគ្រោះថ្នាក់]]។<ref name="danger2004">{{Cite web|title=World Heritage Committee: Twenty-eighth session|url=https://whc.unesco.org/archive/2004/whc04-28com-26e.pdf|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=27 March 2022|archive-date=27 November 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051127002929/https://whc.unesco.org/archive/2004/whc04-28com-26e.pdf|url-status=live}}</ref>ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍|តំបន់ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុហ៍]]នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ [[ប្រាសាទកោះកេរ|តំបន់ប្រាសាទកេាះកេរ្តិ៍]]នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ និង [[បូជនីយដ្ឋានចងចាំនៃកម្ពុជា|តំបន់បូជនីយដ្ឋានចងចាំនៃកម្ពុជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៥។<ref name="Cambodia"/> ==បេតិកភ័ណ្ឌផ្នែករូបី(World Heritage Site)== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:15%;" scope="col"| ឈ្មោះតំបន់ដែលបានចុះនៅក្នុងបញ្ជី ! class="unsortable" scope="col" | រូបភាព ! scope="col" | ទីតាំង([[រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា|រាជធានី]]-[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]]) ! scope="col" | លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យ ! scope="col" | កាលបរិច្ឆេទ ! scope="col" | សម័យប្រជុំ ! scope="col" class="unsortable" | ឯកសារយោង |- ! scope="row" | [[ក្រុងអង្គរ|ឧទ្យានជាតិអង្គរ]] | {{center|[[File:Cambodia 2638B - Angkor Wat.jpg|thumb]]}} | [[ខេត្តសៀមរាប]] | 668; i, ii, iii, iv (វប្បធម៌) | align="center" | ១៤ ធ្នូ ១៩៩២ | សម័យប្រជុំគណៈកម្មាធិការបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកលើកទី ១៦ នៅ[[សាន់តា ហ្វេ, ញូវមុិកសុីកូ|ទីក្រុងសាន់តា ហ្វេ]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ | <ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/668|title=Angkor |publisher=[[UNESCO]] |access-date=19 September 2023}}</ref><br /> |- ! scope="row" | [[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] | {{center|[[File:03_Prasat_Preah_Vihear-nX-06478.jpg|thumb]]}} | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | 1224: i (វប្បធម៌) | align="center" | ០៧ កក្កដា ២០០៨ | សម័យប្រជុំគណៈកម្មាធិការបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកលើកទី ៣២ នៅ[[ទីក្រុងកេប៊ិច]] [[កាណាដា|ប្រទេសកាណាដា]]។ | <ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1224|title=Temple of Preah Vihear|publisher=[[UNESCO]] |access-date=19 September 2023}}</ref> |- ! scope="row" | [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍|តំបន់ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] | {{center| [[File:Sambor Prei Kuk-nX-20.jpg|thumb]]}} | [[ខេត្តកំពង់ធំ]] | 1532; ii, iii, vi (វប្បធម៌) | align="center" | ០៨ កក្កដា ២០១៧ | សម័យប្រជុំគណៈកម្មាធិការបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកលើកទី ៤១ នៅ[[ក្រាកូវ|ទីក្រុងក្រាកូវ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ | <ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1532|title=Temple Zone of Sambor Prei Kuk, Archaeological Site of Ancient Ishanapura|first=UNESCO World Heritage|last=Centre|website=whc.unesco.org}}</ref> |- ! scope="row" | [[ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍|តំបន់ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍]] | {{center|[[File:04-Koh Ker-nX-18.jpg|thumb]]}} | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | 1667; ii, iv (វប្បធម៌) | align="center" | ១៧ កញ្ញា ២០២៣ | សម័យប្រជុំគណៈកម្មាធិការបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកលើកទី ៤៥ នៅ[[រីយ៉ាដ|ទីក្រុងរីយ៉ាដ]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]។ | <ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1667/|title=Koh Ker: Archaeological Site of Ancient Lingapura or Chok Gargyar|publisher=[[UNESCO]] |access-date=19 September 2023}}</ref> |- ! scope="row" | [[បូជនីយដ្ឋានចងចាំនៃកម្ពុជា|បូជនីយដ្ឋានចងចាំនៃកម្ពុជា: សារមន្ទីរឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង មជ្ឈមណ្ឌលប្រល័យពូជសាសន៍ជើងឯក និង អតីតមន្ទីរឃុំឃាំង ១៣]] | {{center|[[File:Buddhist Stupa at Choeung Ek killing fields, Cambodia.JPG|thumb]]}} {{center|[[File:2016 Phnom Penh, Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng (34).jpg|thumb]]}} | [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]], [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]], [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | 1748; vi (វប្បធម៌) | align="center" | ១១ កក្កដា ២០២៥ | សម័យប្រជុំគណៈកម្មាធិការបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកលើកទី ៤៧ នៅ[[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]។ | <ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1748/|title=Cambodian Memorial Sites: From centres of repression to places of peace and reflection|publisher=[[UNESCO]] |access-date=15 July 2025}}</ref> |} == បញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌផ្នែកអរូបី(Intangible Cultural Heritage) == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:15%;" scope="col"| ឈ្មោះបេតិកភ័ណ្ឌអរូបីដែលបានចុះនៅក្នុងបញ្ជី ! class="unsortable" scope="col" | រូបភាព ! scope="col" | ប្រភេទបញ្ជីដែលត្រូវបានចុះ ! scope="col" | កាលបរិច្ឆេទ ! scope="col" | សម័យប្រជុំ ! scope="col" class="unsortable" | ឯកសារយោង |- ! scope="row" | [[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] | {{center|[[File:Royal Ballet Camboda Apsara Mera.jpg|thumb]]}} | align="center" | បញ្ជីតំណាងនៃមនុស្សជាតិ | align="center" | ០៧ វិច្ឆិកា ២០០៣ | align="center" | កិច្ចប្រជុំលើកទី ០៣ នៃគណៈកម្មាធិការអន្តររដ្ឋាភិបាល​ដើម្បីការពារបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]នៅ[[អ៊ីស្តង់ប៊ុល|ទីក្រុងអ៊ីស្ដង់ប៊ុល]] [[តួកគី|ប្រទេសតួកគី]]។ | <ref>{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/royal-ballet-of-cambodia-00060|title=Royal Ballet of Cambodia |publisher=[[UNESCO]] |access-date=20 September 2023}}</ref> |- ! scope="row" | [[ល្ខោនស្បែកធំ|ល្ខោនស្រមោលស្បែកធំ]] | {{center| [[File:Rama, Nang Sbek, Cambodia - Museu do Oriente - Lisbon, Portugal - DSC06800.JPG|150px|Cambodian Sbek Thom at Orient Museum, Lisbon, Portugal]]}} | align="center" | បញ្ជីតំណាងនៃមនុស្សជាតិ | align="center" | ២៥ វិច្ឆិកា ២០០៥ | align="center" | កិច្ចប្រជុំលើកទី ០៣ នៃគណៈកម្មាធិការអន្តររដ្ឋាភិបាល​ដើម្បីការពារបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]នៅ[[អ៊ីស្តង់ប៊ុល|ទីក្រុងអ៊ីស្ដង់ប៊ុល]] [[តួកគី|ប្រទេសតួកគី]]។ | <ref>{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/sbek-thom-khmer-shadow-theatre-00108|title=Sbek Thom, Khmer shadow theatre |publisher=[[UNESCO]] |access-date=20 September 2023}}</ref> |- ! scope="row" | [[ល្បែងទាញព្រ័ត្រ]] | {{center| [[File:Awatoceanofmilk01.JPG|alt=Churning of the Ocean of Milk at Angkor Wat|150x150px]]}} | align="center" | បញ្ជីតំណាងនៃមនុស្សជាតិ | align="center" | ០២ ធ្នូ ២០១៥ | align="center" | កិច្ចប្រជុំលើកទី ១០ នៃគណៈកម្មាធិការអន្តររដ្ឋាភិបាល​ដើម្បីការពារបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]នៅ[[វីនដ៍ហុក|ទីក្រុងវីនដ៍ហុក]] [[ណាមីប៊ី|ប្រទេសណាមីប៊ី]]។ | <ref>{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/tugging-rituals-and-games-01080|title=Tugging rituals and games |publisher=[[UNESCO]] |access-date=20 September 2023}}</ref> |- ! scope="row" | [[ចាប៉ីដងវែង]] | {{center|[[File:Cambodian musician playing Chapey, 1880.jpg|thumb]]}} | align="center" | បញ្ជីត្រូវការការសង្គ្រោះបន្ទាន់ | align="center" | ៣០ វិច្ឆិកា ២០១៦ | align="center" | កិច្ចប្រជុំលើកទី ១១ នៃគណៈកម្មាធិការអន្តររដ្ឋាភិបាលដើម្បីការពារបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ​]]នៅ[[អាឌីស អាបាបា|ទីក្រុងអាឌីស អាបាបា]] [[អេត្យូពី|ប្រទេសអេត្យូពី]]។ | <ref>{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/USL/chapei-dang-veng-01165|title=Chapei Dang Veng |publisher=[[UNESCO]] |access-date=20 September 2023}}</ref> |- ! scope="row" | [[ល្ខោនខោល|ល្ខោនខោលវត្តស្វាយអណ្ដែត]] | {{center| [[File:Cambodian Lakhon Khol C.20th Century.jpg|thumb]]}} | align="center" | បញ្ជីត្រូវការការសង្គ្រោះបន្ទាន់ | align="center" | ២៨ វិច្ឆិកា ២០១៨ | align="center" | កិច្ចប្រជុំលើកទី ១៣​ នៃគណៈកម្មាធិការអន្តររដ្ឋាភិបាលដើម្បីការពារបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]នៅ[[ផត ល្វីស|ទីក្រុងផត ល្វីស]] [[ម៉ូរីស|ប្រទេសម៉ូរីស]]។ | <ref>{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/USL/lkhon-khol-wat-svay-andet-01374|title=Lkhon Khol Wat Svay Andet |publisher=[[UNESCO]] |access-date=20 September 2023}}</ref> |- ! scope="row" | [[គុនល្បុក្កតោ]] | {{center|[[File:Bokator_1920_(MMA).jpg|thumb]]}} | align="center" | បញ្ជីតំណាងនៃមនុស្សជាតិ | align="center" | ២៩ វិច្ឆិកា ២០២២ | align="center" | កិច្ចប្រជុំលើកទី ១៧ នៃគណៈកម្មាធិការអន្តររដ្ឋាភិបាលដើម្បីការពារបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]នៅ[[រ៉ាបាត|ទីក្រុងរ៉ាបាត]] [[ម៉ារ៉ុក|ប្រទេសម៉ារ៉ុក]]។ | <ref>{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/kun-lbokator-traditional-martial-arts-in-cambodia-01868|title=Kun Lbokator, traditional martial arts in Cambodia |publisher=[[UNESCO]] |access-date=20 September 2023}}</ref> |- ! scope="row" | [[ក្រមា|ក្រមាខ្មែរ]] | [[File:Krama_-_%E3%81%8A%E5%9C%9F%E7%94%A3%E3%81%AB%E8%B2%B7%E3%81%A3%E3%81%9F%E3%82%AF%E3%83%AD%E3%83%9E%E3%83%BC%EF%BC%88%E3%83%9E%E3%83%95%E3%83%A9%E3%83%BC%EF%BC%89.jpg|thumb]] | align="center" | បញ្ជីតំណាងនៃមនុស្សជាតិ | align="center" | ០៤ ធ្នូ ២០២៤ | align="center" | កិច្ចប្រជុំលើកទី ១៩ នៃគណៈកម្មាធិការអន្តររដ្ឋាភិបាលដើម្បីការពារបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]នៅ[[អាសង់ស្យុង|ទីក្រុងអាសង់ស្យុង]] [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប្រទេសប៉ារ៉ាហ្គាយ]]។ | <ref>{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/cultural-practices-and-expressions-linked-to-krama-a-traditional-woven-textile-in-cambodia-02115|title=Cultural practices and expressions linked to Krama, a traditional woven textile in Cambodia |publisher=[[UNESCO]] |access-date=4 December 2024}}</ref> |} == បញ្ជីស្មារតីនៃការចងចាំពិភពលោក(Memory of the World International Register) == * [[សារមន្ទីរឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង]] ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលកាលពីថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០០៩ នៅ[[ប្រ៊ិជថោន|ទីក្រុងប្រ៊ិជថោន]] [[បាបាដូស|ប្រទេសបាបាដូស]]។ * [[រឿងអ៊ីណាវ បុស្សិបា]] ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលកាលពីថ្ងៃទី​​ ៣០ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០១៧​ នៅ[[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]។ == បញ្ជីស្មារតីនៃការចងចាំពិភពលោកថ្នាក់តំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក(Memory of the World for Asia and the Pacific) == * [[ខ្សែ​អាត់​សម្លេង​រឿង​រាមកេរ្តិ៍តាគ្រុឌ​]] ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលកាលពីថ្ងៃទី ១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០១៤ នៅ[[ក្វាងចូវ|ទីក្រុងក្វាងចូវ]] [[ចិន|ប្រទេសចិន]]។ == ឋបនីយជីវមណ្ឌល(Biosphere Reserves) == * [[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប|ឋបនីយជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]] ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលដោយ[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៧។ == បណ្ដាញទីក្រុងច្នៃប្រឌិតរបស់អង្គការយូណេស្កូ(UNESCO Creative Cities Network) == * [[ក្រុងបាត់ដំបង]] ត្រូវបាន[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]ចុះនៅក្នុងបញ្ជីបណ្ដាញទីក្រុងច្នៃប្រឌិតផ្នែកម្ហូបអាហារ(Gastronomy)កាលពីថ្ងៃទី​ ៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៣ នៅ[[អ៊ីស្តង់ប៊ុល|ទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល]] [[តួកគី|ប្រទេសតួកគី]]។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} dijuo7rayzuzuwdip6yt8msxetu61dn 0 43154 342446 338034 2026-11-02T20:30:59Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342446 wikitext text/x-wiki {{Infobox militant organization |name = តាលីបង់ |native_name = طالبان |native_name_lang = ps |war = {{plainlist| * [[ជម្លោះអាហ្វហ្កានីស្ថាន|សង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន]] * [[សង្គ្រាមប្រឆាំងភេរវកម្ម]]}} |image = Flag of Taliban.svg{{!}}border |image_size = 300px |image_alt = The Shahada written in black on a white background. |caption = ទង់តាលីបង់ ដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានតំណាងជា[[ទង់ជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន |founders = {{plainlist| * [[ម៉ូហាម៉ាដ អូម៉ារ]] * [[អាប់ឌុល ហ្កានី បារ៉ាដារ]] }} | leader1_title = [[មេដឹកនាំកំពូលអាហ្វហ្កានីស្ថាន|មេដឹកនាំកំពូល]] |leader1_name = {{plainlist| * [[ម៉ូហាម៉ាដ អូម៉ារ]] (១៩៩៤–២០១៣) * [[អាក់តារ ម៉ាន់សួរ]] (២០១៥–២០១៦) * [[ហៃបាទូឡា អាហ៊ុងហ្សាដា]] (២០១៦–បច្ចុប្បន្ន) }} | leader2_title = ស្ថាប័នអភិបាល | leader2_name = [[ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំនៃអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំ]] | clans = ភាគច្រើនជា[[ជនជាតិប៉ាស្តុន]]<ref name="Giustozzi">{{cite book|last=Giustozzi|first=Antonio|title=Decoding the new Taliban: insights from the Afghan field|year=2009|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70112-9|page=[https://archive.org/details/decodingnewtalib00anto/page/249 249]|url=https://archive.org/details/decodingnewtalib00anto/page/249}}</ref><ref name="Clements0">{{cite book|last=Clements|first=Frank A.|title=Conflict in Afghanistan: An Encyclopedia (Roots of Modern Conflict)|url=https://archive.org/details/conflictinafghan0000clem|year=2003|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-402-8|page=[https://archive.org/details/conflictinafghan0000clem/page/219 219]}}</ref> ភាគតិចជា [[ជនជាតិតាជិក]] និង[[ជនជាតិអ៊ូសបេក]]<ref>{{Cite web|last=Bezhan|first=Frud|title=Ethnic Minorities Are Fueling the Taliban's Expansion in Afghanistan|url=https://foreignpolicy.com/2016/06/15/ethnic-minorities-are-fueling-the-talibans-expansion-in-afghanistan/|access-date=13 October 2021|website=Foreign Policy|date=15 June 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan/|title=The Non-Pashtun Taleban of the North: A case study from Badakhshan – Afghanistan Analysts Network|website=www.Afghanistan-Analysts.org|date=3 មករា 2017|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap| |[[មូលដ្ឋាននិយមឥស្លាម]]<ref name="auto1">{{cite journal|title=Islamism and Totalitarianism: Similarities and Differences|first=Michael|last=Whine|date=1 September 2001|journal=Totalitarian Movements and Political Religions|volume=2|issue=2|pages=54–72|doi=10.1080/714005450}}</ref><ref name="auto2">Deobandi Islam: The Religion of the Taliban U. S. Navy Chaplain Corps, 15 October 2001</ref><ref name=Stanford/><ref name="Turbulent">{{cite book|last1=Ogata|first1=Sadako N.|title=The Turbulent Decade: Confronting the Refugee Crises of the 1990s|date=2005|publisher=W. W. Norton & Company|page=[https://archive.org/details/turbulentdecade00sada/page/286 286]|url=https://archive.org/details/turbulentdecade00sada|url-access=registration|isbn=978-0-393-05773-7}}</ref><ref name="Melissa">{{cite news|last1=McNamara|first1=Melissa|title=The Taliban In Afghanistan|url=http://www.cbsnews.com/news/the-taliban-in-afghanistan/|access-date=24 សីហា 2021|agency=CBS|date=31 សីហា 2006}}</ref> |[[ឌីអូបង់ឌីនិយមជីហាដ]]<ref name="auto2"/><ref name="Maley2-14">{{cite book|last=Maley|first=William|title=Fundamentalism Reborn? Afghanistan and the Taliban|url=https://archive.org/details/fundamentalismre0000unse_m8z6|year=2001|publisher=C Hurst & Co|isbn=978-1-85065-360-8|page=[https://archive.org/details/fundamentalismre0000unse_m8z6/page/14 14]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0895|title=Taliban - Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|access-date=2021-08-23|archivedate=2014-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812202550/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0895|url-status=dead}}</ref> |[[ជាតិនិយមអាហ្វហ្កាន]]<ref>{{Cite journal|title=The Combined and Uneven Development of Afghan Nationalism|year=2016|doi=10.1111/sena.12206|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/sena.12206|last1=Gopal|first1=Anand|journal=Studies in Ethnicity and Nationalism|volume=16|issue=3|pages=478–492}}</ref> |[[បាស្តុនវ៉ាលី]]<ref>Rashid, ''Taliban'' (2000)</ref><ref>{{cite web |url=http://csis.org/blog/why-are-customary-pashtun-laws-and-ethics-causes-concern |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109110349/http://csis.org/blog/why-are-customary-pashtun-laws-and-ethics-causes-concern |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2010 |title=Why are Customary Pashtun Laws and Ethics Causes for Concern? &#124; Center for Strategic and International Studies |publisher=Csis.org |date=19 តុលា 2010 |access-date=23 សីហា 2021 |url-status=dead |archivedate=2010-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101109110349/http://csis.org/blog/why-are-customary-pashtun-laws-and-ethics-causes-concern }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cf2r.org/fr/tribune-libre/understanding-taliban-through-the-prism-of-pashtunwali-code.php |title=Understanding taliban through the prism of Pashtunwali code |publisher=CF2R |date=30 វិច្ឆិកា 2013 |access-date=23 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810020924/http://www.cf2r.org/fr/tribune-libre/understanding-taliban-through-the-prism-of-pashtunwali-code.php |archive-date=10 សីហា 2014 }}</ref> |[[ប្រពៃណីអភិរក្សនិយម]]<ref>{{cite web |first=Barbara |last=D. Metcalf |title="Traditionalist" Islamic Activism: Deoband, Tablighis, and Talibs |url=https://items.ssrc.org/after-september-11/traditionalist-islamic-activism-deoband-tablighis-and-talibs/ |publisher=Social Science Research Council |access-date=13 October 2023}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Michal Onderčo |title=How fundamentalists rule a country Traditionalism and modernity in the Taliban's rule |journal=Slovenská politologická revue |date=2008 |volume=3 |pages=154–158 |url=https://sjps.fsvucm.sk/Articles/08_3_8.pdf}}</ref> }} |active = {{plainlist| * ១៩៩៤–១៩៩៦ (កងជីវពល) * ១៩៩៦–២០០១ ([[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)|រដ្ឋាភិបាលលើកទីមួយ]]) * ២០០២–២០២១ ([[កុបកម្មតាលីបង់|កុបកម្ម]]) * ២០២១–បច្ចុប្បន្ន ([[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|រដ្ឋាភិបាលលើកទីពីរ]])}} |headquarters = [[កាន់ដាហារ]] (១៩៩៤–២០០១, ២០២១–បច្ចុប្បន្ន) |area = អាហ្វហ្កានីស្ថាន |size = '''កម្លាំងស្នូល''' {{plainlist| * ៤៥,០០០ (ឆ្នាំ២០០១)<ref>{{cite web |url=http://usgovinfo.about.com/library/weekly/aa092801a.htm |title=Taliban and the Northern Alliance |work=US Gov Info |publisher=About.com |access-date=23 សីហា 2021 |archivedate=2016-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101184625/http://usgovinfo.about.com/library/weekly/aa092801a.htm |url-status=dead }}</ref> * ១១,០០០ (ឆ្នាំ២០០៨)<ref>[http://www.mcclatchydc.com/2008/09/10/52244/911-seven-years-later-us-safe.html 9/11 seven years later: US 'safe,' South Asia in turmoil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110234907/http://www.mcclatchydc.com/2008/09/10/52244/911-seven-years-later-us-safe.html |date=10 មករា 2015 }}. Retrieved 23 សីហា 2021.</ref> * ៣៦,០០០ (ឆ្នាំ២០១០)<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7047321.ece |location=London |work=The Times |title=MajorGeneral Richard Barrons puts Taleban fighter numbers at 36000 |date=3 មីនា 2010 |first1=Fiona |last1=Hamilton |first2=Sam |last2=Coates |first3=Michael |last3=Savage |access-date=2021-08-23 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629112437/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7047321.ece |url-status=dead }}</ref> * ៦០,០០០ (ឆ្នាំ២០១៤)<ref>{{cite web |url=http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |title=Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency |work=Voice of America |publisher=Akmal Dawi |access-date=23 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703023519/http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |archive-date=3 កក្កដា 2016 }}</ref> * ៦០,០០០ (ឆ្នាំ២០១៧; មិនរាប់ចំនួនកងជីវពលប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ និងកងកម្លាំងគាំទ្រប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់ទៀត)<ref name="2021number">{{Cite web|date=14 មករា 2021|title=Afghanistan's Security Forces Versus the Taliban: A Net Assessment|url=https://ctc.usma.edu/afghanistans-security-forces-versus-the-taliban-a-net-assessment/|access-date=14 កក្កដា 2021|website=Combating Terrorism Center at West Point|archivedate=2021-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815115043/https://ctc.usma.edu/afghanistans-security-forces-versus-the-taliban-a-net-assessment/|url-status=dead}}</ref> * ៧៥,០០០ (ឆ្នាំ២០២១)<ref>{{cite web |url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/07/08/remarks-by-president-biden-on-the-drawdown-of-u-s-forces-in-afghanistan/ |title=Remarks by President Biden on the Drawdown of U.S. Forces in Afghanistan |work=The White House |access-date=23 សីហា 2021 |date=8 កក្កដា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210708214308/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/07/08/remarks-by-president-biden-on-the-drawdown-of-u-s-forces-in-afghanistan/ |archive-date=8 កក្កដា 2021 |archivedate=2021-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210708214308/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/07/08/remarks-by-president-biden-on-the-drawdown-of-u-s-forces-in-afghanistan/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2021/08/14/us/politics/afghanistan-biden.html |title=Taliban Sweep in Afghanistan Follows Years of U.S. Miscalculations |work=The New York Times |access-date=23 សីហា 2021 |date=14 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817131719/https://www.nytimes.com/2021/08/14/us/politics/afghanistan-biden.html |archive-date=17 សីហា 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/taliban-s-afghanistan-takeover-raises-big-questions-u-s-security-n1276911 |title=Taliban's Afghanistan takeover raises big questions for U.S. security chiefs |work=NBC News |access-date=23 សីហា 2021 |date=16 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816215247if_/https://www.nbcnews.com/news/world/taliban-s-afghanistan-takeover-raises-big-questions-u-s-security-n1276911 |archive-date=16 សីហា 2021}}</ref>}} | allies = '''អនុក្រុម''' * [[បណ្តាញហាក់កានី]] * [[រណសិរ្សយោធាតូរ៉ាបូរ៉ា]] (ពីឆ្នាំ២០១៦)<ref>Roggio, Bill, "[http://www.longwarjournal.org/archives/2016/08/influential-taliban-commander-pledges-to-new-emir.php Influential Taliban commander pledges to new emir]", ''The Long War Journal'', 22 August 2016.</ref> * [[អ៊ីម៉ាំប៊ូការីចាម៉ាត]] (ពីឆ្នាំ២០១៧) '''សម្ព័ន្ធមិត្តជារដ្ឋ''' {{plainlist| * {{flag|កាតា}}(ចោទដោយអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត តែសាមីខ្លួនបដិសេដ, [[តាលីបង់នៅកាតា|ទីកន្លែងនៃការចរចាររកសន្តិភាព]])<ref>{{cite web|title=Qatar's Dirty Hands|url=http://www.nationalreview.com/article/450093/qatar-supports-islamists-threatens-american-middle-east-allies|date=3 សីហា 2017|work=National Review}}</ref><ref name="Scroll"/> * {{flag|ចិន}} <small>(ចោទដោយអាមេរិក តែសាមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>ប្រភពមួយចំនួន៖ *{{cite web |title=From Taliban to Hezbollah, China is empowering Islamists around the world |url=https://tfiglobalnews.com/2021/09/26/from-taliban-to-hezbollah-china-is-empowering-islamists-around-the-world/ |website=TFI global news |date=26 September 2021 |access-date=14 October 2023}} *{{cite news |title=China offered Afghan militants bounties to attack US soldiers: reports |url=https://www.dw.com/en/china-offered-afghan-militants-bounties-to-attack-us-soldiers-reports/a-56103735 |work=Deutsche Welle |date=31 December 2020}} *{{cite web |last1=Gittleson |first1=Ben |title=US investigating unconfirmed intel that China offered bounties on American troops |url=https://abc7news.com/us-investigating-unconfirmed-intel-that-china-offered-bounties-on-american-troops/9234125/ |website=ABC7 San Francisco |date=1 January 2021}}</ref> * {{flag|ប៉ាគីស្ថាន}} <small>(ត្រូវបានចោទ តែសមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>{{cite web|url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/367|title=The Taliban – Mapping Militant Organizations|website=web.stanford.edu|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> * {{flag|រុស្ស៊ី}} <small>(ត្រូវបានចោទ តែសាមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41842285|title=Is Russia arming the Afghan Taliban?|work=BBC News|date=មេសា 2018}}</ref> * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} <small>(ត្រូវបានចោទ តែសាមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>ប្រភពមួយចំនួន៖ *{{cite news|work=Middle East Institute|title=Iranian Support for Taliban Alarms Afghan Officials|date=9 មករា 2017|url=https://www.mei.edu/publications/iranian-support-taliban-alarms-afghan-officials}} *{{cite web| title =Iran Backs Taliban With Cash and Arms| url =https://www.wsj.com/articles/iran-backs-taliban-with-cash-and-arms-1434065528| website = The Wall Street Journal | date = 11 មិថុនា 2015| access-date = 23 សីហា 2021}} *{{cite web |last1=Patrikarakos |first1=David |title=Iran is an immediate winner of the Taliban takeover {{!}} The Spectator |url=https://www.spectator.co.uk/article/iran-is-an-immediate-winner-of-the-taliban-takeover |website=www.spectator.co.uk |date=25 August 2021}} *{{cite web |last1=Salahuddin |first1=Syed |title=Iran funding Taliban to affect US military presence in Afghanistan, say police and lawmakers |url=https://www.arabnews.com/node/1310541/world |website=Arab News |date=27 May 2018}} *{{cite web |last1=Siddique |first1=Abubakar |last2=Shayan |first2=Noorullah |title=Mounting Afghan Ire Over Iran's Support For Taliban |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-iran-taliban-support/28651070.html |website=RFE/RL |date=31 July 2017}} *{{Cite web |last=Kugelman |first=Michael |title=What Was Mullah Mansour Doing in Iran? |url=https://foreignpolicy.com/2016/05/27/mullah-mansour-iran-afghanistan-taliban-drone/ |website=Foreign Policy|date=27 May 2016 }}</ref> * {{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} <small>(ត្រូវបានចោទ តែសាមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/09/whats-behind-saudi-arabias-turn-away-from-the-taliban/|title=What's Behind Saudi Arabia's Turn Away From the Taliban?|first=Samuel Ramani, The|last=Diplomat|website=The Diplomat}}</ref><ref name="Scroll">{{cite web|url=https://scroll.in/article/862284/why-did-saudi-arabia-and-qatar-allies-of-the-us-continue-to-fund-the-taliban-after-the-2001-war|title=Why did Saudi Arabia and Qatar, allies of the US, continue to fund the Taliban after the 2001 war?|work=scroll.in|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> * {{flag|តួកមេនីស្ថាន}} <small>(ត្រឹមឆ្នាំ២០០១)</small><ref name="Stratfor">{{cite web|url=https://worldview.stratfor.com/article/turkmenistan-takes-chance-taliban|title=Turkmenistan Takes a Chance on the Taliban|website=Stratfor|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208215217/https://worldview.stratfor.com/article/turkmenistan-takes-chance-taliban|archive-date=8 ធ្នូ 2019}}</ref> * {{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} <small>(ត្រឹមឆ្នាំ២០០១)</small><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=diJSFBiOMjUC&pg=PA55 |title=Terrorism and Global Disorder – Adrian Guelke – Google Libros |date= 25 សីហា 2006|access-date=23 សីហា 2021|isbn=9781850438038 |last1=Guelke |first1=Adrian }}</ref> * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}<br /><small>(ផ្ដល់ការគាំទ្រខ្លះនៅក្នុង [[ជម្លោះតាលីបង់-រដ្ឋឥស្លាម|សង្គ្រាមប្រឆាំងក្រុមអាយស៊ីស]])</small><ref>ប្រភពមួយចំនួន៖ *{{cite news |title=Taliban fought IS with 'limited' US military support, US general reveals |url=https://www.france24.com/en/20200310-taliban-fought-is-with-limited-us-military-support-us-general-reveals |publisher=France 24 |date=10 March 2020}} *{{cite news |last1=Sisk |first1=Richard |title=US Has Given 'Limited Support' to Taliban in ISIS Fight, General Says |url=https://www.military.com/daily-news/2020/03/11/us-has-given-limited-support-taliban-isis-fight-general-says.html |publisher=Military.com |date=11 March 2020}} *{{Cite web| url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/u-s-retaliates-against-isis-drone-strike-afghanistan-n1277844 |last1=Clark |first1=Dartunorro |last2=Da Silva |first2=Chantal |author-link2=Chantal Da Silva |last3=Kube |first3=Courtney |website=NBC News |title=2 High Profile ISIS Targets Killed in US Drone Strike in Afghanistan, Pentagon Says |date=28 August 2021 |access-date=30 August 2021}} *{{Cite web| url=https://edition.cnn.com/2021/08/29/asia/afghanistan-kabul-evacuation-intl/index.html |last1=Liebermann |first1=Oren |last2=Sidhu |first2=Sandi |last3=Smith-Spark |first3=Laura |last4=Vandoorne |first4=Saskya |last5=Paton Walsh |first5=Nick |website=CNN |title=Nine Family Members, Including Children, Killed in US Strike in Kabul Targeting Suspected IS-K Suicide Bomber, Relative Says |date=30 August 2021 |access-date=30 August 2021}}</ref> '''សម្ព័ន្ធមិត្តមិនមែនជារដ្ឋ''' {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[ហាម៉ាស់]]<ref>{{cite news |author1=Ali M Latifi |title=Afghanistan: Taliban uses Hamas meeting to send a message to the Muslim world |url=https://www.middleeasteye.net/news/afghanistan-taliban-hamas-meeting-send-message-muslim-world |publisher=Middle East Eye |date=28 October 2022}}</ref><ref>{{Cite news |date=October 7, 2023 |title=Pakistan, Afghanistan show support to Palestine, calls for "cessation of hostilities" |newspaper=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-afghanistan-show-support-to-palestine-calls-for-cessation-of-hostilities/articleshow/104245296.cms?from=mdr%5C |access-date=October 14, 2023 |archive-date=October 7, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007183550/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-afghanistan-show-support-to-palestine-calls-for-cessation-of-hostilities/articleshow/104245296.cms?from=mdr%5C |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Hezbi Islami Gulbuddin.svg}} [[គណបក្សឥស្លាមគូលប៊ូដង់]]<ref>{{cite news|title=Afghan militant fighters 'may join Islamic State'|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-29009125 |work=BBC News|date=2 កញ្ញា 2014|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> <small>(សាមីខ្លួនបានបដិសេដពីឆ្នាំ២០១៦ ដល់ឆ្នាំ២០២១,<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/09/afghanistan-ghani-hekmatyar-sign-peace-deal-160929092524754.html |title=Afghanistan: Ghani, Hekmatyar sign peace deal|publisher=Al Jazeera|date=29 កញ្ញា 2016}}</ref> ចេញគាំទ្រពីឆ្នាំ២០២១)</small><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/isis-violence-dents-taliban-claims-of-safer-afghanistan-2604986|title=ISIS Violence Dents Taliban Claims Of Safer Afghanistan|date=9 November 2021|work=NDTV.com}}</ref> * {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[ចលនាឥស្លាមអ៊ូសបេគីស្ថាន]] <small>(ក្រុមបក្សពួកប្រឆាំង [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|ISIL]])</small><ref>{{cite web|url=https://m.dw.com/en/why-central-asian-states-want-peace-with-the-taliban/a-43150911|title=Why Central Asian states want peace with the Taliban|date=27 មីនា 2018|work=DW News}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/06/islamic-movement-of-uzbekistan-faction-emerges-after-groups-collapse.php|title=Islamic Movement of Uzbekistan faction emerges after group's collapse|work=Long War Journal|first1=Bill|last1=Roggio|first2=Caleb|last2=Weiss|date=14 មិថុនា 2016|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[អាល់កៃដា]] <small>(បដិសេដដោយតាលីបង់)</small><ref>{{Cite web |title=Taliban denies knowledge of al-Zawahiri's presence in Kabul, with some members blaming its Haqqani faction |date=4 August 2022 |url=https://www.cbsnews.com/news/ayman-al-zawahiri-killed-taliban-say-they-didnt-know-al-qaeda-leader-was-in-kabul/ |access-date=2023-10-14 |publisher=CBS news}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[ចាម៉ាតអាន់សារូលឡា]]<ref name="autoQTQ">{{Cite web|url=https://www.khabaronline.ir/news/1654401/طالبان-تاجیکستان-اعلام-موجودیت-کرد/|title=(ជាភាសាពែរ្ស) طالبان تاجیکستان اعلام موجودیت کرد! - خبرآنلاین|website=www.khabaronline.ir|access-date=2022-08-02}}</ref> <small>(បដិសេដដោយតាលីបង់)</small><ref>{{Cite web |title=Tajikistan Faces Threat from Tajik Taliban |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13750-tajikistan-faces-threat-from-tajik-taliban.html |access-date=2023-10-14 |website=www.cacianalyst.org }}</ref> * {{flagicon image|Jaishi-e-Mohammed.svg}} [[ចាអ៊ីស-អ៊ឺ-ម៉ូហាម៉េដ]]<ref name="youtube.com" /> <small>(បដិសេដដោយតាលីបង់)</small><ref>{{Cite web |title=The Curious Case of Masood Azhar's Disappearance |url=https://thediplomat.com/2022/09/the-curious-case-of-masood-azhars-disappearance/ |access-date=2023-10-14 |publisher=The diplomat }}</ref><ref>{{Cite web |title=Taliban's Retort To Pakistan: Jaish Chief Masood Azhar With You, Not Us |url=https://www.ndtv.com/world-news/jaish-e-mohammad-chief-masood-azhar-is-in-pakistan-claims-taliban-3345617 |access-date=2023-10-14 |website=NDTV.com}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of Tehrik-i-Taliban.svg}} [[តាលីបង់ប៉ាគីស្ថាន|ចលនាតាលីបង់នៅប៉ាគីស្ថាន]] <small>(បដិសេដដោយតាលីបង់)</small><ref>{{Cite web|title=Afghan Taliban reject TTP claim of being a 'branch of IEA'|url=https://www.dawn.com/news/1663185|date=11 December 2021|access-date=14 October 2023}}{{Cite web|title=Afghan Taliban deny TTP part of movement, call on group to seek peace with Pakistan|url=https://www.arabnews.pk/node/1984501/pakistan|date=11 December 2021}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[សហភាពជីហាដឥស្លាម]] }}}} |opponents = '''សត្រូវជារដ្ឋ និងអន្តររដ្ឋាភិបាល''' {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of Afghanistan (1992–2001).svg}} [[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៩៩៤–២០០២) * {{flagicon image|NATO flag.svg}} [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]] ([[សង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន (២០០១–២០២១)|២០០១–២០២១]])<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2012/12/20121224051624851.html |title=Taliban attack NATO base in Afghanistan – Central & South Asia |publisher=Al Jazeera English |access-date=23 សីហា 2021}}</ref> * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} ([[សង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន (២០០១–២០២១)|២០០១–២០២១]]) * {{flagicon image|Flag of Afghanistan (2004–2021, variant).svg}} [[រដ្ឋអន្តរកាលឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (២០០២–២០០៤) * {{flagicon image|Flag of Afghanistan (2013–2021).svg}} [[សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (២០០៤–២០២១)<ref>{{Cite news |title=Rare look at Afghan National Army's Taliban fight |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25922743 |access-date=31 សីហា 2021}}</ref> }} '''សត្រូវជាបក្សសម្ព័ន្ធ''' {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of the National Resistance Front of Afghanistan.svg}} [[រណសិរ្សតស៊ូជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] * {{flagicon image|Flag of Afghanistan (2013–2021).svg}} [[រណសិរ្សសេរីភាពអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] * {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់ និងឡេវ៉ាន – ខេត្តកូរ៉ាសាន|រដ្ឋឥស្លាម–ខេត្តកូរ៉ាសាន]]<ref>{{cite web|title=ISIS reportedly moves into Afghanistan, is even fighting Taliban |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2025445123_apxafghanistanislamicstate.html |date=12 មករា 2015 |access-date=23 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213191753/http://seattletimes.com/html/nationworld/2025445123_apxafghanistanislamicstate.html |archive-date=13 កុម្ភៈ 2015 }}</ref><ref>{{cite web| title =ISIS, Taliban announced Jihad against each other| url =http://www.khaama.com/isis-taliban-announced-jihad-against-each-other-3206| website = Khaama Press| date = 20 មេសា 2015| access-date = 23 មេសា 2015}}</ref><ref>{{cite web| title =Taliban leader: allegiance to ISIS 'haram'| url =http://rudaw.net/english/middleeast/130420151| website = Rudaw| date = 13 មេសា 2015| access-date = 23 សីហា 2021 }}</ref> * {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[ចលនាឥស្លាមអ៊ូសបេគីស្ថាន]] <small>(បក្សសម្ព័ន្ធរបស់ [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|ISIL]])</small><ref>{{cite web|url=https://www.militarytimes.com/news/pentagon-congress/2019/05/05/taliban-say-gap-narrowing-in-talks-with-us-over-afghanistan-troop-withdrawal/|title=Taliban say gap narrowing in talks with US over Afghanistan troop withdrawal|date=5 ឧសភា 2019|work=Military Times}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Al Qaeda.svg}} [[ហ្វីដីយម៉ាហាស]] }} | battles = * [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)]] * [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងតាជីគីស្ថាន]] (១៩៩២–១៩៩៧)<ref name="google">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hLi9oJMT5B8C&pg=PA96|title=Tajikistan in the New Central Asia|isbn=9781845112936|access-date=23 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116011515/https://books.google.com/books?id=hLi9oJMT5B8C&pg=PA96|archive-date=16 មករា 2016|last1=Jonson|first1=Lena|date=25 សីហា 2006}}</ref> * [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)]] * [[សង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន (២០០១–២០២១)]] ** [[ការវាយលុករបស់តាលីបង់ (២០២១)]] * [[ជម្លោះតាលីបង់–រដ្ឋឥស្លាម]] (២០១៥–បច្ចុប្បន្ន) }} '''តាលីបង់''' ([[អក្សរឡាតាំង]]៖ Taliban; [[ភាសាបាស្តូ]]៖ طالبان‎, ប្រែមកថា 'និស្សិត')<ref>{{Cite web|title=Definition of TALIBAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Taliban|access-date=23 សីហា 2021|website=www.merriam-webster.com}}</ref> គឺជាចលនានយោបាយសាសនា[[ឌីអូបង់ឌី]][[ឥស្លាមនិយម|និយមឥស្លាម]] និងជាអង្គការសកម្មប្រយុទ្ធមួយនៅប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]។ ក្រុមនេះបានគ្រប់គ្រងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានប្រមាណបីភាគបួន[[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)|ពីឆ្នាំ១៩៩៦ រហូតដល់ឆ្នាំ២០០១]] មុនពេលត្រូវបានផ្តួលរំលំតាមរយៈ[[ការឈ្លានពានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ការឈ្លានពានពីសហរដ្ឋអាមេរិក]]។ ក្រោយពីមានការតស៊ូបះបោរអស់រយៈពេលជិត ២០ ឆ្នាំ តាលីបង់ក៏បានវាយដណ្តើមយករដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]មកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ ពោលគឺបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងបរទេសចម្រុះភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលនាំឱ្យតាលីបង់អាចឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសទាំងមូលបានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់មិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសណាមួយឡើយ។ រដ្ឋាភិបាលខ្លួន​ត្រូវ​បានមនុស្សជាច្រើន​រិះ​គន់​អំពីរឿងរឹតបន្តឹង[[សិទ្ធិមនុស្សនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន|សិទ្ធិ​សេរីភាព​មនុស្ស​នៅក្នុង​ប្រទេស]] រួម​មាន​សិទ្ធិ​នារី និង​ស្ត្រី​ក្នុង​ការ​ប្រកបរបរ​ការងារផ្សេងៗ និង​ការ​ទទួល​បាន​[[ការអប់រំនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ការ​អប់រំ]]ជាដើម។<ref>{{Cite news |date=2022-12-20 |title=Afghanistan: Taliban ban women from universities amid condemnation |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-64045497 |access-date=2023-10-15}}</ref> តាលីបង់បានលេចរូបរាងឡើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៤ ហើយបានក្លាយជាក្រុមបក្សសម្ព័ន្ធដ៏សំខាន់មួយនាអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)|សម័យសង្គ្រាមស៊ីវិលអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]<ref>{{cite web|title=The Taliban|url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/367|website=Mapping Militant Organizations|publisher=Stanford University|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> និងមានសមាជិកភាគច្រើនជានិស្សិត[[ជនជាតិប៉ាស្តុន]]មកពីភាគខាងត្បូងនិងខាងកើតនៃប្រទេសដោយពួកគេសុទ្ធតែធ្លាប់បានទទួលការអប់រំនៅតាម[[សាលាប្រពៃណីឥស្លាម]]។<ref name="Raja2016">{{cite book|author=Masood Ashraf Raja|title=The Religious Right and the Talibanization of America|url=https://books.google.com/books?id=lusgDAAAQBAJ&pg=PA16|date=6 ឧសភា 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-137-58490-8|pages=16–}}</ref> នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ម៉ូហាម៉ាដ អូមារ]] ចលនាមួយនេះបានរីករាលដាលទៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានរហូតទាន់តែអាចវាយដណ្តើមយកអំណាចបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ និងបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីប្រមាណបីភាគបួននៅក្រោមរបបថ្មីមួយដែលគេតែងស្គាល់ថា [[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)|អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថានលើកទីមួយ]]។ រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់នាពេលនោះត្រូវបានប្រឆាំងដោយកងជីវពលមួយក្រុមហៅ [[សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង]] ខណៈដែលក្រុមមួយនេះបានកាន់កាប់ផ្នែកខ្លះនៃភាគឦសានប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន និងត្រូវជាក្រុមដែលគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់នៃរបប[[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]។ ក្រុមតាលីបង់បានគ្រប់គ្រងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានមួយភាគធំរហូតដល់ត្រូវបាន[[ការឈ្លានពានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ផ្ដួលរំលំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១។ ក្រោយពីត្រូវបានផ្ដួលរំលំទៅបាត់ សមាជិកតាលីបង់ជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនរត់ទៅប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]ដែលមានព្រំដែនជាប់អាហ្វហ្កានីស្ថាននោះ។ ភ្លាមៗ ក្រុមតាលីបង់បានប្រជុំគ្នាបង្កើតចេញជា[[កុបកម្មតាលីបង់|ចលនាបះបោរ]]ប្រឆាំងនឹង[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]ដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រមទាំង[[កងកម្លាំងជំនួយសន្តិសុខអន្តរជាតិ]]ដែលគាំទ្រដោយ[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]]។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០០២ សមាជិកនិរទេសនៃតាលីបង់បានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំ]]ឡើង ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុង[[គ្វេទតា]]ក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ហៃបាទូឡា អាហ៊ុងហ្សាដា]] តាលីបង់បានបើក[[ការវាយលុករបស់តាលីបង់ (២០២១)|ប្រតិបត្តិការយោធា]]នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដែលឈានដល់[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល (២០២១)|ការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល]]នៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ និងនាំឱ្យតាលីបង់បានកាន់កាប់ប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានឡើងវិញ។ សាធារណរដ្ឋ​ឥស្លាម​ត្រូវ​បាន​រំលាយ ហើយ​របប​អេមីរ៉ាតឥស្លាម​ត្រូវ​បាន​ស្ដារ​ឡើង​វិញ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៦ រហូតដល់ឆ្នាំ២០០១ ក្រុមតាលីបង់បានត្រួតត្រាលើទឹកដីប្រមាណបីភាគបួននៃប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានទាំងមូលហើយបានអនុវត្តច្បាប់ឥស្លាមដ៏តឹងរឹងដែលគេតែងនិយមហៅថា"[[សារីយ៉ា]]" (شَرِيعَة‎)។ ==ឈ្មោះ== {{ផ្នែកទទេ}} ==ផ្ទៃរឿង== ===អន្តរាគមន៍របស់សូវៀតក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៧៨–១៩៩២)=== [[File:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[រ៉ូណល់ វីហ្កេន|រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]នៅក្នុងជំនួបជាមួយថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលរបស់ក្រុម[[មូចាហ៊ីឌីន (អាហ្វកានីស្ថាន)|មូចាហ៊ីឌីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៣]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៧៨–បច្ចុប្បន្ន)|សូវៀតបានចូលឈ្លានពាននិងកាន់កាប់ប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ចលនា[[មូចាហ៊ីឌីន (អាហ្វកានីស្ថាន)|មូចាហ៊ីឌីន]]ក៏បានបង្កើតឡើងដើម្បីធ្វើសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងសូវៀត។ មេដឹកនាំមូលដ្ឋានក្រុមតាលីបង់ស្ទើរទាំងអស់គឺសុទ្ធតែធ្លាប់បានបម្រើការឱ្យចលនាមូចាហ៊ីឌីននៅអំឡុងសង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វកានីស្ថាន។<ref>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) Afghanistan: Political Parties and Insurgent Groups 1978-2001 |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1154721/1226_1369733568_ppig1.pdf |website=ecoi.net |publisher=[[Refugee Review Tribunal|Australian Refugee Review Tribunal]] |access-date=23 សីហា 2021 |pages=18–19 |date=7 មីនា 2013 }}</ref> [[ប្រធានាធិបតីប៉ាគីស្ថាន]]នាពេលនោះគឺលោក[[មហាម៉ាដ ស៊ា-អ៊ូល-ហាក់]]បានកើតការព្រួយបារម្ភខ្លាចសហភាពសូវៀតបន្តវាយចូលប្រទេសរបស់ខ្លួនទៀតដូច្នេះហើយ មហាម៉ាដក៏បញ្ជូនឧត្តមសេនីយ៍របស់លោកមួយរូបទៅប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]ដើម្បីឃោសនានិងប្រមូលសម្លេងគាំទ្រឱ្យចលនាតស៊ូប្រឆាំងសូវៀតនៅឯអាហ្វកានីស្ថាន។ មិនយូរប៉ុន្មាន រដ្ឋាភិបាលអារ៉ាប៊ីសាអូឌីតរួមជាមួយ[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]]របស់អាមេរិកក៏ផ្តល់ជំនួយជាថវិកានិងគ្រឿងសព្វាវុធទៅឱ្យចលនាមូហាហ៊ីឌីនតាមរយៈ[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវាកម្ម]] (ISI) របស់ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name="Price">{{cite web |title=Pakistan: A Plethora of Problems |url=http://globalsecuritystudies.com/Price%20Pakistan.pdf |access-date=23 សីហា 2021 |work=Global Security Studies, Winter 2012, Volume 3, Issue 1, by Colin Price, School of Graduate and Continuing Studies in Diplomacy |location=Norwich University, Northfield, VT. |archivedate=2020-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324175909/http://globalsecuritystudies.com/Price%20Pakistan.pdf |url-status=dead }}</ref> ក្នុងទស្សវត្តរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ទាហានអាហ្វកានីស្ថានជាង ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានទទួលការហ្វឹកហ្វឺនពី ISI ដោយនៅក្នុងនោះក៏មាន[[មហាម៉ាដ អូម៉ារ]]ផងដែរ។<ref name="Price"/> ===សង្គ្រាមស៊ីវិលអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)=== {{See also|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)}} នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩២ បន្ទាប់ពីរបបកុម្មុយនិស្តដែលគាំទ្រដោយសូវៀតបានផ្តួលរំលំរួច គណបក្សនយោបាយអាហ្វកានីស្ថានជាច្រើនបានយល់ស្របលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងប៉េស្សាវ៉ារ]]ហើយបានរួមគ្នាតែងតាំង[[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]មួយសម្រាប់អន្តរកាលឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។ បក្សពួកភាគច្រើនក្នុងចលនាមូហាហ៊ីឌីនមិនបានចូលរួមក្នុងអន្តរកាលនេះទេ។ វិបត្តិនយោបាយបានផុសចេញឡើងភ្លាមៗនៅអាហ្វកានីស្ថានបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបានបង្កើតឡើងមក នេះគឺដោយសារតែការចង់ដណ្តើមអំណាចគ្នាកាន់កាប់រវាងបក្សពួកនយោបាយដែលយល់ស្របពីមុនៗ។<ref name="photius, peshawar">[https://photius.com/countries/afghanistan/government/afghanistan_government_the_peshawar_accord~72.html 'The Peshawar Accord, 25 April 1992']. Website photius.com. Text from 1997, purportedly sourced on The Library of Congress Country Studies (USA) and CIA World Factbook. Retrieved 22 December 2017.</ref> [[គណបក្សឥស្លាមគូលប៊ូដង់]]ដែលជាបក្សពួកសមាជិកនៅក្នុងចលនាមូហាហ៊ីឌីន មិនបានចេញទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នថ្មីទេហើយនៅអំឡុងខែមេសា ក្រុមមួយនេះបានសម្រុកចូលរដ្ឋធានីកាប៊ុលដើម្បីដណ្តើមអំណាចកាន់កាប់ផ្ទាល់ខ្លួនដែលជាហេតុនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)|សង្គ្រាមស៊ីវិលថ្មី]]ផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា បក្សពួកមួយនេះបានចាប់ផ្តើមបើកការវាយប្រហារលើកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៅទីក្រុងកាប៊ុល។<ref name="Human Rights Watch (4)"/> ប្រតិបត្តិការរបស់ក្រុមនេះត្រូវបានទទួលការគាំទ្រពី ISI របស់ប្រទេសប៉ាគីស្ថានទាំងជំនួយថវិកានិងយោធា។<ref name="Neamatollah Nojumi">{{cite book| last =Neamatollah Nojumi | title =The Rise of the Taliban in Afghanistan: Mass Mobilization, Civil War, and the Future of the Region| year =2001 | url =https://archive.org/details/riseoftalibanina0000neam |edition=2002 1st | publisher = Palgrave, New York }}</ref> ដោយមើលឃើញផលប្រយោជន៍ច្រើន ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]បានឆ្លៀតឱកាសចូលគាំទ្រកងកម្លាំង[[គណបក្សរួបរួមឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|បក្សរួបរួមឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]]ខណៈដែល[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]បានផ្តល់ការគាំទ្រដល់[[អង្គការដាវ៉ារឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|សហភាពឥស្លាមដើម្បីរំដោះអាហ្វកានីស្ថាន]]។<ref name = "Human Rights Watch (4)">{{cite web| url =https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands | title = Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity | publisher = [[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]}}</ref><ref name="Amin Saikal">{{cite book| last =Amin Saikal | author-link = Amin Saikal| title =Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival| year =2006 | edition = 1st | page= 352| publisher = I.B. Tauris & Co | location = London New York | isbn = 978-1-85043-437-5}}</ref><ref name="Roy Gutman">Gutman, Roy (2008): ''How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan'', Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington DC.</ref> ជម្លោះរវាងបក្សពួកទាំងអស់នេះបានអូសទាញអាហ្វកានីស្ថានឱ្យធ្លាក់ចូលកាន់តែជ្រៅបន្ថែមទៀតទៅក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមស៊ីវិល។ [[File:Aerial view of a section of Kandahar in 2013.jpg|thumb|បក្សតាលីបង់បានលេចចេញឡើងនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃទីក្រុង[[កាន់ដាហារ]]នៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៤]] បទឈប់បាញ់ទាំងឡាយដែលត្រូវចរចាគ្នារួចបានចូលជាធរមានបានរយៈពេលតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះមុននឹងត្រូវផ្ទុះជម្លោះថ្មីម្តងហើយម្តងទៀត។<ref name="Human Rights Watch (4)"/> ទោះជាជម្លោះបានរុញបន្តទៅក្តីប៉ុន្តែផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានមិនបានទទួលផងប៉ះពាល់អ្វីធំដុំច្រើននោះទេដូចជានៅតំបន់ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋមន្ត្រីម៉ាស៊ូដនិងទីក្រុងហេរ៉ាដជាដើម។{{citation needed}} ចំណែកឯទឹកដីភាគខាងត្បូងវិញគឺមិនស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់បក្សពួកសង្គ្រាមណាមួយឡើយដោយទឹកដីទាំងនោះត្រូវជាកម្មសិទ្ធិរបស់មេដឹកនាំតាមតំបន់នីមួយៗ។ ទីបំផុត ក្រុមតាលីបង់ក៏បានលេចរូបរាងឡើងនៅចុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដោយបានអះអាងថាខ្លួននឹងរំដោះប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានចេញពីអំពើពុករលួយនិងភាពចលាចលដែលកំពុងបង្កឡើងដោយបក្សពួកផ្សេងៗរួចបើបានជោគជ័យ ខ្លួននឹងបង្កើតចេញជារបបថ្មីដែលមានសាសនាឥស្លាមជាគ្រឹះ។{{citation needed}} ==ប្រវត្តិ== {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រតាលីបង់}} ===១៩៩៤=== {{Further|[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)]]}} តាលីបង់គឺជាចលនារបស់និស្សិតសាសនា (តាលីប) មកពីតំបន់[[ជនជាតិប៉ាស្តុន|ប៉ាស្តុន]]នៃភាគខាងកើតនិងខាងត្បូងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន ពួកគេគឺសុទ្ធតែធ្លាប់ទទួលបានការអប់រំនៅតាមសាលាប្រពៃណីសាសនាឥស្លាមនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name="massacreMazar, II">{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background) |publisher=[[Human Rights Watch]]|date=វិច្ឆិកា 1998| access-date=24 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 វិច្ឆិកា 2008}}</ref> ចលនាតាលីបង់ក៏មានសមាជិកដើមកំណើត[[ជនជាតិតាជិក|តាជិក]]និង[[ជនជាតិអ៊ូសបេក|អ៊ូសបេក]]ដែរហើយពួកគេបាន"ដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងកំណើនប្រជាប្រិយភាពនិងភាពជោគជ័យរបស់តាលីបង់"។<ref>Alex Strick van Linschoten and Felix Kuehn, ''An Enemy We Created: The Myth of the Taliban-Al Qaeda Merger in Afghanistan'', Oxford University Press (2012), p. 122</ref> ====ការអប់រំនិងហេតុផល==== នៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៤ [[មហាម៉ាដ អូម៉ារ]]និងនិស្សិតរបស់លោកចំនួន ៥០ នាក់បានសម្រេចបង្កើតចលនាតាលីបង់ឡើងនៅទីក្រុង[[កាន់ដាហារ]]។<ref name=Stanford/><ref name="Matinuddin, Kamal 1999 pp.25">Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[Oxford University Press]], (1999), pp. 25–26</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=25}}</ref> មូលហេតុក្រោយការបង្កើតចលនានេះគឺដោយសារគាត់មិនសប្បាយចិត្តដែលច្បាប់[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាម]]មិនត្រូវបានតម្លើងជាច្បាប់កំពូលនៅអាហ្វកានីស្ថានបន្ទាប់ពីបានផ្តួលរំលំរបបកុម្មុយនិស្តរួចហើយឥឡូវនេះ លោកជាមួយនឹងគ្នីគ្នាលោកបានសន្យាថានឹងកម្ចាត់មេដឹកនាំចលនាផ្សេងៗនិងឧក្រិដ្ឋជនទាំងប៉ុន្មានចេញពីអាហ្វកានីស្ថានទាំងអស់។<ref name=Stanford>[http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/367 'The Taliban']. ''Mapping Militant Organizations.'' Stanford University. Updated 15 July 2016. Retrieved 24 September 2017.</ref> ច្រើនខែក្រោយមក ចំនួនសមាជិកនៃចលនារបស់អូម៉ារបានកើនដល់ ១៥,០០០ នាក់ដែលភាគច្រើនជាជនភៀសខ្លួនមកពីសាលាសាសនាឥស្លាមនៅប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]។ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីជួយចលនាបះបោរប្រឆាំងនឹងសូវៀត រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានផ្តល់សៀវភៅសិក្សាជាសម្ងាត់ដោយលើកកម្ពស់ការបង្រៀនសាសនាឥស្លាមបែកសកម្មប្រយុទ្ធនិងរួមបញ្ចូលរូបភាពនៃអាវុធនិងទាហានដើម្បីបណ្តុះកុមារឱ្យស្អប់ជនឈ្លានពានបរទេស។ ក្រុមតាលីបង់បានយកសៀវភៅអាមេរិកទាំងនោះមកសិក្សាប៉ុន្តែបានគូសមុខមនុស្សក្នុងសៀវភៅនោះចោលដោយរក្សាតាមគោលការណ៍ដ៏តឹងរឹងរបស់ពួកគេ។ [[ទីភ្ញាក់ងារដើម្បីការអភិវឌ្ឍអន្តរជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក]]បានចំណាយប្រាក់រាប់លានដុល្លារទៅ[[សាកលវិទ្យាល័យណេប្រាស្កា]]នៅរដ្ឋ[[អូម៉ាហា]]នាអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៨០ ដើម្បីបោះពុម្ភសៀវភៅសិក្សាបន្ថែមជាភាសាក្នុងស្រុករបស់អាហ្វកានីស្ថាន។<ref>Washington Post, 23 មីនា 2002, "[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2002/03/23/from-us-the-abcs-of-jihad/d079075a-3ed3-4030-9a96-0d48f6355e54/?noredirect=on From U.S., the ABC's of Jihad]"</ref> ក្រុមតាលីបង់ដំបូងបានផ្តាច់ជ្ញារចិត្តបន្តប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនព្រោះតែពួកគេមើលឃើញទុក្ខសោករបស់ប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានដែលពួកគេជឿថាបណ្តាលមកពីភាពលោភលន់ចង់បានអំណាចរវាងក្រុមបក្សពួកនយោបាយផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសនិងដោយមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ក្រមសីលធម៌សាសនាឥស្លាម។<ref name=Stanford/><ref name="Turbulent"/><ref name="Melissa"/> ====អន្តរាគមន៍របស់ប៉ាគីស្ថាន==== ប្រភពមួយចំនួនបានថ្លែងថាប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]បានលូកដៃចូលធ្វើអន្តរាគមន៍នៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដើម្បី"បង្កើត"ក្រុមតាលីបង់ឡើង។<ref>{{cite book|last=Shaffer|first=Brenda|title=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|url=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA267|year=2006|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19529-4|page=267}}</ref> [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវា]]របស់ប៉ាគីស្ថាន (ISI) មានទំនោរគាំទ្រតាលីបង់ខ្លាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ ដោយសង្ឃឹមថាអំណាចគ្រប់គ្រងថ្មីមួយនេះនឹងផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ខ្លួននាពេលខាងមុខ។<ref name=Stanford/> ទោះជាតាលីបង់បានទទួលជំនួយហិរញ្ញវត្ថុពីប៉ាគីស្ថាននៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ក្តីហើយទោះបីជា"ប៉ាគីស្ថានបានខំប្រឹងគាំទ្រចលនាតាលីបង់ពីឆាក់ដំបូងក៏ដោយក៏ទំនាក់ទំនងរវាងបក្សពួកទាំងពីរនូវតែមានភាពផុយស្រួយនិងមានគោលដៅខុសៗពីគ្នា។ ISI និងប៉ាគីស្ថានមានគោលបំណងចង់គ្រប់គ្រងប្រើប្រាស់ចលនានេះខណៈដែលថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់កំពុងរកផែនការនិងល្បិចដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការប្រកបដោយឯករាជ្យភាពផងនិងទទួលបានការគាំទ្រផង"។ អ្នកគាំទ្រតាលីបង់ធំជាងគេនៅប្រទេសប៉ាគីស្ថានគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ណាស៊ីរូឡា បាបារ]]ដោយលោកជឿថាតាលីបង់អាហ្វកានីស្ថានអាចជាចំណុចនយោបាយភូមិសាស្ត្រដ៏សំខាន់និងដោយសារក្រុមនេះជា"ក្រុមតំណាង[[ឌីអូបង់ឌីនិយម]]ដែលអាចដើរតួជាគូប្រជែងនឹងឥទ្ធិពល[[វ៉ាហាប៊ីនិយម|វ៉ាហាប៊ីយ៉ា]]ដែលកំពុងរីករាលដាលនៅក្នុងតំបន់"។<ref>Alex Strick van Linschoten and Felix Kuehn, ''An Enemy We Created: The Myth of the Taliban-Al Qaeda Merger in Afghanistan'', Oxford University Press (2012), pp. 121–122</ref> ====ការឡើងត្រួតត្រាទីក្រុងកាន់ដាហារ==== នៅថ្ងៃទី៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៤ តាលីបង់បានធ្វើការវាយប្រហាររួចកាន់កាប់ទីក្រុងកាន់ដាហារ។<ref name=Stanford/> មុនថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៥ តាលីបង់បានគ្រប់គ្រង[[ខេត្តនៃអាហ្វកានីស្ថាន|ខេត្ត]]ចំនួន ១២។<ref name=Stanford/> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅតាមតំបន់ភាគច្រើនបានសុំទទួលចុះចាញ់ដោយមិនប្រើកម្លាំងតបតវិញទេ។ មេបញ្ជាការរបស់អូម៉ារខ្លះធ្លាប់ជាអតីតមេបញ្ជាការយោធាខ្នាតតូចនិងខ្លះទៀតជាគ្រូបង្រៀន[[ម៉ាដ្រាសា]] (សាលាឬវិទ្យាស្ថានអប់រំសាសនាទាំងឡាយនៅក្នុងវប្បធម៌ឥស្លាម)។<ref name=Felbab-Brow>{{cite book|last=Felbab-Brow |first=Vanda|title=Shooting up: counterinsurgency and the war on drugs|url=https://archive.org/details/shootingupcounte0000felb |year=2010|publisher=Brookings Institution Press |isbn=978-0-8157-0328-0|page=[https://archive.org/details/shootingupcounte0000felb/page/122 122]}}</ref><ref name = "Rashid 2000 27–29">{{Harvnb|Rashid|2000|pp=27–29}}.</ref><ref name="Human Rights Watch (5)"/><ref name="Harvnb|Rashid|2000|p=29">{{Harvnb |Rashid|2000|p=29}}</ref>{{sfn|Goodson|2002|p=114}} នេះជាដំណាក់កាលមួយដែលប្រជាប្រិយភាពរបស់ក្រុមតាលីបង់បានលេចឡើងព្រោះក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមនេះ៖ អំពើពុករលួយត្រូវបានទាត់ចោល សណ្តាប់ធ្នាប់សង្គមត្រូវបានស្តារឡើងវិញ ផ្លូវនិងបរិវេណរបស់តាលីបង់មានសុវត្ថិភាពជាងមុន។<ref name=Stanford/> ===១៩៩៥–កញ្ញា ១៩៩៦=== [[File:Afghanistan politisch 1996.png|thumb|ផែនទីនយោបាយប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាននៅចុងឆ្នាំ១៩៩៦ ក្រោយពីតាលីបង់បានដណ្តើមកាន់កាប់រដ្ឋធានីកាប៊ុល]] ដើម្បីបង្កើនការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនលើប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន ក្រុមតាលីបង់បានចាប់ផ្តើមពង្រីកអំណាចនិងឥទ្ធិពលពីក្រៅមូលដ្ឋានកាន់ដាហារដោយវាតទីយកទឹកដីជិតខាងបន្តិចម្តងៗ។ នៅដើមឆ្នាំ១៩៩៥ ចលនាតាលីបង់បានឆ្ពោះសម្រុកទៅរដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]ប៉ុន្តែត្រូវទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងដៃកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលនៃ[[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]]។ ខណៈពេលកំពុងដកថយចេញពីកាប៊ុល ក្រុមតាលីបង់បានធ្វើការបាញ់ប្រហារមកលើទីក្រុង<ref name="amnesty.org">Amnesty International. "Document – Afghanistan: further information on fear for safety and new concern: deliberate and arbitrary killings: civilians in Kabul". 16 វិច្ឆិកា 1995 Accessed at [https://www.amnesty.org/en/documents/asa11/015/1995/en/ Amnesty.org]</ref>ដែលបណ្តាលឱ្យស្លាប់ជនស៊ីវិលមួយចំនួន។ បណ្តាញសារព័ត៌មានបានចាប់ផ្តើមផ្សព្វផ្សាយនៅអំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៥ ថាក្រោយពីសកម្មភាពបាញ់ប្រហារ ក្រុមតាលីបង់បានបាត់បង់នូវសេចក្តីគោរពនិងជំនឿពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋហើយត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋមើលឃើញថាជា បក្សពួកយោធាដែល"ស្រេកឃ្លានអំណាច"មួយទៀតប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web|url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ad3ac.html|title=Refworld &#124; Afghanistan: Background information on the Taliban movement|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|website=Refworld}}</ref> ក្រោយពីបានទទួលបរាជ័យជាច្រើនលើកមក ទីបំផុតតាលីបង់ក៏បានទទួលជោគជ័យម្តងទៀតដោយបានចូលកាន់កាប់ភាគខាងលិចនៃទីក្រុង[[ហេរ៉ាដ]]នៅថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៥។ បន្ទាប់ពីមានការចោទប្រកាន់ពីរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថានថាប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានកំពុងជួយក្រុមតាលីបង់ ក្រុមមនុស្សមួយហ្វូងធំបានសម្រុកទៅបាតុកម្មនិងបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈរបស់ស្ថានទូតប៉ាគីស្ថានក្នុងទីក្រុងកាប៊ុល។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=f5wcH0abSQcC&pg=PA8|title = A Political Chronology of Central, South and East Asia|isbn = 9781135356804|last1 = Publications|first1 = Europa|date = 2 កញ្ញា 2003}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៦ នៅពេលដែលតាលីបង់កំពុងត្រៀមប្រតិបត្តិការវាយប្រហារដ៏ធំមួយ មេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថានបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងប្រឆាំងតាលីបង់ដកថយចេញពីទីក្រុងឆ្ពោះទៅភាគឥសាន្តនៃជួរភ្នំ[[ហិណ្ឌូឃូស]]វិញ។ ការធ្វើបែបនេះក៏ព្រោះតែខ្លាចមានករណីស្លាប់ជនស៊ីវិលបន្តទៀត ជាពិសេសគឺការប្រយុទ្ធគ្នាតាមទីប្រជុំជននេះឯង។ ចលនាតាលីបង់បានចូលក្នុងទីក្រុងកាប៊ុលនៅថ្ងៃទី២៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៦ រួចបានសម្រេចប្រកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីដែលគេតែងស្គាល់ថា[[តាលីបង់#អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]]។ ក្រុមអ្នកវិភាគបាននិយាយថាតាលីបង់នាពេលនោះគឺកំពុងតែវិវត្តទៅជាចលនាអាយ៉ងសម្រាប់បម្រើផលប្រយោជន៍តំបន់របស់ប្រទេសប៉ាគីស្ថានហើយ។<ref name="Amin Saikal"/><ref name="Human Rights Watch (5)">{{cite web|url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=II. Background |publisher=Human Rights Watch |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 November 2008 |work=Reports 1998, Afghan }}</ref><ref name="amnesty.org"/><ref name="George Washington University">{{cite web|year=2007 |url =http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm#17 |title =Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists | publisher = [[George Washington University]]}}</ref><ref>Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.</ref><ref>{{cite web|url=http://departments.kings.edu/womens_history/taliba.html|title=The Taliban|last=Marcin|first=Gary|year=1998|publisher=[[King's College (Pennsylvania)|King's College]]|access-date=24 សីហា 2021}}</ref> ===អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)|អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន}} គោលដៅយោធារបស់តាលីបង់នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៩៦–២០០១ គឺស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គមនិងយោធាតាមសម័យ[[អាប់ឌួរ រ៉ាម៉ាន់ ខាន់|អាប់ឌួរ រ៉ាម៉ាន់]]ដោយបង្កើតរដ្ឋដែលមាន[[ជនជាតិប៉ាស្តុន]]កាន់កាប់នៅតំបន់ភាគខាងជើងឡើងវិញ។<ref name="B.G. Williams">{{cite book |url=http://www.brianglynwilliams.com/pdfs/20150423092736793.pdf|author=[[Brian Glyn Williams|B.G. Williams]] 12 May 2013|title=work|publisher=published by [[Routledge]] – [[Taylor & Francis]] group|access-date=25 សីហា 2021}}</ref> តាលីបង់មានបំណងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលឥស្លាមតាមរយៈច្បាប់និងសណ្តាប់ធ្នាប់ដោយផ្អែកលើច្បាប់មូលដ្ឋាន''[[សារីយ៉ា]]'' ស្របតាមសាលាហានាហ្វីនៃយុត្តាធិការសាសនាឥស្លាមនិងបញ្ញត្តិសាសនារបស់អូម៉ារលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានទាំងមូល។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩៩៨ រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់បានត្រួតត្រាលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានប្រមាណ ៩០%។<ref name=Stanford/> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០០ [[សេចក្តីសម្រេច ១៣៣៣ នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប្រកាសថាប្រជាពលរដ្ឋអាហ្វកានីស្ថានកំពុងត្រូវការជំនួយមនុស្សធម៌ជាបន្ទាន់ហើយបានថ្កោលទោសសកម្មភាពរបស់តាលីបង់ក្នុងការប្រើប្រាស់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានសម្រាប់បណ្តុះបណ្តាលហ្វឹកហ្វឺន"ក្រុមភេវរករ"និងបូករួមទាំងការផ្តល់ទីជម្រកសុវត្ថិភាពដល់[[អូសាម៉ា ប៊ីន ឡាឌែន]] ហើយជាលទ្ធផល ក្រុមប្រឹក្សាបានចេញសំណើដាក់ទណ្ឌកម្មធ្ងន់ធ្ងរលើចលនាតាលីបង់។<ref>[https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N00/806/62/DOC/N0080662.DOC UNSC Resolution 1333, 19 December 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224154825/https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N00/806/62/DOC/N0080662.DOC |date=24 កុម្ភៈ 2021 }} (sanctions against Taliban territory). Retrieved 25 សីហា 2021.</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០០១ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]រួមជាមួយនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនបានវាយចូលឈ្លានពានអាហ្វកានីស្ថាននិងបានទម្លាក់តាលីបង់ចេញពីអំណាច។ ថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់បានរត់ភៀសខ្លួនទៅប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name=Stanford/> ====អាហ្វកានីស្ថានក្រោមការដឹកនាំរបស់តាលីបង់==== តាលីបង់បានឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ១៩៩៦ ពោលគឺខណៈដែលសេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយ[[ជម្លោះនៅអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៧៨–បច្ចុប្បន្ន)|សឹកសង្គ្រាមអស់រយៈពេលជាង ២០ ឆ្នាំ]]កន្លងមក។ កង្វះទឹកស្អាតនិងភ្លើងអគ្គិសនី ស្បៀងអាហារ ផ្ទះសម្បែង និងរបស់ផ្សេងៗទៀតគឺជាបញ្ហាដែលមិនងាយដោះស្រាយដោយស្រួលៗនោះឡើយសម្រាប់ពួកតាលីបង់។ លើសពីនេះ រចនាសម្ព័ន្ធត្រកូលនិងគ្រួសារដែលផ្តល់ឱ្យអាហ្វកានីស្ថាននូវសំណាញ់សុវត្ថិភាពសង្គមនិងសេដ្ឋកិច្ចក៏ត្រូវបានទទួលរងខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរផងដែរ។ អត្រាមរណៈទារកនៅអាហ្វកានីស្ថាននាពេលនោះគឺខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក។ មួយភាគបួននៃកុមារទាំងអស់បានស្លាប់មុនពេលពួកគេឈានចូលដល់អាយុ ៥ ឆ្នាំដែលត្រូវជាអត្រាខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍លើពិភពលោក។<ref name="rashid 107"/><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=126}}.</ref><ref> UNCP Country Development Indicators, 1995.</ref> អង្គការសប្បុរសធម៌ឬអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល (NGO) បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងជួយផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារ ការងារ ការស្តារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងការផ្តល់សេវាកម្មផ្សេងៗទៀតជូនប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានប៉ុន្តែក្រុមតាលីបង់វិញបានកើតការសង្ស័យយ៉ាងខ្លះចំពោះ"ជំនួយ"ដែលអង្គការទាំងនោះផ្តល់ឱ្យ។ ដោយមានករណីស្លាប់ជាងមួយលាននាក់ដោយសារតែសង្គ្រាម ចំនួនស្ត្រីមេម៉ាយនៅតាមគ្រួសារនីមួយៗបានកើនឈានដល់ ៩៨,០០០ នាក់គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៩៨។ នៅកាប៊ុលវិញ ផ្នែកជាច្រើននៃទីក្រុងនេះត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញពីរុក្កែរ មីស៊ីល ឬអាវុធបំផ្ទុះផ្សេងៗ ហើយប្រជាជនប្រមាណ ១.២ លាននាក់បានទទួលផលប្រយោជន៍ពីជំនួយរបស់អង្គការបរទេស។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងការភៀសខ្លួននូវតែបន្តកើតមាននៅក្នុងរបបរបស់តាលីបង់។ តំបន់ទីប្រជុំជនខ្លះដូចជាហេរ៉ាដ និងមាហ្សាត្រូវឆ្លងកាត់ការជម្លៀសប្រជាជនប្រមាណបីភាគបួននៃប្រជាជនមួយលាននាក់ដោយតាលីបង់ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះទីកន្លែងបម្រើសេវាកម្មនៅតាមទីប្រជុំជនទាំងនោះត្រូវបានក្រុមតាលីបង់ដុតបំផ្លាញដោយពួកគេគិតថាវាជាទីផ្តល់ប្រយោជន៍ដល់សត្រូវរបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite journal|title=Quoting the ICRC |journal=History Compass |volume=3 |pages = **|publisher=Blackwell-synergy.com |date=2005|doi=10.1111/j.1478-0542.2005.00141.x |last1=Nichols |first1=Robert }}</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=72}}.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=64, 78}}.</ref> អ្នកធ្វើសេចក្តីសម្រេចរបស់តាលីបង់ពោលគឺលោកអូម៉ារផ្ទាល់បានកម្រចេញមុខមកនិយាយដោយផ្ទាល់ជាមួយជនបរទេសដែលមិនមែនជាជនមូស្លីមណាស់ ដូចនេះ បុគ្គលផ្តល់ជំនួយត្រូវដោះស្រាយជាមួយអន្តរការីដែលការយល់ព្រមនិងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ច្រាស។<ref name="rashid 101-102"/><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=65}}.</ref> អសប បានសម្រេចចិត្តបង្កើនចំនួនបុគ្គលិកស្ត្រីមូស្លីមដើម្បីបំពេញតម្រូវការរបស់តាលីបង់បន្ទាប់មកក្រុមតាលីបង់បានតម្រូវឱ្យបុគ្គលិក អសប ដែលជាស្ត្រីមូស្លីមទាំងអស់ត្រូវធ្វើដំណើរចូលអាហ្វកានីស្ថានដើម្បីធ្វើពិធីចូលជា[[ម៉ារាំ]] (បុគ្គលម្នាក់នៅក្នុងគ្រួសារដែលមិនអាចរៀបការបានឡើយ)។<ref name=taliban71>{{Harvnb|Rashid|2000|p=71}}.</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៨ តាលីបង់បានសម្រេចបិទការិយាល័យ NGO នៅកាប៊ុលដោយបង្ខំបន្ទាប់ពីអង្គការទាំងនោះបានបដិសេដមិនផ្លាស់ប្តូរចេញពីទីកន្លែងដែលត្រូវទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅអតីតមហាវិទ្យាល័យពហុបច្ចេកទេសមួយកន្លែងតាមបញ្ជា។<ref name=bmj> [http://www.bmj.com/cgi/content/full/317/7155/369/a Aid agencies pull out of Kabul] The building had neither electricity or running water.</ref> មួយខែក្រោយមក ការិយាល័យ សបអ ក៏បានបិទទ្វាលែងដំណើរការ។<ref name=rashid,71>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=71–72}}.</ref> តម្លៃស្បៀងអាហារកាន់តែកើនឡើងនិងស្ថានភាពកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺន រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងផែនការលោកការី ឌីន មហាម៉ាដបានពន្យល់ថាការបាត់បង់ជំនួយមនុស្សធម៌នេះមិនមានអ្វីខុសពីពេលកាលមានជំនួយអ្វីទេ៖ {{Quote|យើងជាមូស្លីមជឿថាព្រះជាម្ចាស់ដែលមានអំណាចចេស្តានឹងចិញ្ចឹមថែរក្សាមនុស្សគ្រប់គ្នាតាមមធ្យោបាយមួយឬផ្សេងទៀត។ ប្រសិនបើអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលបរទេសចាកចេញនោះ វាគឺជាការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេ។ ពួកយើងមិនបានបណ្តេញគេចេញឯណា។<ref>[[Agence France-Presse]], "Taliban reject warnings of aid pull-out", 1998-07-16.</ref>}} អង្គការមួយចំនួននៅកាន់ដាហារមិនបានទទួលរងផលប៉ះពាល់អ្វីនោះទេហើយបានបន្តប្រតិបត្តិការរបស់ពួកគេដូចធម្មតា។ ====មុខងារយោធាប៉ាគីស្ថានអំឡុងរបបតាលីបង់==== [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវាកម្ម]]នៃប្រទេសប៉ាគីស្ថាន (ISI) បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងដំណើរបង្កើតចលនាតាលីបង់ឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩៤។ ISI បានប្រើតាលីបង់ដើម្បីបង្កើតរបបមួយនៅអាហ្វកានីស្ថានដែលនឹងបង្កើតផលចំណេញនិងផលប្រយោជន៍ដល់ប៉ាគីស្ថានពិសេសគឺឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់។ បន្ទាប់ពីបានបង្កើតចលនាតាលីបង់ឡើងមក ISI និងយោធាប៉ាគីស្ថានតែងតែផ្តល់ជំនួញនិងការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ ភស្តុភារ និងយោធា។{{refn|បើយោងទៅតាមប្រភពមួយចំនួនចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៤ មក។<ref name="Giraldo">{{Cite book |last=Giraldo |first=Jeanne K. |url=https://archive.org/details/terrorismfinanci00haro |title=Terrorism Financing and State Responses: A Comparative Perspective |publisher=Stanford University Press |year=2007 |isbn=978-0-8047-5566-5 |page=[https://archive.org/details/terrorismfinanci00haro/page/96 96] |url-access=registration}}</ref><ref name=Shaffer2>{{cite book|last=Shaffer|first=Brenda|title=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|year=2006|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-69321-9|page=[https://archive.org/details/limitsofculturei0000unse/page/267 267]|quote=Pakistani involvement in creating the movement is seen as central|url=https://archive.org/details/limitsofculturei0000unse/page/267}}</ref><ref name="Forsythe3">{{cite book|last=Forsythe|first=David P.|title=Encyclopedia of human rights|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533402-9|page=2|edition=Volume 1|quote=In 1994 the Taliban was created, funded and inspired by Pakistan}}</ref><ref name="Hall Gardner">{{cite book|last=Gardner|first=Hall|author-link=Hall Gardner|title=American global strategy and the 'war on terrorism'|year=2007|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-7094-0|page=59}}</ref><ref name=Jones>{{cite book|last=Jones|first=Owen Bennett|title=Pakistan: eye of the storm|year=2003|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10147-8|page =240}}</ref><ref name=Randal>{{cite book|last=Randal|first=Jonathan|title=Osama: The Making of a Terrorist|url=https://archive.org/details/osama0000jona|year=2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84511-117-5|page=[https://archive.org/details/osama0000jona/page/26 26]|quote=Pakistan had all but invented the Taliban, the so-called Koranic students}}</ref><ref name=Peiman>{{cite book|last=Peiman|first=Hooman|title=Falling Terrorism and Rising Conflicts|url=https://archive.org/details/fallingterrorism0000peim|year=2003|publisher=Greenwood|isbn=978-0-275-97857-0|page=[https://archive.org/details/fallingterrorism0000peim/page/14 14]|quote=Pakistan was the main supporter of the Taliban since its military intelligence, the Inter-Services Intelligence (ISI) formed the group in 1994}}</ref><ref name=Hilali>{{cite book|last=Hilali|first=A. Z.|title=US-Pakistan relationship: Soviet invasion of Afghanistan|url=https://archive.org/details/uspakistanrelati0000hila|year=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-4220-6|page=[https://archive.org/details/uspakistanrelati0000hila/page/248 248]}}</ref><ref name=Rumer>{{cite book|last=Rumer|first=Boris Z.|title=Central Asia: a gathering storm?|url=https://archive.org/details/centralasiagathe0000unse|year=2002|publisher=M. E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0866-6|page=[https://archive.org/details/centralasiagathe0000unse/page/103 103]}}</ref><ref name=Pape>{{cite book|last=Pape|first=Robert A|title=Cutting the Fuse: The Explosion of Global Suicide Terrorism and How to Stop It|url=https://archive.org/details/cuttingfuseexplo0000pape|year=2010|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-64560-5|pages=[https://archive.org/details/cuttingfuseexplo0000pape/page/140 140]–141}}</ref><ref name=Harf>{{cite book|last=Harf|first=James E.|title=The Unfolding Legacy of 9/11|url=https://archive.org/details/unfoldinglegacyo0000unse|year=2004|publisher=University Press of America|isbn=978-0-7618-3009-2|page=[https://archive.org/details/unfoldinglegacyo0000unse/page/122 122]|author2=Mark Owen Lombard }}</ref><ref name=Hinnells>{{cite book|last=Hinnells|first=John R.|title=Religion and violence in South Asia: theory and practice|url=https://archive.org/details/religionviolence0000unse_g4z2|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-37290-9|page=[https://archive.org/details/religionviolence0000unse_g4z2/page/154 154]}}</ref><ref name=Boase>{{cite book|last=Boase|first=Roger|title=Islam and Global Dialogue: Religious Pluralism and the Pursuit of Peace|year=2010|publisher=Ashgate|isbn=978-1-4094-0344-9|page=85|quote=Pakistan's Inter-Services Intelligence agency used the students from these madrassas, the Taliban, to create a favourable regime in Afghanistan}}</ref><ref name=Armajani-48>{{cite book|last=Armajani|first=Jon|title=Modern Islamist Movements: History, Religion, and Politics|year=2012|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-1742-5|page=48}}</ref><ref name=Bayo>{{cite book|last=Bayo|first=Ronald H.|title=Multicultural America: An Encyclopedia of the Newest Americans|year=2011|publisher=Greenwood|isbn=978-0-313-35786-2|page=8}}</ref>{{sfn|Goodson|2002|p=111}}}} បើយោងទៅតាមអ្នកជំនាញជនជាតិប៉ាគីស្ថានម្នាក់ឈ្មោះ[[អាម៉េដ រ៉ាស៊ីត]]បានឱ្យដឹងថា"នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៩ ទាហានយោធាប៉ាគីស្ថានពីប្រមាណ ៨០,០០០ ទៅ ១០០,០០០ នាក់បានហ្វឹងហ្វាត់និងប្រយុទ្ធឱ្យខាងតាលីបង់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន"។ លោកពីទ័រ ថមសុនបានបញ្ជាក់ថារហូតត្រឹមព្រឹត្តិការណ៍ ៩/១១ យោធាប៉ាគីស្ថាននិងមន្រ្តី ISI រួមជាមួយនឹងបុគ្គលិកកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៉ាគីស្ថានរាប់ពាន់នាក់បានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន។<ref name=Maley>{{cite book|last=Maley|first=William|title=The Afghanistan wars|url=https://archive.org/details/afghanistanwars0000male|year=2009|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-21313-5|page=[https://archive.org/details/afghanistanwars0000male/page/288 288]}}</ref><ref name=Tomsen-322>{{cite book|last=Tomsen|first=Peter|title=Wars of Afghanistan|url=https://archive.org/details/warsofafghanista0000toms|year=2011|publisher=PublicAffairs|isbn=978-1-58648-763-8|page=[https://archive.org/details/warsofafghanista0000toms/page/322 322]}}</ref> យោងតាមប្រភពអន្តរជាតិមួយចំនួននៅអំឡុងឆ្នាំ២០០១ បានឱ្យដឹងថា ទាហានប៉ាគីស្ថានប្រមាណ ២៨,០០០–៣០,០០០ នាក់រួមជាមួយយុទ្ធជនតាលីបង់ប្រមាណ ១៤,០០០–១៥,០០០ នាក់និងជនសកម្មប្រយុទ្ធ[[អាល់កៃដា]]ប្រមាណ ២,០០០–៣,០០០ នាក់បានរួមប្រយុទ្ធជាមួយគ្នាប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប្រឆាំងតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថាន។ ប្រធានាធិបតីប៉ាគីស្ថាននាពេលនោះគឺលោក[[ពែវ៉េស មូសារ៉ាហ្វ]] (ហើយក៏ជាមេបញ្ជាការកងទ័ពប៉ាគីស្ថានផងដែរ) គឺជាអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះសេចក្តីសម្រេចបញ្ជូនទាហានប៉ាគីស្ថានរាប់ពាន់នាក់ទៅប្រយុទ្ធខាងក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថាន។ ក្នុងចំណោមជនជាតិប៉ាគីស្ថានប្រមាណ ២៨,០០០ នាក់ដែលកំពុងប្រយុទ្ធនៅអាហ្វកានីស្ថាន មាន ៨,០០០ នាក់ជាសកម្មប្រយុទ្ធដែលត្រូវបានកេណ្ឌជ្រើសរើសក្នុងម៉ាដ្រាសាដើម្បីយកទៅបំពេញជួរកងទ័ពតាលីបង់។ ឯកសារឆ្នាំ១៩៩៨ ដោយ[[ក្រសួងរដ្ឋនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រសួងរដ្ឋអាមេរិក]]បានបញ្ជាក់ថា យុទ្ធជនតាលីបង់ពីប្រមាណ ២០% ទៅ ៤០% គឺមានដើមកំណើតមកពីប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។{{refn|<ref name="Ahmed Rashid/The Telegraph" /><ref name="Webster University Press Book">{{Cite book |last=Marcela Grad |title=Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader |year=2009 |url=https://archive.org/details/massoudintimatep0000grad |publisher=Webster University Press |edition=March 1, 2009 |page=310}}</ref><ref name="George Washington University"/><ref name="Human Rights Watch-PST-no-quote">{{cite news | url =https://www.hrw.org/reports/2001/afghan2/Afghan0701-02.htm | title = Pakistan's support of the Taliban | publisher = Human Rights Watch | year=2000}}</ref><ref name="Edward Girardet">{{cite book | last = Edward Girardet| title =Killing the Cranes: A Reporter's Journey Through Three Decades of War in Afghanistan | year = 2011| url = https://archive.org/details/killingcranesrep0000gira|edition=3 August 2011 |page=[https://archive.org/details/killingcranesrep0000gira/page/416 416] | publisher = Chelsea Green Publishing}}</ref><ref name="Rashid 2000 91">{{Harvnb|Rashid|2000|p=91}}</ref><ref name = "National Geographic">{{cite web | year = 2007 |url = https://www.youtube.com/watch?v=xpQI6HKV-ZY |title = Inside the Taliban| publisher = [[National Geographic Society]]}}</ref>}} នៅថ្ងៃទី១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៧ តាលីបង់បានបើកការវាយប្រហារលើស៊ែប៊ឺហ្កានដែលជាមូលដ្ឋានយោធាដ៏សំខាន់មួយកន្លែងរបស់កងកម្លាំងប្រឆាំង។ មេមូលដ្ឋាននោះគឺលោកឌូស្តុមបាននិយាយឱ្យដឹងថា មូលហេតុដែលការវាយប្រហារនេះប្រកបទៅដោយជោគជ័យគឺដោយសារតែមានកងកុម្ម៉ង់ដូប៉ាគីស្ថានចំនួន ១,៥០០ នាក់បានចូលរួមហើយកម្លាំងទ័ពអាកាសប៉ាគីស្ថានក៏បានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រផងដែរ។<ref name=Clements2>{{cite book|last=Clements|first=Frank|title=Conflict in Afghanistan: a historical encyclopedia|url=https://archive.org/details/conflictinafghan0000clem|year=2003|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-402-8|page=[https://archive.org/details/conflictinafghan0000clem/page/54 54]}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៨ អ៊ីរ៉ង់បានចោទប្រកាន់ប៉ាគីស្ថានថាបានបញ្ជូនកងកម្លាំងអាកាសរបស់ខ្លួនទៅទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅទីក្រុងមួយឈ្មោះ[[ម៉ាស្សា-អ៊ី-សារីហ្វ]]និងថែមទាំងបានចោទដោយផ្ទាល់លើកងទ័ពប៉ាគីស្ថានពី"បទឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមនៅក្រុងបាមីយ៉ាន"។ នៅឆ្នាំដដែរនោះ ប្រទេសរុស្ស៊ីបាននិយាយថា ប៉ាគីស្ថានគឺត្រូវមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះ"ការពង្រឹងយោធា"របស់ពួកតាលីបង់នៅភាគខាងជើងអាហ្វកានីស្ថានដោយបញ្ជូនកងទ័ពប៉ាគីស្ថានមួយចំនួនធំដោយក្នុងនោះមានមួយចំនួនត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ដោយរណសិរ្សរួបរួមប្រឆាំងតាលីបង់។<ref name="Washington Post (2)">{{cite news| url = https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/34079877.html?dids=34079877:34079877&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+16%2C+1998&author=Pamela+Constable&pub=The+Washington+Post&desc=Afghanistan%3A+Arena+for+a+New+Rivalry&pqatl=google| title = Afghanistan: Arena for a New Rivalry| last = Constable| first = Pamela| work = The Washington Post| date = 16 កញ្ញា 1998| access-date = 2021-08-25| archive-date = 2013-02-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20130223032559/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/34079877.html?dids=34079877:34079877&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+16,+1998&author=Pamela+Constable&pub=The+Washington+Post&desc=Afghanistan:+Arena+for+a+New+Rivalry&pqatl=google| url-status = dead}}</ref><ref name="Press Trust of India">{{cite news | url = http://www.expressindia.com/ie/daily/19980812/22450054.html | title = Pak involved in Taliban offensive – Russia | newspaper = Express India | year = 1998 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050128030041/http://www.expressindia.com/ie/daily/19980812/22450054.html | archive-date = 28 មករា 2005 }}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០០ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានដាក់ទណ្ឌកម្មហាមឃាត់ជំនួយផ្នែកយោធាដល់ក្រុមតាលីបង់ដោយមន្ត្រីអង្គការសហប្រជាជាតិបានសម្តៅលើប្រទេសប៉ាគីស្ថានផ្ទាល់។ អគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិបានរិះគន់ប៉ាគីស្ថានយ៉ាងច្បាស់ចំពោះសកម្មភាពគាំទ្រផ្នែកយោធារបស់ពួកគេហើយក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខបានបញ្ជាក់ទៀតថា "ខ្លួនពិតជាមានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរបាយការណ៍ពាក់ព័ន្ធនឹងចំនួនទាហានខាងក្រុមតាលីបង់រាប់ពាន់នាក់ដែលមិនមែនជាជនជាតិអាហ្វកានីស្ថាន"។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០១ ប្រទេសមួយចំនួនរួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិកបានចោទប៉ាគីស្ថានថាបានរំលោភលើទណ្ឌកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិដោយប៉ាគីស្ថាននូវតែបន្តផ្តល់ជំនួយយោធានិងហិរញ្ញវត្ថុដល់តាលីបង់។ នៅឆ្នាំ១៩៩៧ ក្នុងប្រតិបត្តិការចូលកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុល ប៉ាគីស្ថានបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ៣០ លានដុល្លារសម្រាប់ជំនួយយោធានិង ១០ លានដុល្លារទៀតសម្រាប់ប្រាក់ឈ្នួលរដ្ឋាភិបាល។.<ref name="UN">{{cite news | url =https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml | title = អាហ្វកានីស្ថាន & អង្គការសហប្រជាជាតិ (អង់គ្លេស)| publisher = [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] | year=2012}}</ref><ref name="Washington Times (2)">{{cite news | url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=WT&p_theme=wt&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0ED02FA7F968789D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | title = U.S. presses for bin Laden's ejection | work = [[The Washington Times]] | year = 2001 | access-date = 2021-08-26 | archive-date = 2013-05-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130511185904/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=WT&p_theme=wt&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0ED02FA7F968789D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | url-status = dead }}</ref><ref name=Byman>{{cite book|last=Byman|first=Daniel|title=Deadly connections: states that sponsor terrorism|url=https://archive.org/details/deadlyconnection0000byma|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-83973-0|page=[https://archive.org/details/deadlyconnection0000byma/page/195 195]}}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០០ [[សេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់]]អង់គ្លេស (MI6) បានរាយការណ៍ថា ISI បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងជំរុំហ្វឹកហ្វឺនអាល់កៃដានៅលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថាន។ ISI បានជួយសាងសង់ជំរុំហ្វឹកហ្វឺនទាំងនោះសម្រាប់ទាំងតាលីបង់និងអាល់កៃដា។ ពីឆ្នាំ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ២០០១ ប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានបានក្លាយជាសប្បុកលាក់ខ្លួនរបស់ក្រុមអាល់កៃដា។<ref name=Atkins>{{cite book|last=Atkins|first=Stephen E.|title=The 9/11 Encyclopedia|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-921-9|page=540}}</ref><ref name=Litwak>{{cite book|last=Litwak|first=Robert|title=Regime change: U.S. strategy through the prism of 9/11|year=2007|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-8642-3|page=[https://archive.org/details/regimechange00robe/page/309 309]|url=https://archive.org/details/regimechange00robe/page/309}}</ref><ref name=McGrath>{{cite book|last=McGrath|first=Kevin|title=Confronting Al-Qaeda|url=https://archive.org/details/confrontingalqae0000mcgr|year=2011|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-59114-503-5|page=[https://archive.org/details/confrontingalqae0000mcgr/page/138 138]}}</ref><ref name="Daily Times">{{cite web|year=2008 |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\08\31\story_31-8-2008_pg3_4 |title=Book review: The inside track on Afghan wars by Khaled Ahmed |work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022195043/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C08%5C31%5Cstory_31-8-2008_pg3_4 |archive-date=22 តុលា 2013}}</ref><ref name=autogenerated3>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc&feature=search |title=Brigade 055 |publisher=CNN |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719190619/https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc&feature=search |archive-date=19 កក្កដា 2015 }}</ref> ====ចលនាតស៊ូប្រឆាំងតាលីបង់ក្រោមបញ្ជាការម៉ាស៊ូដ==== [[File:Afghanistan politisch 2000.png|thumb|ផែនទីនយោបាយ[[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|អាហ្វកានីស្ថានក្រោមរបបតាលីបង់]]នៅដើមឆ្នាំ២០០០]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៦ លោក[[អាម៉ាដ សា ម៉ាស៊ូដ]]និងលោក[[អាប់ឌុល រ៉ាស៊ីត ដូស្តុម]]បានបង្កើតរណសិរ្សរួបរួមមួយឡើង (ឬអាចហៅថា[[សម្ព័ន្ធមិត្តខាងជើង]]) ដើម្បីប្រឆាំងនឹងពួកតាលីបង់។ អ្នកនយោបាយនិងអ្នកការទូតសំខាន់ៗនៃរណសិរ្សនេះមាន៖ លោក[[អាប់ឌុល រ៉ាហ៊ីម ហ្កាហ្វ័រហ្សៃ]] លោក[[អាប់ឌូឡា អាប់ឌូឡា]] និង[[ម៉ាស៊ូដ កាលីលី]]។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៦ ពោលគឺក្រោយការចូលកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុលដោយតាលីបង់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០១ រណសិរ្សរួបរួមរបស់ម៉ាស៊ូដបានត្រួតត្រាលើខេត្តចំនួនដប់ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានសរុប។ បន្ទាប់ពីប្រយុទ្ធគ្នាអស់រយៈពេលយ៉ាងយូរ ទីបំផុតកងកម្លាំងរបស់ដូស្តុមក៏ត្រូវបានទទួលចុះចាញ់នៅឆ្នាំ១៩៩៨។ ក្រោមមក ដាស្តុមក៏បានភៀសខ្លួនទៅបរទេសដោយបន្សល់ទុកលោកម៉ាស៊ូដជាមេដឹកនាំប្រឆាំងតាលីបង់តែមួយគត់នៅអាហ្វកានីស្ថាន។ ប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់នៅក្នុងទឹកដីក្រោមម៉ាស៊ូដគឺមានសេរីភាពច្រើនជាងអ្នកដែលនៅក្នុងទឹកដីតាលីបង់។ អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្សបានថ្លែងថា ករណីរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅតាមទឹកដីដែលគ្រប់គ្រងដោយកងកម្លាំងរបស់ម៉ាស៊ូដគឺមានកម្រិតទាបបំផុតពីដើមរហូតដល់ចប់។ មនុស្សចំនួនពី ៤០០,០០០ ទៅមួយលាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួនមករស់នៅក្នុងទឹកដីម៉ាស៊ូដ។<ref name="National Geographic" /><ref name="Human Rights Watch-backgrounder-2001">{{cite web |year=2001|url =https://www.hrw.org/backgrounder/asia/afghan-bck1005.htm#uf |title = Human Rights Watch Backgrounder, October 2001| publisher = [[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]}}</ref><ref>{{cite web |year=2007 |url=http://channel.nationalgeographic.com/episode/inside-the-taliban-3274/Overview |title=Inside the Taliban |publisher=[[National Geographic Society]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813110219/http://channel.nationalgeographic.com/episode/inside-the-taliban-3274/Overview |archive-date=13 សីហា 2011 |access-date=2021-08-26 |archivedate=2011-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813110219/http://channel.nationalgeographic.com/episode/inside-the-taliban-3274/Overview }}</ref> នៅដើមឆ្នាំ២០០១ លោកម៉ាស៊ូដរួមជាមួយមេដឹកនាំក្រុមជនជាតិនៅអាហ្វកានីស្ថានបានថ្លែងទៅ[[សភាអឺរ៉ុប]]នៅឯទីក្រុង[[ព្រុចសែល]]ដោយសុំឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ដល់ប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថាន។ លោកបានបញ្ជាក់ថា តាលីបង់និងអាល់កៃដាបានណែនាំ"ការយល់ឃើញខុសឆ្គងយ៉ាងជ្រាលជ្រៅចំពោះសាសនាឥស្លាម" ហើយបើគ្មានការគាំទ្រពីប៉ាគីស្ថាននិងប៊ីនឡាដិនទេ ពួកតាលីបង់នឹងមិនអាចទ្រទ្រង់យុទ្ធនាការយោធារបស់ពួកគេរហូតដល់ទៅរយៈពេលមួយឆ្នាំឯណោះ។ នៅដំណើរទស្សនកិច្ចនៅឯអឺរ៉ុបនេះ លោកបានបន្តថ្លែងទៀតថាក្រុមស៊ើបការណ៍សម្ងាត់របស់លោកបានប្រមូលព័ត៌មានទាក់ទងនឹងផែនការវាយប្រហារជាទ្រង់ទ្រាយធំនៅលើទឹកដីអាមេរិកនាពេលខាងមុខនេះ។ ប្រធានសភាអឺរ៉ុបគឺលោកស្រី[[នីកូល ហ្វុនតេន]]បានសម្តៅទៅលោម៉ាស៊ូដថាជា"បង្គោលនៃសេរីភាពនៅអាហ្វកានីស្ថាន"។<ref name="EU Parliament (2)">{{cite web|year=2001 |url=https://www.youtube.com/watch?v=e1iCsEnXdIw |title=Massoud in the European Parliament 2001 |publisher=EU media |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610222028/https://www.youtube.com/watch?v=e1iCsEnXdIw |archive-date=10 មិថុនា 2015 }}</ref><ref name="EU Parliament">{{cite web |year=2001|url =https://www.youtube.com/watch?v=t78N6Q5VD60 |title = Massoud in the European Parliament 2001| publisher =EU media}}</ref><ref name="gwu.edu">Defense Intelligence Agency (2001) report [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB97/tal32.pdf GWU.edu]</ref><ref>{{cite web|author="" |url=https://www.youtube.com/watch?v=t78N6Q5VD60 |title=សូមមើលវីដេអូ |publisher=យូធូប |date=5 មីនា 2001 |access-date=26 សីហា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ លោកម៉ាស៊ូដបានធ្លាក់ខ្លួនជាជនរងគ្រោះនៅក្នុងការវាយប្រហារបែបអត្តឃាតកម្មមួយដោយជនជាតិអារ៉ាប់ចំនួនពីររូបដែលបន្លំខ្លួនធ្វើជាអ្នកសារព័ត៌មាន។ ម៉ាស៊ូដដែលធ្លាប់បានជៀសផុតពីការប៉ុនប៉ងធ្វើឃាតរាប់មិនអស់ក្នុងរយៈពេល ២៦ ឆ្នាំកន្លងមកបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅក្នុងឧទ្ធម្ភាគចក្រខណៈកំពុងដឹកគាត់ទៅកាន់មន្ទីរពេទ្យ។<ref name="Roy Gutman"/><ref name="Steve Coll: Ghost Wars">{{Cite book |last=Steve Coll |title=Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001 |year=2005 |url=https://archive.org/details/isbn_9780141020808 |publisher=Penguin Press HC |edition=23 February 2004 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780141020808/page/558 558] |author-link=Steve Coll}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/09/10/world/taliban-foe-hurt-and-aide-killed-by-bomb.html |title=Taliban Foe Hurt and Aide Killed by Bomb |location=Afghanistan |work=The New York Times |date=10 កញ្ញា 2001 |access-date=26 សីហា 2021}}</ref><ref>{{cite news|last=Burns |first=John F. |url=https://www.nytimes.com/2002/09/09/world/threats-responses-assassination-afghans-too-mark-day-disaster-hero-was-lost.html |title=Threats and responses: assassination; Afghans, Too, Mark a Day of Disaster: A Hero Was Lost |location=Afghanistan |work=The New York Times |date=9 កញ្ញា 2002 |access-date=26 សីហា 2021}}</ref> ឃាតកម្មលោកម៉ាស៊ូដត្រូវបានគេជឿថាមានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹង[[ការវាយប្រហារនៃទី១១ ខែកញ្ញាឆ្នាំ 2001|ព្រឹត្តិកាណ៍ ១១ កញ្ញា]]ដែលកើតឡើងនៅលើទឹកដីអាមេរិកដោយបានសម្លាប់មនុស្សជិត ៣,០០០ នាក់ហើយវាហាក់ដូចជាការវាយប្រហារភេរវកម្មដែលលោកម៉ាស៊ូដធ្លាប់បានព្រមាននៅក្នុងសុន្ទរកថារបស់លោកទៅកាន់សភាអឺរ៉ុបកាលពីប៉ុន្មានខែមុន។ លោកចនអូនីលគឺជាអ្នកជំនាញប្រឆាំងភេរវកម្មនិងជាជំនួយការនាយក[[ការិយាល័យសហព័ន្ធស៊ើបអង្កេត]] (FBI) រហូតដល់ចុងឆ្នាំ២០០១។ លោកបានចូលនិវត្តន៍ពី FBI និងត្រូវបានគេផ្តល់ជូនតំណែងជានាយកសន្តិសុខនៅឯ[[មជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (១៩៧៣–២០០១)|មជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTC)។ គាត់បានទទួលមុខងារដែលផ្តល់ឱ្យនោះរយៈពេលពីរសប្តាហ៍មុនព្រឹត្តិការណ៍ ១១ កញ្ញា។ លោកអូនីលបានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ នៅពេលប៉មភាគខាងត្បូងបានដួលរលំចុះមកដី។<ref>{{cite news|last=Boettcher|first=Mike|url=http://edition.cnn.com/2003/US/11/06/massoud.cable/index.html |title=How much did Afghan leader know?|publisher=CNN|date=6 វិច្ឆិកា 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820231434/http://www.cnn.com/2003/US/11/06/massoud.cable/index.html|archive-date=20 សីហា 2008}}</ref><ref name="PBS">{{cite web |year=2002 |url =https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/knew/etc/script.html|title=The Man Who Knew |publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]}}</ref> ក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ ១១ កញ្ញា កងទ័ពរណសិរ្សរួបរួមរបស់លោកម៉ាស៊ូដរួមជាមួយនឹងកងកម្លាំងថ្មីរបស់លោកដាស្តុមបានទម្លាក់ក្រុមតាលីបង់ចេញពីអំណាចដោយមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ គេបានសម្តៅលើយុទ្ធនាការយោធានេះថា"[[ប្រតិបត្តិការទ្រាំទ្រសេរីភាព]]"។ ចាប់ពីខែតុលា ដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១ រណសិរ្សរួបរួមបានគ្រប់គ្រងទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានភាគច្រើនហើយបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នមួយក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកហាមីដ កាហ្សៃ។ ===ការទម្លាក់តាលីបង់ចេញពីអំណាចនិងជម្លោះជាបន្តបន្ទាប់=== {{Main|សង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន (២០០០–២០២១)}} ====ផ្ទៃរឿង==== [[File:Taliban-Torkham-2001.jpg|thumb|ឆ្មាំព្រំដែនតាលីបង់នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០១]] នៅថ្ងៃទី២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ចច វ៉ឃ័រប៉ូស|ចច ប៊ូស]]បានថ្លែងទៅកាន់សម័យប្រជុំសភារួមស្តីបន្ទោសអាល់កៃដាចំពោះការវាយប្រហារកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ដោយបញ្ជាក់ថា"ថ្នាក់ដឹកនាំអាល់កៃដាគឺមានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្លានៅអាហ្វកានីស្ថានហើយពួកគេថែមទាំងគាំទ្ររបបតាលីបង់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានផងដែរ"។ លោកបាននិយាយថា"យើងបានថ្កោលទោសក្រុមតាលីបង់"..."នៅយប់នេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទាមទារឱ្យតាលីបង់នូវចំណុចដូចតទៅ (ហើយអាមេរិកមិនបើកចំហចំពោះការចរចាឬការពិភាក្សាណានោះឡើយ)"៖<ref>{{Cite news |date=21 កញ្ញា 2001 |title=Transcript of President Bush's address |publisher=CNN |url=http://archives.cnn.com/2001/US/09/20/gen.bush.transcript/ |access-date=27 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819021954/http://archives.cnn.com/2001/US/09/20/gen.bush.transcript/ |archive-date=19 សីហា 2010}}</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html Text: President Bush Addresses the Nation] វ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍, 20 កញ្ញា 2017។</ref> ១. ប្រគល់ខ្លួនមេដឹកនាំអាល់កៃដាទាំងអស់ឱ្យមកអាមេរិក ២. ដោះលែងជនបរទេសទាំងអស់ដែលបានជាប់ពន្ធនាគារដោយភាពអយុត្តិធម៌ ៣. ការពារអ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកការទូត និងកម្មករជំនួយ ៤. បិទជំរុំហ្វឹកហ្វឺនភេរវករជាបន្ទាន់ ៥. ប្រគល់រាល់ភេរវករនិងអ្នកគាំទ្រពួកគេទៅឱ្យអាជ្ញាធរសមស្រប ៦. ផ្តល់ឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកនូវសិទ្ធិពេញលេញក្នុងការចុះត្រួតពិនិត្យជំរុំហ្វឹកហ្វឺនភេរវករទាំងនោះ។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្ញើលិខិតទៅសហគមន៍អន្តរជាតិឱ្យចូលគាំទ្រយុទ្ធនាការយោធាដើម្បីផ្តួលរំលំរបបតាលីបង់។ អង្គការសហប្រជាជាតិបានចេញសេចក្តីសម្រេចចំនួនពីរស្តីពីភេរវកម្មក្រោយពីព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា។ សេចក្តីសម្រេចទាំងពីរនោះបានអំពាវនាវដល់រដ្ឋទាំងអស់ឱ្យ"បង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនិងការអនុវត្តឱ្យបានពេញលេញនូវអនុសញ្ញាអន្តរជាតិពាក់ព័ន្ធនឹងភេរវកម្ម" និងបានផ្តល់អនុសាសន៍ឯកភាពគ្នាសម្រាប់ប្រទេសទាំងអស់។<ref>[[:en:United Nations Security Council Resolution 1368|United Nations S.C. Res. 1368, 12 September 2001]]</ref><ref>[[:en:United Nations Security Council Resolution 1373|S.C. Res. 1373, 28 September 2001]]</ref> យោងតាមការស្រាវជ្រាវសង្ខេបដោយ[[បណ្ណាល័យសភាសាមញ្ញជន]]៖ ថ្វីបើ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNSC) មិនអនុញ្ញាតឱ្យមានយុទ្ធនាការយោធាដឹកនាំដោយអាមេរិកក៏ដោយក៏ត្រូវបាន"គេយល់ថាវាជាទម្រង់នៃការការពារខ្លួនឯងពីភេវរកម្មដោយស្របច្បាប់ក្រោមធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ" ហើយទីបំផុត ក្រុមប្រឹក្សាក៏បាន"ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យអនុវត្តប្រតិបត្តិការយោធាភ្លាមៗដើម្បីរក្សាស្ថិរភាពប្រទេសនិងពិភពលោក"។<ref name="UK">{{Cite news |last=Smith and Thorp |first=Ben and Arabella |date=26 កុម្ភៈ 2010 |title=The legal basis for the invasion of Afghanistan |publisher=House of Commons Library |agency=International Affairs and Defence Section |url=http://www.parliament.uk/briefing-papers/SN05340.pdf}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ ណាតូបានអនុម័តយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានដោយអះអាងថាវាជាការការពារខ្លួនឯងពីការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធបរទេស។<ref>{{Cite web |date=12 កញ្ញា 2001 |title=Statement by the North Atlantic Council, September 12, 2001, in Press Release 124. |url=https://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |publisher=NATO}}</ref> ឯកអគ្គរដ្ឋទូតតាលីបង់ប្រចាំប្រទេសប៉ាគីស្ថានលោកអាប់ឌុល សាឡិម ហ្សាអ៊ីហ្វបានឆ្លើយតបនឹងឱសានវាទនោះដោយទាមទារឱ្យមាន"ភស្តុតាងច្បាស់លាស់"ថាប៊ីនឡាដិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងការវាយប្រហារនោះឬអត់ ហើយបានបន្តបញ្ជាក់ថា"ជំហររបស់យើងគឺថាប្រសិនបើអាមេរិកមានភស្តុតាង ពួកគេគួរតែបង្ហាញវា"។ លើសពីនេះ តាលីបង់បានទាមទារឱ្យរឿងក្តីជំនុំជម្រះទាំងអស់លើប៊ិនឡាដិនគួរតែធ្វើឡើងនៅក្នុងតុលាការប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន។ ហ្សាអ៊ីហ្វក៏បានអះអាងផងដែរថា"ជនជាតិជីហ្វចំនួន ៤,០០០ នាក់ដែលធ្វើការនៅឯមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មបានដឹងមុនអំពីផែនការភេវរកម្មនោះហើយ'ពួកគេបាននាំគ្នាអវត្តមានអស់នៅចំថ្ងៃនោះ'"។ ការឆ្លើយតបនេះជាទូទៅត្រូវបានគេច្រានចោលថាជាយុទ្ធសាស្ត្រពន្យារពេលបេសកកម្មណាតូច្រើនជាជាងការព្យាយាមសហការជាមួយឱសានវាទ។<ref name="ReferenceA">Burns, John F. "[https://nytimes.com/2001/09/18/continuous/18CND-PAK.html?pagewanted=all Pakistan Says Taliban Demands Evidence That Bin Laden Is Tied to Attacks]". ''The New York Times''. 18 September 2001</ref><ref name="ReferenceB">"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1556919.stm US resolute on Bin Laden hunt]</ref><ref name="ReferenceC">Jones, Gary and Francis, Wayne. "[http://www.thefreelibrary.com/WAR+ON+TERROR%3A+MUSLIM+ANGER+-+If+America+wants+war,+it+will+happen....-a078505711 WAR ON TERROR: MUSLIM ANGER]". ''The Mirror''. 22 September 2001</ref><ref>{{Cite news |date=5 តុលា 2001 |title=Taliban 'will try Bin Laden if US provides evidence' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/05/afghanistan.terrorism}}</ref><ref>"[http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0110/01/tl.00.html America Speaks Out: What's the Next Threat?]" ''TalkBack Live''. CNN. 1 October 2001</ref><ref>Helen, Kennedy. "Taliban Mock U.S., Say They're Hiding Osama Warn Washington To Rethink Assault". Daily News. 1 October 2001</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកញ្ញា [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]និង[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]បានដកសេចក្តីទទួលស្គាល់ក្រុមតាលីបង់ថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់នៃប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានដោយបន្សល់ទុកឱ្យប៉ាគីស្ថានជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលនូវមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតាលីបង់។ នៅថ្ងៃទី៤ ខែតុលា ពួកតាលីបង់បានយល់ព្រមបញ្ជូនប៊ិនឡាដិនទៅប្រទេសប៉ាគីស្ថានដើម្បីធ្វើការជំនុំជម្រះនៅសាលាក្តីអន្តរជាតិដែលដំណើរការតាមច្បាប់ឥស្លាម''សារីយ៉ា''ប៉ុន្តែប៉ាគីស្ថានបានដកខ្លួនចេញដោយអះអាងថាខ្លួនមិនអាចធានានូវសុវត្ថិភាពរបស់គាត់បានទេ។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឯកអគ្គរដ្ឋទូតតាលីបង់ប្រចាំប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានស្នើឱ្យមានការឃុំខ្លួនប៊ិនឡាដិននិងកាត់ទោសគាត់ក្រោមច្បាប់ឥស្លាមប្រសិនបើអាមេរិកធ្វើសំណើផ្លូវការនិងបង្ហាញភស្តុតាងដល់តាលីបង់។<ref>{{Cite web |date=8 តុលា 2001 |title=Briefing 05: The Smoking Gun |url=http://www.j-n-v.org/AW_briefings/ARROW_briefing005.htm |access-date=27 សីហា 2021 |publisher=J-n-v.org |archive-date=2011-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225052439/http://www.j-n-v.org/AW_briefings/ARROW_briefing005.htm |url-status=dead |archivedate=2011-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110225052439/http://www.j-n-v.org/AW_briefings/ARROW_briefing005.htm }}</ref><ref>Bishop, P., [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1358464/Pakistan-blocks-bin-Laden-trial.html Pakistan blocks bin Laden trial], ''The Daily Telegraph'', 4 October 2001. Also known in print as "Pakistan halts secret plan for bin Laden trial".</ref><ref>{{Cite news |date=7 តុលា 2001 |title=Taliban offers to try bin Laden in an Islamic court |publisher=CNN |url=http://edition.cnn.com/2001/US/10/07/ret.us.taliban/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040614003300/http://www.cnn.com/2001/US/10/07/ret.us.taliban/ |archive-date=14 មិថុនា 2004}}</ref> ====ប្រតិបត្តិការឈ្លានពាន==== [[File:SF Sgt Mario Vigil with SF and NA forces west of Konduz in November 2001.jpg|thumb|ក្រុមតាលីបង់ត្រូវបានដកចេញពីអំណាចនៅខែតុលា ឆ្នាំ២០០១ ដោយកងកម្លាំងរបស់[[សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង|រណសិរ្សរួបរួមឥស្លាម]] (សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង) ជាមួយនឹងជំនួយពី[[កងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រតិបត្តិការពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[កងកម្លាំងជើងអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក|កងកម្លាំងជើងអាកាសអាមេរិក]]]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០១ សហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានជំនួយពីអង់គ្លេស កាណាដា និងបណ្តាប្រទេសណាតូមួយចំនួនទៀតបានរួមគ្នាផ្តួចផ្តើមសកម្មភាពយោធាទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើពួកតាលីបង់និងជំរុំអាល់កៃដា។<ref>{{Cite news |date=7 តុលា 2001 |title=Afghanistan wakes after night of intense bombings. CNN: October 7, 2001 |publisher=CNN |url=http://edition.cnn.com/2001/US/10/07/gen.america.under.attack/ |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pike |first=John |title=Operation Enduring Freedom |url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/enduring-freedom.htm |access-date=27 សីហា 2021 |publisher=Globalsecurity.org}}</ref> គោលដៅចម្បងនៃប្រតិបត្តិការយោធានេះគឺដើម្បីដកក្រុមតាលីបង់ចេញពីអំណាចនិងការពារប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានកុំឱ្យធ្លាក់ជាមូលដ្ឋានប្រតិបត្តិការរបស់ក្រុមភេវរករ។<ref>{{Cite web |last=Pike |first=John |date=7 តុលា 2001 |title=Intentions of U.S. military operation |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2001/10/mil-011007-usia01.htm |access-date=27 សីហា 2021 |publisher=Globalsecurity.org}}</ref> [[អង្គភាពសកម្មភាពពិសេស]] (SAD) របស់ CIA គឺជាកងកម្លាំងអាមេរិកដំបូងដែលត្រូវបានបញ្ជូនចូលប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន (ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់របស់ប្រទេសផ្សេងៗបានធ្វើប្រតិបត្តិការក្រោមឈ្មោះ SAD)។ ពួកគេបានចូលរួមជួបជាមួយរណសិរ្សរួបរួមអាហ្វកានីស្ថាន ([[សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង]]) ដើម្បីត្រៀមខ្លួនធ្វើប្រតិបត្តិការនៅពេល[[កងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]មកចុះដល់។ នៅពេលក្រុមប្រតិបត្តិការពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានចុះមកដល់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថាន កងកម្លាំងទាំងអស់ក៏បានរួបរួមគ្នាចេញទៅទម្លាក់តាលីបង់ចេញពីអំណាចដោយមានករណីរងរបួសតិចតួចបំផុតនិងដោយមិនចាំបាច់ប្រើប្រាស់កម្លាំងមូលដ្ឋានជើងគោកអន្តរជាតិអ្វីនោះទេ។ [[ដឹវ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍|កាសែតវ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍]]បានបញ្ជាក់នៅក្នុងវិចារណកថារបស់ចន ឡឺម៉ានក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ថា៖ {{Quote|អ្វីដែលធ្វើឱ្យយុទ្ធនាការអាហ្វកានីស្ថានក្លាយជាចំណុចដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាអាមេរិកគឺថាវាត្រូវចូលរួមដោយកងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេសពីសេវាកម្លាំងទាំងអស់រួមជាមួយកម្លាំងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់កងទ័ពជើងទឹកនិងអាកាសដែលប្រតិបត្តិដោយសម្ព័ន្ធភាពអាហ្វកានីស្ថានខាងជើងនិង CIA។ ហើយមិនចាំបាច់បញ្ជូនកងទ័ពឬកងម៉ារីនអ្វីធំដុំនោះទេ។<ref>{{Cite news |last=Lehman |first=John |date=31 សីហា 2008 |title=We're Not Winning This War |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/30/AR2006083002730.html |access-date=27 សីហា 2021}}</ref>}} នៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ក្រុមតាលីបង់បានស្នើឱ្យមានការពិភាក្សាអំពីការប្រគល់ខ្លួនលោកអូសាម៉ាប៊ីនឡាដិនទៅឱ្យប្រទេសអព្យាក្រឹតជាថ្នូរនឹងការបញ្ឈប់យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកប៉ុន្តែលុះត្រាតែតាលីបង់អាចរកឃើញភស្តុតាងថាប៊ិនឡាដិនបានចូលរួមក្នុងបេសកកម្មភេវរករ ៩/១១ សិន។<ref>{{Cite news |date=14 តុលា 2001 |title=Taliban offers to hand bin Laden to a neutral nation for trial |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/waronterror/story/0,1361,573975,00.html |access-date=27 សីហា 2021}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា អាមេរិកបានច្រានចោលសំណើមួយនេះរួចបន្តប្រតិបត្តិការយោធារបស់ពួកគេ។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០១ មុនពេលចូលកាន់កាប់ទីក្រុងឃុនឌូស ថ្នាក់ដឹកនាំនិងយុទ្ធជនតាលីបង់ អាល់កៃដា ភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវា និងអ្នកគាំទ្រតាលីបង់ជាច្រើននាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីទីក្រុងដោយអាកាសយានភណ្ឌប៉ាគីស្ថានទៅមូលដ្ឋានកងកម្លាំងជើងអាកាសប៉ាគីស្ថាននៅឯភាគខាងជើងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name="cnn">{{Cite news |last=Ratnescar |first=Romesh |date=10 តុលា 2002 |title=Afghanistan: One year on |work=Time |url=http://edition.cnn.com/2002/ALLPOLITICS/10/10/timep.afghanistan.year.later.tm/index.html |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref name="www_msnbc_com11">{{Cite web |last=Moran |first=Michael |date=29 វិច្ឆិកា 2001 |title=The 'airlift of evil' |url=http://www.nbcnews.com/id/3340165 |access-date=27 សីហា 2021 |publisher=[[NBC News]]}}</ref><ref name="express">{{Cite web |last=[[Press Trust of India]] |date=24 មករា 2002 |title=India protests airlift of Pakistani fighters from Kunduz |url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=6813 |access-date=27 សីហា 2021 |website=[[The Indian Express]] |archivedate=2013-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513112554/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=6813 |url-status=dead }}</ref><ref name="news_bbc_co_uk12">{{Cite news |last=George |first=Marcus |date=26 November 2001 |title=Kunduz celebrates end of siege |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1677157.stm |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref name="descent">{{Cite book |last=Rashid |first=Ahmed |url=https://archive.org/details/descentintochaos00rash |title=Descent into Chaos: The United States and the Failure of Nation Building in Pakistan, Afghanistan, and Central Asia |publisher=[[Viking Press]] |year=2008 |isbn=978-0-670-01970-0 |location=[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ក្រុមតាលីបង់បានដកថយចេញពីទីក្រុងកាប៊ុលតាមភាគខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ពួកគេបានដោះលែងបុគ្គលិកជំនួយលោកខាងលិចចំនួន ៨ នាក់បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងនោះជាប់ឃុំឃាំងអស់រយៈពេលជាងបីខែ។ មកដល់ថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា ក្រុមតាលីបង់បានដកថយចេញពីទីក្រុងកាប៊ុលនិង[[ចាឡាឡាបាដ]]ទាំងស្រុង។ ទីបំផុតនៅដើមខែធ្នូ ក្រុមតាលីបង់បានបោះបង់ចោលទីក្រុងកាន់ដាហារដែលជាមូលដ្ឋានចុងក្រោយរបស់ពួកគេប៉ុន្តែមិនបានប្រកាស់ចុះចាញ់ទេ។{{citation needed}} ===ដំណើរផុសឡើងវិញក្រោយឆ្នាំ២០០១=== {{Main|កុបកម្មតាលីបង់}} {{Further|សង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន (២០០១–២០២១)}} ក្រោយពីព្រឹត្តិការណ៍ ៩/១១ ប៉ាគីស្ថានត្រូវបានគេបន្តចោទប្រកាន់ថានូវតែបន្តគាំទ្រក្រុមតាលីបង់ប៉ុន្តែខ្លួនបានបដិសេដ។<ref name="Barnes">{{Cite news |last1=Barnes |first1=Julian E. |last2=Rosenberg |first2=Matthew |last3=Habib Khan Totakhil |date=5 October 2010 |title=Pakistan Urges On Taliban |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704689804575536241251361592}}</ref><ref name="CQ Researcher">{{Cite book |last=Researcher |first=CQ |title=Issues in Terrorism and Homeland Security: Selections From CQ Researcher |url=https://archive.org/details/isbn_9781412992015 |publisher=Sage |year=2010 |isbn=978-1-4129-9201-5 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781412992015/page/196 196]}}</ref> [[File:Neotaliban insurgency 2002-2006 en.png|thumb|ផែនទីសកម្មភាពកុបកម្មតាលីបង់នៅរវាងឆ្នាំ២០០២ ដល់ឆ្នាំ២០០៦]] នៅខែឧសភា និងមិថុនា ឆ្នាំ២០០៣ មន្ត្រីកំពូលតាលីបង់បានប្រកាសថា ក្រុមតាលីបង់បានប្រមូលផ្តុំគ្នាឡើងវិញនិងបានត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចសម្រាប់ធ្វើសង្គ្រាមដើម្បីបណ្តេញកងកម្លាំងអាមេរិកចេញពីអាហ្វកានីស្ថាន។<ref name="CSMontorTalibanResurge">{{Cite news |last=Tohid, Owias |last2=Baldauf, Scott |date=8 ឧសភា 2003 |title=Taliban appears to be regrouped and well-funded |work=[[Christian Science Monitor]] |url=http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref name="Chr.June2003">{{Cite web |last=Tohid, Owias |date=27 មិថុនា 2003 |title=Taliban regroups&nbsp;– on the road |url=http://www.csmonitor.com/2003/0627/p06s01-wosc.html?related |access-date=27 សីហា 2021 |website=[[Christian Science Monitor]]}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០០៤ មេដឹកនាំតាលីបង់ដែលកំពុងលាក់ខ្លួនគឺលោក[[ម៉ូហាម៉ាដ អូម៉ារ]]បានប្រកាសថាកម្លាំងខ្លួននឹងបន្តកុបកម្មប្រឆាំងនឹង"អាមេរិកនិងអាយ៉ងរបស់វា" (ពោលគឺកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលអាហ្វកានីស្ថាន) ដើម្បី"ដណ្តើមអធិបតេយ្យភាពនៃប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានមកវិញ"។<ref name="NYTNov2004">{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |date=13 វិច្ឆិកា 2004 |title=Asia: Afghanistan: Taliban Leader Vows Return |work=The New York Times |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5DB173FF930A25752C1A9629C8B63 |access-date=27 សីហា 2021}}</ref> អាមេរិកបានទទួលរងនូវករណីគំរាមកំហែងជាច្រើនពីតាលីបង់នៅតាមទីជនបទដូចកាលនៅថ្ងៃទី៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៦ មានរថយន្តយោធាអាមេរិកមួយគ្រឿងនៅទីក្រុងកាប៊ុលត្រូវដាច់ហ្វ្រាំងហើយបានបន្តជ្រុលទៅបុករថយន្តស៊ីវិលចំនួន ១២ គ្រឿងទៀតដែលបណ្តាលឱ្យស្លាប់មនុស្សម្នាក់និងរបួសប្រាំមួយនាក់។ ហ្វូងមនុស្សនៅជុំវិញក៏កើតការខឹងសម្បារហើយកុបកម្មមួយបានផ្ទុះឡើងពេញមួយថ្ងៃដោយជាលទ្ធផល មនុស្សស្លាប់បន្ថែមចំនួន ២០ នាក់និងរបួសចំនួន ១៦០ នាក់។ នៅអំឡុងពេលបាតុកម្មនិងភាពចលាចលនោះ គេបានឮសម្លេងស្នូលគ្រាប់កាំភ្លើងបាញ់ចេញពីហ្វូងមនុស្សប្រមាណ ៤០០ នាក់ហើយដូច្នេះ កងទ័ពអាមេរិកក៏បាន"ប្រើប្រាស់កាំភ្លើង"របស់ពួកគេដោយបានអះអាងថា"វាគឺជាការការពារខ្លួនប៉ុណ្ណោះ"។ បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍នេះ អរិភាពនៃជនបរទេសក៏បានកើនឡើងលើសដើម នេះប្រហែលមកពីសកម្មភាពវាយប្រហារតាមអាកាសដោយអាមេរិកពីមួយសប្តាហ៍មុននៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានដែលបានធ្វើឱ្យបាត់បង់ជីវិតជនស៊ីវិលសរុប ៣០ នាក់ដោយទាហានអាមេរិកនាពេលនោះគិតថាយុទ្ធជនតាលីបង់បានចូលជ្រកកោននៅតាមគេហដ្ឋានស៊ីវិលទាំងនោះ។<ref>{{Cite web |date=29 ឧសភា 2006 |title=npr: Truck Accident Sparks Riots in Afghanistan |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5437226 |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Constable |first=Pamela |date=1 មិថុនា 2006 |title=U.S. troops fired at mob after Kabul accident |page=1 |work=The Washington Post |location=Washington |url=http://www.spokesman.com/stories/2006/jun/01/us-troops-fired-at-mob-after-kabul-accident/ |access-date=27 សីហា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៩ មេបញ្ជាការប្រតិបត្តិការអាមេរិកនៅអាហ្វកានីស្ថានគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍ស្តានលី ម៉ាកគ្រីស្តាល់ និងមន្រ្តីផ្សេងទៀតបានរាយការណ៍ថាថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់គឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងក្រុងកេតា ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name="The New York Times" /> ដល់ឆ្នាំ២០០៩ តាលីបង់បានបើកប្រតិបត្តិការយោធាដ៏ធំមួយឈ្មោះថា[[អាល់ហ្វាត]] (الفتح) ជាពាក្យដក់ស្រង់ចេញពីគម្ពីរកូអានមានន័យថា"ជ័យជម្នះ"។<ref>{{Cite news |last=Harnden |first=Toby |date=11 ធ្នូ 2010 |title=Man on a mission. US defence Secretary Robert Gates is still hungry for the fight in Afghanistan |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8196392/Man-on-a-mission-US-defence-secretary-Robert-Gates-is-still-hungry-for-the-fight-in-Afghanistan.html}}</ref><ref>{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |title=Taliban |work=The New York Times |url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/organizations/t/taliban/index.html?inline=nyt-org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Empowering "Soft" Taliban Over "Hard" Taliban: Pakistan's Counter-Terrorism Strategy by Sadia Sulaiman |url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2374331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820025723/http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2374331 |archive-date=20 សីហា 2008}}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៩ [[អេស៊ាថែមស៍អនឡាញ]]បានរាយការណ៍ថា ពួកតាលីបង់បានផ្តល់ឱ្យអាមេរិកនូវការធានាស្របច្បាប់ថាខ្លួននឹងមិនប្រើប្រាស់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានសម្រាប់រៀបចំផែនការឬប្រតិបត្តិការវាយប្រហារលើប្រទេសណាទៀតឡើយប៉ុន្តែអាមេរិកមិនបានផ្តល់ចម្លើយតបវិញទេ។<ref name="×.com" /> គិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៦ [[ថែមស៍ (ទស្សនាវដ្តី)|ទស្សនាវដ្តីថែមស៍]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា ទឹកដីប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន ២០% គឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងដៃក្រុមតាលីបង់ដោយខេត្តចុងខាងត្បូងបង្អស់ឈ្មោះ[[ខេត្តហែលម៉ាន|ហែលម៉ាន]]ជាបន្ទាយមូលដ្ឋានរបស់ពួកគេ។<ref name="timeJuly2016">{{Cite magazine |date=18 July 2016 |title=When War Is Just Another Day in Afghanistan |url=http://time.com/4402071/afghanistan-war-everyday/ |magazine=Time |access-date=30 សីហា 2021}}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៦ ឧត្តមសេនីយ៍លោកនីកូលសុនបានថ្លែងប្រាប់ថាទឹកដី ១០% ប៉ុណ្ណោះដែលស្ថិតនៅក្រោមតាលីបង់ខណៈដែលទឹកដី ២៦% ទៀតជាទឹកដីជម្លោះរវាងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថាននិងចលនាកុបកម្មតូចៗដទៃទៀត។<ref name="cnnDec2016">{{Cite web |date=9 ធ្នូ 2016 |title=Carter visits Afghanistan as Obama plans handoff of 15-year war |url=http://edition.cnn.com/2016/12/09/politics/ash-carter-afghanistan-visit/index.html |access-date=30 សីហា 2021 |publisher=CNN}}</ref> [[File:Secretary Pompeo Meets with the Taliban Negotiation Team (50632321483).jpg|thumb|អ្នកតំណាងអាមេរិក (ឆ្វេង) នៅក្នុងជំនួបជាមួយគណៈប្រតិភូតាលីបង់នៅទីក្រុង[[ដូហា]] ប្រទេសកាតា, ២១ វិច្ឆិកា ២០២០]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៥ តាលីបង់បានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៥០ នាក់នៅឯទីក្រុងកាប៊ុលដោយការបំផ្ទុះគ្រាប់បែក។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានថ្លែងសុន្ទរកដៀលត្មះក្រុមតាលីបង់ ក្រោយមក អ្នកនាំពាក្យតាលីបង់បានចេញតបមកវិញថាពួកគេនឹងបន្តប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះអាហ្វកានីស្ថានពី"អាមេរិកដែលជាអ្នកឈ្លានពាន"។<ref name="cnn24Aug">[http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html "Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan"]. CNN, 24 សីហា 2017។ ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 25 កញ្ញា 2017</ref> នៅឆ្នាំ២០២០ [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន]] (ISIL) បានបាត់បង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនស្ទើរទាំងអស់ហើយសកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ពួកគេក៏កាន់តែថយចុះដែរ។ ដូចនេះ [[វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងសន្តិភាព]]នៅប្រទេសអូស្ត្រាលីបានចាត់ទុកតាលីបង់ជាក្រុមភេវរករដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុតនៅលើពិភពលោក ជាពិសេសគឺសកម្មភាពយុទ្ធនាការយោធាថ្មីៗរបស់ក្រុមនេះ។<ref>{{Cite news |year=2020 |title=ISIL is no longer the world's deadliest terrorist group |work=Vision of Humanity |publisher=[[Institute for Economics & Peace]] |url=https://www.visionofhumanity.org/isil-is-no-longer-the-worlds-deadliest-terrorist-group/ |access-date=30 សីហា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២០ មានសេចក្តីរាយការណ៍ថាកូនប្រុសរបស់មូលឡាអូម៉ារឈ្មោះ[[ម៉ូហាម៉ាដ យ៉ាកូប]]បានក្លាយជាមេដឹកនាំតាលីបង់ម្នាក់។<ref>O'Donnell, Lynn, and Mirwais Khan (29 May 2020). [https://foreignpolicy.com/2020/05/29/taliban-leadership-disarray-coronavirus-covid-peace-talks/ "Taliban Leadership in Disarray on Verge of Peace Talks."] ''[[Foreign Policy]]''. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 30 សីហា 2021.</ref> វាត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់បន្ថែមនៅថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២០ ថាលោកយ៉ាកូបបានក្លាយជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាតាលីបង់ដែលធ្វើឱ្យលោកក្លាយជាមេបញ្ជាការយោធានៃចលនាបះបោរនៅអាហ្វកានីស្ថាន។<ref>Ben Farmer (7 May 2020), [https://www.telegraph.co.uk/news/2020/05/07/taliban-founders-son-appointed-military-chief-insurgents/ "Taliban founder's son appointed military chief of insurgents"], ''The Telegraph''. ដកស្រង់នៅថ្ងៃទី 30 សីហា 2021.</ref> ===ឆ្នាំ២០២១ និងការឡើងកាន់អំណាចជាថ្មី=== {{main|ការវាយបករបស់តាលីបង់ឆ្នាំ២០២១|ការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល (២០២១)}} នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០២១ តាលីបង់បានបើកការវាយលុកជាលក្ខណៈទ្រង់ទ្រាយធំបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានប្រកាសដកទ័ពចេញពីអាហ្វកានីស្ថានហើយគិតត្រឹមថ្ងៃទី២៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ តាលីបង់បានត្រួតត្រាលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានជាងពាក់កណ្តាល។<ref name="Taliban Consolidation and Foothold">{{Cite news |last=Stewart |first=Idrees |date=21 កក្កដា 2021 |title=Taliban Consolidation and Foothold |agency=Reuters |publisher=Reuters, Asia Pacific |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/half-all-afghan-district-centers-under-taliban-control-us-general-2021-07-21/ |access-date=30 សីហា 2021 |ref=Milley said more than 200 of the 419 district centers were under Taliban control. Last month, he had said the Taliban controlled 81 district centers in Afghanistan.}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Roggio |first=Bill |date=9 កក្កដា 2021 |title=Taliban squeezes Afghan government by seizing key border towns |publisher=FDD's Long War Journal |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/07/taliban-squeezes-afghan-government-by-seizing-key-border-towns.php |access-date=30 សីហា 2021}}</ref> គិតត្រឹមពាក់កណ្តាលខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ តាលីបង់បានចូលគ្រប់គ្រងទីក្រុងសំខាន់ៗស្ទើរទាំងអស់និងរួមទាំងរដ្ឋធានីកាប៊ុលផងដែរដោយក្នុងនោះ ក្រុមតាលីបង់បានចូលកាន់កាប់វិមានប្រធានាធិបតីក្រោយពីប្រធានាធិបតីអាហ្វកានីស្ថាននាពេលនោះគឺលោក[[អាស្រាហ្វ ហ្កានី]]បានរត់ភៀសខ្លួនទៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref>{{Cite web |last=Santora |first=Marc |last2=Rosenberg |first2=Matthew |last3=Nossiter |first3=Adam |date=2021-08-18 |title=(អង់គ្លេស) The Afghan president who fled the country is now in the U.A.E. |url=https://www.nytimes.com/2021/08/18/world/asia/ashraf-ghani-uae-afghanistan.html |access-date=2021-08-30 |website=The New York Times }}</ref><ref>{{Cite web |title=(អង់គ្លេស) 'We failed in politics': Exiled Afghan president refuses to blame military |url=https://www.nbcnews.com/video/exiled-afghan-president-ghani-releases-video-message-from-uae-118981701935 |access-date=2021-08-30 |publisher=NBC News }}</ref> ការសុំសិទ្ធិជ្រកកោនរបស់លោកហ្កានីត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយក្រសួងការបរទេសនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅថ្ងៃទី១៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |title=Statement on President Ashraf Ghani |url=https://www.mofaic.gov.ae/en/mediahub/news/2021/8/18/18-08-2021-uae-statement |access-date=2021-08-30 |website=mofaic.gov.ae}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-19 |title=(អង់គ្លេស) Afghan president latest leader on the run to turn up in UAE |url=https://apnews.com/article/europe-middle-east-39610b0102a926c1a573da3d6feb0eea |access-date=2021-08-30 |website=AP NEWS }}</ref> កងកម្លាំងអាហ្វកានីស្ថានដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានក្រោមបញ្ជាការរបស់លោក[[អាមរូឡា សាឡេ]] និង[[អាម៉េដ ម៉ាស៊ូដ]]បាននាំគ្នារត់ទៅតំបន់បាញស៊ួរដើម្បីបង្កើតចលនាបះបោរថ្មីប្រឆាំងនឹងតាលីបង់។<ref>{{Cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |date=2021-08-18 |title=(អង់គ្លេស) Leaders in Afghanistan's Panjshir Valley defy the Taliban and demand an inclusive government. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/08/18/world/asia/taliban-panjshir-valley.html |access-date=2021-08-30 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |title=(អង់គ្លេស) Leadership |url=http://www.northernallianceaf.ga/leadership |access-date=30 សីហា 2021 |website=Northern Alliance: Fighting for a Free Afghanistan |publisher=Friends of the Northern Alliance }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-18 |title=(អង់គ្លេស) 'Panjshir stands strong': Afghanistan's last holdout against the Taliban |url=http://www.theguardian.com/world/2021/aug/18/panjshir-stands-strong-afghanistans-last-holdout-against-the-taliban |access-date=2021-08-30 |website=The Guardian }}</ref> ==មនោគមវិជ្ជា== មនោគមវិជ្ជារបស់តាលីបង់ត្រូវបានគេលើកឡើងមកថាជា"ទម្រង់នវានុវត្តន៍នៃសារីយ៉ាដែលរួមបញ្ចូលក្រមរដ្ឋប្បវេណីកុលសម្ព័ន្ធប៉ាស្តុន"<ref name="Muslim World 2004">{{Cite book |last=Martin |first=Richard C. |url=https://books.google.com/books?id=TTUOAQAAMAAJ |title=Encyclopedia of Islam and the Muslim World |date=2004 |publisher=Macmillan Reference USA |isbn=978-0-02-865605-2}}</ref> ឬហៅថា[[បាស្តុនវ៉ាលី]]ជាមួយនឹងលទ្ធិ[[ឌីអូបានឌី]]ជ្រុលនិយម។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=132, 139}}.</ref> ពួកតាលីបង់ធ្លាប់បាននិយាយថាគោលដៅរបស់ពួកគេគឺស្តារសន្តិភាពនិងសន្តិសុខនៅអាហ្វកានីស្ថានដោយតម្រូវឱ្យទាហានបស្ចឹមលោកទាំងប៉ុន្មានចុះចេញពីមាតុប្រទេសរួចពួកគេនឹងប្រកាន់អនុវត្តច្បាប់សារីយ៉ាពេលបានឡើងកាន់អំណាច។<ref>{{Cite news |date=15 August 2021 |title=Who are the Taliban? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11451718}}</ref><ref>{{Cite web |title=Interview with Taliban Spokesperson |url=https://fas.org/irp/world/para/docs/taliban2.htm |website=fas.org |access-date=2021-08-30 |archivedate=2021-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813021609/https://fas.org/irp/world/para/docs/taliban2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Does the Taliban Want? &#124; Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/event/what-does-taliban-want |website=wilsoncenter.org}}</ref> ពួកតាលីបង់បានអនុវត្តមនោគមន៍វិជ្ជាខ្លួនយ៉ាងម៉ឹងម៉ាតនៅតាមទីប្រជុំជនធំៗដូចជា ហេរ៉ាដ កាប៊ុល និងកាន់ដាហារជាដើម។ ប៉ុន្តែ នៅតំបន់ជនបទវិញគឺមិនសូវមានការគ្រប់គ្រងពេញលេញនោះទេដូច្នេះពួកគេបានជម្រុញឱ្យអនុវត្តប្រព័ន្ធ[[ជាហ្កា]] (សភាភូមិ) ពោលគឺតាលីបង់មិនដែលបានអនុវត្តមនោគមវិជ្ជាដ៏តឹងរឹងរបស់ខ្លួននៅតំបន់ជនបទឡើយ។<ref>Griffiths 227.</ref> ===(ឌីអូបង់ឌី) ក្បួនខ្នាតឥស្លាម=== [[File:Darul Uloom Deoband.jpg|thumb|left|[[វិហារដារុលអ៊ូលូមឌីអូបង់]]នៅអុត្តាប្រដែស ប្រទេសឥណ្ឌា, ជាកន្លែងដែលចលនាឌីអូបង់ឌីលេចចេញដំបូង]] របបតាលីបង់បានអនុវត្តច្បាប់សារីយ៉ាដោយអនុលោមទៅតាម[[សាលាហាណាហ្វីនៃយុត្តាធិការឥស្លាម]]និងច្បាប់សាសនារបស់មូលឡាអូម៉ារ។ តាលីបង់បានហាមឃាត់ការបរិភោគសាច់ជ្រូកនិងគ្រឿងស្រវឹង ការប្រើប្រាស់ប្រភេទបច្ចេកវិទ្យាទំនើបៗដូចជា តន្ត្រី ទូរទស្សន៍ ខ្សែភាពយន្ត អន្តរជាល ហាមឃាត់ទម្រង់ប្រភេទសិល្បៈមួយចំនួនដូចជាវិចិត្រកម្មនិងសិល្បៈថតរូប ការចូលរួមក្នុងវិស័យកីឡាដូចជាបាល់ទាត់ឬល្បែងអុក សកម្មភាពកម្សាន្តដូចជាការបង្ហោះខ្លែង និងការរក្សាសត្វព្រាបឬសត្វចិញ្ចឹមដទៃទៀតក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ដែរ ហើយបើយោងតាមវិន័យតាលីបង់ សត្វស្លាបទាំងនោះគឺត្រូវតែសម្លាប់ចោល។ រោងកុនត្រូវបានបិទនិងកែប្រែទៅជាវិហារសាសនា។ ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីតាមលោកខាងលិចនិងអ៊ីរ៉ង់ក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ដែរ។ ការថតរូបនិងការបង្ហាញឬចែករំលែករូបភាពគឺត្រូវបានហាមឃាត់ព្រោះវាត្រូវបានក្រុមតាលីបង់ចាត់ទុកថាជាទម្រង់នៃសរណវត្ថុបូជា។ ស្ត្រីត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យចេញធ្វើការហើយយុវតីឬក្មេងស្រីគឺមិនឱ្យចុះឈ្មោះរៀនតាមសាលាឬសាកលវិទ្យាល័យណាមួយឡើយ ពេលចេញទៅទីសាធារណៈ មនុស្សស្រីត្រូវតែមានមនុស្សប្រុសដែលជាសាច់ញាតិឬសមាជិកគ្រួសារនៅអមដំណើរជានិច្ច។ អ្នកដែលរំលោភលើច្បាប់និងវិន័យទាំងអស់នេះនឹងត្រូវទទួលទោសទណ្ឌកម្ម។ បុរសត្រូវបានណែនាំឱ្យរក្សាពុកចង្ការនិងមិនត្រូវកោរចោលទេហើយត្រូវតែពាក់ឈ្នួតពេលចេញទៅទីសាធារណៈ។<ref name="cr">{{Cite web |date=4 March 2002 |title=US Country Report on Human Rights Practices – Afghanistan 2001 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2001/sa/8222.htm |access-date=30 សីហា 2021 |publisher=State.gov}}</ref> ការលេងល្បែងស៊ីសងត្រូវបានហាមឃាត់ជាដាច់ខាតហើយអ្នកប្រព្រឹត្តិអំពើឆក់ប្លន់គឺត្រូវបានចាប់ដាក់ទណ្ឌកម្មដោយកាត់ដៃឬជើងចោល។ នៅឆ្នាំ២០០០ មេដឹកនាំតាលីបង់គឺមូលឡាអូម៉ារបានចេញហាមឃាត់វប្បកម្មអាភៀននិងការជួញដូរគ្រឿងញៀនផ្សេងៗនៅលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានជាផ្លូវការ។<ref name="drugpolicy2005">{{Cite journal |last=Farrell |first=Graham |last2=Thorne |first2=John |date=March 2005 |title=Where Have All the Flowers Gone?: Evaluation of the Taliban Crackdown Against Opium Poppy Cultivation in Afghanistan |url=https://www.researchgate.net/publication/28576871 |journal=[[International Journal of Drug Policy]] |publisher=[[Elsevier]] |volume=16 |issue=2 |pages=81–91 |doi=10.1016/j.drugpo.2004.07.007 |via=[[ResearchGate]]}}</ref><ref name="Maziyar2019">{{Cite book |last=Ghiabi |first=Maziyar |title=Drugs Politics: Managing Disorder in the Islamic Republic of Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2019 |isbn=978-1-108-47545-7 |location=[[Cambridge]] |pages=101–102 |chapter=Crisis as an Idiom for Reforms |lccn=2019001098 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HoOWDwAAQBAJ&pg=PA101}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០១ ផលិតផលអាភៀនត្រូវបានធ្លាក់ចុះ ៩៩%។<ref name="drugpolicy2005" /><ref name="Maziyar2019" /><ref>{{Cite web |title=Afghanistan, Opium and the Taliban |url=http://opioids.com/afghanistan/index.html |access-date=30 សីហា 2021 |archivedate=2001-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011108055954/http://opioids.com/afghanistan/index.html |url-status=dead }}</ref> នៅក្រោមរបបតាលីបង់ អ្នកប្រើប្រាស់ឬជួញដូរគ្រឿងញៀនគឺត្រូវទទួលទោសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ នៅក្នុងរបបតាលីបង់ គេមិនអនុញ្ញាតឱ្យនរណាកាន់និកាយស៊ីអ៊ីតនោះទេហើយបើចាប់បាននឹងត្រូវតែទទួលទោស។ និកាយស៊ីអ៊ីត (ឬ''ស៊ីយ៉ា'') នៅអាហ្វកានីស្ថានគឺភាគច្រើនត្រូវបានកាន់ដោយក្រុម[[ជនជាតិហាសារ៉ា]]ដែលស្មើនឹង ១០% នៃប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានសរុប។ ដោយសារការរឹតបន្តឹងបែបនេះ អ្នកកាន់និកាយស៊ីអ៊ីតមួយចំនួនបានចេញមុខមកប្រឆាំងនឹងតាលីបង់ដូចជាលោកតា[[អ៊ូស្តាដ មហាម៉ាដ អាក់បារី]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Alikuzei |first=Hamid Wahed |title=A Concise History of Afghanistan in 25 Volumes |volume=1 |page=529}}</ref> ប៉ុន្តែនៅក្នុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ក្រុមតាលីបង់បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈរបស់ខ្លួនលើអ្នកកាន់និកាយស៊ីអ៊ីតដោយបានតែងតាំងបព្វជិតនិកាយស៊ីអ៊ីតមួយចំនួនជាអភិបាលតំបន់ និងអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិហាសារ៉ាចូលធ្វើយុទ្ធជនប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុម ISIL។<ref>{{Cite web |date=28 ឧសភា 2020 |title=Why Are the Taliban Wooing a Persecuted Afghanistan Minority Group? |url=https://thediplomat.com/2020/05/why-are-the-taliban-wooing-a-persecuted-afghanistan-minority-group/ |website=[[The Diplomat]]}}</ref> ក្រៅពីអ្នកកាន់និកាយស៊ីអ៊ីត តាលីបង់ក៏បានរើសអើងលើក្រុមអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនាផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=SPIEGEL |first=Matthias Gebauer, DER |title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear |url=https://www.spiegel.de/international/christians-in-afghanistan-a-community-of-faith-and-fear-a-408781.html |access-date=30 សីហា 2021 |website=Der Spiegel}}</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០០១ រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់បានប្រកាសឱ្យព្រហ្មញ្ញសាសនិកនៅអាហ្វកានីស្ថានចូលពាក់សញ្ញាសម្គាល់សាសនារបស់ខ្លួន អ្នកវិភាគបរទេសបានប្រៀបធៀបទង្វើនេះទៅនឹង[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|របបណាស៊ីនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់]]។<ref name="wired.com">[[Associated Press]] (22 May 2001). [https://www.wired.com/2001/05/taliban-to-enforce-hindu-badges/ "Taliban to Enforce Hindu 'Badges.'"] ''[[Wired (magazine)|Wired]]''. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 22 កក្កដា 2020។</ref> ខុសពីអង្គការនយោបាយសាសនាឥស្លាមដទៃៗ តាលីបង់មិនមែនជាក្រុមបក្សពួក[[ចលនាសាឡាហ្វី|សាឡាហ្វី]]ទេ។ ប្រទេសអារ៉ាប់ធំៗមួយចំនួនបាននាំយកសាលាម៉ាដ្រាសាសាឡាហ្វីមកអាហ្វកានីស្ថាននៅអំឡុងសម័យសង្គ្រាមសូវៀតក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ក៏ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំឌីអូបង់ឌីរបស់តាលីបង់បានគាបសង្កត់លើចលនាសាឡាហ្វីនៅអាហ្វកានីស្ថានបន្ទាប់ពីបានឡើងកាន់កាប់អំណាចដំបូងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។ បន្ទាប់ពីត្រូវទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ តាលីបង់បានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយចលនាសាឡាហ្វីដើម្បីប្រឆាំងនឹងអាមេរិកប៉ុន្តែយូរៗទៅ ក្រុមសាឡាហ្វីនៅក្នុងជួរដឹកនាំនិងជួរយោធាតាលីបង់ក៏ត្រូវបានទម្លាក់ទៅកាន់តំណែងទាបៗបំផុត។<ref>{{Cite web |title=Islamic State Khorasan Province's Peshawar Seminary Attack and War Against Afghan Taliban Hanafis |url=https://jamestown.org/program/islamic-state-khorasan-provinces-peshawar-seminary-attack-and-war-against-afghan-taliban-hanafis/ |access-date=2021-08-30 |website=Jamestown}}</ref> តាលីបង់មិនចូលចិត្តជជែកវែកញែកអំពីគោលលទ្ធិជាមួយក្រុមមូស្លីមដទៃផ្សេងទៀតឡើយ។ "តាលីបង់គឺមិនអនុញ្ញាតឱ្យសូម្បីតែអ្នកសារព័ត៌មានមូស្លីមសួរសំណួរអំពីបញ្ញត្តិរបស់ពួកគេឬពិភាក្សាអំពីការយល់ដឹងពីគម្ពីរកូអានឡើយ"។<ref name="rashid 107">{{Harvnb|Rashid|2000|p=107}}.</ref> តាលីបង់ជាពិសេសមូលឡាអូម៉ារបានជឿថាសុបិន្តអាចជានិមិត្តសញ្ញាតំណាងឱ្យលក្ខណ៍ពិត។<ref>Roy, Olivier, ''Globalized Islam'', Columbia University Press, 2004, p. 239.</ref><ref>{{cite book|author-link=Steve Coll|last=Coll|first=Steve|title=[[Ghost Wars|Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001]]|publisher=[[Penguin Group]]|year=2004|isbn=9781594200076|pages=[https://archive.org/details/ghostwarssecreth0000coll/page/288 288]-289}}</ref> ===ឥទ្ធិពលវប្បធម៌ប៉ាស្តុន=== តាលីបង់តែងតែប្រើច្បាប់រដ្ឋប្បវេណីកុលសម្ព័ន្ធប៉ាស្តុនហៅថា[[ប៉ាស្តុនវ៉ាលី]]នៅក្នុងសេចក្តីសម្រេចដោះស្រាយបញ្ហាសង្គមណាមួយ។ ការអនុវត្តបែបនេះត្រូវបានគេមើលឃើញដូចក្នុងករណីការបែងចែកមរតកអញ្ចឹងដោយគេតម្រូវឱ្យគ្រួសារប៉ាស្តុនបែងចែកដំណែលមរតកស្មើៗគ្នាទៅឱ្យកូនប្រុសទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានទោះបីជាក្នុងគម្ពីកូអានបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថាកូនស្រីត្រូវទទួលបានចំណែកកូនប្រុសពាក់កណ្តាលក្តី។<ref>{{Cite web |title=Peoples and Ethnic Groups – Pashtunwali: The Code |url=http://uwf.edu/atcdev/afghanistan/people/Lesson6Pastunwali.html |website=uwf.edu |access-date=2021-08-31 |archive-date=2019-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104024914/http://uwf.edu/atcdev/Afghanistan/People/Lesson6Pastunwali.html |url-status=dead |archivedate=2019-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191104024914/http://uwf.edu/atcdev/Afghanistan/People/Lesson6Pastunwali.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=<?php echo $header ?> |url=http://www.lubnaa.com/article.php?id=301 |access-date=31 សីហា 2021 |website=Lubnaa.com |archive-date=2015-09-10 |archive-url=https://archive.is/20150910150230/http://www.lubnaa.com/article.php?id=301 |url-status=dead |archivedate=2015-09-10 |archiveurl=https://archive.is/20150910150230/http://www.lubnaa.com/article.php?id=301 }}</ref> យោងតាមអាលី ចាឡាលី៖ "តាលីបង់បានទទួលការគាំទ្រយ៉ាងពេញលេញពីជនជាតិប៉ាស្តុនទូទាំងប្រទេសដោយពួកគេគិតថាចលនាតាលីបង់អាចស្តារវប្បធម៌ខ្លួនឡើងជាវប្បធម៌ផ្តាច់មុខនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន។ សម្បីតែបញ្ញវន្តដើមកំណើតប៉ាស្តុនមួយចំនួននៅលោកខាងលិចក៏បានសម្តែងនូវការគាំទ្រដល់ចលនាតាលីបង់ដែរទោះបីជាបញ្ញវន្តទាំងនោះមានគោលគំនិតខុសពីតាលីបង់ក្តី។<ref>{{Cite web |title=Foreign Military Studies Office, "Whither the Taliban?" by Mr. Ali A. Jalali and Mr. Lester W. Grau |url=https://fas.org/irp/world/para/docs/990306-taliban.htm |access-date=31 សីហា 2021 |publisher=Fas.org |archivedate=2021-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411073214/https://fas.org/irp/world/para/docs/990306-taliban.htm |url-status=dead }}</ref> ==ថ្នាក់ដឹកនាំ និងអង្គការ== ===ថ្នាក់ដឹកនាំបច្ចុប្បន្ន=== គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ សមាជិកកំពូលនៃក្រុមតាលីបង់មាន៖<ref>https://www.abc.net.au/news/2021-08-20/who-are-leaders-taliban-afghanistan/100390308</ref> *[[ហ៊ីបាទូឡា អាឃុនហ្សាដា]], ជាមេដឹកនាំកំពូលតាលីបង់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ ហើយត្រូវជាវិជ្ជាករសាសនាម្នាក់មកពីខេត្តកាន់ដាហារ។ *មូលឡា[[អាប់ឌុល ហ្កានី បារ៉ាដារ]], ជាសហស្ថាបនិកនៃចលនាមួយនេះ។ មានដើមកំណើតមកពីខេត្តអ៊ូរូសហ្កាន លោកត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងនៅប្រទេសប៉ាគីស្ថានមុននឹងត្រូវអាមេរិកស្នើឱ្យដោះលែងវិញ។ *មូលឡា[[មហាម៉ាដ យ៉ាកូប]], ជាកូនប្រុសនៃស្ថាបនិកមហាម៉ាដ អូម៉ារនិងសព្វថ្ងៃជាមេដឹកនាំប្រតិបត្តិការយោធាតាលីបង់។ *[[ស៊ីរ៉ាជូដឌីន ហាក់កានី]], ជាមេដឹកនាំនៃ[[បណ្តាញហាក់កានី]]ដែលភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុម[[អាល់កៃដា]]។ លោកមាននាទីត្រួតពិនិត្យសម្បត្តិហិរញ្ញវត្ថុនិងយោធារបស់ក្រុមនេះនៅរវាងព្រំដែនអាហ្វកានីស្ថាន-ប៉ាគីស្ថាន។ *[[ហ្ស៊ារ មហាម៉ាដ អាប់បាស ស្តានីកហ្សៃ]], អតីតប្រមុខការិយាល័យនយោបាយតាលីបង់ប្រចាំទីក្រុងដូហា។ មានកំណើតមកពីខេត្តឡូហ្ការ គាត់ទទួលបានសញ្ញាប័ត្រអនុបណ្ឌិតពីសាកលវិទ្យាល័យនិងទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលជាកម្មាភិបាលនៅសាលាបណ្ឌិតសភាយោធាឥណ្ឌា។ *[[អាប់ឌុល ហាឃីម អ៊ីស្សាកហ្សៃ]], ប្រធានអ្នកចរចានៃការិយាល័យនយោបាយតាលីបង់នៅទីក្រុងដូហា ហើយជាប្រមុខដឹកនាំក្រុមប្រឹក្សាសាសនារបស់ក្រុមនេះ។ *[[ស៊ូហែល សាហ៊ីន]], អ្នកនាំពាក្យការិយាល័យនយោបាយតាលីបង់នៅទីក្រុងដូហា។ បានទទួលការអប់រំនៅឯសាកលវិទ្យាល័យមួយក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន លោកជានិពន្ធនាយកផ្នែកភាសាអង់គ្លេសនៃកាសែត[[កាប៊ុលថែមស៍]]ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ និងធ្លាប់បានបម្រើការជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតរងប្រចាំប្រទេសប៉ាគីស្ថាននាពេលនោះផងដែរ។ *[[សាប៊ីហ៊ូឡា មូចាហីដ]], អ្នកនាំពាក្យឱ្យក្រុមតាលីបង់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ លោកបានបង្ហាញខ្លួនជាសាធារណៈជាលើកដំបូងបន្ទាប់ពីតាលីបង់បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុលនៅក្នុងឆ្នាំ២០២១។ ===ទស្សនៈទូទៅ=== {{See also|បញ្ជីរាយនាមមេដឹកនាំតាលីបង់}} មុនឆ្នាំ២០១៣ [[មហាម៉ាដ អូម៉ារ|មូលឡាមហាម៉ាដ អូម៉ារ]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃចលនាតាលីបង់។ លោក[[អាក់តារ ម៉ាន់សួរ]]ត្រូវបានគេជ្រើសរើសជាអ្នកបន្តតំណែងជំនួសមហាម៉ាដនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥។<ref name="Mansoor-elected">* {{cite news| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/144382.stm | title=Analysis: Who are the Taleban? | date=20 ធ្នូ 2000 | work=BBC News}} * {{Cite web |title=From the article on the Taliban in Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2325?_hi=34&_pos=4 |access-date=31 សីហា 2021 |publisher=Oxford Islamic Studies}} * [https://www.bbc.com/news/world-asia-33721074 Mullah Omar: Taliban choose deputy Mansour as successor], BBC News, 30 កក្កដា 2015</ref> មួយឆ្នាំក្រោយមកពោលគឺនៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៦ ម៉ាន់សួរត្រូវបានសម្លាប់ដោយយន្តហោះគ្មានអ្នកបើក (ដ្រូន) របស់អាមេរិក បន្ទាប់មកលោក[[ហ៊ីបាទូឡា អាឃុនហ្សាដា]]ក៏បានឡើងកាន់អំណាចបន្តជាមេដឹកនាំនៅក្នុងឆ្នាំដដែរ។<ref name="Akhundzada">{{Cite web |date=26 ឧសភា 2015 |title=Afghan Taliban announce successor to Mullah Mansour |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36375975 |access-date=31 សីហា 2021 |website=BBC News}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០១ តាលីបង់បានត្រួតត្រាលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថាន ៨៥% ដោយភាគច្រើនជាទីក្រុងនិងយន្តបថធំៗ។ នៅក្នុងនោះ កុលសម្ព័ន្ធ[[ខាន់ (គោរមងារ)|ខាន់]] និងស្តេចត្រាញ់មានការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់តាមទីប្រជុំជន ភូមិ និងតំបន់ជនបទផ្សេងៗ។<ref>Griffiths 226.</ref> [[File:Taliban-herat-2001 retouched.jpg|upright|thumb|left|កម្លាំងប៉ូលីសតាលីបង់កំពុងចុះល្បាតនៅតាមផ្លូវក្នុងទីក្រុង[[ហេរ៉ាដ]]]] អ្នកវិភាគលោករ៉ាស៊ីដបានថ្លែងថារដ្ឋាភិបាលតាលីបង់ជា"សង្គមសម្ងាត់មួយដែលដឹកនាំដោយអ្នកក្រុងកាន់ហាដារ...អាថ៌កំបាំង សម្ងាត់ និងបែបផ្តាច់ការ។<ref name="Rashid 2000 98" /> តាលីបង់គឺមិនដែលធ្វើការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសគណបក្សឬមេដឹកនាំនោះទេដោយអ្នកនាំពាក្យរបស់ក្រុមនេះបានពន្យល់ថា៖ {{Quote|ច្បាប់''[[សារីយ៉ា]]''គឺមិនអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើនយោបាយឬមានវត្តមានគណបក្សនយោបាយបានឡើយ។ នោះហើយជាមូលហេតុដែលយើងមិនផ្តល់ប្រាក់ខែដល់មន្រ្តីឬទាហានរបស់យើង ពួកយើងគ្រាន់តែផ្តល់ស្បៀងអាហារ សម្លៀកបំពាក់ ស្បែកជើង និងគ្រឿងអាវុធជាការគ្រប់គ្រាន់។ យើងចង់រស់នៅដូចក្នុងជីវិតព្យាការីដែលទ្រង់បានរស់នៅកាលពី ១៤០០ ឆ្នាំមុនហើយជីហាដគឺជាសិទ្ធិរបស់យើង។ យើងចង់បង្កើតសម័យដែលមានលក្ខណៈដូចសម័យព្យាការីឡើងវិញហើយយើងគ្រាន់តែអនុវត្តនូវអ្វីៗដែលប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានចង់បានក្នុងរយៈពេល ១៤ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=43}} Interview with Mullah Wakil, March 1996</ref>}} តាលីបង់បានធ្វើសេចក្តីសម្រេចរបស់ពួកគេដោយផ្អែកលើក្រុមប្រឹក្សាកុលសម្ព័ន្ធបាស្តុន (ជាហ្កា) រួមជាមួយនឹងអ្វីដែលពួកគេជឿថាជាគំរូឥស្លាមដំបូងៗ។ ការពិភាក្សាត្រូវបានបន្តដោយការចរចាមតិឯកច្ឆន្ទដោយក្រុម"អ្នកជឿ"។<ref name="Rashid 2000 95">{{Harvnb|Rashid|2000|p=95}}.</ref> មុននឹងដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុលនៅឆ្នាំ១៩៩៦ តាលីបង់បានធ្វើការពិភាក្សាគ្នាអំពីជំហរពួកគេដោយដកខ្លួនចេញនៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាល"ឥស្លាមល្អ"មួយបានឡើងកាន់អំណាចនិងនៅពេលដែលច្បាប់និងសណ្តាប់ធ្នាប់ត្រូវបានស្តារឡើងវិញ។ នៅពេលអំណាចរបស់តាលីបង់កាន់តែកើនឡើង រាល់សេចក្តីសម្រេចត្រូវបានធ្វើឡើងដោយមូលឡាអូម៉ារដោយមិនពិគ្រោះជាមួយជាហ្កាឬផ្នែកពិគ្រោះផ្សេងទៀតនៃប្រទេសនោះទេ។ លោកបានធ្វើទស្សនកិច្ចនៅរដ្ឋធានីកាប៊ុលតែពីរដងប៉ុណ្ណោះក្នុងអំឡុងពេលកាន់អំណាច។ ជំនួសឱ្យការបោះឆ្នោតដោយភាពស្របច្បាប់ មេដឹកនាំរបស់ពួកគេបានធ្វើសច្ចាប្រណិធាន ("បាយ៉ា") ទៅវិញដោយនេះគឺជាការយកតម្រាប់តាមព្យាការីនិង[[កាលីហ្វ]]បួនរូបដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ តាលីបង់មានភាពស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការចែករំលែកអំណាចហើយក្រុមពួកគេពោលគឺជនជាតិបាស្តុនបានគ្របដណ្តប់លើជួរតំណែងរដ្ឋាភិបាលភាគច្រើន។ ដូច្នេះ ថ្នាក់ដឹកនាំបាស្តុនគឺមានទំនួលខុសត្រូវលើការគ្រប់គ្រងជនជាតិអាហ្វកានីស្ថានប្រមាណ ៦០% ដែលមានដើមកំណើតមកពីក្រុមជនជាតិដទៃទៀត។ តែទោះជាយ៉ាងណា ជនជាតិបាស្តុននូវតែរក្សាជំហរជាក្រុមផ្តាច់មុខនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុកមានដូចជាក្រុមប្រឹក្សាទីក្រុងកាប៊ុល<ref name="Rashid 2000 98">{{Harvnb|Rashid|2000|p=98}}.</ref> ឬហេរ៉ាដជាដើម<ref name="rashid 39-40">{{Harvnb|Rashid|2000|pp=39–40}}.</ref>ដោយតំណែងនយោបាយស្ទើរទាំងអស់ត្រូវបានធ្លាក់ក្នុងដៃជនជាតិបាស្តុន។ ក្រុមអ្នកវិភាគបាននិយាយថា"កង្វះអ្នកតំណាងមូលដ្ឋានក្នុងរដ្ឋបាលទីប្រជុំជនបានធ្វើឱ្យតាលីបង់លេចចេញជាកម្លាំងកាន់កាប់មួយ"។<ref name="rashid 101-102" /> ===អង្គការនិងរដ្ឋាភិបាល=== រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់បានអនុលោមទៅតាមអភិបាលកិច្ចរបស់មូស្លីមសម័យដើមពោលគឺអវត្តមាននៃស្ថាប័នរដ្ឋឬក៏"វិធីសាស្រ្តសម្រាប់បញ្ជានិងការត្រួតពិនិត្យ"។ ក្នុងមួយរយៈពេលក្តោបក្តាប់អំណាចពីឆ្នាំ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ២០០១ ក្រុមតាលីបង់គឺមិនដែលបានចេញសេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន សេចក្តីថ្លែងការណ៍ គោលនយោបាយ ឬធ្វើសន្និសីទកាសែតជាប្រចាំនោះឡើយ។ ពិភពខាងក្រៅនិងប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានភាគច្រើនមិនដឹងថាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេមានមុខដូចម្តេចផងព្រោះថាការថតរូបត្រូវបានហាមឃាត់។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=5}}.</ref> រដ្ឋមន្រ្តីខុទ្ទកាល័យនិងអ្នកតំណាងរាស្ត្រច្រើនមានគោរមងារជា"មូលឡា"ហើយសុទ្ធតែជាបុគ្គលដែលធ្លាប់ទទួលបាន"ការអប់រំតាម[[ម៉ាដ្រាសា]]"។ បុគ្គលមួយចំនួនមិនត្រឹមតែកាន់តំណែងជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងសុខាភិបាលនិងទេសាភិបាលធនាគាររដ្ឋប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែពួកគេនូវតែរក្សាតំណែងមុនៗរបស់ខ្លួនពោលគឺមេបញ្ជាការយោធា ហើយពេលខ្លះបុគ្គលទាំងនេះត្រូវអវត្តមានពីតំណែងរដ្ឋបាលដើម្បីចេញទៅប្រយុទ្ធនៅពេលចាំបាច់។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=100}}.</ref> នៅថ្នាក់ជាតិ "ការិយលេខនុការជាន់ខ្ពស់តាជិក អ៊ូបេស និងហាសារ៉ា"ត្រូវបានជំនួសដោយក្រុមបាស្តុនទាំងស្រុងទោះបីជាអ្នកខ្លះមិនមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់ក្តី។ ជាលទ្ធផល ក្រសួង"ធំៗត្រូវផ្អាកដំណើរការជាបណ្តោះអាសន្នឬខ្លះជាអចិន្ត្រៃយ៍តែម្តង"នៅរយៈពេលពីរបីឆ្នាំក្រោយការចាត់តាំង។<ref name="rashid 101-102">{{Harvnb|Rashid|2000|pp=101–102}}.</ref> ==ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ== នៅក្នុងអំឡុងកាន់អំណាច (១៩៩៦–២០០១) របបតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានដែលគេតែងស្គាល់ថា[[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]]បានទទួលភាពទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិពីប្រជាជាតិបរទេសចំនួនតែបីប៉ុណ្ណោះដូចជា៖ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម ប៉ាគីស្ថាន និងអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត។ ប្រទេសនិងអង្គការដទៃទៀតភាគច្រើនរួមទាំងអង្គការសហប្រជាជាតិផងបានទទួលស្គាល់តែរដ្ឋាភិបាលនៃ[[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]] (១៩៩២-២០០២) ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះរបស់អាហ្វកានីស្ថាន។ ទាក់ទងនឹងទំនាក់ទំនងជាមួយពិភពលោកទាំងមូល អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថានរបស់តាលីបង់បានប្រកាន់យកគោលនយោបាយ[[ឯកោនិយម]]ដោយនិយាយថា"តាលីបង់ជឿជាក់លើគោលការណ៍មិនជ្រៀតជ្រែកក្នុងកិច្ចការរបស់ប្រទេសផ្សេងៗនិងដូចគ្នាគឺមិនចង់បានការជ្រៀតជ្រែកពីខាងក្រៅនៅក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់ប្រទេសខ្លួននោះទេ"។{{sfn|Matinuddin|1999|page=42}} ===ប្រទេស=== ====កាណាដា==== ប្រទេសកាណាដាបានប្រកាសចាត់ទុកតាលីបង់ថាជាក្រុមភេវរករ។<ref name="Terror2021"/> ====ចិន==== យោងតាមលោកម៉ាឡេក សេទីសដែលជាទីប្រឹក្សាទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃក្រសួងការបរទេសអាហ្វកានីស្ថានបានឱ្យដឹងថា ប្រទេសចិនបានគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះទាំងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងនយោបាយ។<ref>{{Cite web |title=ICS- Institute of Chinese Studies : China's Role in Afghan-Taliban Peace Talks: Afghan Perspectives |url=https://www.icsin.org/publications/chinas-role-in-afghan-taliban-peace-talks-afghan-perspectives |access-date=1 កញ្ញា 2021 |website=icsin.org}}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសនៃក្រុងប៉េកាំងក៏មិនបានបដិសេដសកម្មភាពទំនាក់ទំនងខ្លួនជាមួយរបបតាលីបង់ដែរ។<ref>{{Cite web |title=China courted Afghan Taliban in secret meetings |url=https://www.ft.com/content/66b0906a-993d-11e8-9702-5946bae86e6d |website=Financial Times}}</ref> ====ឥណ្ឌា==== ប្រទេសឥណ្ឌាមិនបានទទួលស្គាល់របបតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថាននោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ឥណ្ឌាបានគាំទ្រនិងរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងយោធាយ៉ាងជិតស្និទជាមួយសត្រូវតាលីបង់ទៅវិញគឺចលនា[[សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង]]។ ឥណ្ឌាគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏ជិតស្និទ្ធបំផុតមួយរបស់អតីតប្រធានាធិបតីអាហ្វកានីស្ថានគឺលោក[[មហាម៉ាដ ណាជីប៊ុលឡា]]ហើយឥណ្ឌាបានថ្កោលទោសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះការកាត់ទោសប្រហារជីវិតសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនជាសាធារណៈដោយតាលីបង់។ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅប៉ាគីស្ថាននិងតំបន់កាស្មៀត្រូវបានគេគិតថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយតាលីបង់ដោយក្រុមនេះបានជាប់ពាក់ព័ន្ធជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុងជម្លោះកាស្មៀហើយវាបានដាក់គោលដៅប្រឆាំងតែកងកម្លាំងសន្តិសុខឥណ្ឌាតែមួយគត់។<ref>{{Cite web |date=1 July 1999 |title=Massoud joins hands with India |url=http://www.rawa.org/massoud.htm |access-date=1 កញ្ញា 2021 |publisher=Rawa.org |archivedate=17 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817172524/http://www.rawa.org/massoud.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last=Cohen |first=Stephen P. |url=https://books.google.com/books?id=sOTZqI5zREoC&pg=PA248 |title=India: Emerging Power |publisher=Brookings Institution Press |year=2004 |isbn=978-0-8157-9839-2 |page=248}}</ref><ref name="Pigott 54">Pigott, Peter. [https://archive.org/details/canadainafghanis0000pigo/page/54 ''Canada in Afghanistan: The War So Far''.] Toronto: Dundurn Press Ltd, 2007. {{ISBN|1-55002-674-7}}, {{ISBN|978-1-55002-674-0}}. P. 54.</ref><ref>{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |date=21 January 2007 |title=At Border, Signs of Pakistani Role in Taliban Surge |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/21/world/asia/21quetta.html |access-date=1 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ ជើងហោះហើរលេខ ៨១៤ របស់ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ឥណ្ឌាដែលធ្វើដំណើរពីក្រុង[[កណ្ឋមណ្ឌូ]]ទៅដេលីត្រូវបានអ្នកដំណើរមួយក្រុមលួចប្លន់យកទៅកាន់ដាហារ។ តាលីបង់បានចល័តកងជីវពលរបស់ខ្លួនទៅក្បែរកន្លែងចុះចតយន្តហោះនោះដោយដើម្បីការពារតំបន់ចតយន្តហោះនោះពីការវាយលុករបស់[[កងកម្លាំងពិសេសឥណ្ឌា]]ហើយថែមទាំងបានពន្យារការចរចារវាងឥណ្ឌានិងក្រុមចោរប្លន់នោះអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ។ ក្រោយបន្តិចមក កាសែត[[ដឹញូវយ៉កថែមស៍|ញូវយ៉កថែមស៍]]បានរាយការណ៍ថា ក្រុមចោរប្លន់នោះអាចមានទំនាក់ទំនងអ្វីមួយជាមួយតាលីបង់។ ជាថ្នូរនិងការដោះលែងយន្តហោះ ឥណ្ឌាបានសម្រេចដោះលែងពួកសកម្មប្រយុទ្ធចំនួនបីនាក់។ ក្រុមតាលីបង់បានផ្តល់សិទ្ធិឆ្លងកាត់ដោយសុវត្ថិភាពដល់ក្រុមចោរប្លន់និងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធដែលត្រូវបានដោះលែងទាំងនោះ។<ref>{{Cite web |title=Bombay terrorist reveals links with IC 814 hijackers |url=http://www.rediff.com/news/2001/dec/07ter.htm |access-date=1 កញ្ញា 2021 |publisher=Rediff.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 August 2005 |title=India reaches out to Afghanistan |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GH30Df01.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20051104091145/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GH30Df01.html |archive-date=4 វិច្ឆិកា 2005 |access-date=1 កញ្ញា 2021 |website=Asia Times |archivedate=4 វិច្ឆិកា 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051104091145/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GH30Df01.html |url-status=dead }}</ref> ក្រោយពីករណីប្លន់យន្តហោះនេះ ឥណ្ឌាបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ខ្លួនក្នុងការគាំទ្រក្រុមប្រឆាំងតាលីបង់ដោយផ្តល់អាវុធជាឃ្លាំងៗតាមរយៈទីក្រុង[[ឌូសង់បេ]] ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]]។ ឥណ្ឌាក៏បានផ្តល់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្ររយៈកម្ពស់ខ្ពស់ (សម្ភារៈសម្រាប់ប្រយុទ្ធលើភ្នំ) ឧទ្ធម្ភាគច្រក អ្នកបច្ចេកទេស និងក្រុមវេជ្ជសាស្ត្រជាដើម។ យោងទៅតាមរបាយការណ៍មួយបានឱ្យដឹងថា យោធាឥណ្ឌាបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ៧០ លានដុល្លារអាមេរិកដើម្បីគាំទ្រកងកម្លាំងប្រឆាំងតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានហើយក្នុងនោះលុយ ៨ លានដុល្លារត្រូវបានចំណាយលើគ្រឿងសព្វាវុធរយៈពេលកម្ពស់ខ្ពស់។ គម្រោងស្ថាបនាស្តារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញនៅអាហ្វកានីស្ថានក្នុងឆ្នាំ២០០១ បានធ្វើឱ្យឥណ្ឌាក្លាយជាប្រទេសម្ចាស់ជំនួយធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{Cite web |last=Gishkori |first=Zahid |date=24 March 2011 |title=Terrorism threat in India during World Cup |url=http://tribune.com.pk/story/137011/terrorism-threat-in-india-during-world-cup-malik |access-date=2 កញ្ញា 2021 |work=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 March 2011 |title=Taliban trying to enter India: Malik |url=http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=13081 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224080448/http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=13081 |archive-date=24 ធ្នូ 2011 |access-date=2 កញ្ញា 2021 |website=The News |archivedate=24 ធ្នូ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111224080448/http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=13081 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 March 2011 |title=Terrorist plotting World Cup attack nabbed: Rehman Malik |work=[[The Times of India]] |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-24/pakistan/29182326_1_rehman-malik-terrorist-attack-pakistan-interior-minister |access-date=2 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://archive.today/20120714223335/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-24/pakistan/29182326_1_rehman-malik-terrorist-attack-pakistan-interior-minister |archive-date=14 July 2012}}</ref><ref>{{Cite news |date=31 March 2009 |title=India forced to reassess Taliban threat |work=[[The Times of India]] |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-31/india/28010241_1_pakistan-army-taliban-threat-quetta-shura |access-date=2 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://archive.today/20120707012818/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-31/india/28010241_1_pakistan-army-taliban-threat-quetta-shura |archive-date=7 July 2012}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១២ តាលីបង់បាននិយាយថាពួកគេចង់បង្កើតទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេសឥណ្ឌាហើយបានសម្តែងការកោតសរសើរទៅឥណ្ឌាដែលប្រឆាំងនឹងការអំពាវនាវរបស់អាមេរិកឱ្យមានការចូលរួមផ្នែកយោធាបន្ថែមទៀតនៅអាហ្វកានីស្ថាន។<ref>{{Cite news |last=PTI |date=17 June 2012 |title=Taliban praises India for resisting U.S. pressure on Afghanistan |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/international/taliban-praises-india-for-resisting-us-pressure-on-afghanistan/article3539512.ece |access-date=2 កញ្ញា 2021 |issn=0971-751X}}</ref> ====អ៊ីរ៉ង់==== ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានក្លាយជាសត្រូវតាលីបង់តាំងពីពេលដំបូងមកម្លេះពោលគឺនៅពេលដែលតាលីបង់បានបើកការវាយប្រហារលើក្រុង[[ម៉ាហ្សាអ៊ីសារីហ្វ]]ដោយតាលីបង់បានសម្លាប់អ្នកការទូតអ៊ីរ៉ង់ចំនួន ១១ នាក់និងមន្ត្រីស៊ើបការណ៍នៅឯស្ថានកុងស៊ុលអ៊ីរ៉ង់។នៅក្នុងវិបត្តិជាបន្តបន្ទាប់រវាងអ៊ីរ៉ង់និងតាលីបង់ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានសម្រេចប្រមូលកងទ័ពនិយ័តរហូតដល់ ២០០,០០០ នាក់រួចបញ្ជូនទៅព្រំដែនអាហ្វកានីស្ថាន-អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite web |last=Pike |first=John |date=15 September 1998 |title=Iranian-Afghan tensions |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/1998/09/wwwh8915.html |access-date=2 កញ្ញា 2021 |publisher=Globalsecurity.org}}</ref> ចុងក្រោយ សង្គ្រាមរវាងក្រុមទាំងពីរក៏ត្រូវបានបញ្ចៀស។ មន្ត្រីយោធាអាមេរិកជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនជឿថា[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]របស់អ៊ីរ៉ង់បានចូលរួមគាំទ្រក្រុមតាលីបង់ក្នុងកម្រិតខ្ពស់នៅអំឡុងទសវត្សរ៍ដំបូងនៃសតវត្សទី២១។ របាយការណ៍ដែលរដ្ឋ[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]]ចោទប្រកាន់អ៊ីរ៉ង់ថាបានផ្គត់ផ្គង់និងបណ្តុះបណ្តាលក្រុមបះបោរតាលីបង់ខ្លះបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងពីឆ្នាំ២០០៤/២០០៥។<ref>{{Cite web |last=Jha |first=Lalit K |date=2011-03-16 |title=Concern in US over increasing Iranian activity in Afghanistan |url=http://www.pajhwok.com/en/2011/03/16/concern-us-over-increasing-iranian-activity-afghanistan |access-date=2021-09-02 |publisher=[[Pajhwok Afghan News]] (PAN) |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701222314/https://www.pajhwok.com/en/2011/03/16/concern-us-over-increasing-iranian-activity-afghanistan |url-status=dead |archivedate=2018-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180701222314/https://www.pajhwok.com/en/2011/03/16/concern-us-over-increasing-iranian-activity-afghanistan }}</ref> មានប្រភពជាច្រើនដែលបានបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងរវាងតាលីបង់និងអ៊ីរ៉ង់ក្នុងអំឡុងទស្សវត្តរ៍ឆ្នាំ២០១០។ ក្នុងនោះមានដូចជាការផ្លាស់ប្តូរថ្នាក់ដឹកនាំរបស់ក្រុមតាលីបង់ដោយលោកអាក់តារ ម៉ានស៊ួរក្នុងគោលបំណងបង្កើនទំនាក់ទំនងល្អជាមួយអ៊ីរ៉ង់។<ref name="mansouriran">{{Cite web |last=Kugelman |first=Michael |title=What Was Mullah Mansour Doing in Iran? |url=https://foreignpolicy.com/2016/05/27/mullah-mansour-iran-afghanistan-taliban-drone/ |website=Foreign Policy}}</ref> ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយគាំទ្រអ៊ីរ៉ង់ក៏បានរាយការណ៍ផងដែរថាតាលីបង់បានអនុញ្ញាតឱ្យយុទ្ធជនអាសារ៉ាចូលបម្រើក្នុងជួរបក្សរបស់គេ។<ref>{{Cite web |date=4 October 2016 |title=Shi'ite Hazara gunmen join the Taliban |url=https://mobile.almasdarnews.com/article/shiite-hazara-gunmen-join-taliban/ |access-date=2 កញ្ញា 2021 |archive-date=27 មីនា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327094319/https://mobile.almasdarnews.com/article/shiite-hazara-gunmen-join-taliban/ |url-status=dead |archivedate=27 មីនា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327094319/https://mobile.almasdarnews.com/article/shiite-hazara-gunmen-join-taliban/ }}</ref> ក្រុមតាលីបង់បានថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់ ISIS មកលើជនជាតិភាគតិចហាសារ៉ា។<ref>{{Cite web |last=AFP |date=7 September 2015 |title=Afghan Taliban take apparent dig at IS over Hazara killings |url=https://www.dawn.com/news/1205456}}</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១៩ កាសែត[[ដឹវ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍]]បានរាយការណ៍ថា"ទំនាក់ទំនងរបស់អ៊ីរ៉ង់ជាមួយតាលីបង់ឥឡូវនេះបានគ្របដណ្តប់លើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច សន្តិសុខ និងនយោបាយហើយទំនងជានឹងកើនឡើងបន្តទៀត"។<ref>{{Cite news |last=Tabatabai |first=Ariane M. |date=9 August 2019 |title=Iran's cooperation with the Taliban could affect talks on U.S. withdrawal from Afghanistan |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/08/09/irans-cooperation-with-taliban-could-affect-talks-us-withdrawal-afghanistan/}}</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២០ មន្រ្តីស៊ើបការសម្ងាត់របស់អាមេរិកបានប៉ាន់ប្រមាណថា នៅឆ្នាំ២០១៩ អ៊ីរ៉ង់បានស្នើរដល់ក្រុមបណ្តាញហាក់កានីឱ្យតាមសម្លាប់សមាជិកសេវាកម្មបរទេសមួយចំនួន ក្នុងនោះក៏មានជនជាតិអាមេរិកនៅអាហ្វកានីស្ថានផងដែរ។<ref name="cnn-taliban">{{Cite news |date=17 August 2020 |title=US intelligence indicates Iran paid bounties to Taliban for targeting American troops in Afghanistan |publisher=CNN |url=https://edition.cnn.com/2020/08/17/politics/iran-taliban-bounties-us-intelligence/index.html}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការអាមេរិកបានបន្តកំណត់ថាអ៊ីរ៉ង់គឺជាអ្នកគាំទ្រក្រុមតាលីបង់ក្នុងការវាយប្រហារលើអាកាសយានដ្ឋានបាក្រាមនៅឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |date=17 August 2020 |title=Iran reportedly paid bounties to Afghan group for attacks on Americans |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/aug/17/iran-bounties-us-troops-afghanistan-taliban}}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន CNN បានឱ្យដឹងថា រដ្ឋបាលរបស់លោកប្រធានាធិបតីដូណាល់ត្រាំគឺមិនដែលនិយាយពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់អ៊ីរ៉ង់ចំពោះការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ អតីតមន្រ្តីរដ្ឋបាលនេះបាននិយាយថា វាមានទំនាក់ទំនងជាមួយអាទិកម្មនៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពនិងការដកទ័ពចេញពីអាហ្វកានីស្ថាន។<ref name="cnn-taliban" /> នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២០ តាលីបង់បានថ្កោលទោសអាមេរិកលើការសម្លាប់មេបញ្ជាការកងកម្លាំងឃុតស៍របស់អ៊ីរ៉ង់គឺលោក[[កាស្សេម សូឡៃមេនី]]ហើយបានសរសើរលោកសាឡៃមេនីថាជា"អ្នកចម្បាំងដ៏អស្ចារ្យ"។<ref>{{Cite web |date=5 January 2020 |title=Taliban condemn killing of Iran's Qassem Soleimani |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/01/05/Taliban-condemn-killing-of-Iran-s-Qassem-Soleimani-.html |publisher=Al Arabiya}}</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ អ៊ីរ៉ង់បានសម្រេចបិទស្ថានទូតនិងស្ថានកុងស៊ុលរបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីតាលីបង់បានវាយដណ្តើមរដ្ឋធានីកាប៊ុល។<ref>{{Cite web |last=Presse |first=AFP-Agence France |title=Iran Reduces Number Of Diplomats In Afghanistan |url=https://www.barrons.com/news/iran-reduces-number-of-diplomats-in-afghanistan-01629056708 |website=barrons.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 July 2021 |title=Iran closes consulate in Mazar-i-Sharif, Afghanistan |url=https://www.tehrantimes.com/news/462728/Iran-closes-consulate-in-Mazar-i-Sharif-Afghanistan |website=Tehran Times |access-date=2 កញ្ញា 2021 |archivedate=16 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816031228/https://www.tehrantimes.com/news/462728/Iran-closes-consulate-in-Mazar-i-Sharif-Afghanistan |url-status=dead }}</ref> ====ប៉ាគីស្ថាន==== [[ហ្វាសាល-អ៊ួរ-រ៉េម៉ាន]]គឺជាមេដឹកនាំនៃគណបក្សឥស្លាម (ឌីអូបានឌី) នៅប្រទេសប៉ាគីស្ថាននិងធ្លាប់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់លោកស្រី[[បេណាហ្សៀរ ប៊ូតូ]]ដែលកាលនុះជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសប៉ាគីស្ថានពីឆ្នាំ១៩៩៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦។ ដោយហេតុនេះហើយបានជារ៉េម៉ានមានឥទ្ធិពលខ្លាំងនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលប៉ាគីស្ថាននិងអាចបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយយោធាប៉ាគីស្ថានដើម្បីផ្តល់ជំនួយដល់ក្រុមតាលីបង់។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=26}}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវា]] (ISI) នៃប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានចាប់ផ្តើមលូកដៃចូលក្នុងជម្លោះអាហ្វកានីស្ថានរហូតទាន់តែតាលីបង់បានឡើងកាន់កាប់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានស្ទើរទាំងអស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦។<ref name=Stanford/><ref name="telegraphgodfathers">{{Cite news |last=West |first=Julian |date=23 September 2001 |title=Pakistan's godfathers of the Taliban hold the key to the hunt for Bin Laden |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/1341405/Pakistans-godfathers-of-the-Taliban-hold-the-key-to-hunt-for-bin-Laden.html}}</ref><ref name="nytinterview">{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |date=3 March 2010 |title=Former Pakistani officer embodies policy puzzle |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2010/03/04/world/asia/04imam.html}}</ref><ref name="Sky">{{Cite journal |last=Waldman |first=Matt |date=June 2010 |title=The Sun in the Sky: The Relationship between Pakistan's ISI and Afghan Insurgents |url=http://english.aljazeera.net/mritems/Documents/2010/6/13/20106138531279734lse-isi-taliban.pdf |journal=Crisis States Working Papers |publisher=Crisis States Research Centre, [[London School of Economics]] and Political Science |issue=series no.2, no. 18 |page=3}}</ref> បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចូលកាន់កាប់ប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាននៅចុងឆ្នាំ២០០១ មានគេអះអាងថាថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់បានរត់ទៅជ្រកកោននៅឯប្រទេសប៉ាគីស្ថានហើយបន្ទាប់មកពួកគេបានប្រជុំគ្នាឡើងវិញដើម្បីរៀបចំផែនការធ្វើកុបកម្មប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថានថ្មីដែលមានអាមេរិកនៅពីក្រោយ។<ref name="The New York Times">{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |date=21 January 2007 |title=At Border, Signs of Pakistani Role in Taliban Surge |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/21/world/asia/21quetta.html?pagewanted=print}}</ref> មន្រ្តីអាហ្វកានីស្ថានបានចេញសេចក្តីបញ្ជាក់អំពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់ ISI នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារដោយតាលីបង់មកលើស្ថានទូតឥណ្ឌាកាលពីខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៨។ មន្រ្តីអាមេរិកជាច្រើនបានចោទប្រកាន់ ISI ថាបានគាំទ្រក្រុមភេរវករដោយក្នុងនោះមានរួមទាំងក្រុមតាលីបង់ផងដែរ។ នៅឆ្នាំ២០១១ ប្រធានសហប្រធានសេនាធិការអាមេរិកឧត្តមនាវីទោម៉ៃក៍ មូលឡិនបានហៅ[[បណ្តាញហាក់កានី]] (កូនក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់តាលីបង់) ថាជា"ដៃដែលប្រឡូកប្រឡាក់របស់ប៉ាគីស្ថាន"។<ref name="longwarjournal1">{{Cite web |last=Joscelyn |first=Thomas |date=22 September 2011 |title=Admiral Mullen: Pakistani ISI sponsoring Haqqani attacks |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2011/09/admiral_mullen_pakis.php |access-date=3 កញ្ញា 2021 |website=The Long War Journal}}</ref><ref name="autogenerated5">{{Cite web |title=The ISI and Terrorism: Behind the Accusations – Council on Foreign Relations |url=http://www.cfr.org/pakistan/isi-terrorism-behind-accusations/p11644 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Cfr.org |archive-date=2017-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516054435/http://www.cfr.org/pakistan/isi-terrorism-behind-accusations/p11644 |url-status=dead |archivedate=2017-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170516054435/http://www.cfr.org/pakistan/isi-terrorism-behind-accusations/p11644 }}</ref> រហូតដល់ឆ្នាំ២០១១ ប៉ាគីស្ថានគឺតែងតែបដិសេធយ៉ាងដាច់ខាត់រាល់នូវការចោទប្រកាន់ពីទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួនជាមួយតាលីបង់។<ref name="Pakdenies">{{Cite news |last=Chris Allbritton |date=27 October 2011 |title=Pakistan strongly denied Thursday a BBC report that alleged the Pakistani military, along with its intelligence arm, supplied and protected the Afghan Taliban and al Qaeda. |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-taliban-bbc-idUSTRE79Q7V420111027 |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref name="Pak-US alliance">{{Cite news |last=Shuja |first=Nawaz |date=14 November 2007 |title=The US-Pakistan Roller Coaster Relationship |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/shuja-nawaz/the-uspakistan-roller-coa_b_72605.html |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref name="US-Pak strained alliance">{{Cite news |last=Jayshree Bajoria |title=The Strained U.S.-Pakistan Alliance |url=http://www.cfr.org/pakistan/strained-us-pakistan-alliance/p23210 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211223803/http://www.cfr.org/pakistan/strained-us-pakistan-alliance/p23210 |archive-date=11 កុម្ភៈ 2011}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 May 2011 |title=U.S.-Pakistan relations: An unhappy alliance |work=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/2011/may/07/opinion/la-ed-pakistan-20110507 |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=23 September 2011 |title=Pakistan warns U.S. it may lose key ally |url=http://www.macleans.ca/2011/09/23/pakistan-warns-u-s-it-may-lose-key-ally/ |magazine=Maclean's |access-date=3 កញ្ញា 2021 |archive-date=20 មិថុនា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070013/http://www2.macleans.ca/2011/09/23/pakistan-warns-u-s-it-may-lose-key-ally/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 September 2011 |title=The World Today – Pakistan denies terror links |url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2011/s3324076.htm |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ កងទ័ពប៉ាគីស្ថានបានចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការ"ហ្សាប-អ៊ី-អាសប៍"នៅតំបន់វ៉ាហ្ស៊ីរីស្ថានខាងជើងដើម្បីបណ្តេញនិងកម្ចាស់ពួកតាលីបង់ពីប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះ គេបានរាយការណ៍ថាក្រុមភេរវករចំនួន ៣២៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងកន្លែងលាក់ខ្លួនចំនួន ៤៥ កន្លែង ហើយរោងចក្រផលិតគ្រាប់បែកពីរកន្លែងត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុងទីភ្នាក់ងារវ៉ាហ្សីរីស្ថានខាងជើងខណៈប្រតិបត្តិការកំពុងតែបន្ត។<ref>{{Cite web |date=15 June 2014 |title=Pakistan army launches operation 'Zarb-e-Azb' in North Waziristan |url=http://www.thenews.com.pk/article-150841-Pakistan-army-launches-operation-Zarb-e-Azb-in-North-Waziristan |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719004559/http://www.thenews.com.pk/article-150841-Pakistan-army-launches-operation-Zarb-e-Azb-in-North-Waziristan |archive-date=19 កក្កដា 2014 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |work=The News International |archivedate=19 កក្កដា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719004559/http://www.thenews.com.pk/article-150841-Pakistan-army-launches-operation-Zarb-e-Azb-in-North-Waziristan |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Jon Boone in Islamabad |title=Pakistan begins long-awaited offensive to root out militants from border region |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/15/pakistan-offensive-militants-north-waziristan |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Imaduddin |date=26 June 2014 |title=327 terrorists killed, 45 hideouts destroyed during Zarb-e-Azb operation: DG ISPR |url=http://www.brecorder.com/top-news/1-front-top-news/181271-327-terrorists-killed-45-hideouts-destroyed-during-zarb-e-azb-operation-dg-ispr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627045737/http://www.brecorder.com/top-news/1-front-top-news/181271-327-terrorists-killed-45-hideouts-destroyed-during-zarb-e-azb-operation-dg-ispr.html |archive-date=27 មិថុនា 2014 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |work=Business Recorder}}</ref> ====អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត==== អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតធ្លាប់បានត្រូវគេចោទប្រកាន់ថាបានគាំទ្រក្រុមតាលីបង់។<ref>{{Cite news |date=12 June 2016 |title=Saudis Bankroll Taliban, Even as King Officially Supports Afghan Government |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/12/06/world/asia/saudi-arabia-afghanistan.html}}</ref> នៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៩ ខ្សែទូរលេខទៅបុគ្គលិកក្រសួងការបរទេសអាមេរិក (ត្រូវបានបែកចេញជាសាធារណៈនៅឆ្នាំបន្ទាប់) រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិកលោកស្រី[[ហ៊ីលឡារី គ្លីនតុន]]បានជំរុញឱ្យអ្នកការទូតអាមេរិកបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីរារាំងដំណើរថវិកាពីរដ្ឋឈូងសមុទ្រអារ៉ាប់ពីការចូលទៅក្នុងដៃភេរវករនៅប៉ាគីស្ថាននិងអាហ្វកានីស្ថានដោយសរសេរថា"ម្ចាស់ជំនួយជាច្រើននៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រភពដ៏សំខាន់បំផុតនៃការផ្តល់មូលនិធិដល់ក្រុមភេរវករស៊ុននីនៅទូទាំងពិភពលោក" ហើយលោកស្រីបានបន្ថែមទៀតថា"ត្រូវការសកម្មភាពបន្ថែមទៀតព្រោះថាអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺនូវតែជាមូលដ្ឋានគាំទ្រហិរញ្ញវត្ថុដ៏សំខាន់សម្រាប់ក្រុមអាល់កៃដា តាលីបង់ និងក្រុមភេរវករផ្សេងៗទៀត"។<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |date=5 December 2010 |title=WikiLeaks cables portray Saudi Arabia as a cash machine for terrorists |work=[[The Guardian]] |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/05/wikileaks-cables-saudi-terrorist-funding |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215023137/https://www.theguardian.com/world/2010/dec/05/wikileaks-cables-saudi-terrorist-funding |archive-date=15 ធ្នូ 2016}}</ref> ====តួកគី==== តួកគីបានចាត់ទុកក្រុមតាលីបង់ជាអង្គការភេវរករ។<ref>{{Cite journal |last1=Sönmez |first1=Göktuğ |last2=Bozbaş |first2=Gökhan |last3=Konuşul |first3=Serhat |date=27 December 2020 |title=(ភាសាតួកគី) AFGAN TALİBANI: DÜNÜ, BUGÜNÜ VE YARINI |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/neusbf/743916 |journal=Necmettin Erbakan Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi |volume=2 |issue=2 |pages=59–77 |issn=2667-8063 |accessdate=3 កញ្ញា 2021 |archive-date=16 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816141251/https://dergipark.org.tr/tr/pub/neusbf/743916 |dead-url=yes }}</ref> ចំពេលដែលអាមេរិកបានដកទ័ពរបស់ខ្លួនចេញពីអាហ្វកានីស្ថាននៅឆ្នាំ២០២១ ប្រធានាធិបតីតួកគីលោក[[រ៉េស៊ីប តាយីប អ៊ែរដូហ្កាន]]បានថ្លែងអំឡុងកិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូនៅទីក្រុងព្រុចសែលនាថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ថា៖ តួកគីមានឆន្ទៈក្នុងការធានាការពារ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិហាមីដ កាហ្សៃ]]នៃទីក្រុងកាប៊ុលព្រោះវាបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនិងវត្តមានអន្តរជាតិនៅប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន។ ដោយឮបែបនេះ ក្រុមតាលីបង់បានឆ្លើយតបវិញដោយព្រមានតួកគីថានឹងទទួល"ផលវិបាកធ្ងន់ធ្ងរ" ប្រសិនបើយោធារបស់តួកគីនូវតែបន្តវត្តមាននៅប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានខណៈដែលកងកម្លាំងបរទេសផ្សេងៗទៀតបានដកចេញអស់។<ref>{{Cite web |last=Welle (www.dw.com) |first=Deutsche |title=Afghanistan: Can Turkey tame the Taliban? {{!}} DW {{!}} 12 July 2021 |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-can-turkey-tame-the-taliban/a-58210630 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erdogan Pushes for Turkish Role in Afghanistan after US Leaves {{!}} Voice of America – English |url=https://www.voanews.com/middle-east/erdogan-pushes-turkish-role-afghanistan-after-us-leaves |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Voice of America}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ [[ហ្សាប៊ីអុលឡា មូចាហ៊ីដ]]ដែលជាអ្នកនាំពាក្យរបស់ក្រុមតាលីបង់បាននិយាយថា តាលីបង់ចង់បង្កើត"ទំនាក់ទំនងការទូតធម្មតា"ជាមួយរដ្ឋាភិបាលតួកគីប៉ុន្តែនឹងចាត់ទុកកងកម្លាំងតួកគីជាសត្រូវត្រួតត្រាប្រសិនបើពួកគេនៅតែបន្តមាននៅលើទឹកដីខ្លួនក្រោយយុទ្ធនាការដកថយបានបញ្ចប់។<ref>{{Cite web |date=20 July 2021 |title=Turkey should send engineers not troops to Afghanistan, Taliban spokesperson says |url=https://www.middleeastmonitor.com/20210720-turkey-should-send-engineers-not-troops-to-afghanistan-taliban-spokesperson-says/ |access-date=3 កញ្ញា 2021 |website=Middle East Monitor}}</ref> ====កាតា==== នៅឆ្នាំ២០១៣ បន្ទាប់ពីទទួលបានការយល់ព្រមពីអាមេរិកនិងអាហ្វកានីស្ថាន កាតាក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យតាលីបង់បង្កើតការិយាល័យនយោបាយនិងការទូតនៅក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួន។<ref name="aa.com,8Jul17">[http://aa.com.tr/en/middle-east/saudi-envoy-criticizes-qatari-backing-of-afghan-taliban/879503 'Saudi envoy criticizes Qatari backing of Afghan Taliban']. aa.com.tr, 8 July 2017. Retrieved 6 November 2017.</ref><ref>{{Cite news |last=Siegel |first=Robert |date=23 December 2013 |title=How Tiny Qatar 'Punches Above Its Weight' |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2013/12/20/255748469/how-tiny-qatar-punches-above-its-weight}}</ref> ទាំងនេះត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណងជួយសម្រួលដល់កិច្ចចរចាសន្តិភាពនិងដោយសារមានការគាំទ្រពីប្រទេសដទៃទៀត។<ref name=ft,4Oct17/><ref name=aa.com,8Jul17/> កាសែត[[ហ្វាយណិនស៊លថែមស៍]] (''Financial Tines'') បានសរសេរថា តាមរយៈការិយាល័យនៅប្រទេសកាតា កិច្ចប្រជុំជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងរវាងតាលីបង់និងប្រទេសនិងអង្គការជាច្រើនរួមទាំងក្រសួងការបរទេសអាមេរិក អង្គការសហប្រជាជាតិ ជប៉ុន រដ្ឋាភិបាលអឺរ៉ុបមួយចំនួន និងអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀតដោយពួកគេទាំងអស់បានព្យាយាមជំរុញគំនិតនៃកិច្ចចរចាសន្តិភាព។<ref name="ft,4Oct17">{{Cite news |last=Ahmed Rashid |first=Ahmed |date=4 October 2017 |title=Why closing the Taliban's Qatar office would be an erro |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/7bcd4e5e-a832-11e7-ab66-21cc87a2edde |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៧ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតដែលកំពុងមានជម្លោះធ្ងន់ធ្ងរជាមួយកាតាបានចោទកាតាថាបានគាំទ្រភេរវកម្មរួមទាំងតាលីបង់ជា"ភេរវករប្រដាប់អាវុធ"ដោយគ្មានអំណះអំណាង។<ref name=aa.com,8Jul17/> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៧ ទាំងប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអាហ្វកានីស្ថានបានទាមទារឱ្យកាតាបិទការិយាល័យរបស់តាលីបង់។<ref>{{Cite web |title=Closing the Taliban's Office in Qatar Would Be a Historic Mistake |url=https://www.defenseone.com/ideas/2017/10/closing-talibans-office-qatar-would-be-historic-mistake/141477/ |access-date=3 កញ្ញា 2021 |website=Defense One}}</ref> ប៉ុន្តែនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២០ កាតាបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្របសម្រួល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងដូហាឆ្នាំ២០២០|កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងដូហា]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងតាលីបង់។ យោងតាមកិច្ចព្រមព្រៀង ក្រុមតាលីបង់នឹងកាត់ផ្តាច់រាល់ទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួនជាមួយអាល់កៃដានិងចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចាសន្តិភាពជាមួយរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថាន។ ជាថ្នូរ សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចាប់ផ្តើមដកកងទ័ពរបស់ខ្លួនចេញ។<ref>{{Cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |last2=Sabbagh |first2=Dan |last3=Makoii |first3=Akhtar Mohammad |last4=Borger |first4=Julian |date=29 February 2020 |title=US and Taliban sign deal to withdraw American troops from Afghanistan |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/29/us-taliban-sign-peace-agreement-afghanistan-war |access-date=3 កញ្ញា 2021 |issn=0261-3077}}</ref> ====រុស្ស៊ី==== រុស្ស៊ីត្រូវបានអ្នកនយោបាយមួយចំនួនចោទប្រកាន់ថាបានគាំទ្រកងយោធាតាលីបង់។<ref>{{Cite web |last=Rasmussen |first=Sune Engel |date=22 October 2017 |title=Russia accused of supplying Taliban as power shifts create strange bedfellows |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/22/russia-supplying-taliban-afghanistan |website=The Guardian}}</ref> សព្វថ្ងៃគ្មានភស្តុតាងជាសាធារណៈណាដែលអាចបញ្ជាក់ពីការគាំទ្ររបស់រុស្ស៊ីចំពោះក្រុមតាលីបង់ឡើយប៉ុន្តែអ្នកជំនាញឯករាជ្យខ្លះនូវតែមានការសង្ស័យថារុស្ស៊ីបានគាំទ្រក្រុមតាលីបង់តាមមធ្យោបាយណាមួយ។<ref name="theatlantic.com">{{Cite magazine |last=Calamur |first=Krishnadev |date=25 August 2017 |title=Is Russia Really Arming the Taliban? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/08/russia-taliban-weapons/537807/ |magazine=[[The Atlantic]] |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> យោងទៅតាមសារព័ត៌មាន BBC បានឱ្យដឹងថាប្រទេសរុស្ស៊ី"មានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងចំពោះកំណើននៃមូលដ្ឋាននិយមឥស្លាមនៅក្នុងតំបន់ដែលកំពុងរីករាលដាលសម្តៅមកទិសរបស់ខ្លួនហើយរុស្ស៊ីមើលឃើញថាតាលីបង់អាចជាដំណោះស្រាយសម្រាប់បញ្ហានេះ"។<ref>{{Cite news |last=Marcus |first=Jonathan |date=29 June 2020 |title=What's going on between Russia, US and Afghanistan? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53220163}}</ref> នៅខែកុម្ភៈ និងម្តងទៀតនៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ គណៈប្រតិភូមន្រ្តីតាលីបង់និងអ្នកនយោបាយជាន់ខ្ពស់អាហ្វកានីស្ថានបានជួបប្រជុំគ្នានៅទីក្រុងម៉ូស្គូដើម្បីរៀបចំកិច្ចចរចាសន្តិភាពអាហ្វកានីស្ថានថ្មីមួយទៀត។<ref>{{Cite news |last1=Higgins |first1=Andrew |last2=Mashal |first2=Mujib |date=6 February 2019 |title=Taliban Peace Talks in Moscow End With Hope the U.S. Exits, if Not Too Quickly |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/world/asia/taliban-afghanistan-peace-talks-moscow.html}}</ref><ref>{{Cite news |date=30 May 2019 |title=Taliban says progress made at Afghan talks in Moscow |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/taliban-progress-afghan-talks-moscow-190530072213758.html}}</ref> សារព័ត៌មាន ''Reuters'' បានរាយការណ៍ថា"មន្រ្តីរុស្ស៊ីក៏ដូចជាមេដឹកនាំសាសនាផងសុទ្ធតែបានស្នើសុំឱ្យមានបទឈប់បាញ់"។<ref>{{Cite news |last=Rodionov |first=Maxim |date=30 May 2019 |title=Taliban say progress made at Afghan talks in Moscow but no breakthrough |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/uk-afghanistan-taliban-russia/taliban-say-progress-made-at-afghan-talks-in-moscow-but-no-breakthrough-idUKKCN1T00YL |access-date=3 កញ្ញា 2021 |archive-date=8 មីនា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308114723/https://www.reuters.com/article/uk-afghanistan-taliban-russia/taliban-say-progress-made-at-afghan-talks-in-moscow-but-no-breakthrough-idUKKCN1T00YL?edition-redirect=uk |url-status=dead }}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ មន្ត្រីស៊ើបការណ៍អាមេរិកបានប៉ាន់ប្រមាណដោយប្រាកដថាទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍[[នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍ជាន់ខ្ពស់|រុស្ស៊ី]]មិនបានផ្តល់រង្វាន់អ្វីទៅឱ្យតាលីបង់សម្រាប់ការសម្លាប់កងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅអាហ្វកានីស្ថានណាមួយឡើយ។<ref>{{Cite news |date=3 July 2020 |title=New Administration Memo Seeks to Foster Doubts About Suspected Russian Bounties |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/07/03/us/politics/memo-russian-bounties.html}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 May 2020 |title=Why we need a little skepticism, and more evidence, on Russian bounties |work=The Hill |url=https://thehill.com/opinion/national-security/505804-why-we-need-a-little-skepticism-and-more-evidence-on-russian}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 July 2020 |title=Top Pentagon officials say Russian bounty program not corroborated |publisher=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Politics/top-pentagon-officials-russian-bounty-program-corroborated/story?id=71694167}}</ref> ====សហរាជាណាចក្រ==== បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ថ្ងៃ ៩/១១ អង់គ្លេសបានបង្កកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់តាលីបង់នៅប្រទេសខ្លួនប្រមាណជិត ២០០ លានដុល្លារនៅដើមខែតុលា ឆ្នាំ២០០១។ រាជាណាចក្ររួមក៏បានគាំទ្រសេចក្តីសម្រេចរបស់អាមេរិកក្នុងការដកតាលីបង់ចេញពីឆាកនយោបាយនិងយោធាផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=AM Archive – UK freezes $200 million worth of Taliban assets |url=http://www.abc.net.au/am/stories/s380395.htm |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}</ref><ref>{{Cite book |last=Clements |first=Frank |url=https://books.google.com/books?id=bv4hzxpo424C&pg=PA154 |title=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8 |page=154}}</ref> អសប បានឯកភាពថាណាតូនឹងធ្វើសកម្មភាពជំនួសខ្លួនដោយផ្តោតលើប្រតិបត្តិការប្រឆាំងភេរវកម្មនៅអាហ្វកានីស្ថានបន្ទាប់ពីក្រុមតាលីបង់ត្រូវបាន"បរាជ័យ"។ សហរាជាណាចក្រធ្លាប់បានទទួលខុសត្រូវលើប្រតិបត្តិការនៅខេត្តហែលម៉ានដែលជាខេត្តមានផលិតកម្មដំណាំអាភៀនដ៏ធំមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានដោយអង់គ្លេសបានដាក់ពង្រាយកងទ័ពនៅទីនោះនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០០៦ ហើយបានប្រឈមនឹងកម្លាំងតស៊ូតាលីបង់ជារឿយៗដោយសង្ស័យថាក្រុមនេះបានចូលមកក្នុងទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានតាមប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite news |date=21 June 2008 |title=General Sir Michael Jackson: We must maintain our will in Afghanistan |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/onthefrontline/2171923/General-Sir-Michael-Jackson-We-must-maintain-our-will-in-Afghanistan.html |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០៨ រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានប្រកាសផែនការបង់ប្រាក់ដល់យុទ្ធជនតាលីបង់ក្នុងគោលបំណងបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកទាំងនោះឱ្យផ្លាស់ប្តូរភាគីឬទម្លាក់អាវុធចុះ។ នៅឆ្នាំជាបន្តបន្ទាប់ អង់គ្លេសបានគាំទ្រការបើកការចរចាជាមួយតាលីបង់។<ref>{{Cite news |last=Meo |first=Nick |date=9 August 2008 |title=British cash to buy off Taliban 'goes to farmers' |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/2529278/British-cash-to-buy-off-Taliban-goes-to-farmers.html |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 January 2008 |title=UK news |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/uk/feedarticle/8628150 |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> ====សហរដ្ឋអាមេរិក==== [[File:Secretary Pompeo Meets With the Taliban Delegation (50333305012).jpg|thumb|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិកលោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]នៅក្នុងជំនួបជាមួយគណៈប្រតិភូតាលីបង់នៅទីក្រុងដូហា ប្រទេសកាតាក្នុងថ្ងៃទី១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២០]] សហរដ្ឋអាមេរិកគឺមិនដែលទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់នៅប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានឡើយ។ លោកអាម៉េដ រ៉ាស៊ីតបានបញ្ជាក់ថាសហរដ្ឋអាមេរិកធ្លាប់គាំទ្រក្រុមតាលីបង់ដោយប្រយោលតាមរយៈសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺប៉ាគីស្ថាននៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៩៤ និងឆ្នាំ១៩៩៦ ដោយទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនចាត់ទុកក្រុមតាលីបង់ជាអ្នកប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់ ប្រឆាំងនិកាយស៊ីអ៊ីត និងអាចជាមិត្តដ៏ល្អរបស់លោកខាងលិច។ ម្យ៉ាងទៀតទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានសង្ឃឹមថាតាលីបង់នឹងគាំទ្រផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដែលបានគ្រោងទុកដោយក្រុមហ៊ុនប្រេងកាត[[យូនីកាល]] (''Unical'') ដែលមានមូលដ្ឋាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ឧទាហរណ៍ ពេលពួកតាលីបង់បានកាន់កាប់ទីក្រុងហេរ៉ាដនៅឆ្នាំ១៩៩៥ និងបានបណ្តេញក្មេងស្រីរាប់ពាន់នាក់ចេញពីសាលារៀនប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនបានខ្ចីប្រតិកម្មអ្វីនោះទេ។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៧ ទើបអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពន្លាតខ្លួនឆ្ងាយពីពួកតាលីបង់បន្តិចម្តងៗហើយក្រុមហ៊ុនប្រេងកាតយូនីកាលនោះក៏បានដកខ្លួនចេញពីការចរចាលើផែនការសាងសង់បំពង់បង្ហូរប្រេងពីអាស៊ីកណ្តាលដែរ។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=176}}.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=175–8}}.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=177}}.</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 1997 |title=US pledges support for Afghan oil pipeline if Taliban makes peace |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/west_asia/38115.stm |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> មួយថ្ងៃមុនពេលក្រុមតាលីបង់ចូលកាន់កាប់ទីក្រុងមាសារនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៨ គ្នីគ្នារបស់ប៊ិនឡាដិនបានបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅស្ថានទូតអាមេរិកចំនួនពីរកន្លែងនៅទ្វីបអាហ្វ្រិកដោយសម្លាប់មនុស្ស ចំនួន ២២៤ នាក់និងរបួស ៤,៥០០ នាក់ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិអាហ្វ្រិក។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានឆ្លើយតបដោយបាញ់មីស៊ីលឆ្លងទ្វីបសម្តៅលើជំរុំភេរវករសង្ស័យនៅអាហ្វកានីស្ថានដោយបានសម្លាប់មនុស្សជាង ២០ នាក់ប៉ុន្តែវាមិនបានប៉ះចំប៊ីនឡាដិនឬសមាជិកអាល់កៃដាធំៗនោះទេ។ លោកអូម៉ារបានថ្កោលទោសនូវសកម្មភាពវាយប្រហារមីស៊ីលរបស់អាមេរិកនិងរួមទាំងប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]]ផងដែរ។ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានបណ្តេញប្រេសិតតាលីបង់ចេញពីទឹកដីខ្លួនដោយសារតែតាលីបង់បានបដិសេធមិនប្រគល់ខ្លួនប៊ិនឡាដិននិងបន្ទាប់ពីអូម៉ារត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានប្រមាថគ្រួសាររាជវង្សអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត។ នៅពាក់កណ្តាលខែតុលា ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទក្នុងការហាមឃាត់ការហោះហើរយន្តហោះពាណិជ្ជកម្មទៅនិងមកពីអាហ្វកានីស្ថាននិងបង្កកគណនីធនាគារអាហ្វកានីស្ថាននៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>Reuters, "Taliban blame Clinton scam for attacks", 21 August 1998.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=138, 231}}.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=78}}.</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០០៩ អាមេរិកបានកែប្រែយុទ្ធសាស្ត្រប្រឆាំងកុបកម្មនៅអាហ្វកានីស្ថានដោយប្រកាសពីផែនការប្រគល់ប្រាក់ជាច្រើនឱ្យយុទ្ធជនតាលីបង់ប្រសិនបើពួកគេផ្លាស់ប្តូរភាគី។<ref>{{Cite news |date=29 October 2009 |title=U.S. set to pay Taliban members to switch sides |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2009/POLITICS/10/28/afghanistan.taliban.pay/index.html |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> [[File:GIs burn a house described as a Taliban safehouse.jpg|thumb|upright|ទាហានអាមេរិកកំពុងដុតកន្លែងលាក់ខ្លួនសង្ស័យរបស់តាលីបង់]] នៅខែ ធ្នូ ឆ្នាំ២០០៩ [[អេស៊ាថែមស៍អនឡាញ]]បានរាយការណ៍ថាតាលីបង់បានធានាដល់អាមេរិកដោយផ្លូវច្បាប់ថាពួកគេនឹងឈុំប្រើប្រាស់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានសម្រាប់ធ្វើការវាយប្រហារគ្រប់រូបភាពលើប្រទេសដទៃទៀតហើយ ប៉ុន្តែអាមេរិកមិនបានផ្តល់ការឆ្លើយតបជាផ្លូវការអ្វីនោះទេ។<ref name="×.com">{{Cite web |date=17 December 2009 |title=South Asia news, business and economy from India and Pakistan |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KL17Df02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219213931/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KL17Df02.html |archive-date=19 ធ្នូ 2009 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |website=Asia Times |archivedate=10 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://archive.is/20100210020736/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KL17Df02.html |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែធ្នូ មន្រ្តីអាមេរិកបានបង្ហាញថាពួកគេមិនទាន់ច្រានចោលការចរចាជាមួយតាលីបង់ទេ។ ជាច្រើនថ្ងៃក្រោយមក មានសេចក្តីរាយការណ៍ថាហ្គេតស៍ដែលជាមន្ត្រីអាមេរិកម្នាក់អាចផ្តើមការសម្រុះសម្រួលជាមួយតាលីបង់បានប៉ុន្តែសម្រាប់ក្រុមអាល់កៃដាគឺមិនអាចទៅរួចទេ។ ជាងនេះទៅទៀត លោកបាននិយាយបន្តថាការសម្រុះសម្រួលគ្នានេះនឹងអាចបញ្ចប់ជម្លោះនយោបាយ និងសង្គ្រាមជារួម។ ប៉ុន្តែលោកបាននិយាយថាការសម្រុះសម្រួលនោះត្រូវស្ថិតនៅក្រោមលក្ខខណ្ឌរបស់រដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថានហើយថាតាលីបង់ត្រូវតែទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរបស់រដ្ឋាភិបាល។<ref>{{Cite news |last=Homan |first=Timothy R. |date=6 December 2009 |title=Talks With Taliban Not Ruled Out, U.S. Officials Say (Update1) |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aUO6eLdxBxqo&pos=9 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |archive-date=13 មិថុនា 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 September 2001 |title=Pentagon sees reconciliation with Taliban |work=Stuff (company) |agency=Reuters |url=http://www.stuff.co.nz/world/666993 |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋបាលត្រាំបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពតាមលក្ខខណ្ឌជាមួយតាលីបង់<ref>{{Cite journal |last=Basit |first=Abdul |date=June 2020 |title=The US-Taliban Deal and Expected US Exit from Afghanistan: Impact on South Asian Militant Landscape |journal=Counter Terrorist Trends and Analyses |location=[[Nanyang Technological University]], Singapore |publisher=[[S. Rajaratnam School of International Studies|International Centre for Political Violence and Terrorism Research]] |volume=12 |issue=4 |pages=8–14 |jstor=26918076}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rai |first=Manish |date=21 March 2020 |title=U.S.-Taliban Deal: India should Chalk-out a New Strategy |url=https://opedcolumn.news.blog/2020/03/21/us-taliban-deal-india-should-chalk-out-a-new-strategy/ |website=OpedColumn.News.Blog}}</ref>ដោយបានអំពាវនាវឱ្យមានការដកកងទ័ពបរទេសក្នុងរយៈពេល ១៤ ខែប្រសិនបើតាលីបង់អាចគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ។<ref>{{Cite news |last=George |first=Susannah |date=29 February 2020 |title=U.S. signs peace deal with Taliban agreeing to full withdrawal of American troops from Afghanistan |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/afghanistan-us-taliban-peace-deal-signing/2020/02/29/b952fb04-5a67-11ea-8efd-0f904bdd8057_story.html}}</ref><ref>{{Cite news |last1=McLaughlin |first1=Elizabeth |last2=Martinez |first2=Luis |last3=Finnegan |first3=Conor |date=27 May 2020 |title=Trump says 'it is time' for US troops to exit Afghanistan, undermining agreement with Taliban |publisher=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-time-us-troops-exit-afghanistan-undermining-agreement/story?id=70908619}}</ref> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗទៅតាមសេចក្តីយល់ព្រមក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពជាមួយតាលីបង់។<ref>{{Cite web |title=U.S. begins troop withdrawal from Afghanistan, official says |url=https://www.politico.com/news/2020/03/09/us-begins-troop-withdrawal-from-afghanistan-official-says-124368 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |website=Politico |agency=Associated Press}}</ref> ===ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ=== ====អាល់កៃដា==== [[File:Hamid Mir interviewing Osama bin Laden.jpg|thumb|អ្នកសារព័ត៌មានជនជាតិប៉ាគីស្ថានម្នាក់កំពុងធ្វើបទសម្ភាសន៍ជាមួយមេដឹកនាំអាល់កៃដា[[អូសាម៉ា ប៊ីន ឡាឌែន]]នៅក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន, ប្រហែលឆ្នាំ១៩៩៧ ឬ ១៩៩៨]] នៅឆ្នាំ១៩៩៦ ប៊ីនឡាដិនបានផ្លាស់ទីលំនៅពីប្រទេសស៊ូដង់មកក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន។ គាត់បានមកក្នុងអាហ្វកានីស្ថានដោយគ្មានការអញ្ជើញអ្វីឡើយដែលជាហេតុនាំអូម៉ារដំបូងរាងខឹងបន្តិចព្រោះថាអាល់កៃដាបានផ្តើមប្រកាសសង្រ្គាមនិងប្រឆាំងនឹងពលរដ្ឋនៃប្រទេសទីបីពីទឹកដីរបស់ខ្លួនប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងក្រុមទាំងពីរបានកើតមានភាពល្អប្រសើរឡើងរហូតទាន់តែដល់ចំណុចដែលអូម៉ារបានរិះគុណភាគីគាំទ្រក្រុមលោកពោលគឺប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបន្ទាប់ពីសាអ៊ូឌីតបានស្នើឱ្យតាលីបង់ប្រគល់ខ្លួនប៊ីនឡាដិន។<ref>{{Harvnb|Wright|2006|pp=246–247, 287–288}}.</ref><ref>{{Harvnb|Wright|2006|pp=288–289}}.</ref> ពីឆ្នាំ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ២០០១ អង្គការរបស់អូសាម៉ាប៊ីនឡាដិននិងចលនាអៃម៉ាន់អាល់ហ្សាវ៉ាហ៊ីរីបានក្លាយជារដ្ឋបំពួនមួយនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន។ កាសែតអង់គ្លេស ''The Telegraph'' បានបញ្ជាក់នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ ថា ជនជាតិអារ៉ាប់ចំនួន ២,៥០០ នាក់ក្រោមបញ្ជាការរបស់ប៊ីនឡាដិនបានកំពុងប្រយុទ្ធឱ្យក្រុមតាលីបង់។<ref name="Ahmed Rashid/The Telegraph">{{Cite news |date=11 September 2001 |title=Afghanistan resistance leader feared dead in blast |publisher=Ahmed Rashid in the Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html}}</ref> ទំនាក់ទំនងតាលីបង់-អាល់កៃដាក៏ត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមបន្ទាប់ពីការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងកូនប្រុសម្នាក់របស់ប៊ីនឡាដិននិងកូនស្រីរបស់មូលឡាអូម៉ារ។ អង្គការរបស់ប៊ីនឡាដិនត្រូវបានគេចោទថាអាចជាប្រភពហិរញ្ញវត្ថុដ៏សំខាន់មួយរបស់តាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថាន។<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311034029/http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328%23 |archive-date=11 មីនា 2007 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |archivedate=2007-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311034029/http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328%23 |url-status=dead }}, archived from [http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328 the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060818155310/http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328 |date=18 August 2006 }} នៅថ្ងៃ 11 មីនា 2011.</ref><ref>[[Lawrence Wright]] claims bin Laden was almost completely broke at this time, cut off from his family income, and fleeced by the Sudanese.{{Harvnb|Wright|2006|pp=222–223}}.</ref> បន្ទាប់ពីការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅស្ថានទូតអាមេរិកក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិកនៃឆ្នាំ១៩៩៨ ប៊ីនឡាដិននិងសមាជិកអាល់កៃដាជាច្រើននាក់ត្រូវបានរងការចោទប្រកាន់នៅតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអាមេរិក។ តាលីបង់បានបដិសេធសំណើធ្វើបត្យាប័នពីសហរដ្ឋអាមេរិកដោយអះអាងថាប៊ីនឡាដិន"បានបាត់ខ្លួន" ឬក៏វ៉ាស៊ីនតោន"មិនអាចផ្តល់ភស្តុតាងជាក់លាក់ណាមួយ"ដែលថាប៊ីនឡាដិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសកម្មភាពភេរវកម្មនោះហើយបានបន្ថែមទៀតថា"ដោយគ្មានភស្តុតាងណាមួយ ប៊ីនឡាដិនគឺជាបុរសម្នាក់ដែលគ្មានបាប...គាត់គឺជាមនុស្សសេរី"។<ref>{{Cite web |title=Indictments |url=http://fl1.findlaw.com/news.findlaw.com/hdocs/docs/binladen/usbinladen1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324205702/http://fl1.findlaw.com/news.findlaw.com/hdocs/docs/binladen/usbinladen1.pdf |archive-date=24 មីនា 2012 |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 February 1999 |title=Taliban confirms bin Laden is missing |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/meast/9902/13/afghan.binladen.02/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023230303/http://www.cnn.com/WORLD/meast/9902/13/afghan.binladen.02/index.html |archive-date=23 តុលា 2008}}</ref><ref name="CBS21Oct01">{{Cite news |date=21 September 2001 |title=Taliban Won't Turn Over Bin Laden |publisher=[[CBS News]] |url=http://www.cbsnews.com/stories/2001/09/11/world/main310852.shtml |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 November 1998 |title=Osama bin Laden 'innocent' |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/217947.stm |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> យោងតាមលោកប៊ីនឡាដិន ក្រុមតាលីបង់គឺមិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធអ្វីនៅក្នុងការវាយប្រហារថ្ងៃ ១១ កញ្ញានោះទេដោយលោកបានបញ្ជាក់នៅក្នុងខ្សែអាត់មួយផ្ញើទៅសារព័ត៌មាន ''Al Jazeera''៖ "ខ្ញុំគឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវ...ប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថាននិងរដ្ឋាភិបាលពួកគេគឺមិនដឹងអ្វីទាំងអស់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះ"។<ref>{{Cite news |last=Sedarat |first=Firouz |date=29 November 2007 |title=Bin Laden urges Europe to quit Afghanistan |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/uk-binladen-europe-idUKL2912911920071129 |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០០៨ ពួកតាលីបង់បានកំពុងចរចាដើម្បីផ្តាច់រាល់ទំនាក់ទំនងទាំងអស់ដែលខ្លួនមានជាមួយអាល់កៃដា។<ref>{{Cite news |title=Sources: Taliban split with al Qaeda, seek peace |publisher=CNN |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/10/06/afghan.saudi.talks/?iref=mpstoryview |archive-url=https://web.archive.org/web/20040805103333/http://www.cnn.com/2001/LAW/02/14/embassy.bombing.02/index.html |archive-date=5 សីហា 2004}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ មេបញ្ជាការតាលីបង់ជាន់ខ្ពស់អនាមិកម្នាក់បានបញ្ជាក់ថា"ប្រជាជនរបស់យើងបានចាត់ទុកអាល់កៃដាជារោគរាតត្បាតដែលបានបញ្ជូនមកពីស្ថានសួគ៌។ អ្នកខ្លះថែមទាំងសន្និដ្ឋានទៀតថាអាល់កៃដាគឺជាក្រុមស៊ើបការណ៍របស់អាមេរិក។ ដើមឡើយ តាលីបង់យើងជាក្រុមឆោតនិងសូវមិនអើពើពីរឿងនយោបាយទេហើយបានស្វាគមន៍ក្រុមអាល់កៃដាចូលមកក្នុងផ្ទះរបស់យើងដោយមិនគិតគូរបានច្បាស់លាស់ ហើយអាល់កៃដាបានរំលោភលើបដិសណ្ឋារកិច្ចរបស់យើងពីពេលនោះមក"។ លោកបានបន្តអះអាងទៀតថាប្រហែល ៧០% នៃសមាជិកតាលីបង់គឺមិនពេញចិត្តនឹងអាល់កៃដាទេ នេះមានន័យថាក្រុមតាលីបង់គ្រាន់តែសម្តែងចូលចិត្តអាល់កៃដាប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |date=2 May 2012 |title=Taliban Commander Says Taliban Cannot Win Afghan War: Report – ABC News |url=https://abcnews.go.com/Blotter/taliban-commander-taliban-win-afghan-war-report/story?id=16753203 |access-date=4 កញ្ញា 2021|publisher=ABC News}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=11 July 2012 |title=Preview: Michael Semple interviews a senior member of the Taliban |url=http://www.newstatesman.com/politics/politics/2012/07/preview-michael-semple-interviews-senior-member-taliban |magazine=New Statesman |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> ====រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន==== {{See also|ជម្លោះតាលីបង់–រដ្ឋឥស្លាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន}} តាលីបង់មានទំនាក់ទំនងអវិជ្ជមានជាមួយក្រុមរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន–ខេត្តកូរ៉ាសាន អាយស៊ីស (ISIS) បានចាប់ផ្តើមយ៉ាងសកម្មក្នុងការជ្រើសរើសអ្នករត់ចោលជួរក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានជាពិសេសក្នុងចំណោមអ្នកដែលមិនពេញចិត្តនឹងមេដឹកនាំរបស់ពួកគេឬខ្វះភាពជោគជ័យក្នុងសមរភូមិ។ នេះបានជំរុញឱ្យមេដឹកនាំតាលីបង់ជាន់ខ្ពស់ម្នាក់គឺលោកអាក់តារ ម៉ាន់សួរសរសេរសំបុត្រមួយផ្ញើទៅអាប៊ូបាកគ៍ អាល់បាកដាឌីដោយសុំឱ្យបញ្ឈប់សកម្មភាពកេណ្ឌបុគ្គលនៅអាហ្វកានីស្ថានហើយអះអាងថាសង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថានគួរតែស្ថិតនៅក្រោមភាពដឹកនាំរបស់តាលីបង់។<ref>{{Cite web |date=16 June 2015 |title=Taliban urge Islamic State to stop 'interference' in Afghanistan |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-islamicstate-idUSKBN0OW19220150616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128061552/http://www.reuters.com/article/us-afghanistan-islamicstate-idUSKBN0OW19220150616 |archive-date=28 មករា 2016 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |work=Reuters}}</ref> តែយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រយុទ្ធគ្នារវាងក្រុមទាំងពីរបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងខេត្តណានហ្ការហារហើយគិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៥ ISIL បានដណ្តើមទឹកដីមួយភាគតូចនៅអាហ្វកានីស្ថានជាលើកដំបូង។<ref name="turfwar">{{Cite news |title=Exclusive: In turf war with Afghan Taliban, Islamic State loyalists gain ground |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-islamic-state-idUSKCN0P91EN20150629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002110043/http://www.reuters.com/article/2015/06/29/us-afghanistan-islamic-state-idUSKCN0P91EN20150629 |archive-date=2 តុលា 2015 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |work=Reuters|date=29 June 2015 |last1=Shalizi |first1=Hamid }}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ ISIL បានបណ្តេញក្រុមតាលីបង់ចេញពីតំបន់មួយចំនួនបន្ថែមទៀតនៅក្នុងខេត្តណានហ្ការហារបន្ទាប់ពីបានប្រយុទ្ធគ្នាអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{Cite web |date=27 September 2015 |title=IS Loyalists Kill 3 Police in First Attack on Afghan Forces |url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/09/27/world/asia/ap-as-afghanistan.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005164444/http://www.nytimes.com/aponline/2015/09/27/world/asia/ap-as-afghanistan.html?_r=0 |archive-date=5 តុលា 2015 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |agency=Associated Press}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៦ តាលីបង់បានរាយការណ៍ថាមេដឹកនាំជាន់ខ្ពស់និងថ្នាក់កណ្តាលមួយចំនួននៃវីឡាយ៉ាកូរ៉ាសាននៅក្នុងខេត្តណានហ្ការហារបានរត់ចោលក្រុម ISIL របស់ពួកគេហើយមកសន្យាភាពស្មោះត្រង់នឹងមេដឹកនាំតាលីបង់អាក់តា ម៉ាន់សួរ។ អ្នករត់ចោលជួរទាំងនោះរួមមានសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាល ក្រុមប្រឹក្សាតុលាការ និងក្រុមប្រឹក្សាអ្នកទោសព្រមទាំងមេបញ្ជាការនិងយុទ្ធជនមួយចំនួន។<ref>{{Cite news |last=Roggio |first=Bill |author-link=Bill Roggio |date=11 April 2016 |title=Senior Islamic State Khorasan leaders defect to Taliban |work=The Long War Journal |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/04/senior-islamic-state-khorasan-leaders-defect-to-taliban.php |access-date=4 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412043823/http://www.longwarjournal.org/archives/2016/04/senior-islamic-state-khorasan-leaders-defect-to-taliban.php |archive-date=12 មេសា 2016}}</ref> ====តាលីបង់នៅប៉ាគីស្ថាន==== មុនពេលចលនាតាលីបង់នៅប៉ាគីស្ថានត្រូវបានបង្កើតឡើង យុទ្ធជននិងថ្នាក់ដឹកនាំរបស់ពួកគេប្រមាណ ៨,០០០ នាក់បានតស៊ូប្រយុទ្ធជាមួយរដ្ឋាភិបាលតាលីបង់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាននៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៦–២០០១ ហើយនិងសង្គ្រាមបន្ទាប់ពីរវាងឆ្នាំ២០០១–២០២១។<ref name="Ahmed Rashid/The Telegraph" /> សមាជិកពួកគេភាគច្រើនជាជនជាតិប៉ាគីស្ថានហើយបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលតាលីបង់ត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចក្នុងឆ្នាំ២០០១ ក្រុមនេះបាននាំគ្នារត់ភៀសខ្លួនទៅស្រុកកំណើតពួកគេវិញ។ នៅឆ្នាំ២០០៧ ចលនាតាលីបង់នៅប៉ាគីស្ថាន (តារីគ-អ៊ី-តាលីបង់ ឬអក្សរកាត់ឡាតាំងថា TTP)<ref name="aspi ">{{Cite web |date=16 August 2021 |title=After the fall of Kabul, what's next for Afghanistan? |url=https://www.aspistrategist.org.au/after-the-fall-of-kabul-whats-next-for-afghanistan/ |website=The Strategist}}</ref> ក៏បានបង្កើតឡើងដោយមានការដឹកនាំពីលោក[[បៃទុលឡា ម៉េស៊ូដ]]។ ក្រុមនេះមានគោលដៅចង់ឡើងគ្រប់គ្រង[[តំបន់កុលសម្ព័ន្ធអភិបាលសហព័ន្ធ]]របស់ប៉ាគីស្ថាន។ ក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានមិនបានទទួលស្គាល់ក្រុមនេះតាំងពីដំបូងមកម្លេះពោលគឺបន្ទាប់ពី TTP បានបើកការវាយប្រហារលើកងកម្លាំងប៉ូលីសនិងទាហានប៉ាគីស្ថាន។<ref name="Tighe-Katz">{{Cite news |last1=Tighe |first1=Paul |last2=Katz |first2=Ian |date=10 August 2009 |title=Pakistan Challenges Taliban to Show Leader Mehsud Still Alive |publisher=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=akFq_Knl5Gd0 |access-date=5 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://archive.today/20120720134650/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=akFq_Knl5Gd0 |archive-date=20 កក្កដា 2012}}</ref><ref name=scott/><ref name=sanctionsunc/> ទោះជាមានឈ្មោះនិងមនោគមវិជ្ជាដូចគ្នាមែនប៉ុន្តែក្រុមទាំងពីរនេះមានប្រវត្តិសាស្ត្រ គោលដៅ និងថ្នាក់ដឹកនាំខុសដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។<ref name="scott">{{Cite news |last=Shane |first=Scott |date=22 October 2009 |title=Insurgents Share a Name, but Pursue Different Goals |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/10/23/world/asia/23taliban.html |access-date=5 កញ្ញា 2021}}</ref> តាលីបង់អាហ្វកានីស្ថានគឺតែងតែបដិសេដរាល់ទំនាក់ទំនងទាំងឡាយជាមួយ TTP។ អ្នកនាំពាក្យតាលីបង់បាននិយាយប្រាប់កាសែតញូវយ៉កថែមស៍ថា៖ {{Quote|ពួកយើងគឺមិនមានទំនាក់ទំនងអ្វីជាមួយគ្នាដូចដែលយើងធ្លាប់បានអះអាងពីមុនៗអញ្ចឹង...ក្នុងនាមជាមូស្លីមដូចគ្នាគឺយើងមានចិត្តអាណិតអាសូរដល់ពួកគេប៉ុន្តែក្រៅពីនេះយើងមិនមានអ្វីដូចគ្នាឡើយ។<ref name="gall2009327">{{Cite news |last1=Gall |first1=Carlotta |author-link=Carlotta Gall |last2=Khan |first2=Ismail |last3=Shah |first3=Pir Zubair |author-link3=Pir Zubair Shah |last4=Shah |first4=Taimoor |date=2009-03-26 |title=Pakistani and Afghan Taliban Unify in Face of US Influx |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html |access-date=2021-09-05}}</ref>}} ពីមុនៗមក បស្ចឹមលោកតែងតែចោទប្រកាន់និងចង្អុលថាតាលីបង់បានទទួលជំនួយពីប្រទេសប៉ាគីស្ថានហើយរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ការចោទប្រកាន់នេះនូវតែបន្តមានដដែរ។ ថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់ជាច្រើនបានរត់ភៀសខ្លួនទៅប៉ាគីស្ថានបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលពួកគេត្រូវផ្តួលរំលំ។ នៅឆ្នាំ២០០៦ [[ចាឡាលូដិន ហាក់កានី]]ត្រូវបានចោទប្រកាន់ដោយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់នៃទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តេសេវាថាជា"កូនក្រុមរបស់ប៉ាគីស្ថាន"។ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានចេញបដិសេធអំពីទំនាក់ទំនងជាមួយហាក់កានីឬក្រុមភេរវករផ្សេងៗទៀត។ មេដឹកនាំហាក់កានីផ្ទាល់ក៏បានបដិសេធថាខ្លួនមិនមានទំនាក់ទំនងអ្វីជាមួយប៉ាគីស្ថានដែរ។<ref name="Webster University Press Book" /><ref name="nytimes 2008-09-09">[https://www.nytimes.com/2008/09/09/world/asia/09iht-09pstan.15996896.html US attack on Taliban kills 23 in Pakistan], ''[[The New York Times]]'', 9 September 2008</ref><ref name="George Washington University" /><ref name="autogenerated4">[https://www.nytimes.com/2008/09/09/world/asia/09iht-09pstan.15996896.html U.S. attack on Taliban kills 23 in Pakistan], ''[[The New York Times]]'', 9 September 2008</ref><ref name="newser1">{{Cite web |last=Spak |first=Kevin |date=3 October 2011 |title=Haqqani Denies Link With Pakistan – And insists it didn't assassinate peace envoy Burhanuddin Rabbani |url=http://www.newser.com/story/130046/haqqani-denies-link-with-pakistan.html |access-date=5 កញ្ញា 2021 |publisher=Newser.com}}</ref><ref name="armytimes1">{{Cite web |title=Haqqani denies links to Pakistani government |url=http://www.armytimes.com/news/2011/10/ap-haqqani-denies-links-pakistani-government-100311/ |archive-url=https://archive.today/20130117093139/http://www.armytimes.com/news/2011/10/ap-haqqani-denies-links-pakistani-government-100311/ |archive-date=17 មករា 2013 |access-date=5 កញ្ញា 2021 |website=Army Times |archivedate=2013-01-17 |archiveurl=https://archive.today/20130117093139/http://www.armytimes.com/news/2011/10/ap-haqqani-denies-links-pakistani-government-100311/ |url-status=dead }}</ref><ref name="windsorstar1">{{Cite news |last=Mullen |first=Mike |date=30 September 2011 |title=Pakistan denies links to Haqqani network |publisher=Windsorstar.com |agency=Reuters |url=http://www2.canada.com/windsorstar/news/story.html?id=3d2d9649-7d20-47c9-9aaf-0330abc741a4 |access-date=5 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002215555/http://www2.canada.com/windsorstar/news/story.html?id=3d2d9649-7d20-47c9-9aaf-0330abc741a4 |archive-date=2 តុលា 2013}}</ref><ref name="tribune1">{{Cite news |title=Haqqani network denies links to ISI: BBC |work=The Express Tribune |agency=Agence France-Presse |url=http://tribune.com.pk/story/265783/haqqanis-deny-killing-afghan-peace-envoy-bbc/ |access-date=5 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០០៨ និងដើមឆ្នាំ២០០៩ មេដឹកនាំតាលីបង់អាហ្វកានីស្ថានគឺមូលឡាអូម៉ារបានស្នើតេរីគអ៊ីតាលីបង់ប៉ាគីស្ថានឱ្យឈប់ដំណើរប្រតិបត្តិការពួកគេនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថានហើយមកផ្តោតជាមួយអង្គការតែមួយដើម្បីតតាំងជាមួយ[[កងទ័ពជាតិអាហ្វកានីស្ថាន]]និងកងកម្លាំងបរទេសផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានវិញ។<ref name=gall2009327/> ចលនាតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិថ្កោលទោសសម្រាប់សកម្មភាពវាយប្រហារបែបភេវរកម្មនៅប៉ាគីស្ថាននិងការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅថែមស៍ស្វែរនៃទីក្រុងញូវយ៉ក។<ref name="sanctionsunc">[http://www.rediff.com/news/report/unsc-slaps-sanctions-on-pakistani-taliban/20110730.htm UNSC slaps sanctions on Pakistani Taliban], 30 July 2011, Rediff.com</ref> ==មើលផងដែរ== *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–បច្ចុបន្ន)]] *[[បណ្តាញហាក់កានី]] *[[អាល់កៃដា]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== ''សម្គាល់''៖ '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin}} * {{Citation |last=Matinuddin |first=Kamal |title=The Taliban Phenomenon: Afghanistan 1994–1997 |url=https://books.google.com/books?id=BIyVMkjat2MC |year=1999 |place=Karachi |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-579274-2 |author-link=Kamal Matinuddin }} *{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The looming tower : Al-Qaeda and the road to 9/11 |url=https://archive.org/details/loomingtoweralqa00wrig |date=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York}} ==អានបន្ថែម== * {{Citation |last1=Jackson |first1=Ashley |title=Insurgent Bureaucracy: How the Taliban Makes Policy |date=November 2019 |url=https://www.usip.org/sites/default/files/2019-11/pw_153-insurgent_bureaucracy_how_the_taliban_makes_policy.pdf |work=Peaceworks |volume=153 |pages=C1-44 |place=Washington, D.C. |publisher=[[United States Institute of Peace]] |isbn=978-1-60127-789-3 |access-date=26 March 2020 |last2=Amiri |first2=Rahmatullah |archivedate=17 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817172337/https://www.usip.org/sites/default/files/2019-11/pw_153-insurgent_bureaucracy_how_the_taliban_makes_policy.pdf |deadurl=yes }} * {{Citation |last=Moj |first=Muhammad |title=The Deoband Madrassah Movement: Countercultural Trends and Tendencies |url=https://books.google.com/books?id=mbm2BgAAQBAJ |year=2015 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-78308-389-3 }} * [https://web.archive.org/web/20141029205631/http://www.icct.nl/publications/icct-papers/afghan-women-and-the-taliban-an-exploratory-assessment "Afghan Women and the Taliban: An Exploratory Assessment" (International Centre for Counter-Terrorism – The Hague 2014)] {{refend}} ==តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ== * {{Cite web|date=16 ធ្នូ 2012|title=(ភាសាខ្មែរ) Who are the Talibans? – តើពួកតាលីបង់ជានរណា?|url=https://www.rfi.fr/km/asia/who-are-taliban|access-date=23 សីហា 2021|website=RFI Khmer}} [[Category:តាលីបង់]] [[Category:ក្រុមភេវរករ]] [[Category:រដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថាន]] d7ou8j7pj3d8v7okidmlw4kg92temk9 0 43370 342455 342349 2026-11-02T20:42:00Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 342455 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ជ័យវរ្ម័នទី៩<br/>(ជយវម៌្មទី៩) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចក្ររ្តិនកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣២៧-១៣៣៦ | coronation = គ.ស ១៣២៧ | full name = ព្រះបាទបរមបរពិត្រជ័យវរ្ម័នស្វរៈ | predecessor = ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]] | successor = ព្រះបាទ[[អង្គជ័យ]] | spouse = មិនមានកំណត់ត្រា | issue = មិនមានកំណត់ត្រា | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣]] | mother = មិនមានកំណត់ត្រា | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១៣៣៦ | death_place = | date of burial = | place of burial = មិនមានកំណត់ត្រា | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] ([[និកាយសៃវៈ|ព្រះសិវៈនិយម]]) {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''ជ័យវរ្ម័នទី៩''' ឬ '''[[បរមបរពិត្រ]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Jayavarman IX) or (Borom Borpit) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៣៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣២៧-១៣៣៦) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១៣២៧ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា '''"ព្រះបាទបរមបរពិត្រជ័យវរ្ម័នស្វរៈ"''' ព្រះអង្គជារាជវង្សចុងក្រោយនៃរាជវង្សអង្គរ ដែលមិនមានបុត្រឡើងសោយរាជបន្តនោះទេ ប៉ុន្តែទំនងជាមានសាច់ញាតិនៃរាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជបន្ត ដែលមាននាមថា [[អង្គជ័យ]] ដែលត្រូវបានក្រុមមន្ត្រី និង ប្រជានុរាស្ត្រ ជម្រុញឱ្យឡើងគ្រងរាជអំឡុងពេលដែលចក្រភពអង្គរចុះទន់ខ្សោយ ដោយការបះបោរជាច្រើនរបស់ពួកស្ដេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់ ។<ref> Société asiatique (Paris, France) (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique], Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands </ref> == ការវាយប្រហារ [[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] == '''Attack on [[អាណាចក្រសុខោទ័យ|Sukhothai]]''' ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៩ ត្រូវបានក្រុមចារកិច្ចសៀម ដែលដឹកនាំដោយ [[ងួណាំថុម|ពញ្ញារោង ឬ ព្រះរោង]] ([[ងួណាំថុម|Phra Ruang]]) ចូលមកលួចធ្វើឃាតចំនួនពីរលើក ដោយការធ្វើឃាតលើកទី១ បានធ្វើឡើងនៅក្រៅ[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះរាជវាំង]] និង ការលួចធ្វើឃាតលើកទី២ ធ្វើឡើងនៅក្នុង[[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះរាជវាំង]] តែពួកសៀមមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ព្រោះត្រូវបានកងពារ[[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]] ការពារយ៉ាងតឹងរឹងបំផុត ដោយសេចក្ដីបារម្ភនេះ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៩ បានបញ្ជារឱ្យលើកទ័ពឆ្នើមចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ទៅវាយប្រហារ[[អាណាចក្រសុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] ដឹកនាំដោយមេទ័ពនាម '''[[តេជោដាំដី|តេជោដំឌិន]]''' ([[តេជោដាំដី|Techo Dom Din]]) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៣០ នៃគ.សករាជ ដោយពញ្ញារោង មិនអាចទប់ទល់បាន ក៏បានស្នើសុំផ្អាកចម្បាំងដើម្បីចរចារ ដោយ[[ងួណាំថុម|ពញ្ញារោង]] សន្យាថា នឹងចុះចូលជាមួយនគរកម្ពុជា ពញ្ញារោងបានរៀបចំនូវគ្រឿងដង្វាយជាស្បៀងអាហារជាច្រើន ដល់ [[តេជោដាំដី|តេជោដំឌិន]] និង ពួកកងទ័ព ដោយសេចក្ដីអំណរនេះ កងទ័ពខ្មែរបានជុំគ្នាផឹកសុីយ៉ាងសប្បាយ ពញ្ញារោង ដោយសើបការណ៍ដឹងថា កងទ័ពខ្មែររវល់ផឹកសុីភ្លេចខ្លួន ខ្វះការប្រុងប្រយ័ត្ន ក៏ចាត់ឱ្យកងទ័ព ឡោមព័ទ្ធបន្ទាយទ័ពខ្មែរ ហើយប្រើប្រួញភ្លើងបាញ់ដុតសម្លាប់កងទ័ពខ្មែរ ស្លាប់ស្ទើរគ្មានសល់ ក្រោយទទួលបានជ័យជំនះ ពញ្ញារោង បានឡើងសោយរាជជាស្ដេចសៀម នៃអាណាចក្រសុខោទ័យ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "[[ងួណាំថុម|ចន្ទ្រាធិបតី]]" ([[ងួណាំថុម|Chantra Thibodi]]) ចាប់ពីពេលនោះហើយដែលពួកសៀមមិនបញ្ជូនដង្វាយសួយសារអាករ មកថ្វាយស្ដេចខ្មែរទៀតនោះទេ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​ == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == ការសន្និដ្ឋាន ប្រវត្តិសាស្ត្រ == '''Historical Conclusions''' ក្រុមប្រវត្តិទូជាច្រើន បានយកមរណៈនាម បរមស្វរៈ ដែលសេសសល់នៃសិលាចរិក មកសម្គាល់ជាព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៩ ហើយមានកំណត់ត្រាតិចតួចមែនទែនអំពីរទ្រង់ តាមការសន្និដ្ឋា ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលត្រូវនិង សម័យកាល នៃ[[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] របស់សៀម រឿងមួយក្នុងចំណោមរឿងដែលល្បីជាងគេ គឺរឿងល្ខោនព្រះរោង ឆ្នាំ 1917 និពន្ធដោយ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ស្ដេចថៃ]] ([[វជិរាវុធ|រាមាទី៦]]) [[វជិរាវុធ|Vajiravudh]] ដែលបានពន្យល់អំពីអំណាចអរូបីថាជាទង្វើនៃប្រាជ្ញាដ៏អស្ចារ្យរបស់ ព្រះរោង (Phra Ruang) ដែលមានការសុីចង្វាក់គ្នាជាខ្លាំង ទៅនិងរឿងព្រេងរបស់កម្ពុជា គឺ[[តេជោដាំដី|រឿងតេជោដំឌិន]] ([[តេជោដាំដី|Techo Dom Din]]) ការផ្ទៀងផ្ទាត់ទៅលើដំណើរដើមទងសាច់រឿង ដែលរួមបញ្ចូលនូវព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្តពិតនេះ សាច់រឿងទាំងពីរ គឺស្ថិតក្នុងភាពសុីចង្វាក់គ្នាជាមួយស្ដេចកម្ពុជា ព្រះនាម បរមបរពិត្រ ដែលស្ថិតក្នុងកំណត់ត្រាពង្សាវតារ របស់កម្ពុជា ដែលធ្វើការកត់ត្រាទៅលើស្ដេចសៀមនាម ពញ្ញារោង ឬ ព្រះរោង នេះឯង។<ref> Eleanor Cowles Gellhorn (1965) [https://books.google.com/books/about/McKay_s_Guide_to_the_Far_East_and_Hawaii.html?id=6nIdAAAAMAAJ McKay's Guide to the Far East and Hawaii], Publisher: D. McKay Company, Original from the University of Michigan p.455 </ref> == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៣៣៦)''}} {{Succession box|before= [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១៣២៧–១៣៣៦'''|after=[[អង្គជ័យ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជយវម៌្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] {{Cambodia-royal-stub}} pychbztyj393g2hg1emnc78bk050aze 0 45891 342437 290476 2026-11-02T20:18:48Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342437 wikitext text/x-wiki {{Short description|Account of past events in the region of modern Ukraine}} {{ចម្លងកែប្រែ}}{{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} [[អ៊ុយក្រែន]][[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ុយក្រែន#បុរេប្រវត្តិ|កាលពីសម័យបុរេប្រវត្តិ]] ជាប៉ែកនៃ[[វាលស្តិបប៉ុនតុស-កាសព្យែន|វាលស្តិបប៉ុនតុស]]ដែលបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងទំនាក់ទំនងវប្បធម៌អឺរ៉ាស៊ី រួមមានការផ្សាយទៅនូវ[[យុគស្ពាន់]] [[យុគសំរឹទ្ធ|សំរិទ្ធ]] [[ការវាតទីនៃភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]] និង[[ការផ្សាំងសេះ|ការផ្សាំងសត្វសេះ]]។<ref>Matossian ''Shaping World History'' p. 43</ref><ref>{{cite web |url= http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |title= What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur |access-date= 12 December 2010 |work= International Museum of the Horse }}{{Dead link|date=December 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(Citation does not exist anymore)</ref><ref name="cbc.ca">{{cite news |title= Horsey-aeology, Binary Black Holes, Tracking Red Tides, Fish Re-evolution, Walk Like a Man, Fact or Fiction |url= http://www.cbc.ca/quirks/episode/2009/03/07/horsey-aeology-binary-black-holes-tracking-red-tides-fish-re-evolution-walk-like-a-man-fact-or-ficti/|work= Quirks and Quarks Podcast with Bob Macdonald |publisher= [[CBC Radio]] |date=7 March 2009|access-date=18 September 2010}}(Link does not exist anymore)</ref> ក៏ជាប៉ែកភាគនៃសកៈក្នុងបុរាណកាលនិងធ្លាប់ជាទីដែលពួកហ្កឺត្ស៍បានតាំងទីលំនៅ​មកពីមុន ក្នុងសម័យកាលទេសន្តរប្រវេសន៍ អ៊ុយក្រែនផងដែរក៏ជាទីស្ថាននៃ[[ពួកស្លាវដំបូង|ការវាតទីនៃពួកស្លាវកាលពីដំបូង]]មកដែរ រហូតមកដល់សម័យប្រវត្តិសាស្ត្រជាក់ស្ដែងរួមជាមួយនិងការបង្កើតឡើងនូវរដ្ឋមជ្ឈិមសម័យ[[រុសកៀវ]]។ ផ្នែកមួយរបស់[[សៃធៀ]] (Scythia) នៅសម័យបុរាណ និងតាំងទីលំនៅដោយ[[ហ្គេធេ]] (Gaetae) នៅ​ក្នុង​[[សម័យធ្វើចំណាកស្រុក|អំឡុង​ពេល​នៃ​ការ​ធ្វើ​ចំណាក​ស្រុក]] អ៊ុយក្រែនក៏ជាកន្លែងនៃការពង្រីកពួក[[ពួកស្លាវសម័យដំបូង|ស្លាវីដើម]]ឆ្នាំ និងចូលទៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តត្រឹមត្រូវជាមួយនឹងការបង្កើតរដ្ឋមជ្ឈិមសម័យរបស់ចក្រភព[[កៀវ៉ានរុស]] ដែល​បាន​លេច​ចេញ​ជា​ប្រទេស​ដ៏​មាន​ឥទ្ធិពល​នៅ​[[យុគសម័យកណ្តាល|មជ្ឈិមសម័យ]] ប៉ុន្តែ​បាន​បែកបាក់​គ្នា​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី 12 បន្ទាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 14 ទឹកដីអ៊ុយក្រែនបច្ចុប្បន្នបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់មហាអំណាចខាងក្រៅបី:<ref>{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/214508/History |title= Ukraine :: History – Britannica Online Encyclopedia |encyclopedia= Britannica.com |access-date= 31 October 2011}}</ref> # [[ហ្គោលដិនហូរដ៍]] (Golden Horde) # [[ហ្គ្រងដ៍ឌុចឈីនៃលីទុយអានី]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រប៉ូឡូញ]] – ក្នុងអំឡុងសតវត្សទី 16 ទឹកដីទាំងនេះស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[មកុដនៃព្រះរាជាណាចក្រប៉ូឡូញ]] បន្ទាប់មករបស់[[គ្រឿចក្រភពប៉ូឡូញ-លីទុយអានី]] (ពីឆ្នាំ 1569) # [[ចក្រភពខានគ្រីមៀន]] (Crimean Khanate) (ពីសតវត្សទី 15) After a 1648 rebellion of the [[Cossacks]] against the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]], [[Hetman of Zaporizhian Host|Hetman]] [[Bohdan Khmelnytsky]] agreed to the [[Treaty of Pereyaslav]] in January 1654. The exact nature of the relationship established by this treaty between [[Cossack Hetmanate]] and Russia remains a matter of scholarly controversy.<ref>{{Cite book|last=Kroll|first=Piotr|date=2008|title=Od ugody hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658-1660|url=https://archive.org/details/odugodyhadziacki0000krol|doi=10.31338/uw.9788323518808|isbn=9788323518808}}</ref> The agreement precipitated the [[Russo-Polish War (1654–1667)|Russo-Polish War of 1654–67]]. In consequence, by the [[Treaty of Perpetual Peace (1686)|Treaty of Perpetual Peace]], signed in 1686, the eastern portion of Ukraine (east of the [[Dnieper River]]) were to come under Russian rule,<ref>{{cite book |title= A History of Russia |page= 199 |author = Riasanovsky, Nicholas V. |publisher= Oxford University Press |year= 1963}}</ref> 146,000 [[ruble]]s were to be paid to Poland as compensation for the loss of the Right Bank of Ukraine<ref name="dict">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&q=Eternal+Peace+Treaty+1686&pg=PA183|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|author1=Jerzy Jan Lerski|author2=Piotr Wróbel|author3=Richard J. Kozicki|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=183}}</ref> and the parties agreed not to sign a separate treaty with the Ottoman Empire.<ref name="dict2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&q=Eternal+Peace+Treaty+1686&pg=PA183|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|author1=Jerzy Jan Lerski|author2=Piotr Wróbel|author3=Richard J. Kozicki|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=183}}</ref> The treaty was strongly opposed in Poland and was not ratified by the [[Sejm of the Polish–Lithuanian Commonwealth|Polish–Lithuanian Sejm]] (parliament) until 1710.<ref name="dict3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&q=Eternal+Peace+Treaty+1686&pg=PA183|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|author1=Jerzy Jan Lerski|author2=Piotr Wróbel|author3=Richard J. Kozicki|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=183}}</ref><ref name="Davies1982">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WdO7hoxNThAC&pg=PA406|title=God's Playground, a History of Poland: The origins to 1795|author=Norman Davies|publisher=Columbia University Press|year=1982|isbn=978-0-231-05351-8|page=406}}</ref> The legal legitimacy of its ratification has been disputed.<ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r., w: Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. II, Lwów 1925, s. [355].</ref> According to [[:pl:Jacek_Staszewski|Jacek Staszewski]], the treaty was not confirmed by a resolution of the Sejm until its [[Convocation Sejm (1764)|1764 session]].<ref>Jacek Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, p. 100.</ref> After the [[Partitions of Poland]] (1772–1795) and the Russian conquest of the Crimean Khanate, the [[Russian Empire]] and [[Austrian Empire|Habsburg Austria]] were in control of all the territories that constitute present day Ukraine for a hundred years. A [[Ukraine after the Russian Revolution|chaotic period]] of warfare ensued after the [[Russian Revolution]]s of 1917. The partially-recognised [[Ukrainian People's Republic]] emerged from [[Ukrainian War of Independence|its own civil war]] of 1917–1921. The [[Ukrainian–Soviet War]] (1917–1921) followed, in which the [[Bolshevik]] [[Red Army]] established control in late 1919.<ref>Riasanovsky (1963), p. 537.</ref> The [[Ukrainian Bolsheviks]], who had defeated the [[Ukrainian People's Army|national government]] in [[Kyiv]], established the [[Ukrainian Soviet Socialist Republic]], which on 30 December 1922 became one of the founding [[republics of the Soviet Union]]. Initial Soviet policy on [[Ukrainian language]] and [[Ukrainian culture]] made Ukrainian the [[official language]] of administration and schools. Policy in the 1930s turned to [[Russification]]. In 1932 and 1933, millions of people, mostly peasants, in Ukraine starved to death in a devastating [[Soviet famine of 1932–33|famine]], known as [[Holodomor]]. It is estimated by Encyclopædia Britannica that 6 to 8 million people died from hunger in the Soviet Union during this period, of whom 4 to 5 million were Ukrainians.<ref>{{cite encyclopedia |url= http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title= Ukraine – The famine of 1932–33 |access-date= 26 June 2008 |encyclopedia= Encyclopædia Britannica}}</ref> [[Nikita Khrushchev]] was appointed the head of the [[Communist Party of Ukraine (Soviet Union)|Ukrainian Communist Party]] in 1938. After [[Nazi Germany]] and the [[Soviet Union]] [[invasion of Poland|invaded Poland]] in September 1939, the Ukrainian SSR's territory expanded westward. [[Axis powers|Axis]] armies occupied Ukraine from 1941 to 1944. During [[World War II]] the [[Ukrainian Insurgent Army]] fought for Ukrainian independence against both Germany and the Soviet Union. In 1945 the Ukrainian SSR became one of the founding members of the [[United Nations]].<ref name="un ukssr">{{cite web |url = https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml |title= Activities of the Member States – Ukraine |access-date= 17 January 2011 |publisher= United Nations}}</ref> After the death of Stalin in 1953, the Ukrainian [[Khrushchev]] as head of the [[Communist Party of Soviet Union]] enabled a Ukrainian revival, and in 1954 the republic expanded to the south with the [[transfer of Crimea]] from Russia. Nevertheless, political repressions against poets, historians and other intellectuals continued, as in all other parts of the USSR. Ukraine became independent again when the [[History of the Soviet Union (1985–1991)|Soviet Union dissolved]] in 1991. This started a period of transition to a [[market economy]], in which Ukraine suffered an eight-year [[recession]].<ref name="Macroindicators NBU">{{cite web|url= http://www.bank.gov.ua/ENGL/Macro/index.htm|title= Macroeconomic Indicators|publisher= [[National Bank of Ukraine]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20071021232506/http://bank.gov.ua/Engl/Macro/index.htm|archive-date= 21 October 2007|url-status= dead|df= dmy|access-date= 5 មីនា 2022|archivedate= 21 តុលា 2007|archiveurl= https://web.archive.org/web/20071021232506/http://bank.gov.ua/Engl/Macro/index.htm}}</ref> Subsequently, however, the economy experienced a high increase in [[List of countries by GDP growth 2000–2007|GDP growth]]. [[2008–2009 Ukrainian financial crisis|Ukraine was caught up in the worldwide economic crisis in 2008]] and the economy plunged. GDP fell 20% from spring 2008 to spring 2009, then leveled off.<ref> Inozmi, [http://unian.net/eng/news/news-325554.html "Ukraine – macroeconomic economic situation"]. June 2009. </ref> The prolonged crisis began on 21 November 2013, when then-president [[Viktor Yanukovych]] suspended preparations for the implementation of [[Ukraine–European Union Association Agreement|an association agreement]] with the [[European Union]]. This decision resulted in mass protests by pro-Europeans – events which became known as the "[[Euromaidan]]" or the "[[Revolution of Dignity]]". After months of such protests, the Ukrainian parliament impeached Yanukovych on 22 February 2014. On 22–23 February, the [[Russo-Ukrainian War#Annexation of Crimea|Russo-Ukrainian War]] started when Russian forces entered Crimea.<ref name="Cosgrove_Russian_invasion" /> In late February, [[2014 pro-Russian unrest in Ukraine|unrest enveloped]] the largely [[Russian language in Ukraine|Russophone]] [[Eastern Ukraine|eastern]] and [[Southern Ukraine|southern]] regions of Ukraine, from where Yanukovych had drawn most of his support. A [[2014 Crimean status referendum|referendum]] in the largely ethnic Russian [[Autonomous Republic of Crimea|Ukrainian autonomous region]] of [[Crimea]] was held and [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|Crimea was de facto annexed by Russia]] on 18 March 2014. The [[War in Donbas]] started in [[Donetsk Oblast|Donetsk]] and [[Luhansk Oblast|Luhansk]] oblasts of Ukraine involving pro-Ukrainian and pro-Russian Ukrainians and Russian mercenaries. The crisis negatively influenced the [[Ukrainian economy]]. On 24 February 2022, Russia launched a [[2022 Russian invasion of Ukraine|full-scale invasion]] of the country. == បុរេប្រវត្តិ == {{See also|ផ្ទាំងសិលាចារឹកអ៊ុយក្រែន}} [[File:Slavarchaeology.png|thumb|Archaeological cultures associated with [[proto-Slavs]] and [[early Slavs]]: [[Chernoles culture]] (before 500 BC), [[Zarubintsy culture]] (300 BC to AD 100), [[Przeworsk culture]] (300 BC to AD 400), [[Korchak culture|Prague-Korchak horizon]] (6th to 7th century, Slavic expansion)]] ស្លាកស្នាមមកតាំងទីនៅអ៊ុយក្រែនដោយសមាជិកពួក ''[[ហូម៉ូ]]'' ត្រូវបានគេចងក្រងជាឯកសារក្នុង[[បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ]]ដ៏វែងឆ្ងាយ។ ការតាំងទីលំនៅនៅអ៊ុយក្រែនដោយសមាជិករបស់ពួកហូម៉ូត្រូវបានកត់ត្រាចូលទៅក្នុងបុរេប្រវត្តិឆ្ងាយ ពួក[[នេអង់ឌែតាល់]]មានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងស្ថានីយ៍បុរាណវិទ្យាម៉ុលដូវ៉ាជាច្រើន (៤៥.០០០–៤៣.០០០ មុ.គ.) ដែលរួមមានការស្ថិតនៅនៃឆ្អឹងដំរីម៉ាម៉ូត។ ពួកនេអង់ឌែតាល់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងទីតាំងបុរាណវិទ្យាម៉ូឡូដូវ៉ា (45,000–43,000 មុ.គ.) ដែលរាប់បញ្ចូលទាំងលំនៅដ្ឋានឆ្អឹងដ៏ធំសម្បើមមួយ<ref>{{cite news | url = https://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20111221004746/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | url-status = dead | archive-date = 21 December 2011 | title = Neanderthals built homes with mammoth bones | work = Telegraph.co.uk | first = Richard | last = Gray | date = 18 December 2011 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://archaeology.about.com/od/mterms/g/molodova.htm |title=Molodova I and V (Ukraine) |access-date=2022-03-04 |archivedate=2013-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203005437/http://archaeology.about.com/od/mterms/g/molodova.htm |url-status=dead }}</ref> ស្លាកស្នាមតាំងទីលំនៅរបស់ពួក[[ហ្ក្រាវ៉ែត]]ចុះកាលបរិច្ឆេទត្រលប់ទៅដល់ឆ្នាំ៣២.០០០ មុ.គ. ត្រូវបានគេកំនាយនិងសិក្សារកឃើញនៅស្ថានីយ៍គុហាប៊ូរ៉ាន-កាយ៉ារបស់[[ជួរភ្នំគ្រីម៉េ]]។​ ការតាំងទីលំនៅពួកហ្ក្រាវ៉ែតដែលមានអាយុកាល 32,000 មុន គ.ស ត្រូវបានគេរកឃើញ ហើយបានសិក្សានៅក្នុងរូងភ្នំប៊ូរ៉ាន់-កាយ៉ារបស់ភ្នំគ្រីមៀ<ref name=orig>{{cite news | title = The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior | first1 = Sandrine | last1= Prat | first2= Stéphane C. | last2= Péan | first3= Laurent | last3= Crépin | first4 =Dorothée G. |last4= Drucker | first5 =Simon J. | last5= Puaud | first6 =Hélène | last6=Valladas | first7= Martina |last7 =Lázničková-Galetová | first8 =Johannes | last8 =van der Plicht | first9= Alexander | last9= Yanevich | display-authors = 8|date = 17 June 2011 | publisher = plosone | doi = 10.1371/journal.pone.0020834 | doi-access = free }}</ref><ref name=bbc>{{cite news | url = https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262 | title = Early human fossils unearthed in Ukraine | first = Jennifer | last = Carpenter |date = 20 June 2011 | publisher = BBC | access-date = 21 June 2011}}</ref> ប្រហែល៩០.០០០ ឆ្នាំកន្លងទៅ ទន្លេស៊ីបេរខាងលិចនានាត្រូវបានបិទខ្ទប់ដោយសន្លឹកទឹកកកនិង ប្រហែល 90,000 ឆ្នាំមុន ទន្លេស៊ីបេរីខាងលិចត្រូវបានបិទដោយផ្ទាំងទឹកកក ហើយបានបញ្ចេញចោលតាមរយៈ[[សមុទ្រ អារ៉ាល់|បឹងអារ៉ាល់]] [[សមុទ្រកាសព្យែន]] និងអាង[[ម៉ានីច]]ចូលទៅក្នុង[[សមុទ្រខ្មៅ]] ដូច្នេះបង្កើតបានជាទន្លេដែលវែងជាងគេលើពិភពលោក<ref>Mangerud, J. et al. (2004). ''Ice-dammed lakes and rerouting of the drainage of northern Eurasia during the Last Glaciation.'' Quaternary Science Reviews 23 (2004), pp. 1313–1332. [https://wayback.archive-it.org/all/20120713215548/http://www.geol.lu.se/personal/prm/PDF_papers%20full%20text/QSR_2004_QUEEN_mangerud.pdf] (accessed 30 November 2006)</ref> [[File:Yamna-en.svg|thumb|left|Extent of the [[Chalcolithic]] [[Yamna culture|Yamna or "pit grave" culture]], 3rd millennium BC]] == ឯកសារយោង == <references />{{អត្ថបទខ្លីមិនពេញលេញ}} 43j3qlno5vxkmvnvagq00ayex4yi5qe 0 47188 342428 342226 2026-11-02T15:43:26Z Nisetpdajsankha 5475 342428 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាសំខាន់ៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[ពពួកភាសាមុណ្ឌា|មុណ្ឌា]] | child2 = [[ពពួកភាសាខាសី-បលោង|ពួកខាសី-បលោង]] | child3 = [[ពពួកភាសាកំម្មុ|ពួកកំម្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាង|ម៉ាង]]'' | child5 = [[ពពួកភាសាពុកាន|ពួកពុកាន]] | child6 = [[ពពួកភាសាវៀត|ពួកវៀត]] | child7 = [[ពពួកភាសាកឺទូ|ពួកកឺទូ]] | child8 = [[ពពួកភាសាបាហ្នារ|ពួកបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]'' | child10 = [[ពពួកភាសាព័រ|ពួកព័រ]] | child11 = [[ពពួកភាសាមន|ពួកមន]] | child12 = [[ពពួកភាសាអាស្ល៊ី|អាស្ល៊ី]] | child13 = [[ពពួកភាសានិកោបារ|និកោបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ ភាសាទាំងនេះត្រូវបានគេនិយាយពីកំនើតតាមរយៈប្រជាជនភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម និងកម្ពុជា និងប្រជាជនជាតិភាគតិចដែលរាយប៉ាយទៅតាមប៉ែកខ្លះនៃប្រទេសថៃ លាវ ឥណ្ឌា មីយ៉ាន់ម៉ា ម៉ាឡេស៊ី បង់ក្លាដែស/ពង្គលទេស នេប៉ាល់/នេបាល និងចិនភាគខាងត្បូង។These languages are natively spoken by the majority of the population in Vietnam and Cambodia, and by minority populations scattered throughout parts of Thailand, Laos, India, Myanmar, Malaysia, Bangladesh, Nepal, and southern China.។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} oug7zbazkp0svtuywtfjvc198sssrio 342429 342428 2026-11-02T15:45:38Z Nisetpdajsankha 5475 342429 wikitext text/x-wiki {{Short description|ពពួកភាសានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក}} {{Distinguish|អំបូរភាសាអូស្ត្រូនេស៊ី|ពួកភាសាអាភ្វ្រិកាស៊ី}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox language family | name = អូស្ត្រូអាស៊ី | altname = មន-ខ្មែរ | familycolor = Austroasiatic | family = [[អំបូរភាសា]]មួយក្នុងចំនោមអំបូរភាសាសំខាន់ៗក្នុងពិភពលោក | region = [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]<br />[[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]<br />និង[[អាស៊ីខាងកើត|ខាងកើត]] | child1 = [[ពពួកភាសាមុណ្ឌា|មុណ្ឌា]] | child2 = [[ពពួកភាសាខាសី-បលោង|ពួកខាសី-បលោង]] | child3 = [[ពពួកភាសាកំម្មុ|ពួកកំម្មុ]] | child4 = ''[[ភាសាម៉ាង|ម៉ាង]]'' | child5 = [[ពពួកភាសាពុកាន|ពួកពុកាន]] | child6 = [[ពពួកភាសាវៀត|ពួកវៀត]] | child7 = [[ពពួកភាសាកឺទូ|ពួកកឺទូ]] | child8 = [[ពពួកភាសាបាហ្នារ|ពួកបាហ្នារ]] | child9 = ''[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]'' | child10 = [[ពពួកភាសាព័រ|ពួកព័រ]] | child11 = [[ពពួកភាសាមន|ពួកមន]] | child12 = [[ពពួកភាសាអាស្ល៊ី|អាស្ល៊ី]] | child13 = [[ពពួកភាសានិកោបារ|និកោបារ]] | iso5 = aav | glotto = aust1305 | glottorefname = Austroasiatic | map = Austroasiaticmapkhmer.svg | mapcaption = ពពួកភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី | ancestor = | glottoname = | notes = |protoname=[[ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីដើម|អូស្ត្រូអាស៊ីដើម]]}} ពពួកភាសា'''អូស្ត្រូអាស៊ី'''​ ឬ​ '''មន-ខ្មែរ''' ឬ '''ទក្សិណាស៊ី''' គឺជាអំបូរភាសាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេនិយាយទូទាំង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] [[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីខាងកើត]]។ ភាសាទាំងនេះត្រូវបានគេនិយាយពីកំនើតដោយប្រជាជនភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម និងកម្ពុជា និងដោយប្រជាជនជាតិភាគតិចដែលស្ថិតនៅរាយប៉ាយនៅតាមប៉ែកខ្លះនៃប្រទេសថៃ លាវ ឥណ្ឌា មីយ៉ាន់ម៉ា ម៉ាឡេស៊ី បង់ក្លាដែស/ពង្គលទេស នេប៉ាល់/នេបាល និងចិនភាគខាងត្បូង។​ សរុបមក ភាសានៅក្នុងអំបូរនេះត្រូវបាននិយាយដោយប្រមាណ ១១៧​ លាននាក់​។<ref>{{Cite web|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Austroasiatic.html|title=Austroasiatic|website=www.languagesgulper.com|language=en|access-date=15 October 2017}}</ref>​​ នៃភាសាទាំងនេះ មាន​តែភាសា[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាមន|មន]] និង[[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]ដែលមានអក្សរសាស្ត្រពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ បច្ចុប្បន្នកាល មានតែភាសាខ្មែរនិងវៀតណាមដែលគេប្រើជាភាសាផ្លូវការថ្នាក់ជាតិ។ នៅប្រទេសថៃនិងភូមា ភាសាមនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាភាសាជនជាតិដើមភាគតិច។ នៅប្រទេសភូមា [[ភាសាវ៉ា]]ត្រូវជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋវ៉ា។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា [[ភាសាសាន់ថាលី]]ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាភាសាកំណត់ (scheduled language) ដែលអាចប្រើបានជាផ្លូវការ។ ក្រៅពីនេះ​ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ីសុទ្ធតែជាភាសាដែលត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិដើមភាគតិចនិងមិនមានឋានៈផ្លូវការទេ។ Ethnologue បានកំណត់ថាមាន ១៦៨ ភាសានៅក្នុងអំបូរអូស្ត្រូអាស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ១៣ អំបូរ។ ភាសាវិទូជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថាអំបូរភាសានេះជាអំបូរភាសាដើមរបស់[[អាសុីអាគ្នេយ៍ដីគោក|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] រីឯអំបូរភាសាផ្សេងៗទៀត (ដូច[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ|អំបូរក្រា-ដៃ]] ជាដើម) បានចូលមកក្នុងតំបន់នេះនៅពេលក្រោយ។<ref>Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) ''Dynamics of Human Diversity'', 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ក្រុមទាំងនេះបង្កើតបានជាអម្បូរភាសាដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ចំនួន ១៣ (បូករួមទាំងភាសា Shompen ដែលអាចជាអម្បូរទី ១៤ ប៉ុន្តែមានភស្តុតាង និងទិន្នន័យច្បាស់លាស់តិចតួច) ដោយជាប្រពៃណី គេតែងតែបែងចែកពួកវាជាពីរក្រុមធំៗ គឺ ម៉ន-ខ្មែរ (Mon–Khmer) និង ម៉ុនដា (Munda)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់ថ្មីៗនេះមួយបានស្នើឱ្យបែងចែកជា ៣ ក្រុម (Munda, Mon–Khmer, និង Khasi–Khmuic) ខណៈដែលការធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មួយទៀតបានបោះបង់ការប្រើប្រាស់ពាក្យ «ម៉ន-ខ្មែរ» ជាក្រុមទោលដោយឡែក ហើយបានរាប់វាស្មើជាន័យទូលំទូលាយនៃអម្បូរភាសាទាំងមូលតែម្តង។ ជាទូទៅ អ្នកប្រាជ្ញបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃភាសាដើម (បុព្វភាសា) នេះថាមានប្រភពតាំងពីប្រហែល ៣០០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយមានទឹកដីកំណើតដើមនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ឬភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ លោក Sidwell (ឆ្នាំ ២០២២) បានស្នើថា ទីតាំងដើមនៃបុព្វភាសាអូស្ត្រូអាស៊ីទិក (Proto-Austroasiatic) គឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម (Red River Delta) ចំឡោះប្រហែល ២៥០០ ឆ្នាំ ដល់ ២០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} 46bn4msh91kz1wvc6i08s4yrl82vbcu 0 47926 342458 342359 2026-11-02T20:43:57Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342458 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = បរមនិពាន្វបទ<br/>(និព្វានចក្រ ឬ និព្វានបាទ) | title = [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[អាណាចក្រខ្មែរ|ចុងសម័យកាលអង្គរ]] | image = Royal_Standard_of_Cambodia_(Pre-1993).svg | caption = | reign = គ.ស ១៣៣៦-១៣៤៦ | coronation = លើកទី១ - ១៣៣៦<br/>លើកទី២ - ១៣៤០ | full name = ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមនិពាន្វបទ | predecessor = ព្រះបាទ[[ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)|ស្រីសុរិយោពណ៌]] | successor = ព្រះបាទ[[សិទ្ធានរាជា]] | spouse = | issue = [[ព្រះនាងកែវកល្យាណ|ព្រះនាងសុភាវត្តី (កូនស្រី)]] | royal house = | dynasty = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជវង្ស​អង្គរ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = គ.ស ១៣៤៦ | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយហិនយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|ជំនឿ​លើពពួកទេវតាបែបខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី}} '''បរមនិពាន្វបទ''' ([[អង់គ្លេស]]: Borom Nipeanbot) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៤៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៣៦-១៣៤៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ [[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]] គ.សករាជ ១៣៤០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមនិព្វានបទ​" ព្រះអង្គមានព្រះរាម (បងបង្កើត) មួយអង្គនាម [[សិទ្ធានរាជា|សម្ដេចព្រះសិន្ធាន]]។ ក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គ នៃចុងសម័យកាលអង្គរ ប្រទេសជាតិវឹកវរដោយភ្លើងសង្គ្រាម កងទ័ពសៀមវាយយកទឹកដីពីភាគខាងលិច កងទ័ពឡាវ វាយយកទឹកដីពីភាគខាងជើង បង្កើតបានជាសង្គ្រាម ៣នគរ ផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ឡាវកាន់កាប់ហ្លួងព្រះបាង == '''Laos Capture Luang Prabang''' នៅពេលដែលចក្រភពអង្គរចុះទន់ខ្សោយក្នុងរាជព្រះបាទ បរមនិពាន្វបទ នៅភាគខាងជើងចក្រភពអង្គរ នាតំបន់ [[ហ្លួងព្រះបាំង|នគរហ្លួង]] (បច្ចុប្បន្ន:[[ហ្លួងព្រះបាំង|ហ្លួងព្រះបាង]]) មានការបះបោរយ៉ាងខ្លាំង បង្កើតជាក្រុងប្រឆាំងជាច្រើន ដូចនេះហើយ ទ្រង់បានសម្រេចចិត្តចងសម្ព័ន ជាមួយស្ដេចត្រាញ់ជាតិតៃ ឈ្មោះ '''[[ហ្វា ង៉ុម|ហ្វាង៉ាំ]]''' ([[ហ្វា ង៉ុម|Fa Ngum]]) ហើយបានលើកបុត្រីខ្លួនព្រះនាង '''[[ព្រះនាងកែវកល្យាណ|សុភាវត្តី]]''' ឱ្យរាជាភិសេធ្វើជាប្រពន្ធនិង ស្ដេចត្រាញ់អង្គនេះ នៅឥន្ទ្របត្តនគរ នៃសំនៀងហៅរបស់ឡាវថា "អិនថាផាត់ណាខន" (Inthapat Nakhon) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៤៤ និងបានបញ្ជូនទ័ពជំនួយខ្មែរ ទៅវាយបង្ក្រាបការបះបោរទាំងអស់នោះផងដែរ ក្រោយបង្ក្រាបការបះបោរបានជោគជ័យ ស្ដេចត្រាញ់អង្គនេះបានឈរជើងនៅទីនោះយ៉ាងរឹងមាំ និងបានប្រកាសរាជផងដែរ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "ភ្យា​ឡាក់​សាតារ៉ា​នីស៊ីសុតនៈកនៈហ៊ុត" ក្រោយពេលបរមនិពាន្វបទ សោយទីវង្គត់ទៅ សៀមបានលើកទ័ពឈ្លានពានកម្ពុជាយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដូចនេះហើយ ស្ដេចឡាវ [[ហ្វា ង៉ុម|ហ្វាង៉ាំ]] ក៏ប្រកាសឯករាជពី ចក្រភពអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥១ នៃគ.សករាជ ទៅជា[[ឡានសាង|អាណាចក្រឡានឆាង]] ([[ឡានសាង|Lan Chhang]]) ប្រែថាដំរីមួយលាន និង បានប្ដូរឈ្មោះ [[ហ្លួងព្រះបាំង|នគរហ្លួង]] ([[ហ្លួងព្រះបាំង|Nakhon Luang]]) ទៅជា [[ហ្លួងព្រះបាំង|ហ្លួងព្រះបាង]] ក្នុងឆ្នាំ ១៣៥៧ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលព្រះបាទ [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] បញ្ជូន[[ព្រះពុទ្ធរូប|បដិមារព្រះពុទ្ធ]] ឈ្មោះ'''[[ព្រះបាង]]''' ឱ្យជាអំណោយទៅកាន់នគរឡាវ ។<ref> Adhémard Leclère (1914) [https://books.google.com/books/about/Histoire_du_Cambodge_depuis_le_1er_si%C3%A8c.html?id=VaQCAAAAMAAJ Histoire du Cambodge depuis le 1er siècle de notre ère, d'après les inscriptions lapidaires: les annales chinoises et annamites et les documents européens des six derniers siècles], Publisher: P. Geuthner, Original from the University of Michigan p.547 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[សម័យមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៣៤៦)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)|ស្រីសុរិយោពណ៌]]|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៣៦-១៣៤៦'''|after= [[សិទ្ធានរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គជ័យ]] {{Cambodia-royal-stub}} 095cdqx5crms69tmvx5guhfiniwy933 0 48748 342417 342287 2026-11-02T12:02:37Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 342417 wikitext text/x-wiki '''ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Angkor Sangkranta) គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលរៀបចំដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក )ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃ[[ខេត្តសៀមរាប]]និងដើម្បីបង្ហាញពី[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌ខ្មែរ]]គ្រប់ទម្រង់ផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌រូបីនិងបេតិកភ័ណ្ឌអរូបីនៅ[[អង្គរ|តំបន់រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]ដែលជា[[តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]។ 3q8ayk4sv2s8ytvj26iilzbotj82xos 342424 342417 2026-11-02T12:10:26Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 342424 wikitext text/x-wiki '''ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Angkor Sangkranta) គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលរៀបចំដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក )ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃ[[ខេត្តសៀមរាប]]និងដើម្បីបង្ហាញពី[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌ខ្មែរ]]គ្រប់ទម្រង់ផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង[[បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា|បេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌រូបី]]និង[[បញ្ជីរាយឈ្មោះបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបីនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបី]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]ដែលជា[[តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]។ kh8fwlr7nxkoct77mr012rnysolh0re 342425 342424 2026-11-02T12:11:50Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 342425 wikitext text/x-wiki '''ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Angkor Sangkranta) គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលរៀបចំដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក )ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]នៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]នៃ[[ខេត្តសៀមរាប]]និងដើម្បីបង្ហាញពី[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌ខ្មែរ]]គ្រប់ទម្រង់ផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង[[បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា|បេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌រូបី]]និង[[បញ្ជីរាយឈ្មោះបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបីនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា|បេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌អរូបី]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]ដែលជា[[តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]។ nb42wrzwkff8at12epv49xgvtk3pmf3 0 48766 342443 294917 2026-11-02T20:28:41Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342443 wikitext text/x-wiki '''ក្រហម''' ​ជា​ពណ៌​នៅ​ចុង​រលក​វែង​នៃ [[វិសាលគមដែលមើលឃើញ|​វិសាលគម​ពន្លឺ​ដែល​មើល​ឃើញ]] ​នៅ​ជាប់ [[ពណ៌ទឹកក្រូច (ពណ៌)|​ពណ៌​ទឹកក្រូច]] និង [[ស្វាយ (ពណ៌)|​ពណ៌​ស្វាយ]] ​ផ្ទុយ។ វា​មាន[[ប្រវែងរលកលេចធ្លោ|ប្រវែងរលកសំខាន់]]ប្រហែល ៦២៥-៧៤០ [[ណាណូម៉ែត្រ]] ។ វាគឺជាពណ៌ចម្បងនៅក្នុង [[ម៉ូដែលពណ៌ RGB|គំរូពណ៌ RGB]] និងពណ៌បន្ទាប់បន្សំ (ធ្វើពីស្វាយ និងពណ៌លឿង) នៅក្នុង [[ម៉ូដែលពណ៌ CMYK|គំរូពណ៌ CMYK]] ហើយជា [[ពណ៌បំពេញបន្ថែម]] នៃ [[ខៀវ|ពណ៌ខៀវខ្ចី]] ។ ពណ៌ក្រហមមានចាប់ពី [[លឿង|ពណ៌ក្រហម]] ដ៏ភ្លឺ [[ក្រហម (ពណ៌)|ចែងចាំង]] និង [[ពណ៌ក្រហម]][[Vermilion|ដ៏ភ្លឺចែងចាំង]] ទៅជាពណ៌ក្រហមដ៏ខៀវស្រងាត់ ហើយប្រែប្រួលនៅក្នុងម្លប់ពី [[ផ្កាឈូក|ពណ៌ផ្កាឈូក]] ស្លេកទៅពណ៌ក្រហមងងឹត [[ប៊ឺហ្គូឌី (ពណ៌)|ប៊ឺហ្គូឌី]] ។ <ref>{{Cite book|title=A dictionary of color|url=https://archive.org/details/dictionaryofcolo0000aloy|last1=Maerz|first1=A|last2=Paul|first2=M. R.|date=1930|publisher=McGraw-Hill Book Co.|location=New York|language=en|oclc=1150631}}</ref> [[ឯកសារ:Red rose with black background.jpg|រូបភាពតូច|ផ្កាកុលាបមានផ្ទៃពណ៌ក្រហមដិត]] សារធាតុ​ពណ៌​ក្រហម​ដែល​ធ្វើ​ពី [[Ocher|​ផ្លែ​អុក]] ​គឺ​ជា​ពណ៌​ដំបូង​គេ​ដែល​ប្រើ​ក្នុង [[សិល្បៈបុរេប្រវត្តិ|​សិល្បៈ​បុរេប្រវត្តិ]] ។ [[អេ​ស៊ី​ប​បុរាណ|ជនជាតិអេស៊ីបបុរាណ]] និង [[អរិយធម៌ម៉ាយ៉ាន|ជនជាតិម៉ាយ៉ា]] បានលាបពណ៌មុខរបស់ពួកគេពណ៌ក្រហមនៅក្នុងពិធី។ មេទ័ព [[ចក្រភព រ៉ូម|រ៉ូម៉ាំង]] មានដងខ្លួនពណ៌ក្រហម ដើម្បីអបអរជ័យជំនះ។ វាក៏ជាពណ៌ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង [[ចិន|ប្រទេសចិន]] ដែលវាត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់ពណ៌គ្រឿងស្មូនសម័យដើម ហើយក្រោយមកទៀត ទ្វារ និងជញ្ជាំងនៃវាំង។ <ref name=":0">{{Cite book|title=Chinese red|last=Chunling|first=Y.|publisher=Foreign Languages Press|year=2008|isbn=9787119045313|location=Beijing|oclc=319395390|url-access=registration|url=https://archive.org/details/chinesered0000yanc}}</ref> {{Rp|60–61}}នៅក្នុង [[ក្រុមហ៊ុន Renaissance|ក្រុមហ៊ុនរីណាយស្សាន]] សំលៀកបំពាក់ពណ៌ក្រហមដ៏អស្ចារ្យសម្រាប់ពួកអភិជន និងអ្នកមានត្រូវបានលាបពណ៌ដោយ [[Kermes (ថ្នាំពណ៌)|ខឺមេស]] និង [[កូស៊ីណេល|ខូឆីននៀល]] ។ សតវត្សទី១៩ បាននាំមកនូវការណែនាំនៃថ្នាំលាបពណ៌ក្រហមសំយោគដំបូងដែលជំនួសថ្នាំពណ៌ប្រពៃណី។ ពណ៌ក្រហមបានក្លាយជាពណ៌និមិត្តរូបនៃ [[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត]] និង [[សង្គមនិយម]] ។ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សូវៀតរុស្ស៊ី]] បានយកទង់ក្រហមបន្ទាប់ពី [[បដិវត្តន៍ខែតុលា|បដិវត្តបូលសេវិក]] ក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ រហូតដល់ការបែកបាក់នៃសហភាពសូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ។ ចិនកុម្មុយនិស្តបានអនុម័តទង់ក្រហមបន្ទាប់ពី [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|បដិវត្តន៍ចិនឆ្នាំ១៩៤៩]] ។ វាត្រូវបានអនុម័តដោយ[[វៀតណាម]] ខាងជើងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ និងដោយវៀតណាមទាំងអស់នៅឆ្នាំ១៩៧៥ ។ ចាប់តាំងពីពណ៌ក្រហមគឺជាពណ៌នៃ [[ឈាម]] វាត្រូវបានភ្ជាប់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រជាមួយនឹងការលះបង់ គ្រោះថ្នាក់ និងភាពក្លាហាន។ ការស្ទង់មតិទំនើបនៅ [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] និង [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] បង្ហាញថា ពណ៌ក្រហមក៏ជាពណ៌ដែលជាប់ទាក់ទងគ្នាច្រើនបំផុតជាមួយនឹងកំដៅ សកម្មភាព ចំណង់ផ្លូវភេទ កំហឹង សេចក្តីស្រឡាញ់ និងសេចក្តីរីករាយ។ នៅក្នុងប្រទេសចិន [[ឥណ្ឌា]] និងប្រទេសអាស៊ីជាច្រើនទៀត វាគឺជាពណ៌តំណាងឱ្យសុភមង្គល និងសំណាងល្អ។ <ref name=":1">{{Cite book|title=Psychologie de la couleur: effets et symboliques|last=Heller|first=Eva|date=1948|publisher=Pyramid|isbn=9782350171562|location=Paris|oclc=470802996}}</ref> {{Rp|39–63}} == ឯកសារយោង == qaj4txqnk319kaix9p1pk63lzyxuawc 1 49011 342420 325255 2026-11-02T12:06:50Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ការពិភាក្សា:សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]] ទៅ [[ការពិភាក្សា:បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] 295438 wikitext text/x-wiki តើកម្ពុជាបញ្ចូលអ្វីខ្លះក្នុងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក? [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/119.13.156.164|119.13.156.164]] ម៉ោង១៥:២៤ ថ្ងៃសុក្រ ទី០៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) 2pdxrt7s70xqnz5bc0x2mc7fnugx1qx 0 49710 342471 335183 2026-11-03T04:26:39Z TheRandomGoober 27248 កែតម្រូវ និងបន្ថែមព័ត៌មានក្នុង infobox 342471 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | native_name = {{nobold|בִּנְיָמִין נְתַנְיָהו}} | image = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg | alt = | caption = | order = | office = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]] | termstart = ២៩ ធ្នូ ២០២២ | termend = | president = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | predecessor = [[យ៉ាអៀរ ឡាពីដ]] | successor = | termstart1 = ៣១​ មីនា ២០០៩ | termend1 = ១៣ មិថុនា ២០២១ | president1 = [[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] <br/> [[វីវវែន រីហ្វលីន]] | 1blankname1 = {{nowrap|[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីប្ដូរវេនអ៊ីស្រាអែល|ប្ដូរវេន]]}} | 1namedata1 = [[បេន្នី ហ្កាំនស៍]] {{nowrap|(២០២០–២០២១)}} | predecessor1 = [[អេហ៊ូដ អូលមឹត]] | successor1 = [[ណាហ្វតាលី ប៊ែនណេត]] | termstart2 = ១៨ មិថុនា ១៩៩៦ | termend2 = ៦ កក្កដា ១៩៩៩ | president2 = [[អេហ្ស៊ែរ វ៉ៃស្មាំន]] | predecessor2 = ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស | successor2 = [[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] | office3 = [[ប្រធានគណបក្សប្រឆាំង (អ៊ីស្រាអែល)|ប្រធានបក្សប្រឆាំង]] | term_start3 = ២៨ មិថុនា ២០២១<ref>[https://main.knesset.gov.il/EN/mk/Pages/HeadOfOpposition.aspx Leader of the Opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326105855/https://main.knesset.gov.il/EN/mk/Pages/HeadOfOpposition.aspx |date=26 March 2023 }}, Knesset</ref> | term_end3 = ២៩ ធ្នូ ២០២២ | 1blankname3 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata3 = {{ubl | ណាហ្វតាលី ប៊ែនណេត | យ៉ាអៀរ ឡាពីដ }} | predecessor3 = យ៉ាអៀរ ឡាពីដ | successor3 = យ៉ាអៀរ ឡាពីដ | term_start4 = ១៦ មករា ២០០៦ | term_end4 = ៣១​ មីនា ២០០៩ | 1blankname4 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata4 = {{ubl | [[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]] | អេហ៊ូដ អូលមឹត }} | predecessor4 = [[អាមៀរ ប៉េរ៉េតស៍]] | successor4 = [[ត្ស៊ីភី លីហ្វនី]] | term_label5 = តាមព្រឹទ្ធន័យ | term_start5 = ២៤ មីនា ១៩៩៣ | term_end5 = ១៨ មិថុនា ១៩៩៦ | 1blankname5 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata5 = {{ubl | [[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] | ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស }} | predecessor5 = [[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] | birth_date = {{Birth date and age|1949|10|21|df=yes}} | birth_place = [[តែល អាវីវ]], អ៊ីស្រាអែល | death_date = | death_place = | party = [[លីគុដ]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|Miriam Weizmann|1972|1978|end=divorced}} * {{marriage|Fleur Cates|1981|1988|end=divorced}} * {{marriage|[[Sara Netanyahu|Sara Ben-Artzi]]|1991}} }} | children = 3, including [[Yair Netanyahu|Yair]] | parents = [[Benzion Netanyahu]] | alma_mater = {{plainlist| * [[វិទ្យាស្ថាន​បច្ចេកវិទ្យាម៉ាសាឈូសេត]] ([[បរិញ្ញាប័ត្រ​ផ្នែក​វិទ្យាសាស្ត្រ]], [[អនុបណ្ឌិតផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្ត]]) * [[សកលវិទ្យាល័យ​ហា​វើត]] }} | profession = ទីប្រឹក្សាគ្រប់គ្រង,នាយកប្រតិបត្តិទីផ្សារ | occupation = {{hlist|អ្នកការទូត|អ្នកនយោបាយ|អ្នកនិពន្ធ}} | cabinet = {{hlist|[[Twenty-seventh government of Israel|27]]|[[Thirty-second government of Israel|32]]|[[Thirty-third government of Israel|33]]|[[Thirty-fourth government of Israel|34]]|[[Thirty-fifth government of Israel|35]]|[[Thirty-seventh government of Israel|37]]}} | signature = Benjamin Netanyahu signature.svg | signature_alt = | website = {{official URL}} | nickname = ប៊ីប៊ី<ref>{{cite web |title=Benjamin Netanyahu |url=https://www.biography.com/political-figure/benjamin-netanyahu |website=Biography |access-date=13 November 2019 |language=en-us}}</ref> | branch = [[កងកម្លាំងការពារអ៊ីស្រាអែល]] | serviceyears = ១៩៦៧–១៩៧៣ | rank = ''[[ជួរកងកម្លាំងការពារអ៊ីស្រាអែល|សេរិន]]'' (ប្រធានក្រុម) | unit = [[Sayeret Matkal]] | battles = {{unbulleted list|[[War of Attrition]]|[[Yom Kippur War]]}} }} '''បេនយ៉ាមីន''' "'''ប៊ីប៊ី''' " '''ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ''' ( {{Respell|NET|ən|YAH|hoo}} ; {{Lang-he|בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ|Binyāmīn Nētanyāhū}} ; កើតថ្ងៃទី២១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩) ជាអ្នកនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ដែលបានកាន់តំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]] តាំងពីខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២២ ដោយធ្លាប់កាន់តំណែងពីឆ្នាំ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៩ និងម្តងទៀតពីឆ្នាំ២០០៩ ដល់ឆ្នាំ២០២១។ <ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Rob |last2=Gold |first2=Hadas |last3=Tal |first3=Amir |date=29 December 2022 |title=Benjamin Netanyahu sworn in as leader of Israel's likely most right-wing government ever |url=https://www.cnn.com/2022/12/29/middleeast/israel-benjamin-netanyahu-swearing-in-intl/index.html |access-date=29 December 2022 |website=CNN |language=en}}</ref> លោកគឺជាប្រធាន[[គណបក្សលីគូដ]]។ លោកគឺជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដែលកាន់តំណែងយូរបំផុត ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយបានកាន់អំណាចសរុបជាង១៦ឆ្នាំហើយ។ លោក​ក៏​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ដំបូង​គេ​ដែល ​កើត​ក្នុង​[[អ៊ីស្រាអែល|ប្រទេស​អ៊ីស្រាអែល]] ​បន្ទាប់​ពីបាន[[ការប្រកាសឯករាជ្យជាតិ]]របស់អ៊ីស្រាអែល។ <ref>{{Cite web |last=Heller |first=Aron |date=17 July 2019 |title=Netanyahu makes history as Israel's longest-serving leader |url=https://www.apnews.com/a8a9d3c598954ca6803710e375117156 |access-date=17 July 2019 |publisher=[[Associated Press]]}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Williams|first=Dan|date=18 July 2019|title=Bruised but driven, Netanyahu becomes Israel's longest-serving PM|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-netanyahu/bruised-but-driven-netanyahu-becomes-israels-longest-serving-pm-idUSKCN1UD1GV|access-date=18 July 2019}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] a9srxs7jz3adnokpaw7st8mdm2emq12 0 52557 342447 338130 2026-11-02T20:32:22Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342447 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = Reaume de France ([[ភាសាបារាំងបុរាណ|បារាំងបុរាណ]])<br />Royaulme de France ([[ភាសាបារាំងមជ្ឈិម|បារាំងមជ្ឈិម]])<br />Royaume de France ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]])<br />Regnum Franciæ ([[ភាសាឡាតាំង|ឡាតាំង]]) | conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្របារាំង | common_name = បារាំង | life_span = ៨៤៣–១៧៩២<br />១៨១៤–១៨១៥<br />១៨១៥–១៨៤៨ | image_flag = Royal Standard of the King of France.svg | image_flag2 = Royal flag of France.svg | flag_type = '''[[ទង់ជាតិបារាំង|ទង់ជាតិ]]៖'''<br>លើ៖ ព្រះរាជទង់ (១៦៤៣–១៧៩០)<br/>ទង់ក្រោមរាជវង្សបួរបុង (១៥៨៩–១៧៩២, ១៨១៥–១៨៤៨) | image_coat = Grand Royal Coat of Arms of France & Navarre.svg | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករបារាំង|វរលញ្ឆករ]]'''<br/>(១៥៨៩–១៧៩២) | national_motto =<br/>"[[ម៉ុងចូអាសាំងដេនីស!|Montjoie Saint Denis!]]" ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]])<br/>{{small|"ភ្នំរីកសាំងដេនីស"}} | national_anthem = {{unbulleted list |''[[ព្រះរាជព្យុហយាត្រាអង់រីទី៤|Marche Henri IV]]''<br/>{{small|("ព្រះរាជព្យុហយាត្រាព្រះអង់រីទី៤")<br/>(១៥៩០–១៧៩២, ១៨១៤–១៨៤០)}}}} <div style="text-align:center">[[File:Marche Henri IV.ogg]]</div><hr/>{{unbulleted list |''[[ឡាប៉ារីស៊ាន (ចម្រៀង)|La Parisienne]]''<br/>{{small|("ឡាប៉ារីស៊ាន")<br />(១៨៣០–១៨៤៨)}}}} [[File:La Parisienne (Lefébure-Wély arrangement published 1851).ogg|center]] <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | royal_anthem = <br/>[[ដុំមីណេសាល់វូមហ្វាករ៉េជិម|Domine salvum fac regem]] (ក្រៅផ្លូវការ)<br />("ព្រះជាម្ចាស់សូមជួយព្រះមហាក្សត្រ")<br />(១៥១៥) <br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Rufst du, mein Vaterland (1938).oga]]</div> | image_map = Kingdom of France 1000.svg | image_map_caption = លើ៖ ទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្របារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១០០០<br/>ក្រោម៖ ទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្របារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ | image_map2 = Kingdom of France (1789).svg | image_map3 = France colonial Empire10.png | capital_type = រាជធានី | capital = {{plainlist| * [[ប៉ារីស]] (៨៤៣–១៧៩២, ១៨១៤–១៨៤៨) * [[វែសៃ (ទីក្រុង)|វែសៃ]] (ក្រៅផ្លូវការ ១៦៨២–១៧៨៩) }} | largest_city = [[ប៉ារីស]] | official_languages = [[ភាសាឡាតាំង|ឡាតាំង]] (ដល់ឆ្នាំ១៥៣៩){{*}}[[ភាសាបារាំង|បារាំង]] (ពីសតវត្សរ៍ទី១២) | languages_type = ភាសាតំបន់ | languages = [[ភាសាកាតាឡង់|កាតាឡង់]] [[ភាសាឆាមប៉េន័រ|ឆាមប៉េន័រ]] [[ភាសាន័រម៉ង់|ន័រម៉ង់]] [[ភាសាបារាំង-ប្រូវ៉ង់សាល|បារាំង-ប្រូវ៉ង់សាល]] [[ភាសាបាស|បាស]] [[ភាសាបួរហ្គីញ៉ង់-ម៉ូរវ៉ង់ឌីអូ|បួរហ្គីញ៉ង់-ម៉ូរវ៉ង់ឌីអូ]] [[ភាសាប្រឺថុង|ប្រឺថុង]] [[ភាសាព័រទឺវ៉ង់|ព័រទឺវ៉ង់]] [[ភាសាពិការដ៍|ពិការដ៍]] [[ភាសាហ្គាឡូ|ហ្គាឡូ]] [[ភាសាអង់ជឺវ៉ាំង|អង់ជឺវ៉ាំង]] [[ភាសាអាល់សាស្យង់|អាល់សាស្យង់]] [[ភាសាអុកស៊ីតង់|អុកស៊ីតង់]] | ethnic_groups = | religion = [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] | government_type = {{plainlist| * [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការនៅបារាំង|រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]][[សក្ដិភូមិ|និយមសក្ដិភូមិ]] (៨៤៣–១៧៩១) * [[ឯកត្តរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធសភា|និយមសភា]] [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] (១៧៩១–១៧៩២, ១៨៣០–១៨៤៨)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kf43AAAAIAAJ&pg=PA208|title=Social Inequality and Class Radicalism in France and Britain|first=Duncan|last=Gallie|date=January 26, 1984|publisher=CUP Archive|isbn=9780521257640 |via=Google Books}}</ref> * [[ឯកត្តរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធសភា|និយមសភា]] [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យពាក់កណ្ដាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] (១៨១៤–១៨១៥, ១៨១៥-១៨៣០) }} | title_leader = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហាក្សត្របារាំង|ព្រះមហាក្សត្រ]] | leader1 = [[ឆាលស៍ទី២ ឡឺឆូហ្វ|ឆាលស៍ឡឺឆូហ្វ]] | year_leader1 = {{nobold|៨៤៣–៨៨៧ (ដំបូង)}} | leader2 = [[ល្វីហ្វីលីពទី១]] | year_leader2 = {{nobold|១៨៣០–១៨៤៨ (ក្រោយ)}} | title_deputy = [[បញ្ជីរាយនាមនាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | deputy1 = [[ឆាលស៍ម៉ូរីស ដឺតេលេរ៉ង់ពែរីហ្គោរដ៍|ឆាលស៍ម៉ូរីស ដឺតេលេរ៉ង់]] | year_deputy1 = {{nobold|១៨១៥}} | deputy2 = [[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ហ្គីហ្សូត៍]] | year_deputy2 = {{nobold|១៨៤៧–១៨៤៨}} | legislature = {{plainlist| * គ្មាន (អាស្រ័យអំណាចព្រះរាជក្រឹត្យ)<br />(៨៤៣–១៣០២) * [[អគ្គរដ្ឋ (បារាំង)|អគ្គរដ្ឋ]] (១៣០២–១៧៨៩) * [[រដ្ឋសភា (បដិវត្តន៍បារាំង)|រដ្ឋសភា]] (១៧៨៩–១៧៩១) * [[សភានីតិប្បញ្ញត្តិ (បារាំង)|សភានីតិប្បញ្ញត្តិ]]​ (១៧៩១–១៧៩២) * [[សន្និបាតជាតិ (បារាំង)|សន្និបាតជាតិ]] (២០ កញ្ញា ១៧៩២) * [[សភាតំណាងរាស្ត្របារាំង|រដ្ឋសភា]] (១៨១៤–១៨៤៨) }} | house1 = {{plainlist| * [[ព្រឹទ្ធសភាអភិរក្ស]] (១៨១៤) * [[ព្រឹទ្ធសភា (ព្រះរាជាណាចក្របារាំង)|ព្រឹទ្ធសភា]]​ (១៨១៤–១៨៤៨) }} | house2 = {{plainlist| * [[អង្គសភានីតិប្បញ្ញត្តិ]]<br />(រហូតដល់ ៤ មិថុនា ១៨១៤) * [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ព្រះរាជាណាចក្របារាំង)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]<br />(៤ មិថុនា ១៨១៤–១៨៤៨) }} | era = [[បារាំងនៅមជ្ឈិមសម័យ|មជ្ឈិមសម័យ]]/[[ដើមសម័យទំនើប]] | event_pre = {{nobold|[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងវែដាំង]]}} | date_pre = ប្រ. ១០ សីហា ៨៤៣ | year_start = ៩៨៧ | year_end = ១៨៤៨ | date_start = ៣ កក្កដា | date_end = ២៤​ កុម្ភៈ | event_start = {{nobold|[[រាជវង្សកាប៉េត៍]]}} | event_end = {{nobold|[[បដិវត្តន៍បារាំងឆ្នាំ១៨៤៨|របបរាជាធិបតេយ្យកក្កដាត្រូវរំលាយ]]}} | event1 = {{nobold|[[សង្គ្រាមរយឆ្នាំ]]}} | date_event1 = ១៣៣៧–១៤៥៣ | event2 = {{nobold|[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង]]}} | date_event2 = ១៥៦២–១៥៩៨ | event3 = {{nobold|[[បដិវត្តន៍បារាំង]]}} | date_event3 = ៥​ ឧសភា ១៧៨៩ | event4 = {{nobold|[[សេចក្ដីប្រកាសរំលាយរាជាធិបតេយ្យ|រំលាយរបបរាជាធិបតេយ្យ]]}} | date_event4 = ២១ កញ្ញា ១៧៩២ | event5 = {{nobold|[[ប្រត្យាស្ថាប័ននៃរាជវង្សបួរបុងនៅបារាំង|រាជវង្សបួរបុងបានស្ដារឡើងវិញ]]}} | date_event5 = ៦ មេសា ១៨១៤ | event6 = {{nobold|[[បដិវត្តន៍ខែកក្កដា]]}} | date_event6 = ២​ សីហា ១៨៣០ | currency = [[លីវើបារាំង|លីវើ]] [[លីវើប៉ារីស៊ី]] [[លីវើធួរន័រ]] [[បារាំងដឺញីអេ|ដឺញីអេ]] [[សូលបារាំង|សូល/ស៊ូ]] [[ហ្វ្រង់បារាំង|ហ្វ្រង់]] [[អ៊ិឃូ]] [[ល្វីដ័រ]] | p1 = ហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិច | s1 = សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ{{!}}{{small|'''១៧៩២៖'''}}<br/>សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = | flag_s2 = | s3 = ចក្រភពបារាំងទីមួយ{{!}}{{small|'''១៨១៥៖'''}}<br/>ចក្រភពបារាំងទីមួយ ''(មួយរយថ្ងៃ)'' | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = សាធារណរដ្ឋបារាំងទីពីរ{{!}}{{small|'''១៨៤៨៖'''}}<br/>សាធារណរដ្ឋបារាំងទីពីរ | flag_s4 = Flag of France.svg }} '''ព្រះរាជាណាចក្របារាំង''' គឺជាឈ្មោះប្រវត្តិសាស្ត្រសម្ដៅលើអង្គភាពនយោបាយផ្សេងៗនៃប្រទេស[[បារាំង]]ក្នុងយុគ[[មជ្ឈិមសម័យ]] និង[[ដើមសម័យទំនើប]]។ ព្រះរាជាណាចក្របារាំងធ្លាប់ជារដ្ឋដ៏មានអំណាចឥទ្ធិពលបំផុតមួយនៅទ្វីបអឺរ៉ុបចាប់ពីយុគ[[មជ្ឈិមសម័យកណ្ដាល]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៤៨ ពោលនៅពេលរបបរាជាធិបតេយ្យបារាំងត្រូវបានរំលាយជាស្ថាពរ។ នគរនេះក៏ជា[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|មហាអំណាចអាណានិគម]]ដំបូងមួយផងដែរ ដែលមានទឹកដីអាណានិគមនៅទ្វីបអាស៊ី និងអាហ្រ្វិក ហើយធំបំផុតនោះគឺទឹកដី[[បារាំងថ្មី]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង ដែលមានទីតាំងនៅជុំវិញ[[មហាបឹង]]។ ព្រះរាជាណាចក្របារាំងបានកើតចេញផ្ទាល់ពី[[ហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិច|អាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិច]]ក្រោម[[រាជវង្សការ៉ូលីង]]ដោយមានព្រះបាទ[[ឆាលស៍ទី២ ឡឺឆូហ្វ|ឆាលស៍ឡឺឆូហ្វ]]ជាព្រះរាជាក្រោយចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងវែដាំង]]ក្នុងឆ្នាំ៨៤៣។ រាជវង្សការ៉ូលីងបានបន្ដដឹកនាំបារាំងរហូតដល់ឆ្នាំ៩៨៧ នៅពេលដែលព្រះអង្គម្ចាស់[[អ៊ូហ្កេ កាប៉េត៍]]ត្រូវបានជ្រើសរើសតែងតាំងជាព្រះមហាក្សត្រ រួចទ្រង់បានបង្កើត[[រាជវង្សកាប៉េត៍]]ឡើងបន្តពីវង្សការ៉ូលីង។ នៅក្នុងកំឡុងសម័យនេះដែរ​ ព្រះរាជាបារាំងត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''Rex Francorum'' ('ស្ដេចនៃហ្វ្រង់') ហើយបន្តរហូតដល់យុគមជ្ឈិមសម័យកណ្ដាល។ ស្ដេចដំបូងដែលសម្ដៅលើខ្លួនថា ''rex Francie'' (ស្ដេចបារាំង) គឺព្រះបាទ[[ហ្វីលីបទី២ នៃបារាំង|ហ្វីលីបទី២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១១៩០ ហើយក៏បានក្លាយជាគោរមងារផ្លូវការសម្រាប់់ព្រះរាជាបារាំងចាប់ពីឆ្នាំ១២០៤ តទៅ។ តាំងពីពេលនោះមក ប្រទេសបារាំងត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមអំណាចជាបន្តបន្ទាប់របស់រាជវង្សកាប៉េត៍ និងខ្សែស្រឡាយកាប៉េត៍ដូចជា [[រាជវង្សវ៉ាឡូអា|វ៉ាឡូអា]] និង[[រាជវង្សបួរបុង|បួរបុង]]ជាដើម រហូតដល់របបរាជាធិបតេយ្យបារាំងត្រូវរំលាយក្នុងឆ្នាំ១៧៩២ កំឡុង[[បដិវត្តន៍បារាំង]]។​ ព្រះរាជាណាចក្របារាំងធ្លាប់បានចងឯកត្តសហភាពជាមួយ[[ព្រះរាជាណាចក្រណាវ៉ារ៉ា|នគរណាវ៉ារ៉ា]]ចំនួនពីរលើកគឺលើកទីមួយចាប់ពីឆ្នាំ១២៨៤ ដល់ឆ្នាំ១៣២៨ និងលើកចុងក្រោយពីឆ្នាំ១៥៧២ រហូតដល់ឆ្នាំ១៦២០ ពោលជាពេលដែលនគរណាវ៉ារ៉ាត្រូវបានរំលាយ និងត្រូវបារាំងកាត់បញ្ចូលជាទឹកដីផ្លូវការរបស់ខ្លួន (ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី ព្រះមហាក្សត្របារាំងនៅបន្តរក្សាគោរមងារជាព្រះរាជាណាវ៉ារ៉ារហូតដល់រំលាយរបបរាជានិយម)។ ប្រទេសបារាំងក្នុងយុគមជ្ឈិមសម័យគឺបានប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យនិយម[[សក្តិភូមិ]]ដែលមានលក្ខណៈវិមជ្ឈការ។ ដោយសារតែអំណាចវិមជ្ឈការនេះ ឥទ្ធិពលអំណាចរបស់ព្រះរាជាបារាំងនៅ[[ពញារដ្ឋប្រឺតាញី|ប្រឺតាញី]] និង[[ក្សត្របុរីកាតាលូញ៉ា|កាតាលូញ៉ា]] (ក្រោយមកបានក្លាយជាទឹកដីអេស្ប៉ាញ) ក៏ដូចជា[[ពញារដ្ឋអគីថេន|អគីថេន]]គឺស្ទើរតែគ្មានទៅហើយ។ ចំពោះទឹកដី[[ពញារដ្ឋឡូរ៉េន|ឡូរ៉េន]] [[ស្រុកប្រូវ៉ង់ស៍|ប្រូវ៉ង់ស៍]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រអារឡេស|បួរហ្កូញី]]វិញកាលនុះគឺនៅជារដ្ឋនៃ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]នៅឡើយ ហើយមិនទាន់ក្លាយជាផ្នែកនៃប្រទេសបារាំងទេ។ ស្តេចហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិចដំបូងឡើយត្រូវបានតែងតាំងដោយមហទ្ធជនខាងសាសនាផង និងមហទ្ធជនក្រៅសាសនាផង ប៉ុន្តែព្រះរាជាក្រោយៗបានប្រើអំណាចតែងតាំងព្រះរាជបុត្រាច្បងរបស់ពួកទ្រង់ធ្វើជារជ្ជទាយាទ ហើយយូរៗទៅក៏បង្កើតបានជាទម្លាប់រហូតទាន់តែត្រូវបានគេកំណត់ជាច្បាប់នៅក្នុង[[ច្បាប់សាលីគ|ក្រមច្បាប់សាលីគ]]។ ក្នុងកំឡុងយុគ[[ចុងមជ្ឈិមសម័យ]] ការប្រជែងគ្នារវាងរាជវង្សកាប៉េត៍ដែលជារាជវង្សកាន់កាប់ព្រះរាជាណាចក្របារាំង និងសាមន្តរាជរបស់ពួកគេ ពោលគឺ[[រាជវង្សប្លុងតាជឺណេត៍]] ដែលត្រូវជារាជវង្សានុវង្សនៃប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]នាសម័យនោះ បាននាំឱ្យរដ្ឋអំណាចទាំងពីរផ្ទុះអាវុធប្រឆាំងគ្នាជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ ក្នុងនោះ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធដ៏ល្បី​បំផុត​​គឺ​ [[​សង្គ្រាម​រយ​ឆ្នាំ]] (១៣៣៧–១៤៥៣) ដែល​បានផ្ទុះឡើងក្រោយពីស្តេច​អង់គ្លេស​បាន​ទាមទារ​យករាជ​បល្ល័ង្ក​បារាំង។ ក្រោយទទួលបានជ័យជំនះក្នុងជម្លោះជាមួយអង់គ្លេសនោះ បារាំងបានបន្តចង់ពង្រីកឥទ្ធិពលអំណាចរបស់ខ្លួន ដោយលើកនេះបានសម្លឹងទៅកាន់អ៊ីតាលី ហើយមិនយូរក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមអ៊ីតាលី|សង្គ្រាម]]ទៅលើបណ្ដារដ្ឋអ៊ីតាលីមួយចំនួន។ ប៉ុន្តែក្រោយច្បាំងចាញ់[[អេស្ប៉ាញក្រោមរាជវង្សហាបស្បួក|អេស្ប៉ាញ]] និងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ បារាំងត្រូវបង្ខំបោះបង់ទឹកដីអ៊ីតាលីភាគច្រើនដែលខ្លួនវាយដណ្ដើមបានកាលពីដើមសង្គ្រាមវិញ។ អំណាចមជ្ឈការនៅប្រទេស​បារាំង​បានចាប់ផ្ដើមរីកដុះដាលនៅដើម​សម័យ​ទំនើប​ ដោយភាសាបារាំងបានក្លាយជាភាសាផ្លូវការជំនួសឱ្យភាសាតំបន់បន្តិចម្តងៗ ហើយព្រះមហាក្សត្របានក្ដោបអំណាចផ្តាច់ការក្នុងប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ដែលបច្ចុប្បន្នគេស្គាល់ថា [[របបចាស់]] (''Ancien régime'')។ ប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលថ្មីបានធ្វើឱ្យសង្គមបារាំងកាន់តែមានភាពស្មុគស្មាញជាងមុនដោយពន្ធដារ ច្បាប់ តុលាការ សាសនា និងសិទ្ធិបុគ្គលគឺសុទ្ធតែមានភាពខុសគ្នាអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ចំពោះសាសនាវិញ ប្រទេសបារាំងត្រូវបានបែកជាពីរដោយម្ខាងជាក្រុមនិយមកាតូលិក និងម្ខាងទៀតជាក្រុមប្រូតេស្តង់ភាគតិចគឺ[[អ៊ូហ្គូណូត៍]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមមួយទៀតឡើងដែលគេនិយមហៅថា [[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្គ្រាមសាសនា]] (១៥៦២–១៥៩៨)។ ចូលដល់សតវត្សរ៍ទី១៧ បារាំងក៏បានចាប់ផ្ដើមពង្រីកអំណាចអាណានិគមរបស់ខ្លួនទៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី អាហ្រ្វិក និងអាមេរិក។ ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១៦ ដល់ទី១៧ ចក្រភពអាណានិគមបារាំងដំបូងបានលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីសរុបប្រមាណ ១០ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៨០) ដោយកាលនុះជាមហាអំណាចចក្រភពធំជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយតែ[[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]ប៉ុណ្ណោះ។ ជម្លោះអាណានិគមជាមួយ[[ព្រះរាជាណាចក្រក្រង់ប្រឺតាញី|ចក្រភពអង់គ្លេស]]បាននាំឱ្យបារាំងបាត់បង់[[បារាំងថ្មី|ទឹកដីអាណានិគខ្លួន]]នៅអាមេរិកខាងជើងស្ទើរទាំងអស់គិតត្រឹមឆ្នាំ១៧៦៣។ អន្តរាគមន៍របស់បារាំងនៅក្នុង[[សង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក]]បានជួយឱ្យ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ទទួលបានឯករាជ្យពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែសម្រាប់បារាំងវិញគឺខ្លួនត្រូវចំណាយថវិកាជាតិអស់ជាច្រើន និងជាចុងក្រោយមិនសូវជាទទួលបានផលអ្វីមកវិញសោះ។ តាមរយៈចក្រភពអាណានិគមរបស់ខ្លួនរួមជាមួយចំនួនប្រជាជនដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ និងរដ្ឋាភិបាលមជ្ឈការ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយជាមហាអំណាចដ៏ខ្លាំងខ្លាមួយ<ref>{{cite book |first=Robert |last=Aldrich |title=Greater France: A History of French Overseas Expansion |url=https://archive.org/details/greaterfrancehis00aldr |date=1996 |page=[https://archive.org/details/greaterfrancehis00aldr/page/304 304]}}</ref><ref>{{cite book |editor-first=Melvin E. |editor-last=Page |title=Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC&pg=PA218 |year=2003 |publisher=[[ABC-CLIO]] |page=218 |isbn=9781576073353 |via=Google Books}}</ref> ចាប់ផ្ដើមពីរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ល្វីទី១៤]] នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧ រហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃរជ្ជកាលព្រះចៅ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។<ref>{{cite book |first=Steven |last=Englund |title=Napoleon: A Political Life |date=2005 |publisher=Harvard University Press |page=254}}</ref><ref>{{cite book |first=Steven |last=Englund |title=Napoleon: A Political Life |date=2005 |publisher=Harvard University Press |page=254}}</ref> អំណាចបារាំងអស់នេះជាចម្បងបានមកពីការចុះខ្សោយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញបន្ទាប់ពីចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាភីរីនីស៍]] (យ៉ាងណា អេស្ប៉ាញនៅតែបន្តជាមហាអំណាចដដែររហូតដល់[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]ផ្ទុះឡើង និង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញអាមេរិកាំង|ឯករាជ្យភាពនៃអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅអាមេរិក]])។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍បារាំង]]បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ព្រះរាជាណាចក្របារាំងបាន[[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង ()|អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]]របស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩១ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ព្រះរាជនគរបារាំងនៅតែត្រូវបានរំលាយនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ហើយជំនួសវិញដោយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|របបសាធារណរដ្ឋបារាំង]]។ របបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានស្ដារឡើងវិញដោយរដ្ឋអំណាចបរទេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ (លើកលែងតែព្រឹត្តិការណ៍[[មួយរយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨១៥) ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៤៨ នៅពេលដែល[[បដិវត្តន៍បារាំងឆ្នាំ១៨៤៨|បដិវត្តន៍មួយទៀតផ្ទុះឡើង]]។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិច=== {{Main|ហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិច}} {{Further|ចក្រភពការ៉ូលីង}} នៅចុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ឆាលឡឺម៉ាំងញី]] ពួក[[វីគីង]]បានឡើងមកគ្រប់គ្រងដីប៉ែកខាងជើង និងខាងលិចនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្វ្រង់]]។ បន្ទាប់ពីព្រះឆាលឡឺម៉ាំងញីបានសោយទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ៨១៤ ក្រុមអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីទ្រង់បានបរាជ័យក្នុងការរក្សាឯកភាពនយោបាយ ហើយចក្រភពរបស់ឆាលឡឺម៉ាំងញីក៏ចាប់ផ្តើមបែកបាក់ដួលរលំ។ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងវែដាំង]]ក្នុងឆ្នាំ៨៤៣ បានបែងចែកចក្រភពការ៉ូលីងជាបីផ្នែក ដោយមានព្រះបាទ[[ឆាលស៍ទី២ ឡឺឆូហ្វ|ឆាលស៍ឡឺឆូហ្វ]]ជាក្សត្រនៃនគរ[[ហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិច]]ដែលជាព្រះនគរដើមមុនពេលត្រូវវិវត្តទៅជារាជាណាចក្របារាំង។<ref>{{Cite book |last=Price |first=Roger |title=A Concise History of France |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521844802 |page=[https://books.google.com/books?id=AYjB2-RnWUwC&pg=PA30 30]}}</ref> ព្រះឆាលស៍ឡឺឆូហ្វក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះរាជានៃនគរ[[ឡូតារ៉ង់ជី]]ផងដែរ បន្ទាប់ពីអតីតក្សត្រនៃនគរមួយនេះព្រះនាម[[ឡូទែរទី២]] បានសោយទិវង្គត់ទៅក្នុងឆ្នាំ៨៦៩ ប៉ុន្តែ[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងមែរសេន]]ក្នុងឆ្នាំ៨៧០​បានបែងចែកទឹកដីនគរឡូតារ៉ង់ជីជាច្រើនផ្នែកទៅកាន់បងប្អូនរបស់ទ្រង់នៅនគរជិតខាង ខណៈនគរព្រះអង្គទទួលបានតំបន់អាងទន្លេ[[អូនណ៍]] និង[[មូស​ (ទន្លេ)|មូស]] (ក្នុងនោះមានក្រុងសំខាន់ៗដូចជា [[វែដាំង]] [[វីយែន (អ៊ីស៊ែរ)|វីយែន]] និង[[បឺសង់សុង]]) ខណៈតំបន់រ៉ាំង និងទឺកដីខាងកើតពីរ៉ាំងទាំងប៉ុន្មានត្រូវប្រគល់ទៅនគរ[[ហ្វ្រង់ស៊ីខាងកើត]]។ ការលុកលុយដោយក្រុមវីគីង ជាពិសេសនៅមាត់ទន្លេ[[ឡូអា]] [[ស៊ែន]] និងផ្លូវទឹកសាបផ្សេងៗទៀតបានកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ[[ឆាលស៍ទី២ ឡឺសាំផ្លិ៍|ឆាលស៍ឡឺសាំផ្លិ៍]] (៨៩៨–៩២២) ពួកវីគីងក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រ៉ូឡុង]]ពី[[ស្កង់ឌីណាវី]]បានមកតាំងទីលំនៅជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅតាមបណ្តោយទន្លេស៊ែន ខាងជើងពីទីក្រុងប៉ារីស ក្នុងតំបន់ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[ន័រម៉ង់ឌី]]។<ref>{{Cite book |last=Bradbury |first=Jim |title=The Capetians: Kings of France, 987–1328 |date=2007 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=9781852855284}}; {{Cite journal |first=Stuart |last=Airlie |title=Review article: After Empire-recent work on the emergence of post-Carolingian kingdoms |journal=Early Medieval Europe |date=1993 |volume=2 |issue=2 |pages=153–161 |doi=10.1111/j.1468-0254.1993.tb00015.x}}</ref> ===ដើមមជ្ឈិមសម័យ=== {{Main|បារាំងនៅមជ្ឈិមសម័យ}} ដូចចក្រភពរបស់ឆាលឡឺម៉ាំងញីមុនអញ្ចឹង ពួកអាណាចក្រការ៉ូលីងត្រូវប្រឈមនឹងការដណ្ដើមអំណាចឥទ្ធិពលគ្នា ពិសេសបន្ទាប់ពីព្រះអង្គម្ចាស់[[អ៊ូហ្កេ កាប៉េត៍]]បានឡើងសោយរាជ្យនៅទីក្រុងប៉ារីស ហើយបានបង្កើតរាជវង្សថ្មីឡើងគឺ[[រាជវង្សកាប៉េត៍]]។ រាជវង្សកាប៉េត៍រួមជាមួយខ្សែស្រឡាយដូចជា [[រាជវង្សវ៉ាឡូអា|វ៉ាឡូអា]] និង[[រាជវង្សបួរបុង|បួរបុង]]បានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសបារាំងអស់រយៈពេលជាង ៨០០​ ឆ្នាំទៅខាងមុខ។<ref>{{cite book|author=William W. Kibler|title=Medieval France: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=MQoKeohhNkMC&pg=PA879|year=1995|publisher=Taylor & Francis|page=879|isbn=9780824044442}}</ref> ច្បាប់ទម្លាប់ចាស់ៗបានបន្សល់ឱ្យរាជវង្សកាប៉េត៍ថ្មីនូវទឹកដីតិចតួចប៉ុណ្ណោះដូចជា ទន្លេស៊ែនមួយផ្នែក និងដែនដីជុំវិញមួយចំនួន ខណៈទឹកដីផ្សេងៗត្រូវស្ថិតក្រោមអំណាចឥទ្ធិពលស្ដេចត្រាញ់តាមតំបន់នីមួយៗដែលក្រុមស្ដេចត្រាញ់ទាំងអស់នោះបានរួបរួមគ្នាជាធ្លុងតាមរយៈអាពាហ៍ពិពាហ៍ឆ្លងគ្រួសារ និងតាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងការពារជាមួយគ្រួសារធនអំណាចតូចៗឯទៀត។ កង្វល់បន្ថែមសម្រាប់វង្សកាប៉េត៍គឺស្ថិតនៅទន្លេស៊ែនខាងលើ​ បន្ទាប់ពីពញាក្សត្រន័រម៉ង់ឌីព្រះនាម[[វីល្លៀម ក្សត្រសញ្ជ័យ|ហ្គីយ៉ូម]] (វីល្លៀម) បានវាយត្រួតត្រាអង់គ្លេស រួចបានតែងតាំងខ្លួនជាស្ដេចអង់គ្លេសថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១០៦៦ នាំឱ្យទ្រង់មានរាជអំណាចស្មើនឹងស្ដេចបារាំង។ ព្រះបាទ[[អង់រីទី២ (ព្រះមហាក្សត្រអង់គ្លេស)|អង់រីទី២]] បានឡើងសោយរាជ្យជាពញាក្សត្រន័រម៉ង់ឌី និងអង់ជូនៅក្នុងឆ្នាំ១១៥២ ហើយបានរៀបអភិសេយជាមួយអតីតម្ចាស់ក្សត្រីបារាំង ព្រះនាម[[អាលីអេន័រនៃអគីថេន|អាលីអេន័រ]]ដែលក្សត្រីទ្រង់មានអំណាចគ្រប់គ្រងលើភាគនិរតីនៃប្រទេសបារាំងស្រាប់។ បន្ទាប់ពីបានបង្ក្រាបចលនាបះបោរដឹកនាំដោយអាលីអេន័រ និងព្រមទាំងបុត្រាចំនួនបីអង្គរបស់ទ្រង់ ព្រះអង់រីបានចាប់ឃុំខ្លួនក្សត្រីអាលីអេន័រ រួចបានវាយទឹកដីប្រឺតាញីធ្វើជាសាមន្តរដ្ឋ ហើយជាលទ្ធផល អង់រីទ្រង់បានគ្រប់គ្រងទឹកដីបារាំងខាងលិចជាងពាក់កណ្ដាលដែលនាំឱ្យទ្រង់មានអំណាចខ្លាំងក្លាជាងព្រះរាជាបារាំងទៅទៀត (ថ្វីបើនគរន័រម៉ង់ឌីទ្រង់នៅតែស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យភាពបារាំង)។ ក្រោយពីអង់រីបានសោយទិវង្គតទៅ កូនចៅអ្នកស្នងរាជបល្ល័ង្កក្រោយព្រះអង្គបានឈ្លោះទាស់ទែងគ្នារឿងចែករំលែកអំណាច ហើយគួបផ្សំជាមួយការតឹងសសៃកដាក់គ្នាផងរវាងព្រះបាទ[[ចន (ព្រះមហាក្សត្រអង់គ្លេស)|ចននៃនគរអង់គ្លេស]]ជាមួយនឹងស្ដេចបារាំងព្រះបាទ[[ហ្វីលីបទី២ អូហ្គូសត៍|ហ្វីលីបទី២]] ទៀតនោះបានបើកឱកាសឱ្យព្រះហ្វីលីប និងបារាំងដណ្ដើមទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនបានបាត់បង់ទៅអង់រីទី២ ពីមុន។ បន្ទាប់ពីជ័យជម្នះរបស់បារាំងក្នុង[[សមរភូមិប៊ូវីនស៍]]នៅឆ្នាំ១២១៤ ព្រះរាជាអង់គ្លេសបានសល់តែអំណាចគ្រប់គ្រងលើពញារដ្ឋអគីថេននៃប៉ែកនិរតីបារាំងតែប៉ុណ្ណោះ (ក្រៅពីដែនកោះអង់គ្លេសរបស់ខ្លួន)។<ref>Peter Shervey Lewis, ''Later medieval France: the polity'' (1968).</ref> ===ចុងមជ្ឈិមសម័យ និងសង្គ្រាមរយឆ្នាំ=== {{Main|សង្គ្រាមរយឆ្នាំ}} ការសោយព្រះទិវង្គតរបស់ព្រះបាទ[[ឆាលស៍ទី៤​ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ឆាលស៍ទី៤]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៣២៨ ដោយគ្មានបន្សល់បុត្រាស្នងរាជ្យណាម្នាក់បាននាំឱ្យដាច់ខ្សែរាជវង្សកាប៉េត៍ដើម។ នៅក្រោម[[ច្បាប់សាលីគ]] ព្រះរាជមកុដគឺមិនអាចត្រូវបំពាក់លើព្រះសិរអង្គក្សត្រជាស្ត្រីបានទេ (បុត្រីរបស់ហ្វីលីពទី៤ ម្នាក់ព្រះនាម[[អ៊ីសាប៊ែលនៃបារាំង|អ៊ីសាប៊ែល]]មានបុត្រាមួយអង្គព្រះនាម[[អែដវើដទី៣]] ព្រះរាជាអង់គ្លេស) ដូច្នេះរាជបល្ល័ង្កក៏ត្រូវបានបង្វែរមកផ្ទេរឱ្យព្រះ[[ហ្វីលីបទី៤]] វិញដែលជាបុត្រារបស់ព្រះអង្គម្ចាស់[[ឆាលស៍នៃវ៉ាឡួអា]] (វង្សវ៉ាឡូអាត្រូវជាខ្សែស្រឡាយមួយរបស់វង្សកាប៉េត៍)។ កត្តាទាំងនេះបូករួមជាមួយជម្លោះនៃសិទ្ធិអំណាចគ្រប់គ្រងលើតំបន់[[ហ្កាស្កូញី]] និងទំនាក់ទំនងដ៏ជិតស្និទរវាងអង់គ្លេស​ និងទីក្រុងក្នុងតំបន់ហ្វ្លាម៉ង់ដ៍ បាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមរយ]]ឆ្នាំឡើងរវាងបារាំង និងអង់គ្លេសនៅរវាងឆ្នាំ១៣៣៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៤៥៣។ នៅសតវត្សរ៍​បន្ទាប់​គឺ​ពោរពេញទៅដោយសង្គ្រាម​រ៉ាំរ៉ៃរវាងរដ្ឋអំណាចទាំងពីរមានដូចជា [[សង្គ្រាម​ស៊ីវិលអារម៉ាញ៉ាក់–បួរហ្កូញី]] សកម្មភាព​បះបោរពីប្រជា​កសិករ ([[ការ​បះបោរ​​កសិករ​អង់គ្លេស​ឆ្នាំ១៣៨១]] និងព្រឹត្តិការណ៍បះបោរ[[ចាកគ្រី]]ឆ្នាំ១៣៥៨ នៅ​​បារាំង) និង​កំណើន​ជាតិ​និយម​នៅក្នុង​ប្រទេស​ទាំង​ពីរ។<ref>Alice Minerva Atkinson, ''A Brief History of the Hundred Years' War'' (2012)</ref> ទម្ងន់វិនាសកម្មក្នុងមួយសតវត្សន៍នៃសង្គ្រាមនោះគឺធ្ងន់ធ្ងរខ្លាំងបំផុតសម្រាប់រដ្ឋទាំងពីរ ជាពិសេសពេលបូកផ្សំជាមួយជំងឺរាតត្បាតដ៏កាចសាហាវមួយបង្កឡើងដោយ[[ជំងឺប៉េស្ត]] (ដោយគេបានសម្ដៅលើសម័យនោះថា [[កាលមរណៈ]]) ដែលបានចូលមកដល់ពីប្រទេសអ៊ីតាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៣៤៨ រួចបានបន្តរីករាលដាលយ៉ាងរហ័សចូលទៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសបារាំង។ តាមកំណត់ត្រាពន្ធគយពីសម័យនោះ ចំនួនប្រជាជនបារាំងបានធ្លាក់ចុះជាង ៥០ ភាគរយជាលទ្ធផលនៃគ្រោះអស់ទាំងនេះ។<ref>{{cite book |last=Byrne |first=Joseph P. |url=https://books.google.com/books?id=UmXsP_6UEYAC |title=Daily life during the Black Death |publisher=Greenwood |year=2006 |isbn=9780313332975}}</ref> ===បុនវុឌ្ឍិសម័យ និងកំណែទម្រង់=== [[File:Count Henri of Chambord's Flag of France accurate version.svg|thumb|ទង់នៃព្រះរាជាណាចក្របារាំង រចនាឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩]] ក្នុងបុនវុឌ្ឍិសម័យ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលផ្សេងៗនៅបារាំងត្រូវបានធ្វើមជ្ឈការ ខណៈវប្បធម៌អរិយធម៌វិញបានរីកចម្រើនដល់កំពូលមិនធ្លាប់មានពីមុន (ភាគច្រើនទទួលឥទ្ធិពលពីអ៊ីតាលី)។<ref>James Russell Major, ''Representative Institutions in Renaissance France, 1421–1559'' (1983).</ref> ​ព្រះរាជានីមួយៗបានកសាង និងពង្រឹងប្រព័ន្ធសារពើពន្ធយ៉ាងម៉ត់ចត់ ដែលធ្វើឱ្យអំណាចស្ដេចកើនមានប្រៀបលើវណ្ណៈអភិជនក្នុងស្រុក។<ref>Martin Wolfe, ''The fiscal system of renaissance France'' (1972).</ref> នៅទីក្រុងប៉ារីសជាពិសេស ប្រពៃណីដ៏រឹងមាំថ្មីខាងអក្សរសាស្ត្រ សិល្បៈ និងតន្ត្រីបានលេចឡើង ដោយគេតែងសម្ដៅលើរចនាបថទាំងនោះថា [[តន្តីនិយម|តន្តិសិល្បៈ]]។<ref>{{Cite book |last=Yarrow |first=Philip John |title=A literary history of France: Renaissance France 1470–1589 |date=1974}}; {{Cite book |first=Henri |last=Zerner |title=Renaissance art in France: the invention of classicism |url=https://archive.org/details/renaissanceartin00zern |publisher=Flammarion |date=2003}}</ref> [[បទបញ្ជាវីល្លែរស៍-កូត្តឺរ៉េត្ស៍]]ត្រូវបានព្រះបាទ[[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី១ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី១]] ឡាយព្រះហត្ថអនុម័តនៅក្នុងឆ្នាំ១៥៣៩។ ផ្ដើមដោយគំនិតរបស់អធិការបតីលោក[[ហ្គីយ៉ូម ប៉ូយ៉េត៍]] បទបញ្ជានោះត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីដោះស្រាយរ៉ាប់រងលើកិច្ចការរដ្ឋាភិបាល តុលាការ និងសាសនា។ នៅក្នុងនោះ មាត្រា ១១០ និង ១១១ ដែលជាមាត្រាគេស្គាល់ចំណាំបំផុត បានអំពាវនាវឱ្យប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងក្នុងគ្រប់សកម្មភាពផ្លូវច្បាប់ដូចជា កិច្ចសន្យាដែលមានសារការី និងនីតិច្បាប់ផ្លូវការផ្សេងៗជាដើម។ ====សង្គ្រាមអ៊ីតាលី==== {{Main|សង្គ្រាមអ៊ីតាលី}} បន្ទាប់ពីបញ្ចប់សង្រ្គាមរយឆ្នាំ ព្រះបាទ[[ឆាលស៍ទី៨]] ព្រះរាជាបារាំង បានឡាយព្រះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាបន្ថែមចំនួនបីជាមួយព្រះបាទ[[អង់រីទី៧ (ព្រះមហាក្សត្រអង់គ្លេស)|អង់រី៧]] នៃអង់គ្លេស ព្រះចៅ[[ម៉ាស៊ីមីលានទី១ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ម៉ាស៊ីមីលានទី១]] និងព្រះ[[ហ្វែឌីណង់ទី២ (ព្រះមហាក្សត្រអារ៉ាហ្កន)|ហ្វែឌីណង់ទី២]] នៃនគរអារ៉ាហ្កន រៀងគ្នានៅ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេតាប្លេស|អេតាប្លេស]] (១៤៩២), [[សន្ធិសញ្ញាសង់លីស|សង់លីស]] (១៤៩៣) និង[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងបារសេឡូណា (១៤៩៣)|បារសេឡូណា]] (១៤៩៣)។ សន្ធិសញ្ញាទាំងបីនេះបានបើកផ្លូវឱ្យបារាំងបន្ទុះ[[សង្គ្រាមអ៊ីតាលី]]ដ៏មានរយៈកាលយូរឡើង (១៤៩៤–១៥៥៩) ដែលគេបានចាត់ទុកជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រទេសបារាំងដើមសម័យទំនើប។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំងដើម្បីអំណាចឥទ្ធិពលក្នុងសង្គ្រាមនេះបានត្រឹមតែបង្កើនអំណាចឱ្យ[[រាជវង្សហាបស្បួក]]ប៉ុណ្ណោះ។ ====សង្គ្រាមសាសនា==== {{Main|សង្គ្រាមសាសនាបារាំង}} សង្គ្រាមនៅអ៊ីតាលីមិនទាន់បានបញ្ចប់សព្វគ្រប់ផង បារាំងត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិក្នុងស្រុកដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបន្ថែមទៀត។ ថ្វីបើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងបូឡូញី|កិច្ចព្រមព្រៀង]]រវាងបារាំង និងរដ្ឋប៉ាប (១៥១៦) បានផ្តល់អំណាចមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានដល់់ព្រះមហាក្សត្រមកលើសាសនា ពិសេសគឺកាតូលិកក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែបារាំងនៅតែទទួលរងផលប៉ះពាល់ពីកំណែទម្រង់ប្រូតេស្តង់ដែលមានបំណងចង់បំបែកអនុត្តរភាពនៃនិកាយកាតូលិកនៅអឺរ៉ុប។ ខណៈអ្នកកាន់និកាយប្រូតេស្តង់នៅទីប្រជុំជនកំពុងកើនឡើង (ក្រោយមក គេបានឱ្យឈ្មោះចលនានោះថា ''[[អ៊ូហ្គូណូត៍]]'') ពួកគេត្រូវបានគាបសង្កត់យ៉ាងពេញទំហឹងពីព្រះរាជាបារាំងនាពេលនោះគឺព្រះ[[អង់រីទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|អង់រីទី២]]។ បន្ទាប់ពីអង់រីទី២ បាន​ចូលទិវង្គត់ទៅ អំណាចរាជបល្ល័ង្កត្រូវបានធ្លាក់ទៅព្រះភរិយាព្រះអង្គព្រះនាម[[កាធើរីនដឺមីឌីស៊ីស|កាធើរីន]] និង​ព្រមទាំងបុត្រាទ្រង់គឺ [[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២]] [[ឆាលស៍ទី៩ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ឆាលស៍ទី៩]] និង[[អង់រីទី៣ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|អង់រីទី៣]]។ សហគមន៍កាតូលិកក្រោមប្រមុខដឹកនាំថ្មីបានផ្ដួចផ្ដើម[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅទិវាសាំងបារថេលីមី|ការសម្លាប់រង្គាល]]លើសមាជិក និងអ្នកគាំទ្រចលនាអ៊ូហ្គូណូត៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៧២ និងទីបំផុតនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង]]ផ្ទុះឡើងដោយមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីរដ្ឋអំណាចក្រៅផងដែរដូចជា អង់គ្លេស អាល្លឺម៉ង់ និងអេស្ប៉ាញជាដើម។​ ដោយមានទំនោរប្រឆាំងនឹងអំណាចផ្ដាច់ការរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ចលនាអ៊ូហ្គូណូត៍បានបំផុសចេញនូវគំនិតថ្មីៗដូចជា [[សិទ្ធិបដិវត្តន៍|សិទ្ធិបះបោរ]] និងការប្រឆាំងផ្ដាច់ជីវិតប្រជាហិង្សាជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Holt |first=Mack P. |title=The French wars of religion, 1562–1629 |url=https://archive.org/details/frenchwarsofreli00holt |date=2005}}</ref> សង្រ្គាមសាសនាបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅពេលដែលសង្គ្រាមមួយទៀតហៅថា [[សង្គ្រាមអង់រីទាំងបីអង្គ]] បានផ្ទុះឡើង។ ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ព្រះបាទអង់រីទី៣ បានបញ្ជាឱ្យគេធ្វើឃាតព្រះ[[អង់រីទី១ ដឺហ្គីស|អង់រីដឺហ្គីស]] ដែលជាប្រមុខដឹកនាំនៃសម្ព័ន្ធកាតូលិកគាំទ្រដោយអេស្ប៉ាញ រួចហើយព្រះអង្គក៏ត្រូវបានគេធ្វើឃាតដូចគ្នាជាថ្នូរ។ បន្ទាប់ពីអង់រីដឺហ្គីស (១៥៨៨) និងអង់រីទី៣ (១៥៨៩) ត្រូវបានគេធ្វើឃាត ជម្លោះសង្គ្រាមសាសនាជារួមត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្ទាប់ពីព្រះរាជានគរណាវ៉ារ៉ានិយមប្រូតេស្តង់បានឡើងសោយរាជ្យលើរាជបល្ល័ង្កបារាំងក្នុងនាមជា [[អង់រីទី៤ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|អង់រីទី៤]] (ព្រះរាជាបារាំងទីមួយពី[[រាជវង្សបួរបុង]])។ ជាបន្តបន្ទាប់ ព្រះអង់រីទី៤ ទ្រង់បានលះបង់ជំនឿប្រូតេស្តង់នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩២ ហើយត្រូវបានប្រកាសទទួលស្គាល់ដោយស្ថាប័នកាតូលិកបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៤ និងទីបំផុតដោយសម្ដេចប៉ាបនៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៥។ នៅឆ្នាំ១៥៩៨ ព្រះអង្គបានបន្តប្រកាសក្រឹត្យយោគយល់ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា [[ព្រះរាជក្រឹត្យនៃណង់]] ដែលបានធានានូវសិទ្ធិសេរីភាពនៃការថ្វាយបង្គំព្រះជាឯកជន និងសមភាពស៊ីវិល។<ref>{{Cite book |last=Buisseret |first=David |title=Henry IV: King of France |publisher=Routledge |isbn=9780044456353 |date=1990}}</ref> ===ដើមសម័យទំនើប=== {{Main|បារាំងនៅដើមសម័យទំនើប}} {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = Henry IV of france by pourbous younger.jpg | image2 = Louis XIIIval grace.jpg | footer = ព្រះបាទ[[អង់រីទី៤ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|អង់រីទី៤]] (ឆ្វេង) រូបគំនូរគូសដោយ[[ហ្វ្រង់ស៍ពូរប៊ូស៍ ឡឺជឹនស៍]]ក្នុងឆ្នាំ១៦១០, ព្រះបាទ[[ល្វីទី១៣ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ល្វីទី១៣]] (ស្ដាំ) ជាស្នាដៃគំនូររបស់[[ហ្វីលីបដឺឆំប៊ែងញី]]ក្នុងឆ្នាំ១៦៤៧ | align = right | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ====មហាអំណាចអាណានិគម==== {{Main|បារាំងថ្មី}} ប្រទេសបារាំងក្រោមការដឹកនាំបែបសន្តិនិយមរបស់ព្រះអង់រីទី៤ បានចែវផ្លូវជាមូលដ្ឋានក្នុងដំណើរក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចអឺរ៉ុបមួយ។ ប្រទេសបារាំងបានចាប់ផ្ដើមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅពេញមួយកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទីដប់ប្រាំពីរតាមរយៈការធ្វើជំនួញពាណិជ្ជកម្មនៅឥណ្ឌានិង[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]] ស្ថាបនា[[ទីក្រុងកេបិច]]និងពង្រីកទឹកដីចូលទៅតំបន់[[មហាបឹង]]រហូតដល់[[មីស៊ីស៊ីពី]]នៅអាមេរិកខាងជើង បង្កើតកសិសេដ្ឋកិច្ចនៅ[[ឥណ្ឌីខាងលិច]] និងពង្រីកទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មខ្លួននៅតំបន់[[ឡេវ៉ាន]] និងព្រមទាំងពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសមុទ្រផងដែរ។ ====សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ==== {{Main|សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ}} ព្រះរាជបុត្រារបស់អង់រីទី៤ គឺព្រះបាទ[[ល្វីទី១៣ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ល្វីទី១៣]] រួមជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីព្រះអង្គ (១៦២៤–១៦៤២) ឈ្មោះ[[ការឌីណាល់ រីឆឺលីអឺ|រីឆឺលីអឺ]] បានប្រឹក្សាគ្នាអំពីគោលនយោបាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ]] (១៦១៨–១៦៤៨) ដែលបានផ្ទុះឡើងនៅទឹកដីអាល្លឺម៉ង់។ បន្ទាប់ពីល្វីទី១៣ បានសោយទិវង្គតទៅ [[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពវែស្តហ្វាលី]] (១៦៤៨) បានធានានូវការបំបែករដ្ឋ និងសាសនានៅអាល្លឺម៉ង់ ប៉ុន្តែក្នុងឆ្នាំដដែរ ព្រះរាជានុសិទ្ធិ[[អាន់នៃអូទ្រីស|អាន់]] (ព្រះភរិយារបស់ល្វីទី១៣) និងរដ្ឋមន្ត្រីព្រះអង្គ[[ការឌីណាល់ ម៉ាហ្សារ៉ង់]]ត្រូវជួបនឹងចលនាបះបោរស៊ីវិលបន្ថែមដែលគេនិយមហៅថា ''[[ហ្វ្រុនដ៍]]'' (១៦៤៨–១៦៥៣) ចំពេលដំណាលគ្នានឹង[[សង្គ្រាមបារាំង-អេស្ប៉ាញ]] (១៦៣៥–១៦៥៩)។ [[សន្ធិសញ្ញាភីរីនីស៍]] (១៦៥៩) បានបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមបារាំងអេស្ប៉ាញជាផ្លូវការដោយបានផ្ដល់ទឹកដី[[រូស្ស៊ីយ៉ុង]]ឱ្យបារាំង និងបាននាំមកនូវរយៈកាលសន្តិភាពដ៏ខ្លីមួយ។<ref>Peter H. Wilson, ''Europe's Tragedy: A History of the Thirty Years' War'' (2009).</ref> ====រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាល==== {{Main|របបចាស់}} "របបចាស់" ឬហៅតាមភាសាបារាំងថា ''Ancien Régime'' គឺចង់សម្ដៅទៅលើប្រព័ន្ធអត្តាធិបតេយ្យដែលមានវត្តមាននៅក្នុងសង្គម និងនយោបាយនៃប្រទេសបារាំងនៅដើមសម័យទំនើបក្រោមរាជវង្សវ៉ាឡូអា និងបួរបុង។ រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាល និងសង្គមនៃរបបចាស់គឺបានកើតចេញពីការវិវត្តនៃរដ្ឋជាតិ សកម្មភាពនីតិប្បញ្ញត្តិផ្សេងៗ (ដូចជា[[បទបញ្ជាវីល្លែរស៍-កូត្តឺរ៉េត្ស៍]]ជាដើម) ជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងសង្គ្រាមស៊ីវិលអស់ជាច្រើនសតវត្សរ៍ ប៉ុន្តែប្រព័ន្ធនេះមានភាពស្មុគស្មាញច្រើនពិសេសទាន់ទិននឹងអភ័យឯកសិទ្ធិភាពខុសៗគ្នានៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ទីបំផុត ប្រព័ន្ធរបបចាស់សក្តិភូមិនេះក៏ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលទាំងស្រុងនៅកំឡុង[[បដិវត្តន៍បារាំង]] ដែលបាននាំឱ្យប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល និងសង្គមបារាំងមានតុល្យភាពជាងមុន។ ====ព្រះបាទល្វីទី១៤ ព្រះសុរិយរាជ==== {{Main|ល្វីទី១៤}} [[File:Louis XIV of France.jpg|thumb|រូបគំនូរនៃព្រះបាទ[[ល្វីទី១៤]] ជាស្នាដៃរបស់លោក[[យ៉ាសង់ថ៍ រីហ្គូដ៍]]]] នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ល្វីទី១៤]] (១៦៤៣–១៧១៥) ("ព្រះសុរិយរាជ") ប្រទេសបារាំងគឺជាមហាអំណាចដ៏លេចធ្លោមួយនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ដោយមានជំនួយពីរដ្ឋមន្ត្រីដ៏ឆ្នើមដូច ការឌីណាល់ រីឆឺលីអឺ (១៦៤២–១៦៦១) និងម៉ាហ្សារ៉ង់ (១៦០២–១៦៦១) បារាំងបានចាប់ផ្ដើមសាងពង្រីកនូវកងនាវារបស់ខ្លួនពី ២៥ គ្រឿងរហូតដល់ជិត ២០០ គ្រឿង ដែលអាចប្រជែងនឹងកងនាវាអង់គ្លេសបាន។ [[កងទ័ពភូមិន្ទបារាំង|កងទ័ពបារាំង]]ក៏ត្រូវបានពង្រីកកម្លាំងបន្ថែមផងដែរ។ លើសពីនេះ ជម្លោះសង្គ្រាមថ្មីៗបានផ្ទុះឡើង (ដូចជា [[សង្គ្រាមបន្ទេរអំណាច]] ១៦៦៧–១៦៦៨ និង[[សង្គ្រាមបារាំង-ហុល្លង់]] ១៦៧២–១៦៧៨) បាននាំឱ្យបារាំងវាយដណ្ដើមទឹកដីបន្ថែម ក៏ប៉ុន្តែបារាំងត្រូវរងការប្រឆាំងបន្ថែមផងដែរ​ពីរដ្ឋអំណាចក្រៅស្រុក និង​រួមទាំងកំណើននៃ​បំណុល​ជាតិ​។ ដោយប្រកាន់ខ្ជាប់តាមទ្រឹស្ដី "ទេវរាជ" ដែលយល់ឃើញថា អំណាចព្រះរាជាគឺមានឫទ្ធិស្មើទេវតា និងហើយគ្មាននរណាលើផែនដីអាចប្រជែងបាន ព្រះបាទល្វីទី១៤ ទ្រង់ក៏បានបន្តប្រពៃណីពីអង្គស្ដេចមុនៗក្នុងការពង្រឹងអំណាចមជ្ឈការបន្ថែម។ ក្នុងន័យនេះ ព្រះអង្គបានបញ្ជាឱ្យលុបបំបាត់ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិដែលនៅសេសសល់និងនៅបន្តអនុវត្តក្នុងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសបារាំងដោយចាប់បង្ខំឥស្សរជនបារាំងទាំងឡាយឱ្យផ្លាស់ទីលំនៅមកទីក្រុងវែសៃ (ទីតាំងក្បែររាជធានីប៉ារីស) ដើម្បីងាយស្រួលដល់រដ្ឋាភិបាលទ្រង់ក្នុងការឃ្លាំមើលសកម្មភាពពួកគេ ព្រោះក្រុមមនុស្សទាំងនេះហើយដែលបានបន្ទុះការបះបោរ ''[[ហ្វ្រុនដ៍]]'' កាលព្រះអង្គនៅកុមារភាព។ តាមគោលនយោបាយទាំងនេះ ព្រះបាទល្វីទី១៤ បានទទួលជោគជ័យក្នុងការពង្រឹងប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការនៅប្រទេសបារាំងបន្ត ១៥០ ឆ្នាំទៅមុខទៀតរហូតដល់បដិវត្តន៍បារាំងផ្ទុះឡើង។<ref>{{Cite book |last=Beik |first=William |title=Louis XIV and Absolutism: A Brief Study with Documents |url=https://archive.org/details/louisxivabsoluti0000beik |date=2000}}</ref> យោងតាមលោកម៉ាកខេប វិវេចជននាសម័យនោះបានប្រើប្រាស់ប្រលោមលោកអំពីព្រះរាជវាំងតួកគីដូចជា ទ្រព្យសម្បត្តិឆើតឆាយរបស់ព្រះស៊ុលតង់ក៏ដូចជាគ្រឿងលម្អត្បូងប្រណិតៗជា​ការ​ប្រៀប​ធៀប​ទៅនឹង​អំពើ​ពុក​រលួយ​នៅក្នុងរាជាធិបតេយ្យ​បារាំង។<ref>{{Cite book |last=McCabe |first=Ina Baghdiantz |title=Orientalism in Early Modern France: Eurasian Trade, Exoticism, and the Ancien Régime |date=2008 |publisher=Berg |isbn=9781847884633 |page=[https://books.google.com/books?id=3MmvAwAAQBAJ&pg=PA134 134]}}</ref> ក្រៅពីនេះ ព្រះល្វីទី១៤ ក៏បានប្រកាសឯកសណ្ឋានភាពសាសនាទាំងស្រុងលើប្រទេសផងដែរ ដោយលុបចោល[[ព្រះរាជក្រឹត្យនៃណង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៨៥។ គេប៉ាន់ប្រមាណថាអ្នកកាន់និកាយប្រូតេស្តង់ប្រមាណពី ១៥០,០០០ នាក់ទៅ ៣០០,០០០ នាក់បានរត់ភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសបារាំងក្រោយពីព្រះរាជក្រឹត្យណង់ត្រូវបានលុបចោលដោយក្នុងនោះមាន បញ្ញវន្ត សិប្បករ និងបុគ្គលសំខាន់ៗជាច្រើននាក់។<ref>{{Cite news |title=(ជាភាសាបារាំង) La Rome protestante face aux exilés de la foi |newspaper=Le Temps |date=13 July 2010 |url=https://www.letemps.ch/monde/rome-protestante-face-aux-exiles-foi }}; {{Cite book |url=http://books.openedition.org/pur/5650 |title=Le Refuge protestant urbain au temps de la révocation de l'Édit de Nantes |series=Histoire |date=5 February 2015 |pages=199–215 |publisher=Presses universitaires de Rennes |isbn=9782753531307 |language=fr}}</ref> ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញខាងសាសនាបានប៉ះពាល់ទៅដល់គ្រិស្តសាសនិករ៉ូម៉ាំងជំនាន់ថ្មីទៀតផងដូចជា ក្រុម[[ហ្សង់សេនីសនិយម|ហ្សង់សេនីស]]ជាដើម ដែលជាក្រុមបដិសេធឆន្ទៈសេរីៗ ហើយត្រូវបានថ្កោលទោសជាស្រេចដោយសម្តេចប៉ាប។ ជាលទ្ធផល ព្រះបាទល្វីទី១៤ បានទទួលការគោរពជាខ្លាំងពីសម្តេចប៉ាប ដែលពីមុ​នធ្លាប់តែមានអរិភាពនឹងប្រទេសបារាំង ដោយសារបារាំងមានគោលនយោបាយរាប់បញ្ចូលកិច្ចការ និងសម្បត្តិសាសនានៅក្នុងប្រទេសឱ្យស្ថិតនៅក្រោមយុត្តាធិការរបស់រដ្ឋជាជាងទីក្រុងរ៉ូម។<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=John B. |title=Louis XIV |date=1972 |publisher=Springer |isbn=9781349014705}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧០០ ក្រោយពីព្រះបាទ[[ឆាលស៍ទី២ (ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ)|ឆាលស៍ទី២]] នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញបានសោយទិវង្គតទៅ ខ្សែរាជវង្សហាបស្បួកក៏ត្រូវបានដាច់នៅអេស្ប៉ាញ។ ព្រះល្វីទី១៤ បាន​ត្រៀមដណ្ដើមយករាជបល្ល័ង្កប្រទេសអេស្ប៉ាញ ប៉ុន្តែ​ផែនការព្រះអង្គត្រូវ​បរាជ័យ​ដោយសារគោលបំណងរបស់ស្ដេចឆាលស៍ក្នុងការ​ទុករាជបល្ល័ង្ក​[[ចក្រភព​អេស្ប៉ាញ​]]ទាំង​មូល​សម្រាប់​ចៅប្រុសរបស់ល្វីគឺ ព្រះពញាក្សត្រអង់ជូ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ហ្វីលីបទី៥ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីប]] (១៦៨៣–១៧៤៦)។ ដោយហ្វីលីបមានខ្សែជាជនជាតិបារាំង អេស្ប៉ាញបានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏ជិតស្និទនឹងបារាំង ហើយក្នុងករណីខ្លះអាចចាត់ទុកជារដ្ឋរណបផ្ទាល់របស់បារាំងថែមទៀតផង។ ដោយមើលឃើញថាវានឹងនាំឱ្យខូចតុល្យភាពអំណាចនៅអឺរ៉ុប មេដឹកនាំរដ្ឋនគរផ្សេងៗទៀតបានកើតការព្រួយបារម្ភជាទម្ងន់ ក៏ប៉ុន្តែទោះក្នុងសេណារីយ៉ូណាក៏ដោយក៏វិសមភាពអំណាចនៅតែបន្តកើតមានដដែរ។ ឧទាហរណ៍ បើសិនជារដ្ឋអំណាចក្រៅតែងតាំងអង្គក្សត្រណាម្នាក់ពីរាជវង្សហាបស្បួកលើព្រះរាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញនោះ អំណាចរាជវង្សហាបស្បួកនឹងកើនលើសលប់ច្ពស់ជាខ្លាំង ព្រោះថាអធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងទឹកដីអេស្ប៉ាញនៅអ៊ីតាលីគឺនឹងស្ថិតក្រោមរាជវង្សហាបស្បួកទាំងអស់។ ដោយគំនិតថ្នាក់ដឹកនាំខ្វែងគ្នាហើយគ្មានជម្រើសច្រើនទៀតនោះ [[សង្គ្រាមស្នងរាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ]]ក៏ផ្ទុះឡើងដើម្បីស្វែងរកអ្នកដែលសាកសមបំផុតសម្រាប់រាជបល្ល័ង្កប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref name="daniel">Daniel Roche, France in the Enlightenment (1998)</ref> ====ទំនាស់ និងបដិវត្តន៍==== {{Main|បដិវត្តន៍បារាំង}} [[File:France anciennes provinces 1789.jpg|thumb|ផែនទីនៃខេត្តក្នុងប្រទេសបារាំងក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩]] ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ល្វីទី១៥]] (១៧១៥–១៧៧៤) បារាំងបានវិលត្រឡប់មកប្រកាន់គោលនយោបាយសន្តិភាព និងវិបុលភាពវិញ ពិសេសក្នុងកំឡុងការដឹកនាំរបស់ព្រះរាជានុសិទ្ធិព្រះអង្គម្ចាស់[[ហ្វីលីបទី២ ពញាក្សត្រអ័រលីយ៉ុង]] (១៧១៥–១៧២៣) និងរដ្ឋមន្ត្រីលោក[[អង់ឌ្រីហឺគុល ដឺហ្វ្លូរី|ការឌីណាល់ ហ្វ្លូរី]] (១៧២៦–១៧៤៣)។ បន្ទាប់ពីបានឆ្លងកាត់សង្រ្គាមធំៗចំនួនពីរ បណ្ដារដ្ឋអឺរ៉ុបបានព្រមព្រៀងគ្នាបង្កើតសន្តិភាពអស់មួយរយៈ ដោយមានតែជម្លោះតូចៗប៉ុណ្ណោះបានកើតឡើងក្នុងកំឡុងសម័យនោះដូច[[សង្គ្រាមស្នងរាជបល្ល័ង្កប៉ូឡូញ]]ពីឆ្នាំ១៧៣៣ ដល់ឆ្នាំ១៧៣៥ ជាដើម។ មកដល់ឆ្នាំ១៧៤០ សង្រ្គាមទ្រង់ទ្រាយធំបានផ្ទុះឡើងវិញ ពោលគឺ [[សង្រ្គាមស្នងរាជបល្ល័ង្កអូទ្រីស]]។ ការចងសម្ព័ន្ធភាពរវាងបារាំងជាមួយនឹងអតីតសត្រូវរបស់ខ្លួនគឺ ហាបស្បួក ("[[បដិវត្តន៍ការទូត]]"ឆ្នាំ១៧៥៦) ដើម្បីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស និង[[ព្រុស]]បាននាំឱ្យបារាំងបរាជ័យជាធំនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] (១៧៥៦–៦៣) និងថែមទាំងបានបាត់បង់ទឹកដីអាណានិគមនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងទៀតផង។<ref>Colin Jones, ''The Great Nation: France from Louis XV to Napoleon'' (2003)</ref> {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = Louis XV, King of France (1710-1774) edited 2.jpg | image2 = Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg | footer = ព្រះបាទ[[ល្វីទី១៥]] (ឆ្វេង) រូបគំនូរគូសដោយលោក[[ល្វីមីឈែល វ៉ាន់លូ]] (១៧៦៣), ព្រះបាទ[[ល្វីទី១៦]] (ស្ដាំ) ជាស្នាដៃគំនូររបស់លោក[[អង់ធាន់ហ្វ្រង់ស្វ័រ កាលេត៍]] (១៧៧៥) }} នៅពេញមួយសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជនបារាំងបានកើតការមិនពេញចិត្តជាខ្លាំងនឹងប្រព័ន្ធ និងរបបរាជាធិបតេយ្យ។ ល្វីទី១៥ គឺជាព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គដែលមានប្រជាប្រិយភាពទាបបំផុតសម្រាប់ប្រជាជនបារាំងព្រោះព្រះអង្គមានតណ្ហាផ្លូវភេទធ្ងន់ធ្ងរ និងទន់ខ្សោយក្នុងការដឹកនាំជារួម ពោលបានបណ្ដាលឱ្យបារាំងបាត់បង់ដែនដីអាណានិគម[[បារាំងថ្មី]]ទៅចក្រភពអង់គ្លេស។ ទស្សនវិទូក្នុងស្រុកជាច្រើនដូចជាលោក[[វ៉ុលទែរ]]ជាដើមបានសរសេររិះគន់បង្ហាញពីការមិនសប្បាយចិត្ត ប៉ុន្តែព្រះរាជាបានជ្រើសរើសមិនអើពើរវើរវាយនឹងពួកគេ។ ព្រះអង្គបានសោយទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧៤ ដោយសារ[[ជំងឺអុតធំ]] ខណៈប្រជាជនបារាំងភាគតិចណាស់ដែលស្រក់ទឹកភ្នែកអាល័យនឹងទ្រង់។ ចំពេលដែលមហាអំណាចមួយចំនួនដូចជាអង់គ្លេសបានកំពុងឆ្លងកាត់[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម]] ប្រទេសបារាំងនៅមិនទាន់វិវត្តដល់ចំណុចនោះនៅឡើយ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យវណ្ណៈកណ្តាលដែលកំពុងរីកធំកើតការខកចិត្តជាពន់ពេកនូវប្រព័ន្ធសង្គមដ៏អន់ថយរបស់បារាំង។ នៅក្នុងកែវភ្នែករបស់ពួកគេ ថ្នាក់ដឹកនាំបារាំងគឺមានភាពអាត្មានិយម មិនគិតគូរសង្គមជាតិជាធំ មិនខ្ចីធ្វើកំណែទម្រង់អភិវឌ្ឍន៍ប្រព័ន្ធដ៏ចាស់គំរឹលដែលបម្រើតែផលប្រយោជន៍មនុស្សមួយក្រុមតូចដូចខ្សែរាជវង្ស និងអភិជន ហើយមិនមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការដឹកនាំរដ្ឋក្នុងកិច្ចការអន្តរជាតិឡើយ។ បន្ទាប់ពីល្វីទី១៥ បានចូលទិវង្គតទៅ ចៅប្រុសរបស់ព្រះអង្គក៏បានឡើងសោយរាជ្យក្រោមព្រះរាជនាម[[ល្វីទី១៦]]។ ដំបូងឡើយ ព្រះរាជាថ្មីនេះមានប្រជាប្រិយភាពខ្ពស់បើប្រៀបនឹងស្ដេចអង្គមុន ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៧៨០ ប្រជាជនបារាំងក៏កើតការស្អប់ខ្ពើមនឹងព្រះអង្គដូចជីតារបស់ទ្រង់ដូចគ្នា។ ដំណាលគ្នានេះ ការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍របស់បារាំងនៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអាមេរិក]]បាននាំឱ្យបារាំងចំណាយថវិកាជាតិលើសលប់ហួសប្រមាណ។<ref>William Doyle, ''The French Revolution: A Very Short Introduction'' (2001)</ref> ដោយប្រទេសជាតិជាប់បំណុលធ្ងន់ធ្ងរ ព្រះល្វីទី១៦ ក៏បានបញ្ជាឱ្យធ្វើកំណែទម្រង់មូលវិវត្តតាមរបស់ការណែនាំរបស់លោក[[អាន់រ៉ូប៊ែរត៍ ចាក់ស៍ធួរហ្គោត៍|ធួរហ្គោត៍]] និង[[ហ្គីយ៉ូមក្រេធាង ដឺឡាម័រញ៉ុង ដឺម៉ាឡឺស៊ែបស៍|ម៉ាឡឺស៊ែបស៍]]។ ដោយមានការប្រឆាំង និងសម្ពាធពីក្រុមអ្នកអភិជន អ្នកទាំងពីរត្រូវចុះចេញពីតំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧៦ ហើយត្រូវបានជំនួសដោយលោក[[ចាក់ និគែរ]]។ លោកនិគែរបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨១ មុនពេលត្រូវបានតែងតាំងម្តងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៨។ សិសិររដូវដ៏រងារពេកក្រៃនៅក្នុងឆ្នាំនោះបាននាំឱ្យកើតការខ្វះខាតស្បៀងអាហារយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេស។<ref>Sylvia Neely, ''A Concise History of the French Revolution '' (2008)</ref> នៅមុនថ្ងៃនៃបដិវត្តន៍បារាំងនៃខែកក្កដា ឆ្នាំ១៧៨៩ ប្រទេសបារាំងបានកំពុងស្ថិតនៅក្នុងវិបត្តិស្ថាប័នរដ្ឋ និងហិរញ្ញវត្ថុយ៉ាងជ្រាលជ្រៅពិបាករំដោះ ខណៈគំនិត[[យុគពន្លឺ|ពន្លឺថ្មី]]បានកំពុងចាប់ផ្តើមជ្រាបចូលទៅក្នុងស្រទាប់អប់រំនៃសង្គមបារាំងបណ្ដើរៗ។<ref name="daniel" /> ===រាជអំណាចមានកំណត់=== {{Main|ព្រះរាជាណាចក្របារាំង (១៧៩១–១៧៩២)}} នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៧៩១ របបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការប្រទេសបារាំងដែលមានអាយុកាលចំនួន ៩៤៨ ឆ្នាំត្រូវបានកែប្រែក្លាយជាប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញជាបណ្តោះអាសន្ន។ ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យថ្មីនេះត្រូវបានអនុម័តបានប្រមាណមួយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះមុនពេលត្រូវបានគេរំលាយលុបចោលទាំងស្រុងនៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៧៩២ ហើយរបប[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ]]ក៏ត្រូវបានប្រកាសឡើង។ លើសពីនេះ ព្រះរាជតួនាទីព្រះរាជាបារាំងត្រូវបានបញ្ចប់ជាស្ថាពរនៅពេលដែលព្រះបាទល្វីទី១៦ ត្រូវបានអ្នកបដិវត្តន៍ចាប់ប្រហារជីវិតដោយកាត់ព្រះសិរព្រះអង្គ (ក្បាល) នៅថ្ងៃច័ន្ទ ទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ១៧៩៣។ ក្រោយពីបានប្រហារជីវិតព្រះរាជារួចមក [[រជ្ជកាលសប្បដិភ័យ]]ក៏បានកើតឡើង ដែលជាសម័យកាលរដ្ឋអំណាចបារាំងថ្មី (ក្រោម[[នាយកាល័យបារាំង|នាយកាល័យ]] ឬ ''Directoire'') ចាប់មនុស្សដែលគេចោទថាមានបំណងប្រឆាំងបដិវត្តន៍ទៅប្រហារជីវិត។ ជាលទ្ធផល បារាំងត្រូវឆ្លងកាត់កំណែទម្រង់ផ្សេងៗជាងម្ភៃប្រាំឆ្នាំ កោលាហល របបនយោបាយផ្ដាច់ការ និងជម្លោះសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមនានាដូច[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]ជាដើម។ ===ប្រត្យាស្ថាប័ន=== {{Main|ប្រត្យាស្ថាប័ននៃរាជវង្សបួរបុងនៅបារាំង}} {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = Gérard - Louis XVIII of France in Coronation Robes.jpg | image2 = Carlos X de Francia (François Gérard).jpg | footer = ព្រះរាជាទាំងពីរអង្គក្រោយប្រត្យាស្ថាប័នរបបរាជានិយម៖ [[ល្វីទី១៨]] (ឆ្វេង) ស្នាដៃរបស់លោក[[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ជេរ៉ាដ៍]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨២០), [[ឆាលស៍ទី១០]] (ស្ដាំ) គូរដោយលោក[[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ជេរ៉ាដ៍]]ដដែរ (១៨២៥) }} បន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍បារាំង (១៧៨៩–៩៩) និងរបប[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]ក្រោមព្រះចៅ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]] (១៨០៤–១៨១៤) បានបញ្ចប់ របបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានស្ដារឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ ដោយសម្ព័ន្ធភាពនៃមហាអំណាចអឺរ៉ុបដែលបានយកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុងក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក។ ក៏ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះចៅអធិរាជណាប៉ូលេអុងដែលត្រូវបានគេនិរទេសទៅលើកោះ[[អែលបា]]ក្រោយចាញ់សង្គ្រាមនោះបានយាងត្រឡប់មកបារាំងវិញ ហើយត្រូវបានប្រជាជននិងអាជ្ញាធរបារាំងលើកជាអធិរាជដឹកនាំម្តងទៀតបាន[[មួយរយថ្ងៃ]]។ រដ្ឋអំណាចអឺរ៉ុបនៅជុំវិញបានរួមគ្នាចងជា[[មួយរយថ្ងៃ|សម្ព័ន្ធភាពជាលើកទីប្រាំពីរ]]ដើម្បីកម្ចាត់ណាប៉ូលេអុងម្តងទៀត ហើយបន្ទាប់ពីយកឈ្នះណាប៉ូលេអុងក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ រាជវង្សបួរបុងក៏ត្រូវបានគេស្តារឡើងវិញម្តងទៀត។ ប្អូនប្រុសរបស់អតីតក្សត្រល្វីទី១៦ ដែលត្រូវបានគេប្រហារជីវិតនៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍មុននោះ បានឡើងសោយរាជ្យក្រោមព្រះរាជនាម [[ល្វីទី១៨]]។ ព្រះល្វីទី១៨ ទ្រង់បានព្យាយាមផ្សះផ្សាកេរ្តិ៍ដំណែលនៃបដិវត្តន៍ និងរបបចាស់ ដោយប្រទានរាជានុញ្ញាតឱ្យមានប្រព័ន្ធសភា និង[[ធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨១៤|រដ្ឋធម្មនុញ្ញជាក់លាក់មួយ]]។ រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គគឺពោរពេញទៅដោយភាពចម្រុងចម្រាស់គ្នា ដោយមានម្ខាងដូច ក្រុម[[ដុកទ្រីនែរស៍]] និងបញ្ញវន្តសេរីបានគាំទ្រនៅរដ្ឋធម្មនុញ្ញព្រះអង្គ និងម្ខាងទៀតដូច ក្រុមវណ្ណៈគហបតី អ្នកគាំទ្ររាជាធិបតេយ្យជ្រុលនិយម អភិជន និងបុព្វជិតសាសនាជាដើម បានរុញច្រានចោលនូវគំនិតបដិវត្តន៍ផ្សេងៗ។ ដោយមានការទូន្មានណែនាំពីនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ឆាលស៍ម៉ូរីស ដឺតេលេរ៉ង់|តេលេរ៉ង់]] និង[[អាម៉ង់អេម៉ានុយអែល ដឺវីញេរ៉ូត៍ឌូភ្លីស៊ីស៍|ពញាក្សត្ររីឆឺលីអឺ]] ក៏ដូចជាគោលនយោបាយមជ្ឈន្តិករបស់ព្រះរាជាថ្មី បារាំងបានរក្សាសន្តិភាពជាមួយរដ្ឋអំណាចអឺរ៉ុបនៅជុំវិញខ្លួនបានមួយរយៈពេលធំ។<ref>Actes du congrès – vol. 3, 1961, p.&nbsp;441.; Emmanuel de Waresquiel, 2003, pp.&nbsp;460–461.</ref> ក្រោយពីព្រះបាទល្វីទី១៨ បានសោយទិវង្គតទៅនៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨២៤ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ព្រះអង្គពីមុនស្ទើរទាំងអស់ត្រូវបានចាត់ទុកជាអសារបង់ដោយព្រះរាជាថ្មីដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គព្រះនាម[[ឆាលស៍ទី១០]]។ ព្រះឆាលស៍ទី១០ គឺជាប្រតិក្រិយាដ៏ម៉ឹងម៉ាត់មួយអង្គដែលតែងគាំទ្រក្រុមរាជាធិបតេយ្យជ្រុលនិយម និង[[ព្រះវិហារកាតូលិកប្រទេសបារាំង|វិហារកាតូលិក]]។ នៅក្រោមរជ្ជកាលព្រះអង្គ ពិរុទ្ធកម្មកាសែតសារព័ត៌មានផ្សេងៗត្រូវបានពង្រឹង ច្បាប់ប្រឆាំងពិសិដ្ឋប្រមាថត្រូវបានអនុម័ត ហើយសំណងចំពោះ[[និរប្រវេស៍បារាំង (១៧៨៩–១៨១៥)|និរប្រវេសជនបារាំង]]ត្រូវបានបង្កើនថែម។ ចំពោះគោលនយោបាយបរទេសវិញ បារាំងបានប្រឡូកដៃចូលអន្តរាគមន៍ក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពក្រិក|បដិវត្តន៍ក្រិក]]ដោយគាំទ្រខាងក្រុមឧទ្ទាមក្រិក និងបានចាប់ផ្ដើមដំណាក់កាលដំបូងនៃ[[សញ្ជ័យរបស់បារាំងលើអាល់ហ្សេរី|ការសញ្ជ័យយកអាល់ហ្សេរី]]ជាទឹកដីអាណានិគមថ្មី។ ក្រុមដុកទ្រីនែរស៍ក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ព្រះរាជាណាចក្របារាំង)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]បានកើតការមិនពេញចិត្តនឹងរបៀបដឹកនាំរបស់ព្រះរាជាថ្មីបណ្ដើរៗ ហើយនៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨៣០ ពួកគេបានសរសេរសុន្ទរកថាមួយផ្ញើទៅកាន់ព្រះមហាក្សត្រ ដោយសង្កត់ធ្ងន់ពីសិទ្ធិមុខងាររបស់សភា និងជាធរមានគាំទ្រដល់បម្លាស់ប្ដូរទៅប្រតិបត្តិប្រព័ន្ធសភាពេញលេញតែម្តង។ ព្រះឆាលស៍ទី១០ បានយល់ឃើញសុន្ទរកថានោះថាជាការគំរាមកំហែង ហើយនៅថ្ងៃទី២៥ ខែកក្កដា នៃឆ្នាំដដែរ ព្រះអង្គបានប្រកាសចេញ[[បទបញ្ញត្តិខែកក្កដា|បទបញ្ញត្តិសាំងឃ្លូដ៍]]ក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយអំណាចរបស់សភា និងបង្កើតរាជអំណាចផ្ដាច់ការឡើងវិញ។<ref>Duc de Dolberg, Castellan, II, 176 (letter 30 April 1827)</ref> ជាលទ្ធផល ក្រុមអ្នកប្រឆាំងផ្សេងៗបានចេញធ្វើកុបកម្ម និងបិទផ្លូវសំខាន់ៗក្នុងទីក្រុងប៉ារីសរហូតដល់វិវត្តក្លាយជាបដិវត្តន៍ផ្តួលរបបរាជាធិបតេយ្យជាថ្មីម្តងទៀតដែលគេនិយមហៅថា [[បដិវត្តន៍ខែកក្កដា]]។<ref>Mansel, Philip, ''Paris Between Empires'' (St. Martin Press, New York 2001) p.&nbsp;245.</ref> ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងកំហឹងមហាជន ព្រះមហាក្សត្ររួមទាំងរជ្ជទាយាទព្រះអង្គព្រះនាម[[ល្វីអង់ធាន់ ពញាក្សត្រអង់ហ្គូលែម|ល្វីអង់ធាន់]]បានដាក់រាជ្យព្រមគ្នាដោយចាត់តាំងព្រះនត្តាក្សត្រានាម[[អង់រី ព្រះរាមឆុំប៊រដ៍|អង់រី]]ជាព្រះមហាក្សត្រដោយមាន[[ល្វីហ្វីលីបទី១|ពញាក្សត្រអ័រលីយ៉ុង]]ជាព្រះរាជានុសិទ្ធិ<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-KcsAAAAYAAJ&pg=PA18|title=Bulletin des lois de la République franc̜aise, Vol. 9|publisher=Imprimerie nationale|date=1831}}</ref> ប៉ុន្តែវាបានហួសពេលទៅហើយ ខណៈបដិវត្តន៍បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ។ ===រាជាធិបតេយ្យកក្កដា=== {{Main|រាជាធិបតេយ្យកក្កដា}} [[File:1841 portrait painting of Louis Philippe I (King of the French) by Winterhalter.jpg|thumb|រូបគំនូរព្រះបាទ[[ល្វីហ្វីលីបទី១]] គូសដោយលោក[[ហ្វ្រង់ហ្សាវែរ វីនធឺរហាល់ធឺរ]] ឆ្នាំ១៨៤១]] នៅថ្ងៃទី៩ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨៣០ សភាតំណាងរាស្ត្របានជ្រើសរើសពញាក្សត្រអ័រលីយ៉ុងព្រះអង្គម្ចាស់[[ល្វីហ្វីលីបទី១|ល្វីហ្វីលីប]]ជា "ព្រះមហាក្សត្រនៃបារាំង"៖ ដោយនេះជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីបដិវត្តន៍បារាំងមកដែលស្តេចត្រូវបានតាក់តែងជាព្រះប្រមុខនៃប្រជាជនបារាំង និងមិនមែនប្រមុខរដ្ឋប្រទេសឡើយ។ ទង់ប្រពៃណីពណ៌សរបស់រាជវង្សបួរបុងត្រូវបានជំនួសដោយ[[ទង់ជាតិបារាំង|ទង់បារាំងបីឆ្នូត]]<ref>{{Cite book |last=Michel Pastoureau |title=Les emblèmes de la France |publisher=Bonneton |year=2001 |page=223 |author-link=Michel Pastoureau}}</ref> ហើយ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំងឆ្នាំ១៨៣០|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី]]មួយត្រូវបានអនុម័តនៅក្នុងខែសីហានៃឆ្នាំដដែរ។<ref>{{Cite book |first1=Dominique |last1=Barjot |title=La France au xixe siècle |first2=Jean-Pierre |last2=Chaline |first3=André |last3=Encrevé |publisher=Presses Universitaires de France |year=2014 |page=656 |author-link2=Jean-Pierre Chaline}}</ref> ដំណាលគ្នានេះដែរ ដំណើរសញ្ជ័យរបស់បារាំងនៅអាល់ហ្សេរីបានកំពុងបន្តយ៉ាងរស់រវើក ហើយទឹកដីអាណានិគមថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ឈូងសមុទ្រគីនេ]] [[កាបុង]] [[ព្រះរាជាណាចក្រមេរីណា|ម៉ាដាហ្កាស្កា]] និង[[ម៉ាយ៉ុត]] ខណៈដែល[[ព្រះរាជាណាចក្រតាហ៊ីទី|កោះតាហ៊ីទី]]ត្រូវបានដាក់ក្រោមអាណាព្យាបាលភាពបារាំង។{{Sfnp|Barjot|Chaline|Encrevé|2014|pages=232, 233}} ទោះបីជាមានកំណែទម្រង់ច្រើនស្របទៅតាមតម្រូវការមហាជនក្ដី ប៉ុន្តែព្រះល្វីហ្វីលីបទ្រង់មិនខុសគ្នាពីព្រះរាជាបារាំងមុនៗប៉ុន្មានឡើយនោះទេ។ វណ្ណៈអភិជនចាស់ៗត្រូវបានជំនួសដោយវណ្ណៈគហបតីទីប្រជុំជន ហើយវណ្ណៈពលករនៅមិនទាន់មានសិទ្ធិពេញលេញក្នុងការបោះឆ្នោតនៅឡើយក្រោមរជ្ជកាលទ្រង់។{{Sfnp|Barjot|Chaline|Encrevé|2014|page=202}} ថែមពីនេះ ព្រះល្វីហ្វីលីបបានតែងតាំងឥស្សរជនមកពីវណ្ណៈគហបតីមួយចំនួនឱ្យបម្រើជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដូចជា ធនាគារិកលោក[[កាស៊ីមារ ពែរីយ៉េ]] សាស្ត្រាចារ្យ[[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ហ្គីហ្សូត៍]] និងលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ហ្សង់ដឺឌីអឺ ស៊ូល្ត៍]]ជាដើម។ របបរាជាធិបតេយ្យកក្កដាគឺសម្បូរទៅដោយរឿងអាស្រូវពុករលួយ និងវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុច្រើនកុះកុញ ដែលនាំឱ្យមានអ្នកប្រឆាំងមានការកើនឡើងដូចជា [[រាជធម្មានុរូបករ]] (ក្រុមរាជានិយមគាំទ្រការស្នងរាជ្យតាមពូជពង្ស) អ្នកនិយមបូណាប៉ារត៍ អ្នកគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋ និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ល។ ដោយឃើញមានកំណើនអ្នកប្រឆាំងនឹងទ្រង់ ព្រះមហាក្សត្របារាំងបានព្យាយាមគាបសង្កត់ក្រុមប្រឆាំងទាំងនោះដោយពិរុទ្ធកម្ម ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៤៨ ក្រោយ[[យុទ្ធនាការបង់កេត្ស៍]]{{Sfnp|Barjot|Chaline|Encrevé|2014|pages=211, 2012}} កុបកម្ម និងការបះបោរផ្សេងៗបានផ្ទុះឡើងពេញទីក្រុងប៉ារីស និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានរីករាលដាលទៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេស បង្កបង្កើត[[បដិវត្តខែកុម្ភៈ]]ឡើង។ នៅកំឡុងបដិវត្តន៍ [[កងឆ្មាំជាតិ (បារាំង)|កងឆ្មាំជាតិ]]បានបដិសេធមិនទទួលបញ្ជាវាយបង្ក្រាបទៅលើអ្នកបះបោរ ដែលធ្វើឱ្យល្វីហ្វីលីបសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យ ហើយបានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសអង់គ្លេស។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៤៨ របបរាជានិយមត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលជាបរិបូណ៌ ហើយបើកផ្លូវឱ្យមានការប្រកាស[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីពីរ|របបសាធារណរដ្ឋទីពីរ]]ឡើង។{{Sfnp|Barjot|Chaline|Encrevé|2014|pages=298, 299}} ថ្វីបើចលនាស្ដាររបបរាជានិយមបានផុសឡើងវិញក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ក្ដី ប៉ុន្តែវាត្រូវបរាជ័យនាំឱ្យសាធារណរដ្ឋបារាំងមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ==ទឹកដី និងខេត្ត== {{Main|ខេត្តនៃបារាំង}} [[File:Le royaume des Francs sous Hugues Capet-en.svg|thumb|[[ហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិច]]ក្រោមរជ្ជកាលព្រះបាទ[[អ៊ូហ្កេ កាប៉េត៍]]រវាងឆ្នាំ៩៨៧ និងឆ្នាំ៩៩៦]] [[File:Map France 1030-fr.svg|thumb|ផែនទីនៃព្រះរាជាណាចក្របារាំងក្នុងឆ្នាំ១០៣០ ដោយទឹកដីកម្មសិទ្ធិរបស់រាជនគរផ្ទាល់ស្ថិតក្នុងពណ៌ខៀវ]] [[File:Territorial Conquests of Philip II of France.png|thumb|ការវិវត្តនៃទឹកដីបារាំងក្រោមព្រះបាទ[[ហ្វីលីបទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីបទី២]] នៅរវាងឆ្នាំ១១៨០ និងឆ្នាំ១២២៣។]] នៅមុនសតវត្សរ៍ទី១៣ ទឹកដីតែមួយផ្នែកតូចនៃប្រទេសបារាំងបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះដែលស្ថិតនៅក្រោមរាជអំណាចផ្ទាល់របស់ស្តេចហ្វ្រង់ស៊ី។ ចំពោះទឹកដីភាគខាងជើងប្រទេសបារាំងបច្ចុប្បន្នកាលនុះកំពុងត្រូវស្ថិតក្រោមការឈ្លានពាន​និងត្រួតត្រាដោយពួក[[វីគីង]] រួចក៏បានវិវត្តក្លាយទៅជា[[ពញារដ្ឋន័រម៉ង់ឌី]] ចំណែកនៅភាគខាងលិចវិញគឺមានរដ្ឋអង់ជូដែលជាគូប្រជែងរបស់ស្តេចបារាំង ហើយនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ ក៏បានកើតជា[[ចក្រភពប្លុងតាជឺណេត៍]] ដែលរាំបញ្ចូលទាំង[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស]]ដែរ។ លុះត្រាដែលដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ[[ហ្វីលីបទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីបទី២]] ទើបបានបារាំងអាចគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងលិចហ្វ្រង់ស៊ីបាន ហើយជាលទ្ធផល ហ្វីលីបក៏បានក្លាយជាអង្គក្សត្របារាំងដំបូងផងដែរដែលបានតែងតាំងខ្លួនថា "ព្រះមហាក្សត្របារាំង" (១១៩០)។ ភាពមិនចុះសម្រុងគ្នារវាងព្រះរាជាអង់គ្លេសវង្សប្លុងតាជឺណេត៍ និងព្រះរាជាបារាំងវង្សកាប៉េត៍បាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្រ្គាមរយឆ្នាំ]]ឡើង ហើយទីបំផុតនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៥ ទើបបារាំងអាចគ្រប់គ្រងទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនបានបាត់បង់ទៅនៅក្នុងសម័យហ្វ្រង់ស៊ីឡើងវិញ។ ចំពោះពេលបច្ចុប្បន្ន ទឹកដីប៉ែកខាងកើតនៃប្រទេសបារាំង ពោលគឺឡូរ៉េន និងអារ៉េឡាត៍ មិនមែនជាទឹកដីដើមនៃហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិចនោះទេ ហើយដែនដីទាំងពីរនេះត្រូវបានកាត់បញ្ចូលជាទឹកដីបារាំងនៅក្នុងកំឡុង[[ដើមសម័យទំនើប]]ប៉ុណ្ណោះ។ ទឹកដីមរតកពីហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិចរួមមាន៖ :ដែនគ្រប់គ្រងដោយស្ដេចហ្វ្រង់ស៊ី (ដែនព្រះរាជា ឬបារាំងហៅថា ''domaine'') :* [[អ៊ីលដឺហ្វ្រែន|អ៊ីលដឺហ្វ្រង់]] :* [[រ៉ាមស៍]] :* [[បួរជឺ]] :* [[អ័រលីយ៉ុង]] សាមន្តរដ្ឋក្រោមរាជអំណាចស្តេចបារាំងផ្ទាល់ពីសតវត្សរ៍ទី១០ ដល់ទី១២៖ :*[[ស្រុកឆំប៊ែងញី]] (បញ្ចូលជាដែនព្រះរាជានៅក្នុងឆ្នាំ១៣១៦) :* [[ស្រុកប៉្លូអា]] (បញ្ចូលជាដែនព្រះរាជានៅក្នុងឆ្នាំ១៣៩១) :* [[ពញារដ្ឋបួរហ្កូញី]] (ត្រឹមឆ្នាំ១៤៧៧ រួចត្រូវបានបំបែកដោយបារាំង និង[[ហុល្លង់ហាបស្បួក|ហាបស្បួក]]) :* [[ស្រុកហ្វ្លង់ដ្រឺ]] (កាត់ចូលបួរហ្កូញីក្នុងឆ្នាំ១៣៦៩) :* [[ពញាក្សត្របួរបុង|ពញារដ្ឋបួរបុង]] (១៣២៧–១៥២៣) លទ្ធកម្មទឹកដីកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងទី១៤ :* [[ពញារដ្ឋន័រម៉ង់ឌី]] (១២០៤) :* [[ស្រុកធួរ៉ង់]] (១២០៤) :* [[ស្រុកអង់ជូ]] (១២២៥) :* [[ខេត្តមេន|ស្រុកមេន]] (១២២៥) :* [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ូវែរញី|ស្រុកអ៊ូវែរញី]] (១២៧១) :* [[ស្រុកធូលូស]] (១២៧១) :* [[ស្រុកឆំប៊ែងញី]] (កាត់ចូលដែនព្រះរាជាក្នុងឆ្នាំ១៣១៦) :* [[ឌូហ្វីណេ]] (១៣៤៩) ជាទឹកដីរបស់ស្ដេចបារាំងជាយូរមកហើយ និងត្រូវបានកាន់កាប់ដោយរជ្ជទាយាទបារាំង ប៉ុន្តែដោយសារវាជាផ្នែកនៃ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ផង ដូច្នេះក៏មិនស្ថិតនៅក្រោមបារាំងផ្លូវការសុទ្ធសាធដែរ។ :* [[ស្រុកប៉្លូអា]] (កាត់ចូលដែនព្រះរាជាក្នុងឆ្នាំ១៣៩១) លទ្ធកម្មទឹកដីពីនគរអង់គ្លេសវង្សប្លុងតាជឺណេត៍បន្ទាប់ពីយកឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមរយឆ្នាំ (១៤៥៣) :* [[ពញារដ្ឋអគីថេន]] ([[គុយយ៉េន]]) :* [[ពញារដ្ឋប្រឺតាញី]] (១៤៥៣ និងជាដែនព្រះរាជាក្នុងឆ្នាំ១៥៤៧) លទ្ធកម្មទឹកដីក្រោយសង្គ្រាមរយឆ្នាំ :* [[ពញារដ្ឋបួរហ្កូញី]] (១៤៧៧) :* [[ទឹកដីកាលេស៍]] (១៥៥៨) :* [[ព្រះរាជាណចក្រណាវ៉ារ៉ា]] (១៦២០) :* [[អាល់សាស]]៖ [[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពវែស្តហ្វាលី]] (១៦៤៨), [[សន្ធិសញ្ញានីម៉ែហ្កេ]] (១៦៨៤) :* [[ស្រុកអារធ័រ]] (១៦៥៩) :* [[សន្ធិសញ្ញាភីរីនីស៍]] (១៦៥៩)៖ [[រូស្ស៊ីយ៉ុង]] និង[[ពែរពីញ៉ង់]], [[ម៉ុងមេឌី]] និងផ្នែកខ្លះទៀតនៃ[[លុចសំបួ]] ហើយនិង[[ហ្វ្លង់ដ្រឺ]]មួយផ្នែក (ដូចជា [[អារ៉ាស]] [[បេធ្យូន]] [[ក្រាវេលីន]] និង[[ធ្យុងវីល]]) :* [[ស្រុកបួរហ្កូញី|ស្រុកសេរីបួរហ្កូញី]] (១៦៦៨, ១៦៧៩) :* [[អ៊ីនូត៍បារាំង]] (១៦៧៩) :* [[ក្សត្របុរីអូរ៉ង់ជ៍]] (១៧១៣) :* [[ពញារដ្ឋឡូរ៉េន]] (១៧៦៦) :* [[សញ្ជ័យរបស់បារាំងលើកូស|កូស]] (១៧៦៩) :* [[កុំតាត៍វឺនីស្សង់]] (១៧៩១) ==សាសនា== [[File:PA00078776-Cathédrale Notre-Dame de Reims 5.jpg|thumb|[[មហាវិហាររ៉ាមស៍|ព្រះវិហាររ៉ាមស៍]]បានដើរតួនាទីជាទីកន្លែងនៃ[[ព្រះរាជាភិសេកនៃព្រះមហាក្សត្របារាំង]]]] នៅមុន[[បដិវត្តន៍បារាំង]] [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|គ្រិស្តសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] គឺជាសាសនាផ្លូវការនៃព្រះរាជាណាចក្របារាំង។<ref>{{cite book |last1=Wolf |first1=John Baptiste |title=The Emergence of European Civilization: From the Middle Ages to the Opening of the Nineteenth Century |date=1962 |publisher=University of Virginia Press |isbn=9789733203162 |page=419 |quote=}}</ref> ប្រទេសបារាំងតែងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាបុត្រីច្បងនៃសាសនាកាតូលិក (ភាសាបារាំង៖ ''Fille aînée de l'Église'') ហើយព្រះរាជាបារាំងតែងតែរក្សាទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយសម្តេចប៉ាបនៅរ៉ូម។<ref name="Parisse">{{cite book|title=The New Cambridge Medieval History: c. 900–c. 1024|volume=III|editor-first=T.|editor-last=Reuter|last=Parisse|first=Michael|year=2005|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|chapter=Lotharingia|pages=313–315}}</ref> តែខុសពីគ្រិស្តរដ្ឋផ្សេងៗ រាជាធិបតេយ្យបារាំងតែងរក្សានូវអំណាចស្វ័យភាពលើសាសនាកាតូលិកតាមរយៈគោលនយោបាយហៅថា ''[[ហ្កាលីកង់និយម]]'' ឬ ''Gallicanisme'' ដែលអនុញ្ញាតឱ្យព្រះរាជាមានសិទ្ធិជ្រើសរើសអេវ៉ែកដោយខ្លួនឯង និងមិនចាំបាច់ត្រូវជ្រើសរើសដោយសម្ដេចប៉ាប។<ref>Wolfe, M. (2005). Jotham Parsons. The Church in the Republic: Gallicanism and Political Ideology in Renaissance France. Washington, D.C.: Catholic University of America Press. 2004. pp. ix, 322. The American Historical Review, 110(4), 1254–1255.</ref> ក្នុងអំឡុងកំណែទម្រង់ប្រូតេស្តង់នៃពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៦ គេសង្កេតឃើញថាចំនួនអ្នកកាន់និកាយប្រូតេស្តង់ (''[[អ៊ូហ្គូណូត៍]]'') បានកើនឡើងខ្ពស់គួរឱ្យកត់សម្គាល់ ពោលគឺកើនរហូតដល់ ១០% នៃចំនួនប្រជាជនបារាំងសរុបក្នុងសម័យនោះ ឬស្មើនឹង ១.៨ លាននាក់។ កំណើននេះបាននាំឱ្យកើត[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្រ្គាមសាសនា]]ឡើងនៅបារាំង ដោយអាជ្ញាធរបានចាប់ធ្វើទុក្ខបុកម្នេញអ្នកកាន់និកាយប្រូតេស្តង់ ដែលនាំឱ្យកើតជាហេតុការណ៍ផ្សេងៗដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅទិវាសាំងបារថេលីមី]]ជាដើម និងទីបំផុតបានកាត់បន្ថយចំនួនអ៊ូហ្គូណូត៍នៅក្នុងសហគមន៍។<ref name="ReferenceA">Hans J. Hillerbrand, ''Encyclopedia of Protestantism: 4-volume Set'', paragraphs "France" and "Huguenots"; The Huguenot Population of France, 1600–1685: The Demographic Fate and Customs of a Religious Minority by Philip Benedict; American Philosophical Society, 1991, 164</ref> ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចំនួនអ្នកកាន់និកាយប្រូតេស្តង់បានចុះថយពីប្រមាណ ៧ ទៅ ៨ ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៦។ [[ព្រះរាជក្រឹត្យនៃណង់]]បាននាំមកនូវសន្តិភាពរវាងនិកាយទាំងពីរបានជាច្រើនទសវត្សរ៍ មុនពេលក្រឹត្យនោះត្រូវបានលុបចោលដោយព្រះបាទ[[ល្វីទី១៤]] នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៧។ សេចក្ដីសម្រេចរបស់ល្វីទី១៤ នោះបានធ្វើឱ្យក្រុមអ៊ូហ្គូណូត៍ទាំងគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈរត់ភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសបារាំង ដែលនាំឱ្យសង្គមបារាំងចុះធនធានមនុស្សជាទម្ងន់។<ref name="EB11">''Encyclopædia Britannica'', 11th ed, Frank Puaux, "Huguenot"</ref> [[ប្រវត្តិជនជាតិជ្វីហ្វនៅបារាំង|ជនជាតិយូដាបានមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសបារាំង]]ចាប់តាំងពី[[ដើមមជ្ឈិមសម័យ]]មកម៉្លេះ។<ref>{{cite book |last=Pirenne |first=Henri |author-link=Henri Pirenne |title=(ជាភាសាបារាំង) Mahomet et Charlemagne (reprint of 1937 classic) |publisher=Dover Publications |year=2001 |isbn=0-486-42011-6 |pages=123–128 }}</ref> ព្រះរាជាណាចក្របារាំងធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វនៅមជ្ឈិមសម័យ ដោយបង្កើតបានអ្នកប្រាជ្ញជ្វីហ្វល្បីៗជាច្រើនរូបដូចជា ព្រះគ្រូ[[រ៉ាឈី]] ជាដើម ហើយក៏ធ្លាប់បានរៀបចំកិច្ចពិភាក្សាដេញដោលទ្រឹស្ដីរវាងសាសន៍យូដា និងគ្រិស្តសាសនិកផងដែរ។ ដូចពួកអ៊ូហ្គូណូត៍ដែរ ជនជាតិជ្វីហ្វក៏ត្រូវបានរាជរដ្ឋាភិបាលបារាំងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដូចគ្នា ដោយករណីដំបូងៗបង្អស់បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១១ និងបានបន្តរហូតដល់ពេញមួយមជ្ឈិមសម័យ នាំឱ្យចំនួនពួកគេកើនចុះៗទៅតាមកម្រិតនៃទុក្ខបុកម្នេញក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចបារាំងនីមួយៗ។<ref name="chabad">{{cite web |url=http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/476620/jewish/Rashis-Method-of-Biblical-Commentary.htm |last=Miller|first=Chaim|title=Rashi's Method of Biblical Commentary|publisher=chabad.org|year=2013}}</ref> ==ច្បាប់មូលដ្ឋាន== {{Main|ច្បាប់មូលដ្ឋាននៃព្រះរាជាណាចក្របារាំង}} របប[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]]នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្របារាំងមិនមានលក្ខណៈដូចគ្នាទាំងស្រុងទៅនឹងរបបផ្តាច់ការទូទៅឡើយ ព្រោះថារាជអំណាចរបស់ស្ដេចបារាំងនីមួយៗគឺមានដែនកំណត់តិចតួចដែរ ពោលគឺមកពីកត្តាសាសនា។ ដោយសារតែមានជំនឿខាង[[ទេវរាជ]]ដែលថា អំណាចព្រះរាជាគឺព្រះទេវទ្រង់ជាអ្នកប្រទាន ដូច្នេះ ប្រជានុរាស្ត្រគ្រប់គ្នាត្រូវតែធ្វើនិងបម្រើតាមឆន្ទៈរបស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងន័យនេះ ព្រះមហាក្សត្របារាំងគឺគោរពតាមតែព្រះទេវប៉ុណ្ណោះ ហើយទ្រង់ត្រូវដឹកនាំប្រជាជាតិប្រកបដោយគុណធម៌ និងយុត្តិធម៌ស្របទៅតាមការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះ។{{sfn|Dignat|2021}} ==មើលផងដែរ== *[[ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង]] *[[ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ចបារាំង]] *[[បដិវត្តន៍បារាំង]] *[[បញ្ជីរាយព្រះមហាក្សត្របារាំង]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==អានបន្ថែម== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{refbegin|40em}} * Beik, William. ''A Social and Cultural History of Early Modern France'' (2009) [https://www.amazon.com/Social-Cultural-History-Modern-France/dp/0521709563/ excerpt and text search] * Caron, François. ''An Economic History of Modern France'' (1979) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99700525 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041103102446/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99700525 |date=2004-11-03 }} * Doyle, William. ''Old Regime France: 1648–1788'' (2001) [https://www.amazon.com/dp/0198731299/ excerpt and text search] * Duby, Georges. ''France in the Middle Ages 987–1460: From Hugh Capet to Joan of Arc'' (1993), survey by a leader of the Annales School [https://www.amazon.com/dp/0631189459/ excerpt and text search] * Fierro, Alfred. ''Historical Dictionary of Paris'' (1998) 392pp, an abridged translation of his ''Histoire et dictionnaire de Paris'' (1996), 1580pp * Goubert, Pierre. ''The Course of French History'' (1991), standard French textbook [https://www.amazon.com/dp/0415066719/ excerpt and text search]; also [https://www.questia.com/library/book/the-course-of-french-history-by-pierre-goubert.jsp complete text online] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130104124758/http://www.questia.com/library/book/the-course-of-french-history-by-pierre-goubert.jsp |date=2013-01-04 }} * Goubert, Pierre. ''Louis XIV and Twenty Million Frenchmen'' (1972), social history from Annales School * Haine, W. Scott. ''The History of France'' (2000), 280 pp. textbook. [https://www.amazon.com/dp/0313303282/excerpt and text search]; also [https://www.questia.com/library/book/the-history-of-france-by-w-scott-haine-john-e-findling-frank-w-thackeray.jsp online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517185709/https://www.questia.com/library/book/the-history-of-france-by-w-scott-haine-john-e-findling-frank-w-thackeray.jsp |date=2008-05-17 }} * {{cite Q|Q107258901 }}<!-- Signs of Times --> * Holt, Mack P. ''Renaissance and Reformation France: 1500–1648'' (2002) [https://www.amazon.com/dp/0198731655/ excerpt and text search] * Jones, Colin, and Emmanuel Le Roy Ladurie. ''The Cambridge Illustrated History of France'' (1999) [https://www.amazon.com/dp/0521669928/ excerpt and text search] * Jones, Colin. ''The Great Nation: France from Louis XV to Napoleon'' (2002) [https://www.amazon.com/dp/0140130934/ excerpt and text search] * Jones, Colin. ''Paris: Biography of a City'' (2004), 592pp; comprehensive history by a leading British scholar [https://www.amazon.com/gp/product/0143036718/ excerpt and text search] * Le Roy Ladurie, Emmanuel. ''The Ancien Régime: A History of France 1610–1774'' (1999), survey by leader of the Annales School [https://www.amazon.com/dp/0631211969/ excerpt and text search] * {{cite book |last1=Palmer |first1=R. R. |author-link1=Robert Roswell Palmer |last2=Colton |first2=Joel |author-link2=Joel Colton |year=1978 |title=A History of the Modern World |url=https://archive.org/details/historyofmodernw00palm <!--full text--> |url-access=registration |edition=5th |publisher=Knopf |location=New York |isbn=978-0-394-41549-9 |oclc=3016779 }} * Potter, David. ''France in the Later Middle Ages 1200–1500,'' (2003) [https://www.amazon.com/dp/0199250472/ excerpt and text search] * Potter, David. ''A History of France, 1460–1560: The Emergence of a Nation-State'' (1995) * Price, Roger. ''A Concise History of France'' (1993) [https://www.amazon.com/dp/052136809X/ excerpt and text search] * Raymond, Gino. ''Historical Dictionary of France'' (2nd ed. 2008) 528pp * Roche, Daniel. ''France in the Enlightenment'' (1998), wide-ranging history 1700–1789 [https://www.amazon.com/France-Enlightenment-Harvard-Historical-Studies/dp/0674001990/ excerpt and text search] * Wolf, John B. ''Louis XIV'' (1968), the standard scholarly biography [https://www.questia.com/read/103250721 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420041053/https://www.questia.com/read/103250721 |date=2012-04-20 }} {{refend}} ===ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ=== {{refbegin}} * Gildea, Robert. ''The Past in French History'' (1996) * Nora, Pierre, ed. ''Realms of Memory: Rethinking the French Past'' (3 vol, 1996), essays by scholars; [https://www.amazon.com/Realms-Memory-Rethinking-Conflicts-Divisions/dp/0231084048/ excerpt and text search]; [https://www.amazon.com/Realms-Memory-Construction-French-Traditions/dp/0231106343/ vol 2 excerpts]; [https://www.amazon.com/Realms-Memory-Construction-French-Symbols/dp/0231109261/ vol 3 excerpts] * Pinkney, David H. "Two Thousand Years of Paris", ''Journal of Modern History'' (1951) 23#3 pp.&nbsp;262–264 [https://www.jstor.org/stable/1872710 in JSTOR] * Revel, Jacques, and Lynn Hunt, eds. ''Histories: French Constructions of the Past'' (1995). 654pp, 64 essays; emphasis on [[Annales School]] * Symes, Carol. "The Middle Ages between Nationalism and Colonialism", ''French Historical Studies'' (Winter 2011) 34#1 pp 37–46 * [[Françoise Thébaud|Thébaud, Françoise]]. "Writing Women's and Gender History in France: A National Narrative?" ''Journal of Women's History'' (2007) 19#1 pp.&nbsp;167–172 in [[Project MUSE]] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== * {{commons category-inline}} * {{wikiquote-inline}} * {{wikivoyage-inline}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជាណាចក្របារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បារាំងក្នុងសហស្សវត្សទី១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បារាំងក្នុងសហស្សវត្សទី២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រិស្តរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតព្រះរាជាណាចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតចក្រភព]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតរាជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំងមជ្ឈិមសម័យ]] 1symjz5no5qlk1hlgqudyeryfjqurrx 0 52732 342422 325254 2026-11-02T12:09:43Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] 342422 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] 8fy3r2avd0cjvt0y7fz7v0oiiibc0lt 1 52733 342423 325256 2026-11-02T12:09:48Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ការពិភាក្សា:បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] 342423 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ការពិភាក្សា:បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] lyh5o458av2mnvvmvcf9afedhvxsohi 0 52813 342436 339103 2026-11-02T20:18:23Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342436 wikitext text/x-wiki '''បុណ្យទី៥០''' (ហៅផងដែរថា '''Whit Sunday''', '''Whitsunday''' ឬ '''Whitsun ឬ Pentecost''' ) គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាក [[គ្រិស្តសាសនា|របស់គ្រិស្តបរិស័ទ]] ដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី ៤៩ (ថ្ងៃទី ៥០ នៅពេលដែល ការរាប់បញ្ចូល ត្រូវបានប្រើប្រាស់) បន្ទាប់ពី បុណ្យអ៊ីស្ទើរ ។ <ref name="Pritchard2019">{{Cite web |last=Pritchard |first=Ray |title=What Is Pentecost? |url=https://www.christianity.com/jesus/early-church-history/pentecost/where-did-pentecost-come-from.html |access-date=9 June 2019 |publisher=[[Christianity.com]] |language=en |quote=According to the Old Testament, you would go to the day of the celebration of Firstfruits, and beginning with that day, you would count off 50 days. The fiftieth day would be the Day of Pentecost. So Firstfruits is the beginning of the barley harvest and Pentecost the celebration of the beginning of the wheat harvest. Since it was always 50 days after Firstfruits, and since 49 days equals seven weeks, it always came a 'week of weeks' later.}}</ref> វារំលឹកដល់ការយាងចុះមកនៃ ព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ មកលើពួក សាវករបស់ព្រះយេស៊ូវ ម៉ារា និងអ្នកដើរតាមព្រះគ្រីស្ទដទៃទៀត ខណៈពេលដែលពួកគេនៅក្នុង ក្រុងយេរូសាឡិម ប្រារព្ធ [[ពិធីបុណ្យនៃសប្តាហ៍]] ដូចដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង កិច្ចការរបស់ពួកសាវក (កិច្ចការ ២:១–៣១)។ <ref>{{Bibleverse|Acts|2:1–31}}</ref> <ref>{{Bibleverse|Acts|1:14}}</ref> <ref name="Hilovsky2025" /> ថ្ងៃបុណ្យទី៥០ គឺជា "ថ្ងៃកំណើតនៃសាសនាចក្រ" ។ <ref name="Hilovsky2025">{{Cite web |last=Hilovsky |first=Judy |date=2025 |title=Happy Pentecost: The Birthday of the Church |url=https://www.museumofthebible.org/magazine/featured/happy-pentecost-the-birthday-of-the-church |access-date=11 June 2025 |publisher=[[Museum of the Bible]] |quote=In the Christian tradition, Pentecost is the celebration of the Holy Spirit descending on the apostles, Mary, and the first followers of Jesus, who were in the Upper Room.}}</ref> បុណ្យទី៥០ គឺជា ពិធីបុណ្យដ៏អស្ចារ្យមួយនៅក្នុងវិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់ភាគខាងកើត ដែល ជាពិធីបុណ្យដ៏ឧឡារិក មួយនៅក្នុង ពិធីសាសនារ៉ូម៉ាំង នៃ [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|ព្រះវិហារកាតូលិក]] ពិធីបុណ្យ នៅក្នុង [[លទ្ធិលូធើរ៉ាន|ព្រះវិហារ លូធើរ៉ាន]] និងជា ពិធីបុណ្យសំខាន់ មួយនៅក្នុង ការរួបរួម អង់គ្លីកង់ ។ និកាយគ្រិស្តបរិស័ទជាច្រើនបានផ្តល់នូវពិធីបុណ្យពិសេសមួយសម្រាប់ការប្រារព្ធពិធីដ៏បរិសុទ្ធនេះ។ ចាប់តាំងពីកាលបរិច្ឆេទរបស់វាអាស្រ័យលើ កាលបរិច្ឆេទនៃបុណ្យអ៊ីស្ទើរ បុណ្យ ថ្ងៃទីហាសិបគឺជា " បុណ្យដែលអាចផ្លាស់ទីបាន " ។ ថ្ងៃច័ន្ទបន្ទាប់ពីបុណ្យ Pentecost គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាកស្របច្បាប់នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើននៅអឺរ៉ុប អាហ្វ្រិក និងការាបៀន។ == ផ្ទៃខាងក្រោយ == នៅក្នុង សាសនាយូដា Shavuot គឺជា ពិធីបុណ្យច្រូតកាត់ ដែលត្រូវបានប្រារព្ធប្រាំពីរសប្តាហ៍និងមួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីថ្ងៃដំបូងនៃ [[បុណ្យរំលង]] នៅក្នុងចោទិយកថា ១៦: ៩ ឬប្រាំពីរសប្តាហ៍និងមួយថ្ងៃបន្ទាប់ពី [[ថ្ងៃសប្ប័ទ]] យោងតាមលេវីវិន័យ ២៣:១៦ ។ <ref name="EDNT">{{Cite book|isbn=978-0-8028-2803-3|last1=Balz|first1=Horst Robert|title=Exegetical dictionary of the New Testament|url=https://archive.org/details/exegeticaldictio00balz|date=1994|publisher=Wm. B. Eerdmans}}</ref> <ref name="keil">{{Cite book|publisher=Hendrickson Publishers|isbn=978-0-913573-88-4|last1=Keil|first1=Carl Friedrich|title=Commentary on the Old Testament|location=Peabody, Massachusetts|date=2011}}</ref> <ref name="EBC">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-36500-6|last1=Gaebelein|first1=Frank E|title=The expositors Bible commentary with the New International Version of the Holy Bible in twelve volum|location=Grand Rapids, MI|date=1984}}</ref> វាត្រូវបានពិភាក្សានៅក្នុង Mishnah និង Babylonian Talmud, tractate Arakhin ។ ការលើកឡើងពិតប្រាកដនៃហាសិបថ្ងៃចេញមកពីលេវីវិន័យ ២៣:១៦។ <ref name="auto">{{Cite book|publisher=United Bible Societies|isbn=978-0-8267-0104-6|last1=Bratcher|first1=Robert G|title=A handbook on Deuteronomy|url=https://archive.org/details/handbookondeuter0000brat|location=New York|date=2000}}</ref> <ref name="niv">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-92605-4|title=NIV archaeological study Bible an illustrated walk through biblical history and culture : New International Version.|location=Grand Rapids, Mich.|date=2005}}</ref> ពិធីបុណ្យនៃសប្តាហ៍ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាពិធីបុណ្យនៃការប្រមូលផលនៅក្នុងនិក្ខមនំ ២៣:១៦ និងថ្ងៃនៃផ្លែឈើដំបូងនៅក្នុងលេខ ២៨:២៦ ។ <ref name="keil">{{Cite book|publisher=Hendrickson Publishers|isbn=978-0-913573-88-4|last1=Keil|first1=Carl Friedrich|title=Commentary on the Old Testament|location=Peabody, Massachusetts|date=2011}}</ref> នៅក្នុងនិក្ខមនំ ៣៤:២២ វាត្រូវបានគេហៅថា "ផ្លែឈើដំបូងនៃការប្រមូលផលស្រូវសាលី" ។ <ref name="EBC">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-36500-6|last1=Gaebelein|first1=Frank E|title=The expositors Bible commentary with the New International Version of the Holy Bible in twelve volum|location=Grand Rapids, MI|date=1984}}</ref> ជួនកាលក្នុងអំឡុងពេល Hellenistic ពិធីបុណ្យច្រូតកាត់ពីបុរាណក៏បានក្លាយជាថ្ងៃនៃការបន្ត កិច្ចព្រមព្រៀងណូអេ ដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង លោកុប្បត្តិ ៩:១៧ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងរវាងព្រះ និង "គ្រប់សាច់ទាំងអស់នៅលើផែនដី"។ <ref name="jansen">{{Cite book|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504645-8|last1=Jansen|first1=John Frederick|title=The Oxford Companion to the Bible|date=1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780195046458}}</ref> បន្ទាប់ពី ការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃព្រះវិហារបរិសុទ្ធក្នុងឆ្នាំ ៧០ គ.ស. ការតង្វាយមិនអាចត្រូវបានគេនាំយកទៅ ព្រះវិហារបរិសុទ្ធក្នុងក្រុងយេរូសាឡិម ទៀតទេ ហើយការផ្តោតសំខាន់នៃពិធីបុណ្យនេះបានផ្លាស់ប្តូរពី [[កសិកម្ម|វិស័យកសិកម្ម]] ដល់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលដែលទទួល [[គម្ពីរតូរ៉ា|តូរ៉ា]] . <ref>{{Cite web |title=Shavuot - The Holiday of the Giving of the Torah - Chabad.org |url=https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/111377/jewish/Shavuot.htm |website=chabad.org}}</ref> នៅ​ពេល​នេះ ជន​ជាតិ​យូដា​ខ្លះ​កំពុង​រស់​នៅ​ក្នុង ​ជន​ភៀស​ខ្លួន ។ នេះបើយោងតាម កិច្ចកា ២ : ៥–១១ មាន​ជនជាតិ​យូដា​មក​ពី « គ្រប់​ទាំង​សាសន៍​នៅ​ក្រោម​មេឃ » នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡិម ដែល​អាច​ទៅ​លេង​ក្រុង​នេះ​ក្នុង​នាម​ជា ​អ្នក​ធ្វើ​ធម្មយាត្រា ​ក្នុង​អំឡុង​ថ្ងៃ​បុណ្យទី៥០។ <ref name="ebcacts">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-53203-3|last1=Longenecker|first1=Richard N.|title=Acts|year=2017|url=https://books.google.com/books?id=Gu8xDgAAQBAJ}}</ref> == គម្ពីរសញ្ញាថ្មី == [[ឯកសារ:Cenacle_on_Mount_Zion.jpg|រូបភាពតូច|Cenacle នៅ [[យេរូសាឡឹម|ក្រុងយេរូសាឡឹម]] ត្រូវបានអះអាងថាជាទីតាំងនៃ អាហារចុងក្រោយ និងថ្ងៃបុណ្យទី៥០។ <ref>{{Cite book|publisher=Brill|isbn=978-90-411-8843-4|last1=Maʻoz|first1=Moshe|last2=Nusseibeh|first2=Sari|title=Jerusalem: Points Beyond Friction, and Beyond|date=2000}}</ref>]] ការនិទានកថានៅក្នុង កិច្ចការទី 2 នៃថ្ងៃបុណ្យទី ៥០ រួមមានសេចក្តីយោងជាច្រើនចំពោះការនិទានរឿងព្រះគម្ពីរមុនៗ ដូចជា ប៉មបាប៊ែល និងការនិទានរឿងអំពី ទឹកជំនន់ និង ការបង្កើត ចេញពីសៀវភៅលោកុប្បត្តិ។ វាក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវឯកសារយោងទៅកាន់ theophanies មួយចំនួន ដោយមានការសង្កត់ធ្ងន់ជាក់លាក់លើរូបរាងរបស់ព្រះនៅលើ ភ្នំស៊ីណាយក្នុងព្រះគម្ពីរ នៅពេលដែល បញ្ញត្តិដប់ប្រការ ត្រូវបានបង្ហាញដល់ ម៉ូសេ ។ <ref name="jansen">{{Cite book|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504645-8|last1=Jansen|first1=John Frederick|title=The Oxford Companion to the Bible|date=1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780195046458}}</ref> ទេវវិទូ Stephen Wilson បានពណ៌នាការនិទានរឿងថា "មិនច្បាស់លាស់" ហើយចំណុចផ្សេងៗនៃការខ្វែងគំនិតគ្នានៅតែមានក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញព្រះគម្ពីរ។ <ref name="gilbert">{{Cite journal|last=Gilbert|first=Gary|date=2002|title=The List of Nations in Acts 2: Roman Propaganda and the Lukan Response|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_fall-2002_121_3/page/497|journal=Journal of Biblical Literature|volume=121|issue=3|pages=497–529|doi=10.2307/3268158|issn=0021-9231|jstor=3268158}}</ref> មិនមានភ័ស្តុតាងអក្សរសាស្ត្រដើម្បីបញ្ជាក់ពីទីតាំងនៃ {{Lang|grc|οἶκος}} ទេ។ ("ផ្ទះ") ដែល​បាន​ចាត់​ទុក​ជា​ទីតាំង​នៃ​ព្រឹត្តិការណ៍​នៅ​ក្នុង កិច្ចការ ២:២ ។ សេចក្ដី​លម្អិត​នៃ​អត្ថន័យ​មួយ​ចំនួន​បង្ហាញ​ថា "ផ្ទះ" អាច​ជា "បន្ទប់​ខាង​លើ" ( {{Lang|grc|ὑπερῷον}} ) ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុង កិច្ចកា ១ : ១២–២៦ ប៉ុន្តែ​ពុំ​មាន​ភស្តុតាង​ជា​អត្ថបទ​ដើម្បី​បញ្ជាក់​ពី​ទីតាំង​ដោយ​ភាព​ប្រាកដប្រជា​ឡើយ ហើយ​វា​នៅ​តែ​ជា​ប្រធានបទ​នៃ​ការ​ជជែក​ដេញដោល​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​អត្ថាធិប្បាយ​ព្រះគម្ពីរ។ <ref name="jansen">{{Cite book|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504645-8|last1=Jansen|first1=John Frederick|title=The Oxford Companion to the Bible|date=1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780195046458}}</ref> <ref name="ebcacts">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-53203-3|last1=Longenecker|first1=Richard N.|title=Acts|year=2017|url=https://books.google.com/books?id=Gu8xDgAAQBAJ}}</ref> [[ឯកសារ:Schnorr_von_Carolsfeld_Bibel_in_Bildern_1860_226.png|រូបភាពតូច|Pentecost ដោយ Julius Schnorr von Carolsfeld]] ព្រឹត្តិការណ៍នៃកិច្ចការ ជំពូកទី ២ ត្រូវបានកំណត់ប្រឆាំងនឹងផ្ទៃខាងក្រោយនៃការប្រារព្ធពិធីបុណ្យ នៅក្រុងយេរូសាឡឹម។ មាន​លក្ខណៈ​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​ចំពោះ​និទានកថា​ថ្ងៃ​ទី៥០ ដែល​បង្ហាញ​នៅ​ក្នុង​ជំពូក​ទីពីរ​នៃ ​កិច្ចការ​នៃ​ពួក​សាវក ។ អ្នក​និពន្ធ​ចាប់​ផ្ដើម​ដោយ​ការ​កត់​សម្គាល់​ថា ពួក​សិស្ស​របស់​ព្រះ​យេស៊ូ​«នៅ​កន្លែង​មួយ»​នៅ​«ថ្ងៃ​បុណ្យ​ទី៥០» ( {{Lang|grc|ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς}} ) <ref>{{Bibleverse|Acts|2:1|ESV}}</ref> កិរិយាសព្ទដែលប្រើក្នុងកិច្ចការ ២:១ ដើម្បីបង្ហាញពីការមកដល់នៃថ្ងៃបុណ្យទី៥០ មានអត្ថន័យនៃការបំពេញ។ <ref name="Lenski">{{Cite book|publisher=Augsburg Fortress|isbn=978-1-4514-1677-0|last1=Lenski|first1=R. C. H.|title=Commentary on the New Testament: The Interpretation of the Acts of the Apostles 1-14|date=2008}}</ref> <ref name="vine">{{Cite book|publisher=Thomas Nelson Incorporated|isbn=978-0-7852-5054-8|last1=Vine|first1=W. E.|title=Vine's Expository Dictionary of the Old & New Testament Words|year=2003}}</ref> <ref name="Calvin">{{Cite book|last1=Calvin|first1=John|title=Commentary on Acts – Volume 1 – Christian Classics Ethereal Library|url=https://www.ccel.org/ccel/calvin/calcom36.ix.i.html}}</ref> មាន «ខ្យល់​បក់​ខ្លាំង» (ខ្យល់​គឺ​ជា​និមិត្ត​សញ្ញា​ទូទៅ​សម្រាប់​ព្រះវិញ្ញាណ​បរិសុទ្ធ) <ref name="Calvin">{{Cite book|last1=Calvin|first1=John|title=Commentary on Acts – Volume 1 – Christian Classics Ethereal Library|url=https://www.ccel.org/ccel/calvin/calcom36.ix.i.html}}</ref> <ref>{{Bibleverse|Acts|2:2|ESV}}</ref> និង “អណ្តាត​ភ្លើង” លេច​មក។ <ref>{{Bibleverse|Acts|2:3|NABRE}}</ref> សិស្សដែលបានប្រមូលផ្តុំគ្នាបាន«ពោរពេញដោយព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ ហើយចាប់ផ្ដើមនិយាយភាសាដទៃដូចដែលព្រះវិញ្ញាណបានថ្លែងប្រាប់ពួកគេ»។ <ref>{{Bibleverse|Acts|2:4|ESV}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានបកស្រាយបទគម្ពីរនេះថាជាឯកសារយោងទៅលើភាសាជាច្រើនដែលនិយាយដោយពួកសិស្សដែលបានប្រមូលផ្តុំគ្នា <ref>{{Bibleverse|Acts|2:6–11|NABRE}}</ref> ខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតបានយកសេចក្ដីយោងទៅ "ភាសា" ( {{Lang|grc|γλῶσσαι}} ) ដើម្បីបង្ហាញពី ការនិយាយដ៏រីករាយ ។ <ref name="gilbert">{{Cite journal|last=Gilbert|first=Gary|date=2002|title=The List of Nations in Acts 2: Roman Propaganda and the Lukan Response|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_fall-2002_121_3/page/497|journal=Journal of Biblical Literature|volume=121|issue=3|pages=497–529|doi=10.2307/3268158|issn=0021-9231|jstor=3268158}}</ref> <ref>{{Bibleverse|1 Corinthians|14|ESV}}</ref> នៅក្នុងប្រពៃណីគ្រិស្តសាសនា ព្រឹត្តិការណ៍នេះតំណាងឱ្យការបំពេញការសន្យាដែលថាព្រះគ្រីស្ទនឹង ធ្វើពិធីជ្រមុជទឹក ឱ្យអ្នកដើរតាមទ្រង់ដោយព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ។ <ref name="Lenski">{{Cite book|publisher=Augsburg Fortress|isbn=978-1-4514-1677-0|last1=Lenski|first1=R. C. H.|title=Commentary on the New Testament: The Interpretation of the Acts of the Apostles 1-14|date=2008}}</ref> <ref>{{Bibleverse|Acts|1:5|ESV}}, {{Bibleverse|John|14:16–17}}</ref> ក្នុងចំណោមដំណឹងល្អនៃគម្ពីរសញ្ញាថ្មីទាំងបួន ភាពខុសគ្នារវាងពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹកដោយទឹក និងពិធីបុណ្យជ្រមុជដោយព្រះគ្រីស្ទជាមួយនឹង "ព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ និងភ្លើង" គឺមានតែនៅក្នុង ម៉ាថាយ និងលូកាប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Bibleverse|Luke|3:16|ESV}}</ref> និទានកថានៅក្នុងកិច្ចការ ជំរុញឱ្យមាននិមិត្តរូបនៃពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹករបស់ព្រះយេស៊ូវនៅ ទន្លេយ័រដាន់ និងការចាប់ផ្តើមនៃកិច្ចបម្រើផ្សាយរបស់ទ្រង់ ដោយភ្ជាប់យ៉ាងច្បាស់នូវការព្យាករណ៍ពីមុនរបស់ យ៉ូហានបាទីស្ទ ទៅនឹងពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹករបស់ពួកសិស្សជាមួយនឹងព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធនៅថ្ងៃបុណ្យទី៥០។ <ref name="ebcacts">{{Cite book|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-53203-3|last1=Longenecker|first1=Richard N.|title=Acts|year=2017|url=https://books.google.com/books?id=Gu8xDgAAQBAJ}}</ref> <ref>{{Bibleverse|Acts|1:5|ESV}}, {{Bibleverse|Acts|11:16|ESV}}</ref> ពេលវេលានៃការនិទានរឿងក្នុងកំឡុងពិធីបុណ្យថ្ងៃបុណ្យទី៥០ ជានិមិត្តរូបនៃការបន្តជាមួយនឹងការផ្តល់ក្រឹត្យវិន័យ ប៉ុន្តែក៏ជាតួនាទីកណ្តាលនៃព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធសម្រាប់ក្រុមជំនុំដំបូងផងដែរ។ តួនាទីសំខាន់របស់ព្រះគ្រីស្ទក្នុងជំនឿគ្រិស្តបរិស័ទបានបង្ហាញពីការបំបែកទ្រឹស្ដីជាមូលដ្ឋានពីជំនឿរបស់ជនជាតិយូដាប្រពៃណី ដែលមានមូលដ្ឋាននៅក្នុង តូរ៉ា និង ច្បាប់ម៉ូសេ ។ <ref name="ebcacts" /> សេចក្ដីអធិប្បាយរបស់ពេត្រុសនៅក្នុង កិច្ចកា ២ : ១៤–៣៦ សង្កត់​ធ្ងន់​លើ ​ការ​រស់​ឡើង​វិញ និង ​ភាព​តម្កើង​ឡើង ។ <ref name="isbe">{{Cite encyclopedia|title=Pentecost|location=Grand Rapids, Michigan|date=2009}}</ref> នៅក្នុងសេចក្ដីអធិប្បាយរបស់គាត់ ពេត្រុសបានដកស្រង់ យ៉ូអែល ២:២៨-៣២ និង ទំនុកដំកើង ១៦ ដើម្បីបង្ហាញថាថ្ងៃបុណ្យទី៥០ គឺជាការចាប់ផ្តើមនៃ យុគសម័យមេស្ស៊ី ។ អ្នកដើរតាមព្រះគ្រីស្ទប្រហែលមួយរយម្ភៃនាក់ (កិច្ចការ ១:១៥) មានវត្តមាន រួមទាំងសាវ័កដប់ពីរនាក់ផងដែរ ( ម៉ាថាស ជាអ្នកជំនួសរបស់ យូដាស ) (កិច្ចការ ១:១៣, ២៦) មាតារបស់ព្រះយេស៊ូវ ម៉ារី សិស្សស្រីផ្សេងទៀត និងបងប្អូនរបស់គាត់ ( {{Bibleverse|កិច្ចការ|1:14|KJV}} )។ ខណៈ​អ្នក​ដែល​ព្រះវិញ្ញាណ​បាន​យាង​ចុះ​មក​កំពុង​និយាយ​ជា​ច្រើន​ភាសា នោះ ​សាវ័ក​ពេត្រុស ​បាន​ក្រោក​ឈរ​ឡើង​ជា​មួយ​នឹង​អ្នក ​ទាំង​ដប់មួយ ហើយ​បាន​ប្រកាស​ដល់​ហ្វូង​មនុស្ស​ថា ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​ជា​ការ​សម្រេច​នៃ​ទំនាយ។ <ref>{{Bibleverse|Joel|2:28–29|ESV}}</ref> នៅក្នុង កិច្ចការ ២:១៧ វាអានថា: «ហើយនៅគ្រាចុងក្រោយបង្អស់' ព្រះមានបន្ទូលថា 'ខ្ញុំនឹងចាក់វិញ្ញាណរបស់ខ្ញុំទៅលើគ្រប់សាច់ឈាម ហើយកូនប្រុសកូនស្រីរបស់អ្នកនឹងទាយ ហើយបុរសវ័យក្មេងរបស់អ្នកនឹងឃើញការនិមិត្ត ហើយមនុស្សចាស់របស់អ្នកនឹងយល់សប្តិឃើញ»។ ទ្រង់​ក៏​បាន​លើក​ឡើង​ផង​ដែរ ( កិច្ចការ ២:១៥ ) ថា​ជា​ម៉ោង​ទី​បី​នៃ​ថ្ងៃ (​ប្រហែល​ម៉ោង ៩:០០ )។&nbsp;ព្រឹក) កិច្ចការ 2:41 បន្ទាប់​មក​រាយការណ៍​ថា​៖ ​«​បន្ទាប់​មក អ្នក​ដែល​បាន​ទទួល​ព្រះបន្ទូល​ទ្រង់​ដោយ​រីករាយ​ក៏​ទទួល​បុណ្យ​ជ្រមុជ​ទឹក ហើយ​នៅ​ថ្ងៃ​ដដែល​នោះ មាន​មនុស្ស​ប្រហែល​បី​ពាន់​ព្រលឹង​មក​ឯ​ពួកគេ»។ <ref>{{Bibleverse|Acts|2:41|ESV}}</ref> អ្នក​ប្រាជ្ញ​រិះគន់​ខ្លះ​ជឿ​ថា​លក្ខណៈ​ខ្លះ​នៃ​ការ​និទានកថា​គឺ​ជា​សំណង់​ទ្រឹស្ដី។ ពួកគេជឿថា ទោះបីជាការនិទានរឿង បុណ្យទី៥០ មិនពិតក៏ដោយ វាបង្ហាញពីព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃក្រុមជំនុំដំបូង ដែលបានបើកការរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃសាសនាគ្រឹស្ត។ ក្នុងរយៈពេលពីរបីទសវត្សរ៍ ក្រុមជំនុំសំខាន់ៗត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងទីក្រុងធំៗទាំងអស់នៃចក្រភពរ៉ូម។ <ref name="isbe">{{Cite encyclopedia|title=Pentecost|location=Grand Rapids, Michigan|date=2009}}</ref> ទាក់ទងនឹង កិច្ចការទី 2 លោក Gerd Lüdemann ចាត់ទុកការជួបជុំថ្ងៃបុណ្យទី៥០ ថាអាចធ្វើទៅបាន និងការណែនាំអំពីសាវ័កថាអាចជឿទុកចិត្តបានតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ។ Wedderburn ទទួលស្គាល់លទ្ធភាពនៃ 'បទពិសោធន៍រីករាយដ៏ធំ' ហើយកត់សម្គាល់ថាវាពិបាកក្នុងការពន្យល់ថាហេតុអ្វីបានជាពួកគ្រីស្ទានសម័យដើមក្រោយមកបានទទួលយកពិធីបុណ្យជ្វីហ្វនេះ ប្រសិនបើមិនមានព្រឹត្តិការណ៍បុណ្យថ្ងៃទី៥០ ដូចបានរៀបរាប់នៅក្នុងកិច្ចការ។ គាត់ក៏កាន់ការពិពណ៌នាអំពីសហគមន៍ដើមដំបូងនៅក្នុងកិច្ចការទី 2 ដើម្បីអាចទុកចិត្តបាន។ Ludemann ចាត់ទុកកិច្ចការ 3:1–4:31 ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ Wedderburn កត់ចំណាំនូវអ្វីដែលគាត់មើលឃើញថាជាលក្ខណៈពិសេសនៃការពណ៌នាដ៏ឧត្តមគតិមួយ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏មានការប្រុងប្រយ័ត្នប្រឆាំងនឹងការច្រានចោលការកត់ត្រាថាជារឿងមិនប្រវត្តិសាស្ត្រ។ Hengel ដូចគ្នានេះដែរទទូចថា Luke បានពិពណ៌នាអំពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រពិតប្រាកដ ទោះបីជាគាត់បានធ្វើឱ្យពួកគេយល់ឃើញក៏ដោយ។ អ្នកអត្ថាធិប្បាយព្រះគម្ពីរ លោក Richard CH Lenski បានកត់សម្គាល់ថា ការប្រើប្រាស់ពាក្យ "ថ្ងៃបុណ្យទី៥០" នៅក្នុងកិច្ចការ គឺសំដៅទៅលើពិធីបុណ្យរបស់ជនជាតិយូដា។ គាត់បានសរសេរថា ការប្រារព្ធពិធីគ្រីស្ទានដែលកំណត់យ៉ាងច្បាស់ និងប្លែកពីគេមិនមានទេ រហូតដល់ឆ្នាំក្រោយៗមក នៅពេលដែលពួកគ្រីស្ទានបានរក្សាឈ្មោះ "ថ្ងៃបុណ្យទី៥០" ប៉ុន្តែបានចាប់ផ្តើមគណនាកាលបរិច្ឆេទនៃពិធីបុណ្យដោយផ្អែកលើបុណ្យអ៊ីស្ទើរ ជាជាងបុណ្យរំលង។ <ref name="Lenski">{{Cite book|publisher=Augsburg Fortress|isbn=978-1-4514-1677-0|last=Lenski|first=R. C. H.|title=Commentary on the New Testament: The Interpretation of the Acts of the Apostles 1-14|date=2008}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLenski2008">Lenski, R. C. H. (2008). ''Commentary on the New Testament: The Interpretation of the Acts of the Apostles 1-14''. Augsburg Fortress. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4514-1677-0|<bdi>978-1-4514-1677-0</bdi>]].</cite></ref> ពេត្រុស​បាន​ថ្លែង​ថា​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​គឺ​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៃ​ការ​ហូរ​ចេញ​ជា​បន្ត​បន្ទាប់​ដែល​នឹង​មាន​សម្រាប់​អ្នក​ជឿ​ទាំង​អស់​ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​ជា​ជនជាតិ​យូដា​និង​សាសន៍​ដទៃ​ដូច​គ្នា​។ <ref>{{Bibleverse||Acts|2:39|KJV}}</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] l9luvg6yj06kaub5prnqhl6cvd9yjmt 0 53236 342427 342321 2026-11-02T14:29:52Z TheRandomGoober 27248 /* តុលា */ 342427 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្សរ៍]]''' |[[សតវត្សរ៍ទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] • [[ឆ្នាំ ២០២៦|គ.ស. ២០២៦]] • [[ឆ្នាំ​ ២០២៧|២០២៧]] • [[ឆ្នាំ ២០២៨|២០២៨]] • [[ឆ្នាំ ២០២៩|២០២៩]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២៦ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៧០ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២៦ ''MMXXVI'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៩ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧៥ ԹՎ ՌՆՀԵ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧៦ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៨២–១៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៧–១៩៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤៣៣ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧៦ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |៤ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] – ៥ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៨ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់តាំង]]''' |៧៥៣៤–៧៥៣៥ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |甲辰年 <small>([[រោង]] ធាតុឈើ)</small> ៤៧២៣ ឬ ៤៥១៦   ''— ដល់ —'' 乙巳年 <small>([[មមី]] ធាតុភ្លើង)</small> ៤៧២៤ ឬ ៤៥១៧ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៤២–១៧៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៩២ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៨–២០១៩ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨៦–៥៧៨៧ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៨២–២០៨៣ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៧–១៩៤៨ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២៦–៥១២៧ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២៦ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២៦–១០២៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០៤–១៤០៥ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៧–១៤៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៨]] <small>(令和８年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៩–១៩៦០ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១៥ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |គ្រីកូរីដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៩ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១៥ <small>民國115年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៩ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |ཤིང་མོ་སྦྲུལ་ལོ <small>([[រោង]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥២ ឬ ១៧៧១ ឬ ៩៩៩    ''— ដល់ —'' མེ་ཕོ་རྟ་ལོ་ <small>([[មមី]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥៣ ឬ ១៧៧២ ឬ ១០០០ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៧៦៧២២៥៦០០ – ១៧៩៨៧៦១៤៩៩ |} '''គ.ស. ២០២៦''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៧០ ជាឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២៦ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ * ឆ្នាំ[[មមី]] អដ្ឋស័ក ចុល្លសករាជ ១៣៨៨ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃឡើងស័ក)។ * ឆ្នាំទី ៧ ក្នុង[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២៦ ក្នុង[[សតវត្សរ៍ទី២១]] និងឆ្នាំទី ២៥ ក្នុង[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]]។ នៅក្នុងឆ្នាំនេះ គេសង្កេតឃើញមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធថ្មីៗផ្ទុះឡើងនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិក និងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅដើមខែមករា សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម[[អន្តរគមន៍សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការយោធា]]នៅក្នុងប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា និងជាលទ្ធផល​បានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]]។ អន្តរាគមន៍នេះបានបង្កឱ្យមានការបិទផ្លូវនាំចេញប្រេងរបស់ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ដែលបន្តរុញច្រានឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិគុយបាឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិប្រេង]]នៅក្នុងប្រទេសគុយបា។ ចូលមកដល់ខែកុម្ភៈ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសចូលក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះបើកចំហរ]]វាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបង្ក្រាបរបស់អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់លើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ចលនាបាតុកម្មមហាជន]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានរួមគ្នាផ្តើម[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ជាមួយនឹង[[ឃាតកម្មលើអាលី ហាមេនៃ|ការធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]][[អាលី ហាមេនៃ]] ហើយជាលទ្ធផលនៃជម្លោះនេះ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកត្រូវទទួលរងនូវសោកនាដកម្មធ្ងន់ធ្ងរ ក្រោយអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ប្រហារសងសឹកលើប្រទេសក្នុងតំបន់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិក ក៏ដូចជាការបិទ[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។ នៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាវិញ បេសកកម្មហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទ [[អារតេមីស ២]] របស់[[អង្គការណាសា|ណាសា]]បានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមមួយ ដោយវាត្រូវជាបេសកកម្មដែលពាំនាំមនុស្សចេញពីគន្លងផែនដីទាបដំបូងគេចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលពីឆ្នាំ១៩៧២ មក។ [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]បានបន្តអភិវឌ្ឍទៅមុខ ដោយមានការផ្តោតច្រើនឡើងៗលើមាត្រដ្ឋានម៉ូឌែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកម្មវិធីពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ។ ខណៈពេលដែលគម្រោងប្រជាប្រិយមួយចំនួនដូចជា [[សូរ៉ា]] របស់[[អូផិនអេអាយ]]ត្រូវបានបញ្ឈប់ដំណើរការពិតមែនក្ដី យ៉ាងណា[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិតជំនាន់ថ្មី]] រួមទាំងគំរូវាយអក្សរបង្កើតជាវីដេអូ នៅតែបន្តវិវត្តទៅមុខដដែរ។ ==មេដឹកនាំកម្ពុជា== {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំរដ្ឋប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១}} {| class="wikitable" !ព្រះ​ឆាយា​ល័ក្ខណ៍/រូបថត !តំណែង !នាម |- |[[File:Ceremonial Reception of the King of Cambodia, Norodom Sihamoni on May 30, 2023 (3x4 cropped).jpg|115x115px]] |[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]]''' |- |[[File:Hun Manet on May 30, 2025 (cropped 2).jpg|124x124ភីកសែល]] |[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[ហ៊ុន ម៉ាណែត|សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត]]''' |} ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ== ===មករា=== * ១ មករា ** ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]​បាន​ចាប់អនុម័ត​ប្រើ[[អឺរ៉ូ|ប្រាក់​អឺរ៉ូ]] ដោយ​ក្លាយ​ខ្លួនជា​រដ្ឋ​សមាជិក​ទី ២១ នៃ​[[ហ្សូន​អឺរ៉ូ]]។<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=July 8, 2025 |publisher=Council of the European Union |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> ** ប្រទេស[[ស៊ីប]]បានចាប់ផ្តើមតួនាទីក្នុងនាមជា[[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Cyprus promises 'new approach' during EU Council presidency |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |access-date=2026-01-01 |website=www.ukrinform.net |archivedate=2025-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251231165054/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |url-status=dead }}</ref> ** មនុស្សចំនួន ៤១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ១១៦ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុង[[គ្រោះអគ្គិភ័យបារនីយដ្ឋាននៅក្រង់ម៉ុងតាណាឆ្នាំ២០២៥|គ្រោះអគ្គិភ័យឆាបឆេះបារនីយដ្ឋាន]]មួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[ក្រង់-ម៉ុងតាណា]]នៃប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |work=The Guardian|accessdate=3 January 2026|date=1 January 2026}}</ref> * ៣ មករា ** [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបើក[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៥|ការវាយប្រហារតាមអាកាស]]ជាច្រើនសារទៅលើទីតាំងយ៉ាងច្រើនកន្លែងនៅទូទាំងតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]] ហើយបានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]] រួមជាមួយនឹងភរិយាគឺលោកស្រី[[ស៊ីលីយ៉ា ហ្វ្លរ៉េស]]។<ref>{{cite web|title=Trump says Venezuela's Maduro captured after strikes|url=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/|access-date=2026-01-03|publisher=Reuters}}</ref> ** ប្រទេស[[គីនេអេក្វាទ័រ]]បានផ្លាស់ប្ដូររដ្ឋធានីពី[[ម៉ាឡាបូ]]ទៅ[[ស៊ីយូដាដដេឡាប៉ាស]]។<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html|title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz|date=January 4, 2026|via=Le Monde}}</ref> * ៥ មករា – លោកស្រី[[ឌែលស៊ី រ៉ូឌ្រីហ្គែស]]បានស្បថឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតីស្តីទី]]ផ្លូវការនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ក្រោយពីការចាប់ខ្លួនលោកនីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ។<ref>{{Cite news |date=5 January 2026 |title=Delcy Rodriguez formally sworn in as Venezuela's interim presiden |url=https://www.reuters.com/world/americas/delcy-rodriguez-formally-sworn-venezuelas-interim-president-2026-01-05/ |work=Reuters}}</ref> * ៦ មករា – [[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]បានផ្ទុះឡើងរវាងកងកម្លាំងនៃរដ្ឋាភិបាលស៊ីរី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធឃឺដគឺ [[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]]។<ref>{{cite web | title=SYRIA Displacement resulting from conflict escalation in Aleppo | url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20260115_ACAPS_Syria_-_escalation_of_conflict.pdf | access-date=2026-02-12}}</ref> * ៧ មករា – សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្ទាក់ចាប់និងរឹបអូសនាវាដឹកប្រេង[[នាវាស្រមោល|ស្រមោល]]ចំនួនពីរគ្រឿង ដោយក្នុងនោះរួមមាននាវារុស្ស៊ីមួយគ្រឿង នៅកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលំពែងខាងត្បូង]] ដែលជាដំណើរការបិទផ្លូវរត់ពាណិជ្ជកម្មប្រេងចេញចូលប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាដោយអាមេរិក។<ref>{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |access-date=12 January 2026 |publisher=The New York Times}}</ref> * ៨ មករា – លោក[[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងម្តងទៀតជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ]] នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកដំបូងនៃ[[គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវលើកទី១២|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សលើកទី១២]]។<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2026/01/lao-communist-party-chief-reappointed-for-second-term-at-national-congress/|title=Lao Communist Party Chief Reappointed For Second Term at National Congress|date=9 January 2026|access-date=12 February 2026|last1=Strangio|first1=Sebastian|publisher=The Diplomat}}</ref> * ៨–៩ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]]បានពង្រាយកងកម្លាំងសន្តិសុខដើម្បីបង្ក្រាប[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|បាតុកម្មមហាជនប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាម]] ដោយមានមនុស្សប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិត បើរាប់គិតត្រឹមតែថ្ងៃទី៨ និងទី៩ ហើយមានមនុស្សរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ខ្លួនឃុំឃាំង។<ref>{{Cite news |date=12 January 2026 |title=Deaths from Iran protests reach more than 500, rights group says |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/confronting-protests-iran-vows-strike-back-if-us-attacks-2026-01-11/ |access-date=12 January 2026 |work=Reuters}}</ref> * ៩ មករា – [[យុទ្ធនាការ​​យេម៉ែនខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៥–២០២៦]]៖ [[ក្រុមប្រឹក្សា​អន្តរកាលខាងត្បូង]]បានប្រកាស​រំលាយខ្លួន បន្ទាប់ពីបានបាត់បង់​ទឹកដី រួមទាំង​រដ្ឋធានី[[អាតាក]]​របស់ខ្លួន​។<ref>{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |access-date=17 January 2026 |publisher=Al Jazeera |date=9 January 2026}}</ref> * ១១ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref name="ElectionObservation">{{Cite web |title=Election Observation Benin – BRIDGE |url=https://bridge-project.org/event/election-observation/ |access-date=2026-01-12 }}</ref> * ១៤ មករា – [[ប្រតិបត្តិការអំណត់អាកទិក]] ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងដោយប្រទេស[[ដាណឺម៉ាក]] ដោយមានការចូលរួមពីបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនក្នុងការការពារកោះ[[ក្រូអិនឡង់]] ពីការគំរាមកំហែងឈ្លានពាន ឬការកាត់មហាកោះមួយនេះដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ។<ref>{{Cite web |title=The Danish Armed Forces expand their presence and continue exercises in Greenland in close cooperation with allies |url=https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-01-26 |website=Ministry of Defence |archivedate=2026-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |url-status=dead }}</ref> * ១៥–១៦ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចគឺលោក[[យ៉ូវែរី មូសេវេនី]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់អំណាច ខណៈ[[បាតុកម្មអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|បាតុកម្ម]]ចោទប្រកាន់អំពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតបានផ្ទុះឡើង នាំឱ្យបាតុករស្លាប់រាប់សិបនាក់ រីឯបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងលោក[[បូប៊ី វ៉ែញ]]វិញវិះនឹងត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ជំរិតទៅហើយ។<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Uganda: Opposition Leader Bobi Wine Forcibly Taken By Army Helicopter After Contentious Election Loss To Yoweri Museveni |url=https://www.timesnownews.com/world/uganda-opposition-leader-bobi-wine-arrested-forcibly-taken-by-army-helicopter-after-contentious-election-loss-to-yoweri-museveni-article-153461219 |access-date=2026-01-17 |website=Times Now }}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda election descends into deadly violence as President Yoweri Museveni looks to cling to power |url=https://news.sky.com/story/uganda-election-descends-into-deadly-violence-as-president-yoweri-museveni-looks-to-cling-to-power-13495081 |access-date=2026-01-25 |website=Sky News }}</ref> * ១៨ មករា​ – មនុស្សចំនួន ៤៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ២៩១ នាក់ទៀតបានរងរបួស បន្ទាប់ពីរថភ្លើងពីរគ្រឿងបានធ្លាក់ចេញពីផ្លូវរត់នៅក្បែរក្រុង[[អាដាមូស]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref>[https://www.nbcnews.com/world/spain/least-20-dead-dozens-injured-high-speed-trains-collide-spain-rcna254725 At least 39 dead, dozens injured after high-speed trains collide in Spain]</ref> * ១៩–២៣ មករា – [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]លើកទី ៥៦ បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ដាវ៉ូស]] ប្រទេសស្វីស។<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/|title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow|website=World Economic Forum}}</ref> * ២០ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ីរី]]បានវាយដណ្តើមកាន់កាប់[[រដ្ឋបាលស្វយ័តប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរីខាងជើង និងកើត|ទឹកដីមួយភាគធំ]]ដែលធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោម[[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]] បន្ទាប់ពី[[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|យុទ្ធនាការវាយលុក]]បានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ មុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវបានព្រមព្រៀងចូលជាធរមាន។<ref>{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=Al Jazeera |date=20 January 2026}}</ref> * ២២ មករា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]។<ref>{{cite web | title=United States Completes WHO Withdrawal | website=HHS.gov | date=2026-01-23 | url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html | access-date=2026-01-26}}</ref> * ២៣ មករា ** [[មហាសន្និបាតជាតិលើកទី១៤ នៃបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|មហាសន្និបាតជាតិ]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសលោក[[តូ ឡឹម]]ឱ្យបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/vietnam-congress-communist-to-5bdceb29f3e95bf612b04f35fc329e8f|title=Vietnam’s ruling Communist Party re-elects To Lam as general secretary|date=23 January 2026|access-date=26 January 2026|last1=Ghosal|first1=Aniruddha|publisher=AP News}}</ref> ** លោកស្រី[[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]]បានក្លាយខ្លួនជា[[ប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី|ប្រធានាធិបតី]]ស្ត្រីនៃប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]ដំបូងគេ បន្ទាប់ពីអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]]បានលាឈប់ពីតំណែង។<ref>{{cite web |date=2026-01-23 |last1=Nenov |first1=Stoyan |url=https://www.reuters.com/world/bulgarian-court-approves-president-radevs-resignation-2026-01-23/ |title=Bulgaria's Radev steps down as president, expected to launch own party |website=Reuters |access-date=26 January 2026}}</ref> * ២៥ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ា]]៖ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនសេរីនិងយុត្តិធម៌ [[គណបក្សសាមគ្គីភាព និងអភិវឌ្ឍន៍សហភាព]] ដែលគាំទ្រដោយក្រុមយោធាមីយ៉ាន់ម៉ា បានដណ្ដើមអាសនៈភាគច្រើនលើសលប់ទាំងនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (មីយ៉ាន់ម៉ា)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[រដ្ឋសភា (មីយ៉ាន់ម៉ា)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{cite web |date=2026-01-11 |title=Myanmar’s military holds second phase of elections amid civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/11/myanmars-military-holds-second-phase-of-elections-amid-civil-war |access-date=26 January 2026 |publisher=Al-Jazeera}}</ref> * ២៧ មករា – [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីឥណ្ឌា–សហភាពអឺរ៉ុប]] ត្រូវបានចុះជាធរមានបន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់ការចរចាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្សរ៍ ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានលុបបំបាត់ពន្ធនាំចូលនាំចេញចំពោះផលិតផល និងសេវាកម្មជាច្រើនប្រភេទរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref>{{cite web | title=India and EU announce 'mother of all trade deals' | website=BBC News | date=27 January 2026 | url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrnee01r9jo | access-date=2 February 2026}}</ref> * ២៨ មករា – ការបាក់រលំ[[អណ្តូងរ៉ែរូបាយ៉ា|អណ្តូងរ៉ែកូលតង់រូបាយ៉ា]] នៅភាគខាងកើតនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] បានសម្លាប់មនុស្សជាង ៤០០ នាក់។<ref>{{cite web | title=More than 200 killed in mine collapse in eastern DR Congo | website=Al Jazeera | date=2026-01-31 | url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/31/more-than-200-killed-in-mine-collapse-in-eastern-dr-congo-report | access-date=2026-02-02}}</ref> * ២៩ មករា ** [[ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី (២០១៨–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី]]៖ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុង[[តំបន់ធីក្រេ]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]រវាង[[កងកម្លាំងការពារធីក្រេ|ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធីក្រេ]] និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអេត្យូពី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិអេត្យូពី]]។<ref>{{Cite web|title=Clashes between government troops and Tigrayan forces erupt in Ethiopia|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/29/clashes-between-government-troops-and-tigrayan-forces-erupt-in-ethiopia|website=Al Jazeera|access-date=5 February 2026|first=|last=|date=29 January 2026}}</ref> ** [[កុបកម្មនៅបាឡូឈីស្ថាន]]៖ ការផ្ទុះអាវុធដាក់គ្នារវាង[[កងទ័ពរំដោះបាឡូឈីស្ថាន]] និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៉ាគីស្ថាន]]នៅក្នុងស្រុកមួយចំនួននៃ[[ខេត្តបាឡូឈីស្ថាន]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន បានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់យ៉ាងតិច ២២៥ នាក់។<ref name="dawn">{{cite web |last=Zehri Shahid|first=Abdullah|title=Security forces kill 22 more terrorists in Balochistan, taking 48-hour total tally to 177|url=https://www.dawn.com/news/1970602/balochistan-residents-face-difficulties-as-mobile-internet-services-remain-suspended-for-3rd-day|website=Dawn|access-date=5 February 2026|date=2 February 2026}}</ref> * ៣០ មករា – ឯកសារ[[សំណុំរឿងអែបស្ទីន]]ប្រមាណជាងបីលានទំព័រត្រូវបាន[[ក្រសួងយុត្តិធម៌ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រសួងយុត្តិធម៌អាមេរិក]]បញ្ចេញផ្សាយជាសាធារណៈ ដោយក្នុងនោះមានលេច[[បញ្ជីរាយនាមបុគ្គលមាននៅក្នុងសំណុំរឿងអែបស្ទីន|ឈ្មោះឥស្សរជនល្បីៗជាច្រើន]]នៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=Millions of Jeffrey Epstein files released by US justice department |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cevnmxyy4wjo |access-date=2026-02-12 |website=BBC News }}</ref> ===កុម្ភៈ=== * ១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកា]]៖ លោកស្រី[[លៅរ៉ា ហ៊្វែរណាន់ដេសឌែលហ្កាដូ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីកូស្តារីកា|ប្រធានាធិបតីថ្មីនៃប្រទេសកូស្តារីកា]] ហើយ[[គណបក្សអធិបតេយ្យប្រជាជន (កូស្តារីកា)|គណបក្ស]]របស់លោកស្រីផងដែរបានបន្តយកឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភានីតិបញ្ញត្តិកូស្តារីកា|សភានីតិបញ្ញត្តិ]]។<ref>{{Cite web |last=Mora |first=Carlos |date=2024-11-28 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-02-02 |website=CR Hoy }}</ref> * ៣ កុម្ភៈ – ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមឥស្លាមហៅ [[បូកូហារ៉ាម]] បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើភូមិចំនួនពីរនៅក្នុងរដ្ឋ[[ក្វារ៉ា]]នៃប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៦២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Islamic militants kill at least 162 people in attacks on 2 villages in Nigeria, lawmaker says |url=https://apnews.com/article/nigeria-attack-katsina-security-north-057f3997877d7e2cf9e79dfcd596f868 |access-date=2026-02-09 |website=AP News }}</ref> * ៥ កុម្ភៈ – សន្ធិសញ្ញា[[ស្តាតថ្មី]] (''New START'') កំណត់ចំនួន[[អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងរុស្ស៊ីបានផុតសុពលភាព។<ref name="n935">{{Cite web |date=February 4, 2024 |title=New START to Expire in Two Years as Russia Refuses Talks |url=https://www.armscontrol.org/blog/2024-02/nuclear-disarmament-monitor |access-date=2026-02-04 |publisher=Arms Control Association}}</ref> * ៦ កុម្ភៈ – មនុស្សប្រមាណ ៣១ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងប្រមាណ ១០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតមួយនៅឯព្រះវិហារឥស្លាមខាឌីចាទូលគូប្រានៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=More than 20 killed in blast at Pakistan mosque, officials say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg7y7gz2835o |access-date=2026-02-09 |website=www.bbc.com }}</ref> * ៦–២២ កុម្ភៈ – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាអូឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[មីឡាន]] និង[[កូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ]] ប្រទេស[[អ៊ីតាលី]]។<ref>{{Cite web |last=Dreier |first=Frederick |date=2026-02-05 |title=We’re Watching the 2026 Winter Olympics for These Thrilling Events |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/snow-sports/cortina-winter-olympics-events/ |access-date=2026-02-09 |website=Outside }}</ref> * ៨ កុម្ភៈ ** [[ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុន]]៖ លោកស្រី[[សាណាអិ តាកាអ៊ិឈិ]]ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់អំណាច បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លូកទឹកភ្លូកដី និងបានកាន់កាប់អាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ជប៉ុន)|សភាតំណាងរាស្ត្រជប៉ុន]]។<ref>{{cite news |first1=Tamiyuki |last1=Kihara |first2=Yoshifumi |last2=Takemoto |first3=John |last3=Geddie |date=14 January 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-pm-takaichi-mulls-feb-8-snap-election-yomiuri-reports-2026-01-13/ |title=Japan PM readies snap election, February 8 ballot eyed |publisher=Reuters |location=Tokyo |access-date=9 February 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលថៃឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ខណៈប្រជាមតិដើម្បីចាប់ផ្តើមព្រាង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីត្រូវបានអនុម័ត។<ref>{{Cite news |last=Tanakasempipat |first=Patpicha |date=2025-12-11 |title=Thailand Heads for Election as PM Set to Dissolve Parliament |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-11/thai-pm-plans-to-dissolve-parliament-to-pave-way-for-early-vote?taid=693ae483812a0300017aa4a0 |access-date=2026-02-09 |work=Bloomberg }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]៖ បេក្ខជន[[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយហ្កាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]] លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ​ ចូសេសេគូរូ]] ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]ថ្មីនៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ ដោយបានផ្តួលមេដឹកនាំគណបក្សស្ដាំនិយម[[ឆ្កេហ្កា]]គឺ លោក[[អានដ្រេ វេនធូរ៉ា]]។<ref>{{Cite news |last1=Khalip |first1=Andrei |last2=Goncalves |first2=Sergio |date=2026-02-08 |title=Portugal elects Socialist as president by landslide |url=https://www.reuters.com/world/portugal-votes-presidential-runoff-with-socialist-poised-victory-2026-02-08/ |access-date=2026-02-09 |work=Reuters }}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​កាន់អំណាច លោកស្រី[[មីយ៉ា មត្លីយ៍]] និង[[គណបក្សពលករបាបាដ]]របស់លោកស្រីបានដណ្ដើមយកឈ្នះ​អាសនៈ​ទាំងអស់នៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (បាបាដ)|រដ្ឋ​សភា​ជាតិ]]។<ref>{{Cite news |last1=Duncan |first1=Natricia |last2=Mounsey |first2=Calville |date=2026-02-11 |title=Mia Amor Mottley on course for third term, as Barbados heads to the polls |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/11/mia-amor-mottley-on-course-for-third-term-as-barbados-heads-to-the-polls |access-date=2026-02-13 |work=The Guardian }}</ref> * ១២ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែស]]៖ [[គណបក្សជាតិនិយមបង់ក្លាដែស]]ដឹកនាំដោយលោក[[តារីគ រ៉ះម៉ាន់]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាជាតិ (បង់ក្លាដែស)|សភាជាតិ]] ខណៈប្រជាមតិ​លើ​[[ធម្មនុញ្ញ​ខែកក្កដា]]​ត្រូវបាន​អនុម័ត។<ref>{{Cite web |last=Alam |first=Julhas |last2=Saaliq |first2=Sheikh |last3=español |first3=SHONAL GANGULY Leer en |date=2026-02-12 |title=Bangladesh votes in its first election since the 2024 Gen Z uprising that ousted Hasina |url=https://apnews.com/article/bangladesh-election-hasina-bnp-3662258dc5c44535c839e7bcc4baed43 |access-date=2026-02-17 |website=AP News }}</ref> * ១៣–១៥ កុម្ភៈ – [[សន្និសីទសន្តិសុខទីក្រុងមុយនិចលើកទី៦២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web|url=https://securityconference.org/en/|title=Munich Security Conference|website=securityconference.org}}</ref> * ១៧ កុម្ភៈ – [[ប្រធានាធិបតីប៉េរូ]] លោក[[ហូសេ ហេរី]]ត្រូវបាន[[សមាជនៃសាធារណរដ្ឋប៉េរូ|សមាជជាតិ]]បោះឆ្នោតដកសិទ្ធិអំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោក[[ហូសេ ម៉ារីយ៉ា បាល់កាហ្សារ]]ត្រូវបានសមាជបោះឆ្នោតតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-17 |title=Peru’s leader José Jerí ousted over ‘Chifa-gate’ scandal, as presidential ‘curse’ strikes again |url=https://www.cnn.com/2026/02/17/americas/peru-president-jose-jeri-ousted-intl-latam |access-date=2026-02-18 |website=CNN }}</ref><ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Lucinda |last2=Siniawski |first2=Natalia |title=Peru installs Jose Balcazar as interim president after Jeri ousted in political upheaval |url=https://www.reuters.com/world/americas/peru-congress-elects-jose-balcazar-new-interim-president-2026-02-19/ |access-date=19 February 2026 |work=Reuters |date=19 February 2026}}</ref> * ២២ កុម្ភៈ ** [[គីម ជុងអ៊ុន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងបន្តជា[[អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សពលករកូរ៉េ]] នៅក្នុង[[សមាជនៃគណបក្សពលករកូរ៉េលើកទី៩|សមាជជាតិលើកទី៩]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg18588mdko|title=Kim Jong Un re-appointed leader of North Korea's ruling party|date=23 February 2026|access-date=24 February 2026|last1=Koh|first1=Ewe|publisher=BBC News}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាឡាវឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាឡាវ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |title=Lao PDR Sets February 22, 2026, for National and Provincial Elections |url=https://kpl.gov.la/detail.aspx?id=95854 |access-date=2026-02-23 |website=KPL }}</ref> ** [[ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូ]]៖ ប្រតិបត្តិការយោធាដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្រុង[[តាប៉ាល់បា]] រដ្ឋ[[ហាលីស្កូ]] ប្រទេស[[ម៉ិកស៊ិក]] បានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតមេដឹកនាំក្រុម[[ការតែលហាលីស្កូជំនាន់ថ្មី]]ឈ្មោះ [[ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា ស៊ែរវ៉ាន់តេស|ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា "អែលមេនឆូ" ស៊ែរវ៉ាន់តេស]]។<ref>{{Cite web |last=McCluskey |first=Fidel Gutierrez, Mitchell |date=2026-02-22 |title=Mexico's most-wanted drug leader 'El Mencho' killed in military operation as violent clashes erupt across country |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/americas/mexico-kill-drug-mencho-latam-intl |access-date=2026-02-23 |website=CNN }}</ref> * ២៣ កុម្ភៈ –​ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់[[និម្មិតកម្មគណៈរដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ដំណើរការនិម្មិតកម្មរដ្ឋមន្ត្រី]]តាំងពីចុងឆ្នាំ២០២៥ មក ទីបំផុត លោក[[រ៉ូប យ៉ែធិន]]ក៏បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានចូលកាន់តំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]នៃប្រទេស[[ហុល្លង់]] ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលភាគតិចក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |last=Corder |first=Mike |date=2026-02-23 |title=Netherlands' coalition government takes office led by youngest-ever premier Rob Jetten |url=https://apnews.com/article/netherlands-new-government-hague-jetten-524182c2237409d249e263248cd57d35 |access-date=2026-02-24 |website=Associated Press }}</ref> * ២៦ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]បានប្រកាសសង្គ្រាម "បើកចំហ" ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល[[តាលីបង់]]នៃប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] ក្រោយជាប់ដៃគ្នាក្នុងជម្លោះតាមព្រំដែនអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{cite web | title=Pakistan bombs Kabul, declares ‘open war’ with Afghanistan after months of border clashes | website=France 24 | date=2026-02-26 | url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks | access-date=2026-02-27}}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានសហការគ្នាបើកការវាយប្រហារទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីថ្នាក់ដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូប ក្នុងនោះរួមមាន មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t|title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |date=28 February 2026 |publisher=BBC News |access-date=1 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស|ឈូងសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de|title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |date=28 February 2026 |publisher=The Guardian |access-date=March}}</ref> ===មីនា=== * ២​ មីនា ** មនុស្សយ៉ាងតិច ១៦៩ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និង ៥០ នាក់ទៀតបានរងរបួស នៅពេលដែលក្រុមយុវជនប្រដាប់អាវុធមកពី[[រដ្ឋរួបរួម]] បានធ្វើការវាយប្រហារលើ[[ស្រុកអាប៊ីអឹមណូម]] ក្នុងប្រទេស[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]។<ref>{{cite web | title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county | website=Anadolu Ajansı | date=2026-03-02 | url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 | access-date=2026-03-03}}</ref> ** [[ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែល]]៖ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេសបុលឡា]]នៃប្រទេស[[លីបង់]] បានចាប់ផ្តើមបើកវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីសងសឹកចំពោះ[[ឃាតកម្មអាលី ហាមេនៃ|ឃាតកម្ម]]មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់[[អាលី ហាមេនៃ]]។<ref name=":0">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa|url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362|access-date=11 March 2026 |agency=Bernama}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Hezbollah says targeted 3 Israeli bases after strikes on Lebanon |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-hezbollah-says-targeted-3-israeli-bases-after-strikes-on-lebanon|access-date=11 March 2026 |agency=Agence France-Presse|publisher=France 24}}</ref> * ៤ មីនា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើនាវាមុជទឺកបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំងអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រឿងឈ្មោះ ''ដេណា'' នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ កងនាវានៃប្រទេសស្រីលង្កាបានរាយការណ៍ថា នាវា ''ដេណា'' បានលិចទៅបាតសមុទ្រ ដោយមាននាវិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានបាត់ខ្លួនជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c62gg44d53xt?post=asset%3A607bbc27-c19c-441c-9f02-522ce39f2c6b#post|title=US sinks Iranian warship with torpedo in Indian Ocean - Hegseth|date=4 March 2026 |publisher=BBC News|access-date=5 March 2026}}</ref> * ៥ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់]]៖ [[គណបក្សរាស្ត្រិយស្វតានត្រា]]ដឹកនាំដោយលោក[[បាឡិន​ ឆាហ៍]] បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=EC begins preliminary preparations for March elections |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/ec-begins-preliminary-preparations-for-march-elections |access-date=2026-03-05 |website=The Himalayan Times }}</ref> * ៦–១៥ មីនា – [[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងមីឡាន និងកូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ ប្រទេសអ៊ីតាលី។<ref>{{cite web |last=Faulkner |first=Ruth |title=Milano Cortina 2026 Paralympic Winter Games open with stunning ceremony |url=https://www.paralympic.org/news/milano-cortina-2026-opening-ceremony |publisher=International Paralympic Committee |access-date=11 March 2026 |date=6 March 2026}}</ref> * ៨ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]៖ កូនប្រុស[[អាលី ហាមេនៃ]] គឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសរើសជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ី]]​៖ គណបក្សរបស់លោកប្រធានាធិបតី[[ហ្គូស្តាវ៉ូ​ ប៉េត្រូ]]គឺ [[កតិកាសញ្ញាប្រវត្តិសាស្ត្រ]] បានដណ្ដើមឈ្នះ​អាសនៈ​មួយភាគធំ​នៅ​ក្នុង​[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (កូឡុំប៊ី)|សភា​តំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភា (កូឡុំប៊ី)|​ព្រឹទ្ធសភាកូឡុំប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2025-03-06 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Así quedó el calendario para las elecciones del 2026: fechas clave |url=https://www.eluniversal.com.co/colombia/2025/03/06/asi-quedo-el-calendario-para-las-elecciones-del-2026-fechas-clave/ |access-date=2026-03-11 |website=El Universal }}</ref> * ១៥ មីនា ** [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន]]៖ ប្រជាជនកាហ្សាក់ស្ថានប្រមាណ​ ៩០% បានបោះឆ្នោតទទួលយក[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=President of Kazakhstan calls for drastic parliamentary reform including abolition of Senate |url=https://www.commonspace.eu/news/president-kazakhstan-calls-drastic-parliamentary-reform-including-abolition-senate |access-date=18 March 2026 |website=commonspace.eu }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើង]]៖ [[គណបក្សពលករកូរ៉េ]]កំពុងកាន់អំណាចបានបន្តឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាប្រជាជនកំពូល]]។<ref>{{Cite web |last=Park |first=Boram |date=4 March 2026 |title=N. Korea to elect representatives to Supreme People's Assembly this month following key party congress |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20260304000851315?section=nk/nk |website=Yonhap News Agency|access-date=18 March 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាម]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/1718049/na-approves-shortened-term-sets-2026-election-date.html|title=NA approves shortened term, sets 2026 election date|website=Viet Nam News|date=21 May 2025}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ដេនីស សាស៊្សូ អ៊ិនហ្គេស្សូ]]បានឈ្នះសំឡេងគាំទ្រភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite news |date=31 December 2025 |title=Congo president Sassou Nguesso to seek re-election in March 2026 |publisher=France 2 |url=https://www.france24.com/en/africa/20251230-congo-president-sassou-nguesso-seeks-re-election-2026}}</ref> * ១៧ មីនា – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ៤០០​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]នៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន បន្ទាប់ពីមន្ទីរពេទ្យនោះបានរងគ្រាប់បាញ់ប្រហារពីប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite news |date=17 March 2026 |title=From sponsor to enemy: What's behind Pakistan's attack on Afghan Taliban? |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sponsor-enemy-whats-behind-pakistans-attack-afghan-taliban-2026-03-17/ |access-date=18 March 2026 |work=Reuters}}</ref> * ២២ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនី]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្កូឡូប]] និងគណបក្ស[[ចលនាសេរីភាព (ស្លូវេនី)|ចលនាសេរីភាព]]របស់លោកបានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ស្លូវេនី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite news |title=Slovenia’s liberals and populists neck and neck, preliminary results show |url=https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 |date=22 March 2026 |access-date=26 March 2026 |work=AP |last=Zerdin |first=Ali |url-status=live |archive-date=22 មីនា 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260322210319/https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 }}</ref> * ២៤ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាក]]៖ សម្ព័ន្ធភាពនយោបាយរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[មិតេ ហ្វ្រេដឺរីកសិន]]បានបាត់បង់អាសនៈភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[ហ្វុលកេទីង]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=(ជាភាសាដាណឺម៉ាក) Mette Frederiksen udskriver folketingsvalg |url=https://nyheder.tv2.dk/politik/2026-02-26-mette-frederiksen-udskriver-folketingsvalg |access-date=2026-02-26 |website=nyheder.tv2.dk }}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់]]បានថ្លែងនៅក្នុងលិខិតមួយផ្ញើទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ថា នាវាដឹកជញ្ជូនដែលមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ឬអ៊ីស្រាអែល អាចឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រអ័រមូស]]បាន។<ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |date=2026-03-25 |title=Iran Says 'Non-Hostile' Ships Can Sail Through the Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-strait-of-hormuz-ships.html |access-date=2026-03-26 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ===មេសា=== * ១ មេសា – [[អង្គការណាសា]]បានចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម[[អារតេមីស ២]] ដែលជាដំណើរពាំនាំមនុស្សហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។<ref>{{Cite web |last=Low |first=Lauren E. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-08 |website=NASA}}</ref> * ៦ មេសា – ក្រុមអវកាសយានិកនៃបេសកកម្មអារតេមីស ២ បានបំបែកឯតទគ្គកម្មសម្រាប់ការនៅឃ្លាតឆ្ងាយបំផុតរបស់មនុស្សពីភពផែនដី ពោលដោយស្ថិតក្នុងចម្ងាយអតិបរមា ៤០៦,៧៧៣ គីឡូម៉ែត្រ ខណៈពួកគេបានធ្វើដំណើរជុំវិញដល់ផ្នែកខាងក្រោយនៃព្រះច័ន្ទ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=Artemis astronauts travel further from Earth than any humans before - watch live |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/clyr8k06jv7t |access-date=2026-04-08 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=ទីបំផុតពួកគេធ្វើបានសម្រេចហើយ! គោចរកៀកព្រះចន្ទ និងឆ្ងាយពីផែនដីបំផុត (វីដេអូ) |url=https://cambospace-world.com/?p=26499 |access-date=2026-04-08 |website=Cambo Space}}</ref> * ៧ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាម]]៖ [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភាវៀតណាម]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[តូ ឡឹម]]ជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីជំនួសលោក[[លឿង កឿង]]។<ref>{{cite web | url=https://english.news.cn/20260407/ed18537e45de4a1dabae914f80d5a145/c.html | title=Vietnamese party chief elected state president | publisher=Xinhua | work=english.news.cn | date=7 April 2026 | accessdate=8 April 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមព្រៀងគ្នាទទួល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ (២០២៦)|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]]។<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=Trump agrees to two-week ceasefire if Iran opens Strait of Hormuz - follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yw4g3z7qgt |access-date=2026-04-08 |website=BBC News }}</ref> * ១០ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អ៊ីស្មាអែល អូមារ ហ្គីឡេហ៍]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីជីប៊ូទី|ប្រធានាធិបតី]]ក្នុងអាណត្តិទីប្រាំមួយរបស់លោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-13 |title=Djibouti Installs Electoral Commission Paving Way for April Presidential Vote |url=https://dawan.africa/news/djibouti-installs-electoral-commission-paving-way-for-april-presidential-vote |access-date=2026-04-20 |website=Dawan Africa }}</ref> * ១១ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់]]៖ សភាអ៊ីរ៉ាក់បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[នីហ្សារ អាមីឌី]]ពីគណបក្ស[[សហភាពស្នេហាជាតិឃឺឌីស្ថាន]]ជាប្រធានាធិបតីថ្មី។<ref>{{cite news |title=PUK's Nizar Amedi elected Iraqi president in session boycotted by KDP |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/110420261 |work=Rudaw |date=11 April 2026 |access-date=20 April 2026}}</ref> * ១២ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រី]]៖ ក្រោយកាន់អំណាចអស់រយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ​ នាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[វិចទ័រ អ័របាន]]ត្រូវបានផ្តួលដោយលោក[[ពីទ័រ ម៉ាកឌ្យ៉ា]]នៃ[[គណបក្សទីសហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge |url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1 |access-date=20 April 2026 |website=AP News }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំង]]៖ បេក្ខជនឯករាជ្យ លោក[[រ៉ូមូអាល់ដ៍ វ៉ាដាញី]]បានឈ្នះឆ្នោតដោយទទួលសំឡេងគាំទ្រលើសលប់សរុប ៩៤%។<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=Benin – CENA releases 2026 general election timetable |url=https://wadr.org/benin-cena-releases-2026-general-election-timetable/ |access-date=2026-04-20 |website=WADR }}</ref> * ១៣ មេសា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមបិទផ្លូវទឹកចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ដោយលោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានព្រមានថា នាវាអ៊ីរ៉ង់មួយណាដែលព្យាយាមបំពានចូលតំបន់ហាមឃាត់នឹងត្រូវ "កម្ចាត់ចោលភ្លាមៗ"។ អាជ្ញាធរដែនសមុទ្របានណែនាំគ្រប់នាវានៅក្នុងតំបន់ឱ្យមានភាពប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ពីកំណើនសកម្មភាពយោធា និងនីតិវិធីស្ទាក់ចាប់ដែលអាចកើតមានពីសំណាក់ភាគីជម្លោះ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=US blockade of Iranian ports takes effect as Trump threatens to destroy 'attack ships' |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cp9vm5ezxz4t |access-date=2026-04-20 |website=BBC News}}</ref> * ១៩ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការី]]៖ គណបក្ស[[វឌ្ឍនភាពប៊ុលហ្ការី]] ដែលដឹកនាំដោយអតីតប្រធានាធិបតី[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]] បានឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ប៊ុលហ្ការី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|title=Кабинетът „Желязков“ подаде оставка (ВИДЕО)|date=December 11, 2025|website=dariknews.bg|accessdate=April 20, 2026|archive-date=January 21, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121125547/https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|url-status=live}}</ref> * ២១ មេសា​ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំបានប្រកាសពន្យារការអនុវត្តបទឈប់បាញ់បន្តបន្ថែមទៀត រហូតដល់សំណើរបស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានដាក់ជូន ហើយរាល់ការសន្ទនាត្រូវបានបញ្ចប់ទៅតាមសំណើស្នើសុំដោយប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=2026-04-27 |website=Al Jazeera}}</ref> * ២៥ មេសា – [[ការវាយប្រហារនៅម៉ាលីឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅម៉ាលី]]៖ ក្រុម[[រណសិរ្សរំដោះអាហ្សាវ៉ាដ]] និង[[ក្រុមគាំទ្រឥស្លាម និងមូស្លីម]] បានបើកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនលើកទៅលើទីក្រុងធំៗសំខាន់ៗនៅទូទាំងប្រទេសម៉ាលី ដោយក្នុងនោះ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[គីដាល់]] និងមួយផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុង[[ហ្គៅ]] [[មុបធី]] និង[[សេវ៉ារ៉េ]]។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali |title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali |publisher=Al Jazeera |date=25 April 2026 }}</ref> ===ឧសភា=== * ១ ឧសភា – [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]​បានដើរចេញ​ពី[[អង្គការនៃបណ្តាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] ដោយ​បិទបញ្ចប់ជំពូកក្នុងនាមជា​សមាជិក​រយៈពេល​ប្រាំមួយ​ទសវត្សរ៍ ដោយអង្គការនេះត្រូវបាត់បង់​ប្រទេសសមាជិក​ផលិត​ប្រេង​ធំ​បំផុត​មួយ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title= OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/articleshow/130634333.cms?from=mdr |access-date=2026-05-02 |website=The Economic Times }}</ref> * ៤​ ឧសភា –​ រោងចក្រផលិតកាំជ្រួចមួយកន្លែងបានផ្ទុះឆេះនៅក្នុងទីក្រុង[[លីវយ៉ាង]] ខេត្ត[[ហ៊ូណាន]] ប្រទេសចិន ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៣៧ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៥១ នាក់បន្ថែម។<ref name="China fireworks:0">{{Cite web |last=Lee |first=Liz |last2=Bu |first2=Shi |date=8 May 2026 |editor-last=Coghill |editor-first=Kim |title=Death toll rises to 37 in China fireworks factory blast |url=https://www.reuters.com/world/china/death-toll-rises-37-china-fireworks-factory-blast-2026-05-08/ |access-date=19 May 2026 |website=Reuters}}</ref> * ១២ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ា]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[ហ្វីលីព ដាវីស]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោក។<ref>{{Cite news |title=Bahamas prime minister re-elected in early election victory |url=https://www.reuters.com/world/americas/bahamas-prime-minister-re-elected-early-election-victory-2026-05-13/ |date=13 May 2026 |access-date=19 May 2026 |work=Reuters }}</ref> * ១២–១៦ ឧសភា – [[កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិនឆ្នាំ២០២៥|កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិន]] ត្រូវបាន​ប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[វីយែន]] ប្រទេសអូទ្រីស។<ref>{{cite web|last=Schumacher|first=Elizabeth|title=Eurovision: Vienna to host European Song Contest 2026|url=https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|publisher=Deutsche Welle|access-date=19 May 2026 |archive-date=August 22, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822033113/https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|url-status=live}}</ref> បេក្ខជនមកពីប្រទេសប៊ុលហ្ការីឈ្មោះ [[ដារ៉ា]] បានឈ្នះកម្មវិធីឆ្នាំនេះជាមួយនឹងបទចម្រៀងចំណងជើងថា "[[:en:Bangaranga|Bangaranga]]"។<ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Bulgaria wins Eurovision Song Contest, Israel comes second again |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eurovision-song-contest-final-takes-stage-amid-gaza-boycott-2026-05-16/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> * ១៦ ឧសភា – [[ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរីឆ្នាំ២០២៦|ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរី]]៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាសពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[ជំងឺអ៊ីបូឡា]]ដែលបង្កដោយប្រភេទ[[វីរុសអេបូឡាប៊ុនឌីប៊ូហ្គីយូ]]នៅក្នុង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] និងប្រទេស[[អ៊ូហ្កង់ដា]] ហើយបានប្រកាសវាជាភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈ។<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern |url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern |access-date=17 May 2026 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 May 2026 |title=សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន ស្តីពីការការពារខ្លួនពីការឆ្លងជំងឺអេបូឡា (Ebola) |url=https://moh.gov.kh/kh/notice/detail/526 |access-date=19 May 2026 |website=[[ក្រសួងសុខាភិបាល|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]}}</ref> * ១៧​ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |date=2026-02-12 |title=The electoral calendar for the 2026 legislative elections is now available. (ចំណងជើងប្រែជាភាសាអង់គ្លេស) |url=https://cne.cv/sala_de_imprensa_/calendario-eleitoral-das-eleicoes-legislativas-2026-ja-disponivel/ |access-date=2026-05-19 |website=Comissão Nacional de Eleições (CNE) }}</ref> * ២២​ ឧសភា – [[ការផ្ទុះឧស្ម័ននៅអណ្តូងរ៉ែធ្យូងថ្មលីវសិនយូ]]ក្នុង[[ខេត្តសានស៊ី]] ប្រទេសចិន បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=At least 82 killed in Chinese coal mine explosion|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y0ve18qlko |access-date=2026-06-02 |website=BBC News }}</ref> * ២៤ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីបឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីប]]៖ គណបក្ស[[កម្លាំងរួបរួមប្រជាធិបតេយ្យ]]ដឹកនាំដោយលោកស្រី[[អានីតា ឌីមីទ្រីយ៉ូ]]បានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Parliamentary elections set for May 24 next year |url=https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |access-date=2025-06-02 |website=cyprus-mail.com |language=en |archive-date=January 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116185359/https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |url-status=live }}</ref> * ៣០ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តា]]៖ [[គណបក្សពលករ (ម៉ាល់តា)|គណបក្សពលករ]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត អាបេឡា]] បានឈ្នះការបោះឆ្នោតបួនអាណត្តិជាប់ៗគ្នា។<ref>{{Cite news |last=Borg |first=Neville |date=2026-04-27 |title=Robert Abela announces snap election for May 30 |url=https://timesofmalta.com/article/abela-announces-election-date.1126985 |access-date=2026-06-02 |work=Times of Malta }}</ref> * ៣១ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាគីនេឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាគីនេ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite news |work=Le360Afrique |date=22 February 2026 |title=(ជាភាសាបារាំង) Guinée: les élections législatives et communales prévues le 24 mai |url=https://afrique.le360.ma/politique/guinee-les-elections-legislatives-et-communales-prevues-le-24-mai_LPQ3R2EQ3NHY7G26CB5CPJB5CU/|access-date=2 June 2026|}}</ref> ===មិថុនា=== * ១​ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពី]]៖ [[គណបក្សវិបុលភាព]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អាប៊ីយ៍ អះម៉េដ]]បានឈ្នះឆ្នោតមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite news|title=National Election Board Says Most Constituencies Declared Election Results|url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_8993217|access-date=July 1, 2026|agency= Ethiopian News Agency}}</ref> * ៧ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនី]]៖ ​គណបក្ស[[កិច្ចសន្យាពលរដ្ឋ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[នីកុល​ ប៉ាស្ហ៊ីនយ៉ាន]]បានឈ្នះឆ្នោតកាន់អំណាចមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite web |date=2025-06-07 |title=Next Parliamentary elections will be held on June 7, 2026: Alen Simonyan |url=https://www.1lurer.am/en/2025/06/07/Next-Parliamentary-elections-will-be-held-on-June-7-2026-Alen-Simonyan/1326754 |access-date=2025-06-09 |website=First News Channel}} </ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូ]]៖ ថ្វីបើនយោបាយជាតិកំពុងជាប់គាំង គណបក្ស[[វ៉េតេវិនដូស្យេ]]របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[អាល់ប៊ីន គួរធី]]បានដណ្ដើមកាន់កាប់អាសនៈបានមួយភាគធំ។<ref>{{cite news |date=28 April 2026 |title=Kosovo heads to elections after failure to elect president |url=https://www.koha.net/en/arberi/kosova-shkon-ne-zgjedhje-pas-deshtimit-per-president |access-date=9 June 2026 |work=Koha }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូ]]៖ ប្រធានគណបក្ស[[កម្លាំងប្រជាជន]] លោកស្រី[[កីកូ ហ្វូជីម៉ូរី]]បានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងប្រផិតប្រផើយទល់នឹងប្រធានគណបក្ស[[ទាំងអស់គ្នាដើម្បីប៉េរូ]] លោក[[រ៉ូប៊ឺតូ សាន់ឆេស]]នៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ។ គណបក្សឆ្វេងនិយមបានកើបសំឡេងបានភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប៉េរូ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ប៉ុន្តែបានទទួលសំឡេងស្មើនឹងក្រុមស្ដាំនិយមនៅក្នុង[[ព្រឹទ្ធសភា (ប៉េរូ)|ព្រឹទ្ធសភា]]ដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មី។<ref>{{Cite web |last1=Aquino |first1=Marco |last2=Villegas |first2=Alexander |date=30 June 2026 |title=Keiko Fujimori leads Peru's presidential race after official count concludes |url=https://www.reuters.com/world/americas/keiko-fujimori-leads-perus-presidential-race-after-official-count-concludes-2026-06-29/ |access-date=1 July 2026 |website=Reuters }}</ref> * ៨​ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីមីនដាណាវឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៨ រ៉ិចទ័រ]] បានវាយអង្រួនប្រទេសហ្វីលីពីន ដោយវាត្រូវជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ខ្លាំងសាហាវបំផុតមួយចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីលូហ្សុនឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកាលពីឆ្នាំ១៩៩០]]។<ref>{{Cite web |last=Magramo |first=Kathleen |date=2026-06-08 |title=7.8 magnitude earthquake hits southern Philippines |url=https://www.cnn.com/2026/06/07/asia/southern-philippines-mindanao-earthquake-intl-hnk |access-date=2026-06-09 |website=CNN }}</ref> * ១១​ មិថុនា – ១៩ កក្កដា – ព្រឹត្តិការណ៍[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[កាណាដា]] [[ម៉ិកស៊ិក]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដោយ[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]បាន[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦ វគ្គផ្ដាច់ព្រ័ត្រ|យកឈ្នះ]][[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អាហ្សង់ទីន]]នៅវគ្គផ្ដាច់ព្រ័ត្រក្លាយខ្លួនជាម្ចាស់ជើងឯក។<ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Spain wins 2026 FIFA World Cup with grueling 1-0 win over Argentina - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/2026-fifa-world-cup-final-spain-argentina-sunday/ |access-date=2026-07-20 |website=www.cbsnews.com }}</ref> * ១៤​ មិថុនា – [[គ្រោះឧទ្ធម្ភាគចក្របុកគ្នានៅ|ឧទ្ធម្ភាគចក្រពីរគ្រឿងបានហោះបុកគ្នា]]នៅលើអាកាសក្នុងទីក្រុង[[រីយ៉ូដឺហ្សាណេរ៉ូ]] ប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួនប្រាំមួយនាក់ ក្នុងនោះរួមមានអ្នកចម្រៀងជនជាតិអាមេរិកដ៏ល្បីម្នាក់ឈ្មោះ[[អូលីវើ ធ្រី]] អ្នកផលិតមាតិកាលើយូធូបជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[ហ្កាស្ពី]] និងអ្នកដឹកនាំនិពន្ធរឿងជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[លូកាស អា.​ វិញ៉ាល់ឡេ]]។<ref>{{Cite web |date=2026-06-14 |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Cantor Oliver Tree é um dos mortos em acidente aéreo no Rio; veja vítimas |url=https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |access-date=2026-06-16 |website=CNN Brasil |archive-date=June 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614183128/https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |url-status=live }}</ref> * ១​៥–១៧​ មិថុនា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]បានរួមគ្នាប្រកាសនិងចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]] ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងបណ្ដោះអាសន្នមាន ១៤ ចំណុច ដើម្បីបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាបើកនាវាចរណ៍កាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ឡើងវិញ បើកផ្លូវទឹកចេញចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ដែលធ្លាប់បានបិទដោយអាមេរិក និងចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចារយៈពេល ៦០ ថ្ងៃជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែលវិញបាននិយាយថា ខ្លួននឹងមិនដកទ័ពចេញពីទឹកដីដែលសាមីខ្លួនបានកាន់កាប់នៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[លីបង់]]ឡើយ។<ref>{{cite news |last1=Hafezi |first1=Parisa |last2=Stewart |first2=Phil |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US, Iran reach preliminary agreement to end war, signing set for Friday |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iran-reach-peace-deal-signing-set-friday-pakistan-says-2026-06-14/ |work=Reuters |date=15 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Holland |first1=Steve |last2=Hafezi |first2=Parisa |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US and Iran presidents sign ceasefire agreement, but Trump says he could still resume attacks |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/g7-leaders-demand-ceasefire-lebanon-welcome-iran-deal-2026-06-17/ |work=Reuters |date=18 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref> * ២១ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី]]៖ បេក្ខភាពស្ដាំនិយម លោក[[អាប៊ែឡាដូដេឡា អេស្ព្រីអេយ៉ា]]បានផ្ដួលបេក្ខភាពឆ្វេងនិយម លោក[[អ៊ីវ៉ាន់ សេប៉េដា]] នៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោតដើម្បីឈ្នះឆ្នោតជាប់ឈ្មោះជា[[ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី|ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wells|first=Ione |date=2026-05-31 |title=Colombia presidential runoff pits leftist senator against pro-Trump rival |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w2xvwq8g9o |access-date=2026-06-22 |website=BBC }}</ref> * ២២ មិថុនា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីចក្រភពអង់គ្លេស]] លោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]បានប្រកាសពីការលាលែងពីតំណែងនាពេលដ៏ខ្លីខាងមុខ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យគណបក្សកាន់អំណាចត្រៀមរៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សពលករឆ្នាំ២០២៦ (ស.រ.)|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Richard |date=2026-06-22 |title=Keir Starmer announces resignation as prime minister and Labour Party leader |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxd00lg599o |access-date=2026-06-22 |website=BBC}}</ref> * * ២៤ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីវេណេស៊ុយអេឡា]]៖ គ្រោះរញ្ជួយដីរលកដំបូងកម្រិត ៧.២ វិចទ័រ បានបោកអង្រួនប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]]ប៉ែកខាងលិច មុនពេលត្រូវរងការវាយប្រហារដោយរលករញ្ជួយដីចម្បងមួយទៀតកម្រិត ៧.៥ វិចទ័រ ដោយបង្កឱ្យកើតការខូចខាតអស់យ៉ាងច្រើនរាប់មិនអស់នៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref name="BBC Live">{{Cite news |date=24 June 2026 |title=Powerful back-to-back earthquakes strike Venezuela, collapsing buildings in Caracas |url=https://www.bbc.com/news/live/c621z18wznet |access-date=25 June 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ===កក្កដា=== * ២ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតសភាអាល់ហ្សេរីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាល់ហ្សេរី]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://poliglobe.com/election/1287|title=Algerian Legislative Election, 2026|website=PoliGlobe|access-date=5 July 2026|archive-date=March 24, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260324143116/https://poliglobe.com/election/1287|url-status=live}}</ref> * ៦ កក្កដា – ហាម៉ាស់បានប្រកាសរំលាយ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលស៊ីវិល]]របស់ខ្លួនក្រោម[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]]។<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-07-06/ty-article-live/israeli-civilians-tried-to-cross-into-syria-idf-says-amid-settlement-reports/0000019f-342c-d746-adff-ff6d69240000?liveBlogItemId=920670504#920670504|title= Hamas says group-backed Gaza government resigns to hand power to Palestinian technocrats|website=Haaretz|date=6 July 2026}}</ref> * ៧–៨ កក្កដា – [[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០២៦|កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូ]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[អង់ការ៉ា]] ប្រទេស[[តួកគី]]។<ref>{{cite web |title=NATO Summit 2026 |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/events/event-programmes/2026/07/nato-summit-2026 |website=NATO |date=7 July 2026 |access-date=8 July 2026}}</ref> * ៨ កក្កដា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់បានដួលរលំ ដោយនាំឱ្យសង្គ្រាមរវាងប្រទេសទាំងពីរឆេះពុះកញ្ជ្រោលឡើងវិញ។<ref>{{cite news |title=US says it has completed a new round of strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-says-it-has-completed-a-new-round-strikes-iran-2026-07-08/ |work=Reuters |date=8 July 2026 |access-date=17 July 2026}}</ref> * ២០ កក្កដា ** លោក[[អានឌី ប៊ឺនហាម]]ត្រូវបានតែងតាំងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃចក្រភពអង់គ្លេស]]បន្តតំណែងពីលោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]។<ref>{{cite news |title=Andy Burnham pledges cost of living help in first speech as prime minister |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cgrkv8e8l9qt |work=BBC News |date=20 July 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ក្រុម[[ហ៊ូទី]]នៃប្រទេស[[យេម៉ែន]]បានប្រកាសបិទច្រក[[បាបអែលម៉ង់ដិប]]នៅ[[សមុទ្រក្រហម]]ដើម្បីប្រឆាំងនឹងអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត។<ref>{{cite news |title=Yemen's Houthis declare naval blockade against Saudi Arabia |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-declare-naval-blockade-against-saudi-arabia-statement-2026-07-20/ |access-date=4 August 2026 |work=Reuters |date=July 20, 2026}}</ref> ** [[សហប្រធានាធិបតីនីការ៉ាក្វា]] លោក[[ដានីញ៉ែល អ័រតេហ្កា]]បានប្រកាសបិទដំណើរការបោះឆ្នោតជាតិ។<ref>{{Cite news |date=21 July 2026 |title=Nicaragua's Ortega says 'never again' for elections after two decades in power {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2026/07/20/americas/nicaragua-ortega-no-elections-intl-hnk |access-date=4 Augusr 2026 |work=CNN }}</ref> * ២២–៣០ កក្កដា – [[រលកកម្ដៅអឺរ៉ុបឆ្នាំ២០២៦|រលកកម្ដៅអឺរ៉ុប]]៖ អគ្គិភ័យឆាបឆេះព្រៃនៅក្នុងប្រទេស[[ភ្លើងឆេះព្រៃនៅបារាំងឆ្នាំ២០២៦|បារាំង]] [[ភ្លើងឆេះព្រៃនៅព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៦|ព័រទុយហ្កាល់]] និង[[ភ្លើងឆេះព្រៃនៅអេស្ប៉ាញឆ្នាំ២០២៦|អេស្ប៉ាញ]]បានបង្ខំឱ្យមនុស្សប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ជំម្លៀសខ្លួនចេញពីគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេ។ មន្ត្រីបារាំងបានសម្ដៅលើវាថាជាគ្រោះអាសន្នឆេះព្រៃដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ ខណៈដែលមន្ត្រីនៅទីក្រុងម៉ាឌ្រីដបាននិយាយថាវាជាគ្រោះអគ្គិភ័យដ៏អាក្រក់បំផុតមួយក្នុងតំបន់ដែលខ្លួនបានត្រូវប្រឈម។<ref>{{cite news |title=Europe is burning: How bad could this wildfire crisis get? |url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/07/28/europe-is-burning-how-bad-could-this-wildfire-crisis-get |access-date=4 August 2026 |work=EuroNews |date=28 Jul 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Devastating European wildfires in maps - and how they're being tackled |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj638jx0l53o |access-date=4 August 2026 |work=www.bbc.com |date=29 July 2026}}</ref> * ២៨ កក្កដា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅគូម៉ាម៉ូតុឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជូយដី]]មួយកម្រិត ៦.៨ វិចទ័រចេញពីជម្រៅ ១០ គម ក្រោមដីបានអង្រួន[[ខេត្តគូម៉ាម៉ូតុ]]នៅក្នុងប្រទេស[[ជប៉ុន]]ភាគខាងត្បូង ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៣០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ជាង ៦០ នាក់ទៀត។<ref>{{cite web |title=Three mall workers dead after Japanese earthquake, with at least 13 killed across country |url= https://www.bbc.com/news/live/c9q2481v855t |work=BBC News |access-date=4 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blair |first1=Gavin |title=Death toll in Japan earthquake rises to 30 as aftershock and heat hamper rescue efforts |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/30/japan-earthquake-death-toll-rises |access-date=4 August 2026 |work=The Guardian |date=30 July 2026}}</ref> * ៣០ កក្កដា ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានប្រកាសបង្កើត[[សម្ព័ន្ធភាពការពារដែនសមុទ្រពហុជាតិ|សម្ព័ន្ធភាពយោធា ១៤ ប្រទេស]]ឡើងដើម្បីស្ដារនិងការពារសេរីភាពនាវាចរណ៍នៅសមុទ្រក្រហម ចំពេលដែលសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់កំពុងពុះកញ្ជ្រោល និងក៏ដូចជា[[វិបត្តិសមុទ្រក្រហម|វិបត្តិនៃសមុទ្រ]]នេះដែលបង្កឡើងដោយក្រុមឧទ្ទាមហ៊ូទី។<ref>[https://www.spa.gov.sa/en/N2644911 Founding States Issue Joint Declaration on Establishing Multinational Maritime Defense Alliance - Saudi Press Agency]</ref> ** [[វិបត្តិព្រំដែនម៉ារ៉ុក–អេស្ប៉ាញឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិព្រំដែនម៉ារ៉ុក–អេស្ប៉ាញ]]៖ មនុស្សប្រមាណ ៦០,០០០ នាក់បានផ្ដុំគ្នាឆ្លងព្រំដែនដោយខុសច្បាប់ពីប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]]ចូលទៅក្នុងប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]]តាមរយៈ[[សេអ៊ូតា|ទីក្រុងស្វយ័តសេអ៊ូតា]] ខណៈមនុស្សមួយចំនួនតូចទៀតបានព្យាយាមឆ្លងដែនចូលទៅក្នុងទីក្រុង[[មេលីយ៉ា]]។<ref name="the-guardian-ceuta-europe-live">{{Cite web |last=Krupa |first=Jakub |date=2026-07-31 |title=Spain's Sánchez blames trafficking gangs as estimated 60,000 migrants reach Ceuta – Europe live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/jul/31/cueta-spain-morocco-italy-migration-schengen-europe-latest-news-updates#top-of-blog |access-date=2026-08-04 |website=The Guardian }}</ref> ===សីហា=== * ៧ សីហា – ប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[តួកគី]]បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងការពារជាតិរួមទីក្រុងមេក្កា]] ដែលជាកតិកាសញ្ញាការពារជាតិជនុបត្ថម្ភ ខណៈ[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]បានកំពុងពុះកញ្ជ្រោល។<ref>{{cite web |title=Mideast live: Saudi Arabia, Pakistan, Turkey sign defence pact stating attack on one is attack on all |work=France 24 |date=7 August 2026 |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260807-middle-east-live-saudi-arabia-pakistan-turkey-to-sign-defence-pact |access-date=9 August 2026 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807000849/https://www.france24.com/en/middle-east/20260807-middle-east-live-saudi-arabia-pakistan-turkey-to-sign-defence-pact |url-status=live }}</ref> * ១០ សីហា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៤ វិចទ័រ]] បានរង្គោះរង្គើប្រទេសកូឡុំប៊ី ដោយបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ២៤០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សជាង ១,២៤៨ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{Cite web |last=AizprúaSeguir |first=Por Julio César |date=2026-08-10 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Panameños salen a las calles al sentir los efectos del sismo de 7.4 registrado en Colombia |url=https://www.infobae.com/panama/2026/08/10/panamenos-salen-a-las-calles-al-sentir-los-efectos-del-sismo-de-74-registrado-en-colombia/ |access-date=2026-08-12 |website=infobae }}</ref> * ១១ សីហា ** [[ការចោទប្រកាន់ឧក្រិដ្ឋជនសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]៖ តុលាការមួយនៅទីក្រុង[[ដាម៉ាស់]]បានកាត់ទោសប្រហារជីវិតអតីតមន្ត្រីស៊ីរីចំនួនប្រាំបួនរូប ដោយក្នុងនោះរួមមានអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[បាស្ហា អាល់-អាសាដ]] ព្រមទាំងប្អូនប្រុសរបស់លោកឈ្មោះ[[ម៉ាហៀរ អាល់-អាសាដ|ម៉ាហៀរ]] អតីត[[ក្រសួងការពារជាតិ (ស៊ីរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ]]លោក[[ហ្វាដ ចាស៊េម អាល់-ហ្វារីជ]] អតីតប្រធាននាយកដ្ឋានសន្តិសុខនយោបាយប្រចាំក្រុង[[ដារ៉ាអា]] និងត្រូវជាបងជីដូនមួយរបស់អាសាដ គឺលោក[[អាធីហ្វ ណាជីប]] ពីបទឃាតកម្មគិតទុកជាមុន [[ទារុណកម្ម]] និង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]ដែលបានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]។ ក្រៅពីលោកណាជីប ឧក្រិដ្ឋជនប្រាំបីនាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានកាត់ទោសដោយកំបាំងមុខ។<ref name=bbc>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ce34dkpnyg7o|title=Ousted Syrian dictator Bashar al-Assad sentenced to death in absentia|date=11 August 2026|website=www.bbc.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=MSN | url=https://www.msn.com/en-us/news/world/syria-s-bashar-al-assad-8-other-officials-sentenced-to-death/ar-AA29R4I0?ocid=winp2fptaskbarhover&cvid=6edb56efff814e40e7271b346ccd88dc&ei=24 | access-date=2026-08-17 | website=www.msn.com}}</ref> ** សាឡាងដឹកអ្នកដំណើរមួយគ្រឿងបានក្រឡាប់លិចនៅក្នុង[[បឹងការីបា]] ប្រទេស[[ស៊ីមបាវ៉េ]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៩៧ នាក់ ដោយនាំឱ្យវាក្លាយជាគ្រោះឧប្បត្តិហេតុលិចនាវាដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសនេះ។<ref>{{Cite web |title=Kariba boat tragedy death toll rises to 97 as two more bodies are recovered |author= |work=The Herald |date=20 August 2026 |access-date=27 August 2026 |url= https://www.heraldonline.co.zw/kariba-boat-tragedy-death-toll-rises-to-97-as-two-more-bodies-are-recovered/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lake Kariba disaster: Death toll from Zimbabwe ferry accident rises to 93 |first=Khanyisile |last=Ngcobo |publisher=BBC News |date=18 August 2026 |access-date=27 August 2026 |url= https://www.bbc.co.uk/news/articles/cjwx58n1153o}}</ref> * ១២ សីហា – [[សូរ្យគ្រាសថ្ងៃទី១២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦|សូរ្យគ្រាសពេញលេញ]]បានកើតលេចឡើងនៅតំបន់ផ្នែកខ្លះនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ដែលនេះជាបាតុភូតសូរ្យគ្រាសពេញលេញដំបូងបង្អស់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១ ចាប់តាំង[[សូរ្យគ្រាសថ្ងៃទី១១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៩|បាតុភូចុងក្រោយ]]ដែលបានកើតឡើងកាលឆ្នាំ១៩៩៩។<ref>{{Cite web |last=Korosec |first=Marko |date=August 11, 2026 |title=Total Solar Eclipse Targets Europe: First Path of Totality in 27 Years Arrives August 12 |url=https://www.severe-weather.eu/global-weather/total-solar-eclipse-spain-iceland-europe-august-12th-2026-mk/ |access-date=August 17, 2026 |website=Severe Weather Europe}}</ref> * ១៣ សីហា – [[ការបោះឆ្នោតសកលសំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលសំប៊ី]]៖ លោក[[ហាកាំងដេ ហ៊ីឈ៉ៃលេម៉ា]]បានទទួលជ័យជម្នះបន្តកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីបន្ថែមមួយអាណត្តិទៀត ខណៈដែល[[គណបក្សរួបរួមដើម្បីជាតិអភិវឌ្ឍន៍]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (សំប៊ី)|រដ្ឋសភាជាតិ]]។<ref>{{Cite web|title=Zambia invites EU as observer to 2026 general elections|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/zambia-invites-eu-as-observer-to-2026-general-elections/3575445|website=aa.com.tr|access-date=2026-08-17|date=2025-05-21|archive-date=May 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260518221837/https://www.aa.com.tr/en/africa/zambia-invites-eu-as-observer-to-2026-general-elections/3575445|url-status=live}}</ref> * ១៤ សីហា – មនុស្សយ៉ាងតិច ៨៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១,៣០០ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍[[គ្រោះរញ្ជួយដីហ្វ្លរ៉េសឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៧ វិចទ័រ]]នៅកោះ[[ហ្វ្លរ៉េស]]នៃប្រទេស[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2026-08-15 |title=Powerful 7.7-magnitude earthquake kills at least 38 in Indonesia|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y0zz63gero |access-date=2026-08-25 |website=BBC News}}</ref> * ១៨ សីហា – មនុស្សប្រមាណជាង ១០០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងគ្រោះរអិលបាក់ដីនាអណ្ដូងជីកយករ៉ែមាសសិប្បកម្មមួយកន្លែងនៅហ្សាំប័រ ខេត្ត[[ណាណាមំបេរ៉េ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] ក្បែរព្រំដែនជាមួយប្រទេស[[កាមេរូន]]។<ref>{{Cite news |last=Njie |first=Paul |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly9dwe5pzeo |title=Gold mine hit by deadly landslide in CAR near border with Cameroon |work=BBC News |date=19 August 2026 |access-date=25 August 2026}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/world/africa/landslide-gold-mining-site-central-african-republic-kills-over-100-mining-group-2026-08-19/ |title=Central African Republic artisanal gold mine collapses, killing more than 100 |work=Reuters |date=19 August 2026 |access-date=25 August 2026}}</ref> * ២០ សីហា – [[បដិវត្តន៍រ៉ូហាវ៉ា]]៖ [[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]]បានប្រកាសធ្វើសមាហរណកម្មកងកម្លាំងខ្លួនចូលទៅក្នុង[[កងទ័ពស៊ីរី]] ហើយជាលទ្ធផល [[រដ្ឋបាលស្វយ័តប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរីខាងជើងនិងកើត]]ត្រូវបានរំលាយ ហើយទឹកដីរបស់វាបានបញ្ចូលទៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពប្រទេសស៊ីរីវិញ។<ref>{{Cite web |last=Morris-Gray |first=Eve |date=2026-08-25 |title=SDF Dissolves as Kurdish Leaders move into Syrian State |url=https://theamargi.com/posts/sdf-dissolves-as-kurdish-leaders-move-into-syrian-state |access-date=2026-08-27 |website=The Amargi }}</ref> * ២៣ សីហា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិកាហ្សាក់ស្ថាន]]៖ [[គណបក្សអាឌីឡេត]]និយម[[កាស៊ីម យ៉ូម៉ារ តូកាយអេវ|តូកាយអេវ]]បានដណ្ដើមឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំលើសលប់នៅក្នុងសភា[[គូរូលតៃ]]ដែលទើបបង្កើតថ្មី។<ref name="Reut2">{{cite web |date=1 July 2026 |title=Kazakhstan to hold snap parliamentary election on August 23 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/kazakhstan-hold-snap-parliamentary-election-august-23-2026-07-01/ |access-date=25 August 2026 |website=Reuters}}</ref> * ២៤ សីហា – [[ជម្លោះក្រោយសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកប្រទេសស៊ីរី និងក្រុម[[ហាយ៉ាតតះរៀរអាល់ឆាម]]ចេញពីបញ្ជី[[រដ្ឋឧបត្ថម្ភអំពើភេរវកម្ម]] ដោយបន្ធូរបន្ថយកម្រិតលក្ខខណ្ឌនៃការវិនិយោគបរទេសនៅក្នុងស៊ីរី និងអនុញ្ញាតឱ្យសេវាកម្មដូចជា[[វីសា]]បើកប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសស៊ីរី។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាតួកគី) Syrian president makes landmark Visa card payment |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/syrian-president-makes-landmark-visa-card-payment/4038705 |access-date=27 August 2026 |work=Anadolu Agency |date=27 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=US removes Syria from terrorism sponsor list, lifting major investment obstacle |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-removes-syrias-designation-state-sponsor-terrorism-2026-08-24/ |access-date=27 August 2026 |work=Reuters |date=August 25, 2026}}</ref> * ២៦ សីហា – [[គ្រោះទឹកជំនន់នេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះទឹកជំនន់នេប៉ាល់]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ១,១៣០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណជិត ៤,៥០០ នាក់ទៀតត្រូវបានបាត់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ស្វយ័តទីបេ បន្ទាប់ពីទឹកជំនន់ភ្លាមៗបានវាយប្រហារតំបន់រវាង[[ទីបេ]] និង[[នេប៉ាល់]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c6y8mjmnpxv0t |title=Hundreds missing, including 291 foreign tourists, after deadly flash flood on Nepal-Tibet border |work=BBC News |date=26 August 2026 |access-date=26 August 2026}}</ref> * ២៨ សីហា – [[ព្រះមហាក្សត្រន័រវែស|រាជាធិបតេយ្យន័រវែស]]៖ ព្រះបាទ[[ហារ៉ាល់ទី ៥ នៃន័រវែស|ហារ៉ាល់ទី៥]] បានសោយព្រះទិវង្គត ដោយព្រះរាជបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[ហូកុនទី៨]] បានឡើងស្នងរាជ្យបន្តជា[[ព្រះមហាក្សត្រន័រវែស]]។<ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Caitlin |last2=Yeung |first2=Tinshui |date=2026-08-28 |title=King Haakon VIII takes the throne in Norway following death of Harald V - follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cm36lpzwglrwt |access-date=2026-08-28 |work=BBC News​}}</ref> * ២៩ សីហា ** [[ប្រជាមតិចរចាសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុបរបស់អ៊ីស្លង់ឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិចរចាសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុបរបស់អ៊ីស្លង់]]៖ ប្រជាមតិដើម្បីកំណត់ការបន្តចរចាចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]]របស់[[អ៊ីស្លង់]]ត្រូវបានប្រជាជនអ៊ីស្លង់ភាគច្រើនបដិសេដមិនគាំទ្រ។<ref>{{Cite web |last=Euractiv |date=2026-03-06 |title=Iceland locks in on date for EU referendum |url=https://www.euractiv.com/news/iceland-locks-in-on-date-for-eu-referendum/ |access-date=2026-08-31 |website=Euractiv }}</ref> ** [[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងនីហ្សេឆ្នាំ២០២៦|រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងនីហ្សេ]]៖ ក្រុម​ឧទ្ទាម​ក្បត់មួយ​ក្រុម​នៃ[[​កងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​នីហ្សេ]] ដែលសម្ដៅលើខ្លួនឯងថា កងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​ដើម្បី​ស្តារជាតិ​មាតុភូមិ​ បាន​ព្យាយាម​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​ទម្លាក់​ប្រធានាធិបតី លោក[[អាប់ឌូរ៉ាម៉ាន ធានី]]។<ref>{{cite news |title=Niger junta says it is back in control after attempted coup |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/08/30/niger-junta-says-it-is-back-in-control-after-attempted-coup_6756980_4.html |access-date=8 September 2026 |work=Le Monde |date=30 August 2026}}</ref> * ៣០ សីហា – [[អង្គការណាសា]]បានពាំនាំ[[តេឡេស្កុបអវកាសណានស៊ី ហ្ក្រេស រ៉ូមែន]]តាមរយៈរ៉ុក្កែត[[ហ្វាល់ខនហ៊ែវី]]របស់ក្រុមហ៊ុន[[ស្ពេសអ៊ិច]]ទៅទីអវកាស។ តេឡេស្កុបនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីឆ្លុះមើលសិក្សាអំពី[[ថាមពលងងឹត]] [[សារធាតុងងឹត]] និង[[ភពក្រៅប្រព័ន្ធ]]។ តេឡេស្កុបនេះផងដែរមានសមត្ថភាពអាចឆ្លុះមើលទិដ្ឋភាព​បានធំ​ជាង​[[តេឡេស្កុប​អវកាសហាប់ប៊ល]]យ៉ាងតិច ១០០ ដង។<ref>{{cite news |title=NASA launches powerful new Roman Space Telescope from Florida |url=https://www.reuters.com/science/nasa-launches-powerful-new-roman-space-telescope-florida-2026-08-30/ |work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]] |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Why the Roman Space Telescope? |url=https://science.nasa.gov/mission/roman-space-telescope/why-the-roman-space-telescope/ |publisher=[[អង្គការណាសា|NASA]] |access-date=31 August 2026}}</ref> ===កញ្ញា=== * ២ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអេស្តូនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអេស្តូនី]]៖ លោកស្រី[[អ៊ូល្លឺ ម៉ាឌីស]]ត្រូវបានបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[ប្រធានាធិបតីអេស្តូនី|ប្រធានាធិបតី]]នៃប្រទេស[[អេស្តូនី]]ដោយ[[រីហ្គីកូហ្គូ|រដ្ឋសភាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Riigikogu presidential election votes set for early September |url=https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |access-date=2026-09-02 |website=ERR |archive-date=April 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430024818/https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |url-status=live}}</ref> * ៣ កញ្ញា – [[ការវាយប្រហារយេម៉ែនឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅយេម៉ែន]]៖ ក្រុមឧទ្ទាមហ៊ូទីបានបើកការវាយប្រហារដីគោកដ៏ធំមួយប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលហ៊ូទីដែលពិភពលោកទទួលស្គាល់​ នាំឱ្យបទឈប់បាញ់អស់សុពលភាពភ្លាមៗ និង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន (២០១៤–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បានចាប់ផ្ដើមម្ដងទៀត។ * ៨ កញ្ញា ** [[សម័យប្រជុំលើកទីប៉ែតសិបមួយនៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|សម័យប្រជុំលើកទី៨១ នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើង។<ref>{{cite web |title=81st session of the UN General Assembly (UNGA 81) |url=https://unhabitat.org/events/81st-session-of-the-un-general-assembly-unga-81 |website=UN-Habitat |access-date=14 September 2026}}</ref> ** រដ្ឋប្រទេសចំនួន ១២ រួមមាន កាណាដា បារាំង និងសហរាជាណាចក្រ បានប្រកាសពីផែនការដាក់ចេញ ឬគាំទ្រការរឹតបន្តឹងផ្នែកពាណិជ្ជកម្មលើទំនិញដែលនាំចេញមកពីតំបន់[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|តំណាំងលំនៅ]]របស់អ៊ីស្រាអែល ដោយលើកឡើងថាវាបានគំរាមកំហែងដល់[[ដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/09/08/12-countries-including-france-uk-say-to-sanction-trade-from-israeli-settlements_6757291_4.html |title=12 countries including France, UK say to sanction trade from Israeli settlements |work=Le Monde |date=8 September 2026 |access-date=14 September 2026}}</ref> * ៩​ កញ្ញា – [[គ្រោះអគ្គិភ័យលើសាឡាងអ៊ឹមវី ជូនអាស្ទ៊ែរ|ភ្លើងអគ្គិភ័យបានឆាបឆេះលើសាឡាងមួយគ្រឿង]]ឈ្មោះ ''អ៊ឹមវី ជូនអាស្ទ៊ែរ'' នៅក្បែរក្រុង[[កូរ៉ុន ខេត្តប៉ាឡាវ៉ាន់]] ប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ​ ៧៦​ នាក់ ខណៈមនុស្ស ១៣ នាក់ទៀតនៅបន្តបាត់ខ្លួន។<ref>{{cite news |title=Missing in Coron ferry fire down to 84; 2 passengers missed trip |url=https://www.philstar.com/nation/2026/09/11/2555574/missing-coron-ferry-fire-down-84-2-passengers-missed-trip |work=The Philippine Star |date=September 11, 2026|last=Ramirez|first=Renalyn|access-date=16 September 2026}}</ref> * ១២–១៣ កញ្ញា – [[កិច្ចប្រជុំកំពូលប៊្រីក្សលើកទី១៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលប៊្រីក្សឆ្នាំ២០២៦]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]។ * ១៣ កញ្ញា ** [[ការបោះឆ្នោតសកសស៊ុយអែតឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកសស៊ុយអែត]]៖ ប្លុកឆ្វេងនិយមដឹកនាំដោយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោកស្រី[[ម៉ាកដាលេណា អង់ដែរសុន]]បានដណ្ដើមឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំដោយប្រកៀកប្រកិតគ្នានៅក្នុងសភា[[រីកស្តាក]]។<ref>{{Cite web |date=2025-11-21 |title=Sweden braces for election hacks ahead of 2026 vote |url=https://www.politico.eu/article/sweden-braces-for-election-hacks-ahead-of-2026-vote/ |access-date=2026-09-14 |website=POLITICO |archive-date=March 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302012350/https://www.politico.eu/article/sweden-braces-for-election-hacks-ahead-of-2026-vote/ |url-status=live }}</ref> ** [[ហេតុការណ៍លិចនាវាដឹកជញ្ជូនវឺហ្គោ ៨|នាវាចម្លងមួយគ្រឿងរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីឈ្មោះ កាអ៊ឹម ''វឺហ្គោ ត្រានស្ប៉ត ៨'']] បានក្រឡាប់លិចនៅក្នុង[[សមុទ្រជ្វា]] ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សអស់ ៦៤ នាក់ ហើយមានមនុស្ស ៧១ នាក់ទៀតបានបាត់ខ្លួន។<ref>{{Cite news |last1=Teresia |first1=Ananda |last2=Jalil |first2=Awaluddin |date=2026-09-18 |title=Indonesia recovers three bodies as effort begins to right capsized ship |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-begins-operation-right-capsized-ship-java-sea-129-remain-missing-2026-09-18/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters }}</ref> * ១៤ កញ្ញា – សហរដ្ឋអាមេរិកបានទទួលស្គាល់ជាសាធារណៈជាលើកដំបូងថា ខ្លួនពិតជាមាន "អាវុធគ្រប់គ្រងលំហអាកាស" នៅលើគន្លងគោចរជុំវិញផែនដីមែន ដោយ[[លេខាធិការនៃកងកម្លាំងអាកាសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|លេខាធិការទ័ពអាកាស]] លោក[[ធ្រយ មីងគ៍]]បានបញ្ជាក់ថា [[កងកម្លាំងអវកាសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|កងកម្លាំងអវកាសអាមេរិក]]គឺមានអាវុធសម្រាប់ប្រើប្រាស់នៅក្នុងគន្លងគោចរ ដែលមានសមត្ថភាពអនុវត្តប្រតិបត្តិការទាំងផ្នែកវាយលុក និងការពារ។<ref>{{cite news |last=Copp |first=Tara |title=U.S. has deployed first space-based weapon, Air Force secretary says |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2026/09/14/us-has-deployed-first-space-based-weapon-air-force-secretary-says/ |work=The Washington Post |date=14 September 2026 |access-date=23 September 2026}}</ref> ១៦ កញ្ញា​ – អតីត[[ប្រធានាធិបតីកូសូវ៉ូ|ប្រធានាធិបតី]]និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកូសូវ៉ូ]] លោក[[ហាស្យីម តាឈី]]ត្រូវបានកាត់ទោសឱ្យជាប់ពន្ធនាគាររយៈពេល ២៥ ឆ្នាំពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមក្នុងសង្គ្រាមកូសូវ៉ូ|ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]]កាលលោកនៅកំពុងដឹកនាំ[[កងទ័ពរំដោះកូសូវ៉ូ]]កំឡុង[[សង្គ្រាមកូសូវ៉ូ]] ដោយមានមនុស្សចំនួន ៩៦ នាក់បានស្លាប់ និងមនុស្ស ៣០៣ នាក់ទៀតត្រូវរងទារុណកម្មក្រោមបញ្ជាការលោក។<ref name="KSC_Thaci_found_guilty">{{cite Q|Q141541247|url-status=live}}</ref> * ១៧ កញ្ញា – [[ទីលកាយ៉ូ]] (ឬតាមឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រ ''Leopardus tilcayo'') ដែលជាប្រភេទឆ្មាព្រៃមានដើមកំណើតនៅក្នុងព្រៃពពក[[យ៉ុងហ្គាស]]នៃប្រទេស[[បូលីវី]] បានក្លាយជាប្រភេទឆ្មាថ្មីដំបូងគេដែលត្រូវបានរកឃើញជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩២៣ មក។<ref>{{Cite web |last=Geggel |first=Laura |last2=Mondragón |first2=Laura |date=2026-09-17 |title=Scientists name a new cat species for the first time in over a century |url=https://www.livescience.com/animals/cats/scientists-name-a-new-cat-species-for-the-first-time-in-over-a-century |access-date=2026-09-23 |website=Live Science }}</ref> * ១៨–២០ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិរុស្ស៊ី]]៖ គណបក្សកាន់អំណាច[[សហរុស្ស៊ី]]ដឹកនាំដោយលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]] និងគាំទ្រដោយលោកប្រធានាធិបតី[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានរក្សាអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុងសភាដោយពុំមានការប្រកួតប្រជែងធំដុំនោះឡើយ។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Результаты — сводка |url=https://neshodilina.netlify.app/results?p=2 |access-date=2026-09-23 |website=neshodilina.netlify.app}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-09-21 |title=Russia's elections had few surprises - but how the Kremlin uses the results will be crucial |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx4gqv239043o |access-date=2026-09-23 |website=www.bbc.com }}</ref> * ១៩ កញ្ញា–៤ តុលា – ព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអាស៊ីឆ្នាំ២០២៦]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅ[[អៃឈិ(ខេត្ត)|ខេត្តអៃឈិ]]នៃប្រទេសជប៉ុន។<ref>{{cite news|title=2026 Asian Games to be held in autumn to avoid summer heat in Japan|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/19/c_137402371.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023080247/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/19/c_137402371.htm|url-status=dead|archive-date=October 23, 2018|access-date=23 September 2026|work=Xinhuanet|publisher=xinhuanet.com|date=19 August 2018}}</ref> * ២៣ កញ្ញា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ារ៉ុកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ារ៉ុក]]​៖ [[គណបក្សយថាភាព និងទំនើបភាព]]ដឹកនាំដោយលោកស្រី[[ហ្វាទីម៉ាអេហ្សារ៉ា អែលម៉ាន់ស៊ូរី]]បានឈ្នះអាសនៈច្រើនជាងគេបង្អស់នៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ម៉ារ៉ុក)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]។<ref>{{Cite web |title=Moroccan General Election - House of Representatives, 2026 |url=https://poliglobe.com/election/1311 |website=Poliglobe}}</ref> ** [[ការវាយប្រហារនៅអេត្យូពីឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅអេត្យូពី]]៖ [[រណសិរ្សរំដោះប្រជាជនធីក្រេ]] និងក្រុមបក្សពួកសម្ព័ន្ធមិត្តបានបើកការវាយប្រហារយោធាប្រឆាំងនឹង[[រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធអេត្យូពី|រដ្ឋាភិបាលអេត្យូពី]]នៅឯភាគខាងជើងប្រទេស ដោយនាំឱ្យបញ្ឆេះ[[ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី (២០១៨–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះស៊ីវិល]]ឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-28 |website=Al Jazeera }}</ref> * ២៤–២៩ កញ្ញា – [[គ្រោះទឹកជំនន់ទីក្រុងបាងកកឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះទឹកជំនន់ទីក្រុងបាងកក]]៖ មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៤០ នាក់បានបាត់បង់អាយុជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ក្នុងទីក្រុង[[បាងកក]] ប្រទេសថៃ។<ref>{{Cite web |title=Thai floods disrupt factories, capital still at risk, PM says |url=https://www.channelnewsasia.com/asia/thai-floods-capital-still-risk-6421491 |access-date=2026-10-04 |website=CNA }}</ref> * ២៥ កញ្ញា – គ្រោះទឹកជំនន់ភ្លាមៗ និងគ្រោះបាក់ដីបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៥៦ នាក់នៅប្រទេសឥណ្ឌា ហើយនិងមនុស្សយ៉ាងតិច ១៤ នាក់ទៀតនៅប្រទេសនេប៉ាល់។ ចំពោះនេប៉ាល់ គ្រោះហេតុការណ៍នេះបានកើតឡើងតែមួយខែប៉ុណ្ណោះក្រោយគ្រោះទឹកជំនន់ធំកាលពីខែមុន។<ref>{{Cite news |last1=Dash |first1=Jatindra |last2=Sharma |first2=Gopal |date=2026-09-27 |title=Floods, landslides kill 56 in India and 14 in Nepal |url=https://www.reuters.com/business/environment/floods-landslides-kill-15-india-four-nepal-rivers-rise-2026-09-27/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters }}</ref> * ២៦–២៧ កញ្ញា – ការបាញ់សម្លាប់រង្គាលចំនួនពីរករណីដែលមានគម្លាតតែប៉ុន្មានម៉ោងពីគ្នាប៉ុណ្ណោះបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ២៧ នាក់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង។ មនុស្សចំនួន ១៧ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និង ១៥ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងករណីបាញ់ប្រហារទីមួយក្នុងទីក្រុង[[ចូហានណេស្បួរ]]។ ចំពោះករណីទីពីរមានមនុស្ស ១០ នាក់បានស្លាប់ និង ១១ នាក់បានរងរបួសនៅ[[កាប់ថោន]]។ ការបាញ់ប្រហារពីរករណីនេះគឺបានកើតឡើងតែប្រាំថ្ងៃប៉ុណ្ណោះក្រោយករណីបាញ់ប្រហារមួយទៀតនៅទីក្រុង[[ឌួរបង់]]ដែលបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១១ នាក់។ ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារទាំងនេះបាននាំឱ្យកើតការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងក្នុងចំណោមមហាជនអាហ្វ្រិកខាងត្បូងជុំវិញ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អំពើហិង្សាដោយប្រើប្រាស់កាំភ្លើង]]។<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Separate mass shootings in South Africa townships leave at least 27 people dead |url=https://apnews.com/article/south-africa-cape-town-shootings-townships-6b1a6ea43ea38e8031403a57fb3bfff9 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gunmen kill 27 in two mass shootings in Johannesburg, Cape Town |url=https://www.nzherald.co.nz/world/south-africa-mass-shootings-at-least-27-killed-in-johannesburg-and-cape-town/4YS5UT2AC5BQVPOGRWCEV7Z32U/ |access-date=2026-09-28 |website=NZ Herald }}</ref> * ២៧ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតសភាសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីបឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]៖ គណបក្ស [[ចលនាដើម្បីរំដោះសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប–គណបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ|ច.រ.ស.ត.ប.–គ.ស.ប.]] ដឹកនាំដោយអាមេរិកូ បារ៉ូសបានឈ្នះដណ្ដើមអាសនៈច្រើនជាងគេនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប)|រដ្ឋសភាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |title=Sao Tome Legislative Election, 2026 |url=https://www.poliglobe.com/election/1390 |website=Poliglobe}}</ref> * ៣០ កញ្ញា – [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋអាមេរិក|កងទ័ពអាមេរិក]]បានបំពេញការដកខ្លួនចេញពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ដោយជោគជ័យនិងពេញលេញ ក្រោយពីមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសនេះអស់រយៈពេល ២៣ ឆ្នាំកន្លងមកចាប់តាំងពីសម័យ[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] រួមទាំងប្រតិបត្តិការរយៈពេល ១២ ឆ្នាំប្រឆាំងនឹងក្រុម[[រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|អាយស៊ីស]]នៅអ៊ីរ៉ាក់និងស៊ីរីផងដែរ។<ref>{{Cite news |date=30 September 2026 |title=Trump hails the US military’s exit from Iraq after 12-year mission against Islamic State. |url=https://apnews.com/article/iraq-us-withdrawal-militias-disarmament-kurds-a097a39f3d1a3515adc2ba3298a6816f |access-date=4 October 2026 |work=AP News}}</ref> ===តុលា=== * ៣ តុលា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាឡេតូនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាឡេតូនី]]៖ គណបក្ស[[បញ្ជីរួបរួម]]របស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អានឌ្រីស គុលប៊ែកស៍]]បានឈ្នះអាសនៈច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុងសភា[[សាអៃម៉ា]]។<ref>{{Cite web |title=Latvian Saeima elections 2026: Myths and Misconceptions |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/election/04.09.2026-latvian-saeima-elections-2026-myths-and-misconceptions.a661764/ |access-date=2026-09-06 |website=eng.lsm.lv }}</ref> ** យន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូស) របស់រុស្ស៊ីចំនួនបីគ្រឿង និងមីស៊ីលចំនួនពីរគ្រាប់ បានផ្ទុះឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]]ក្នុងកំឡុងពេល[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|រុស្ស៊ីកំពុងវាយប្រហារទៅលើអ៊ុយក្រែន]]។ ប្រធានាធិបតីម៉ុលដាវី លោកស្រី[[ម៉ៃយ៉ា សានឌូ]]បានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ថ្កោលទោសការវាយប្រហារទាំងនោះ និងបានកោះហៅឯកអគ្គរដ្ឋទូតរុស្ស៊ីមកជួបសំណេះសំណាល។<ref>{{Cite web |last=Murdoch |first=Benjamin |date=2026-10-03 |title=Three Russian missiles and two drones strike Moldovan territory in morning attacks on neighboring Ukraine. Moldova is increasingly exposed to the risks of Russia’s war next door |url=https://euromaidanpress.com/2026/10/03/three-russian-missiles-and-two-drones-strike-moldova/ |access-date=2026-10-06 |website=Euromaidan Press }}</ref> * ៤ តុលា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបូស្នីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបូស្នី]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref name="Bosnia">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/en/elections/2026|title=Stranica / dokument ne postoje|website=www.izbori.ba|access-date=6 October 2026|archive-date=April 30, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430003735/https://www.izbori.ba/en/elections/2026|url-status=live}}</ref> * ៥ តុលា – [[ការវាយប្រហារយេម៉ែនឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅយេម៉ែន]]៖ ប្រទេស[[តួកគី]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]បានព្រមព្រៀងគ្នាចាត់អនុវត្ត[[កិច្ចព្រមព្រៀងការពារជាតិរួមទីក្រុងមេក្កា]]ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការវាយប្រហាររបស់ក្រុមហ៊ូទីមកលើអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត។<ref>{{Cite web |title=Mecca alliance agrees to activate collective deterrence measures |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/5/mecca-alliance-agrees-to-activate-collective-deterrence-measures |access-date=2026-10-06 |website=Al Jazeera }}</ref> * ៦ តុលា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូសូវ៉ូ]]៖ [[សភានៃកូសូវ៉ូ]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោកស្រី[[ចាស្ទីណា ពូឡា]]ជា[[ប្រធានាធិបតីកូសូវ៉ូ|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]នៃ[[កូសូវ៉ូ]] ដោយបិទបញ្ចប់[[វិបត្តិនយោបាយកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៥-២០២៦|ដំណើរជាប់គាំងនយោបាយក្នុងស្រុកដែលមានតាំងពីឆ្នាំ២០២៥]]។<ref>{{cite news |title=Kosovo Elects President Dodging New Political Deadlock |work=Prishtina Insight |url=https://prishtinainsight.com/kosovo-elects-president-dodging-new-political-deadlock/ |date=7 October 2026}}</ref> * ៦–១១ តុលា – [[ជម្លោះហ៊ូទី–សាអ៊ូឌីត]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ២០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងជាង ៣៥០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុង[[ការវាយប្រហារលើអាកាសយានដ្ឋានសាអ៊ូឌីតខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦|ដំណើរវាយប្រហារ]]ដោយក្រុម[[ហ៊ូទី]]យេម៉ែនលើបណ្ដាអាកាសយានដ្ឋាននៅទីក្រុង[[រីយ៉ាដ]] [[អាបហា]] និង[[ដាំម៉ាំ]]។<ref>{{cite web|url= https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-trump-us-attack-iran-ahead?id=137063637&entryId=137188731&utm_source=facebook&utm_medium=social&utm_campaign=dhfacebook&utm_content=null|title= At least 20 killed in week of attacks on Saudi airports, officials say |work=ABC News|date=2026-10-12|access-date=2026-10-13}}</ref> * ៨–៩ តុលា – នាវាដឹកជនអន្តោប្រវេសន៍មួយគ្រឿង ដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេស[[យេម៉ែន]] បានក្រឡាប់លិចនៅក្បែរឆ្នេរសមុទ្រប្រទេស[[ជីប៊ូទី]] ដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សយ៉ាងតិច ១៣៩ នាក់ ហើយ ៨៤ នាក់បានបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញ។<ref>{{Cite news |last=Mureithi |first=Carlos |date=2026-10-11 |title=At least 139 dead including children after migrant boat capsizes off Djibouti |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/11/deaths-migrant-boat-capsizes-djibouti |access-date=2026-10-27 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * ១៩ តុលា ** ប្រទេស[[អង់ដូរ៉ា]] និង[[សាន់ម៉ារីណូ]]បានរួមគ្នាចុះលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសមាគមសហភាពអឺរ៉ុប|កិច្ចព្រមព្រៀងសមាគម]]ជាមួយនឹង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite news |title=EU agreement brings Andorra, San Marino into internal market |url=https://www.brusselstimes.com/eu-affairs/2368520/eu-agreement-brings-andorra-san-marino-into-internal-market?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Twitter |access-date=27 October 2026 |work=The Brussels Times |date=19 October 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ូដង់ (២២០៣–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ូដង់]]៖ ការវាយប្រហារដោយដ្រូនទៅលើទីផ្សារលក់ដូរមួយកន្លែងនៅក្នុងតំបន់ជម្លោះ[[អាប៊ីយ៉េ]] បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សអស់យ៉ាងតិច ២២០ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-10-20 |title=Sudan army drones hit mourners and fuel market killing more than 300 people, sources say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr3el70jz1nqo |access-date=2026-10-27 |website=www.bbc.com }}</ref> * ២៥ តុលា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប្រេស៊ីលឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលប្រេស៊ីល]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ល្វីស អ៊ីណាស៊ីអូ លូឡា ដា ស៊ីលវ៉ា]]បានយកឈ្នះលើលោក[[ហ្វ្លាវីអូ បុលសូណារ៉ូ]]នៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោត ដោយក្លាយខ្លួនជាប្រធានាធិបតីប្រេស៊ីលដំបូងគេដែលជាប់ឆ្នោតបានកាន់អំណាចក្នុងអាណត្តិលើកទីបួនរបស់ខ្លួន។ ក្រៅពីនេះ គណបក្សទំនោរស្ដាំនិយមបានឈ្នះសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប្រេស៊ីល)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភាប្រេស៊ីល|ព្រឹទ្ធសភា]]។<ref>{{cite web |last=Wells |first=Ione |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1l34ed592no |title=Brazil election goes to run-off as right-wing Flávio Bolsonaro wins first round |website=BBC News |date=4 October 2026 |access-date=27 October 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោសភាស៊ែប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោសភាស៊ែប៊ី]]៖ ក្រោយផ្ទុះ[[បាតុកម្មប្រឆាំងអំពើពុករលួយស៊ែប៊ីឆ្នាំ២០២៤–២០២៦|មហាបាតុកម្មនិស្សិត]] [[បញ្ជីនិស្សិត]]ដែលដឹកនាំដោយលោក[[អ៊ីលីយ៉ា ស៊្រដាណូវិច]]បានឈ្នះកាន់កាប់អាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ស៊ែប៊ី)|រដ្ឋសភា]] ដោយយកឈ្នះលើគណបក្ស[[សហស៊ែប៊ី]]របស់លោកប្រធានាធិបតី[[អាឡិចសាន់ដឺ វូឈីក]]។<ref>{{cite web |website=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yn3xlprpmo |title=Serbia's Vučić concedes election defeat to student-led protest movement |date=25 October 2026 |access-date=27 October 2026}}</ref> * ២៧ តុលា –​ [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែល]]៖ សម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋាភិបាលកាន់អំណាចដែលដឹកនាំដោយប្រធានគណបក្ស[[លីគុដ]] និងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានបាត់បង់សំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភា[[ឃ្នេសេត]]។ ក្រុមបក្សប្រឆាំង ដែលដឹកនាំដោយប្រធានគណបក្ស[[យ៉ាស្យារ (គណបក្សនយោបាយ)|យ៉ាស្យារ]]គឺលោក[[ហ្កាឌី អៃស៊េនគុត]]វិញបានទទួលសំឡេងគាំទ្របន្ថែមជាច្រើន ប៉ុន្តែនៅតែមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីកាន់កាប់សំឡេងភាគច្រើនបាន។<ref>{{Cite news|last1=Ettinger|first1=Amir |date=16 July 2026 |title=Israel heads to election on October 27 after Knesset dissolves itself |url=https://www.ynetnews.com/article/h1nremv4gl |access-date=27 July 2026 |work=Ynet}}</ref> * ២៨ តុលា – មនុស្សយ៉ាង​តិច ៦៩ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងរាប់រយនាក់ផ្សេងទៀតបានរងរបួស នៅពេលដែលរថភ្លើងល្បឿនលឿនចំនួនពីរគ្រឿងបាន[[សង្ឃដកម្មរថភ្លើងតូលេដូឆ្នាំ២០២៦|បុកគ្នា]]នៅតំបន់ក្រុង[[ឡូសយេបេនិស]] [[ខេត្តតូលេដូ]] ប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref name="lavanguardia1a">{{cite news |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Más de 40 muertos tras el choque de dos trenes en Toledo|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20261028/11669949/mas-40-muertos-choque-dos-trenes-toledo.html|access-date=30 October 2026|agency=La Vanguardia|date=28 October 2026}}</ref> * ៣១ តុលា – ១៣ វិច្ឆិកា – ព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាយុវជនអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ២០២៦|កីឡាយុវជនអូឡាំពិករដូវក្ដៅ]]បានកំពុងប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ដាកា]] ប្រទេស[[សេណេហ្កាល់]]។<ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=2025-12-12 |title=Russian and Belarusian Athletes Should Compete Under National Flags at Youth Level, says IOC |url=https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213213613/https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |archive-date=December 13, 2025 |access-date=2026-11-02 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ===វិច្ឆិកា=== * ១ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោកស្រី[[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]]បានជាប់ឆ្នោតបម្រើអាណត្តិមួយពេញ បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះលើអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[អាន់ដ្រេយ៍ គ្យូរ៉ូហ្វ]]។<ref>{{Cite news |date=6 March 2026 |title=(ជាភាសាអាល់បានី) Osmani shpërndan Kuvendin: Këtu na sollën njerëz me qëllime të rrezikshme |url=https://www.koha.net/arberi/presidentja-mban-konference?fbclid=IwY2xjawQXfKNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhc2dEM3FGM1RrajZ4cmtOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHvaC23zlFCKLjx7GGDWHzGSV_vlap3vbhP4rOAGJ7Iffm-pQNOSnM_CPGAKk_aem_kbqBRMClUJATDX7CJxx6Ag|access-date=2 November 2026 |newspaper=Koha.net}}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Main|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២៦}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២៦]] e6jf8dtarudk0802ql86y4u0o7uzcko 0 54943 342440 341846 2026-11-02T20:24:46Z InternetArchiveBot 32568 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 342440 wikitext text/x-wiki '''ជនជាតិ អូស្ត្រាឡូ-មេឡាណេស៊ី''' ( Australo-Melanesians) គឺជា ក្រុមប្រវត្តិសាស្ត្រ ហួសសម័យនៃមនុស្សផ្សេងៗគ្នាដែលមានដើមកំណើតនៅ មេឡាណេស៊ី និង [[អូស្ត្រាលី]] ។ ជា​រឿង​ចម្រូងចម្រាស ក្រុម​មួយ​ចំនួន​ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​តំបន់​មួយ​ចំនួន​នៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|​អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] និង [[អាស៊ីខាងត្បូង|​អាស៊ី​ខាងត្បូង]] ក៏​ត្រូវ​បាន​រួម​បញ្ចូល​ផង​ដែរ។ == ប្រវត្តិ​ពាក្យ​វិទ្យា == ពាក្យ "អូស្ត្រាឡយដ៍" ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងជនជាតិវិទ្យានៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ ដោយពិពណ៌នាអំពីកុលសម្ព័ន្ធ ឬប្រជាជន "នៃប្រភេទជនជាតិដើមអូស្ត្រាលី"។ ពាក្យថា "ពូជសាសន៍អូស្ត្រាលីអយ" ត្រូវបានណែនាំដោយ លោក Thomas Huxley ក្នុងឆ្នាំ 1870 ដើម្បីសំដៅទៅលើជនជាតិដើមភាគតិចមួយចំនួននៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ី]] [[អាស៊ីខាងត្បូង|ខាងត្បូង]] អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង [[អូសេអានី]] ។ <ref>{{Cite book|last1=Pearson|first1=Roger|title=Anthropological Glossary|date=1985|publisher=Krieger Publishing Company|pages=20, 128, 267|isbn=9780898745108|url=https://books.google.com/books?id=HjANAAAAYAAJ|access-date=2 February 2018}}</ref> នៅក្នុង ​មនុស្សសាស្ត្រ​រូបវន្ត ''ពាក្យថា Australoid'' ត្រូវបានប្រើសម្រាប់លក្ខណៈពិសេស​រូបវិទ្យា​របស់​ជនជាតិ​អូស្ត្រាលី​ដើមកំណើត​អូស្ត្រាលី ដោយ Daniel John Cunningham នៅក្នុង ''​សៀវភៅ​សិក្សា​អំពី​កាយវិភាគសាស្ត្រ'' (1902) របស់គាត់។ ក្រុម​ជាតិសាសន៍ ''Australioid'' ( ''sic'' ជាមួយនឹង​ការបន្ថែម ''-i-'' ) ត្រូវបានស្នើឡើងជាលើកដំបូងដោយ Thomas Huxley នៅក្នុងអត្ថបទមួយ ''ស្តីពីការចែកចាយភូមិសាស្ត្រនៃការកែប្រែសំខាន់ៗរបស់មនុស្សជាតិ'' (1870) ដែលក្នុងនោះគាត់បានបែងចែកមនុស្សជាតិជាបួនក្រុមសំខាន់ៗ (Xanthochroic, Mongoloid, Negroid និង Australioid)។ គំរូដើមរបស់គាត់រួមមានប្រជាជនដើមកំណើតនៃ តំបន់ Deccan ក្នុង [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ក្រោមប្រភេទ Australoid ជាពិសេស "ក្នុងទម្រង់គួរឱ្យកត់សម្គាល់" ក្នុងចំណោមកុលសម្ព័ន្ធភ្នំនៃខ្ពង់រាប Deccan។ Huxley បានចាត់ថ្នាក់បន្ថែមទៀតថា Melanochroi (ប្រជាជននៃ ពូជសាសន៍មេឌីទែរ៉ាណេ ) ជាល្បាយនៃ Xanthochroi (ជនជាតិអឺរ៉ុបខាងជើង) និង Australioids។ == ភាពចម្រូងចម្រាស == {{MeyersLexikonEthnographicMap}}ប្រជាជន​ដែល​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ជា​ក្រុម​ជា " Negrito " ដូចជា​ជនជាតិ Andamanese (មកពី​កោះ Andaman ក្នុង​មហាសមុទ្រ​ឥណ្ឌា) ជនជាតិ សេម៉ាង និង បាតេក (មកពី​ម៉ាឡេស៊ី) ជនជាតិ ម៉ានីក (មកពី​ថៃ) ជនជាតិ អេតា ជនជាតិ អតិ និង ​ក្រុម​ជនជាតិ​មួយ​ចំនួន​ទៀត​នៅ​ហ្វីលីពីន ជនជាតិ វេទដា នៃ​ប្រទេស​ស្រីលង្កា និង​កុលសម្ព័ន្ធ ​ស្បែក​ខ្មៅ ​មួយ​ចំនួន​នៅ​ផ្នែក​ខាងក្នុង​នៃ ​អនុទ្វីប​ឥណ្ឌា (កុលសម្ព័ន្ធ ​និយាយ​ភាសា ឌ្រាវីឌ មួយចំនួន និង ​ជនជាតិ ម៉ុនដា [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|ដែល​និយាយ​ភាសា មន-ខ្មែរ]] ) ក៏​ត្រូវ​បាន​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​បាន​ណែនាំ​ថា​ជា​របស់​ក្រុម អូស្ត្រាឡូ-មេឡាណេស៊ី <ref name="Coon 1939 425–431">{{Cite book|year=1939|location=[[New York City|New York]]|title=The Races of Europe|url=https://archive.org/details/racesofeurope031695mbp|author-link=Carleton S. Coon|pages=[https://archive.org/details/racesofeurope031695mbp/page/n554 425]–431}}</ref> ប៉ុន្តែ​មាន​ភាព​ចម្រូងចម្រាស​អំពី​ការ​ដាក់​បញ្ចូល​នេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Laubenfels|first=David J. de|date=1968|title=Australoids, Negroids, and Negroes: A Suggested Explanation for Their Disjunct Distributions|url=https://www.jstor.org/stable/2561818|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=58|issue=1|pages=42–50|jstor=2561818|quote=Australoids, Negroids (Negrito), and Negroes display perplexing disjunct distributions for which there is no historical explanation. Australoids and Negroids alternate with one another in areas from Africa to Australia but maintain their racial distinctions throughout. A careful examination of their distributions, plus examination of their cultures, shows a striking ecological correlation with Negroids always in the rainforests and Australoids clinging to the open country.}}</ref> ការដាក់បញ្ចូលកុលសម្ព័ន្ធឥណ្ឌានៅក្នុងក្រុមនេះមិនត្រូវបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់លាស់ទេ ហើយវាមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងសំណួរនៃ ប្រជាជនដើមនៃប្រទេសឥណ្ឌា និងដើមកំណើតរួមគ្នាដែលអាចកើតមានរវាងប្រជាជនឥណ្ឌា អាន់ដាម៉ាន និង សាហ៊ូល នៃសម័យថ្មប៉ប្រះទឹកខាងលើ។{{Citation needed|date=June 2024}} ដើមកំណើតអូស្ត្រាឡូ-មេឡាណេស៊ីដែលបានស្នើឡើងនៃប្រជាជនអាស៊ីខាងត្បូងដើម នៅតែជាសំណួរបើកចំហជាយូរមកហើយ។ វាត្រូវបានអ្នកជំនាញខាងនរវិទ្យាឥណ្ឌាឱបក្រសោបថា ជាការសង្កត់ធ្ងន់លើបុរាណភាពដ៏ជ្រៅនៃបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌា។ កុលសម្ព័ន្ធ​អ្នកប្រមាញ់-ប្រមូលផល និងអ្នកនេសាទ​អូស្ត្រាឡូ-មេឡាណេស៊ី​នៅ​ផ្នែកខាងក្នុង​នៃ​ប្រទេសឥណ្ឌា ត្រូវបាន​កំណត់អត្តសញ្ញាណ​ជាមួយ​នឹង ​នគរ​នីសាដា ដែល​បាន​ពិពណ៌នា​នៅក្នុង [[រឿងមហាភារតយុទ្ធ|​មហាភារតៈ]] ។ Panchanan Mitra (1923) បន្ទាប់ពី Vincenzo Giuffrida-Ruggeri (1913) ទទួលស្គាល់ stratum Pre-Dravidian ''Australo-Veddaic'' នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ពួក ដ្រាវីឌាន ខ្លួនឯងត្រូវបានគេអះអាងថាដើមឡើយជាជនជាតិ អូស្ត្រាឡូ-មេឡាណេស៊ី <ref>{{Cite book|title=Man in India|date=2000|page=59|url=https://books.google.com/books?id=wPhEAQAAIAAJ}}</ref> ដែលជាទស្សនៈមួយដែលកាន់ដោយ Biraja Sankar Guha ក្នុងចំណោមអ្នកដទៃទៀត។ កុលសម្ព័ន្ធ​ឥណ្ឌា​ខាង​ត្បូង​ដែល​ត្រូវ​បាន​ពណ៌នា​យ៉ាង​ពិសេស​ថា​មាន​សម្ព័ន្ធភាព​របស់​អូស្ត្រាឡូ-មេឡាណេស៊ី រួមមាន អូរ៉ាអុង ម៉ុនដា សាន់តាល់ ប៊ីល ហ្គោនឌី កាដារ ​នៃ​ខេរ៉ាឡា គូ រ៉ុមបា និង អ៊ីរូឡា នៃ នីលហ្គីរី ផានីយ៉ាន ម៉ាឡា បា យូរ៉ា លីស កាន នីកា និង ឆេន ស៊ូរ៉ាន់ ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ ពូជសាសន៍ Australoid ត្រូវបានគេជឿថាជាផ្នែកមួយនៃ "ពូជសាសន៍ Caucasoid បុរាណ" រួមជាមួយ Ainus, Dravidians និង Veddas ។ <ref>{{Cite book|last1=Beals|first1=Ralph L.|title=An Introduction to Anthropology|url=https://archive.org/details/bwb_W9-DBK-886|last2=Hoijer|first2=Harry|publisher=The Macmillan Company|year=1953|place=New York}}</ref> == ការរិះគន់ដោយផ្អែកលើពន្ធុវិទ្យាទំនើប == បន្ទាប់ពីពិភាក្សាអំពីលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យផ្សេងៗដែលប្រើក្នុងជីវវិទ្យាដើម្បីកំណត់ប្រភេទរង ឬពូជសាសន៍ លោក Alan R. Templeton បានសន្និដ្ឋាននៅឆ្នាំ ២០១៦ ថា “[ចម្លើយ]ចំពោះសំណួរថាតើពូជសាសន៍មាននៅក្នុងមនុស្សឬអត់ គឺច្បាស់លាស់ និងមិនច្បាស់លាស់៖ ទេ។” <ref name="Templeton2016"> {{Cite book|last1=Templeton|first1=A.|title=How Evolution Shapes Our Lives: Essays on Biology and Society|date=2016|pages=346–361|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv7h0s6j.26|publisher=Princeton University Press|place=Princeton, Oxford|isbn=978-1-4008-8138-3}}</ref> {{Rp|360}}<ref>That this view reflects the consensus among American anthropologists is stated in: {{Cite journal|last=Wagner|first=Jennifer K.|last2=Yu|first2=Joon-Ho|last3=Ifekwunigwe|first3=Jayne O.|last4=Harrell|first4=Tanya M.|last5=Bamshad|first5=Michael J.|last6=Royal|first6=Charmaine D.|date=February 2017|title=Anthropologists' views on race, ancestry, and genetics|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=162|issue=2|pages=318–327|doi=10.1002/ajpa.23120|issn=0002-9483|pmc=5299519|pmid=27874171}} See also: {{Cite web |last=American Association of Physical Anthropologists |author-link=American Association of Physical Anthropologists |date=27 March 2019 |title=AAPA Statement on Race and Racism |url=https://physanth.org/about/position-statements/aapa-statement-race-and-racism-2019/ |access-date=19 June 2020 |website=American Association of Physical Anthropologists}}</ref> គម្រោង​ហ្សែន​ Pan-Asian បានសន្និដ្ឋានថា ប្រជាជន​ជនជាតិ​ស្បែក​ខ្មៅ​នៅ​ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី និង​ប្រជាជន​ជនជាតិ​ស្បែក​ខ្មៅ​នៅ​ប្រទេស​ហ្វីលីពីន មាន​ទំនាក់ទំនង​យ៉ាង​ជិតស្និទ្ធ​ជាមួយ​ប្រជាជន​ក្នុងស្រុក​ដែល​មិនមែន​ជា​ជនជាតិ​ស្បែក​ខ្មៅ ជាជាង​ទាក់ទង​គ្នា​ទៅវិញទៅមក ដែល​បាន​គូសបញ្ជាក់​ពី​ការមិនមាន​ក្រុម​ជនជាតិ​អូស្ត្រាលី-មេឡាណេស៊ី​ដាច់ដោយឡែក​មួយ។ <ref>{{Cite journal|last=Stoneking|first=Mark|last2=Delfin|first2=Frederick|date=23 February 2010|title=The Human Genetic History of East Asia: Weaving a Complex Tapestry|journal=Current Biology|language=English|volume=20|issue=4|pages=R188–R193|bibcode=2010CBio...20.R188S|doi=10.1016/j.cub.2009.11.052|issn=0960-9822|pmid=20178766|doi-access=free}}</ref> == ឯកសារយោង == sjkv8dwytq8s6tv6vxvyaw0lwim1iy1 0 55014 342419 2026-11-02T12:06:50Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]] ទៅ [[បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] 342419 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] 8fy3r2avd0cjvt0y7fz7v0oiiibc0lt 1 55015 342421 2026-11-02T12:06:50Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ការពិភាក្សា:សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]] ទៅ [[ការពិភាក្សា:បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] 342421 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ការពិភាក្សា:បញ្ជីរាយឈ្មោះតំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] lyh5o458av2mnvvmvcf9afedhvxsohi 0 55016 342450 2026-11-02T20:37:37Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ចក្រភពអង្គរ(៨០២-១២១៨)]] ទៅ [[ស្រីសុរិយោពណ៌ សម័យកាលចុងអង្គរ]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342450 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ស្រីសុរិយោពណ៌ សម័យកាលចុងអង្គរ]] 3uxzxgzqgv760txq9s30sribugn9znw 342456 342450 2026-11-02T20:42:13Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)]] 342456 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)]] s5rpmoz68r0p4fhrnwof6ygrjs76o1b 0 55017 342452 2026-11-02T20:37:58Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ស្រីសុរិយោពណ៌ សម័យកាលចុងអង្គរ]] ទៅ [[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342452 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)]] m0ar0djlnu1sohp2l532xht3hhuucby 342457 342452 2026-11-02T20:42:18Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)]] 342457 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)]] s5rpmoz68r0p4fhrnwof6ygrjs76o1b 0 55018 342454 2026-11-02T20:39:01Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សុរិយោពណ៌ (ចុងមហានគរ)]] ទៅ [[ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342454 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ស្រីសុរិយោពណ៌ (មហានគរ)]] s5rpmoz68r0p4fhrnwof6ygrjs76o1b 0 55019 342462 2026-11-02T20:50:03Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[សិល្បៈខ្មែរសម័យបុរេអង្គរនិងអង្គរ]] ទៅ [[កៅណ្ឌិន្យទី៦ (ផានផាន)]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342462 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[កៅណ្ឌិន្យទី៦ (ផានផាន)]] shr48x071z5vrb7btymrtnyqtnfgszk 342465 342462 2026-11-02T20:53:15Z Xqbot 1605 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[កៅណ្ឌិន្យទី៦]] 342465 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[កៅណ្ឌិន្យទី៦]] gyq5tx0wm7esi34dmr1t6mgu05mea9v 0 55020 342464 2026-11-02T20:50:13Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[កៅណ្ឌិន្យទី៦ (ផានផាន)]] ទៅ [[កៅណ្ឌិន្យទី៦]]: កែតម្រូវព័ត៌មាន។ 342464 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[កៅណ្ឌិន្យទី៦]] gyq5tx0wm7esi34dmr1t6mgu05mea9v 0 55021 342473 2026-11-03T07:32:15Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1353617740|Tau cross]]" 342473 wikitext text/x-wiki [[File:Croix_de_Saint_Antoine.svg|រូបភាពតូច| ឈើឆ្កាងតួ (ឈើឆ្កាងរបស់សន្តអាន់តូនី)]] '''ឈើឆ្កាង​តូ''' ​(Tau cross) គឺជា​ឈើឆ្កាង​រាងអក្សរ T ជួនកាល​ចុង​ទាំង​បី​នៃ​ឈើឆ្កាង​បាន​លាត​សន្ធឹង។ វាត្រូវបានគេហៅថា "ឈើឆ្កាងតូ" ពីព្រោះវាមានរាងដូចអក្សរក្រិក តូ ដែលក្នុងទម្រង់ជាអក្សរធំរបស់វាមានរូបរាងដូចគ្នានឹងអក្សរឡាតាំង T។ ឈ្មោះមួយទៀតសម្រាប់វត្ថុដូចគ្នាគឺ '''ឈើឆ្កាងរបស់ សន្តអាន់តូនី''' ឬ '''ឈើឆ្កាងសន្តអាន់តូនី''' ដែលជាឈ្មោះដែលដាក់ឱ្យវាដោយសារតែវាមានទំនាក់ទំនងជាមួយ សន្តអាន់តូនី នៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ។ វាក៏ត្រូវបានគេហៅថា {{Lang|la|crux commissa}} ផងដែរ។, មួយក្នុងចំណោមប្រភេទមូលដ្ឋានទាំងបួននៃការតំណាងរូបតំណាងនៃឈើឆ្កាង។ == សមាគមជាមួយលោកសន្តអសន់តូនីនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប == [[File:Hl_Antonius_c1460s_ubs_G_0021_I.jpg|រូបភាពតូច| លោក សន្តអសន់តូនី នៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ពាក់អាវធំ អាន់តូនី ក្នុងរូបចម្លាក់ឈើឆ្នាំ ១៤៦០]] [[File:Coustumes_-_Chanoines_réguliers_de_l'Ordre_de_St.-Antoine_de_Viénnois.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច| បងប្រុសមន្ទីរពេទ្យម្នាក់នៃ សន្តអសន់តូនី ស្លៀកពាក់តាម ទម្លាប់សាសនា របស់គាត់]] [[File:Manuscrito_de_s_francisco.jpg|រូបភាពតូច| លិខិតចុះហត្ថលេខារបស់ Francis នៃ Assisi]] បងប្អូនមន្ទីរពេទ្យនៃព្រះវិហារ សន្តអសន់តូនី ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា អាន់តូនី គឺជា និកាយសាសនាកាតូលិក នៃ សាសនាចក្រឡាទីន ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១១។ ពួកគេពាក់មួក សាសនា ពណ៌ខ្មៅដែលសម្គាល់ដោយទង់ពណ៌ខៀវ។ ទម្លាប់នេះបានក្លាយជាផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងពួកបរិសុទ្ធបុព្វបុរសរបស់ពួកគេ គឺ សន្តអាន់តូនី នៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ដែលត្រូវបានតំណាងថាកាន់ឈើឆ្កាងមួយក្នុងទម្រង់ជា តូ នៅលើអាវធំរបស់គាត់។ [[File:Cross_tau.svg|រូបភាពតូច| ឈើឆ្កាង តូ នៃ លំដាប់ សន្តយ៉ាកុប ]] តាមរយៈ​ការ​ភ្ជាប់​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ​ពួក អាន់តូនី ឈើឆ្កាង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​ឈើឆ្កាង​របស់ សន្តអាន់តូនី ជា​ជំងឺ​នៃ ​ការ​រឹង​មាំ ដែល​ពួក អាន់តូនី បាន​លះបង់​ខ្លួន​ឯង​ជាពិសេស​ចំពោះ​ការ​ព្យាបាល​របស់​ពួកគេ ដែល​បាន​ក្លាយ​ជា​ភ្លើង​របស់ សន្តអាន់តូនី។ == វិចិត្រសាល == <gallery mode="packed"> File:Tau_Cross_at_Dalkey_Castle.jpg|alt=Tau cross located at St. Begnet's Church, near Dalkey Castle, Dalkey, County Dublin, Ireland| ឈើឆ្កាងតូមានទីតាំងនៅ ព្រះវិហារ St. Begnet ជិត ប្រាសាទ Dalkey ក្រុង Dalkey ស្រុក Dublin ប្រទេសអៀរឡង់។ File:WLA_metmuseum_1485_Tau_Cross.jpg|alt=Tau cross pendants from late medieval (early Tudor era, c. 1485) England| ខ្សែកឈើឆ្កាងតូ ពីចុងមជ្ឈិមសម័យ (ដើម សម័យ Tudor ប្រហែលឆ្នាំ ១៤៨៥) ប្រទេសអង់គ្លេស File:San-Anton-Tau-Cross.jpg|alt=The Cross of Tau used to build patterns in a window at the Convent of Saint Anthony near Castrojeriz, Spain| ឈើឆ្កាងតូ ធ្លាប់​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​សម្រាប់​បង្កើត​លំនាំ​នៅ​ក្នុង​បង្អួច​មួយ​នៅ​វត្ត Saint Anthony ជិត Castrojeriz ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ។ File:Tau_Cross,_Roughan_Hill,_Corofin,_County_Clare,_Ireland.jpg|alt=Cross Inneenboy (replica) near Corofin, County Clare, Ireland| រូបចម្លាក់ Inneenboy (ចម្លង) នៅជិត Corofin ស្រុក Clare ប្រទេសអៀរឡង់ File:Franciscan_Tau_Katowice_Panewniki.JPG|alt=Modern "Franciscan" Tau pendant| ប៉ោល "Franciscan" Tau ទំនើប File:Antoniterkloster_Höchst_Antoniterkreuz.jpg|alt=Saint Anthony's cross on the former Antonine hospital in Höchst am Main| ឈើឆ្កាងរបស់សន្តអាន់តូនី នៅលើអតីតមន្ទីរពេទ្យ Antonine ក្នុង Höchst am Main File:Baptismal_font_of_the_fourteenth_century_(with_the_symbol_of_TAU).jpg|alt=Baptismal font (14th century) at Fivizzano with the Saint Anthony's cross symbol of the Antonine canons| អាង​ជ្រមុជទឹក (សតវត្សរ៍​ទី ១៤) នៅ Fivizzano ជាមួយ​នឹង​ឈើឆ្កាង​របស់​លោក សន្តអាន់តូនី ដែល​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​កាណុង Antonine File:Tau_Cross_and_West_Pier,_Toraigh_-_geograph.org.uk_-_1437370.jpg|alt=Tau cross, Tory Island, County Donegal, Ireland| ឈើឆ្កាងតូ កោះ Tory ស្រុក Donegal ប្រទេសអៀរឡង់ </gallery> == ឯកសារយោង == m80pmjfq7jyg564o3bt0q38ieloie1r