វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 9378 342514 339148 2026-11-05T00:43:01Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342514 wikitext text/x-wiki {{Short description|Period of Imperial Rome following the Roman Republic (27 BC–AD 1453)}} {{Infobox country | conventional_long_name = ចក្រភពរ៉ូមាំ | common_name = ចក្រភពរ៉ូម | native_name = {{unbulleted list |item3_style=font-size:80%;padding-top:0.15em;line-height:1.15em | {{native phrase|la|[[SPQR|Senatus Populusque Romanus]]}} | {{native phrase|la|Imperium Romanum{{Efn|Other ways of referring to the "Roman Empire" among the Romans and Greeks themselves included ''{{lang|la|Res publica Romana}}'' or ''{{lang|la|Imperium Romanorum}}'' (also in Greek: {{lang|grc|Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων}} – {{grc-tr|Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων}} – ["Dominion ('kingdom' but interpreted as 'empire') of the Romans"] and ''Romania''. ''{{lang|la|Res publica}}'' means Roman "commonwealth"<!--?: Usually,--> and can refer to both the Republican and the Imperial eras. ''{{lang|la|Imperium Romanum}}'' (or "{{lang|la|Romanorum}}") refers to the territorial extent of Roman authority. ''{{lang|la| Populus Romanus}}'' ("the Roman people") was/is often [[Metonym|used to indicate the Roman state]] in matters involving other nations. The term ''Romania'', initially a colloquial term for the empire's territory as well as a [[Collective noun|collective name]] for its inhabitants, appears in Greek and Latin sources from the 4th century onward and was eventually carried over to the [[Eastern Roman Empire]]<ref>{{Cite journal |last=Wolff |first=Robert Lee |author-link=Robert Lee Wolff |date=1948 |title=Romania: The Latin Empire of Constantinople |url=https://archive.org/details/sim_speculum_1948-01_23_1/page/1 |volume=23 |pages=1–34, especially 2–3 |journal=Speculum|issue=1 |doi=10.2307/2853672 |jstor=2853672 |s2cid=162802725 }}</ref>}}}} | {{native phrase|grc|Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων|italics=off}}<br/>{{nobold|{{transliteration|grc|Basileía tôn Rhōmaíōn}}}} }} | status = ចក្រភព | life_span = {{line-height|1.3em|{{nowrap|27 BC–AD 395 {{nobold|(unified)}}}}<ref>{{Cite book |last=Morley |first=Neville |title=The Roman Empire: Roots of Imperialism |date=17 August 2010 |isbn=978-0-7453-2870-6}}; {{Cite book |last=Diamond |first=Jared |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed: Revised Edition |date=4 January 2011 |isbn=978-1-101-50200-6 |page=13 |author-link=Jared Diamond}}</ref><br/>{{nowrap|AD 395–476/480 {{nobold|([[Western Roman Empire|Western]])}}}}<br/>{{nowrap|AD 395–1453}} {{nobold|([[Byzantine Empire|Eastern]])}}}} | p1 = សាធារណរដ្ឋរ៉ូម | s1 = ចក្រភពរ៉ូមខាងលិច | s2 = ចក្រភពរ៉ូមខាងកើត | image_flag = Vexilloid of the Roman Empire.svg | flag_border = no | flag_size = 100px | flag_type = ''[[Vexillum]]''<br/>with the imperial ''[[Aquila (Roman)|aquila]]'' | image_coat = Better Imperial Aquila.png | coa_size = 100 px | symbol_type = Imperial [[Aquila (Roman)|''aquila'']] | image_map = Roman Empire Trajan 117AD.png | image_map_caption = {{legend|#b23938|Roman Empire in AD 117 at its greatest extent, at the time of [[Trajan]]'s death}} {{legend|#d28989|[[vassal state|vassal]]s{{Sfnp|Bennett|1997}}{{Efn|Fig. 1. Regions east of the [[Euphrates]] river were held only in the years 116–117.}}}} | image_map2 = Animated map of the Roman territorial evolution from the rise of the city-state of Rome to the fall of the Western Roman Empire.gif | map_caption2 = The Roman Empire from the rise of the city-state of Rome to the fall of the Western Roman Empire | capital = {{plainlist}} * [[Rome]]<br/>(27 BC–AD 330){{Efn|In 286, Emperor Diocletian divided the Roman Empire into two administrative units–[[Eastern Roman Empire|East]] and [[Western Roman Empire|West]]–an arrangement that periodically returned until the two halves were permanently divided in 395.<ref name=":1">{{Cite book |last=DK |url=https://books.google.com/books?id=QrKTEAAAQBAJ&newbks=0 |title=Ancient Rome: The Definitive Visual History |date=2023 |publisher=Dorling Kindersley Limited |isbn=978-0-241-63575-9 |pages=276 |language=en}}</ref> Although the halves were independent in practice, the Romans continued to consider the Roman Empire to be a single undivided state with two co-equal emperors until the fall of the western half in 476/480.<ref name=":1" /> Although emperors at times governed from other cities (notably [[Mediolanum]] and [[Ravenna]] in the West and [[Nicomedia]] in the East), Rome remained the ''[[de jure]]'' capital of the entire Roman Empire until Emperor [[Constantine the Great|Constantine I]] transferred the capital to Constantinople ("New Rome") in 330, henceforth the new capital of the entire empire.<ref>{{Cite book |last=Classen |first=Albrecht |url=https://books.google.com/books?id=ez_edSWAQGAC&newbks=0 |title=Handbook of Medieval Studies: Terms – Methods – Trends |date=2010 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-021558-8 |language=en |chapter=The changing shape of Europe |quote=Constantine the Great transferred the capital of the Roman Empire from Rome to the newly-founded city of Constantinople}}</ref><ref>{{Cite book |last=Price |first=Jonathan J. |url=https://books.google.com/books?id=T4lmEAAAQBAJ&newbks=0 |title=Rome: An Empire of Many Nations |last2=Finkelberg |first2=Margalit |last3=Shahar |first3=Yuval |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-25622-3 |pages=19 |language=en |quote=the capital of the Empire was transferred from Rome to Constantinople in the fourth century}}</ref><ref>{{Cite book |last=Erdkamp |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=yaM0AAAAQBAJ&newbks=0 |title=The Cambridge Companion to Ancient Rome |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89629-0 |pages=202 |language=en |quote=Constantine sounded the death knell for Rome as a vital political centre with the dedication of his new imperial capital at Constantinople}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bjornlie |first=M. Shane |url=https://books.google.com/books?id=VI3ebybOl0oC&newbks=0 |title=Politics and Tradition Between Rome, Ravenna and Constantinople: A Study of Cassiodorus and the Variae, 527-554 |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02840-1 |pages=41 |language=en |quote=As a new capital, Constantinople provided a stage for imperial prestige that did not depend on association with the traditions of the senatorial establishment at Rome}}</ref><ref>{{Cite book |last=Coffler |first=Gail H. |url=https://books.google.com/books?id=v_GoZpiIpAEC&newbks=0 |title=Melville's Allusions to Religion: A Comprehensive Index and Glossary: A Comprehensive Index and Glossary |date=2004 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-07270-3 |pages=181 |language=en |quote=It became Constantinople, capital of the entire Roman Empire}}</ref><ref>{{Cite book |last=Maxwell |first=Kathleen |url=https://books.google.com/books?id=G0uoDQAAQBAJ&newbks=0 |title=Between Constantinople and Rome: An Illuminated Byzantine Gospel Book (Paris gr. 54) and the Union of Churches |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-95584-3 |language=en |chapter=Art and Diplomacy in Late Thirteenth-century Constantinople: Paris 54 and the Union of Churches |quote=Constantine the Great, the emperor who moved the capital of the Roman Empire from Rome to Constantinople}}</ref> For a time, mostly over the course of the later decades of the fourth century, Rome continued to hold greater symbolic status on account of its greater antiquity as imperial capital.<ref>{{Cite book |last=Grig |first=Lucy |url=https://books.google.com/books?id=HHlpAgAAQBAJ&newbks=0 |title=Two Romes: Rome and Constantinople in Late Antiquity |last2=Kelly |first2=Gavin |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-992118-8 |pages=237 |language=en}}</ref> From at least 361 onwards, senators belonging to the [[Byzantine senate|new senate]] in Constantinople enjoyed the same status and privileges as senators of the [[Roman Senate]], to which the new senate was largely identical.<ref>{{Cite book |last=Loewenstein |first=K. |url=https://books.google.com/books?id=7uMRBwAAQBAJ&newbks=0 |title=The Governance of ROME |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-010-2400-6 |pages=443 |language=en}}</ref> By 450, Constantinople was much grander in size and adornment than Rome and unquestionably senior in status.<ref>{{Cite book |last=Harris |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=UTjUAwAAQBAJ&newbks=0 |title=Constantinople: Capital of Byzantium |date=2009 |publisher=A&C Black |isbn=978-0-8264-3086-1 |pages=31 |language=en}}</ref>}} * [[Constantinople]]<br/>(330–1453)<!--De jure capital of the entire empire (not just the east), see the note above-->{{Efn|In 1204, the crusaders of the [[Fourth Crusade]] captured Constantinople and established the [[Latin Empire]]. The city remained under foreign rule until 1261, when it was captured by the [[Empire of Nicaea]] (a Byzantine/Roman successor state). Nicaea is usually considered the "legitimate" continuation of the Roman Empire during the "interregnum" 1204–1261 (over its rivals in [[Empire of Trebizond|Trebizond]] and [[Empire of Thessalonica|Thessalonica]]) since it managed to retake Constantinople.{{Sfnp|Treadgold|1997|page=734}} Whether there was an interregnum at all is debatable given that the crusaders envisioned the Latin Empire to be the same empire as its predecessor (and not a new state).<ref name=":0">{{Cite book |last=Tricht |first=Filip Van |url=https://books.google.com/books?id=JlnPm2riK1UC&q=imperator+constantinopolitanus&pg=PA68 |title=The Latin Renovatio of Byzantium: The Empire of Constantinople (1204-1228) |date=2011 |publisher=BRILL |isbn=9789004203235 |pages=61–82 |language=en}}</ref>}} {{Endplainlist}} | common_languages = [[Languages of the Roman Empire|Regional languages]] | official_languages = [[Latin Language|Latin]] | religion = {{plainlist}} * [[Roman imperial cult|Imperial cult]]-driven [[Religion in ancient Rome|polytheism]]<br/>(until AD 380; with [[Henotheism|henotheistic]] solar cult of [[Sol Invictus]] from 274–380) * [[Nicene Christianity]]<br/>([[State church of the Roman Empire|officially]] from AD 380) {{Endplainlist}} | government_type = [[Elective monarchy|Semi-elective]] [[absolute monarchy]] {{small|(de facto)}} | title_leader = [[Roman emperor#Titles and positions|Emperor]] | year_leader1 = {{nowrap|27 BC – AD 14}} | leader1 = [[Augustus]] (first) | year_leader2 = 98–117 | leader2 = [[Trajan]] | year_leader3 = 138–161 | leader3 = [[Antoninus Pius]] | year_leader4 = 270–275 | leader4 = [[Aurelian]] | year_leader5 = 284–305 | leader5 = [[Diocletian]] | year_leader6 = 306–337 | leader6 = [[Constantine I]] | year_leader7 = 379–395 | leader7 = [[Theodosius I]]{{Efn|The final emperor to rule over all of the Empire's territories before its conversion to a diarchy.}} | year_leader8 = 474–480 | leader8 = [[Julius Nepos]] | year_leader9 = 475–476 | leader9 = [[Romulus Augustus]]{{Efn|Traditionally the final emperor of the Western empire.}} | year_leader10 = 527–565 | leader10 = [[Justinian I]] | year_leader11 = 610–641 | leader11 = [[Heraclius]] | year_leader12 = 780–797 | leader12 = [[Constantine VI]]{{Efn|Final ruler to be universally recognized as Roman emperor, including by the surviving empire in the East, the Papacy, and by kingdoms in Western Europe.}} | year_leader13 = 976–1025 | leader13 = [[Basil II]] | year_leader14 = 1143–1180 | leader14 = [[Manuel I Komnenos|Manuel I]] | year_leader15 = 1449–1453 | leader15 = [[Constantine XI Palaiologos|Constantine XI]]<!--(Please retain following for sake of legibility:)-->{{Efn|Last emperor of the Eastern (Byzantine) empire.}} | era = [[Classical era]] to [[Late Middle Ages]] | date_pre = 32–30 BC | event_pre = [[War of Actium]] | year_start = 30–2 BC | event_start = [[Constitutional reforms of Augustus|Empire established]] | date_event1 = 16 January 27 BC | event1 = [[Octavian]] named ''[[augustus (title)|augustus]]'' | date_event2 = 11 May 330 | event2 = [[Constantinople#306–337|Constantinople]]<br/>becomes capital | date_event3 = 17 January 395 | event3 = {{nowrap|[[Western Roman Empire#Further divisions|Final]] [[Greek East and Latin West|East-West]] divide}} | date_event4 = 4 September 476 | event4 = [[Deposition of Romulus Augustus]] | date_event5 = 9 May 480 | event5 = Murder of [[Julius Nepos]] | date_event6 = 12 April 1204 | event6 = [[Fourth Crusade]] | date_event7 = 25 July 1261 | event7 = [[Reconquest of Constantinople]] | year_end = 1453 | date_end = 29 May | event_end = [[Fall of Constantinople]] | event_post = [[Fall of Trebizond]] | date_post = 15 August 1461 | stat_year1 = 25 BC | stat_area1 = 2750000 | stat_pop1 = 56,800,000 | stat_year2 = AD 117 | stat_area2 = 5000000 | stat_pop2 = | stat_year3 = AD 390 | stat_area3 = 3400000 | stat_pop3 = | currency = [[sestertius]],{{Efn|Abbreviated "HS". Prices and values are usually expressed in sesterces; see [[#Currency and banking]] for currency denominations by period.}} [[aureus]], [[Solidus (coin)|solidus]], [[Solidus (coin)|nomisma]] | demonym = [[Roman people|Roman]] | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | ref_area1 = <ref name="size">{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link=Rein Taagepera |date=1979 |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D |journal=Social Science History |publisher=Duke University Press |volume=3 |issue=3/4 |doi=10.2307/1170959 |page=125|jstor=1170959 }}</ref> | ref_area2 = <ref name="size"/><ref name="East-West">{{Cite journal |last1=Turchin |first1=Peter |author-link=Peter Turchin |last2=Adams |first2=Jonathan M. |last3=Hall |first3=Thomas D. |date=2006 |title=East-West Orientation of Historical Empires |url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf |journal=Journal of World-Systems Research |volume=12 |issue=2 |issn=1076-156X |access-date=6 February 2016 |page=222 |accessdate=9 ឧសភា 2023 |archive-date=17 ឧសភា 2016 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf |dead-url=yes }}</ref> | ref_area3 = <ref name="size"/> | ref_pop1 = <ref>{{Cite journal |last=Durand |first=John D. |date=1977 |title=Historical Estimates of World Population: An Evaluation |url=http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=psc_penn_papers |journal=Population and Development Review |volume=3 |issue=3 |doi=10.2307/1971891 |pages=253–296 |jstor=1971891 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016190031/http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=psc_penn_papers |archive-date=2019-10-16 |accessdate=2023-05-09 |dead-url=yes }}</ref> }} '''ចក្រភព​រ៉ូម''' (ជា​[[ភាសាអង់គ្លេស]]​៖ Roman Empire, [[ភាសាឡាតាំង]]​៖ Imperium Romanum, [[ភាសាអ៊ីតាលី]]​៖ Impero Romano) គឺជា​សម័យកាល​នៃ​អរិយធម៌​រ៉ូម​បុរាណ ដែល​មាន​លក្ខណៈ​អត្តាធិបតេយ្យ​ពី​រដ្ឋអំណាច និង មាន​វិសាលភាព​ដ៏​ធំ​លាតសន្ធឹង​នៅ​[[អឺរ៉ុប]] និង​ជុំវិញ​[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]​ទាំងមូល​។ ពាក្យ "ចក្រភព​រ៉ូម" ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ដើម្បី​ពណ៌នា​អំពី​រដ្ឋរ៉ូម​នៅក្នុង និង​ក្រោយ​រជ្ជកាល​របស់​អធិរាជ​ទី១​ព្រះនាម "'''អូហ្គុសទុស'''" (Augustus) ។ [[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម]] ដែល​មាន​ចំណាស់​៥០០​ឆ្នាំ បាន​ធ្លាក់ចុះខ្សោយ​ដោយសារ​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ជាច្រើន​។ ព្រឹត្តិការណ៍​ជាច្រើន ត្រូវ​បាន​កើតឡើង​ដោយ​ការប៉ុនប៉ង​ឲ្យ​មាន​ការផ្លាស់ប្ដូរ​ពី​សាធារណរដ្ឋ​ទៅជា​ចក្រភព រួមមាន​ទាំង​ការតែងតាំង [[ជូលីស៍ សេសារ]] (Julius Caesar) ជា​អ្នកកាន់អំណាច​មួយជីវិត (ឆ្នាំ​៤៥ មុន​គ.ស) ជ័យជម្នះ​របស់ player (អូហ្គុសទុស) នៅក្នុង​ការប្រយុទ្ធ​នៅ Actium (០២ កញ្ញា ៣១ មុន​គ.ស) និង ការ​ផ្ដល់​បរមងារ​ដល់ [[អូហ្គុសទុស]] ជា​អធិរាជ​ដោយ​ព្រឹទ្ធសភា​រ៉ូម (១៦ មករា ២៧ មុន​គ.ស) ។ ក្នុង​[[ភាសាឡាតាំង]] ពាក្យ Imperium Romanum (ចក្រភព​រ៉ូម) បាន​បញ្ជាក់​ឲ្យ​យើង​ដឹង​យ៉ាងច្បាស់​នូវ​ការរីកចម្រើន ដែល​ពាក្យ Imperium មានន័យ​ថា​ទឹកដី ដែល​បាន​បង្ហាញ​ពី​ផ្នែក​នៃ​ពិភពលោក​ដែល​ស្ថិតនៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​រ៉ូម​។ ការរីកចម្រើន​របស់​រ៉ូម​បាន​ចាប់ផ្ដើម​តាំងពី​សាធារណរដ្ឋ​មក​ម្ល៉េះ ប៉ុន្តែ​បាន​ឈាន​ឡើង​ដល់​កំពូល​នៅ​រជ្ជកាល​របស់​អធិរាជ "[[ត្រាហ្សាន]]" (Trajan) ដែល​នាពេលនោះ ចក្រភពរ៉ូម​បាន​ត្រួតត្រា​លើ​ផ្ទៃដី​ប្រមាណ ៥,៩០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា​។ ដោយសារ​តែ​អាណាចក្រ​ដ៏​ធំ និង ភាព​យូរអង្វែង​របស់​ចក្រភពរ៉ូម ឥទ្ធិពល​របស់​រ៉ូម បាន​ជះ​ទៅលើ [[ភាសា]] [[សាសនា]] [[ស្ថាបត្យកម្ម]] [[ទស្សនវិជ្ជា]] [[ច្បាប់]] និង របៀបគ្រប់គ្រង​រដ្ឋ នៃ​ប្រជាជាតិ​ជាច្រើន​លើ​សកលលោក​សព្វថ្ងៃនេះ​។ ក្រោយ​សតវត្ស​ទី៣ នៃ​គ.ស Diocletian បាន​បង្កើត​ការបែងចែក​ប្រព័ន្ធ​គ្រប់គ្រង​រវាង​អធិរាជ​ពីរ គឺ​មួយ​នៅ​ភាគខាងលិច និង មួយ​នៅ​ខាងកើត ដើម្បី​ឲ្យ​ការគ្រប់គ្រង​កាន់តែ​ប្រសើរ​នៅលើ​អាណាចក្រ​ដ៏​ធំ​នេះ​។ នៅ​សតវត្ស​ក្រោយមក​ទៀត ការ​បែងចែក​បែបនេះ​។ ក្រោយ​មរណភាព​របស់​អធិរាជ Theodosius ទី១ នៅ​គ.ស.៣៩៥ គ្មាន​អធិរាជ​ណាមួយ​អាច​គ្រប់គ្រង​លើ​អាណាចក្រ​ទាំងមូល​បាន​ទេ ដូច្នេះ​ចក្រភពរ៉ូម​ទាំងមូល ត្រូវ​បែក​ទៅជា​អាណាចក្រ​ពីរ​ដាច់ដោយឡែក​ពីគ្នា​គឺ​៖ [[ចក្រភព​រ៉ូម​ខាងលិច]] និង [[ចក្រភព​រ៉ូម​ខាងកើត]] (ចក្រភព Byzantine) ។ ចក្រភពរ៉ូម​ខាងលិច​បាន​ដួលរលំ​នៅ​គ.ស.៤៧៦ ចំណែក​ចក្រភពរ៉ូម​ខាងកើត បាន​បន្ត​រហូតដល់​ការដួលរលំ​នៃ​ក្រុង​[[កុងស្តង់ទីណូប]] នា​គ.ស.១៤៥៣ ដោយ​ពួក​អូតូម៉ង់​ទួរគី ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់ Mehmed II ។ មាន​ការលំបាក​ជាខ្លាំង ក្នុង​កំណត់​ឲ្យបាន​ច្បាស់​ថាតើ​ចក្រភព​រ៉ូម​ចាប់ផ្ដើម​ពី​ពេលណា និង​បញ្ចប់​ត្រឹមណា ប៉ុន្តែ​ក្នុង​ករណី​នេះ យើង​សង្កត់ធ្ងន់​តែ​ចក្រភព​ចាប់ពី ឆ្នាំ​២៧ មុន​គ.ស រហូតដល់ ការបែកបាក់​នៃ​ចក្រភព នា​គ.ស.៣៩៥ ប៉ុណ្ណោះ​។ចប់ ==ឯកសារយោង== [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រភពអតីតកាល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អធិរាជ​នៃចក្រភពរ៉ូម​]] {{អត្ថបទមិនពេញលេញ}} [[cs:Starověký Řím#Císařství]] 5r5j5wcc80ijv4z7puhox17k9jnwaop 10 15420 342511 287489 2026-11-04T16:04:09Z TheRandomGoober 27248 Corrected label65 translation 342511 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}|width: {{{mainwidth}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-weight: normal;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix}}}}}}}}}</div>}}<!-- --><div class="fn" style="font-size:125%;">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-weight: normal;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix}}}}}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<div class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</div>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image name|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_name_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{smallimage|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{smallimage_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | captionstyle = line-height:normal;padding-top:0.2em; | caption{{#if:{{{smallimage|}}}|3|{{#if:{{{image name|}}}|2}}}} = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }} | assembly = {{{assembly|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }} | constituency = {{{constituency|}}} | convocation = {{{convocation|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{{firstminister|}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup|}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{{primeminister|}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{{runningmate|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | status = {{{status|}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }} | termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor|}}} | vicepresident = {{{vicepresident|}}} | vicepremier = {{{vicepremier|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }} | assembly = {{{assembly1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }} | constituency = {{{constituency1|}}} | convocation = {{{convocation1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{{firstminister1|}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{{primeminister1|}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | status = {{{status1|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm1|}}}}} | suboffice = {{{suboffice1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}} | vicepresident = {{{vicepresident1|}}} | vicepremier = {{{vicepremier1|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | status = {{{status2|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm2|}}}}} | suboffice = {{{suboffice2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | convocation = {{{convocation3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | status = {{{status3|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm3|}}}}} | suboffice = {{{suboffice3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer4|}}} | {{{appointer4}}} | {{{appointed4|}}} }} | assembly = {{{assembly4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM4|}}} | {{{constituency_AM4}}} | {{{constituency_MP4|}}} }} | constituency = {{{constituency4|}}} | convocation = {{{convocation4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{{firstminister4|}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader4|}}} | {{{majorityleader4}}} | {{{majority_leader4|}}} }} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader4|}}} | {{{minorityleader4}}} | {{{minority_leader4|}}} }} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{{primeminister4|}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | status = {{{status4|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm4|}}}}} | suboffice = {{{suboffice4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{{term_label4|{{{termlabel4|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend4|}}}|{{{termend4}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart4|}}}|{{{termstart4}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor4|}}} | vicepresident = {{{vicepresident4|}}} | vicepremier = {{{vicepremier4|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister4|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer5|}}} | {{{appointer5}}} | {{{appointed5|}}} }} | assembly = {{{assembly5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM5|}}} | {{{constituency_AM5}}} | {{{constituency_MP5|}}} }} | constituency = {{{constituency5|}}} | convocation = {{{convocation5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{{firstminister5|}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader5|}}} | {{{majorityleader5}}} | {{{majority_leader5|}}} }} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader5|}}} | {{{minorityleader5}}} | {{{minority_leader5|}}} }} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup5|}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{{primeminister5|}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | status = {{{status5|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm5|}}}}} | suboffice = {{{suboffice5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{{term_label5|{{{termlabel5|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend5|}}}|{{{termend5}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart5|}}}|{{{termstart5}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor5|}}} | vicepresident = {{{vicepresident5|}}} | vicepremier = {{{vicepremier5|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister5|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer6|}}} | {{{appointer6}}} | {{{appointed6|}}} }} | assembly = {{{assembly6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM6|}}} | {{{constituency_AM6}}} | {{{constituency_MP6|}}} }} | constituency = {{{constituency6|}}} | convocation = {{{convocation6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{{firstminister6|}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader6|}}} | {{{majorityleader6}}} | {{{majority_leader6|}}} }} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader6|}}} | {{{minorityleader6}}} | {{{minority_leader6|}}} }} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup6|}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{{primeminister6|}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | status = {{{status6|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm6|}}}}} | suboffice = {{{suboffice6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{{term_label6|{{{termlabel6|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend6|}}}|{{{termend6}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart6|}}}|{{{termstart6}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor6|}}} | vicepresident = {{{vicepresident6|}}} | vicepremier = {{{vicepremier6|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister6|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer7|}}} | {{{appointer7}}} | {{{appointed7|}}} }} | assembly = {{{assembly7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM7|}}} | {{{constituency_AM7}}} | {{{constituency_MP7|}}} }} | constituency = {{{constituency7|}}} | convocation = {{{convocation7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{{firstminister7|}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader7|}}} | {{{majorityleader7}}} | {{{majority_leader7|}}} }} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader7|}}} | {{{minorityleader7}}} | {{{minority_leader7|}}} }} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup7|}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{{primeminister7|}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | status = {{{status7|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm7|}}}}} | suboffice = {{{suboffice7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{{term_label7|{{{termlabel7|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend7|}}}|{{{termend7}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart7|}}}|{{{termstart7}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor7|}}} | vicepresident = {{{vicepresident7|}}} | vicepremier = {{{vicepremier7|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister7|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer8|}}} | {{{appointer8}}} | {{{appointed8|}}} }} | assembly = {{{assembly8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM8|}}} | {{{constituency_AM8}}} | {{{constituency_MP8|}}} }} | constituency = {{{constituency8|}}} | convocation = {{{convocation8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{{firstminister8|}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader8|}}} | {{{majorityleader8}}} | {{{majority_leader8|}}} }} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader8|}}} | {{{minorityleader8}}} | {{{minority_leader8|}}} }} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup8|}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{{primeminister8|}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | status = {{{status8|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm8|}}}}} | suboffice = {{{suboffice8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{{term_label8|{{{termlabel8|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend8|}}}|{{{termend8}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart8|}}}|{{{termstart8}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor8|}}} | vicepresident = {{{vicepresident8|}}} | vicepremier = {{{vicepremier8|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister8|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer9|}}} | {{{appointer9}}} | {{{appointed9|}}} }} | assembly = {{{assembly9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM9|}}} | {{{constituency_AM9}}} | {{{constituency_MP9|}}} }} | constituency = {{{constituency9|}}} | convocation = {{{convocation9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{{firstminister9|}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader9|}}} | {{{majorityleader9}}} | {{{majority_leader9|}}} }} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader9|}}} | {{{minorityleader9}}} | {{{minority_leader9|}}} }} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup9|}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{{primeminister9|}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | status = {{{status9|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm9|}}}}} | suboffice = {{{suboffice9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{{term_label9|{{{termlabel9|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend9|}}}|{{{termend9}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart9|}}}|{{{termstart9}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor9|}}} | vicepresident = {{{vicepresident9|}}} | vicepremier = {{{vicepremier9|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister9|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer10|}}} | {{{appointer10}}} | {{{appointed10|}}} }} | assembly = {{{assembly10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM10|}}} | {{{constituency_AM10}}} | {{{constituency_MP10|}}} }} | constituency = {{{constituency10|}}} | convocation = {{{convocation10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{{firstminister10|}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader10|}}} | {{{majorityleader10}}} | {{{majority_leader10|}}} }} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader10|}}} | {{{minorityleader10}}} | {{{minority_leader10|}}} }} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup10|}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{{primeminister10|}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | status = {{{status10|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm10|}}}}} | suboffice = {{{suboffice10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{{term_label10|{{{termlabel10|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend10|}}}|{{{termend10}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart10|}}}|{{{termstart10}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor10|}}} | vicepresident = {{{vicepresident10|}}} | vicepremier = {{{vicepremier10|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister10|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer11|}}} | {{{appointer11}}} | {{{appointed11|}}} }} | assembly = {{{assembly11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM11|}}} | {{{constituency_AM11}}} | {{{constituency_MP11|}}} }} | constituency = {{{constituency11|}}} | convocation = {{{convocation11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{{firstminister11|}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader11|}}} | {{{majorityleader11}}} | {{{majority_leader11|}}} }} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader11|}}} | {{{minorityleader11}}} | {{{minority_leader11|}}} }} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup11|}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{{primeminister11|}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | status = {{{status11|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm11|}}}}} | suboffice = {{{suboffice11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{{term_label11|{{{termlabel11|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend11|}}}|{{{termend11}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart11|}}}|{{{termstart11}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor11|}}} | vicepresident = {{{vicepresident11|}}} | vicepremier = {{{vicepremier11|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister11|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer12|}}} | {{{appointer12}}} | {{{appointed12|}}} }} | assembly = {{{assembly12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM12|}}} | {{{constituency_AM12}}} | {{{constituency_MP12|}}} }} | constituency = {{{constituency12|}}} | convocation = {{{convocation12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{{firstminister12|}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader12|}}} | {{{majorityleader12}}} | {{{majority_leader12|}}} }} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader12|}}} | {{{minorityleader12}}} | {{{minority_leader12|}}} }} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup12|}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{{primeminister12|}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | status = {{{status12|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm12|}}}}} | suboffice = {{{suboffice12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{{term_label12|{{{termlabel12|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend12|}}}|{{{termend12}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart12|}}}|{{{termstart12}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor12|}}} | vicepresident = {{{vicepresident12|}}} | vicepremier = {{{vicepremier12|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister12|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer13|}}} | {{{appointer13}}} | {{{appointed13|}}} }} | assembly = {{{assembly13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM13|}}} | {{{constituency_AM13}}} | {{{constituency_MP13|}}} }} | constituency = {{{constituency13|}}} | convocation = {{{convocation13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{{firstminister13|}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader13|}}} | {{{majorityleader13}}} | {{{majority_leader13|}}} }} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader13|}}} | {{{minorityleader13}}} | {{{minority_leader13|}}} }} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup13|}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{{primeminister13|}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | status = {{{status13|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm13|}}}}} | suboffice = {{{suboffice13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{{term_label13|{{{termlabel13|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend13|}}}|{{{termend13}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart13|}}}|{{{termstart13}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor13|}}} | vicepresident = {{{vicepresident13|}}} | vicepremier = {{{vicepremier13|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister13|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer14|}}} | {{{appointer14}}} | {{{appointed14|}}} }} | assembly = {{{assembly14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM14|}}} | {{{constituency_AM14}}} | {{{constituency_MP14|}}} }} | constituency = {{{constituency14|}}} | convocation = {{{convocation14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{{firstminister14|}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader14|}}} | {{{majorityleader14}}} | {{{majority_leader14|}}} }} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader14|}}} | {{{minorityleader14}}} | {{{minority_leader14|}}} }} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup14|}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{{primeminister14|}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | status = {{{status14|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm14|}}}}} | suboffice = {{{suboffice14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{{term_label14|{{{termlabel14|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend14|}}}|{{{termend14}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart14|}}}|{{{termstart14}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor14|}}} | vicepresident = {{{vicepresident14|}}} | vicepremier = {{{vicepremier14|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister14|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer15|}}} | {{{appointer15}}} | {{{appointed15|}}} }} | assembly = {{{assembly15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM15|}}} | {{{constituency_AM15}}} | {{{constituency_MP15|}}} }} | constituency = {{{constituency15|}}} | convocation = {{{convocation15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{{firstminister15|}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader15|}}} | {{{majorityleader15}}} | {{{majority_leader15|}}} }} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader15|}}} | {{{minorityleader15}}} | {{{minority_leader15|}}} }} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup15|}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{{primeminister15|}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | status = {{{status15|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm15|}}}}} | suboffice = {{{suboffice15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{{term_label15|{{{termlabel15|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend15|}}}|{{{termend15}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart15|}}}|{{{termstart15}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor15|}}} | vicepresident = {{{vicepresident15|}}} | vicepremier = {{{vicepremier15|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister15|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer16|}}} | {{{appointer16}}} | {{{appointed16|}}} }} | assembly = {{{assembly16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM16|}}} | {{{constituency_AM16}}} | {{{constituency_MP16|}}} }} | constituency = {{{constituency16|}}} | convocation = {{{convocation16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{{firstminister16|}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader16|}}} | {{{majorityleader16}}} | {{{majority_leader16|}}} }} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader16|}}} | {{{minorityleader16}}} | {{{minority_leader16|}}} }} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup16|}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{{primeminister16|}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | status = {{{status16|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm16|}}}}} | suboffice = {{{suboffice16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{{term_label16|{{{termlabel16|ក្នុងការិយាល័យ}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend16|}}}|{{{termend16}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart16|}}}|{{{termstart16}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor16|}}} | vicepresident = {{{vicepresident16|}}} | vicepremier = {{{vicepremier16|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister16|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data19 = {{{module0|}}} <!----------Personal data----------> | header20 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{spouse|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{residence|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|ព័ត៌មានលម្អិតផ្ទាល់ខ្លួន}} | label21 = ការបញ្ចេញសំឡេង | data21 = {{{pronunciation|}}} | label22 = កើត | data22 = {{br separated entries |1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<div style="display:inline" class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname}}}}}}</div>}} |2 = {{{birth_date|}}} |3 = {{{birth_place|}}} }} | label23 = ស្លាប់ | data23 = {{br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label24 = មូលហេតុនៃការស្លាប់ | data24 = {{{death_cause|}}} | label25 = កន្លែងបញ្ចុះសព | class25 = label | data25 = {{br separated entries|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label26 = ពលរដ្ឋ | data26 = {{{citizenship|}}} | label27 = សញ្ជាតិ | data27 = {{{nationality|}}} | label28 = គណបក្ស​នយោបាយ | data28 = {{#switch:{{{party|}}} | = | [[United States Democratic Party|Democrat]] | [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Democratic Party (United States)|Democrat]] = [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[United States Republican Party]] | [[United States Republican Party|Republican]] | [[Republican Party (United States)|Republican Party]] = [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative]] = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] | [[Labour Party (UK)|Labour Party]] | [[Labour Party (UK)|Labour]] = [[Labour Party (UK)|Labour]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative Party]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative]] = [[Conservative Party of Canada|Conservative]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal]] = [[Liberal Party of Canada|Liberal]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) | {{KMT}} (KMT) | {{KMT}} = [[Kuomintang]] | DPP | [[Democratic Progressive Party|DPP]] | [[Democratic Progressive Party]] | {{DPP}} = [[Democratic Progressive Party]] | #default = {{{party|}}} }} | label29 = ទំនាក់ទំនងនយោបាយ<br />ផ្សេងទៀត | data29 = {{{otherparty|}}} | label30 = កម្ពស់ | data30 = {{#if:{{{height|}}}|{{infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label31 = ពន្ធភាព | data31 = {{{spouse|}}} | label32 = ដៃគូក្នុងស្រុក | data32 = {{{partner|}}} | label33 = សាច់ញាត្តិ | data33 = {{{relations|}}} | label34 = កូន | data34 = {{{children|}}} | label35 = ឪពុកម្តាយ{{#if:{{{parents|}}}|{{#if:{{{father|}}}|{{#if:{{{mother|}}}|s|(s)}}|(s)}}}} | data35 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{Unbulleted list|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (ឪពុក)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (ម្តាយ)}}}}}} | label38 = សាច់ញាតិ | data38 = {{{relatives|}}} | label39 = លំនៅដ្ឋាន | class39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data39 = {{{residence|}}} | label40 = ការអប់រំ | data40 = {{{education|}}} | label41 = [[សាលាមាតា]] | data41 = {{{alma_mater|}}} | label42 = អាជីព | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = វិជ្ជាជីវៈ | data43 = {{{profession|}}} | label44 = ស្គាល់ | data44 = {{{known_for|}}} | label45 = ប្រាក់ខែ | data45 = {{{salary|}}} | label47 = គណៈរដ្ឋមន្ត្រី | data47 = {{{cabinet|}}} | label48 = គណៈកម្មាធិការ | data48 = {{{committees|}}} | label49 = ផលប័ត្រ | data49 = {{{portfolio|}}} | label51 = {{#if:{{{mawards|}}}|ពានរង្វាន់ស៊ីវិល|ពានរង្វាន់}} | data51 = {{{awards|}}} | label52 = {{{blank1}}} | data52 = {{{data1|}}} | label53 = {{{blank2}}} | data53 = {{{data2|}}} | label54 = {{{blank3}}} | data54 = {{{data3|}}} | label55 = {{{blank4}}} | data55 = {{{data4|}}} | label56 = {{{blank5}}} | data56 = {{{data5|}}} | label57 = ហត្ថលេខា | data57 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|{{#if:{{{signature_size|}}}|{{{signature_size}}}|128x80px}}|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}}'s signature]]}} | label58 = គេហទំព័រ | data58 = {{{website|}}} | label59 = ឈ្មោះហៅក្រៅ | data59 = {{{nickname|}}} | header60 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|សេវា​យោធា}} | label61 = ភក្ដីភាព | data61 = {{{allegiance|}}} | label62 = {{#if:{{{branch_label|}}}|{{{branch_label|}}}|សាខា/សេវាកម្ម}} | data62 = {{{branch|}}} | label63 = {{#if:{{{serviceyears_label|}}}|{{{serviceyears_label|}}}|ឆ្នាំកាន់តំណែង}} | data63 = {{{serviceyears|}}} | label64 = {{#if:{{{rank_label|}}}|{{{rank_label|}}}|ឋានៈ}} | data64 = {{{rank|}}} | label65 = {{#if:{{{unit_label|}}}|{{{unit_label|}}}|អង្គភាព}} | data65 = {{{unit|}}} | label66 = ពាក្យបញ្ជា | data66 = {{{commands|}}} | label67 = {{#if:{{{battles_label|}}}|{{{battles_label|}}}|សមរភូមិ/សង្គ្រាម}} | data67 = {{{battles|}}} | label68 = {{#if:{{{awards|}}}|រង្វាន់យោធា|រង្វាន់}} | data68 = {{{mawards|}}} | label69 = {{{military_blank1}}} | data69 = {{{military_data1|}}} | label70 = {{{military_blank2}}} | data70 = {{{military_data2|}}} | label71 = {{{military_blank3}}} | data71 = {{{military_data3|}}} | label72 = {{{military_blank4}}} | data72 = {{{military_data4|}}} | label73 = {{{military_blank5}}} | data73 = {{{military_data5|}}} | data74 = {{{module|}}} | data75 = {{{module2|}}} | data76 = {{{module3|}}} | data77 = {{{module4|}}} | data78 = {{{module5|}}} | data79 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; font-size: 95% | below = {{#if:{{{date|}}}| As of {{{date}}}{{#if:{{{year|}}}|, {{{year}}}}}{{#if:{{{source|}}}|<br />Source: [{{{source}}}]}} }} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Biography template using pronunciation]]}} }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{suboffice0|}}}{{{subterm0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with office0]]}} }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with speaker and without nominee or candidate]]}}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}}}|preview=Page using [[Template:Infobox officeholder]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| regexp1 = 1blankname[%d]* | regexp2 = 1namedata[%d]* | regexp3 = 2blankname[%d]* | regexp4 = 2namedata[%d]* | regexp5 = 3blankname[%d]* | regexp6 = 3namedata[%d]* | regexp7 = 4blankname[%d]* | regexp8 = 4namedata[%d]* | regexp9 = 5blankname[%d]* | regexp10 = 5namedata[%d]* | allegiance | alma_mater | regexp11 = alongside[%d]* | alt | regexp12 = ambassador_from[%d]* | regexp13 = appointed[%d]* | regexp14 = appointer[%d]* | regexp15 = assembly[%d]* | awards | battles | battles_label | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | regexp16 = blank[%d]* | bodyclass | branch | branch_label | cabinet | candidate | caption | categories | regexp17 = chancellor[%d]* | children | citizenship | regexp18 = co%-leader[%d]* | commands | committees | regexp19 = constituency[%d]* | regexp20 = constituency_AM[%d]* | regexp21 = constituency_MP[%d]* | regexp22 = convocation[%d]* | regexp23 = country[%d]* | regexp24 = data[%d]* | date | death_cause | death_date | death_place | demo | regexp25 = deputy[%d]* | regexp26 = district[%d]* | education | election_date | embed | father | regexp28 = firstminister[%d]* | footnotes | regexp29 = governor[%d]* | regexp30 = governor_general[%d]* | regexp31 = governor%-general[%d]* | height | honorific_prefix | honorific-prefix | honorific_suffix | honorific-suffix | image | image name | image_name_alt | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | regexp32 = jr/sr[%d]* | regexp33 = jr/sr and state[%d]* | known_for | regexp34 = leader[%d]* | regexp35 = legislature[%d]* | regexp36 = lieutenant[%d]* | regexp37 = lieutenant_governor[%d]* | mainwidth | regexp38 = majority[%d]* | regexp39 = majority_floor_leader[%d]* | regexp40 = majority_leader[%d]* | regexp41 = majorityleader[%d]* | mawards | regexp42 = military_blank[%d]* | regexp43 = military_data[%d]* | regexp44 = minister[%d]* | regexp45 = minister_from[%d]* | regexp46 = minority_floor_leader[%d]* | regexp47 = minority_leader[%d]* | regexp48 = minorityleader[%d]* | regexp49 = module[%d]* | regexp50 = monarch[%d]* | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat | regexp51 = nominator[%d]* | nominee | occupation | regexp52 = office[%d]* | opponent | regexp53 = order[%d]* | otherparty | parents | regexp54 = parliament[%d]* | regexp55 = parliamentarygroup[%d]* | partner | party | party_election | portfolio | regexp56 = preceded[%d]* | regexp57 = preceding[%d]* | regexp58 = predecessor[%d]* | regexp59 = premier[%d]* | regexp60 = president[%d]* | regexp61 = primeminister[%d]* | regexp62 = prior_term[%d]* | profession | pronunciation | rank | rank_label | relations | relatives | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | regexp63 = riding[%d]* | runningmate | salary | serviceyears | serviceyears_label | signature | signature_alt | signature_size | smallimage | smallimage_alt | source | speaker | speaker_office | spouse | regexp64 = state[%d]* | regexp65 = state_assembly[%d]* | regexp66 = state_delegate[%d]* | regexp67 = state_house[%d]* | regexp68 = state_legislature[%d]* | regexp69 = state_senate[%d]* | regexp70 = status[%d]* | regexp71 = suboffice[%d]* | regexp72 = subterm[%d]* | regexp73 = succeeded[%d]* | regexp74 = succeeding[%d]* | regexp75 = successor[%d]* | regexp76 = taoiseach[%d]* | regexp77 = term[%d]* | regexp78 = term_end[%d]* | regexp79 = term_label[%d]* | regexp80 = term_start[%d]* | regexp81 = termend[%d]* | regexp82 = termlabel[%d]* | regexp83 = termstart[%d]* | regexp84 = title[%d]* | unit | unit_label | regexp85 = vicegovernor[%d]* | regexp86 = vicepremier[%d]* | regexp87 = vicepresident[%d]* | regexp88 = viceprimeminister[%d]* | website | width | year }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> m8ou25wcs6566aj1qu2g0uhcc6nbo08 0 21450 342517 340379 2026-11-05T02:24:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342517 wikitext text/x-wiki [[File:NFC touch interactions 2.jpg|ទូរស័ព្ទដែលមានភ្ជាប់NFCកំពុងភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយផ្ទាំងព័ត៌មានឆ្លាត|275px|thumb]] [[Image:NFC-Fahrscheinentwerter.jpg|thumb|right|275px|A ticket stamping machine of the Austrian Federal Railways that can be used to purchase mobile tickets ("Handy-Ticket").]] '''Near field communication''' ('''NFC''') គឺជាសំណុំនៃស្ដង់ដារបស់ទូរស័ព្ទឆ្លាតវៃ និង ឧបករណ៍ដទៃទៀតដែលធ្វើការទំនាក់ទំនងដោយរលកវិទ្យុ ដោយគ្រាន់តែដាក់ឧបករណ៍នោះជិតគ្នា ឬ ប៉ះគ្នា ដែលចម្ងាយជាមធ្យមគឺប៉ុន្មានសង់ទីម៉ែត្រ (៣សង់ទីម៉ែត្រ)។ កម្មវិធីដែលបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ប្រើប្រាស់ជាមួយនឹង NFC រួមមានការផ្ទេរទិន្នន័យ ការតំឡើងទំនាក់ទំនង Wi-Fi <ref name=WhatIsNFC>{{cite web|title=What is NFC?|url=http://www.nfc-forum.org/aboutnfc/|publisher=NFC Forum|accessdate=14 June 2011|archivedate=13 មិថុនា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110613055934/http://www.nfc-forum.org/aboutnfc|url-status=dead}}</ref> ការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងអាចធ្វើឡើងបានដោយឧបករណ៍ដែលមានNFC និង unpowered NFC chip ដែលហៅថា "tag".<ref name=Gadgetronica>{{cite web |url=http://www.gadgetronica.com/blog/near-field-communication.html |title=NFC&nbsp;— future of wireless communication |author=Nikhila |date=26 October 2011 |publisher=Gadgetronica |access-date=10 កុម្ភៈ 2013 |archive-date=19 តុលា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019085125/http://www.gadgetronica.com/blog/near-field-communication.html |url-status=dead |archivedate=19 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019085125/http://www.gadgetronica.com/blog/near-field-communication.html }}</ref> ស្តង់ដារសប់ NFC រួមមាន protocols ទំនាក់ទំនង និងទំរង់នៃការផ្លាស់ប្ដូរព័ត៌មានដែលយោងតាមរលកវិទ្យុស្ដង់ដាដែលមានហើយ radio-frequency identification (RFID) ដូចជាISO/IEC 14443 និង FeliCa.<ref name=NFCForumSpecList>{{cite web |url=http://www.nfc-forum.org/specs/spec_list/ |title=Technical Specifications |publisher=NFC Forum |accessdate=11 December 2011 |archivedate=4 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120804071028/http://www.nfc-forum.org/specs/spec_list |url-status=dead }}</ref> ស្ដង់ដារួមមាន ISO/IEC 18092<ref name=ISO18092>{{ cite web |url=http://www.iso.org/iso/catalogue_detail.htm?csnumber=38578 |title=ISO/IEC 18092:2004 Information technology -- Telecommunications and information exchange between systems -- Near Field Communication -- Interface and Protocol (NFCIP-1) |publisher=[[International Organization for Standardization|ISO]] |accessdate=11 December 2011 }}</ref> និងស្ដង់ដាដទៃទៀតដែលមានក្នុងវេទិកាពិភាក្សាអំពី NFC ដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០០៤ដោយ Nokia Philips​ និង​ Sony ហើយបច្ចុប្បន្នមានសមាជិកជាង១៦០។ វេទិកាពិភាក្សានោះក៏បានផ្សព្វផ្សាយពីបច្ចេកវិទ្យា NFC និង អាជ្ញាបណ្ណលើឧបករណ៍ដែលប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសនេះ<ref name=AboutNFCForum>{{cite web |title=About the Forum |url=http://www.nfc-forum.org/aboutus/ |publisher=NFC Forum |accessdate=7 May 2012 |archivedate=11 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511225606/http://www.nfc-forum.org/aboutus/ |url-status=dead }}</ref> '[[]]'''== Uses == [[File:NFC-N-Mark-Logo.png|thumb|upright|N-Mark Logo for certified devices]] NFC builds upon [[RFID]] systems by allowing two-way communication between endpoints, where earlier systems such as [[contactless smart card]]s were one-way only.<ref name=PopSciNFC>{{ cite web|last=Nosowitz|first=Dan|title=Everything You Need to Know About Near Field Communication |url= http://www.popsci.com/gadgets/article/2011-02/near-field-communication-helping-your-smartphone-replace-your-wallet-2010/ | work= Popular Science Magazine| publisher= Popular Science|accessdate= 14 June 2011 | date= 1 March 2011 }}</ref> Since unpowered NFC "tags" can also be read by NFC devices,<ref name=Gadgetronica /> it is also capable of replacing earlier one-way applications. === Commerce === NFC devices can be used in [[contactless payment]] systems, similar to those currently used in [[credit card]]s and [[electronic ticket]] smartcards, and allow [[mobile payment]] to replace or supplement these systems. For example, [[Google Wallet]] allows consumers to store credit card and store loyalty card information in a virtual wallet and then use an NFC-enabled device at terminals that also accept [[MasterCard#PayPass|MasterCard PayPass]] transactions.<ref name=GoogleWalletNFC>{{ cite web |url=http://www.google.com/wallet/where-it-works.html |title=Google Wallet&nbsp;— where it works |publisher=Google |accessdate=11 December 2011 }}</ref> [[Germany]],<ref name="GermanyNFCTrial">{{cite web |title=Germany: Transit Officials Enable Users to Tap or Scan in New Trial |work=NFC Times |date=February 11, 2011 |url=http://www.nfctimes.com/project/germany-transit-officials-enable-users-tap-and-scan-new-trial |access-date=កុម្ភៈ 10, 2013 |archivedate=វិច្ឆិកា 6, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106214727/http://nfctimes.com/project/germany-transit-officials-enable-users-tap-and-scan-new-trial |url-status=dead }}</ref> [[Austria]],<ref name="AustriaNFCTrial">{{cite web |title=Austria: 'Rollout' Uses NFC Reader Mode To Sell Tickets and Snacks |work=NFC Times |date=March 1, 2011 |url=http://www.nfctimes.com/project/austria-rollout-uses-nfc-reader-mode-sell-tickets-and-snacks |access-date=កុម្ភៈ 10, 2013 |archivedate=ធ្នូ 22, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131222011426/http://nfctimes.com/project/austria-rollout-uses-nfc-reader-mode-sell-tickets-and-snacks |url-status=dead }}</ref> [[Finland]],<ref name="FinlandNFCTrial">{{cite book |title=The Mobile Wave: How Mobile Intelligence Will Change Everything |url=https://archive.org/details/mobilewavehowmob0000sayl |last=Saylor |first=Michael |year=2012 |publisher=Perseus Books/Vanguard Press |isbn=978-1593157203 |page=[https://archive.org/details/mobilewavehowmob0000sayl/page/63 63] |pages=304}}</ref> [[New Zealand]],<ref name="NewZealandNFCTrial">{{ cite web |title= Telecom New Zealand and Westpac test NFC with Auckland Transport |work=NFC World | date = April 30, 2012 |url = http://www.nfcworld.com/2012/04/30/315380/telecom-new-zealand-and-westpac-test-nfc-with-auckland-transport/ }}</ref> and [[Italy]]<ref name=ItalyNFCTrial>{{ cite web |title=Italy: Telecom Italia and ATM to launch NFC ticketing service in Milan |work=NFC World | date = April 24, 2009 |url = http://www.nfcworld.com/2009/04/24/3972/telecom-italia-and-atm-to-launch-nfc-ticketing-service-in-milan/ }}</ref> have trialed NFC ticketing systems for public transport. [[India]] is implementing NFC based transactions in box offices for ticketing purposes.<ref name="IndiaNFCTicketing">{{ cite web |title=India: NFC used for ticketing |work=Financialexpress | date = June, 2012 |url = http://www.financialexpress.com/news/telcos-tap-new-tech-to-drive-mcommerce/951886/0 }}</ref> === Bluetooth and Wi-Fi connections === NFC offers a low-speed connection with extremely simple setup, and can be used to [[bootstrap]] more capable wireless connections.<ref name=TechEnabler>{{cite web |title=NFC as Technology Enabler |url=http://www.nfc-forum.org/aboutnfc/tech_enabler/ |publisher=NFC Forum |accessdate=15 June 2011 |archivedate=5 មិថុនា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605092830/http://www.nfc-forum.org/aboutnfc/tech_enabler/ |url-status=dead }}</ref> For example, the [[Android Beam]] software uses NFC to complete the steps of enabling, pairing and establishing a [[Bluetooth]] connection when doing a file transfer.<ref name=AndroidBeam>{{ cite web|title=Android 4.1 APIs |url=http://developer.android.com/about/versions/android-4.1.html#Connectivity |publisher=Android Developer Network |accessdate=19 September 2012 }}</ref> Nokia has used NFC technology to pair Bluetooth headsets and speakers with one tap in its NFC-enabled devices.{{Citation needed|date=October 2012}} The same principle can be applied to the configuration of Wi-Fi networks. === Social networking === NFC can be used in [[Social networking service|social networking]] situations, such as sharing contacts, photos, videos or files,<ref name=GoogleIO2011>{{ cite web |last1=Pelly |first1=Nick |last2=Hamilton |first2=Jeff |title=How to NFC |work=Google I/O 2011 |url=http://www.google.com/events/io/2011/sessions/how-to-nfc.html |accessdate=14 June 2011 |date=10 May 2011 }}</ref> and entering multiplayer [[mobile game]]s.<ref>{{ cite web |title=NFC will catch on 'like wildfire' says Sundance festival game creator |work=Near Field Communications World |date= 20 March 2011 |url=http://www.nearfieldcommunicationsworld.com/2011/03/20/36516/nfc-will-catch-on-like-wildfire-says-sundance-festival-game-creator/ }}</ref> === Identity and access tokens === The NFC Forum promotes the potential for NFC-enabled devices to act as electronic [[identity document]]s and [[keycard lock|keycard]]s.<ref name=TechEnabler /> As NFC has a short range and supports encryption, it may be more suitable than earlier, less private RFID systems. === Smartphone automation and NFC tags === Smartphones equipped with NFC can be paired with NFC tags or stickers which can be programmed by NFC apps to automate tasks. These programs can allow for a change of phone settings, a text to be created and sent, an app to be launched, or any number of commands to be executed, limited only by the NFC app and other apps on the smartphone. These applications are perhaps the most practical current uses for NFC since it does not rely on a company or manufacturer but can be utilized immediately by anyone anywhere with an NFC equipped smartphone and an NFC tag.<ref name=AndyTagsNFC>{{cite web |last1=Wrye |first1=Eric |title=NFC Tags Demos and Uses |url=http://www.andytags.com/nfc-tags-demos.html |access-date=2013-02-10 |archivedate=2013-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208041855/http://www.andytags.com/nfc-tags-demos.html |url-status=dead }}</ref> == History == NFC traces its roots back to [[radio-frequency identification]], or RFID. RFID allows a reader to send radio waves to a passive electronic tag for identification, authentication and tracking. * 1983 The first patent to be associated with the abbreviation [[RFID]] was granted to Charles Walton.<ref>Charles A. Walton "Portable radio frequency emitting identifier" {{US Patent|4,384,288}} issue date May 17, 1983</ref> *1995 wallet paying and receiving electronic, described in the report and annexes describing the invention of Gaston Schwabacher in 0017 patented protocol 24/01/1995 at INPI Brazil with the IP number 9500345 * 2004 Nokia, Philips and Sony established the Near Field Communication (NFC) Forum<ref name=NFCFounded>{{cite web|title=kia, Philips and Sony established the Near Field Communication (NFC) Forum|url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=d8968a33b4812e2509e5b74247d1366dc8ef91d8|publisher=NFC Forum|accessdate=14 June 2011|date=18 Mar 2004|archivedate=28 មិថុនា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628203003/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=d8968a33b4812e2509e5b74247d1366dc8ef91d8|url-status=dead}}</ref> * 2006 Initial specifications for NFC Tags<ref name=TagSpecs>{{cite news|title=NFC Forum Unveils Technology Architecture And Announces Initial Specifications And Mandatory Tag Format Support|url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=0b210bbd23e9c1a07cb3d975e6317d1d650ed51f|accessdate=14 June 2011|date=05 Jun 2006|archive-date=27 កញ្ញា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927172012/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=0b210bbd23e9c1a07cb3d975e6317d1d650ed51f|url-status=dead}}</ref> * 2006 Specification for "SmartPoster" records<ref name=SmartPosterSpecs>{{cite web|title=NFC Forum Publishes Specification For "SmartPoster" Records|url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=d58874aa69a4e57f7ce2314af283a41b372833e7|accessdate=14 June 2011|date=5 October 2006|archivedate=27 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927172019/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=d58874aa69a4e57f7ce2314af283a41b372833e7|url-status=dead}}</ref> * 2006 [[Nokia 6131]] was the first NFC phone<ref name=Nokia6131NFC>{{ cite news|title=Nokia 6131 NFC|url=http://www.phonearena.com/phones/Nokia-6131-NFC_id1884|accessdate=14 June 2011|date=7 Jan 2007 }}</ref> * 2009 In January, NFC Forum released Peer-to-Peer standards to transfer contact, URL, initiate Bluetooth, etc.<ref name=Peer-to-peer>{{cite news|title=NFC Forum Announces Two New Specifications to Foster Device Interoperability and Peer-to-Peer Device Communication|url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=088d874025e1049cd9c772ea508f4630ebf079b8|accessdate=14 June 2011|date=19 May 2009|archive-date=27 កញ្ញា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927172100/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=088d874025e1049cd9c772ea508f4630ebf079b8|url-status=dead}}</ref> * 2010 Samsung Nexus S: First Android NFC phone shown<ref name=NexusS>{{cite news|title=Video: Google CEO talks Android, Gingerbread, and Chrome OS|url=http://blogs.computerworld.com/17368/google_android_gingerbread_chrome_os|accessdate=14 June 2011|newspaper=Computerworld|date=16 November 2010|archive-date=4 តុលា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220546/http://blogs.computerworld.com/17368/google_android_gingerbread_chrome_os|url-status=dead}}</ref><ref>{{ cite news|title=Gingerbread feature: Near Field Communication|url=http://www.androidcentral.com/gingerbread-feature-near-field-communication|accessdate=15 June 2011|newspaper=Android Central|date=21 Dec 2010 }}</ref> * 2011 Google I/O "How to NFC" demonstrates NFC to initiate a game and to share a contact, URL, app, video, etc.<ref name=GoogleIO2011/> * 2011 NFC support becomes part of the [[Symbian]] [[mobile operating system]] with the release of Symbian Anna version.<ref name=NFCworldNokiaC7Anna>{{ cite news|last=Clark|first=Sarah|title=Nokia releases Symbian Anna NFC update|url=http://www.nfcworld.com/2011/08/18/39164/nokia-releases-symbian-anna-nfc-update/|accessdate=31 August 2011|date=18 August 2011 }}</ref> * 2011 Research In Motion is the first company for its devices to be certified by MasterCard Worldwide, the functionality of PayPass<ref>{{Cite web |url=http://mobilemarketingmagazine.com/content/rim-scores-mastercard-nfc-certification |title=RIM Scores MasterCard NFC Certification |access-date=2013-02-10 |archive-date=2014-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020193816/http://mobilemarketingmagazine.com/rim-scores-mastercard-nfc-certification/ |url-status=dead |archivedate=2014-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141020193816/http://mobilemarketingmagazine.com/rim-scores-mastercard-nfc-certification/ }}</ref> * 2012 March. EAT, a well known UK restaurant chain and Everything Everywhere (Orange Mobile Network Operator) partner on the UK's first nationwide NFC enabled smartposter campaign. (lead by Rene' Batsford, Head of ICT for EAT, also known for deploying the UK's first nationwide contactless payment solution in 2008) A specially created mobile phone app is triggered when the NFC enabled mobile phone comes into contact with the smartposter.<ref>[http://www.orange.co.uk/treats]{{Dead link|date=សីហា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2012 Sony introduces the "Smart Tags", which use NFC technology to change modes and profiles on a Sony smartphone at close range, included in the package of (and "perfectly paired" with) the Sony Xperia P Smartphone released the same year.<ref>{{Cite web |url=http://news.cnet.com/8301-17938_105-57359901-1/sonys-smarttags-could-change-phone-habits/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722064436/http://news.cnet.com/8301-17938_105-57359901-1/sonys-smarttags-could-change-phone-habits/ |archive-date=2013-07-22 |url-status=dead}}</ref> * 2012 [[Samsung]] introduces TecTile;<ref>http://www.samsung.com/us/news/20301</ref> a set of [[MIFARE]] NFC stickers and a companion application for [[Android (operating system)|Android]] to read and write the TecTile stickers, and design [[Macro (computer science)|macros]] that can be triggered by them. == Essential specifications == NFC is a set of short-range wireless technologies, typically requiring a distance of 10 cm or less. NFC operates at 13.56&nbsp;[[MHz]] on ISO/IEC 18000-3 air interface and at rates ranging from 106 kbit/s to 424 kbit/s. NFC always involves an initiator and a target; the initiator actively generates an [[Radio frequency|RF]] field that can power a passive target. This enables NFC targets to take very simple form factors such as tags, stickers, key fobs, or cards that do not require batteries. NFC peer-to-peer communication is possible, provided both devices are powered.<ref name=PopSciNFC /> A patent licensing program for NFC is currently under development by Via Licensing Corporation, an independent subsidiary of [[Dolby Laboratories]]. A public, platform-independent NFC library is released under the free [[GNU Lesser General Public License]] by the name [[libnfc]].<ref name=libnfc>{{cite web |title=Public platform independent Near Field Communication (NFC) library |url=http://www.libnfc.org/ |date=4 September 2012 |access-date=10 កុម្ភៈ 2013 |archivedate=29 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090929172640/http://www.libnfc.org/ |url-status=dead }}</ref> NFC tags contain data and are typically read-only, but may be rewriteable. They can be custom-encoded by their manufacturers or use the specifications provided by the NFC Forum, an industry association charged with promoting the technology and setting key standards. The tags can securely store personal data such as debit and credit card information, loyalty program data, PINs and networking contacts, among other information. The NFC Forum defines four types of tags that provide different communication speeds and capabilities in terms of configurability, memory, security, data retention and write endurance. Tags currently offer between 96 and 4,096 bytes of memory. * As with [[proximity card]] technology, near-field communication uses [[magnetic field|magnetic]] [[Electromagnetic induction|induction]] between two [[loop antenna]]s located within each other's [[Near and far field|near field]], effectively forming an air-core [[transformer]]. It operates within the globally available and unlicensed [[radio frequency]] [[ISM band]] of 13.56&nbsp;MHz. Most of the RF energy is concentrated in the allowed {{unicode|±}}7&nbsp;kHz bandwidth range, but the full spectral envelope may be as wide as 1.8&nbsp;MHz when using [[Amplitude-shift keying|ASK]] modulation.<ref>{{ cite web | first = C | last = Patauner | author-display = 1 | url = http://www.eurasip.org/Proceedings/Ext/RFID2007/pdf/s1p4.pdf | format = [[PDF]] | contribution = High Speed RFID/NFC at the Frequency of 13.56&nbsp;MHz | title = EuraSIP}}.</ref> * Theoretical working distance with compact standard antennas: up to 20&nbsp;cm (practical working distance of about 4 cm) * Supported data rates: 106, 212 or 424 [[kbit/s]] (the bit rate 848 kbit/s is not compliant with the standard ISO/IEC 18092) * There are two modes: ** Passive communication mode: The initiator device provides a carrier field and the target device answers by modulating the existing field. In this mode, the target device may draw its operating power from the initiator-provided electromagnetic field, thus making the target device a [[transponder]]. ** Active communication mode: Both initiator and target device communicate by alternately generating their own fields. A device deactivates its RF field while it is waiting for data. In this mode, both devices typically have power supplies. {| class="wikitable" |- ! scope="col" | Speed ! scope="col" | Active device ! scope="col" | passive device |- ! scope="row" | 424 kbit/s | Manchester, 10% [[Amplitude-shift keying|ASK]] | Manchester, 10% ASK |- ! scope="row" | 212 kbit/s | Manchester, 10% ASK | Manchester, 10% ASK |- ! scope="row" | 106 kbit/s | Modified Miller, 100% ASK | Manchester, 10% ASK |} * NFC employs two different [[coding theory|coding]]s to transfer data. If an active device transfers data at 106 kbit/s, a modified [[Miller coding]] with 100% [[modulation]] is used. In all other cases [[Manchester coding]] is used with a modulation ratio of 10%. * NFC devices are able to receive and transmit data at the same time. Thus, they can check for potential collisions, if the received signal frequency does not match with the transmitted signal's frequency. == Comparison with Bluetooth == {| class="wikitable" |- ! scope="col" | Aspect ! scope="col" | NFC ! scope="col" | Bluetooth ! scope="col" | Bluetooth Low Energy |- ! scope="col" | [[RFID]] compatible | ISO 18000-3 | active | active |- ! scope="row" | Standardisation body | ISO/IEC | Bluetooth SIG | Bluetooth SIG |- ! scope="row" | Network [[Technical standard|Standard]] | ISO 13157 etc. | IEEE 802.15.1 | IEEE 802.15.1 |- ! scope="row" | Network Type | Point-to-point | WPAN | WPAN |- ! scope="row" | Cryptography | not with RFID | available | available |- ! scope="row" | Range | &lt; 0.2 m | ~100 m (class 1) | ~50 m |- ! scope="row" | Frequency | 13.56&nbsp;MHz | 2.4–2.5&nbsp;GHz | 2.4–2.5&nbsp;GHz |- ! scope="row" | Bit rate | 424 kbit/s | 2.1 Mbit/s | ~1.0 Mbit/s |- ! scope="row" | Set-up time | &lt; 0.1 s | &lt; 6 s | &lt; 0.006 s |- ! scope="row" | Power consumption | &lt; 15mA (read) | varies with class | &lt; 15 mA (transmit or receive) |} NFC and Bluetooth are both short-range communication technologies that are integrated into mobile phones. As described in technical detail above, NFC operates at slower speeds than Bluetooth, but consumes far less power and doesn't require pairing.<ref name="NFCORG">{{cite web|title=Near Field Communication Versus Bluetooth|url=http://www.nearfieldcommunication.org/bluetooth.html|accessdate=28 November 2012|archivedate=20 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121120055952/http://www.nearfieldcommunication.org/bluetooth.html|url-status=dead}}</ref> NFC sets up more quickly than standard Bluetooth, but has a lower transfer rate than [[Bluetooth low energy]]. With NFC, instead of performing manual configurations to identify devices, the connection between two NFC devices is automatically established quickly: in less than a tenth of a second. The maximum data transfer rate of NFC (424 kbit/s) is slower than that of Bluetooth V2.1 (2.1 Mbit/s). With a maximum working distance of less than 20&nbsp;cm, NFC has a shorter range, which reduces the likelihood of unwanted interception. That makes NFC particularly suitable for crowded areas where correlating a signal with its transmitting physical device (and by extension, its user) becomes difficult.{{Citation needed|date=June 2012}} In contrast to Bluetooth, NFC is compatible with existing passive RFID (13.56&nbsp;MHz ISO/IEC 18000-3) infrastructures. NFC requires comparatively low power, similar to the Bluetooth V4.0 low energy protocol. When NFC works with an unpowered device (e.g., on a phone that may be turned off, a contactless smart credit card, a smart poster), however, the NFC power consumption is greater than that of Bluetooth V4.0 Low Energy, since illuminating the passive tag needs extra power.<ref name="NFCORG" /> == Standardization bodies and industry projects == === Standards === NFC was approved as an [[International Organization for Standardization|ISO]]/[[International Electrotechnical Commission|IEC]] standard on December 8, 2003 and later as an [[European Computer Manufacturers Association|ECMA]] standard. NFC is an open platform technology standardized in ECMA-340 and ISO/IEC 18092. These standards specify the modulation schemes, coding, transfer speeds and frame format of the RF interface of NFC devices, as well as initialization schemes and conditions required for data collision-control during initialization for both passive and active NFC modes. Furthermore, they also define the [[transport protocol]], including protocol activation and data-exchange methods. The air interface for NFC is standardized in: ;ISO/IEC 18092 / ECMA-340: ''Near Field Communication Interface and Protocol-1'' (NFCIP-1)<ref>[http://www.ecma-international.org/publications/standards/Ecma-340.htm Ecma International: Standard ECMA-340, Near Field Communication Interface and Protocol (NFCIP-1)], December 2004</ref> ;ISO/IEC 21481 / ECMA-352: ''Near Field Communication Interface and Protocol-2'' (NFCIP-2)<ref>[http://www.ecma-international.org/publications/standards/Ecma-352.htm Ecma International: Standard ECMA-352, Near Field Communication Interface and Protocol–2 (NFCIP-2)], December 2003</ref> NFC incorporates a variety of existing standards including [[ISO/IEC 14443]] both Type A and Type B, and [[FeliCa]]. NFC enabled phones work basically, at least, with existing readers. Especially in "card emulation mode" a NFC device should transmit, at a minimum, a unique ID number to an existing reader. In addition, the [[NFC Forum]] has defined a common data format called NFC Data Exchange Format ([http://www.nfc-forum.org/specs/ NDEF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123222433/http://www.nfc-forum.org/specs/ |date=2012-01-23 }}), which can store and transport various kinds of items, ranging from any [[MIME]]-typed object to ultra-short RTD-documents,<ref>{{Cite web |url=http://www.nfc-forum.org/specs/ |title=NFC-forum.org |access-date=2013-02-10 |archivedate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123222433/http://www.nfc-forum.org/specs/ |url-status=dead }}</ref> such as [[Uniform Resource Locator|URLs]]. The [[NFC Forum]] added the Simple NDEF Exchange Protocol to the spec that allows sending and receiving messages between two NFC-enabled devices.<ref>[http://www.electronista.com/articles/11/09/29/nfc.revision.allows.peer.to.peer.message.sending/#ixzz1Zuj6DGxH Electronista Article: New NFC spec lets two phones swap messages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512004443/http://www.electronista.com/articles/11/09/29/nfc.revision.allows.peer.to.peer.message.sending/#ixzz1Zuj6DGxH |date=2012-05-12 }}, October 2011</ref> === GSMA === The [[Global System for Mobile Communications|GSM Association (GSMA)]] is the global trade association representing nearly 800 mobile phone operators and more than 200 product and service companies across 219 countries. Many of its members have led NFC trials around the World and are now preparing services for commercial launch.<ref name="GSMA press release">World's leading mobile operators announce commitment to NFC technology, GSMA press release, corporate website, February 21, 2011.[http://gsmworld.com/newsroom/press-releases/2011/6057.htm]</ref> GSM is involved with several initiatives: * Standard setting: GSMA is developing certification and testing standards to ensure the global interoperability of NFC services.<ref name="GSMA press release"/> * The '''Pay-Buy-Mobile initiative''' seeks to define a common global approach to using Near Field Communications (NFC) technology to link mobile devices with payment and contactless systems.<ref>[http://gsmworld.com/newsroom/press-releases/1990.htm#nav-6 GSM Association Aims For Global Point Of Sale Purchases by Mobile Phone], ''GSM Association'', 13 February 2007</ref><ref>[http://www.gsmworld.com/news/press_2007/press07_33.shtml Momentum Builds Around GSMA's Pay-Buy Mobile Project], ''GSM Association'', 25 April 2007</ref> * On November 17, 2010, after two years of discussions, AT&T, Verizon and T-Mobile launched a joint venture intended to develop a single platform on which technology based on the Near Field Communication (NFC) specifications can be used by their customers to make mobile payments. The new venture, known as [http://www.paywithisis.com/ ISIS], is designed to usher in the broad deployment of NFC technology, allowing NFC-enabled cell phones to function similarly to credit cards for the 200 million customers using cell phone service provided by any of the three carriers throughout the United States. === StoLPaN === StoLPaN ('Store Logistics and Payment with NFC') is a pan-European consortium supported by the [[European Commission]]'s [[Information Society Technologies]] program. StoLPaN will examine the as yet untapped potential for the new kind of local wireless interface, NFC and mobile communication. === NFC Forum === The NFC Forum is a non-profit industry association formed on March 18, 2004, by [[NXP Semiconductors]], [[Sony]] and [[Nokia]] to advance the use of NFC short-range wireless interaction in consumer electronics, mobile devices and PCs. The NFC Forum promotes implementation and standardization of NFC technology to ensure interoperability between devices and services. As of March 2011, the NFC Forum had 135 member companies.<ref>{{Cite web |url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=56897139ae16c4bc8240498410069bdb8044c098 |title=Near Field Communication Forum Announces 32 New Members, NFC Forum Press Release, March 31, 2011. |access-date=កុម្ភៈ 10, 2013 |archivedate=កុម្ភៈ 9, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130209023118/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=56897139ae16c4bc8240498410069bdb8044c098 |url-status=dead }}</ref> === Alternative form factors === To realize the benefits of NFC in cellphones not yet equipped with built in NFC chips a new line of complementary devices were created. MicroSD and UICC SIM cards were developed to incorporate industry standard contactless smartcard chips with ISO14443 interface, with or without built-in antenna. The microSD and SIM form factors with built-in antenna have the great potential as bridge devices to shorten the time to market of contactless payment and couponing applications, while the built in NFC controllers gain enough market share. === Other standardization bodies === Other standardization bodies that are involved in NFC include: * [[ETSI]] / SCP (Smart Card Platform) to specify the interface between the SIM card and the NFC chipset. * [[GlobalPlatform]] to specify a multi-application architecture of the secure element. * [[EMV]]Co for the impacts on the EMV payment applications == Security aspects == Although the communication range of NFC is limited to a few centimeters, NFC alone does not ensure secure communications. In 2006, Ernst Haselsteiner and Klemens Breitfuß described different possible types of attacks, and detail how to leverage NFC's resistance to [[man-in-the-middle attack]]s to establish a specific key.,<ref name = "Security in NFC">Ernst Haselsteiner, Klemens Breitfuß: {{PDFlink|[http://events.iaik.tugraz.at/RFIDSec06/Program/papers/002%20-%20Security%20in%20NFC.pdf Security in near field communication (NFC)]|158&nbsp;kB}}, ''[[Philips Semiconductors]]'', Printed handout of Workshop on RFID Security RFIDSec 06, July 2006</ref> Unfortunately, as this technique is not part of the ISO standard, NFC offers no protection against eavesdropping and can be vulnerable to data modifications. Applications may use higher-layer [[cryptographic protocol]]s (e.g., [[Secure Sockets Layer|SSL]]) to establish a secure channel. === Eavesdropping === The RF signal for the wireless data transfer can be picked up with antennas. The distance from which an attacker is able to eavesdrop the RF signal depends on numerous parameters, but is typically a small number of metres.<ref>{{cite web | first = Gerhard P | last = Hancke | url = http://www.rfidblog.org.uk/research.html#eavesdrop2008 | contribution = Eavesdropping Attacks on High-Frequency RFID Tokens | title = 4th Workshop on RFID Security (RFIDsec'08) | pages = 100–13 | date = July 2008 | access-date = 2013-02-10 | archive-date = 2012-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120818124157/http://www.rfidblog.org.uk/research.html#eavesdrop2008 | url-status = dead | archivedate = 2012-08-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120818124157/http://www.rfidblog.org.uk/research.html#eavesdrop2008 }}.</ref> Also, eavesdropping is highly affected by the communication mode. A passive device that doesn't generate its own RF field is much harder to eavesdrop on than an active device. An attacker can typically eavesdrop within 10m and 1m for active devices and passive devices, respectively.<ref name = "Security in NFC"/> === Data modification === It is easy to destroy data by using an [[RFID jammer]]. There is no way currently to prevent such an attack. However, if NFC devices check the RF field while they are sending, it is possible to detect attacks. It is much more difficult to modify data in such a way that it appears to be valid to users. To modify transmitted data, an intruder has to deal with the single bits of the RF signal. The feasibility of this attack, (i.e., if it is possible to change the value of a bit from 0 to 1 or the other way around), is amongst others subject to the strength of the [[amplitude modulation]]. If data is transferred with the modified [[Miller coding]] and a modulation of 100%, only certain bits can be modified. A modulation ratio of 100% makes it possible to eliminate a pause of the RF signal, but not to generate a pause where no pause has been. Thus, only a <code>1</code> that is followed by another <code>1</code> might be changed. Transmitting Manchester-encoded data with a modulation ratio of 10% permits a modification attack on all bits. === Relay attack === Because NFC devices usually include ISO/IEC 14443 protocols, the relay attacks described are also feasible on NFC.<ref>Gerhard P. Hancke:[http://www.rfidblog.org.uk/research.html#relay A practical relay attack on ISO/IEC 14443 proximity cards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818124157/http://www.rfidblog.org.uk/research.html#relay |date=2012-08-18 }}, February 2005.</ref><ref name="Timo Kasper et al.">Timo Kasper et al. 2007</ref> For this attack the adversary has to forward the request of the reader to the victim and relay back its answer to the reader in real time, in order to carry out a task pretending to be the owner of the victim's smart card. This is similar to a [[man-in-the-middle attack]]. For more information see a survey of practical relay attack concepts.<ref>Gerhard P. Hancke, et al.:[http://www.rfidblog.org.uk/research.html#relay2009 Confidence in Smart Token Proximity: Relay Attacks Revisited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818124157/http://www.rfidblog.org.uk/research.html#relay2009 |date=2012-08-18 }}</ref> One of [http://www.libnfc.org/ libnfc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090929172640/http://www.libnfc.org/ |date=2009-09-29 }} code examples demonstrates a [http://www.libnfc.org/documentation/examples/nfc-relay/ relay attack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125070259/http://www.libnfc.org/documentation/examples/nfc-relay |date=2013-01-25 }} using only two stock commercial NFC devices. It has also been shown that this attack can be practically implemented using only two NFC-enabled mobile phones.<ref>Lishoy Francis, et al.:[http://eprint.iacr.org/2011/618 Practical Relay Attack on Contactless Transactions by Using NFC Mobile Phones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509145214/http://eprint.iacr.org/2011/618 |date=2012-05-09 }}</ref> === Lost property === Losing the NFC RFID card or the mobile phone will open access to any finder and act as a single-factor authenticating entity. Mobile phones protected by a PIN code acts as a single authenticating factor. A way to defeat the lost-property threat requires an extended security concept that includes more than one physically independent authentication factor. === Walk-off === Lawfully opened access to a secure NFC function or data is protected by time-out closing after a period of inactivity.{{Citation needed|date=July 2011}}{{Or|date=July 2011}} Attacks may happen despite provisions to shut down access to NFC after the bearer has become inactive. The known concepts described primarily do not address the geometric distance of a fraudulent attacker using a lost communication entity against lawful access from the actual location of the registered bearer. Additional features to cover such an attack scenario dynamically shall make use of a second wireless authentication factor that remains with the bearer in case of the lost NFC communicator. Relevant approaches are described as an [[electronic leash]] or its equivalent, a ''wireless key.'' == NFC-enabled handsets == {{Main|List of NFC-enabled mobile devices}} In 2011, handset vendors released more than 40 NFC-enabled handsets.{{Citation needed|date=July 2012}} Notably absent among them was [[Apple Inc.|Apple]] with its [[iPhone]]; version 6 of its [[iOS]] mobile operating system does not support NFC. According to a ''[[Wall Street Journal]]'' article, today's Apple prefers not to be in a [[first mover]] position.<ref>{{Cite news|last=Vascellaro|first=Jessica E.|title=Inside Apple's Go-Slow Approach to Mobile Payments|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304830704577493261395358658.html|accessdate=22 July 2012|newspaper=The Wall Street Journal|date=6 July 2012|archive-date=21 កក្កដា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721195740/http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304830704577493261395358658.html|url-status=dead}}</ref> [[Google]], on the other hand, includes NFC functionality in their [[Android (operating system)|Android]] mobile operating system and provides a NFC payment service, [[Google Wallet]]. [[BlackBerry]] devices have also supported NFC using BlackBerry Tag on a number of devices running BlackBerry OS 7.0 and greater.<ref>http://ca.blackberry.com/software/smartphones/blackberry-7-os.html#tab-2</ref> [[Mastercard]] has added further NFC support for PayPass for the Android and BlackBerry platforms, enabling PayPass users to make payments using their Android or BlackBerry smartphones.<ref>http://techcrunch.com/2012/09/17/mastercard-bets-on-nfc-releases-paypass-developer-toolkit-for-android-blackberry-platforms/</ref> [[Microsoft]] added native NFC functionality in their [[mobile OS]] with [[Windows Phone 8]], as well as the [[Windows 8]] operating system. Microsoft provides the "Wallet hub" in Windows Phone 8 for NFC payment, and can integrate multiple NFC payment services within a single application.<ref>http://www.engadget.com/2012/06/20/windows-phone-8-to-support-multi-core-cpus-hd-resolutions/</ref> == Deployment == {{Main|List of applications of near field communication}} {{As of|April 2011}}, several hundred NFC trials have been conducted. Some firms have moved to full-scale service deployments, spanning either a single country or multiple countries. Multi-country deployments include [[Orange (company)|Orange]]'s rollout of NFC technology to banks, retailers, transport, and service providers in multiple European countries,<ref>{{ cite web | contribution = Orange to roll out NFC services across Europe in 2011 | title = NFC World | date = December 10, 2010 | url = http://www.nearfieldcommunicationsworld.com/2010/12/16/35498/orange-to-roll-out-nfc-services-across-europe-in-2011/}}.</ref> and [[Airtel Africa]] and [[Oberthur Technologies]] deploying to 15 countries throughout Africa.<ref>{{ cite web | contribution = Airtel Africa to launch NFC services in 15 African countries | title = NFC World | date = February 14, 2011 | url = http://www.nearfieldcommunicationsworld.com/2011/02/14/35993/airtel-africa-to-launch-nfc-services-in-fifteen-african-countries/}}.</ref> == មើលផងដែរ == * [[CIPURSE]] * [[FeliCa]] * [[MIFARE]] * [[M-Pesa]] * [[Near and far field]] * [[Object hyperlinking]] * [[Poken]] * [[RFID]] * [[RuBee]] * [[Single Wire Protocol]] * [[TransferJet]] * [[UICC configuration]] * [[Wii U GamePad]] == កំណត់ចំណាំ== {{Reflist|30em}} == ឯកសារយោង== {{Refbegin}} * {{cite web | last = Ortiz | first = C. Enrique | title = An Introduction to Near-Field Communication and the Contactless Communication API | date = 2006-06 | url = http://java.sun.com/developer/technicalArticles/javame/nfc/ | accessdate = 2008-10-24 }} * {{cite journal | last = Kasper | first = Timo | authorlink = | coauthors = Dario Carluccio, Christof Paar | title = An embedded system for practical security analysis of contactless smartcards | journal = Springer LNCS | volume = 4462 | issue = | pages = 150–60 | publisher = | location = Workshop in Information Security Theory and Practices 2007, [[Heraklion]], [[Crete]], [[Greece]] | date = May 2007 | url = http://www.crypto.rub.de/imperia/md/content/texte/publications/conferences/embedded_system.pdf | format = PDF | issn = | accessdate = | archive-date = 2007-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070721213723/http://www.crypto.rub.de/imperia/md/content/texte/publications/conferences/embedded_system.pdf | dead-url = yes }} {{Refend}} == អានបន្ថែម== * [http://www.rohde-schwarz.com/appnote/1MA182.pdf Near Field Communication (NFC) Technology and Measurements] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20140804134759/http://www.rohde-schwarz.com/en/applications/near-field-communication-nfc-technology-and-measurements-application-note_56280-15836.html |date=2014-08-04 }} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://vimeo.com/2028724/ A day at MIT with Near-Field Communication] * [http://www.antenna-theory.com/definitions/nfc-antenna.php About NFC Antennas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202223307/http://www.antenna-theory.com/definitions/nfc-antenna.php |date=2013-02-02 }} * [https://web.archive.org/web/20080603004241/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070911.wgtnearfielf0911/BNStory/PersonalTech Future of Near Field] * [http://www.iso.org/iso/en/CatalogueDetailPage.CatalogueDetail?CSNUMBER=38578&ICS1=35&ICS2=100&ICS3=10 ISO/IEC 18092:2004] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/6168222.stm Mobile phones hope to be 'smart wallet'] * [http://www.sourcesecurity.com/news/articles/co-3108-ga.5735.html Near Field Communications in the security industry&nbsp;— Access Control with mobile phones] * [http://www.nfcmagazine.com NFC technology] * [http://www.futuretravelexperience.com/2011/07/preparing-for-the-nfc-revolution/ Preparing for the NFC revolution] * [http://code.google.com/p/nfc-eclipse-plugin/ Open source NFC plugin for Eclipse] {{Ecma International Standards}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> fyohhr6bfuu38fnun4v7fpngli5fk1s 0 28817 342521 342476 2026-11-05T04:01:28Z TheRandomGoober 27248 /* សាសនា */ 342521 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម^{២^{ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍}} គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម^២ គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម^២) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម^២)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |url=https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=[https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink/page/65 65]–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |url=https://archive.org/details/tel-aviv_1999_26_2/page/155 |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecclesiastical-history_2003-07_54_3/page/401 |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |url=https://archive.org/details/turkeybeyondnati0000unse |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា [[យេស៊ូហ្វចាស់]] ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុង[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]គឺ យេរូសាឡឹម [[ទីបេរីយ៉ាដ]] [[អ៊ីប្រុង]] និង[[សាហ្វេដ]]។ [[វិបត្តិអំណាចឌ្រុស (១៦៥៨–១៦៦៧)|ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុស]]ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។<ref name=":7"/> រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អាលីយ៉ាលើកទីមួយ]]នោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុម]]នៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។<ref>{{Cite book |last=Halpern |first=Ben |url=https://archive.org/details/zionismcreationn00halp |title=Zionism and the creation of a new society |publisher=Oxford University Press |others=Reinharz, Jehuda |year=1998 |isbn=978-0-585-18273-5 |pages=[https://archive.org/details/zionismcreationn00halp/page/n61 53]–54 |oclc=44960036 |url-access=limited}}</ref> គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។{{sfn |Avineri |2017}} ដំណាលគ្នានេះដែរ [[ហ្ស៊ីអននិយម|លទ្ធិហ្ស៊ីអន]]បានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/zionism Zionism | Social Sciences and Humanities]</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ [[ភាសាហេប្រឺ]]ក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/hebrew-wasnt-spoken-for-2000-years-heres-how-it-was-revived Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived]</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីពីរ]] (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ]] ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនា[[គីប៊ូតស៍]]ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |url=https://archive.org/details/righteousvictims00morr_0 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY |quote=Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor.}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍[[យេស៊ូហ្វ]] ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |url=https://archive.org/details/righteousvictims00morr_0 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY }}</ref> អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថា[[បារហ្គីយ៉ូរ៉ា]]។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុម[[ហាស្យូម៊ែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។<ref>'''Goldstein, Yossi.''' ''Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918''. Jerusalem, 1994.</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក[[ហាអ៊ីម វ៉ៃស្មាំន]] ប៊្រិថេន​ (ចក្រភពអង់គ្លេស) ក៏បានសម្រេចគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនតាមរយៈការចុះហត្ថលេខាលើ[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១៧<ref>{{Cite book |last=Gelvin |first=James |author-link=James L. Gelvin |url=https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-85289-0 |edition=3 |access-date=27 September 2026 |orig-year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009012922/https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |archive-date=9 October 2023 |url-status=live}}</ref> ដែលបានថ្លែងពីសេចក្ដីប្តេជ្ញារបស់ប៊្រិថេនក្នុងការជួយគាំទ្របង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ជាតិមាតុភូមិជ្វីហ្វ]]មួយនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="macintyre">{{cite news |last=Macintyre |first=Donald |date=26 May 2005 |title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history |url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |archive-date=14 November 2012 |access-date=17 September 2026 |work=The Independent}}</ref> លោកវ៉ៃស្មាំនបានយល់ឃើញចំពោះសេចក្តីប្រកាសនោះថា រាល់កិច្ចចរចាទាំងឡាយស្ដីពីអនាគតស្រុកទេសជ្វីហ្វនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយផ្ទាល់រវាងតំណាងប៊្រិថេននិងជ្វីហ្វ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជាតិសាសន៍អារ៉ាប់ឡើយ។<ref name="Avi Shlaim">{{cite book |author=Avi Shlaim |title=The Iron Wall |publisher=W.W. Norton |year=2001 |isbn=978-0-393-32112-8 |chapter=PROLOGUE: THE ZIONIST FOUNDATIONS |access-date=17 September 2026 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Allenby Street.JPG|thumb|right|ទិដ្ឋភាពកំណាត់ផ្លូវមួយកន្លែងនៃទីក្រុងតែលអាវីហ្វក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]] នៅដំណាច់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ [[កងទាហានជ្វីហ្វ]]បានចូលរួមជួយកងកម្លាំងប៊្រិថេនក្នុង[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃ និងប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយសញ្ជ័យយកប៉ាឡេស្ទីន]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ តំបន់ទឹកដីនេះត្រូវបានកាត់ចែករវាងប៊្រិថេន និងបារាំងនៅក្រោម[[អាណត្តិភាពនៃអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ|ប្រព័ន្ធអាណត្តិ]] ខណៈតំបន់ក្រោមរដ្ឋបាលប៊្រិថេន (រួមមានប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានទទួលឈ្មោះថា [[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="GudrunKramer" /> រាល់កិច្ចសម្រេចទាំងឡាយដែលធ្វើឡើងដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមិនបានឆ្លងកាត់ការពិគ្រោះជាមុនជាមួយប្រជាម្ចាស់ស្រុកឡើយ រហូតដល់មានផ្ទុះ[[កុបកម្មណេប៊ីមូសាឆ្នាំ១៩២០]] ឡើង ដែលជាការតវ៉ាពីប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងស្រុកប្រឆាំងនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងរបបអាណានិគមប្រ៊ិថេន ក៏ដូចជាស្ថាបនកម្មនៃ[[ហាហ្កាណា]]ជាកងជីវពលប្រដាប់អាវុធថ្មីជំនួសឱ្យហាស្យូម៊ែរ។<ref>{{harvnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."</ref> ដល់ដំណាក់កាលនេះ តំបន់ទាំងមូលគឺនៅតែមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់និងមូស្លីម ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានកើនឡើងដល់ ១១%<ref>{{cite book |last1=Shaw |first1=J. V. W. |url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |title=A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry |publisher=Institute for Palestine Studies |year=1991 |isbn=978-0-88728-213-3 |edition=Reprint |volume=I |page=148 |chapter=Chapter VI: Population |oclc=311797790 |orig-date=1946 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827011258/http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |archive-date=27 August 2013}}</ref> ដោយលើសពីគ្រិស្តបរិស័ទអារ៉ាប់ទៅទៀត ដែលមានតែ ៩.៥% នៃប្រជាជនសរុបប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |year=1937 |title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937 |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-date=23 September 2013 |access-date=17 September 2026 |publisher=British Government}}</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីបី]] (១៩១៩–១៩២៣) និង[[អាលីយ៉ាលើកទីបួន|ទីបួន]] (១៩២៤–១៩២៩) បាននាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីន។ បន្ទាប់ពី[[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩]] របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ហូប ស៊ីមសុន]] (១៩៣០) បានកត់ត្រាទម្លាយថា ការទិញដីធ្លីដោយមូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ និងអង្គការនិយមហ្ស៊ីអនផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ត្រូវបាត់បង់ដីធ្លីរស់នៅនិងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ហើយជាលទ្ធផលបានបង្កើតនូវក្រុមមនុស្សដែលជាជនជាតិអារ៉ាប់មួយក្រុមដែលគ្មានដីធ្លីនិងអស់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite web |last=Database |first=E. C. F. |title=Hope Simpson Report (1930) |url=https://ecf.org.il/issues/issue/1461 |access-date=2026-09-17 |website=ecf.org.il }}</ref> [[ការឡើងកាន់អំណាចរបស់អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ|ការរាលដាលនៃលទ្ធិណាស៊ី]]នៅអឺរ៉ុបក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ បានបង្កឱ្យកើតមាន[[អាលីយ៉ាលើកទីប្រាំ]] ដែលបានពាំនាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។ ជាប្រតិកម្មនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វលើកនេះ [[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]]ដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ក៏បានផ្ទុះឡើង (១៩៣៦–៣៩) ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខប៊្រិថេន និងកងជីវពលហ្ស៊ីអន។ កងអង្គភាពសន្តិសុខប្រ៊ិថេននិងជ្វីហ្វប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតជាលទ្ធផល ខណៈបាតុករតវ៉ាអារ៉ាប់វិញមានចំនួនអ្នកស្លាប់រហូតដល់ទៅ ៥,០៣២ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=M |year=2009 |title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39 |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |journal=English Historical Review |volume=CXXIV |issue=507 |pages=314–354 |doi=10.1093/ehr/cep002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |archive-date=21 February 2016}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនជាបុរសពេញវ័យប្រមាណ ១០ ភាគរយត្រូវបានសម្លាប់ រងរបួស ជាប់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវនិរទេសខ្លួនចេញដោយបង្ខំ។<ref>Khalidi, Walid (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> [[File:"Jews and Arabs in Grim Struggle for Holy Land" article (1938).jpg|thumb|right|អត្ថបទក្នុងកាសែតសារព័ត៌មានស្ដីអំពីវិវាទជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨]] ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះនៅប៉ាឡេស្ទីន ប៊្រិថេនក៏បានប្រកាសរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីនតាមរយៈ[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ ដោយមានប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកបានបដិសេធមិនទទួលយកជនភៀសសឹកជ្វីហ្វពី[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|អូឡូកុស្ត]] ដូច្នេះ ចលនាសម្ងាត់មួយឈ្មោះថា [[អាលីយ៉ាប៊េត]] ក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីនាំយកជនជាតិជ្វីហ្វមកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ដែនដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[អំណាចអ័ក្ស]][[ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អ៊ីតាលីលើអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ|ទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើជាញឹកញាប់ ដែលបាននាំឱ្យប្រជាជនក្នុងស្រុកទាំងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនិងរងរបួស។ នៅពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនរស់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣១% នៃប្រជាជនសរុបគឺត្រូវជាជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> បន្ទាប់ពីប៊្រិថេនបានរឹតបន្តឹងលំហូរអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកប៉ាឡេស្ទីន សាមីខ្លួនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|កុបកម្មជ្វីហ្វ]]ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ១៩៤៤។ ក្រុមកងជីវពលហាហ្កាណាជ្វីហ្វបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាតស៊ូនោះដូចជា កិច្ចប្រឹងប្រែងពាំនាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងអ្នករស់រានពីអូឡូកុស្តប្រមាណរាប់ម៉ឺននាក់តាមផ្លូវទឹកមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយភាគច្រើនត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងជើងទឹកប៊្រិថេនបានស្ទាក់ចាប់និងហាមឃាត់ រួចដាក់ឃុំខ្លួនពួកគេក្នុងនៅ[[ជំរុំឃុំឃាំងអាំតលីត|ជំរុំអាំតលីត]] និង[[ជំរុំឃុំឃាំងស៊ីប|ស៊ីប]]។<ref name="Golani2013">{{cite book |author=Motti Golani |url=https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130 |title=Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947 |publisher=UPNE |year=2013 |isbn=978-1-61168-388-2 |page=130 |access-date=18 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219073858/https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៦ អង្គភាព[[អៀរហ្គូន]]របស់ហាហ្កាណាបានដាក់[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅសណ្ឋាគារឃីងដេវីដ|គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលប៊្រិថេនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅអគារប៉ែកខាងត្បូងនៃសណ្ឋាគារឃីងដេវីដដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ៩១ នាក់។<ref>{{bulleted list| |{{cite book |last=Smith |first=Paul J. |title=The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First |url=https://archive.org/details/terrorismaheadco0000smit |date=2007 |publisher=M. E. Sharpe |page=[https://archive.org/details/terrorismaheadco0000smit/page/27 27]}} |{{cite book |last=Louis |first=William Roger |date=1986 |title=The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism |publisher=Oxford University Press |page=430}} |{{cite book |last=Kushner |first=Harvey W. |date=2003 |title=Encyclopedia of Terrorism |url=https://archive.org/details/isbn_9780761924081 |publisher=SAGE Publications |page=[https://archive.org/details/isbn_9780761924081/page/181 181]}} }}</ref> គោលដៅនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មនេះគឺដើម្បីកម្ទេចឯកសារភស្តុតាងរបស់ប្រ៊ិថេនដែលអះអាងថា[[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល|ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ]]បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងកុបកម្មហិង្សាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="bethell">{{Cite book |last=Bethell |first=Nicholas |title=The Palestine Triangle |publisher=Andre Deutsch |year=1979}}</ref> យ៉ាងណា កុបកម្មជ្វីហ្វនោះបាននៅបន្តសកម្មពេញមួយឆ្នាំ១៩៤៦ និងឆ្នាំ១៩៤៧។ ទោះជាប្រ៊ិថេនបានខិតខំសម្របសម្រួលយ៉ាងណាជាមួយតំណាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ ក៏ពួកគេនៅតែមិនព្រមរារេចុះចាញ់ ដោយខាងតំណាងជ្វីហ្វបានបដិសេដរាល់ដំណោះស្រាយណាដែលមិនមានរួមបញ្ចូលការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ ហើយបានស្នើឱ្យបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទៅជារដ្ឋជ្វីហ្វនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ខណៈដែលភាគីអារ៉ាប់វិញនៅតែប្រកាន់ជំហរម៉ឺងម៉ាត់ថា ការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅលើផ្នែកណាមួយនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការមិនអាចទទួលយកបានឡើយ ហើយដំណោះស្រាយតែមួយគត់គឺទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលអារ៉ាប់ជាដាច់ខាត។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកប៊្រិថេនបានបញ្ជូនបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលទើបបានបង្កើតថ្មីថ្មោង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៧ [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានសម្រេចចិត្តបង្កើត[[គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីប៉ាឡេស្ទីន|គណៈកម្មាធិការពិសេស]]មួយ "ដើម្បីរៀបចំ... របាយការណ៍ស្តីពីបញ្ហាប៉ាឡេស្ទីន"។<ref>{{cite web |date=15 May 1947 |title=A/RES/106 (S-1) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-date=6 August 2012 |access-date=18 September 2026 |website=General Assembly resolution |publisher=United Nations}}</ref> របាយការណ៍របស់គណៈកម្មាធិការនោះបានស្នើចេញនូវផែនការមួយដោយលុបបំបាត់របបអាណត្តិភាពប្រ៊ិថេន និងជំនួសមកវិញនូវ "រដ្ឋអារ៉ាប់ឯករាជ្យមួយ រដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យមួយ និងទីក្រុងយេរូសាឡឹម [...] ដែលទីក្រុងនេះនឹងស្ថិតនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលអន្តរជាតិ"។<ref>{{cite web |date=20 April 1949 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-date=3 January 2011 |access-date=18 September 2026 |publisher=United Nations}}</ref> ===សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល}} [[File:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|thumb|upright|[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិរវាងអ៊ីស្រាអែលនិង[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាត អ.ស.ប. បានអនុម័ត[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ១៨១ (២)]] ដោយផ្អែកលើផែនការដែលខ្លួនបានស្នើនៅក្នុងរបាយការណ៍ចុះថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា នោះ ពោលគឺបែងចែកទឹកដីភាគច្រើន (៥៥–៥៦%) ទៅឱ្យទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វ ដែលជាតំណាងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ថ្វីបើប្រជាជនជ្វីហ្វមានចំនួនត្រឹមប្រមាណមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្ដី (ហើយភាគច្រើនជាអ្នកទើបនឹងមកតាំងទីលំនៅថ្មីៗទៀត) ហើយពួកគេដែរបានកាន់កាប់ដីធ្លីត្រឹមតែប្រមាណ ៦–៧% ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ប្រជាជនអារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ និងកាន់កាប់ដីធ្លីប្រមាណ ២០% ខណៈដែលដីធ្លីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធរអាណត្តិភាព ឬម្ចាស់ដីជាជនបរទេស។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានយល់ព្រមទទួលយកផែនការនេះ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំអារ៉ាប់បានបដិសេធវា។<ref>{{bulleted list| |Avneri, Aryeh L. (1984). ''The Claim of Dispossession: Jewish Land-Settlement and the Arabs, 1878–1948.'' Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-964-0. Retrieved 2 May 2009, p. 224. |Stein, Kenneth W. (1987) [Original in 1984]. The Land Question in Palestine, 1917–1939. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4178-5. pp. 3–4, 247 |Nathan Thrall, [https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227 ''The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219070639/https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227#v=onepage&q&f=false |date=19 December 2023 }}, Henry Holt and Company 2017 {{isbn|978-1-627-79710-8}} pp. 41,227 n.9. |{{harvnb|Imseis|2021|pp=13–14}}: "As to territorial boundaries, under the plan the Jewish State was allotted approximately 57 per cent of the total area of Palestine even though the Jewish population comprised only 33 per cent of the country. In addition, according to British records relied upon by the ad hoc committee, the Jewish population possessed registered ownership of only 5.6 per cent of Palestine, and was eclipsed by the Arabs in land ownership in every one of Palestine's 16 sub-districts. Moreover, the quality of the land granted to the proposed Jewish state was highly skewed in its favour. UNSCOP reported that under its majority plan "[t]he Jews will have the more economically developed part of the country embracing practically the whole of the citrus-producing area"—Palestine's staple export crop—even though approximately half of the citrus-bearing land was owned by the Arabs. In addition, according to updated British records submitted to the ad hoc committee's two sub-committees, "of the irrigated, cultivable areas" of the country, 84 per cent would be in the Jewish State and 16 per cent would be in the Arab State"." |{{harvnb|Morris|2008|p=75}}: "The night of 29–30 November passed in the Yishuv's settlements in noisy public rejoicing. Most had sat glued to their radio sets broadcasting live from Flushing Meadow. A collective cry of joy went up when the two-thirds mark was achieved: a state had been sanctioned by the international community." }}</ref> [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]]នៃប៉ាឡេស្ទីនបានឆ្លើយតបថា ផែនការបែងចែកទឹកដីនោះគឺបង្កើតឡើងដើម្បីតែបម្រើផលប្រយោជន៍ភាគីខាងអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនក្នុងស្រុក ហើយដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទទួលស្គាល់វាឡើយ។<ref>{{harvnb|Imseis|2021|pp=14–15}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់បានប្រកាសធ្វើកូដកម្មរយៈពេលបីថ្ងៃ ហើយ[[កុបកម្មយេរូសាឡឹមឆ្នាំ១៩៤៧|កុបកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្រុងយេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite book |last=Gelber |first=Yoav |title=Palestine 1948 |url=https://archive.org/details/palestine1948war0000gelb |publisher=Sussex Academic Press |year=2006 |isbn=978-1-902210-67-4 |page=[https://archive.org/details/palestine1948war0000gelb/page/17 17]}}</ref> ហើយក៏បន្តវិវត្តកើតជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។ កងជីវពលនិងបាតុករអារ៉ាប់ត្រូវប្រឈមប៉ះគ្នានឹងកម្លាំងហាហ្កាណារបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ហើយរំលងមកដល់ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហាហ្កាណាក៏បានសម្រេចប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រមកប្រយុទ្ធវាយបកវិញ ហើយ[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្សីន|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅភូមិឌែរយ៉ាស្សីន]]ក៏បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ដែលនាំឱ្យអ្នកភូមិប្រមាណជាង ១០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតដោយក្នុងនោះមានទាំងស្ត្រីនិងកុមារផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Tal |first=David |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-7146-5275-7 |page=471}}</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|right|លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]កំពុងឈរប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]នៅថ្ងៃទី១៤​ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ មួយថ្ងៃមុនពេលអាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីនបានផុតកំណត់ លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ប្រមុខនៃទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ បានប្រកាសពី "[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋជ្វីហ្វក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]"។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងទាហាននៃប្រទេសអារ៉ាប់ចំនួនបួនរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ត្រង់ហ្សកដានី និងអ៊ីរ៉ាក់ បានរួមគ្នាវាយលុកចូលទឹកដីអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ឡើង។{{sfn |Ben-Sasson |1985 |p=1058}} គោលបំណងនៃការឈ្លានពាននេះគឺដើម្បីបញ្ឈប់ហាមឃាត់ដំណើរបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វ<ref>{{cite book |author=David Tal |url=https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4 |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-77513-1 |page=469 |quote=some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan... |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070640/https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ខណៈសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បានថ្លែងថាវាគឺដើម្បីស្ដារសណ្ដាប់ធ្នាប់ និងទប់ស្កាត់ការបង្ហូរឈាមគ្នាតទៀត។<ref name="cablegram">{{cite web |date=9 September 2002 |title=PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948 |url=https://undocs.org/S/745 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030519/https://undocs.org/S/745 |archive-date=12 November 2020 |access-date=22 September 2026 |publisher=un.org}}</ref> មួយឆ្នាំក្រោយ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|បទឈប់បាញ់មួយ]]ត្រូវបានប្រកាស ហើយព្រំដែនបណ្ដោះអាសន្នដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[ខ្សែបៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|ខ្សែបៃតង]]ត្រូវបានគូសឡើង។ ប្រទេសហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|កាត់យក]][[វ៉េសប៊ែង]]ដោយក្នុងនោះរួមមាន[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ផងដែរ ខណៈប្រទេសអេហ្ស៊ីបបាន[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រា]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំពីសំណាក់[[អំពើហិង្សានយោបាយហ្ស៊ីអន|កងជីវពលជ្វីហ្វ]]និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|យោធាអ៊ីស្រាអែល]] ដោយហេតុការណ៍នេះក្រោយមកត្រូវបានគេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited |url=https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3 |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00967-6 |page=[https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3/page/602 602]}}</ref> ប្រជាជនអារ៉ាប់មួយចំនួនប្រមាណ ១៥៦,០០០ នាក់បានបន្តស៊ូរស់នៅក្រោមអ៊ីស្រាអែល ហើយពួកគេក៏ត្រូវក្លាយជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល]]។<ref name=":2">{{cite web |title=עיצוב יחסי יהודים – ערבים בעשור הראשון |url=https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008065301/https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |archive-date=8 October 2022 |access-date=22 September 2026 |website=lib.cet.ac.il}}</ref> [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat) (3x4).jpg|thumb|right|ការលើក[[ទង់ជ័យទឹកខ្មៅ]]នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលបញ្ជាក់ការបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨]] ដោយអាស្រ័យតាម[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៧៣]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋសមាជិកផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩។ នៅដើមឆ្នាំដំបូងៗ [[នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយរបស់រដ្ឋ]]នេះច្រើនស្ថិតក្រោមចលនា[[ពលកម្មហ្ស៊ីអននិយម|ពលកម្មហ្ស៊ីអន]]ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន។<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Mark A. |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |pages=28–29 |chapter=Labor Zionism}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍តាម[[ផែនការមួយលាននាក់]]របស់ខ្លួន ពោលគឺការអំពាវនាវកៀរគរជនជាតិជ្វីហ្វខាងក្រៅឱ្យផ្លាស់មករស់នៅក្នុងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Shulewitz |first=Malka Hillel |title=The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands |url=https://archive.org/details/forgottenmillion0000unse |publisher=Continuum |year=2001 |isbn=978-0-8264-4764-7}}</ref> លំហូរ[[អាលីយ៉ា#ភាពជារដ្ឋដំបូងៗ (១៩៤៨–១៩៦០)|អ្នករស់រានរួចជីវិតពីអូឡូកុស្ត]] ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់និងមូស្លីមដទៃមកអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វពី ៧០០,០០០ ទៅ ១,៤០០,០០០ នាក់ ហើយគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៨ ចំនួនប្រជាជនសរុបបានកើនដល់ពីរលាននាក់។<ref>{{cite web |date=2016 |title=Population, by Religion |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918223343/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |archive-date=18 September 2016 |access-date=22 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៤៨ និងឆ្នាំ១៩៧០ ជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វប្រមាណ ១,១៥០,០០០ នាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Bard |first=Mitchell |title=The Founding of the State of Israel |publisher=Greenhaven Press |year=2003 |page=15}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែមត្រូវបាន[[ការបណ្ដេញជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៥៦|បណ្ដេញចេញ]]បន្តកន្ទុយគ្នាក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើត ហើយក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ យុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានបើកការវាយលុកជារឿយៗលើរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគច្រើនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយតែងសម្ដៅលើប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |author=Kameel B. Nasr |url={{Google books|QRXURzwdXS4C|page=PA40|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993 |publisher=McFarland |year=1996 |isbn=978-0-7864-3105-2 |pages=40– |quote=Fedayeen to attack...almost always against civilians}}</ref> ការបិទច្រក[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]និង[[ច្រកទីរ៉ង់]]មិនឱ្យនាវាអ៊ីស្រាអែលឆ្លងកាត់ ក៏ដូចជាកំណើននៃការវាយលុកពីយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីន​ អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។<ref>{{cite book |author=Alan Dowty |url=https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102 |title=Israel/Palestine |publisher=Polity |year=2005 |isbn=978-0-7456-3202-5 |pages=102– |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071150/https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> អ៊ីស្រាអែលបានចូលរួមក្នុង[[ពិធីសារសេវ៉្រ|សម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់]]មួយជាងមួយបារាំង និងសហរាជាណាចក្រដើម្បីវាយសន្ធប់គ្រប់គ្រង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]] ដែលគេតែងស្គាល់ថា [[វិបត្តិស៊ុយអេ]] នោះឯង។<ref>{{cite web |last=Schoenherr |first=Steven |date=15 December 2005 |title=The Suez Crisis |url=http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091614/http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |archive-date=30 April 2014 |access-date=22 September 2026}}</ref> យ៉ាងណា កម្លាំងទ័ពនៃសម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបង្ខំឱ្យដកចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្ដល់សិទ្ធិចេញចូលនាវាចរណ៍អ៊ីស្រាអែលនៅស៊ុយអេ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ភាពតានតឹងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអារ៉ាប់បានកើនឡើង ពិសេសទាក់ទងនឹង[[សង្គ្រាមដើម្បីទឹក|ធនធានទឹក]]ក្នុងតំបន់និងការគំរាមកំហែងផ្ទួនៗគ្នាពីថ្នាក់ដឹកនាំអេហ្ស៊ីប<ref>"The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធគ្នាតូចៗក៏បានផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៧ អេហ្ស៊ីបបានប្រមូលទាហានមកផ្ដុំឈរជើងនៅក្បែរព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល បណ្ដេញ[[កងកម្លាំងអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិ|កម្លាំងរក្សាសន្តិភាព អ.ស.ប.]] ដែលមានវត្តមានឈរជើងនៅស៊ីណៃតាំងឆ្នាំ១៩៥៧ ចេញ និងរឹបអូសសិទ្ធិឆ្លងសមុទ្រក្រហមរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>John Quigley, [https://books.google.com/books?id=0zEi3qGWLFIC&pg=PA32 ''The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War''], Cambridge University Press, 2013, p. 32.</ref> ដំណាលគ្នានេះ បណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់នៅជុំវិញក៏ចាប់ផ្ដើមកំណែនទ័ពដូចគ្នា ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលក៏បានចោទថាវាជាអំពើសឹករួចសាមីខ្លួនក៏បានបើកការវាយប្រហារមុនទៅលើអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងខែមិថុនា ([[ប្រតិបត្តិការផ្តោត]]) រីឯប្រទេសហ្សកដានី ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានវាយអ៊ីស្រាអែលតាមក្រោយភ្លាមៗ។ ជម្លោះនេះត្រូវបានគេហៅថា [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានវាយយកនិងត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែងពីប្រទេសហ្សកដានី ហ្កាហ្សានិងស៊ីណៃពីអេហ្ស៊ីប និងកំពូលហ្កូឡានពីស៊ីរី។<ref>{{harvnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai{{nbsp}}... ''casus belli'' by Israel."</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ណាក់សា|បណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]ប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់បន្ថែមចេញពីវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាទៀតផង ខណៈយេរូសាឡឹមខាងកើតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងផ្នែករបស់អ៊ីស្រាអែល។ ខ្សែបៃតងកាលឆ្នាំ១៩៤៩ ក៏បានក្លាយជាព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលរវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ទឹកដីទាំងប៉ុន្មាន]]ដែលខ្លួនទើបបានកាន់កាប់។{{sfn |Shlay |Rosen |2010 |pp=362–363}} [[File:Six Day War Territories.svg|thumb|ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល៖ {{legend|#ffffd0|នៅមុន[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]}} {{legend|#f7d3aa|ក្រោយសង្គ្រាម}} [[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។]] មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ជម្លោះថ្មីមួយទៀតក៏បានកើតឡើង ([[សង្គ្រាមសង្កៀត]], ១៩៦៧–១៩៧០) រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាក្រុមប្រដាប់អាវុធថ្មីដែលបានបង្កើតឡើងតាំងឆ្នាំ១៩៦៤ ឈ្មោះថា [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ដែលក្រុមនេះបានប្ដេជ្ញានឹង "តស៊ូប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះជាតិមាតុភូមិ" ទាល់តែបាន។<ref>{{cite news |last=Bennet |first=James |date=13 March 2005 |title=The Interregnum |url=https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416021652/http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |archive-date=16 April 2009 |access-date=23 September 2026 |work=The New York Times Magazine}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ [[អំពើហិង្សានយោបាយប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមអង្គការប៉ាឡេស្ទីនបានធ្វើការវាយប្រហារ]]ទៅលើប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វឯទៀតនៅទូទាំងសកលលោក<ref>{{cite news |last1=Andrews |first1=Edmund |last2=Kifner |first2=John |author-link2=John Kifner |date=27 January 2008 |title=George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313121747/http://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |archive-date=13 March 2013 |access-date=23 September 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ឧទាហរណ៍ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមុយនិច|ការសម្លាប់ក្រុមអត្តពលិកអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩៧២]] នៅទីក្រុងមុយនិចជាដើម។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីបានបើក[[ប្រតិបត្តិការបាដ្រ|ការវាយប្រហារដោយភ្ញាក់ផ្អើលមួយ]]ទៅលើកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឧបទ្វីបស៊ីណៃនិងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្កូឡាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ឡើង។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយរុញច្រានកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីចេញពីទឹកដីខ្លួនត្រួតត្រាវិញបាន តែត្រូវបាត់បង់ចំនួនទ័ពច្រើន។<ref>{{cite news |date=6 October 1973 |title=1973: Arab states attack Israeli forces |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302064003/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |archive-date=2 March 2026 |access-date=23 September 2026 |work=On This Day |publisher=BBC News}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ [[គណៈកម្មការអាក្រាណាត់|ការស៊ើបអង្កេតផ្ទៃក្នុងមួយ]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផលបានកំណត់ថារដ្ឋាភិបាលគឺមិនមែនជាអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនានានៅមុន និងកំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារកំហឹងសាធារណជននៅពុះកញ្ជ្រោល ដូច្នេះ លោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]ក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តលាលែងពីតំណែង។<ref>{{cite web |year=2008 |title=Agranat Commission |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175926/http://knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |archive-date=29 December 2010 |access-date=23 September 2026 |publisher=Knesset}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសភាឃ្នេសេតឆ្នាំ១៩៧៧]] គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ពោលគឺនៅពេលដែលគណបក្សស្ដាំនិយម[[លីគុដ]]ដឹកនាំដោយលោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]]បានផ្ដួល[[គណបក្សពលកម្មអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សពលកម្ម]]ដើម្បីក្ដោបអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[អាន់វ៉ា សាដាត់]]បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់[[ឃ្នេសេត]] ដោយលោកបានក្លាយខ្លួនជាប្រមុខនៃបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។{{sfn |Bregman |2002 |pp=171–174}} សាដាត់ និងប៊ិហ្គីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] (១៩៧៨) និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]] ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពពីឧបទ្វីបស៊ីណៃដោយអ៊ីស្រាអែល និងការចូលចរចាជុំវិញស្វ័យភាពប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។{{sfn |Bregman |2002 |pp=186–187}} ក្រោយរងការលុកលុយពី អ.រ.ប. នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ជម្លោះលីបង់ខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧៨|ការឈ្លានពាន]]ចូលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីបង់ដើម្បីកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប.។ [[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]ឆ្នាំ១៩៨០ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាការកាត់បញ្ចូលក្រុងយេរូសាឡឹមទាំងមូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយបានបង្កជាការជជែកវែកញែកដេញដោលជាថ្មីលើឆាកអន្តរជាតិជុំវិញស្ថានការណ៍របស់ទីក្រុងនេះ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិនមានច្បាប់ណាមួយរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលបានកំណត់ទម្រង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនបានច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយក៏មិនមានច្បាប់ណាមួយដែលបានចែងជាក់លាក់អំពីការបញ្ចូលតំបន់យេរូសាឡឹមខាងកើតទៅក្នុងទឹកដីខ្លួននោះដែរ។<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |year=1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |url=https://www.sas.upenn.edu/polisci/sites/www.sas.upenn.edu.polisci/files/Lustick_Has%20Israel%20Annexed%20Jerusalem_1997.pdf |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archive-date=20 November 2009 |access-date=23 September 2026}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បញ្ចូលកំពូលហ្កូឡានទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ខណៈសកម្មភាពនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានប្រឆាំងបដិសេដ ដោយក្នុងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចាត់ទុកច្បាប់យេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាច្បាប់កំពូលហ្កូឡានថាមោឃៈ។<ref>{{cite book |last=Hillier |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242 |title=Sourcebook on Public International Law |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-135-35366-7 |access-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071301/https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ១៩៨២|ការឈ្លានពាន]]ចូលប្រទេសលីបង់ម្តងទៀតដើម្បីវាយកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប. ជាថ្មី{{sfn |Bregman |2002 |p=199}} ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៨៦ ទើបអ៊ីស្រាអែលបានដកទ័ពចេញពីទឹកដីលីបង់ភាគច្រើនលើកលែងតែនៅ[[ការត្រួតត្រាលីបង់ខាងត្បូងដោយអ៊ីស្រាអែល (១៩៨២–២០០០)|តំបន់រណបព្រំដែន]]នៃភាគខាងត្បូងលីបង់ ដែលអ៊ីស្រាអែលបន្តកាន់កាប់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០០។ ការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនប្រឆាំងនឹងនឹមត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នោះបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧<ref>{{cite book |last=Tessler |first=Mark A. |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |title=A History of the Israeli–Palestinian conflict |publisher=Indiana University Press |year=2009 |isbn=978-0-253-20873-6 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/677 677] |ref={{harvid|Tessler|2009}} |orig-year=1994}}</ref> ដោយនាំមកនូវរលកបាតុកម្មនិងហិង្សានៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។ នៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាបានមានការរៀបចំប្រសើរជាងមុន​តាមរយៈការប្រើប្រាស់វិធានការសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ក្នុងគោលបំណងបំបែកការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផលនៃចលនាមហាបះបោរមួយនេះ មនុស្សសរុបជាង ១,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{harvnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩១ អ.រ.ប. បានគាំទ្រលោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]] និងការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើអ៊ីស្រាអែល។ ថ្វីបើមានប្រតិកម្មខឹងសម្បារពីសាធារណជនក្ដី រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានគោរពតាមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបន្តនៅស្ងៀមមិនធ្វើការវាយបកតបតវិញ។{{sfn |Mowlana |Gerbner |Schiller |1992 |p=111}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Foreign Min. Peres and King Hussein.jpg|thumb|លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] (ឆ្វេង) ជាមួយលោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] (កណ្ដាល) និងព្រះបាទ[[ហ៊ូសេន (ព្រះមហាក្សត្រហ្សកដានី)|ហ៊ូសេននៃហ្សកដានី]] (ស្ដាំ) នៅមុនពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ លោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]]បាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩២|ឈ្នះឆ្នោត]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ខណៈលោកនិងគណបក្សរបស់លោកបានអំពាវនាវឱ្យមានការសម្របសម្រួលជាមួយប្រទេសជិតខាងរបស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] តំណាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ តំណាង អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]] ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ជ.ប.) ក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|តំបន់វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Oslo Accords, 1993 |url=https://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122102530/http://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-date=22 January 2010 |access-date=25 September 2026 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ.រ.ប. ក៏ថែមទាំងបានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរ ក៏ដូចជាបានសន្យាថានឹងបញ្ចប់សកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ខ្លួន។{{sfn |Tessler |2009 |p=729}} នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ត្រូវបានចុះ ដែលធ្វើឱ្យហ្សកដានីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់ទីពីរដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៥ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីរ៉ាប៊ីនត្រូវបាន[[ឃាតកម្មយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន|ធ្វើឃាត]]ដោយ[[យីហ្កាល់ អាមៀរ]] ដែលជាជនជាតិជ្វីហ្វមាននិន្នាការស្តាំនិយមជ្រុលនិងក៏ដូចជាទំនោរប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=12 November 2005 |title=Israel marks Rabin assassination |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117220054/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |archive-date=17 January 2010 |access-date=15 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ក្នុងកំឡុងអាណត្តិនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]នាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបាន[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង|យល់ព្រម]]ដកទាហានចេញពីទីក្រុង[[អ៊ីប្រុង]] (ទោះបីជាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ឬអនុវត្តក៏ដោយ)<ref>[https://web.archive.org/web/20151002002611/http://www.ijcv.org/index.php/ijcv/article/view/14/14 Hanne Eggen Røislien, "Living with Contradiction: Examining the Worldview of the Jewish Settlers in Hebron"], 2 October 2015 ''International Journal of Conflict and Violence'', Vol.1 (2) 2007, pp.169–184</ref> ហើយលោកក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ផងដែរ ពោលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងឡើងវិញបន្ថែមនៅវ៉េសប៊ែង និងបញ្ហាសន្តិសុខផ្សេងៗ។ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ជាប់ឆ្នោត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ បានបញ្ជាដកទ័ពចេញពីប្រទេសលីបង់ និងបានធ្វើការចរចាជាមួយប្រធាន អ.ជ.ប. លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលកាំដេវីដឆ្នាំ២០០០]]។ ក្នុងនោះ លោកបារ៉ាក់បានដាក់ស្នើផែនការសម្រាប់បង្កើត[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]មួយ ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូល និងជាង ៩០% នៃវ៉េសប៊ែង ដោយមានយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរួម។{{sfn |Gelvin |2005 |p=240}} ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនេះ។ ===សតវត្សរ៍ទី២១=== {{Further|ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} នៅចុងឆ្នាំ២០០០ ដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏ចម្រូងចម្រាសដោយលោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]ទៅ[[ភ្នំប្រាសាទ]]បាននាំ​ឱ្យផ្ទុះ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]ឡើង។ ការបះបោរលើកនេះត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលព្យាយាមបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃ ខណៈការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតប៉ាឡេស្ទីនបានកើតឡើងជារឿយៗ។<ref>Sela-Shayovitz, R. (2007). Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations. ''International Journal of Conflict and Violence (IJCV)'', ''1''(2), 163. "The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterised by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront."</ref> លោកឆារ៉នបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក តំណាំងលំនៅដ្ឋានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបញ្ជាឱ្យរុះរើចេញអស់ ហើយកសាង[[របាំងវ៉េសប៊ែង]]ឡើង និងទីបំផុតបានបញ្ចប់ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដានោះ។<ref>ចូលពិនិត្យមើលជាឧទាហរណ៍៖<br/>* {{cite news |last1=Harel |first1=Amos |last2=Issacharoff |first2=Avi |date=1 October 2010 |title=Years of rage |url=https://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702094014/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |archive-date=2 July 2014 |access-date=28 September 2026 |newspaper=Haaretz}}<br/>* {{cite news |title=Losing Faith in the Intifada |first=Laura |last=King |date=28 September 2004 |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-sep-28-fg-intifada28-story.html |access-date=28 September 2026 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921132644/http://articles.latimes.com/2004/sep/28/world/fg-intifada28 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |title=From Jenin To Fallujah? |last=Diehl |first=Jackson |date=27 September 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203212546/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |url=http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |title=Winning Counterinsurgency War: The Israeli Experience |last=Amidror |first=Yaakov |website=Strategic Perspectives |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |access-date=28 September 2026 |archive-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130134/http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Frisch |first=Hillel |url=http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |title=The Need for a Decisive Israeli Victory Over Hamas |date=12 January 2009 |website=Perspectives Papers on Current Affairs |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614054502/http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |archive-date=14 June 2012 }}<br/>* {{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |title=The "Defensive Shield" Operation as a Turning Point in Israel's National Security Strategy |last=Buchris |first=Ofek |date=9 March 2006 |website=Strategy Research Project |publisher=United States Army War College |access-date=28 September 2026 |archive-date=7 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007044643/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |title=Israel's Intifada Victory |last=Krauthammer |first=Charles |date=18 June 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919235122/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |title=2nd Intifada forgotten |last=Plocker |first=Sever |date=22 June 2008 |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819220413/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Ya'alon |first=Moshe |date=January 2007 |url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |title=Lessons from the Palestinian 'War' against Israel |website=Policy Focus |publisher=Washington Institute for Near East Policy |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130133/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |archive-date=11 August 2012 }}<br/>* {{cite news |date=20 September 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |title=Letting the IDF win |last=Hendel |first=Yoaz |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=24 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924144858/http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite book |author1=Zvi Shtauber |author2=Yiftah Shapir |title=The Middle East strategic balance, 2004–2005 |url=https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |access-date=28 September 2026 |year=2006 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-84519-108-5 |page=7 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219072213/https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |url-status=live }}</ref> នៅរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០០ និងឆ្នាំ២០០៨ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១,០៦៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត រីឯជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនវិញមានរហូតដល់ទៅ ៥,៥១៧ នាក់ និងជនបរទេសមានចំនួន ៦៤ នាក់។<ref>{{cite web |title=Fatalities before Operation "Cast Lead" |url=http://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120010413/https://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |archive-date=20 January 2018 |access-date=28 September 2026 |publisher=B'Tselem}}</ref> នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅលីបង់ឈ្មោះ[[ហេស្បុលឡា]]បានបំផ្លោងគ្រាប់ចូលទឹកដីខាងជើងអ៊ីស្រាអែលនិងចាប់ជំរិតទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីររូប ដែលជាហេតុបង្កឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០០៦|សង្គ្រាមលីបង់លើកទីពីរ]]រយៈពេលមួយខែ ដោយក្នុងនោះលីបង់ត្រូវរងការឈ្លានពានពីអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref name="UN1701">{{cite web |date=11 August 2006 |title=Security Council Calls for End to Hostilities between Hizbollah, Israel, Unanimously Adopting Resolution 1701 (2006) |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130025538/http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |archive-date=30 January 2009 |access-date=28 September 2026 |website=[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|United Nations Security Council Resolution 1701]] |quote=Escalation of hostilities in Lebanon and in Israel since Hizbollah's attack on Israel on 12 July 2006}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានថមថយចុះវិញនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ បន្ទាប់ពីមានការអនុម័តលើ[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៧០១]]។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសលីបង់នៅត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០០៦ ប៉ុន្តែនៅមានមួយចំនួនដែលបន្តកាន់កាប់ភូមិ[[រ៉ាដចារ]]នៅឯខាងទឹកដីលីបង់។<ref>{{cite news |date=1 October 2006 |title=UN peacekeepers: Israeli troops still in Lebanon |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/10/01/lebanon.withdrawal/index.html |access-date=28 September 2026 |work=CNN}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[បទឈប់បាញ់ហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០០៨|បទឈប់បាញ់]]រវាង[[ហាម៉ាស់]]និងអ៊ីស្រាអែលបានដួលរលំ ហើយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)|សង្គ្រាមថ្មី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅហ្កាហ្សាដោយបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍។ ដោយអះអាងថាជាប្រតិកម្មនឹង[[បញ្ជីរាយការបាញ់ប្រហាររ៉ុក្កែតប៉ាឡេស្ទីនលើអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១២|ការបាញ់ផ្លោងមីស៊ីលប៉ាឡេស្ទីន]]មកលើបណ្ដាទីក្រុងក្នុងតំបន់ប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស<ref name="pound">{{cite news |last1=Lappin |first1=Yaakov |last2=Lazaroff |first2=Tovah |date=12 November 2012 |title=Gaza groups pound Israel with over 100 rockets |url=https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414151101/https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |archive-date=14 April 2019 |access-date=28 September 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> យោធាអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១២|ប្រតិបត្តិការសឹក]]មួយទៀតនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ មានរយៈពេលប្រាំបីថ្ងៃ។ [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤|ប្រតិបត្តិការយោធាមួយ]]ទៀតនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ក្រោយពីត្រូវបានរងការវាយប្រហារដោយរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ក្នុងកំឡុងខែកក្កដានៃឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite news |date=8 July 2014 |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222154524/http://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |archive-date=22 February 2015 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ មាន[[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធមួយជុំ]]មួយទៀតនៅហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ហើយបានអូសបន្លាយអស់ដប់មួយថ្ងៃ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់រវាងអ៊ីស្រាអែល និងបណ្តាប្រទេសនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានមានការកើនឡើងជាលំដាប់រហូតឈានទៅដល់ការចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]។ ដោយហេតុនេះ ស្ថានការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែលក៏បានផ្លាស់ពីការផ្តោតលើ[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]]តាមបែបប្រពៃណី មកផ្ដោតលើ[[ជម្លោះប្រយោលអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល|ជម្លោះដោយប្រយោលជាមួយអ៊ីរ៉ង់]]វិញ និងព្រមទាំង[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលកំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី|ការប្រឈមមុខដាក់គ្នាដោយផ្ទាល់ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅស៊ីរី]]ផងដែរ។ [[File:Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg|thumb|រូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបបង្ហាញពីភ្លើងឆេះរាលដាលក្នុងតំបន់[[ក្រសោបហ្កាហ្សា]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ពួកក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីនពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ បានបើក[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារជាបន្តកន្ទុយគ្នា]]លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។<ref>{{cite news |last1=Martínez |first1=Andrés R. |last2=Bubola |first2=Emma |date=10 October 2023 |title=What We Know About the Hamas Attack and Israel's Response |url=https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143358/https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ១,៣០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ត្រូវបានបាញ់ឬចាប់សម្លាប់នៅក្នុងសហគមន៍នានាជិតព្រំដែនតំបន់ហ្កាហ្សា និងក្នុងកំឡុងពេល[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមហាស្រពតន្ត្រីណូវ៉ា|មហោស្រពតន្ត្រី]]មួយកំពុងប្រារព្ធ។ មនុស្សជាង ២០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយត្រូវបានបញ្ជូនទៅហ្កាហ្សា។<ref name="Gillett">{{cite news |last1=Gillett |first1=Francesca |date=8 October 2023 |title=How an Israel music festival turned into a nightmare after Hamas attack |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143208/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |agency=BBC News}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបោសសម្អាតវត្តមានក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីទឹកដីខ្លួនហើយអស់ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល|យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកដ៏ច្រើនមហិមាមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប]]<ref>{{cite news |date=31 December 2023 |title=Israeli bombardment destroyed over 70% of Gaza homes: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423191214/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |archive-date=23 April 2024 |access-date=28 September 2026 |work=Al Jazeera}}</ref> ហើយក៏បានវាយចូលឈ្លានពានតំបន់ហ្កាហ្សានៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ក្នុងគោលដៅវាយកម្ទេចក្រុមហាម៉ាស់ និងរំដោះចំណាប់ខ្មាំង។ នេះគឺជាសង្គ្រាមលើកទីប្រាំក្នុង[[ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ មក ហើយវានេះផងដែរបានក្លាយជាសង្គ្រាមដ៏សាហាវឃោរឃៅបំផុតសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងចំណោម[[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ផ្សេងៗ<ref>{{Cite web |last=Krauss |first=Joseph |date=14 May 2024 |title=Palestinians mark 76 years of dispossession as a potentially even larger catastrophe unfolds in Gaza |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613150349/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |archive-date=13 June 2024 |access-date=28 September 2026 |website=AP News }}</ref> ហើយក៏ជាការប៉ះទង្គិចយោធាដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងតំបន់ផងដែរ ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="El Deeb-2023">{{cite news |last=El Deeb |first=Sarah |date=9 October 2023 |title=What is Hamas? The group that rules the Gaza Strip has fought several rounds of war with Israel |url=https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023140259/https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |archive-date=23 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=AP News}}</ref> [[គណៈកម្មាធិការពិសេសដើម្បីស៊ើបអង្កេតលើការអនុវត្តរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិមនុស្ស|គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលជាច្រើន ព្រមទាំងអ្នកជំនាញ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សផ្សេងៗ បានសន្និដ្ឋានថា អ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រព្រឹត្ត[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ហ្គាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ដោយសារតែការបង្កគ្រោះថ្នាក់ និងបរិមាណអ្នកបាត់បង់ជីវិតច្រើនជាងប្រមាណជាជនស៊ីវិលក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម។<ref>{{bulleted list| {{harvnb|Dumper|Badran|2024|p=2}}: "In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip" | {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |access-date=28 September 2026 |work=Guardian}} | {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026082612/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=26 October 2024 |url-status=live }} | {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់|United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]] |page=1 |quote=By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met }} | {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 |quote=This report focuses on the Israeli authorities' policies and actions in Gaza as part of the military offensive they launched in the wake of the Hamas-led attacks on 7 October 2023 while situating them within the broader context of Israel's unlawful occupation, and system of apartheid against Palestinians in Gaza, the West Bank, including East Jerusalem, and Israel. It assesses allegations of violations and crimes under international law by Israel in Gaza within the framework of genocide under international law, concluding that there is sufficient evidence to believe that Israel's conduct in Gaza following 7 October 2023 amounts to genocide. }} | {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 |quote=The only normative definition we have, codified at the United Nations Genocide Convention of 1948, accurately describes the current situation in Palestine ... describes exactly what is happening in Gaza today }} | {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=[[សហព័ន្ធសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ|International Federation for Human Rights]] |access-date=28 September 2026 |quote=One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza }} | {{harvnb|B'Tselem|2025|p=86}}: "The review presented in this report leaves no room for doubt: since October 2023, the Israeli regime has been responsible for carrying out genocide against the Palestinians in the Gaza Strip. Killing tens of thousands of people; causing bodily or mental harm to hundreds of thousands more; destroying homes and civilian infrastructure on a massive scale; starvation, displacement, and denying humanitarian aid — all this is being perpetrated systematically, as part of a coordinated attack aimed at annihilating all facets of life in the Gaza Strip."}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាបន្តបន្ទាប់ទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ បន្ទាប់ពីអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារលើអ៊ីស្រាអែល ដែលបានធ្វើឱ្យកើតជា[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤]] ឡើង ហើយនិងជាជម្លោះវាយប្រហារគ្នាដោយផ្ទាល់ដំបូងបង្អស់នៃប្រទេសទាំងពីរ។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៤|ចូលឈ្លានពាន]]ប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចក្រុមហេស្បុលឡា ដែលជាក្រុមកូនចៅរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Federman |first1=Josef |last2=Lee |first2=Matthew |last3=Sewell |first3=Abby |date=1 October 2024 |title=Israel begins ground offensive against Hezbollah in southern Lebanon |url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-30-2024-83ea5f243688f309754ec74850de4238 |access-date=28 September 2026 |work=Associated Press}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាថ្មីលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីល ថ្នាក់ដឹកនាំយោធា និងទីតាំង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]] រហូតដល់ផ្ទុះកើតជា[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមទ្រង់ទ្រាយធំ]]ឡើង។<ref>{{Cite web |last=Gordon |first=Michael R. |date=13 June 2025 |title=In Twist, U.S. Diplomacy Served as Cover for Israeli Surprise Attack |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/in-twist-u-s-diplomacy-served-as-cover-for-israeli-surprise-attack-c79b2206 |access-date=28 September 2026 |website=WSJ }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ អ៊ីស្រាអែល និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទ្រង់ទ្រាយធំទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មេដឹកនាំកំពូលរបស់អ៊ីរ៉ង់គឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]] និងបង្កផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] និង[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦]]។ ការវាយប្រហារទាំងនេះមានគោលបំណងបំផ្លាញកងយោធា កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ និងព្រមទាំងប្តូររបបដឹកនាំនៅអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |last1=Jackson |first1=Lauren |last2=McCoy |first2=Lara |date=28 February 2026 |title=The United States and Israel Attack Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/briefing/us-israel-strike-iran.html |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|កសិកម្មអ៊ីស្រាអែល|ជីវិតសត្វព្រៃអ៊ីស្រាអែល|បញ្ជីរាយព្រៃប្រឹក្សានៅអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | caption_align = center | total_width = 220 | image1 = Satellite image of Israel in January 2003.jpg | width1 = 727 | height1 = 1731 | image2 = Israel at night.jpg | width2 = 425 | height2 = 934 | footer = [[រូបភាពផ្កាយរណប]]នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងតំបន់ជុំវិញកំឡុងពេលថ្ងៃនិងយប់ }} ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលស្ថិតនៅក្នុងអនុតំបន់[[ឡឺវ៉ង់]]នៃតំបន់[[អឌ្ឍចន្ទពហុពល]]។ ប្រទេសនេះស្ថិតនៅចុងខាងកើតនៃ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ដោយមានព្រំដែនគោកជាប់នឹងប្រទេសលីបង់នៅភាគខាងជើង ប្រទេសស៊ីរីនៅភាគឦសាន ប្រទេសហ្សកដានីនិងវ៉េសប៊ែងនៅភាគខាងកើត និងប្រទេសអេហ្ស៊ីបព្រមទាំងដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅភាគនិរតី។ ប្រទេសនេះផងដែរស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី២៩|២៩°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៣៤|៣៤° ខាងជើង]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៤|៣៤°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៦|៣៦° ខាងកើត]]។ ទឹកដីអធិបតេយ្យនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (យោងតាមខ្សែព្រំដែនដែលបានកំណត់ក្នុង[[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] និងមិនរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃឆ្នាំ១៩៦៧) គឺមានទំហំប្រមាណ ២០,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,០១៩ ម៉ាយការ៉េ) ដែលក្នុងនោះ ២ ភាគរយជាផ្ទៃទឹក។<ref name="cia">{{cite web |title=Israel |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |access-date=29 September 2026 |website=The World Factbook |publisher=[[ទីភ្នាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ដោយសារតែប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានទម្រង់ទឹកដីរាងចង្អៀតខ្លាំង (ដោយមានទទឹងត្រឹមតែ ១០០ គីឡូម៉ែត្រនៅត្រង់ចំណុចធំទូលាយបំផុត បើធៀបនឹងប្រវែង ៤០០ គីឡូម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូង) ហើយនេះជាមូលហេតុដែល[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]របស់ខ្លួននៅក្នុងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេគឺមានទំហំធំជាងផ្ទៃដីប្រទេសរហូតដល់ទៅពីរដង។<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Gili |date=9 January 2012 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522081921/https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |archive-date=22 May 2020 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់អ៊ីស្រាអែល ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើតនិងកំពូលហ្កូឡានគឺមានទំហំ ២២,០៧២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,៥២២ ម៉ាយការ៉េ)<ref>{{cite web |date=11 September 2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004120711/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |archive-date=4 October 2018 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ហើយផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងអ៊ីស្រាអែល ដោយរួមមានទាំងវ៉េសប៊ែង ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយយោធា និងដោយផ្នែកដោយអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានទំហំសរុប ២៧,៧៩៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (១០,៧៣៣ ម៉ាយការ៉េ)។។<ref name="loc-geo">{{Cite book |last=Avruch |first=Kevin |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |page=85 |chapter=Geography}}</ref> ទោះបីជាមានទំហំទឹកដីតូចក្ដី អ៊ីស្រាអែលមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែបច្រើន ដោយមានចាប់ពីវាលខ្សាច់[[ណេហ្គេវ]]នៅភាគខាងត្បូង រហូតដល់[[ជ្រលងយីស្រាអែល]]ដ៏សម្បូរជីជាតិនៃតំបន់ខាងក្នុង ព្រមទាំងជួរភ្នំ[[ហ្កាលីឡេ]] [[ភ្នំការមែល]] និងតំបន់ឆ្ពោះទៅកាន់[[កំពូលហ្កូឡាន]]នៅភាគខាងជើង។ តំបន់[[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល]] ដែលស្ថិតនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ គឺជាទីកន្លែងសម្បូរមនុស្សរស់នៅច្រើនប្រចាំប្រទេសនេះ។<ref>{{cite web |title=The Coastal Plain |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7 January 2017 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Ministry of Tourism}}</ref> នៅភាគខាងកើតនៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលគឺជា[[ជ្រលងក្រហែងហ្សកដង់]] ដែលជាផ្នែកមួយតូចនៃ[[ជ្រលងមហាក្រហែង]]ប្រវែងសរុប ៦,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។ [[ទន្លេហ្សកដង់]]​ហូរតាមបណ្តោយជ្រលងក្រហោងហ្សកដង់ ដោយចាប់ផ្តើមពី[[ភ្នំអ៊ែរម៉ុង]]កាត់[[ជ្រលងហ៊ូឡា]]និង[[សមុទ្រហ្កាលីឡេ]] រហូតដល់[[សមុទ្រមរណៈ]] ដែលជាចំណុចទាបបំផុតនៅលើផ្ទៃផែនដី។<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |title=The Living Dead Sea |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |year=1999 |isbn=978-0-8264-0406-0 |access-date=29 September 2026 |url-access=registration}}</ref> ដោយបន្តឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូងទៀតគឺតំបន់[[អារ៉ាបា]] ដែលលាតសន្ធឹងរហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រអាកាបា|ឈូងសមុទ្រអេឡាត]] ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[សមុទ្រក្រហម]]។ ក្នុងចំណោមប្រទេសនានានៅតំបន់អាងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ អ៊ីស្រាអែលគឺមានចំនួនប្រភេទរុក្ខជាតិច្រើនជាងគេគិតក្នុងមួយម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="rinat">{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=29 May 2008 |title=More endangered than rain forests? |url=https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010225743/https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |archive-date=10 October 2017 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ព្រៃឈើបានគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ៨.៥% នៃផ្ទៃដីសរុបគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ដែលបានកើនឡើងពី ២% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ដោយសារតែកម្មវិធីដាំព្រៃឈើទ្រង់ទ្រាយធំមួយដែលអនុវត្តដោយ[[មូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ]]។<ref>{{cite book |last1=Tal |first1=Alon |title=All the Trees of the Forest |url=https://archive.org/details/alltreesofforest0000tala |date=2013 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-18950-6 |pages=[https://archive.org/details/alltreesofforest0000tala/page/5 5], 66}}</ref><ref>{{Cite web |title=Forestry and Green Innovations |url=https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016185242/https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |archive-date=16 October 2023 |access-date=29 September 2026 |publisher=Jewish National Fund }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== {{Further|បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុនៅអ៊ីស្រាអែល}} សីតុណ្ហភាពនៅអ៊ីស្រាអែលគឺមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងអាស្រ័យទៅតាមតំបន់និងរដូវ ជាពិសេសក្នុងរដូវរងា។ តំបន់ឆ្នេរដូចជាទីក្រុងតែលអាវីហ្វា និងហៃហ្វាមាន[[អាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ាណេ|អាកាសធាតុបែបមេឌីទែរ៉ាណេ]] ដែលមានរដូវរងាត្រជាក់និងមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើន រីឯរដូវក្តៅវិញមានរយៈពេលវែងនិងក្តៅ។ ក្រុងបេអ៊ែលឆេវ៉ា និងភាគខាងជើងនៃតំបន់ណេហ្គេវគឺមានអាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួតហួតហែង ដែលមានរដូវក្តៅខ្លាំង រដូវរងាត្រជាក់ល្មម និងមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួច។ តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃណេហ្គេវ និងតំបន់អារ៉ាបាគឺមានអាកាសធាតុបែបវាលលំហ ពោលមានរដូវក្តៅខ្លាំងនិងស្ងួតហួតហែង ហើយរដូវរងាត្រជាក់ស្រាល និងមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួចបំផុត។ សីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុតគឺ ៥៤ °C (១២៩ °F) ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ ក្នុងតំបន់សហគមន៍សាសនា[[ទីរ៉ាត់ស៊្វី]]។<ref name="watzman">{{cite news |last=Watzman |first=Haim |date=8 February 1997 |title=Left for dead |url=https://www.newscientist.com/article/mg15320684.400-left-for-dead.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031306/http://www.newscientist.com/article/mg15320684.400-left-for-dead.html |archive-date=14 November 2012 |access-date=30 September 2026 |newspaper=New Scientist}}</ref><ref>{{cite web |title=WMO Region 6: Highest Temperature |url=https://wmo.asu.edu/content/wmo-region-vi-europe-highest-temperature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913230418/https://wmo.asu.edu/content/wmo-region-vi-europe-highest-temperature |archive-date=13 September 2021 |access-date=30 September 2026 |website=World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University}}</ref> តំបន់ភ្នំក្នុងប្រទេសនេះអាចមានខ្យល់បក់ខ្លាំង និងអាកាសធាតុត្រជាក់ ហើយតំបន់ដែលមានកម្ពស់ចាប់ពី ៧៥០ ម៉ែត្រឡើងទៅជាធម្មតាគឺមានព្រិលធ្លាក់យ៉ាងហោចណាស់ម្តងក្នុងមួយឆ្នាំ។ ចាប់ពីខែឧសភាដល់ខែកញ្ញា ភ្លៀងគឺកម្រនឹងធ្លាក់ណាស់ក្នុងប្រទេសមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=Average Weather for Tel Aviv-Yafo |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120111750/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |archive-date=20 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=The Weather Channel}}</ref><ref>{{cite web |title=Average Weather for Jerusalem |url=http://www.weather.com/outlook/events/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120111740/http://www.weather.com/outlook/events/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010 |archive-date=20 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=The Weather Channel}}</ref> ដោយសារតែមានទីតាំងស្ថិតនៅចន្លោះតំបន់អាកាសធាតុកម្រិតមធ្យមនិងតំបន់ត្រូពិក ដូចនេះអ៊ីស្រាអែលគឺមានតំបន់[[រុក្ខភូគព្ភលេខន៍]]ចំនួនបួនផ្សេងៗគ្នា។ ហេតុនេះហើយ ទើបពពួកសត្វ និងរុក្ខជាតិនៅទីនោះមានភាពសម្បូរបែបយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រភេទរុក្ខជាតិក្នុងប្រទេសនេះដែលគេស្គាល់គឺមានចំនួន ២,៨៦៧ ប្រភេទ ហើយក្នុងចំណោមនោះ មានយ៉ាងហោចណាស់ ២៥៣ ប្រភេទត្រូវបាននាំចូល និងមិនមែនជាប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដើមកំណើតនៅទីនោះ។<ref>{{cite web |title=Flora of Israel Online |url=http://flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&name=1070 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091717/http://flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&name=1070 |archive-date=30 April 2014 |access-date=30 September 2026 |publisher=Flora.huji.ac.il}}</ref> ក្រៅពីនោះ អ៊ីស្រាអែលគឺមាន[[ឧទ្យានជាតិ និងតំបន់អភិរក្សនៃអ៊ីស្រាអែល|តំបន់អភិរក្សធម្មជាតិចំនួន ៣៨០ កន្លែង]]។<ref>{{cite web |title=National Parks and Nature Reserves, Israel |url=http://www.goisrael.com/Tourism_Eng/Articles/Attractions/Pages/National%20Parks%20and%20Nature%20Reserves.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019042219/http://www.goisrael.com/Tourism_Eng/Articles/Attractions/Pages/National%20Parks%20and%20Nature%20Reserves.aspx |archive-date=19 October 2012 |access-date=30 September 2026 |publisher=ក្រសួងទេសចរណ៍អ៊ីស្រាអែល}}</ref> ដោយសារធនធានទឹកមានកម្រិត ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើតបច្ចេកវិទ្យាសន្សំសំចៃទឹកជាច្រើនរួមមានប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដំណក់ទឹកជាដើម។<ref>{{Cite news |last=Degani |first=Corin |date=14 August 2023 |title=How Israel achieved one of the most secure water economies, drip by drip |url=https://www.haaretz.com/science-and-health/nature-environment/2023-08-14/ty-article-magazine/.premium/as-the-world-struggles-to-prepare-for-water-shortages-israel-is-sitting-pretty/00000189-f3f1-d975-a9cf-fbf3eb930000 |access-date=30 September 2026 |work=Haaretz }}</ref> ដោយសារតែទទួលបរិមាណពន្លឺព្រះអាទិត្យច្រើនធ្វើឱ្យអំណោយផលខ្លាំងដល់[[ថាមពលព្រះអាទិត្យ]] ដូចនេះហើយបានជាអ៊ីស្រាអែលបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ថាមពលព្រះអាទិត្យក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ដោយស្ទើរតែគ្រប់ផ្ទះសម្បែងទាំងអស់គឺសុទ្ធតែប្រើប្រាស់បន្ទះស្រូបថាមពលព្រះអាទិត្យសម្រាប់កម្ដៅទឹកប្រើប្រាស់។<ref name="Solar energy">{{cite web |last1=Grossman |first1=Gershon |last2=Ayalon |first2=Ofira |last3=Baron |first3=Yifaat |last4=Kauffman |first4=Debby |title=Solar energy for the production of heat Summary and recommendations of the 4th assembly of the energy forum at SNI |url=http://www.neaman.org.il/Neaman2011/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=581&LNGID=1&FID=646&IID=7974 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083312/http://www.neaman.org.il/Neaman2011/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=581&LNGID=1&FID=646&IID=7974 |archive-date=16 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=Samuel Neaman Institute for Advanced Studies in Science and Technology}}</ref> [[ក្រសួងការពារបរិស្ថាន (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការពារបរិស្ថានអ៊ីស្រាអែល]]បានរាយការណ៍ថា បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ "នឹងជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់គ្រប់ទិដ្ឋភាពនៃជីវិតរស់នៅ" ជាពិសេសនឹងប៉ះពាល់ខ្លាំងដល់ប្រជាជន។<ref name="MEP 2020">{{cite web |date=2 November 2020 |title=Climate Change Trends and Impact in Israel |url=https://www.gov.il/en/departments/guides/climate_trends_and_impact_in_israel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806015845/https://www.gov.il/en/departments/guides/climate_trends_and_impact_in_israel |archive-date=6 August 2021 |access-date=30 September 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារបរិស្ថាន (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការពារបរិស្ថាន]] |newspaper=Gov.il}}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|ប្រព័ន្ធនយោបាយអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Isaac Herzog, July 2021 (D1233-049).JPG | caption1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]]<br /><small>[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] </small> | image2 = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg | caption2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] </small> }} [[File:PikiWiki Israel 7260 Knesset-Room.jpg|thumb|[[ឃ្នេសេត]] ដែលជាសភានៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមាន[[ប្រព័ន្ធសភា]] [[ប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ]] និង[[សិទ្ធិបោះឆ្នោតសកល|សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល]]។ សមាជិកសភាដែលទទួលបានការគាំទ្រពីសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភានឹងក្លាយខ្លួនជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ហើយបុគ្គលនេះជាធម្មតាតែងជាប្រធាននៃគណបក្សធំជាងគេក្នុងសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] និងជាប្រធាន[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]]។<ref name="cia2"/><ref>នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ការបោះឆ្នោតដើម្បីជ្រើសតាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយផ្ទាល់ត្រូវបានប្រកាសឡើង ប៉ុន្តែប្រព័ន្ធនោះត្រូវបានប្រកាសថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព ហើយប្រព័ន្ធចាស់ក៏ត្រូវបានយកមកអនុវត្តឡើងវិញ។ ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមចូលអាន {{cite news |date=23 January 2003 |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) Israel's election process explained |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2683259.stm |access-date=30 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]] ដែលមានអំណាចតួនាទីភាគច្រើនជាលក្ខណៈផ្លូវការ (តាមពិធីការ)។<ref name="cia2">{{cite web |date=19 June 2007 |title=Field Listing&nbsp;— Executive Branch |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004001/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=30 September 2026 |work=The World Factbook|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានដឹកនាំដោយសភាដែលមានសមាជិកសរុបចំនួន ១២០ រូប ដែលគេស្គាល់ថា [[ឃ្នេសេត]]។ សមាជិកភាពនៃសភាគឺផ្អែកលើតំណាងសមាមាត្ររបស់[[បញ្ជីរាយនាមគណបក្សនយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សនយោបាយ]]<ref>{{cite web |title=The Electoral System in Israel |url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm |access-date=30 September 2026 |publisher=The Knesset}}</ref> ដោយមានកម្រិតកំណត់អប្បបរមា ៣.២៥% សម្រាប់ការទទួលបានអាសនៈ ដែលតាមការអនុវត្តជាក់ស្តែងបានជំរុញឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះច្រើនបក្ស។ ប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់នៅក្នុងតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏មានសិទ្ធិបោះឆ្នោតដែរ<ref>[https://www.foxnews.com/world/jewish-settlers-can-vote-in-israeli-elections-though-west-bank-is-officially-not-israel Jewish settlers can vote in Israeli elections, though West Bank is officially not Israel], Fox News, February 2015: "When Israelis go to the polls next month, tens of thousands of Jewish settlers in the West Bank will also be casting votes, even though they do not live on what is sovereign Israeli territory. This exception in a country that doesn't allow absentee voting for citizens living abroad is a telling reflection of Israel's somewhat ambiguous and highly contentious claim to the territory, which has been under military occupation for almost a half century."</ref> ហើយជាលទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១៥|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១៥]] សមាជិកសភាឃ្នេសេតចំនួន ១០ រូបក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ១២០ រូប (ស្មើនឹង ៨%) គឺជាអ្នករស់នៅក្នុងតំបន់តំណាំងលំនៅទាំងនោះ។<ref>[https://en.idi.org.il/articles/5199 The Social Composition of the 20th Knesset], Israeli Democracy Institute, 30 March 2015</ref> [[ការបោះឆ្នោតនៅអ៊ីស្រាអែល|ការបោះឆ្នោត]]សភាត្រូវបានកំណត់ធ្វើឡើងរៀងរាល់បួនឆ្នាំម្តង ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋាភិបាលដែលទ្រុឌទ្រោម ឬទទួលបានការបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្ត អាចនឹងធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលត្រូវរំលាយមុនអាណត្តិបាន។<ref name="cnn">{{cite web |title=How Israel's electoral system works |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/meast/02/05/israel.elections.explainer/index.html |access-date=30 September 2026 |website=CNN.com |publisher=CNN International}}</ref> គណបក្សដែលដឹកនាំដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ដំបូងត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨<ref>{{Cite news |last1=Halbfinger |first1=David M. |last2=McCann |first2=Allison |date=28 February 2020 |title=As Israel Votes Again (and Again), Arabs See an Opportunity |url=https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/middleeast/israel-arabs-election-vote.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228100633/https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/middleeast/israel-arabs-election-vote.html |archive-date=28 February 2020 |access-date=30 September 2026 |work=The New York Times }}</ref> ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ គណបក្សដែលដឹកនាំដោយប្រជាជនអារ៉ាប់មានអាសនៈកាន់កាប់ប្រមាណ ១០% នៃសភា។<ref>{{Cite web |last=Abu Much |first=Afif |date=7 November 2022 |title=Arab Israeli parties trade blame for election fiasco |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/11/arab-israeli-parties-trade-blame-election-fiasco |access-date=30 September 2026 |website=Al-Monitor }}</ref> គណបក្សមួយមិនអាចចុះឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកឃ្នេសេតបានឡើយ ប្រសិនបើគោលបំណង ឬសកម្មភាពរបស់ខ្លួនរួមមាន "ការមិនចាត់ទុកអត្ថិភាពនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងនាមជារដ្ឋរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ"។ [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំពុងដើរតួនាទីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេស ដោយអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃមិនទាន់មានក្រមរដ្ឋធម្មនុញ្ញច្បាស់លាស់។ ច្បាប់នេះបានកំណត់អ៊ីស្រាអែលថាជារដ្ឋរបស់[[រដ្ឋជ្វីហ្វ និងប្រជាធិបតេយ្យ|ជនជាតិជ្វីហ្វនិងជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយព្រមទាំងជារដ្ឋជាតិសម្រាប់តែប្រជាជនជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះ។<ref name="freedomhouse2008">{{cite web |year=2020 |title=Israel |url=https://freedomhouse.org/country/israel/freedom-world/2020 |access-date=30 September 2026 |website=Freedom in the World |publisher=Freedom House}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ឃ្នេសេតបានចាប់ផ្តើមបើកដំណើរការព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញផ្លូវការមួយដោយផ្អែកលើច្បាប់អស់ទាំងនេះ។<ref name="cia"/>{{sfn |Mazie |2006 |p=34}} ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺមិនមានសាសនារដ្ឋឡើយ<ref>{{cite book |last=Charbit |first=Denis |title=Secularism on the Edge: Rethinking Church-State Relations in the United States, France, and Israel |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-137-38115-6 |editor1-last=Berlinerblau |editor1-first=Jacques |pages=167–169 |chapter=Israel's Self-Restrained Secularism from the 1947 Status Quo Letter to the Present |editor2-last=Fainberg |editor2-first=Sarah |editor3-last=Nou |editor3-first=Aurora |chapter-url={{Google books|gThvBAAAQBAJ|page=PA167|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref><ref>{{cite book |last=Jacoby |first=Tami Amanda |url={{Google books|pr1LJNrlmuIC|page=PA53|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Women in Zones of Conflict: Power and Resistance in Israel |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2005 |isbn=978-0-7735-2993-9 |pages=53–54 }}</ref> ប៉ុន្តែការកំណត់អត្តសញ្ញាណរដ្ឋថាជា "រដ្ឋជ្វីហ្វនិងប្រជាធិបតេយ្យ" បានបង្កើតជាទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹង[[យូដាសាសនា]]។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៨ ឃ្នេសេតបានអនុម័តច្បាប់មូលដ្ឋានមួយដែលកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថាជា "រដ្ឋជាតិរបស់រាស្ត្រជ្វីហ្វ" ជាចម្បង និងកំណត់ភាសាហេប្រឺជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់មួយនេះដែរបានចាត់ភាសាអារ៉ាប់ដាក់ក្នុង "ឋានៈពិសេស" ដោយមិនបានកំណត់អ្វីច្បាស់លាស់។<ref>{{cite web |title=Israel's Jewish Nation-State Law – Adalah |url=https://www.adalah.org/en/content/view/9569 |website=adalah.org }}</ref> នីតិច្បាប់ដដែរបានផ្តល់សិទ្ធិពិសេសដល់ជនជាតិជ្វីហ្វក្នុងការកំណត់ជោគវាសនាខ្លួនឯងជាជាតិសាសន៍មួយ និងចាត់ទុកការអភិវឌ្ឍនៃតំណាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វនៅក្នុងប្រទេសថាជា "ផលប្រយោជន៍ជាតិ" ដោយផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការ "ចាត់វិធានការផ្សេងៗដើម្បីលើកទឹកចិត្ត ជំរុញ និងចាប់យកផលប្រយោជន៍នេះ"។<ref>{{cite news |date=19 July 2018 |title=Jewish nation state: Israel approves controversial bill |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-44881554 |access-date=30 September 2026 |publisher=BBC}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|ស្រុកនៃអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីអ៊ីស្រាអែលមានស្លាក}} រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលបន្តបែងចែកទៅជារដ្ឋបាលស្រុកធំៗចំនួនប្រាំមួយហៅថា ''មេហូហ្សូត'' (ភាសាហេប្រឺ៖ מחוזות) មានដូចជា៖ [[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|ស្រុកកណ្ដាល]] [[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]] [[ស្រុកយេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]] [[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]] [[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]] និង[[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]] ក៏ដូចជា[[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី]]នៅវ៉េសប៊ែង។ តំបន់យូដា និងសាម៉ារីទាំងមូល និងផ្នែកមួយចំនួននៃយេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាស្រុកខាងជើងគឺមិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិថាជាទឹកដីរបស់អ៊ីស្រាអែលឡើយ។ ស្រុកធំៗដែលបានរៀបរាប់ត្រូវបែងចែកទៅជាអនុស្រុកចំនួន ១៥ ថែមទៀតហៅថា ''ណាហ្វុត'' (ភាសាហេប្រឺ៖ נפות) ហើយវាត្រូវបែងចែកបន្តទៅជាតំបន់ធម្មជាតិចំនួន ៥០ ទៀត។<ref>{{cite web |title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc |archive-date=21 February 2011 |access-date=1 October 2026 |publisher=Central Bureau of Statistics |format=doc}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! rowspan="2"| ស្រុក ! rowspan="2"| ធានី ! rowspan="2"| ទីក្រុងធំបំផុត ! colspan="4"| ចំនួនប្រជាជន (២០២១)<ref name="districts_pop">{{cite web |date=15 September 2022 |title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/doclib/2022/2.shnatonpopulation/st02_17.pdf |access-date=1 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> |- ! ជ្វីហ្វ ! អារ៉ាប់ ! សរុប ! class="unsortable"| សម្គាល់ |- ! [[ស្រុកយេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]] | colspan="2"| [[យេរូសាឡឹម]] | style="text-align:right"| {{percentage|802400|1209700}} | style="text-align:right"| {{percentage|389000|1209700}} | style="text-align:right"| {{sort|1209700|១,២០៩,៧០០}} | {{ref|jerusalemdistrict|ក}} |- ! [[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]] | [[ណូហ្វហាហ្កាលីល]] | [[ណាហ្សារ៉េត]] | style="text-align:right"| {{percentage|641500|1513600}} | style="text-align:right"| {{percentage|811700|1513600}} | style="text-align:right"| {{sort|1513600|១,៥១៣,៦០០}} | |- ! [[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]] | colspan="2"| [[ហៃហ្វា]] | style="text-align:right"| {{percentage|735200|1092700}} | style="text-align:right"| {{percentage|277600|1092700}} | style="text-align:right"| {{sort|1092700|១,០៩២,៧០០}} | |- ! [[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|កណ្ដាល]] | [[រ៉ាំឡា]] | [[រីស្យូនឡេតហ្ស៊ីអន]] | style="text-align:right"| {{percentage|2002100|2304300}} | style="text-align:right"| {{percentage|190300|2304300}} | style="text-align:right"| {{sort|2304300|២,៣០៤,៣០០}} | |- ! [[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]] | colspan="2"| [[តែលអាវីហ្វ]] | style="text-align:right"| {{percentage|1362900|1481400}} | style="text-align:right"| {{percentage|25200|1481400}} | style="text-align:right"| {{sort|1481400|១,៤៨១,៤០០}} | |- ! [[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]] | [[បេអ៊ែលឆេវ៉ា]] | [[អាឆ្ដូដ]] | style="text-align:right"| {{percentage|982800|1386000}} | style="text-align:right"| {{percentage|303100|1386000}} | style="text-align:right"| {{sort|1386000|១,៣៨៦,០០០}} | |- ! [[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី]] | [[អារីយ៉ែល (ទីក្រុង)|អារីយ៉ែល]] | [[មូឌីអ៊ីនអ៊ីលីត]] | style="text-align:right"| {{percentage|455700|465400}} | style="text-align:right"| {{percentage|900|465400}} | style="text-align:right"| {{sort|0465400|៤៦៥,៤០០}} | {{ref|judeaandsamaria|ខ}} |} :{{note|jerusalemdistrict|ក}} រួមមានប្រជាជនអារ៉ាប់ចំនួន ៣៦១,៧០០ នាក់ និងជ្វីហ្វចំនួន ២៣៣,៩០០ នាក់នៅ[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០។<ref name="jerusalem_pop">{{cite report |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |title=Jerusalem Facts and Trends 2022 |last1=Yaniv |first1=Omer |last2=Haddad |first2=Netta |last3=Assaf-Shapira |first3=Yair |date=2022 |publisher=Jerusalem Institute for Policy Research |page=25 |access-date=1 October 2026}}</ref> :{{note|judeaandsamaria|ខ}} គិតតែប្រជាពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលប៉ុណ្ណោះ។ ===ច្បាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ច្បាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល}} [[ច្បាប់ស្តីពីការវិលត្រឡប់]]ឆ្នាំ១៩៥០ បានផ្តល់សិទ្ធិពេញលេញដល់ជនជាតិជ្វីហ្វក្នុងការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍មកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងទទួលបានសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល។ បុគ្គលដែលកើតនៅក្នុងប្រទេសនេះទទួលបានសញ្ជាតិដោយផ្អែកលើទីកន្លែងកំណើត ប្រសិនបើឪពុក ឬម្តាយណាម្នាក់ជាពលរដ្ឋនៃប្រទេសនេះស្រាប់។<ref>{{cite report |title=Report on Citizenship Law: Israel |last1=Harpaz |first1=Yossi |last2=Herzog |first2=Ben |date=June 2018 |publisher=[[វិទ្យាស្ថានសាកលវិទ្យាល័យអឺរ៉ុប|European University Institute]] |hdl=1814/56024 |hdl-access=free}}</ref> ច្បាប់របស់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកំណត់ថា សញ្ជាតិជ្វីហ្វគឺជាសញ្ជាតិដាច់ដោយឡែកពីសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល ហើយតុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែលធ្លាប់បានកាត់សម្រេចថា សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែលគឺមិនមាននោះទេ។<ref name="tekiner">{{cite journal |last=Tekiner |first=Roselle |year=1991 |title=Race and the Issue of National Identity in Israel |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1991-02_23_1/page/39 |journal=International Journal of Middle East Studies |publisher=Cambridge University Press |volume=23 |issue=1 |pages=39–55 |doi=10.1017/S0020743800034541 |jstor=163931 |s2cid=163043582}}</ref><ref>{{cite news |last=Goldenberg |first=Tia |date=4 October 2013 |title=Supreme Court rejects 'Israeli' nationality status |url=https://www.timesofisrael.com/supreme-court-rejects-israeli-nationality-status/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213205459/https://www.timesofisrael.com/supreme-court-rejects-israeli-nationality-status/ |archive-date=13 February 2020 |access-date=1 October 2026 |work=The Times of Israel}}</ref> សញ្ជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានគេកំណត់ថាជាបុគ្គលណាម្នាក់ដែលប្រតិបត្តិគោរព[[យូដាសាសនា]] ឬ/និងត្រូវជាកូនចៅនៃជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref name="tekiner"/> ===ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា=== {{Main|ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|កំពូលហ្កូឡាន}} {{រដ្ឋបាលនៅតំបន់ប៉ាឡេស្ទីន}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង (រួមទាំងយេរូសាឡឹមខាងកើត) ពីប្រទេសហ្សកដានី តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សានិងឧបទ្វីបស៊ីណៃពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងតំបន់កំពូលហ្កូឡានពីប្រទេសស៊ីរី។ បន្ទាប់ពីមានកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងស៊ីរី មួយឆ្នាំក្រោយចប់[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]] តំបន់ទ្រនាប់មួយដែលស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសង្កេតការណ៍ដកកម្លាំង]] (UNDOF) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite web |title=Historical Documents - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v26/d88 |access-date=1 October 2026 |website=history.state.gov}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមយមគីបពួរដែរនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែលបានសម្រេចលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពមួយ តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៨ និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល-អេហ្ស៊ីបឆ្នាំ១៩៧៩]] ដែលសុទ្ធតែត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយអតីតប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ជីមី ខាទ័រ]]។ នៅក្នុងដំណើរសម្របសម្រួលនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលជាផ្លូវការ និងព្រមកាត់បន្ថយវត្តមានយោធានៅក្នុងតំបន់ស៊ីណៃ ជាថ្នូរនឹងការដែលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រគល់តំបន់ស៊ីណៃទាំងស្រុងមកឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញ ដែលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩៨២។<ref>{{Cite web |title=Address to the Nation on United States Policy for Peace in the Middle East {{!}} Ronald Reagan |url=https://www.reaganlibrary.gov/archives/speech/address-nation-united-states-policy-peace-middle-east |access-date=1 October 2026 |website=www.reaganlibrary.gov }}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានបដិសេធមិនទទួលយកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាឡើយ ហេតុដូ​​ច្នេះបានជាហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលរហូតដល់ការដកខ្លួនដោយអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។<ref>{{Cite web |title=Humanitarian update - OPT (Nov-Dec 2005) - The Gaza Strip after disengagement - OCHA report |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-192849/ |access-date=1 October 2026 |website=Question of Palestine }}</ref> ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសនៃអ៊ីស្រាអែល|ការទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែលជាអន្តរជាតិ}} [[File:Countries recognizing Israel.svg|thumb|450px| {{legend|#000000|អ៊ីស្រាអែល}} {{legend|#007f24|រដ្ឋប្រទេសដែលទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែល}} {{legend|#00d500|រដ្ឋប្រទេសដែលទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែល ប៉ុន្តែបានកំពុងផ្អាកទំនាក់ទំនង}} {{legend|#b9b9b9|រដ្ឋប្រទេសដែលមិនទទួលស្គាល់ភាពជារដ្ឋរបស់អ៊ីស្រាអែល}}]] អ៊ីស្រាអែលមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក អ.ស.ប.]] ចំនួន ១៦៥ ក៏ដូចជារដ្ឋមួយចំនួនទៀតដូចជា [[អាសនៈវិសុទ្ធ]] [[កូសូវ៉ូ]] [[ប្រជុំកោះឃុក]] និង[[នីវវេ]]។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានបេសកកម្មការទូតក្នុង ១០៧ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |archive-date=20 April 2016 |access-date=1 October 2026 |publisher=ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល}}</ref> ខណៈដែលប្រទេសដែលខ្លួនមិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយគឺភាគច្រើនជាប្រទេសមូស្លីម។ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ២២ ក្នុង[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] មានប្រទេសក្នុងនោះចំនួនប្រាំមួយដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ អ៊ីស្រាអែលនៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសង្គ្រាមជាផ្លូវការជាមួយប្រទេសស៊ីរី ដែលស្ថានភាពនេះបានអូសបន្លាយជាប់រហូតមកចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៨។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសង្គ្រាមជាផ្លូវការស្រដៀងគ្នានេះដែរជាមួយនឹងប្រទេសលីបង់ ចាប់តាំងពីការបញ្ចប់[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]ក្នុងឆ្នាំ២០០០ មក ហើយព្រំដែនរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងលីបង់សព្វថ្ងៃនៅតែមិនទាន់មានការព្រមព្រៀងគ្នាកំណត់ជាផ្លូវការតាមរយៈសន្ធិសញ្ញាណាច្បាស់លាស់។ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសលែងទទួលស្គាល់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាម]]របស់ខ្លួន។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៨–២០០៩ ប្រទេសម៉ូរីតានី កាតា បូលីវី និងវេណេស៊ុយអេឡា បានផ្អាកទំនាក់ទំនងនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចជាមួយអ៊ីស្រាអែល<ref name="al-jaz-eng">{{cite news |date=17 January 2009 |title=Qatar, Mauritania cut Israel ties |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html |access-date=1 October 2026 |publisher=Al Jazeera English}}</ref> ខណៈប្រទេសបូលីវីបានស្ដារទំនាក់ទំនងឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite news |last1=Flores |first1=Paola |date=29 November 2019 |title=Bolivia to renew Israel ties after rupture under Morales |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-renew-israel-ties-rupture-morales-67374746 |access-date=1 October 2026 |agency=ABC News}}</ref> [[File:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|thumb|លោកយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន និងយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ក្នុងពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងអូស្លូ]] ជាមួយនឹងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] (កណ្ដាល)]] [[ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល|សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី–អ៊ីស្រាអែល|សហភាពសូវៀត]]គឺជាប្រទេសពីរដំបូងគេដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយបានប្រកាសការទទួលស្គាល់ស្ទើរតែព្រមគ្នា។<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Philip Marshall |year=1948 |title=The Recognition of Israel |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1948-07_42_3/page/620 |journal=The American Journal of International Law |volume=42 |issue=3 |pages=620–627 |doi=10.2307/2193961 |jstor=2193961 |s2cid=147342045}}</ref> ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហភាពសូវៀតត្រូវបានកាត់ផ្តាច់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ហើយត្រូវបានស្ដារឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១។<ref>{{cite news |last=Yaakov |first=Saar |date=18 October 2017 |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) There Were Times (Hayu Zemanim) |publisher=Israel Hayom |page=30 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកចាត់ទុកអ៊ីស្រាអែលជា "ដៃគូដ៏គួរឱ្យទុកចិត្តបំផុតរបស់ខ្លួននៅមជ្ឈិមបូព៌ា"<ref>{{cite web |title=U.S. Relations With Israel Bureau of Near Eastern Affairs Fact Sheet March 10, 2014 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm |access-date=1 October 2026 |website=U.S. Department of State}}</ref> ដោយផ្អែកលើ "គុណតម្លៃប្រជាធិបតេយ្យរួម ទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធផ្នែកសាសនា និងផលប្រយោជន៍ផ្នែកសន្តិសុខ"។<ref>{{cite web |title=Israel: Background and Relations with the United States Updated |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205011800/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |archive-date=5 February 2011 |access-date=1 October 2026 |publisher=Defense Technical Information Center}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មក សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយយោធាស្មើនឹងទឹកប្រាក់ ៦៨ ពាន់លានដុល្លារ និងជំនួយឥតសំណងចំនួន ៣២ ពាន់លានដុល្លារដល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក្រោម[[ច្បាប់ស្តីពីជំនួយបរទេស]] (ដែលបានចាប់ផ្តើមអនុវត្តតាំងឆ្នាំ១៩៦២)<ref name="PNADR900">{{Cite web |title=U.S. Overseas Loans and Grants |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510063014/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf |archive-date=10 May 2011}}</ref> ហើយវាជាជំនួយថ្លៃជាងជំនួយដល់ប្រទេសដទៃៗទាំងអស់ក្នុងកំឡុងពេលនោះរហូតមកដល់ឆ្នាំ២០០៣។<ref name="PNADR900"/><ref>{{cite web |title=U.S. Government Foreign Grants and Credits by Type and Country: 2000 to 2010 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020131918/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf |archive-date=20 October 2011}}</ref> សហរាជាណាចក្រត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានទំនាក់ទំនងលក្ខណៈ "ធម្មជាតិ" ជាមួយប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយសារតែរបប[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{cite web |title=The bilateral relationship |url=http://ukinisrael.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-israel/uk-israel-relations/bilateral-relations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083311/http://ukinisrael.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-israel/uk-israel-relations/bilateral-relations |archive-date=16 January 2013 |access-date=1 October 2026 |website=UK in Israel |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៧ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបង់ប្រាក់សំណងចំនួន ២៥ ពាន់លានអឺរ៉ូដល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងដល់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលដែលបានរួសរានមានជីវិតរួចផុតពីរបបមហាប្រល័យអូឡូកុស្ត។<ref>{{cite web |title=Congressional Research Service: Germany's Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy, Jan 19, 2007. (p. CRS-2) |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070206131300/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf |archive-date=6 February 2007 |access-date=1 October 2026}}</ref> ប្រទេសតួកគីនិងអ៊ីស្រាអែលមានទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១<ref>{{harvnb|Abadi|2004|p=3}}. "However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations."</ref> ប៉ុន្តែបានចាប់ដៃសហការក្រៅផ្លូវការជាមួយគ្នាចាប់តាំងពីពេលដែលខ្លួនបានទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកម៉្លេះ។ ទំនាក់ទំនងរបស់តួកគីជាមួយប្រទេសអ៊ីស្រាអែលជួនកាលអាចរងប៉ះពាល់និងរំជើបរំជួលអាស្រ័យទៅលើសម្ពាធការទូតពីសំណាក់បណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់និងឥស្លាមដទៃ។ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរបានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៨–២០០៩ និងហេតុការណ៍ដែលអ៊ីស្រាអែលបានវាយឆ្មក់លើកងនាវាដឹកជំនួយចូលហ្កាហ្សា។<ref>{{cite journal |last=Uzer |first=Umut |date=26 March 2013 |title=Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall |url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall |journal=Middle East Policy |volume=XX |issue=1 |pages=97–110 |doi=10.1111/mepo.12007 |url-access=subscription |access-date=1 October 2026}}</ref> អាស៊ែបៃសង់គឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនកាន់សាសនាឥស្លាមតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះ ដែលបានបង្កើតទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងសេដ្ឋកិច្ចជាមួយអ៊ីស្រាអែល។<ref name="adalah">{{Cite web |title=Inequality Report: The Palestinian Arab Minority in Israel – Adalah |url=https://www.adalah.org/en/content/view/7404 |access-date=1 October 2026 |website=www.adalah.org }}</ref> កាហ្សាក់ស្ថានក៏មានភាពជាដៃគូផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយុទ្ធសាស្ត្រជាមួយអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=19 July 2016 |title=The Israel-Kazakhstan Partnership |url=https://thediplomat.com/2016/07/the-israel-kazakhstan-partnership/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518015549/https://thediplomat.com/2016/07/the-israel-kazakhstan-partnership/ |archive-date=18 May 2022 |website=The Diplomat }}</ref> ប្រទេសឥណ្ឌាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញជាមួយអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ ហើយតាំងពីពេលនោះមក បានពង្រឹងភាពជាដៃគូដ៏រឹងមាំជាមួយគ្នាលើវិស័យយោធា បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>{{cite web |last=Kumar |first=Dinesh |title=India and Israel: Dawn of a New Era |url=http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233225/http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf |archive-date=12 May 2012 |access-date=1 October 2026 |publisher=Jerusalem Institute for Western Defense}}</ref> ឥណ្ឌាគឺជាអតិថិជនទិញគ្រឿងឧបករណ៍សព្វាវុធយោធារបស់អ៊ីស្រាអែលធំជាងគេ ហើយអ៊ីស្រាអែលគឺជាដៃគូយោធាធំបំផុតទីពីររបស់ប្រទេសឥណ្ឌា បន្ទាប់ពីប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |date=19 January 2010 |title=India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-hold-wide-ranging-strategic-talks-with-US-Israel/articleshow/5474033.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109132205/https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-hold-wide-ranging-strategic-talks-with-US-Israel/articleshow/5474033.cms |archive-date=9 January 2026 |access-date=1 October 2026 |newspaper=The Times of India}}</ref> ប្រទេស[[អេត្យូពី]]វិញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តចម្បងរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក ដោយសារតែរដ្ឋប្រទេសពីរនេះផលប្រយោជន៍រួមខាងផ្នែកនយោបាយ សាសនា និងសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=4 February 2010 |title=Iran and Israel in Africa: A search for allies in a hostile world |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2010/02/04/a-search-for-allies-in-a-hostile-world |access-date=1 October 2026 |newspaper=The Economist}}</ref> ===យោធា=== {{Further|បញ្ជីរាយសង្គ្រាមពាក់ព័ន្ធអ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល និងអាវុធប្រល័យលោក}} [[File:The_Southern_Lions._Squadron_116._I.jpg|thumb|យន្តហោះចម្បាំង [[យន្តហោះចម្បាំងអេហ្វ-៣៥ ឡៃនីងពីរ|F-៣៥]] នៃ[[កងកម្លាំងជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]]] [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] (ក.ក.អ.) គឺជាស្ថាប័នយោធាតែមួយគត់នៃ[[កម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល]] ហើយវាស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយ[[ប្រធានអគ្គសេនាធិការ (អ៊ីស្រាអែល)|ប្រធានអគ្គសេនាធិការ]] (ហៅថា ''រ៉ាម៉ាត់កាល់'') ហើយជារួមស្ថិតនៅក្រោមបង្គាប់គណៈរដ្ឋមន្ត្រី។ ក.ក.អ. មានបែងចែកបន្តទៅជា[[កងទ័ពជើងគោកអ៊ីស្រាអែល|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល|អាកាស]] និង[[កងទ័ពជើងទឹកអ៊ីស្រាអែល|ទឹក]]។ កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨ ពីការច្របាប់បញ្ចូលគ្នានៃអង្គការយោធាប្រតិព័ន្ធជាច្រើនក្រុម ដោយក្នុងនោះមានហាហ្កាណាជាអង្គការចម្បង។<ref>{{cite web |year=2007 |title=History: 1948 |url=http://dover.idf.il/IDF/English/about/History/40s/1948/default.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412082705/http://dover.idf.il/IDF/English/about/History/40s/1948/default.htm |archive-date=12 April 2008 |access-date=8 October 2026 |publisher=Israel Defense Forces}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ក.ក.អ. ក៏មានស្ថាប័នស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរហៅថា [[នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍សម្ងាត់យោធា (អ៊ីស្រាអែល)|នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍សម្ងាត់យោធា]] (''អាម៉ាន់'')។ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនត្រូវបានកេណ្ឌទៅធ្វើទាហាននៅពេលពួកគេឈានដល់វ័យអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។ បុរសៗបម្រើការហាត់យោធារយៈពេលពីរឆ្នាំ និងប្រាំបីខែ ហើយនារីៗវិញគឺបម្រើការរយៈពេលពីរឆ្នាំ។<ref>{{cite web |title=The Israel Defense Forces |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts%20About%20Israel/State/The%20Israel%20Defense%20Forces |access-date=8 October 2026 |publisher=ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល}}</ref> បន្ទាប់ពីបញ្ចប់កាតព្វកិច្ចយោធា បុរសៗអ៊ីស្រាអែលនឹងចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងបម្រុង ហើយជាធម្មតាត្រូវបំពេញកាតព្វកិច្ចបម្រុងប្រមាណបីបួនសប្តាហ៍ក្នុងមួយឆ្នាំៗរហូតដល់វ័យសែសិបឆ្នាំ។ ស្ដ្រីភាគច្រើនត្រូវបានលើកលែងពីកាតព្វកិច្ចបម្រុង។ ប្រជាជនអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល (លើកលែងតែជនជាតិឌ្រូស) និងអ្នកដែលចូលរួមក្នុងការសិក្សាសាសនាពេញម៉ោងត្រូវបានលើកលែងពីកាតព្វកិច្ចយោធា<ref>{{cite news |last=Shtrasler |first=Nehemia |date=16 May 2007 |title=Cool law, for wrong population |url=https://www.haaretz.com/news/cool-law-for-wrong-population-1.220687 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118104941/http://www.haaretz.com/news/cool-law-for-wrong-population-1.220687 |archive-date=18 November 2010 |access-date=8 October 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> យ៉ាងណា នៅតែមានជនជាតិអារ៉ាប់អ៊ីស្រាអែលមួយភាគតូចស្ម័គ្រចិត្តបម្រើយោធា។<ref>{{Cite news |date=8 November 2016 |title=Israel's Arab soldiers who fight for the Jewish state |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-37895021 |publisher=BBC News }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃកម្មវិធីកំណែនទ័ពបែបនេះ ក.ក.អ. មានចំនួនកងទ័ពសកម្មប្រមាណ ១៧៦,៥០០ នាក់ និងកម្លាំងបម្រុងប្រមាណ ៤៦៥,០០០ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសមួយដែលមានភាគរយប្រជាជនទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលផ្នែកយោធាខ្ពស់បំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។<ref name="IISS_military">[[#IISS2018|IISS 2018]], pp. 339–340</ref> [[File:IDF_Air_Defense_fighters_during_Operation_Guardian_of_the_Walls,_May_2021._I.jpg|thumb|[[ដោមដែក]]គឺជាប្រព័ន្ធការពារប្រឆាំងនឹងគ្រាប់រ៉ុក្កែតផ្លោងដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់។]] យោធាអ៊ីស្រាអែលគឺពឹងផ្អែកខ្លាំងលើប្រព័ន្ធអាវុធបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ ដែលត្រូវបានរចនានិងផលិតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ព្រមទាំងអាវុធមួយចំនួនទៀតដែលនាំចូលពីបរទេស។ ឧទាហរណ៍ដូចជា ពពួកមីស៊ីមដែលមាននាមថា [[ព្រួញ (គ្រួសារមីស៊ីល)|ព្រួញ]] ដែលជាប្រព័ន្ធប្រឆាំងមីស៊ីលបាលីស្ទីកដែលកំពុងប្រតិបត្តិការតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |last=Katz |first=Yaakov |date=30 March 2007 |title=Arrow can fully protect against Iran |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=56544 |access-date=18 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសប្រឆាំងមីស៊ីល [[ដោមដែក]] ជាដើម ដែលបានទទួលការកោតសរសើរពីជុំវិញពិភពលោក បន្ទាប់ពីវាបានស្ទាក់ចាប់រ៉ុក្កែតរាប់រយគ្រាប់ ដែលត្រូវបានបាញ់ដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref name="Johnson">{{cite news |author=Robert Johnson |date=19 November 2012 |title=How Israel Developed Such A Shockingly Effective Rocket Defense System |url=http://www.businessinsider.com/how-israel-developed-the-iron-dome-2012-11?op=1#ixzz2Cme6aQn5 |access-date=18 October 2026 |work=Business Insider}}</ref> តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ(សង្គ្រាម អ៊ីស្រាអែល-អារ៉ាប់លើកទី៤)|សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]មក អ៊ីស្រាអែលបានបង្កើតបណ្តាញ[[ផ្កាយរណបស៊ើបការណ៍]]ផ្ទាល់របស់ខ្លួន។ កម្មវិធី[[អូហ្វេក]]បានធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសតែប្រាំពីរប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសមត្ថភាពបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបប្រភេទបែបនេះ។<ref>{{cite news |last=Katz |first=Yaakov |date=11 June 2007 |title=Analysis: Eyes in the sky |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=64499 |access-date=18 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> មនុស្សជាច្រើនទូទៅជឿថា អ៊ីស្រាអែលមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៃអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងដៃ]]<ref>{{cite web |last=ElBaradei |first=Mohamed |date=27 July 2004 |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |url=http://www.iaea.org/newscenter/transcripts/2004/alahram27072004.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418221656/http://www.iaea.org/newscenter/transcripts/2004/alahram27072004.html |archive-date=18 April 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> ហើយយោងតាមរបាយការណ៍មួយកាលពីឆ្នាំ១៩៩៣ បានបង្ហាញថា អ៊ីស្រាអែលក៏មានទាំងអាវុធគីមី និងអាវុធជីវសាស្ត្រដែលមានសមត្ថភាពបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រង់ទ្រាយធំផងដែរ។<ref>{{cite web |date=August 1993 |title=Proliferation of Weapons of Mass Destruction: Assessing the Risks |url=http://www.vaccines.mil/documents/library/proliferation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528155012/http://www.vaccines.mil/documents/library/proliferation.pdf |archive-date=28 May 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=Office of Technology Assessment |pages=65, 84}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមិនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាស្ដីពីការមិនរីកសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]នោះទេ ហើយនៅបន្តរក្សាគោលនយោបាយមិនច្បាស់លាស់ដោយចេតនា ពាក់ព័ន្ធនឹងសមត្ថភាពនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |date=27 May 2005 |title=Background Information |url=https://www.un.org/en/conf/npt/2005/background.html |access-date=18 October 2026 |website=2005 Review Conference of the Parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT) |publisher=United Nations}}</ref> ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ មក គេហដ្ឋានទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវតម្រូវឱ្យមានបន្ទប់សុវត្ថិភាពដ៏រឹងមាំមួយ ដែលហៅថា "[[ម៉ឹលហាហ្វមូហ្កាំន]]" (ហេប្រឺ៖ מרחב מוגן) ដែលអាចការពារមិនឱ្យសារធាតុគីមីនិងជីវសាស្ត្រណាមួយជ្រៀតលិចចូលបាន។<ref>{{cite web |title=Glossary |url=http://israelhomeowner.brinkster.net/Glossary.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517224030/http://israelhomeowner.brinkster.net/Glossary.asp |archive-date=17 May 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=Israel Homeowner}}</ref> ចាប់តាំងពីបានបង្កើតឡើងមក អ៊ីស្រាអែលបានចំណាយថវិកាធនធានជាច្រើនលើវិស័យយោធា ដោយបរិមាណចំណាយខ្ពស់បំផុតបង្អស់មិនធ្លាប់មានគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលការចំណាយលើវិស័យយោធាមានតម្លៃស្មើនឹង ៣០.៣% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) របស់ខ្លួន។<ref>{{cite report |url=http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |title=Defence Expenditure in Israel, 1950–2015 |date=29 May 2017 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=18 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053457/http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |archive-date=19 June 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170619053457/http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |archivedate=19 មិថុនា 2017 |deadurl=yes}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២១ អ៊ីស្រាអែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៥ នៅលើពិភពលោកចំពោះការចំណាយសរុបលើវិស័យយោធា ដែលមានចំនួន ២៤.៣ ពាន់លានដុល្លារ និងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៦ ចំពោះការចំណាយលើវិស័យការពារជាតិគិតជាភាគរយនៃ ផសស ដែលស្មើនឹង ៥.២%។<ref>{{cite report |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2022-04/fs_2204_milex_2021_0.pdf |title=Trends in World Military Expenditure, 2021 |date=April 2022 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |access-date=18 October 2026}}</ref> តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៤ មក សហរដ្ឋអាមេរិកបានក្លាយជាដៃគូផ្តល់ជំនួយយោធាដ៏សំខាន់មួយ។ យោងតាមអនុស្សរណៈនៃការយោគយល់គ្នាដែលបានចុះហត្ថលេខានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានរំពឹងថានឹងផ្តល់ជំនួយស្មើនឹងថវិកាចំនួន ៣.៨ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំដល់ប្រទេសនេះ ដែលស្មើនឹងប្រហែល ២០% នៃថវិកាការពារជាតិរបស់អ៊ីស្រាអែល សម្រាប់រយៈពេលចាប់ពីឆ្នាំ២០១៨ ដល់ឆ្នាំ២០២៨។<ref>{{cite news |last=Lake |first=Eli |date=15 September 2016 |title=The U.S.-Israel Memorandum of Misunderstanding |url=https://www.bloomberg.com/view/articles/2016-09-15/the-u-s-israel-memorandum-of-misunderstanding |access-date=18 October 2026 |publisher=Bloomberg}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ២០២០–២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខប្រាំបីនៅលើពិភពលោកសម្រាប់ការនាំចេញគ្រឿងសព្វាអាវុធ។<ref>{{Cite journal |last1=Wezeman |first1=Pieter D. |last2=Djokic |first2=Katarina |last3=George |first3=Mathew |last4=Hussain |first4=Zain |last5=Wezeman |first5=Siemon T. |date=March 2025 |title=Trends in international Arms Transfer 2024 |url=https://www.sipri.org/publications/2025/sipri-fact-sheets/trends-international-arms-transfers-2024 |page=2 |doi=10.55163/XXSZ9056 |url-access=subscription |website=sipri.org}}</ref> អ៊ីស្រាអែលផងដែរត្រូវបាន[[សន្ទស្សន៍សន្តិភាពសកល]]វាយតម្លៃក្នុងកម្រិតទាបជាប្រចាំ ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី១៣៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៣ ក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="GPI">{{cite report |url=https://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2022/06/GPI-2022-web.pdf |title=Global Peace Index 2022 |date=June 2022 |publisher=Institute for Economics and Peace |page=11 |access-date=18 October 2026}}</ref> ===នីតិប្រព័ន្ធ=== {{Main|តុលាការអ៊ីស្រាអែល|ច្បាប់អ៊ីស្រាអែល}} [[File:Israel Supreme Court.jpg|thumb|[[តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] អ៊ីស្រាអែលមានប្រព័ន្ធតុលាការចំនួនបីកម្រិត។ កម្រិតទាបបំផុតគឺតុលាការថ្នាក់មូលដ្ឋាន ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងទីប្រជុំជនភាគច្រើនទូទាំងប្រទេស។ នៅកម្រិតបន្ទាប់គឺតុលាការថ្នាក់ស្រុក ដែលដើរតួនាទីទាំងជាតុលាការឧទ្ធរណ៍ និងជាតុលាការជម្រះក្តីដំបូង (តុលាការថ្នាក់ដំបូង) ហើយតុលាការកម្រិតទីពីរនេះមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងស្រុកចំនួន ៥ ក្នុងចំណោមស្រុកទាំង ៦ របស់អ៊ីស្រាអែល។ កម្រិតទីបីនិងជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតគឺ [[តុលាការកំពូល (អ៊ីស្រាអែល)|តុលាការកំពូល]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងយេរូសាឡឹម។ តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែលមានតួនាទីពីរយ៉ាង មួយគឺដើរតួជាតុលាការឧទ្ធរណ៍ជាន់ខ្ពស់បំផុត និងជាតុលាការយុត្តិធម៌ជាន់ខ្ពស់។ ក្នុងតួនាទីទីពីរក្រោយនេះ តុលាការកំពូលគឺដើរតួជាតុលាការជម្រះក្តីដំបូង ដែលអនុញ្ញាតឱ្យទាំងប្រជាពលរដ្ឋ និងអ្នកក្រៅសញ្ជាតិ អាចដាក់ពាក្យបណ្តឹងជំទាស់នឹងសេចក្តីសម្រេចណាមួយរបស់អាជ្ញាធររដ្ឋបាន។<ref>{{cite news |date=9 September 2007 |title=Israel's high court unique in region |url=http://bostonherald.com/news_opinion/opinion/editorials/2007/09/israel%E2%80%99s_high_court_unique_region |access-date=21 October 2026 |newspaper=Boston Herald}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Bursa11.jpg|thumb|[[តំបន់ផ្សារហ៊ុនពេជ្រ]]នៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាំន]]]] អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍជឿនលឿនបំផុតមួយនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]និងមជ្ឈិមបូព៌ា រាប់គិតទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងឧស្សាហកម្ម។<ref>{{Cite book |last1=Bramwell |first1=Martyn |url={{Google books|Up_7Bh8SbDcC|page=|keywords=%22israel+is+the+most+industrialized%22|text=%22israel+is+the+most+industrialized%22|plainurl=yes}} |title=Northern and Western Asia |publisher=Lerner Publications Company |year=2000 |isbn=978-0-8225-2915-6}}</ref> គិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) នៃប្រទេសនេះគឺមានចំនួនស្មើនឹង ៥២១.៧ ពាន់លានដុល្លារ ហើយ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗគឺ ៥៣.២ ពាន់ដុល្លារ (ប្រាំម៉ឺនពីរពាន់ ដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៣ នៅលើពិភពលោក)។<ref>{{Cite web |date=October 2023 |title=Israel |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=21 October 2026 |work=IMF data mapper |publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> ប្រទេសនេះផងដែរជាប្រទេសដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភបំផុតលំដាប់ទីបីនៅអាស៊ី (គិតតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម​ ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ|ចំណូលក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]])<ref>{{Cite web |last=Team |first=FAIR |date=6 September 2023 |title=Top 10 Richest Countries in Asia [2023] |url=https://fairbd.net/top-10-richest-countries-in-asia/ |access-date=21 October 2026 |website=FAIR }}</ref> និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងមនុស្សពេញវ័យម្នាក់ៗ|ទ្រព្យសម្បត្តិជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សពេញវ័យម្នាក់ៗ]]ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។<ref name="CS 2019-1">{{Cite web |title=Global wealth report |url=https://www.credit-suisse.com/about-us/en/reports-research/global-wealth-report.html |access-date=21 October 2026 |website=credit-suisse.com |publisher=[[ក្រេឌីតស្វីស|Credit Suisse]]}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់ពាន់លាន|ចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់ពាន់លាន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់នៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៨ នៅលើពិភពលោក។ អ៊ីស្រាអែលបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ហើយយោងតាមអង្គការដដែរនៅក្នុងរយៈពេលថ្មីៗនេះ អ៊ីស្រាអែលកំពុងមានអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងចំណោមបណ្ដាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite web |title=Israel |url=http://data.oecd.org/israel.htm |access-date=21 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD }}</ref> ថ្វីបើធនធានធម្មជាតិខ្លួនមានកំណត់ យ៉ាងណាការខិតខំប្រឹងប្រែងអភិវឌ្ឍនៃវិស័យកសិកម្មនិងឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ បានធ្វើឱ្យប្រទេសអ៊ីស្រាអែលអាចផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការស្បៀងអាហារដោយខ្លួនឯងបានស្ទើរតែទាំងស្រុង លើកលែងតែចំពោះគ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងសាច់គោប៉ុណ្ណោះ។ ទំនិញនាំចូលនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ មានតម្លៃសរុប ៩៦.៥ ពាន់លានដុល្លារ ដោយក្នុងនោះរួមមាន វត្ថុធាតុដើម គ្រឿងឧបករណ៍យោធា ទំនិញវិនិយោគ ពេជ្រឆៅ ប្រេងឥន្ធនៈ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងទំនិញប្រើប្រាស់ផ្សេងៗទៀត។<ref name="cia"/> ទំនិញនាំចេញសំខាន់ៗរួមមាន គ្រឿងចក្រ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ កម្មវិធីសូហ្វវែរ ពេជ្រកែច្នៃ កសិផល ផលិតផលគីមី វាយនភណ្ឌ និងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០ តម្លៃនៃការនាំចេញទាំងនេះបានកើនឡើងដល់ ១១៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="cia"/> [[ធនាគារនៃអ៊ីស្រាអែល|ធនាគារកណ្តាលអ៊ីស្រាអែល]]មានទុនបម្រុងរូបិយប័ណ្ណបរទេសចំនួន ២០១ ពាន់លានដុល្លារ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទី១៧ នៅលើពិភពលោក។<ref name="cia"/> ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ មក អ៊ីស្រាអែលបានទទួលជំនួយយោធាជាច្រើនពីសហរដ្ឋអាមេរិក ព្រមទាំងការធានាលើប្រាក់កម្ចីផងដែរ ដែលចំនួននេះស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃបំណុលបរទេសរបស់អ៊ីស្រាអែល។ អ៊ីស្រាអែលមានកម្រិតបំណុលបរទេសទាបបំផុតមួយនៅក្នុងចំណោមប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍នានា ហើយថែមទាំងជាម្ចាស់បំណុលក្រៅសុទ្ធ (ទ្រព្យសកម្មធៀបនឹងបំណុលបរទេស ពោលមានន័យថាមានទ្រព្យសកម្មនៅបរទេសច្រើនជាងបំណុលដែលជំពាក់គេនៅបរទេស) ដោយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ មានអតិរេកចំនួន ៦៩ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite press release |title=Israel's International Investment Position (IIP), June 2015 |date=20 September 2015 |publisher=Bank of Israel |url=http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |access-date=22 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215171824/https://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |archive-date=15 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215171824/https://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |archivedate=15 ធ្នូ 2018}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|thumb|ឧទ្យានបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់[[ម៉ាតាំ (ហៃហ្វា)|ម៉ាតាំ]]នៅទីក្រុងហៃហ្វា]] ការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យាទំនើបខ្ពស់របស់អ៊ីស្រាអែល ដូចក្នុងវិស័យកម្មវិធីសូហ្វវែរ គមនាគមន៍ និងវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត ត្រូវបានគេយកទៅប្រៀបធៀបជារឿយៗទៅនឹងតំបន់[[ស៊ីលីខូនវ៉ាល្លី]] (Silicon Valley) របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=10 November 2005 |title=Israel's technology industry: Punching above its weight |url=https://www.economist.com/business/2005/11/10/punching-above-its-weight |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Economist}}</ref> អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីមួយនៅលើពិភពលោកចំពោះការប្រើផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់ចាយវាយលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍<ref name="OECD_R&D">{{cite web |title=Research and development (R&D) – Gross domestic spending on R&D |url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm |access-date=22 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD}}</ref> ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេសនេះបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៤ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍នវានុវត្តន៍សកល]]។<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/israel |access-date=22 October 2026 |website=WIPO}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ អ្នកបច្ចេកទេស និងវិស្វករចំនួន ១៤០ នាក់ក្នុងចំណោមបុគ្គលិកការងារ ១០,០០០ នាក់ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |last=Shteinbuk |first=Eduard |date=22 July 2011 |title=R&D and Innovation as a Growth Engine |url=http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808102137/http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf |archive-date=8 August 2019 |access-date=22 October 2026 |publisher=National Research University – Higher School of Economics}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មក អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលចំនួនប្រាំមួយនាក់បានទទួលពានរង្វាន់ណូបែល (ភាគច្រើននៅក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា)<ref name="nobel">{{cite news |author=Haviv Rettig Gur |date=9 October 2013 |title=Tiny Israel a Nobel heavyweight, especially in chemistry |url=https://www.timesofisrael.com/tiny-israel-a-nobel-heavyweight-especially-in-chemistry/ |access-date=22 October 2026 |website=The Times of Israel}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសនេះក៏មានឈ្មោះជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាញឹកញាប់ជាប្រទេសមួយដែលមានសមាមាត្រខ្ពស់បំផុតនៃចំនួនអត្ថបទស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Heylin |first=Michael |date=27 November 2006 |title=Globalization of Science Rolls On |url=http://www.achem.univ.kiev.ua/news/pdf/globalization_of_science_rolls_on.pdf |access-date=22 October 2026 |work=Chemical & Engineering News |pages=29–31}}</ref> [[បញ្ជីរាយសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល|សាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួន]]នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានជាប់ឈ្មោះក្នុងចំណោមបណ្ដាសាកលវិទ្យាល័យកំពូលៗទាំង ៥០ លើពិភពលោក លើមុខជំនាញវិទ្យាសាស្ត្រកុំព្យូទ័រ ([[តិចនីអន – វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យតិចនីអន]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យតែលអាវីហ្វ]]) គណិតវិទ្យា ([[សាកលវិទ្យាល័យហេប្រឺយេរូសាឡឹម]]) និងគីមីវិទ្យា ([[វិទ្យាស្ថានវិទ្យាសាស្ត្រវ៉ៃស្មាំន]])។<ref name="ARWU">{{cite web |date=2016 |title=Israel |url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2016/Israel.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817025723/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2016/Israel.html |archive-date=17 August 2016 |access-date=22 October 2026 |publisher=Academic Ranking of World Universities}}</ref> [[ទីភ្នាក់ងារអវកាសអ៊ីស្រាអែល]]គឺជាស្ថាប័នសម្រាប់សម្របសម្រួលរាល់កម្មវិធីស្រាវជ្រាវអវកាសផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនិងពាណិជ្ជកម្ម ហើយបានរចនានិងសាងសង់ផ្កាយរណបយ៉ាងតិចបាន ១៣ គ្រឿង សម្រាប់គោលបំណងពាណិជ្ជកម្ម ការស្រាវជ្រាវ និងចារកម្ម។<ref>{{cite news |last=O'Sullivan |first=Arieh |date=9 July 2012 |title=Israel's domestic satellite industry saved |url=https://www.jpost.com/Features/InThespotlight/Article.aspx?id=276757 |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post |quote=The Amos 6 will be IAI's 14th satellite}}</ref> ផ្កាយរណបមួយចំនួនរបស់អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រព័ន្ធអវកាសដ៏ទំនើបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news |last=Tran |first=Mark |date=21 January 2008 |title=Israel launches new satellite to spy on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2008/jan/21/iran.marktran |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Guardian}}</ref> [[ឆាវីត ២|ឆាវីត]]គឺជាយានបាញ់បង្ហោះអវកាសដែលផលិតដោយអ៊ីស្រាអែលដើម្បីបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបតូចៗទៅកាន់គន្លងផែនដីកម្រិតទាប។<ref>{{cite web |title=Space launch systems – Shavit |url=http://www.deagel.com/Space-Launch-Systems/Shavit_a001901001.aspx |access-date=22 October 2026 |publisher=Deagel}}</ref> វាត្រូវបានបាញ់បង្ហោះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ ដែលបានធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំបីដែលមានសមត្ថភាពបាញ់បង្ហោះយានទៅកាន់ទីអវកាស។ កង្វះទឹកប្រើប្រាស់ដែលនៅតែជាបញ្ហាប្រឈមសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល ដោយវាបានជំរុញឱ្យសាមីខ្លួនបង្កើតនូវនវានុវត្តន៍ថ្មីក្នុងបច្ចេកទេសសន្សំសំចៃទឹក ហើយជាលទ្ធផល បច្ចេកទេសទំនើបកម្មកសិកម្មដ៏សំខាន់មួយគឺប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដំណក់ទឹកក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ លើសពីនេះ អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសឈានមុខគេខាងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់ការបំប្លែងទឹកប្រៃទៅជាទឹកសាប និងការកែច្នៃទឹកប្រើប្រាស់ឡើងវិញផងដែរ។ រោងចក្របំប្លែងទឹកប្រៃសូរ៉េកគឺជាទីកន្លែងបំប្លែងទឹកប្រៃទៅជាទឹកសាបតាមបច្ចេកវិទ្យា ''reverse osmosis'' (ការច្រោះសម្ពាធខ្ពស់) ដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite magazine |last=Talbot |first=David |date=2015 |title=Megascale Desalination |url=https://www.technologyreview.com/s/534996/megascale-desalination/ |access-date=22 October 2026 |magazine=MIT Technology Review}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៤ កម្មវិធីបំប្លែងទឹកប្រៃបានផ្គត់ផ្គង់ទឹកសម្រាប់បរិភោគប្រមាណ ៣៥% ហើយត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងកើនឡើងដល់ ៧០% នៅក្នុងឆ្នាំ២០៥០។<ref>{{cite news |author=Federman, Josef |date=30 May 2014 |title=Israel solves water woes with desalination |url=https://news.yahoo.com/israel-solves-water-woes-desalination-053359192.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602041312/http://news.yahoo.com/israel-solves-water-woes-desalination-053359192.html |archive-date=2 June 2014 |access-date=22 October 2026 |agency=Associated Press}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ ទឹកជាង ៥០% ដែលប្រើប្រាស់ក្នុងគ្រួសារ វិស័យកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្ម គឺជាទឹកដែលត្រូវបានផលិតដោយសិប្បនិម្មិត។<ref name="Kershner">{{Cite news |last=Kershner |first=Isabel |date=29 May 2015 |title=Aided by the Sea, Israel Overcomes an Old Foe: Drought |url=https://www.nytimes.com/2015/05/30/world/middleeast/water-revolution-in-israel-overcomes-any-threat-of-drought.html |access-date=22 October 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ===ថាមពល=== {{Main|ថាមពលនៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Solar dish at Ben-Gurion National Solar Energy Center in Israel.jpg|thumb|ថាសប៉ារ៉ាបូលស្រូបថាមពលព្រះអាទិត្យដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក (មានទីតាំងស្ថិតនៅ[[មជ្ឈមណ្ឌលថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]])]] អ៊ីស្រាអែលប្រើថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យយ៉ាងទូលំទូលាយ ហើយវិស្វករខាងបច្ចេកវិទ្យាថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យរបស់ខ្លួនគឺមានជំនាញបច្ចេកទេសកំពូលលំដាប់ថ្នាក់ពិភពលោក។<ref name="NPR">{{cite news |last=Gradstein |first=Linda |date=22 October 2007 |title=Israel Pushes Solar Energy Technology |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=15503716 |publisher=NPR}}</ref> គេហដ្ឋានជាង ៩០% ក្នុងប្រទេសនេះគឺប្រើប្រាស់ថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យដើម្បីកម្ដៅទឹក ដែលវានេះជាអត្រាខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រជាជនម្នាក់ៗបើប្រៀបនឹងប្រទេសដទៃលើពិភពលោក។<ref name="Solar energy"/> យោងតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រទេសនេះបានសន្សំសំចៃការប្រើប្រាស់អគ្គិសនីបាន ៨% ក្នុងមួយឆ្នាំ ដោយសារការប្រើប្រាស់ថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យសម្រាប់កម្ដៅទឹកនោះឯង។<ref>{{cite web |last=Berner |first=Joachim |date=January 2008 |title=Solar, what else?! |url=http://roma.mfa.gov.il/mfm/Data/156237.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721141348/http://roma.mfa.gov.il/mfm/Data/156237.pdf |archive-date=21 July 2011 |access-date=25 October 2026 |website=Sun & Wind Energy |publisher=Israel Special |page=88}}</ref> ក្រៅពីបច្ចេកវិទ្យាថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ ថាមពលប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិនៅតែដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការទ្រទ្រង់ប្រទេសមួយនេះ។ អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិដោយនាំយកចេញពីប្រភពឧស្ម័ននៅឯនាយសមុទ្ររបស់ខ្លួនកាលពីឆ្នាំ២០០៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ [[តំបន់អណ្ដូងឧស្ម័នតាម៉ារ]]ត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅឯក្បែរឆ្នេរសមុទ្រ ហើយ[[តំបន់អណ្ដូងឧស្ម័នឡឺវាយ៉ាតាន]]មួយទៀតត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite news |last1=Wainer |first1=David |last2=Ben-David |first2=Calev |date=22 April 2010 |title=Israel Billionaire Tshuva Strikes Gas, Fueling Expansion in Energy, Hotels |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112194937/http://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |archive-date=12 January 2011 |publisher=Bloomberg News}}</ref> ធនធានឧស្ម័នធម្មជាតិបម្រុងនៅក្នុងអណ្ដូងទាំងពីរនោះអាចធានាសុវត្ថិភាពថាមពលសម្រាប់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានជាង ៥០ ឆ្នាំទៅមុខ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានធនធានឧស្ម័នធម្មជាតិបម្រុងដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ប្រមាណ ១៩៩ ពាន់លានម៉ែត្រគូប។<ref>{{cite web |title=Country Comparison - Natural Gas - Reserves |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html#is |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615230151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html#is |archive-date=15 June 2013 |website=The World Factbook|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឺកជញ្ជូននៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:4X-ECC LLBG 09-05-2014b.jpg|thumb|[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]ជាអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិចម្បងនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានផ្លូវក្រាលកៅស៊ូ ឬបេតុងសរុប ១៩,២២៤ គីឡូម៉ែត្រ<ref>{{cite web |date=1 September 2016 |title=Roads, by Length and Area |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_10&CYear=2016 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> និងមានយានយន្តជំនិះចំនួន ៣ លានគ្រឿង។<ref name="vehicles">{{cite web |date=30 March 2016 |title=3.09&nbsp;Million Motor Vehicles in Israel in 2015 |url=http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201627085 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ចំនួនយានយន្តជំនិះក្នុងមនុស្ស ១,០០០ នាក់ គឺមាន ៣៦៥ គ្រឿង ដែលជាតួលេខទាបគួរសមបើធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ដទៃ។<ref name="vehicles"/> ប្រទេសនេះបានដាក់គោលដៅកំណត់ឱ្យមានយានយន្តអគ្គិសនីធ្វើដំណើរនៅលើដងផ្លូវរបស់ខ្លួនឱ្យបាន ៣០% នៅត្រឹមឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{Cite news |date=12 September 2023 |title=Israel expects 30% of cars on its roads to be electric by 2030 |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/israel-expects-30-cars-its-roads-be-electric-by-2030-2023-09-12/}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានរថយន្តក្រុងចំនួនសរុប ៥,៧១៥ គ្រឿង ដែលរត់តាមខ្សែផ្លូវកំណត់ផ្សេងៗនៅទូទាំងប្រទេស។<ref>{{cite web |year=2009 |title=Bus Services on Scheduled Routes |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610053142/http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf |archive-date=10 June 2011 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israeli Central Bureau of Statistics}}</ref> បណ្តាញផ្លូវដែកមានប្រវែង ១,២៧៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់[[ក្រុមហ៊ុនផ្លូវដែកអ៊ីស្រាអែល]] ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ។ បន្ទាប់ពីមានការវិនិយោគធំៗដែលបានចាប់ផ្តើមនៅចន្លោះដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ដល់ពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ចំនួនអ្នកដំណើរតាមរថភ្លើងក្នុងមួយឆ្នាំៗបានកើនឡើងពី ២.៥ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ រហូតឡើងដល់ ៥៣ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥។<ref name="cbs_rails">{{cite web |date=1 September 2016 |title=Railway Services |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_03&CYear=2016 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកប្រទេសនេះបានបម្រើដល់ការដឹកជញ្ជូនទំនិញក្នុងបរិមាណ ៧.៥ លានតោនក្នុងមួយឆ្នាំៗថែមទៀតផង។<ref name="cbs_rails"/> ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិចំនួនបីគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] (ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលធ្វើដំណើរតាមផ្លូវអាកាសអន្តរជាតិដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ប្រទេស) [[អាកាសយានដ្ឋានរ៉ាម៉ុន]] និង[[អាកាសយានដ្ឋានហៃហ្វា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ព្រលានយន្តហោះប៊ែនហ្គូរីយ៉នបានទទួលអ្នកដំណើរជាង ២១.១ លាននាក់។<ref>{{Cite news |date=22 January 2024 |title=Number of Passengers at Ben-Gurion Airport Rises 10% Despite Cancellations Due to Israel-Hamas War |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-22/ty-article/number-of-passengers-at-ben-gurion-airport-rises-10-despite-israel-hamas-war/0000018d-3246-d81e-abdf-3a4e9e540000 |work=Haaretz}}</ref> ក្រៅពីនេះ អ៊ីស្រាអែលក៏មានកំពង់ផែសំខាន់ៗចំនួនបីផងដែររួមមាន [[កំពង់ផែហៃហ្វា]] (ដែលជាកំពង់ផែដ៏ចំណាស់ និងធំជាងគេបង្អស់ក្នុងប្រទេស) [[កំពង់ផែអាឆ្ដូដ]] និង[[កំពង់ផែអេឡាត]]នៅជាប់[[សមុទ្រក្រហម]]។ ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|បញ្ជីរាយទីតាំងបុរាណវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Ein Bokek - Dead Sea2.jpg|thumb|រមណីយដ្ឋាន[[អេនបុក្កេក]]នៅជាប់ច្រាំងនៃ[[សមុទ្រមរណៈ]]]] វិស័យទេសចរណ៍ ជាពិសេសទេសចរណ៍សាសនា គឺជាវិស័យដ៏សំខាន់មួយនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយវាមានរួមបញ្ចូលទាំងទីតាំងតំបន់ឆ្នេរ ទីតាំងបុរាណវិទ្យា ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ រួមទាំងទីតាំងដែលទាក់ទងនឹងព្រះគម្ពីរ និងលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដ៏ប្លែកៗពិសេសៗផ្សេងៗ ដែលសុទ្ធតែជាកត្តាទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរចូលមកលេងទស្សនាប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អ៊ីស្រាអែលបានទទួលភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ៣.៦ លាននាក់ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតមិនធ្លាប់មាន ដោយកើនឡើង ២៥ ភាគរយបើធៀបនឹងឆ្នាំ២០១៦ ហើយបើគិតជាចំណូលទឹកប្រាក់ដល់សេដ្ឋកិច្ចគឺមានចំនួន ២០ ពាន់លានស៊ីគែលថ្មី។<ref>{{cite web |last=Yan |date=3 January 2018 |title=Israel sees record 3.6 mln inbound tourists in 2017 |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-01/03/c_136867704.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124195618/http://www.xinhuanet.com/english/2018-01/03/c_136867704.htm |archive-date=24 January 2018 |website=Xinhua}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Aliyah 1948-2015.png|upright=1.25|thumb|[[អាលីយ៉ា]]រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៨ រហូតដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ចំនួនកើនឡើងខ្ពស់បំផុតគឺមាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ និងឆ្នាំ១៩៩០។]] អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសដែលមានចំនួនជនជាតិជ្វីហ្វរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុត ហើយជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វជាជនជាតិភាគច្រើន។<ref>{{cite report |url=https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |title=World Jewish Population |date=2021 |publisher=Berman Jewish DataBank |access-date=26 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906084243/https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5C2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |archive-date=6 September 2023 |url-status=live |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor2-last=Della-Pergola |editor2-first=Sergio |editor3-last=Sheskin |editor3-first=Ira}}</ref> គិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២៥ ចំនួនប្រជាជនសរុបត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមាន ១០,០៩៤,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=Media Release Israel's Independence Day 2025 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2025/Israel-Independence-Day-2025.aspx |access-date=26 October 2026 |website=www.cbs.gov.il}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ដដែរ រដ្ឋាភិបាលបានកត់ត្រាថា ៧២% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបគឺជា[[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិជ្វីហ្វ]] ២១% ជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់]] និង ៧% ជា "ក្រុមផ្សេងៗទៀត" (រួមមានគ្រិស្តសាសនិកដែលមិនមែនជាជនជាតិអារ៉ាប់ និងរាល់បុគ្គលដែលមិនបានបញ្ជាក់ពីសាសនារបស់ខ្លួន)។​<ref name="population_stat2024"/> ក្នុងរយៈពេលមួយទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ ពលករចំណាកស្រុកមួយចំនួនធំមកពីប្រទេសរូម៉ានី ថៃ ចិន ទ្វីបអាហ្វ្រិក និងអាមេរិកខាងត្បូង បានចូលមករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ចំនួនពួកគេពិតប្រាកដគឺមិនមានអ្នកណាអាចដឹងបាននោះទេ ដោយសារតែពលករបរទេសជាច្រើនបានចូលមករស់នៅក្នុងប្រទេសនេះដោយខុសច្បាប់<ref>{{cite news |date=14 July 2009 |title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators |url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119084926/http://www.irinnews.org/report/85270/israel-crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |archive-date=19 January 2016 |access-date=26 October 2026 |newspaper=IRIN}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា គេអាចប៉ាន់ស្មានចំនួននោះនៅចន្លោះរវាងពី ១៦៦,០០០ ទៅ ២០៣,០០០ នាក់។<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៩៣% គឺរស់នៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជន។<ref>{{cite web |title=Urban population (% of total population) – Israel |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=IL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211181255/https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=IL |archive-date=11 February 2023 |access-date=26 October 2026 |website=data.worldbank.org |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍បានប៉ាន់ប្រមាណថា អាយុសង្ឃឹមរស់ជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលគឺ ៨២.៥ ឆ្នាំ ដែលជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឃឹមរស់|កម្រិតខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទីប្រាំមួយនៅលើពិភពលោក]]។<ref name="OECD_life_expec">{{cite web |title=Life expectancy at birth |url=https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202012350/https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm |archive-date=2 February 2015 |access-date=26 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD}}</ref> ចំពោះជនជាតិអារ៉ាប់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលវិញ អាយុកាលជាមធ្យមរបស់ពួកគេគឺទាបជាងនេះពី ៣ ទៅ ៤ ឆ្នាំ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាយុសង្ឃឹមរស់ពួកគេនៅតែមានអត្រាខ្ពស់ជាងជនជាតិអារ៉ាប់ផ្សេងៗដែលរស់នៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ និងប្រទេសមូស្លីមភាគច្រើន។<ref>{{Cite news |date=9 October 2012 |title=Saudi writer: 'Why is life expectancy in Israel better?' |url=https://www.bbc.com/news/av/world-radio-and-tv-19890597 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623113753/https://www.bbc.com/news/av/world-radio-and-tv-19890597 |archive-date=23 June 2022 |access-date=26 October 2026 |publisher=BBC News }}</ref> ប្រទេសនេះមានអត្រាកំណើតខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមសមាជិកអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ ហើយក៏ជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានអត្រានេះលើសពីកម្រិតជំនួសចំនួន ២.១ ផងដែរ។<ref name=":5">{{Cite news |date=21 June 2024 |title=Israel's birth rate remains highest in OECD by far, at 2.9 children per woman |url=https://www.timesofisrael.com/israels-birth-rate-remains-highest-in-oecd-by-far-at-2-9-children-per-woman |work=Times of Israel}}</ref> ប្រមាណ ៨០% នៃជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែលបានកើតនៅក្នុងប្រទេស ហើយ ១៤% ជាជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាមេរិក និង ៦% ជាជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្វ្រិក។<ref>{{cite web |date=15 September 2022 |title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth and Period of Immigration |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/doclib/2022/2.shnatonpopulation/st02_09.pdf |access-date=26 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វមកពីអឺរ៉ុបនិងអតីតសហភាពសូវៀត ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេដែលកើតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ដោយរាប់ទាំងជនជាតិជ្វីហ្វអាឆ្កិនណាហ្ស៊ីផង) គឺសរុបមានចំនួនស្មើនឹងប្រមាណ ៤៤% នៃប្រជាជនជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល។ រីឯជនជាតិជ្វីហ្វមកពីបណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់និងប្រទេសមូស្លីម ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេ (ដោយរាប់ទាំងជនជាតិជ្វីហ្វមីហ្សរ៉ាហ៊ី និងសេហ្វារឌីដែរនោះ) វិញ គឺបង្កើតបានជាផ្នែកដ៏ធំបំផុតនៃចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វសរុបដែលនៅសេសសល់។<ref>{{cite web |author=Joel Schalit |date=31 August 2009 |title=The Missing Mizrahim |url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim |website=Jewcy}}</ref> ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៤% (ស្មើនឹងចំនួន ៣០០,០០០ នាក់) គឺត្រូវបានច្បាប់ព្រះគ្រូ (រ៉ាប៊ី) ចាត់ថ្នាក់តាមជាតិសាសន៍ថាជា "ក្រុមផ្សេងទៀត" ដោយពួកគេនេះត្រូវជាជនជាតិដែលមានដើមកំណើតពីរុស្ស៊ី ឬមានសមាជិកគ្រួសារដែលមិនមែនជាជនជាតិជ្វីហ្វ តែទោះជាយ៉ាងណា ក្រុមនេះនៅតែមានសិទ្ធិទទួលបានសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល ក្រោមច្បាប់ស្តីពីការវិលត្រឡប់។<ref>{{cite web |last=DellaPergola |first=Sergio |year=2011 |title=Jewish Demographic Policies |url=http://jppi.org.il/uploads/Jewish_Demographic_Policies.pdf |publisher=The Jewish People Policy Institute}}</ref> និគមជនអ៊ីស្រាអែលដែលរស់នៅក្រៅបន្ទាត់បៃតងមានចំនួនប្រមាណ ៦០០,០០០ (≈១០% នៃចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល)។<ref>{{cite magazine |last=Gorenberg |first=Gershom |date=26 June 2017 |title=Settlements: The Real Story |url=http://prospect.org/article/settlements-real-story |access-date=27 October 2026 |magazine=The American Prospect}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ៣៩៩,៣០០ នាក់បានរស់នៅក្នុងតំណាំងលំនៅនៃវ៉េសប៊ែង ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិជ្វីហ្វជាង ២០០,០០០ នាក់ថែមទៀតបានរស់នៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត<ref name="districts_pop" /> និង ២២,០០០ នាក់ទៀតនៅកំពូលហ្កូឡាន។<ref name="districts_pop" /> នៅក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាធ្លាប់មានតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលឈ្មោះ[[ហ្គូសកាធីហ្វ]] ដែលមានជនជាតិអ៊ីស្រាអែលរស់នៅប្រមាណ ៧,៨០០ នាក់ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសឱ្យប្រជាជនទាំងនោះដកខ្លួនចេញនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។<ref>{{cite web |title=Settlements in the Gaza Strip |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archive-date=26 August 2013 |access-date=27 October 2026 |website=Settlement Information}}</ref> ជនជាតិអារ៉ាប់អ៊ីស្រាអែល​ (ដោយរាប់ទាំងប្រជាជនអារ៉ាប់នៅយេរូសាឡឹមខាងកើត និងកំពូលហ្កូឡាន) មានចំនួនសរុប ១,៩៩៥,០០០ នាក់ ឬស្មើនឹង ២១.១% នៃចំនួនប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលសរុប។<ref>{{cite web |title=Population of Israel on the Eve of 2022 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2021/Population-of-Israel-on-the-Eve-of-2022.aspx |access-date=27 October 2026 |publisher=Cbs.gov.il}}</ref> នៅក្នុងលទ្ធផលស្ទង់មតិមួយកាលពីឆ្នាំ២០១៧ ប្រជាជនអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល ៤០% បានកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងជា "ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល" ឬមាន "សញ្ជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល" ចំណែក ១៥% បានកំណត់ជា "ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន" រីឯ ៨.៩% ជា "ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅអ៊ីស្រាអែល" ឬមាន "សញ្ជាតិប៉ាឡេស្ទីននៃអ៊ីស្រាអែល" និង ៨.៧% ជា "ជនជាតិអារ៉ាប់" ទទេ។ ការស្ទង់មតិដដែរនេះក៏បានរកឃើញដែរថា ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៦០% បានមានទស្សនៈវិជ្ជមានចំពោះរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite report |url=https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=0e141dca-8ac4-a77f-7045-f3a7d4c30991 |title=Citizenship, Identity and Political Participation: Measuring the Attitudes of the Arab Citizens in Israel |date=December 2017 |publisher=Konrad Adenauer Foundation |issue=12 |pages=22, 25, 28 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Lynfield |first1=Ben |date=27 September 2017 |title=Survey: 60% of Arab Israelis have positive view of state |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Survey-60-percent-of-Arab-Israelis-have-positive-view-of-state-506150 |access-date=27 October 2026 |work=The Jerusalem Post}}</ref> ===តំបន់ទីប្រជុំជនធំៗ=== {{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|800px|ទិដ្ឋភាពនៃ[[តំបន់មាតុបុរីតែលអាវីហ្វ]]}} អ៊ីស្រាអែលមានតំបន់ទីប្រជុំជនធំៗចំនួនបួន រួមមាន៖ [[ហ្គូសដាំន]] (តំបន់មាតុបុរីតែលអាវីហ្វ ដែលមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ៣,៨៥៤,០០០ នាក់) [[យេរូសាឡឹម]] (ប្រជាជនចំនួន ១,២៥៣,៩០០ នាក់) [[ហៃហ្វា]] (៩២៤,៤០០ នាក់) និង[[បេអ៊ែលឆេវ៉ា]] (៣៧៧,១០០ នាក់)។<ref>{{cite web |date=6 September 2017 |title=Localities, Population and Density per Sq. Km., by Metropolitan Area and Selected Localities |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_25&CYear=2017 |access-date=3 November 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ទីប្រជុំជនដែលមានទំហំធំជាងគេទាំងចំនួនប្រជាជននិងផ្ទៃដីនោះគឺ យេរូសាឡឹម ដែលមានប្រជាជនចំនួន ១,០៥០,១៥៣ នាក់នៅលើផ្ទៃដី ១២៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="Israelpopulations">{{cite web |url=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|title=Regional Statistics|website=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=3 November 2026}}</ref> ទិន្នន័យស្ថិតិសម្រាប់ក្រុងយេរូសាឡឹមនេះផងដែរបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនប្រជាជន និងផ្ទៃដីនៃផ្នែក[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលសព្វថ្ងៃកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍ជម្លោះថ្នាក់អន្តរជាតិ។ តែលអាវីហ្វ (៤៩៤,៩០០) និងហៃហ្វា (២៩៧,០៨២) គឺជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបន្ទាប់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Israelpopulations"/> ទីក្រុង[[ភ្នៃប្រាក់]] (ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនប្រតិបត្តិនិកាយ[[ហារ៉េឌី]]) គឺជាទីក្រុងដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោមទីក្រុងទាំង ១០ នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[បញ្ជីរាយទីក្រុងតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់បំផុត]]។<ref>{{Cite web |title=Population Density by City 2024 |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/population-density-by-city |website=worldpopulationreview.com}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានទីក្រុងចំនួន ១៦ ដែលមានចំនួនប្រជាជនលើសពី ១០០,០០០ នាក់ឡើងទៅ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ តំបន់ចំនួន ៧៧ ត្រូវបានក្រសួងមហាផ្ទៃអ៊ីស្រាអែលផ្តល់ឋានៈជា ទីប្រជុំជន (ឬក្រុង) ដែលក្នុងនោះមាន[[បញ្ជីរាយតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|បួនកន្លែងស្ថិតនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែង]]។<ref>[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_22&CYear=2018 2.22 Localities and Population, by Municipal Status and District], 2018</ref> {{ទីក្រុងធំបំផុតនៃអ៊ីស្រាអែល}} ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃអ៊ីស្រាអែល}} [[File:שלט רחוב יהודה (3777232251).jpg|thumb|ផ្លាកសញ្ញាសម្គាល់ផ្លូវជា[[ភាសាហេប្រឺ]] [[ភាសាអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] និង[[ភាសាអង់គ្លេស]]]] ភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺ [[ភាសាហេប្រឺ]]។ ភាសាហេប្រឺគឺជាភាសាចម្បងរបស់រដ្ឋ ហើយត្រូវប្រជាជនភាគច្រើននិយាយប្រើប្រាស់ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ នៅមុនឆ្នាំ២០១៨ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយផងដែរ<ref name=lang1/> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ២០១៨ នោះ ភាសាអារ៉ាប់ត្រូវបានកែសម្រួលទម្លាក់មកត្រឹមជា "ឋានៈពិសេសនៅក្នុងរដ្ឋ" វិញ។<ref name=lang2/><ref name=lang3/> ភាសាអារ៉ាប់ត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិអារ៉ាប់ភាគតិចនៅក្នុងស្រុក និងជាភាសាគោលសម្រាប់បង្រៀននៅក្នុងសាលារៀនរបស់ប្រជាជនអារ៉ាប់ ដែលនៅទីនោះដែរ ភាសាហេប្រឺត្រូវបានបង្រៀនជាមុខវិជ្ជាមួយវិញ។<ref name="arabic_lang">{{cite book |last1=Franklin |first1=Parker |url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/detailmini.jsp?ERICExtSearch_SearchValue_0=ED250227&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED250227 |title=Israeli Schools: Religious and Secular Problems |date=10 October 1984 |publisher=Education Resources Information Center |access-date=3 November 2026}}</ref> ដោយសារតែមានអន្តោប្រវេសន៍ទ្រង់ទ្រាយធំពីអតីតសហភាពសូវៀត និង[[អាលីយ៉ាពីអេត្យូពី|ប្រទេសអេត្យូពី]] ([[ជនជាតិជ្វីហ្វអេត្យូពីនៅអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិជ្វីហ្វអេត្យូពី]]ប្រមាណ ១៣០,០០០ នាក់បានកំពុងរស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល)<ref name="The Ethiopian Population In Israel">[[ការិយាល័យកណ្ដាលអ៊ីស្រាអែលនៃស្ថិតិ]]៖ [http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201211307 The Ethiopian Community in Israel]</ref> ដូច្នេះ [[ភាសារុស្ស៊ី]] និង[[ភាសាអាមហារ៉ា]]ក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសនេះ។<ref>{{cite news |last=Meyer |first=Bill |date=17 August 2008 |title=Israel's welcome for Ethiopian Jews wears thin |url=http://www.cleveland.com/world/index.ssf/2008/08/israels_welcome_for_ethiopian.html |access-date=3 November 2026 |newspaper=The Plain Dealer}}</ref> ជនអន្តោប្រវេសន៍ដែលនិយាយភាសារុស្ស៊ីជាងមួយលាននាក់បានចូលមករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០៤។<ref>{{cite news |date=10 February 2008 |title=Study: Soviet immigrants outperform Israeli students |url=https://www.haaretz.com/news/study-soviet-immigrants-outperform-israeli-students-1.238970 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531040829/http://www.haaretz.com/news/study-soviet-immigrants-outperform-israeli-students-1.238970 |archive-date=31 May 2012 |newspaper=Haaretz}}</ref> ភាសាបារាំងត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៧០០,០០០ នាក់<ref>{{cite news |date=5 December 2011 |title=French radio station RFI makes aliyah |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4156781,00.html |newspaper=Ynetnews}}</ref> ដែលភាគច្រើនដើមកំណើតមកពីប្រទេសបារាំង និងតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។ ភាសាអង់គ្លេសធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងសម័យអាណត្តិភាព ហើយទោះបីជាវាបានបាត់បង់ឋានៈជាភាសាផ្លូវការក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្ដី ក៏វានៅតែដើរតួនាទីសំខាន់ខ្លាំងអាចប្រៀបបានទៅនឹងភាសាផ្លូវការបច្ចុប្បន្នទៅហើយ។<ref>{{cite book |last=Bat-Zeev Shyldkrot |first=Hava |title=Perspectives on Language and Development: Essays in Honor of Ruth A. Berman |date=2004 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=978-1-4020-7911-5 |editor1-last=Diskin Ravid |editor1-first=Dorit |page=90 |chapter=Part I: Language and Discourse |quote=English is not considered official but it plays a dominant role in the educational and public life of Israeli society. ... It is the language most widely used in commerce, business, formal papers, academia, and public interactions, public signs, road directions, names of buildings, etc. |editor2-last=Bat-Zeev Shyldkrot |editor2-first=Hava |chapter-url={{Google books |xMzx6xFB0IgC |page=PA90 |keywords=|text= |plainurl=yes}}}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|សាសនាអាប្រាហាម}} [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ដោមនៃសិលា]] និង[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]នៅទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ អ៊ីស្រាអែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៧៣.៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាយូដា ១៨.១% ជាមូស្លីម ១.៩% ជាគ្រិស្តសាសនិក ១.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិ[[ឌ្រុស]] និង ៤.៩% ជាអ្នកកាន់សាសនាផ្សេងៗទៀត។<ref name="cia" /> ការប្រកាន់ជំនឿនិកាយសាសនាក្នុងចំណោមជនជាតិជ្វីហ្វនៅអ៊ីស្រាអែលគឺមានភាពខុសគ្នាៗ៖ ដោយតាមការស្ទង់មតិមួយកាលពីឆ្នាំ២០១៦ បានបង្ហាញថា ៤៩% នៃជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែលបានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជា [[ហ៊ីឡូនី]] (លោកិយ), ២៩% ជា[[ម៉ាស័រទីម]] (ប្រពៃណី), ១៣% ជា[[ហ្ស៊ីអននិយមសាសនា|ដាធី]] (ជំនឿសាសនា) និង ៩% ជា[[ហារ៉េឌី]] (ប្រកាន់តឹងរ៉ឹង)។<ref>{{cite web |last1=Starr |first1=Kelsey Jo |last2=Masci |first2=David |date=8 March 2016 |title=In Israel, Jews are united by homeland but divided into very different groups |url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/08/in-israel-jews-are-united-by-homeland-but-divided-into-very-different-groups/ |access-date=5 November 2026 |publisher=Pew Research Center}}</ref> មូស្លីមគឺជាក្រុមសាសនាភាគតិចដ៏ធំបំផុត ដោយមានចំនួនស្មើប្រមាណ ១៨.១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ១.៩% គឺជា[[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ទៀតជាអ្នកកាន់[[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ជំនឿឌ្រុស]]។<ref name="CIA2022">{{Cite web |date=10 September 2024 |title=Israel |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910082545/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 September 2024 |access-date=5 November 2026 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> ចំនួនគ្រិស្តសាសនិកភាគច្រើនជា[[គ្រិស្តសាសនិកអារ៉ាប់|ជនជាតិអារ៉ាប់]] និង[[ជនជាតិអារ៉ាមនៅអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាម]] ប៉ុន្តែក៏មានជនអន្តោប្រវេសន៍ខ្លះផងដែរមកពីអតីតសហភាពសូវៀត ពលករបរទេស [[ជនជាតិអាមេនីនៅអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន|គ្រិស្តសាសនិកអាមេនី]] និងអ្នកគោរពប្រតិបត្តិជំនឿ [[យូដាមែស្ស៊ី]] ដែលគ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកភាគច្រើនចាត់ទុកថាជាទម្រង់មួយនៃសាសនាគ្រិស្ត។<ref>{{cite news |last=Bassok |first=Moti |date=25 December 2006 |title=Israel's Christian population numbers 148,000 as of Christmas Eve |url=https://www.haaretz.com/news/israel-s-christian-population-numbers-148-000-as-of-christmas-eve-1.208151 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121203945/http://www.haaretz.com/news/israel-s-christian-population-numbers-148-000-as-of-christmas-eve-1.208151 |archive-date=21 November 2010 |access-date=5 November 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ក្រៅពីនេះ អ៊ីស្រាអែលក៏មានសមាជិកនៃក្រុមសាសនាផ្សេងៗទៀត រួមទាំងពុទ្ធសាសនិក និងហិណ្ឌូសាសនិក ថ្វីបើពួកគេមានចំនួនតូចតិចតួចក្ដី។<ref>{{cite web |title=National Population Estimates |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st_eng02.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807012547/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st_eng02.pdf |archive-date=7 August 2011 |access-date=5 November 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |page=27}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅអ៊ីស្រាអែល}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] 5dkpvc8vwas5y5ie0idbw4jzqfn1u3y 0 34257 342512 313053 2026-11-04T19:38:11Z Tolspokea 53781 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 342512 wikitext text/x-wiki [[គ18ххх|<span lang="km" dir="rtl">គ</span>]]ង់ ប៊ុនឈឿន {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #123456;" colspan="3"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size:22pt; color:yellow; text-shadow: 2px 1px red;>គង្គ ប៊ុនឈឿន</p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" !style="background: #ABCDEF;" colspan="3"|ជីវប្រវត្តិសង្ខេប |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''នាម​ពេញ''' |colspan="2"|គង្គ ប៊ុនឈឿន |- style="vertical-align:top;" |'''រហស្សនាម''' |colspan="2"|កវីស្លាបបកាមាសដងស្ទឹងសង្កែ |- style="vertical-align:top;" |'''សញ្ជាតិ''' |colspan="2"|{{KHM}} |- style="vertical-align:top;" |'''ជំនាញ''' |colspan="2"|កវីនិពន្ធ |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"| * និពន្ធចម្រៀង ** និពន្ធទំនុកច្រៀង ** និពន្ធបទភ្លេង ** ទំនុកភ្លេង សម្រួលតន្ត្រី ** តន្ត្រីករ ** ចម្រៀង * និពន្ធអត្ថបទ ** សេណារីយ៉ូភាពយន្ត ** ដឹកនាំសម្តែង ** អ្នកសរសេរកាសែត ** ប្រលោមលោកពាក្យរាយ ** ប្រលោមលោកពាក្យកាព្យ ** កំណាព្យ ** ជាងគំនូរ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្នាដៃនិពន្ធ''' |colspan="2"| * និពន្ធទំនុកច្រៀង ** [[រំដួលដងស្ទឹងសង្កែ]] ** ម្លប់​ដូង​ទី​១០ ** អារ​សាច់​ជូន​ម្ដាយ ** អនុស្សាវរីយ៍​ខ្នង​ភ្នំ​សំពៅ ** កូន​ស្រី​អ្នក​នេសាទ * និពន្ធរឿងប្រឡោមលោក ** វាសនា​របស់​កញ្ញា តាត ម៉ារីណា(ស្នាដៃចុងក្រោយ) |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"|{{birth date and age|1938|10|18| df=dd|MM|yyyy}} |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃទទួលមរណភាព |colspan="2"|{{birth date|2016|04|17|df=y}} |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃទទួលមរណភាព |colspan="2"|ជំងឺមហារីកតំរងនោម(ក្រោយពេលវះកាត់) |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុកកំណើត''' |colspan="2"|[[ភូមិ​ចម្ការសំរោង]] [[ឃុំ​ចម្ការសំរោង]] [[ស្រុក​បាត់ដំបង]] [[ខេត្ត​បាត់ដំបង]] |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុក''' |colspan="2"|[[គង្គ ឈិន]] (ស្រុកកំណើតនៅ[[ខេត្តតាកែវ]]) |- style="vertical-align:top;"ថ្ងៃចន្ទ ៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំថោះ បញ្ចស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៦៧ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៤ January 1, 2024 ទិវា​ចូល​ឆ្នាំ​សាកល (New Year's Day) |'''ម្តាយ''' |colspan="2"|[[ម៉រ ភឹង]](បាត់ដំបង) |- style="vertical-align:top;" |'''ភរិយា''' |colspan="2"|លោកស្រី [[តាត គឹមលន]] |- style="vertical-align:top;" |'''បុត្រ''' |colspan="2"| ១. ប៊ុនឈឿន សូរិដា |- style="text-align:center;" !style="background: #ABCDEF;" colspan="3"|កវីនិពន្ធជំនាន់ដើម |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |} កវីម្ចាស់ស្ទឹងសង្កែ គង្គ ប៊ុនឈឿន កើតនៅថ្ងៃ ១៨ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៣៩ នៅភូមិចំការសំរោង ឃុំចំការសំរោង ស្រុក បាត់ដំបង ខេត្តបាត់ដំបង ។ ឪពុកឈ្មោះ គង្គ ឈិន(ស្រុកកំណើតនៅ ខេត្តតាកែវ) ម្តាយឈ្មោះ ម៉រ ភឹង(បាត់ដំបង) ។ លោកបានចូលប្រឡូកក្នុងវិស័យតែងនិពន្ឋ ចាប់តាំងពីកំឡុងឆ្នាំ ១៩៥៥ មក រហូតបានប្រលងជាប់លេខមួយ ជាលើកដំបូង នៅក្នុង ឱកាសមហោស្រពអក្សរសិល្ប៍មួយ នៅក្នុងខេត្តបាត់ដំបងក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្នុងស្នាដៃឈ្មោះ ” ស្នេហាលុះអវសាន”។ លោកជាអ្នសរសេរកាសែត អ្នកនិពន្ឋ ប្រលោមលោកពាក្យរាយ ប្រលោមលោកពាក្យកាព្យ កំណាព្យ ចម្រៀង សេណារីយ៉ូភាពយន្ត ជាអ្នកដឹកនាំសម្តែង ជាអ្នកនិពន្ឋបទភ្លេង ដ៏ល្បីឈ្មោះម្នាក់។ ក្រៅពីនេះ លោកក៏ជាអ្នកគូរ គំនូរអប់រំផងដែរ។ នៅឆ្នាំ ២០០០ លោកជាអ្នកនិពន្ឋជនជាតិខ្មែរ ទី ២ បន្ទាប់ពី ឯកឧត្តម [[ពេជ្រ ទុំក្រវិល]] ដែលបានទទួលជ័យលាភី ស្នាដៃតែងនិពន្ឋក្របខ័ណ្ឌអាស៊ាន ។ លោកត្រូវបាន អ្នកនិពន្ឋខ្មែរទាំងឡាយ ចាត់ទុកជា អ្នកនិពន្ឋដ៏ឆ្នើមម្នាក់របស់កម្ពុជា ដែលបានបន្សល់ទុក នូវស្នាដៃផ្នែកតែងនិពន្ឋ យ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ មានប្រលោមលោក និង ចម្រៀងសម័យដើម ដែលមាន អធិរាជសំឡេងមាស ស៊ិន ស៊ីសាមុត អ៊ឹង ណារី រស់ សេរីសុទ្ឋា [[ប៉ែន រ៉ន]] និង អ្នកចម្រៀងល្បីៗ ជាច្រើនរូបទៀត បានបកស្រាយ ហើយស្នាដៃទាំងអស់នោះ នៅតែ ស្ថិតក្នងមនោសញ្ចេតនា អ្នកអាន និងអ្នកស្តាប់រហូតមកដល់សព្ឋថ្ងៃនេះ ។ គឺ​ជា​កវី​និពន្ធ​ល្បី​ឈ្មោះ​មួយ​រូប​តាំង​ពី​ទសវត្សរ៍​ទី​៥០ រហូត​មក។ លោក​មាន​ជំនាញ​ទាំង​ផ្នែក​បទ​ចម្រៀង ភាពយន្ត និង​សិល្បៈ​មួយ​ចំនួន​ទៀត។ លោក គង្គ ប៊ុនឈឿន បាន​ទទួល​មរណភាព​ក្នុង​វ័យ ៧៧​ឆ្នាំ​នៅ​ប្រទេស​ន័រវេសន៍ (Norway) ដោយ​ជំងឺ​មហា​រីក។ លោក​បាន​បន្សល់​ទុក​ស្នាដៃ​និពន្ធ​ជាច្រើន​សម្រាប់​ឲ្យ​កូន​ខ្មែរ​សិក្សា​ស្វែង​យល់ ហើយ​មហាជន​ក៏​តែង​ស្ងើច​សរសើរ​មិន​ដាច់​ពី​មាត់​ថា លោក​ជា​កវី​និពន្ធ​ជើង​ចាស់​ដ៏​ឆ្នើម ដែល​ច្រើន​សរសេរ​បង្ហាញ​អំពី​តថភាព​ពិត​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ជាតិ រហូត​ដល់​លោក​បាន​រត់​គេច​ពី​ការ​តាម​ចាប់​ខ្លួន​ពី​រដ្ឋាភិបាល​ទៅ​នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស​រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​ទទួល​មរណភាព។ =ជីវប្រវត្តិ= កវី​និពន្ធ​ម្ចាស់​ដង​ស្ទឹង​សង្កែ ជា​កូន​កសិករ​ក្រីក្រ​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម​បង​ប្អូន ២​នាក់ តែ​ជា​អកុសល បង​ប្រុស​របស់​លោក​បាន​ស្លាប់​ទៅ​តាំង​ពី​រូប​លោក​នៅ​វ័យ​កុមារ​ភាព។ កវី​និពន្ធ​រូប​នេះរស់នៅ [[​ភូមិ​ចម្ការសំរោង]] [[សង្កាត់ចំការសំរោង|ឃុំ​ចម្ការសំរោង]] [[ក្រុងបាត់ដំបង|ស្រុក​បាត់ដំបង]] [[ខេត្ត​បាត់ដំបង]]។ លោក​បាន​រៀប​អាពាហ៍ពិពាហ៍​ជាមួយ អ្នកស្រី តាត គឹមលន នៅ​ឆ្នាំ​១៩៦៣ ហើយ​មាន​កូន​ចំនួន ៦​នាក់ គឺ​ប្រុស​ម្នាក់ និង​ស្រី ៥​នាក់ ហើយ​ក្នុង​នោះ កូន​ចំនួន ៥​នាក់​បាន​ទៅ​រស់នៅ​ប្រទេស​ន័រវេសន៍ និង​កូន​ស្រី​ម្នាក់​នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ។ កូន​ច្បង​ទី​មួយ អ្នកស្រី ប៊ុនឈឿន សូរិដា ថ្លែង​ថា ប្អូនៗ​របស់​អ្នកស្រី​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ស្រុក​ខ្មែរ​ទៅ​រស់នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស​តាម​ឪពុក​របស់​អ្នកស្រី តាំង​ពី​ឆ្នាំ​២០០០ រហូត​មក។ អ្នកស្រី​បន្ថែម​ថា អំឡុង​ពេល​រស់នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស គឺ ៤​ឆ្នាំ​ដំបូង​នៅ​ប្រទេស​ថៃ ហើយ​ក្រោយ​មក បាន​ផ្លាស់​ទៅ​រស់នៅ​ប្រទេស​ន័រវេសន៍ វិញ។ =ស្នាដៃ= កវី​និពន្ធ គង្គ ប៊ុនឈឿន បាន​បន្សល់​ស្នាដៃ​ជាច្រើន​ដល់​ក្មេង​ជំនាន់​ក្រោយ​នៅ​មុន​ពេល​លោក​បាន​លា​ចាក​លោក។ លោក​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា ជា​កវី ម្ចាស់​ស្ទឹង​សង្កែ។ ការ​និរទេស​ខ្លួន​របស់​ក្រុម​គ្រួសារ លោក គង្គ ប៊ុនឈឿន កាល​ពី​ឆ្នាំ​២០០០ មិន​មែន​លោក​ចង់​ទៅ​រស់នៅ​ឯ​បរទេស​នោះ​ទេ។ យើង ​ត្រូវ​តែ​រួបរួម​សាមគ្គី​គ្នា​ជា​ធ្លុង​មួយ បាន​ប្រទេស​ជាតិ​របស់​យើង​រស់នៅ​រុងរឿង​បាន ហើយ​បើ​កាលណា​បែក​បាក់​គ្នា នឹង​វិនាស​ហិនហោច​អស់​គ្មាន​ថ្ងៃ​រីក​ចម្រើន​បាន​នោះ​ទេ។ នេះ​ជា​បណ្ដាំ​ចុង​ក្រោយ​របស់​កវី​និពន្ធ គង្គ ប៊ុនឈឿន។ កូន​ស្រី​របស់​លោក​ឲ្យ​ដឹង​ថា ឪពុក​របស់​អ្នកស្រី​ចង់​នៅ​ក្នុង​ស្រុក​ណាស់ ដើម្បី​បន្ត​អាជីព​របស់​លោក និង​ចង់​បណ្ដុះបណ្ដាល​យុវជន​ជំនាន់​ក្រោយ​ឲ្យ​មាន​ជំនាញ​តាក់តែង​និពន្ធ​បន្ត​ពី​លោក និង​ចង់​លើក​ស្ទួយ​វិស័យ​សិល្បៈ។ អ្នកស្រី​បន្ថែម​ថា កវី​និពន្ធ គង្គ ប៊ុនឈឿន ធ្លាប់​បួស​រៀន​នៅ​វត្ត​ពោធិ៍វាល ក្រុង​បាត់ដំបង ហើយ​ទទួល​បាន​សញ្ញាបត្រ​បឋម​ភូមិ​ភាសា​បាលី ឬ​ហៅ​ថា​ឌីប្លូម ប៉ុន្តែ​អ្នកស្រី​មិន​ចាំ​ថា​នៅ​ឆ្នាំ​ណា​ពិត​ប្រាកដ​នោះ​ទេ។ កវី​និពន្ធ​ម្ចាស់​បទ "ស្ពាន​អូរតាគី" រូប​នេះ ទទួល​បាន​ពាន​រង្វាន់​លេខ​មួយ​ជា​លើក​ដំបូង​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៥៧ ក្នុង​ការ​ប្រឡង​រឿង​ប្រលោម​លោក ក្រោម​អត្ថបទ​មួយ​ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា "ទឹក​ភ្នែក​នារី ឬ​ស្នេហា​លុះ​អវសាន"។ ក្រៅ​ពី​នេះ លោក​ក៏​ធ្លាប់​ទទួល​ពាន​រង្វាន់​ជាច្រើន​ទៀត​ពី​សម្ដេច​ព្រះបាទ [[នរោត្តម|នរោត្ដម]] សីហនុ និង​លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន។ =យោងតាមសំដី លោក សេង ដារ៉ា= កវី​និពន្ធ និង​ជា​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​ប្រវត្តិ​សិល្បករ​ជំនាន់​ដើម លោក សេង ដារា ដែល​បាន​សិក្សា​ច្បាស់លាស់​អំពី​ជីវប្រវត្តិ​របស់ លោក គង្គ ប៊ុនឈឿន មាន​ប្រសាសន៍​ថា កវី​និពន្ធ​ជើង​ចាស់​រូប​នេះ មាន​ថ្វី​ដៃ​និពន្ធ​សិល្បៈ​ជាច្រើន​ផ្នែក មាន​ជាអាទិ៍ ទំនុក​ច្រៀង បទ​ភ្លេង ប្រលោម​លោក ភាពយន្ត ដឹក​នាំ​រឿង ព្រម​ទាំង​ចេះ​គូរ​គំនូរ​ផង​ដែរ៖ «ដ្បិតតែ​គាត់​ក្រី​អភព្វ​រស់នៅ​គ្មាន​សេចក្ដី​សុខ​រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​ស្លាប់ តែ​រូប​គាត់​បាន​កសាង​ទុក​ធ្វើ​ឲ្យ​យើង​ទាំងអស់​គ្នា​មើល​ឃើញ​អំពី​ភាព​អស្ចារ្យ និង​ទេពកោសល្យ​របស់​គាត់​ខ្លាំង​ណាស់ ដោយ​មិន​អាច​កាត់​ថ្លៃ​បាន​ឡើយ។ ហើយ​បើ​សិន​ជា​អាច ខ្ញុំ​សូម​ឲ្យ​ក្រសួង​វប្បធម៌ និង​វិចិត្រ​សិល្បៈ សង់​រូប​សំណាក​របស់​គាត់​មួយ​ទុក​ឲ្យ​កូន​ខ្មែរ​ជំនាន់​ក្រោយ​បាន​មើល​ជា​ការ​ប្រសើរ»។ ជាង​នេះ​ទៅ​ទៀត បទ​ចម្រៀង​របស់​កវី​និពន្ធ គង្គ ប៊ុនឈឿន ភាគ​ច្រើន​បង្ហាញ​អំពី​ទិដ្ឋភាព​ជាក់ស្ដែង​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ជាតិ ដែល​ទាក់ទាញ​អារម្មណ៍​របស់​អ្នក​ស្ដាប់​ចង់​ឃើញ និង​ចង់​ទស្សនា​ដល់​ទីកន្លែង ជាពិសេស​ទឹក​ដី​ស្រុក​កំណើត​របស់​លោក​នៅ​ខេត្ត​បាត់ដំបង តែ​ម្ដង។ ជាក់ស្ដែង បទ​ចម្រៀង​ល្បីៗ​រួម​មាន ម្លប់​ដូង​ទី​១០ អារ​សាច់​ជូន​ម្ដាយ អនុស្សាវរីយ៍​ខ្នង​ភ្នំ​សំពៅ កូន​ស្រី​អ្នក​នេសាទ ដែល​ច្រៀង​ដោយ អ្នកស្រី រស់ សេរីសុទ្ធា និង​បទ រំដួល​ដង​ស្ទឹង​សង្កែ ច្រៀង​ដោយ​អធិរាជ​សំឡេង​មាស លោក ស៊ិន ស៊ីសាមុត ជាដើម។ =មរណភាព= កូន​ស្រី​របស់​កវី​និពន្ធ​ល្បី​ឈ្មោះ​រូប​នេះ ឲ្យ​ដឹង​ទៀត​ថា ឪពុក​របស់​អ្នកស្រី​បាន​ស្លាប់​កាល​ពី​រសៀល​ថ្ងៃ​ទី​១៧ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​២០១៦ នៅ​ក្នុង​មន្ទីរពេទ្យ​មួយ​នៃ​ប្រទេស​ន័រវេសន៍ បន្ទាប់​ពី​ធ្លាក់​ខ្លួន​ឈឺ​ប្រមាណ ៣​ឆ្នាំ​ដោយសារ​ជំងឺ​មហា​រីក​តំរង់នោម៖ '''កាល​ពី​គាត់​ធ្វើ​ទុក្ខ​ដំបូង គាត់​ដូចជា​ពុំ​មាន​ជំងឺ​មហា​រីក​ទេ តែ​ក្រោយ​ពេល​វះ​កាត់​ហើយ យើង​បាន​ពិនិត្យ​តាម​ដាន​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ ប៉ុន្តែ​ឪពុក​ខ្ញុំ​គាត់​អត់​បាន​ចាប់​អារម្មណ៍​នឹង​ជំងឺ​នេះ ហើយ​ក៏​ចេះ​បណ្ដោយ​រហូត​ដល់​មាន​ការ​ដុះ​សាច់ ទើប​ចាប់​ផ្ដើម​ព្យាបាល​តែ​ម្ដង'''។ កវី​និពន្ធ​គ្មាន​គូ​ប្រៀប លោក គង្គ ប៊ុនឈឿន បាន​លា​ចាក​លោក​ទៅ​ក្នុង​វ័យ ៧៧​ឆ្នាំ។ ស្នាដៃ​ចុង​ក្រោយ​របស់​លោក​មួយ​ទៀត​មុន​នឹង​លោក​ចាក​ចេញ​ពី​កម្ពុជា ទៅ​រស់នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស គឺ​លោក​បាន​សរសេរ​សៀវភៅ​ប្រលោម​លោក​មួយ​ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា '''វាសនា​របស់​កញ្ញា [[តាត ម៉ារីណា]]''' ប្រឡោមលោកបែបសម័យបច្ចុប្បន្នដែលមានជាប់ទាក់ទងជាមួយ លោក '''ស្វាយ ស៊ីថា''' (ជានរណាស្វែងយល់ដោយខ្លួនឯង) និងត្រូវជាអ្វីនឹង អ្នកស្រី '''ឃួន សុផល''' ដែលសៀវភៅប្រឡោមលោកមួយក្បាលនេះមាននិយាយពី '''សង្គ្រាមទឹកអាស៊ីត''' បន្ទាប់​ពី​ចេញ​ផ្សាយ​អត្ថបទ​របស់​លោក​ភ្លាម សមត្ថកិច្ច​ខ្មែរ​បាន​តាម​ចាប់​រូប​លោក ធ្វើ​ឲ្យ​ក្រុម​គ្រួសារ​របស់​កវី​និពន្ធ​ជើង​ចាស់​រូប​នេះ ត្រូវ​ជម្លៀស​ចេញ​ទៅ[[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] មួយ​រំពេច មុន​នឹង​បាន​សិទ្ធិ​បន្ត​ទៅ​រស់នៅ​ប្រទេស​ន័រវេសន៍។ អ្នកស្រី ប៊ុនឈឿន សូរិដា អះអាង​ថា មូលហេតុ​ដែល​អ្នកស្រី​មិន​បាន​ចេញ​ទៅ​រស់នៅ​ជាមួយ​ឪពុក​នៅ​ពេល​នោះ ដោយសារ​អ្នកស្រី​ជាប់​រវល់​ការងារ​ផ្នែក​សិល្បៈ​នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ៖ '''កាល​ណោះ​ដោយសារ​នាង​ខ្ញុំ​រស់នៅ​ក្រៅ​បន្ទុក​ពី​ឪពុក​ម្ដាយ ខ្ញុំ​ទៅ​ហើយ។ ចំណែក​ប្អូនៗ​របស់​នាង​ខ្ញុំ ពួក​គេ​រស់នៅ​ក្នុង​បន្ទុក​គ្រួសារ​ជាមួយ​ឪពុក​ខ្ញុំ។ ហើយ​ម្យ៉ាង​ទៀត កាល​ដែល​គាត់​ចេញ​ទៅ​ក្រៅ​ប្រទេស​ក៏​ឪពុក​ខ្ញុំ​មិន​បាន​ប្រាប់​ថា​មាន​រឿងរ៉ាវ​កើត​ឡើង​ដែរ'''។ ក្រោយ​ពី​ទទួល​ដំណឹង​មរណភាព​ភ្លាម ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​ទាំង​អ្នក​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស និង​អ្នក​រស់នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស បាន​ផ្ញើ​សារ​ចូលរួម​រំលែក​ទុក្ខ​ក្រៀមក្រំ​ជាមួយ​ក្រុម​គ្រួសារ​របស់​កវី​និពន្ធ គង្គ ប៊ុនឈឿន និង​សម្ដែង​ការ​សោកស្ដាយ​ជា​ខ្លាំង​ចំពោះ​ការ​បាត់បង់​កវី​ជើង​ចាស់​ដែល​មាន​ថ្វី​ដៃ​រូប​នេះ។ ទន្ទឹម​គ្នា​នេះ​ដែរ បណ្ដាំ​ចុង​ក្រោយ​របស់​កវី​និពន្ធ​ម្ចាស់​បទ ស្ទឹង​សង្កែ​រូប​នេះ ដែល​បាន​បង្ហោះ​តាម​បណ្ដាញ​ទំនាក់ទំនង​សង្គម​ហ្វេសប៊ុក (Facebook) នៅ​មុន​ពេល​លោក​ទទួល​មរណភាព​នោះ លោក​បាន​ផ្ដាំ​ផ្ញើ​ឲ្យ​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​គ្រប់​រូប ត្រូវ​រួបរួម​សាមគ្គី​គ្នា ហើយ​ត្រូវ​ចេះ​ស្រឡាញ់ និង​ថែរក្សា​ប្រពៃណី​វប្បធម៌​របស់​ជាតិ​ឲ្យ​បាន​គង់វង្ស៖ «យើង​ត្រូវ​តែ​រួបរួម​សាមគ្គី​គ្នា​ជា​ធ្លុង​មួយ បាន​ប្រទេស​ជាតិ​របស់​យើង​រស់នៅ​រុងរឿង​បាន ហើយ​បើ​កាលណា​បែក​បាក់​គ្នា នឹង​វិនាស​ហិនហោច​អស់​គ្មាន​ថ្ងៃ​រីក​ចម្រើន​បាន​នោះ​ទេ»។ អដ្ឋិធាតុ​របស់​កវី​ជើង​ចាស់ គង្គ ប៊ុនឈឿន សាច់ញាតិ​នឹង​យក​ទៅ​តម្កល់​ទុក​នៅ​ក្រុង​បាត់ដំបង នៅ​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​២០១៦។ ទោះ​បី​ជា​យ៉ាង​ណា សាច់ញាតិ​មិន​ទាន់​បញ្ជាក់​ទីកន្លែង​សម្រាប់​បញ្ចុះ​អដ្ឋិធាតុ​នៅ​វត្ត​ណា​ឲ្យ​បាន​ច្បាស់លាស់​នៅ​ឡើយទេ៕ jm4e07zdxhm0qo96f1qm1mautme6w3o 0 41776 342523 340981 2026-11-05T04:38:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342523 wikitext text/x-wiki {{short description|ទ្វីប}} {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{Infobox Continent |title = អាមេរិកខាងជើង |image = [[File:Location North America.svg|200px]] |area = ២៤,៧០៩,០០០ គម^២ ([[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមក្រឡាផ្ទៃ|ទី៣]]) |population = ៥៧៩,០២៤,០០០ (២០១៦; [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ចំណាត់ថ្នាក់ទី៤]]) |density = ២២.៩/គម^២{{efn|This North American density figure is based on a total land area of 23,090,542 km² only, considerably less than the total combined land and water area of 24,709,000 km².}} |GDP_nominal = $24.43 trillion (2019; [[List of continents by GDP (nominal)|2nd]])<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/WEOWORLD/NMQ |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |GDP_PPP = $26.03 trillion (2019; 3rd)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=GDP PPP, current prices |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |GDP_per_capita = $49,240 (2019; [[List of continents by GDP (nominal)#GDP per capita (nominal) by continents|2nd]])<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |countries = រដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ២៣ |list_countries = ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង |dependencies = [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង#តំបន់មិនអធិបតេយ្យ|តំបន់អធិបតេយ្យចំនួន២៣]] |languages = [[ភាសាអង់គ្លេស]] [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] [[ភាសាបារាំង]] និង[[ភាសានៅអាមេរិកខាងជើង|ភាសា]]ជាច្រើនទៀត |time = [[UTC-១០]] ទៅ [[UTC±០|UTC]] |cities = [[បញ្ជីរាយបណ្តុំទីក្រុងធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើង|បញ្ជីទីក្រុង]]៖<ref>{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia.com}}</ref><br>{{hlist|[[តំបន់ទីក្រុងញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] • [[មហាទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] • [[មហាតំបន់ឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូស អាន់ជ័រលេស]] • [[តំបន់ទីក្រុងឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]] • [[មហាក្រុងបូស្តុន|បូស្តុន]] • [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]] • [[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស់–ហ្វតវត]] • [[តំបន់ឆកសមុទ្រសានហ្វ្រានស៊ីស្កូ ]] • [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]] • [[តំបន់ទីក្រុងម៉ៃអាមី|ម៉ៃអាមី]] • [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលផ្យា]] }} |m49 = <code>003</code> – North America<br /><code>019</code> – [[Americas]]<br /><code>001</code> – [[World]] }} '''អាមេរិកខាងជើង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''North America''; [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Amérique du Nord'') គឺជាទ្វីបមួយស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]]និងមួយផ្នែកធំគឺស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងលិច]]។ នៅពេលខ្លះ អាមេរិកខាងជើងក៏អាចចាត់ទុកបានដែរថាជា[[ទ្វីប|ឧបទ្វីប]]មួយនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល។<ref name="britannica-northamerica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|title = North America|encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica]]|accessdate = 3 February 2014}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm | title = Map And Details Of All 7 Continents |publisher = worldatlas.com|quote=In some parts of the world students are taught that there are only six continents, as they combine North America and South America into one continent called the Americas.|accessdate=2 September 2016}}</ref> ទ្វីបនេះមានគល់ដែនជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]នៅភាគខាងជើង ភាគខាងកើតជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] ភាគខាងលិចនិងត្បូងជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និងនៅភាគអាគ្នេយ៍ជាប់នឹង[[អាមេរិកខាងត្បូង]]ហើយ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ អាមេរិកខាងជើងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ២៤,៧០៩,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៩,៥៤០,០០០ ម៉ាយការ៉េ) ប្រហែល ១៦.៥% នៃផ្ទៃផែនដី និងប្រហែល ៤.៨% នៃផ្ទៃដីសរុប។ បើគិតតាមទំហំផ្ទៃដី អាមេរិកខាងជើងគឺទ្វីបធំជាងគេបង្អស់ទីបីដោយនៅពីក្រោយ[[អាស៊ី|ទ្វីបអាស៊ី]]និង[[អាហ្រ្វិក]]<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm|title=North America Land Forms and Statistics|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}</ref> ហើយជាប់លំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ថ្នាក់លេខបួន]]ខាងចំនួនប្រជាជនដោយនៅពីក្រោយទ្វីបអាស៊ី អាហ្រ្វិក និង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm|title=North America Fast Facts|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ចំនួនប្រជាជននៅទ្វីបមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជិត ៥៧៩ លាននាក់នៅក្នុងរដ្ឋឯករាជ្យទាំង ២៣ ឬប្រហែល ៧.៥% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកបើរាប់ទាំងកោះនៅជុំវិញ (ជាពិសេសគឺនៅជុំវិញ[[ការ៉ាអ៊ីប|តំបន់ការ៉ាអ៊ីប]])។ វត្តមាន[[ការតាំងលំនៅរបស់អាមេរិកាំង|មនុស្សដំបូងៗ]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]ដោយឆ្លងតាមតំបន់[[ប៊ីរីងហ្គី]] ប្រហែលពី ៤០,០០០ ទៅ ១៧,០០០ ឆ្នាំមុន។ បន្ទាប់មក មនុស្សនៅទ្វីបនេះបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមួយទៀតដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[ប៉ាលីអូអាមេរិកាំង]]ដោយវាបានបញ្ចប់កាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។ [[សម័យបុរាណ]]នៅអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី១៣។ [[សម័យបុរេកូឡុំប៊ីន]]បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៤៩២ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកឆ្លងសមុទ្រអាត្លង់ទិកក៏បានចាប់ផ្តើមពោលគឺការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុបនៅអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]]និង[[ដើមសម័យទំនើប]]។ លំនាំវប្បធម៌និងក្រុមជនជាតិនាពេលបច្ចុប្បន្នគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីអន្តរកម្មរវាងពួកអាណានិគមអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមភាគតិច ទាសករមកពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី និងកូនចៅទាំងប៉ុន្មានរបស់ពួកគេ។ ដោយសារតែអាណានិគមកិច្ចរបស់ពួកអឺរ៉ុបនៅលើទ្វីបអាមេរិក ជនជាតិអាមេរិកខាងជើងបច្ចុប្បន្នអាចនិយាយភាសាអឺរ៉ុបបានដោយរលូនមានដូចជា ភាសាអង់គ្លេស ភាសាអេស្ប៉ាញ ឬភាសាបារាំងជាដើម ហើយវប្បធម៌របស់រដ្ឋពួកគេនីមួយៗជាទូទៅគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាជាមួយនឹងប្រពៃណីលោកខាងលិច (ប្រពៃណីអឺរ៉ុប)។ ក៏ប៉ុន្តែនៅផ្នែកខ្លះនៃទ្វីប ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងតំបន់អាមេរិកកណ្តាល ប្រជាជនគេភាគច្រើននូវតែបន្តប្រពៃណីវប្បធម៌ទំនាមទម្លាប់ជនជាតិដើមនិងនិយាយភាសាផ្ទាល់ខ្លួន។ ==ប្រវត្តិនៃឈ្មោះ== [[File:Historisch Nordamerika.jpg|thumb|ផែនទីនៃទ្វីបអាមេរិកខាងជើង នៅអំឡុងឆ្នាំ១៦២១]] ជាធម្មតា គេបានទទួលស្គាល់ថា"[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]]"គឺជាឈ្មោះដែលបានដាក់ឱ្យដោយបុគ្គលសំខាន់ៗចំនួន ៣ គឺ៖ អ្នករុករកជនជាតិអ៊ីតាលីម្នាក់ឈ្មោះ[[អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី (Amerigo Vespucci)|អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី]] អ្នកគូសផែនទីជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះ[[ម៉ាទីន វ៉ាលស៊ីមូលឺ]] និង[[ម៉ាទីស រីងមែន]]។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |title= Amerigo Vespucci |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=7 July 2011}}</ref> វេស្ពូស៊ីដែលបានរុករកឃើញទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងនៅរវាងឆ្នាំ១៤៩៧ និង១៥០២ គឺជាជនជាតិអ៊ឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានលើកឡើងថា ទ្វីបអាមេរិចមិនមែនជាទឹកដី[[ឥណ្ឌាខាងកើត]]នោះទេ កាលពិតវាគឺជាដែនដីដ៏ថ្មីមួយដែលពួកអឺរ៉ុបមិនដែលធ្លាប់ឃើញនិងដឹងពីមុនមក។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥០១ លោកវ៉ាលស៊ីមូលឺបានគូសផែនទីពិភពលោកថ្មីមួយដែលក្នុងនោះលោកបានសរសេរពាក្យថា"អាមេរិក"ដាក់នៅចំកណ្តាលទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ដែលសព្វថ្ងៃគឺ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។ គាត់បានពន្យល់ពីហេតុផលសម្រាប់ឈ្មោះនោះនៅក្នុងសៀវភៅមួយចំណងជើងថា ''Cosmographiae Introductio''៖<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog |title=The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile |others=Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser |editor-last=Herbermann |editor-first=Charles George |place=New York |publisher=The United States Catholic Historical Society |year=1907 |page=[https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog/page/n27 9] |quote={{lang-la|"Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina."}}}}</ref> <blockquote>{{lang|la|... ab Americo inventore ... quasi Americi terram sive Americam}} (from Americus the discoverer ... as if it were the land of Americus, thus America).</blockquote> សម្រាប់វ៉ាលស៊ីមូលឺ, គឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចជំទាស់នឹងការដាក់ឈ្មោះមកលើទឹកដីបន្ទាប់ពីអ្នកដែលបានរកឃើញវានេះទេ។ ដូច្នេះ លោកបានយកឈ្មោះលោកអាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី មកប្រែទៅជាភាសាឡាតាំងរួចក៏បានជាពាក្យថា"អាមេរិកា" (''America'')។ ក្រោយមកៗ អ្នករុករកផ្សេងៗទៀតបានវាតទីពង្រីកទៅទិសខាងជើងដោយនូវតែសម្តៅលើវាថា"អាមេរិក"។ នៅឆ្នាំ១៥៣៨ លោកជេរ៉ល ម៉ើខាទ័របានសម្តៅលើអឌ្ឍគោលខាងលិចនៃទ្វីបអាមេរិកថាជា"អាមេរិកា"។<ref name="Cohen">{{cite web |url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |title=The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves |author=Jonathan Cohen |accessdate=3 February 2014 |archivedate=22 មេសា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |url-status=dead }}</ref> អ្នកខ្លះវិញបានជំទាស់នឹងការប្រើនាមត្រកូលសម្រាប់ដាក់ឈ្មោះទឹកដីដែលបានរកឃើញថ្មី (លើកលែងតែក្នុងករណីជារាជវង្សានុវង្សទើបមានសឹទ្ធអាចដាក់ឈ្មោះទៅលើអ្វីតាមត្រកូលនាមរបស់ពួកគេបាន) ការដាក់ឈ្មោះទ្វីបថ្មីទៅតាននាមត្រកូលរបស់លោក'អាមេរិកូ' វេស្ពូស៊ី ក៏ចាប់ក្លាយជាចម្ងល់ទៅដល់ភូមិសាស្រ្តវិទូជាច្រើននាសម័យកាលនោះ។<ref>{{cite book |last=Lloyd |first=John |authorlink=John Lloyd (producer) |last2=Mitchinson |first2=John |title=The Book of General Ignorance |year=2006 |publisher=Harmony Books |isbn=978-0-307-39491-0 |page=[https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 95] |quote=New countries or continents were never named after a person's first name, but always after the second ... |url=https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 }}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៧៤ ថូម៉ាស ប៊ែលបានស្នើសុំដកឈ្មោះពីជួរភ្នំ"អាមេរិគ៍"នៅអាមេរិកកណ្តាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោកជូល ម៉ាកូបានលើកឡើងថាឈ្មោះជួរភ្នំនេះគឺមានប្រភពមកពី[[ភាសាដើមអាមេរិក|ភាសាអាមេរិកពីដើម]]។<ref>{{cite web|url=http://www.unz.org/Pub/AtlanticMonthly-1875mar-00291?View=PDFPages|title="Origin of the Name America" by Jules Marcou, The Atlantic Monthly, March 1875|website=UNZ.org|access-date=19 March 2017}}</ref> លោកម៉ាកូបានធ្វើការជាមួយនឹងលោក[[អ៊ុកហ្គឺស្ទឺស ឡេ ផ្លូជីអ៊ុង]]ដោយបានរួមគំនិតគ្នាសរសេរថា"ឈ្មោះ''អាមេរិកា'' ឫ''អាមេរិកាំង'' នៅក្នុង[[ភាសាម៉ាយ៉ា]]គឺមានន័យថា ប្រទេសដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំងមិនចេះឈប់ ឫដែនដីនៃខ្យល់...ហើយតាមបច្ច័យអាចមានន័យថា...វិញ្ញាណដែលដង្ហក់ជីវិតខ្លួនឯង"។<ref name="Cohen"/> ==វិសាលភាព== [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង"ជាផ្លូវការ ហើយបានបែងចែកទ្វីបនេះទៅជា ៣ តំបន់គឺ [[អាមេរិកភាគខាងជើង]] [[អាមេរិកកណ្តាល]] និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។ នេះត្រូវបានកំណត់ជាផ្លូវការដោយផ្នែកស្ថិតិរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-11|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-12|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref> [[អាមេរិកភាគខាងជើង]]គឺខុសគ្នាឆ្ងាយពី"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង" ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[អាមេរិកកណ្តាល]] ហើយពេលខ្លះមិនរាប់[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]ចូលទេ។ នៅក្នុងបរិបទដែលបានកំណត់គឺ[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង]] កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក បន្ទាប់ពីប្រទេសទាំងបីបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ។ [[បារាំង]] [[អ៊ីតាលី]] [[ព័រទុយកាល់]] [[អេស្ប៉ាញ]] [[រ៉ូម៉ានី]] [[ក្រិក]] និងបណ្តាប្រទេសនៅ[[អាមេរិកឡាទីន]]បានជ្រើសយកគំរូទ្វីបចំនួន ៦, ប្រទេសទាំងនោះមើលឃើញថាអាមេរិកគឺជាទ្វីបតែមួយ ហើយជាញឹកញាប់ថែមទាំងរាប់បញ្ចូលតំបន់មួយចំនួនដូចជា៖ [[ក្រូអិនឡង់]] [[សាំងព្យារ]] និង[[ប៊ឺមូដា]]ជាដើម។<ref>{{cite web|url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |title=Norteamérica |trans-title=North America |language=Spanish|quote=In Ibero-America, ''North America'' is considered a subcontinent containing Canada, the United States, Mexico, Greenland, Bermuda and Saint-Pierre and Miquelon.}}</ref><ref>{{cite web|title=Six or Seven Continents on Earth|url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|accessdate=18 December 2016|language=English|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126015411/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|url-status=dead}} "In Europe and other parts of the world, many students are taught of six continents, where North and South America are combined to form a single continent of America. Thus, these six continents are Africa, America, Antarctica, Asia, Australia, and Europe."</ref><ref>{{cite web|title=Continents|url=http://www.worldometers.info/geography/continents/|accessdate=18 December 2016|language=English}} "six-continent model (used mostly in France, Italy, Portugal, Spain, Romania, Greece, and Latin America) groups together North America+South America into the single continent America."</ref><ref>{{cite web|title=AMÉRIQUE|url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/amerique-structure-et-milieu-geographie/|accessdate=18 December 2016|language=French}}</ref><ref>{{cite web|title=America|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/america_%28Dizionario-di-Storia%29/|accessdate=18 December 2016|language=Italian}}</ref> នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេសម្តៅហៅឈ្មោះផ្សេងទៀត។ "អេស្ប៉ាញអាមេរិកខាងជើង" (ឫ[[អេស្ប៉ាញថ្មី]]) ជារឿយៗជាឈ្មោះដែលគេសម្តៅទៅលើអាមេរិកខាងជើងហើយនេះគឺជាឈ្មោះផ្លូវការដំបូងគេដែលត្រូវបានផ្តល់ទៅរដ្ឋម៉ិកស៊ិក។<ref name=AGN>{{cite web|title=Acta Solemne de la Declaración de Independencia de la América Septentrional|trans-title=Solemn Act of the Declaration of Independence of Northern America|url=http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|work=Archivos de la Independencia|publisher=Archivo General de la Nación|accessdate=8 July 2011|language=Spanish|archivedate=11 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811023151/http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|url-status=dead}}</ref> ===តំបន់ភូមិភាគ=== តាមភូមិសាស្ត្រ ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់និងអនុតំបន់ជាច្រើនរួមមាន៖ តំបន់វប្បធម៌ តំបន់សេដ្ឋកិច្ច និងតំបន់ភូមិសាស្ត្រ។ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចរួមមានតំបន់ដែលបង្កើតឡើងដោយប្លុកពាណិជ្ជកម្មដូចជា ប្លុកកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកខាងជើង និងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាល។ តាមភាសានិងវប្បធម៌ ទ្វីបមួយនេះអាចត្រូវបែងចែកទៅជាផ្នែក[[អង់គ្លេស–អាមេរិក]]និងអាមេរិកឡាទីន។ អង់គ្លេស–អាមេរិចរួមមាន អាមេរិចភាគខាងជើងមួយភាគធំ [[បេលីស]] និងបណ្តុំកោះការ៉ាប៊ីនដែលមានប្រជាជននិយាយភាសាអង់គ្លេស (ប៉ុន្តែ សមាគមន៍មួយចំនួនដូចជា [[ល្វីហ្ស៊ីណា|រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណា]] និង[[កេបិច|ខេត្តកេបិច]]គឺសម្បូរទៅដោយអ្នកនិយាយភាសាបារាំង<ref name=language>{{cite web|url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|title=Status of the French language|author=Office Québécois de la langue francaise|publisher=Government of Quebec|accessdate=10 November 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514153402/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|archivedate=14 May 2011}}</ref><!--Original French: http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html -->)។ ភាគខាងត្បូងនៃអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់ចំនួនពីរគឺ អាមេរិកកណ្តាល និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។<ref name=BritannicaCA>{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|encyclopedia=Encarta Encyclopedia|accessdate=30 May 2011|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091103174029/http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|archivedate=3 November 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite dictionary|title=Caribbean|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Caribbean|dictionary=The Free Dictionary|accessdate=30 May 2011}}</ref> ភាគខាងជើងនៃទ្វីបនេះក៏បានរក្សានូវការទទួលស្គាល់ផងដែរ។ ផ្ទុយពីនិយមន័យទូទៅនៃ"អាមេរិកខាងជើង"ដែលរួមបញ្ចូលទ្វីបទាំងមូល ពាក្យ"អាមេរិកខាងជើង"នៅពេលខ្លះត្រូវបានគេប្រើសម្តៅតែទៅលើប្រទេសម៉ិកស៊ិក កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងក្រូអិនឡង់តែប៉ុណ្ណោះ។<ref name="CIAGreenland">{{cite web |title=The World Factbook – North America |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=11 វិច្ឆិកា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111194300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |url-status=dead }}</ref><ref name="CountryReports"/><ref name="eNotes">{{cite web|title=North America: World of Earth Science |url=http://www.enotes.com/earth-science/north-america |publisher=eNotes Inc. |accessdate=20 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220133458/http://www.enotes.com/earth-science/north-america |archivedate=20 December 2010 }}</ref><ref name=Trilateral /><ref>{{cite book|last=Parsons |first=Alan |last2=Schaffer |first2=Jonathan |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004}}{{full citation needed|date=February 2014}}</ref> ពាក្យថា"អាមេរិចភាគខាងជើង"គឺសំដៅទៅលើបណ្តាប្រទេសនិងទឹកដីនៅភាគខាងជើងដូចជា៖ សហរដ្ឋអាមេរិក ប៊ឺមូដា សាំងព្យារនិងមីគូឡុង កាណាដា និងក្រូអិនឡង់។<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/migration/index.asp?panel=3 |title=Definition of major areas and regions |publisher=United Nations |accessdate=3 October 2007}}</ref><!--Cruft, commenting out 3 February 2014:from World Migrant Stock: The 2005 Revision Population Database, United Nations Population Division. Accessed on line 3 October 2007.--><ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=UN Statistics Division |accessdate=3 October 2007}} ([http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regnf.htm French])</ref> ទោះបីជាពាក្យនេះមិនសម្តៅទៅលើតំបន់បង្រួបបង្រួមក៏ដោយ<ref>{{cite web |title=Chapter 5, Middle America |url=http://open.lib.umn.edu/worldgeography/part/chapter-5-middle-america/ |accessdate=3 April 2018 |publisher=University of Minnesota}}</ref> [[ពាក់កណ្តាលអាមេរិក|តំបន់ពាក់កណ្តាលអាមេរិក]]—កុំភាន់ច្រឡំជាមួយ[[ភាគកណ្តាលខាងលិច]]និង[[អាមេរិកកណ្តាល]]—បានផ្តុំប្រទេសម៉ិកស៊ិក អាមេរិកកណ្តាល និងតំបន់ការ៉ាប៊ីន។<ref>{{cite encyclopedia |title=Middle America (region, Mesoamerica) |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/381099/Middle-America |accessdate=20 June 2011 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===ប្រទេស និងរដ្ឋអនិស្សរភាព=== {{Main|ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង}} <!--[[File:NorthAmericaMap.png|thumb|A [[United States National Atlas]] [[map]] of North America (including [[Central America]] and the [[Caribbean]]) showing country borders and the locations of various large [[cities]]]]--> {| class="wikitable sortable" style="float:center; text-align:center; white-space:nowrap" |- ! class="unsortable" | [[វរលញ្ចករ]] ! class="unsortable" style="width:20px" | ទង់ជាតិ ! ប្រទេស ឫទឹកដី<ref name="spp">{{cite web |url=http://www.spp.gov/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618182224/http://www.spp.gov/ |archivedate=18 June 2008|title=SPP Background |publisher=Security and Prosperity Partnership of North America |work=CommerceConnect.gov |accessdate=14 November 2010}}</ref><ref name="epa">{{cite web |url=http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |title=Ecoregions of North America |publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] |accessdate=30 May 2011 |archivedate=24 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144150/http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |url-status=dead}}</ref><ref name=About.com>{{cite web |url=http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |title=What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America? |website=About.com |access-date=14 មិថុនា 2020 |archivedate=10 មេសា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410093459/http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |url-status=dead }}</ref> ! ធានី ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមទំហំផ្ទៃដី|ផ្ទៃដី]]<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2008 |accessdate=14 October 2010}}</ref> ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]<br/>({{UN Population|Year}}){{UN Population|ref}} ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេ<br/>ប្រជាជន]] |- | [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|30px]] | [[File:Flag of Anguilla.svg|45px]] | [[អង់ហ្គីឡា]]<br/>([[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]) | [[ដឺវ៉ាលី អង់ហ្គីឡា|ដឺ វ៉ាលី]] | ៩១ គម^២ </br>(៣៥ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៤,៧៣១ | style="text-align:right;"| ១៦៤.៨/គម^២</br>(៤២៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Antiquae et Barbudae.svg|30px]] | [[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|45px]] | [[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]] | [[ហ្សង់ចនស៍, អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|ហ្សង់ ចនស៍]] | ៤៤២ គម^២ </br>(១៧១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៩៦,២៨៦ | style="text-align:right;"| ១៩៩.១/គម^២</br>(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Arubae.svg|30px]] | [[File:Flag of Aruba.svg|45px]] | [[អារូបា]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"|Depending on definitions, Aruba, Bonaire, Curaçao, Panama, and Trinidad and Tobago have territory in [[List of countries spanning more than one continent|either or both of]] North and South America.}} | [[អូរ៉ានជេស្តាដ, អារូបា|អូរ៉ានជេស្តាដ]] | ១៨០ គម^២ </br>(៦៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០៥,៨៤៥ | style="text-align:right;"| ៥៩៤.៤/គម^២</br>(១,៥៣៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Bahamarum.svg|30px]] | [[File:Flag of the Bahamas.svg|45px]] | [[បាហាម៉ា]]{{efn|name="one"|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[The Bahamas|Bahamas]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}} | [[ណាសូ, បាហាម៉ា|ណាសូ]] | ១៣,៩៤៣ គម^២ </br>(៥,៣៨៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៨៥,៦៣៧ | style="text-align:right;"| ២៤.៥/គម^២</br>(៦៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Barbatae.svg|30px]] | [[File:Flag of Barbados.svg|45px]] | [[បាដាដ]] | [[ប៊្រីជថោន]] | ៤៣០ គម^២ </br>(១៧០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២៨៦,៦៤១ | style="text-align:right;"| ៥៩៥.៣/គម^២</br>(១,៥៤២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Belizae.svg|30px]] | [[File:Flag of Belize.svg|45px]] | [[បេលីស]] | [[បែលម៉ូប៉ង់]] | ២២,៩៦៦ គម^២ </br>(៨,៨៦៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៨៣,០៧១ | style="text-align:right;"| ១៣.៤/គម^២</br>(៣៥/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|30px]] | [[File:Flag of Bermuda.svg|45px]] | [[ប៊ឺមូដា]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ហាម៉ីលតុន, ប៊ឺមូដា|ហាម៉ីលតុន]] | ៥៤ គម^២ </br>(២១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦២,៧៥៦ | style="text-align:right;"| ១,២០៣.៧/គម^២</br>(៣,១១៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Boni Aëris.svg|30px]] | [[File:Flag of Bonaire.svg|45px]] | [[បូណែរ៍]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{cite web | author=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles | title=Statistical information: Population |url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archivedate=1 May 2010 | publisher=Government of the Netherlands Antilles | accessdate=14 October 2010}}</ref> | [[ក្រាលិនឌីក]] | ២៩៤ គម^២ </br>(១១៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១២,០៩៣ | style="text-align:right;"| ៤១.១/គម^២</br>(១០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insularum Virginis Britannicae.svg|30px]] | [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|45px]] | [[កោះវឺជិមអង់គ្លេស]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[រ៉ូដថោន]] | ១៥១ គម^២ </br>(៥៨ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២៩,៨០២ | style="text-align:right;"| ១៥២.៣/គម^២</br>(៣៩៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|Canada|size=30px}} | [[File:Flag of Canada.svg|45px]] | [[កាណាដា]] | [[អូតាវ៉ា]] | ៩,៩៨៤,៦៧០ គម^២ </br>(៣,៨៥៥,១០០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧,០៦៤,៥៦២ | style="text-align:right;"| ៣.៧/គម^២</br>(៩.៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insularum Caimanenses.svg|30px]] | [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|45px]] | [[កោះកៃម៉ង់]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ចចថោន, កោះកៃម៉ង់|ចចថោន]] | ២៦៤ គម^២</br>(១០២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦៤,១៧៤ | style="text-align:right;"| ២១២.១/គម^២</br>(៥៤៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[កោះឃ្លីបពើតុន]] (បារាំង) | — | ៦ គម^២ </br>(២,៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ០ | style="text-align:right;"| ០/គម^២</br>(០/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Costaricum.svg|30px]] | [[File:Flag of Costa Rica.svg|45px]] | [[កូស្តារីកា]] | [[សានចូសេ, កូស្តារីកា|សានចូសេ]] | ៥១,១០០^២ </br>(១៩,៧០០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,៩៩៩,៤៤១ | style="text-align:right;"| ៨៩.៦/គម^២</br>(២៣២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Cubicum.svg|30px]] | [[File:Flag of Cuba.svg|45px]] | [[គុយបា]] | [[ឡាហាវ៉ាន|ហាវ៉ាណា]] | ១០៩,៨៨៦ គម^២</br>(៤២,៤២៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១,៣៣៨,១៣៤ | style="text-align:right;"| ១០២.០/គម^២</br>(២៦៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Curaçao.svg|30px]] | [[File:Flag of Curaçao.svg|45px]] | [[កូរ៉ាកៅ]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"}} | [[វីឡឹមស្តាដ]] | ៤៤៤ គម^២</br>(១៧១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៦២,៧៥២ | style="text-align:right;"| ៣១៧.១/គម^២</br>(៨២១/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Dominicae.svg|30px]] | [[File:Flag of Dominica.svg|45px]] | [[ដូមីនិក]] | [[រ៉ូសូ]] | ៧៥១ គម^២</br>(២៩០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៧១,៦២៥ | style="text-align:right;"| ៨៩.២/គម^២</br>(២៣១/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Dominicum.svg|30px]] | [[File:Flag of the Dominican Republic.svg|45px]] | [[ដូមីនីកេន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] | [[សានតូដូម៉ីងកូ]] | ៤៨,៦៧១ គម^២</br>(១៨,៧៩២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០,៦២៧,១៤១ | style="text-align:right;"| ២០៧.៣/គម^២</br>(៥៣៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Salvatoriae.svg|30px]] | [[File:Flag of El Salvador.svg|45px]] | [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | [[សានសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ២១,០៤១ គម^២</br>(៨,១២៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦,៤២០,៧៤៦ | style="text-align:right;"| ២៩៣.០/គម^២</br>(៧៥៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Venetiolae.svg|30px]] | [[File:Federal dependencies of Venezuela's Flag.svg|45px]] | [[សហព័ន្ធអនិស្សរភាពវេណេស៊ុយអេឡា]]<br/>([[វេណាស៊ុយអេឡា]]) | [[ក្រានរ៉ូកេ]] | ៣៤២ គម^២</br>(១៣២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,១៥៥ | style="text-align:right;"| ៦.៣/គម^២</br>(១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Greenland.svg|30px]] | [[File:Flag of Greenland.svg|45px]] | [[ក្រូអិនឡង់]]<br/>([[ដាណឺម៉ាក|រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]]) | [[នូក]] | ២,១៦៦,០៨៦ គម^២</br>(៨៣៦,៣៣០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥៦,៥៦៤ | style="text-align:right;"| ០.០២៦/គម^២</br>(០.០៦៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Granatae.png|30px]] | [[File:Flag of Grenada.svg|45px]] | [[ក្រឺណាត]] | [[ហ្សង់ចច, ក្រឺណាត|ហ្សង់ ចច]] | ៣៤៤ គម^២</br>(១៣៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១១,៤៥៤ | style="text-align:right;"| ៣០២.៣/គម^២</br>(៧៨៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ហ្គោដឺឡុប]]<br/>(បារាំង) | [[បាស់ទែរ]] | ១,៦២៨ គម^២</br>(៦២៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៩៩,៨៤៨ | style="text-align:right;"| ២៤៦.៧/គម^២</br>(៦៣៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Guatemala.svg|30px]] | [[File:Flag of Guatemala.svg|45px]] | [[ក្វាតេម៉ាឡា]] | [[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងក្វាតេម៉ាឡា]] | ១០៨,៨៨៩ គម^២</br>(៤២,០៤២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៧,២៤៧,៨៤៩ | style="text-align:right;"| ១២៨.៨/គម^២</br>(៣៣៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Haiti.svg|30px]] | [[File:Flag of Haiti.svg|45px]] | [[ហៃទី]] | [[ព័រអូប្រាំង]] | ២៧,៧៥០ គម^២</br>(១០,៧១០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១,១២៣,១៧៨ | style="text-align:right;"| ៣៦១.៥/គម^២</br>(៩៣៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Honduriae.svg|30px]] | [[File:Flag of Honduras (2022–present).svg|45px]] | [[ហុងឌូរ៉ាស]] | [[តេ⁠គូស៊ី⁠កាល់ប៉ា]] | ១១២,៤៩២ គម^២</br>(៤៣,៤៣៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៩,៥៨៧,៥២២ | style="text-align:right;"| ៦៦.៤/គម^២</br>(១៧២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Iamaicae.svg|30px]] | [[File:Flag of Jamaica.svg|45px]] | [[សាម៉ាអ៊ិក]] | [[ឃីងស្តុន, សាម៉ាអ៊ិក|ឃីងស្តុន]] | ១០,៩៩១ គម^២</br>(៤,២៤៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,៩៣៤,៨៤៧ | style="text-align:right;"| ២៤៧.៤/គម^២</br>(៦៤១/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ម៉ាទីនីក]]<br/>(បារាំង) | [[ហ្វតដេបារាំង]] | ១,១២៨ គម^២</br>(៤៣៦ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧៥,៦៧៣ | style="text-align:right;"| ៣៥២.៦/គម^២</br>(៩១៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Mexico.svg|30px]] | [[File:Flag of Mexico.svg|45px]] | [[ម៉ិកស៊ិក]] | [[ម៉ិកស៊ិក (ទីក្រុង)|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | ១,៩៦៤,៣៧៥ គម^២</br>(៧៥៨,៤៤៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១២៦,១៩០,៧៨៨ | style="text-align:right;"| ៥៧.១/គម^២</br>(១៤៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|30px]] | [[File:Flag of Montserrat.svg|45px]] | [[ម៉ុង​សេរ៉ង់]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ព្លីមុត, ម៉ុង​សេរ៉ង់|ព្លីមុត]],<br/>[[ប្រេតស៍, ម៉ុងសេរ៉ង់|ប្រេតស៍]]{{efn|Because of ongoing activity of the [[Soufriere Hills volcano]] beginning in July 1995, much of Plymouth was destroyed and government offices were relocated to Brades. Plymouth remains the ''de jure'' capital.}} | ១០២ គម^២</br>(៣៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,៩៩៣ | style="text-align:right;"| ៥៨.៨/គម^២</br>(១៥២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Nicaraguae.svg|30px]] | [[File:Flag of Nicaragua.svg|45px]] | [[នីការ៉ាក្វា]] | [[ម៉ាណាក្វា]] | ១៣០,៣៧៣ គម^២</br>(៥០,៣៣៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦,៤៦៥,៥០១ | style="text-align:right;"| ៤៤.១/គម^២</br>(១១៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Nueva Esparta State.svg|30px]] | [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|45px]] | [[នូអេវ៉ាអេស្ពាតា]]<br/>(វេណេស៊ុយអេឡា) | [[ឡាអាសុនត្យុង]] | ១,១៥១ គម^២</br>(៤៤៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤៩១,៦១០ | style="text-align:right;"| ៤២៧.១/គម^២</br>(១,១០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Panamae.svg|30px]] | [[File:Flag of Panama.svg|45px]] | [[ប៉ាណាម៉ា]]{{efn|name="two"}}{{efn|name="three"|Panama is generally considered a North American country, though some authorities divide it at the [[Panama Canal]]. Figures listed here are for the entire country.}} | [[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]] | ៧៥,៤១៧ គម^២</br>(២៩,១១៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,១៧៦,៨៦៩ | style="text-align:right;"| ៤៥.៨/គម^២</br>(១១៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Portus divitis.svg|30px]] | [[File:Flag of Puerto Rico.svg|45px]] | [[ព័រតូរីកូ]]<br/>(សហរដ្ឋអាមេរិក) | [[សានវូអង់, ព័រតូរីកូ|សានវូអង់]] | ៨,៨៧០ គម^២</br>(៣,៤២០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣,០៣៩,៥៩៦ | style="text-align:right;"| ៤៤៨.៩/គម^២</br>(១,១៦៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sabae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saba.svg|45px]] | [[សាបា]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])<ref name="nethant" /> | [[ដឺបតថម]] | ១៣ គម^២</br>(៥.០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១,៥៣៧ | style="text-align:right;"| ១១៨.២/គម^២</br>(៣០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Escudo de San Andrés y Providencia.svg|30px]] | [[File:Flag of San Andrés y Providencia.svg|45px]] | [[ប្រជុំកោះសាងអង់ដ្រេ ប្រូវេដេស្យង់ និងសាន់តាកាតាលីណា|សានអង់ដ្រេ និងប្រូវេដេស្យង់]]<br/>([[កូឡុំប៊ី]]) | [[សានអង់ដ្រេ (ទីក្រុង)|សានអង់ដ្រេ]] | ៥៣ គម^២</br>(២០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៧៧,៧០១ | style="text-align:right;"| ១,៤៦៨.៥៩/គម^២</br>(១,៨០៣.៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:BlasonSaintBarthelemy.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Barthélemy.svg|45px]] | [[ហ្សង់បាតេឡេមី]]<br/>(បារាំង)<ref name="popcia" /> | [[ហ្គូស្តាវា ហ្សង់បាតេឡេមី|ហ្គូស្តាវា]] | ២១ គម^២</br>(៨.១ ម៉ាយការ៉េ)<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| ៧,៤៤៨ | style="text-align:right;"| ៣៥៤.៧/គម^២</br>(៩១៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sancti Christophori et Nivium.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|45px]] | [[សង់ឃីត និង​ណេវីស]] | [[បាសែតទែរ]] | ២៦១ គម^២</br>(១០១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥២,៤៤១ | style="text-align:right;"| ១៩៩.២/គម^២</br>(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sanctae Luciae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Lucia.svg|45px]] | [[ហ្សង់លូស៊ីអា]] | [[កាទ្រីស]] | ៥៣៩ គម^២</br>(២០៨ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៨១,៨៨៩ | style="text-align:right;"| ៣១៩.១/គម^២</br>(៨២៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Francia).svg|30px]] | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ហ្សង់ម៉ាទីន]]<br/>(បារាំង)<ref name="popcia" /> | [[ម៉ារីហ្គត, ហ្សង់ម៉ាទីន|ម៉ារីហ្គត]] | ៥៤ គម^២</br>(២១ ម៉ាយការ៉េ)<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| ២៩,៨២០ | style="text-align:right;"| ៥៥២.២/គម^២</br>(១,៤៣០/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:BlasonSaintPierreetMiquelon.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Pierre and Miquelon.svg|45px]] | [[សង់ព្យែរ និង​មីគីឡុង]]<br/>(បារាំង) | [[សង់ព្យែរ (ទីក្រុង)|សង់ព្យែរ]] | ២៤២ គម^២</br>(៩៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥,៨៤៩ | style="text-align:right;"| ២៤.៨/គម^២</br>(៦៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sancti Vincenti et Granatinae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|45px]] | [[សាំង​វីនសេន និង​ឌឹ​ហ្គ្រីណាឌីនីស]] | [[ឃីងស៍ថោន]] | ៣៨៩ គម^២</br>(១៥០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១០,២១១ | style="text-align:right;"| ២៨០.២/គម^២</br>(៧២៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Eustathii.svg|30px]] | [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|45px]] | [[ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])<ref name="nethant" /> | [[អូរ៉ានជេស្តាដ, ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស|អូរ៉ានជេស្តាដ]] | ២១ គម^២</br>(៨.១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,៧៣៩ | style="text-align:right;"| ១៣០.៤/គម^២</br>(៣៣៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Nederlandia).svg|30px]] | [[File:Flag of Sint Maarten.svg|45px]] | [[ស៊ីនម៉ាធីន]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]) | [[ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក, ស៊ីនម៉ាធីន|ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក]] | ៣៤ គម^២</br>(១៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤១,៩៤០</br>ហ្សង់ម៉ាទីន (ផ្នែកបារាំង)=៣៧,២៦៤ | style="text-align:right;"| ១,១៧៦.៧/គម^២</br>(៣,០៤៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Trinitatis et Tobaci.svg|30px]] | [[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|45px]] | [[ទ្រីនីដាត និង​តូបាហ្គោ]]{{efn|name="two"}} | [[ព័រអូហ្វស្ប៉េន]] | ៥,១៣០ គម^២</br>(១,៩៨០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១,៣៨៩,៨៤៣ | style="text-align:right;"| ២៦១.០/គម^២</br>(៦៧៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|45px]] | [[កោះ​ទួគ និងកៃកូស]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស){{efn|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[Turks and Caicos Islands]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}} | [[ខុកបឺនថោន]] | ៩៤៨ គម^២</br>(៣៦៦ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧,៦៦៥ | style="text-align:right;"| ៣៤.៨/គម^២</br>(៩០/ម៉ាយការ៉េ) |- |[[File:Greater coat of arms of the United States.svg|alt=U.S. Coat of Arms|center|frameless|46x46px]] | [[File:Flag of the United States.svg|45px]] | [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]{{efn|Includes the states of Hawaii and Alaska which are both separated from the [[Contiguous United States|US mainland]], with Hawaii distant from the North American landmass in the Pacific Ocean and therefore more commonly associated with the other territories of Oceania while Alaska is located between [[Asia]] ([[Russia]]) and [[Canada]].}} | [[វ៉ាស៊ីតោន ឌីស៊ី]] | ៩,៦២៩,០៩១ គម^២</br>(៣,៧១៧,៨១៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣២៧,០៩៦,២៦៥ | style="text-align:right;"| ៣២.៧/គម^២</br>(៨៥/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Seal of the United States Virgin Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|45px]] | [[កោះ​វឺជីន​អាមេរិក]]<br/>(សហរដ្ឋអាមេរិក) | [[ឆាឡតអាម៉ាលី, កោះវឺជីនអាមេរិក|ឆាឡត អាម៉ាលី]] | ៣៤៧ គម^២</br>(១៣៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០៤,៦៨០ | style="text-align:right;"| ៣១៧.០/គម^២</br>(៨២៧/ម៉ាយការ៉េ) |- class="sortbottom" ! colspan="4"| សរុប ! style="text-align:right;"| {{nts|24500995}} ! style="text-align:right;"| {{nts|541720440}} ! style="text-align:right;"| ២២.១/គម^២</br>(៥៧/ម៉ាយការ៉េ) |} ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== {{Main|ប្រវត្តិសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}} ===ប្រវត្តិភូគព្ភសាស្រ្ត=== [[File:NorthAmerica-WaterDivides.png|thumb|upright=1.2|ផ្នែកជលសាស្ត្រដ៏សំខាន់ៗនៃប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក]] [[ឡរ៉ង់ស៊ា]]គឺជា[[ក្រាតុន]]បុរាណមួយដែលបង្កើតបានចេញជាស្នូលភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង។ វាបានកកើតឡើងនៅចន្លោះពី ១.៥ ទៅ ១.០ ពាន់លានឆ្នាំមុននៅក្នុងអំឡុងយុគសម័យ[[ប្រូតេរ៉ូសូអ៊ិច]]។<ref>{{Cite journal |last=Dalziel |first=I.W.D. |year=1992 |title=On the organization of American Plates in the Neoproterozoic and the breakout of Laurentia |journal=GSA Today |volume=2 |issue=11 |pages=237–241}}</ref> នៅចុងយុគសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]រហូតដល់ដើមសម័យ[[មេសូសូអ៊ិច]] អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងទ្វីបដទៃទៀតដែលបង្កើតបានជាមហាទ្វីបមួយហៅថា [[ប៉ង់សៀ]]។ មូលហេតុមួយដែលនាំឱ្យកើតមានមហាទ្វីបប៉ង់សៀគឺមកពី[[ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន]]ដែលបានកកើតឡើងប្រហែល ៤៨០ លានឆ្នាំមុន ហើយសព្វថ្ងៃ ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈានគឺស្ថិតនៅក្នុងចំណោមជួរភ្នំចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ នៅពេលប៉ង់សៀបានចាប់ផ្តើមប្រេះបែកបាក់ប្រហែលជា ២០០ លានឆ្នាំមុន ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[ឡរ៉ាស៊ី]]។<ref name="ReferenceA">{{cite book|last1=Merali |first1=Zeeya |last2=Skinner |first2=Brian J. |title=Visualizing Earth Science |url=https://archive.org/details/visualizingearth0000mera |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-41847-5|date=9 January 2009 }}{{page needed|date=February 2014}}</ref> ជួរភ្នំថ្ម និងជួរភ្នំភាគខាងលិចនៃទ្វីបក៏ចាប់ផ្តើមផុសឡើងនៅចន្លោះពី ៨០ និង ៥៥ លានឆ្នាំមុន ដែលគេហៅតាមឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តថា[[ឡារ៉ាម៉ាយ អូរ៉ូជេនី]]។ [[ចលនាបួរដីប៉ាណាម៉ា]]បានកើតឡើងពី ១២ ទៅ ១៥ លានឆ្នាំមុន ចលនាមួយនេះបានភ្ជាប់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងជាមួយនឹងទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។<ref name="Origins">{{cite web|url=http://www.livescience.com/50450-when-panama-land-bridge-appeared.html|title=Land Bridge Linking Americas Rose Earlier Than Thought|work=LiveScience.com}}</ref> នៅកាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន បណ្តុំផ្ទាំងទឹកកកនៅអាមេរិកខាងជើងក៏ចាប់រលាយស្រកចុះដែលជាហេតុបង្កើតឱ្យមានបឹង និងទន្លេធំៗសព្វថ្ងៃ (ឧទាហរណ៍៖ [[មហាបឹង]])។ អាមេរិកខាងជើងគឺជាប្រភពនៃអ្វីដែលមនុស្សជាតិដឹងអំពីរយៈកាលភូគព្ភសាស្ត្រ។<ref name="dinopedia-american" /> តំបន់ភូមិសាស្រ្តដែលសព្វថ្ងៃជាទឹកដីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកគឺសម្បូរទៅដោយប្រភេទផូស៊ីលនិងឆ្អឹងសត្វ[[ដាយណូស័រ]]ច្រើនជាងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="dinopedia-american" /> បើយោងទៅតាម[[បាសាណិវិទូ]]ម្នាក់គឺលោកភីតធឺ ដតសុនបានឱ្យដឹង ទាំងអស់នេះគឺបានមកពីការសិក្សាពីស្រទាប់ដី អាកាសធាតុ និងភូមិសាស្រ្ត ធនធានមនុស្ស និងប្រវត្តិសាស្រ្ត។<ref name="dinopedia-american"/> តំបន់ស្ងួតដែលលាតត្រដាងនៅលើទ្វីបនេះគឺជាប្រភពនៃការសិក្សាអំពីយុគសម័យមេសូសូអ៊ិច។<ref name="dinopedia-american">{{cite book|last=Dodson |first=Peter |year=1997 |chapter=American Dinosaurs |title=Encyclopedia of Dinosaurs |url=https://archive.org/details/encyclopediaofdi0000curr |editor1-last=Currie |editor1-first=Phillip J. |editor2-last=Padian |editor2-first=Kevin |publisher=Academic Press |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofdi0000curr/page/10 10]–13}}</ref> ប្រភពស្រទាប់ផូស៊ីលដាយណូស័រនៅឯ[[ចុងសម័យសួរ៉ាស៊ីច]]ដ៏សំខាន់គឺបានមកពី[[ចលនាម៉ូរីសុន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="jurassicdistribution">{{cite book|last=Weishampel |first=David B. |year=2004 |title=Dinosaur distribution (Late Jurassic, North America)|editor-last1=Weishampel |editor-first1=David B. |editor2-last=Dodson |editor2-first=Peter |editor3-last=Halszka |editor3-first=Osmólska |series=The Dinosauria |location=Berkeley |publisher=University of California Press |pages=543–545 |isbn=978-0-520-24209-8}}</ref> ===សម័យមុនអាណានិគម=== {{Main|សម័យមុនកូឡុំ}} [[File:Chichen Itza 3.jpg|thumb|right|ពីរ៉ាមីត[[អែលកាស្ទីឡូ, ឈីឆិន អ៊ីតសា|''អែល កាស្ទីឡូ'']] នៅប្រទេសម៉ិកស៊ិក]] [[File:Leif Erikson 6c 1968 issue.JPG|thumb|រូបលោក[[លីវ អេរីកសុន]]នៅលើត្រាអាមេរិក។ លោកត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេបង្អស់ដែលបានជាន់លើទឹកដីអាមេរិក។]] ជនជាតិដើមភាគតិចនៅទ្វីបអាមេរិចបានបង្កើតនិងជឿលើជំនឿជាច្រើនដែលជាអំណះអំណាងថាពួកគេមានវត្តមាននៅលើទឹកដីនេះចាប់តាំងពីទ្វីបនេះបានលិចឡើងមកម្លេះ<ref name="Curtin2014">{{cite book|author=Jeremiah Curtin|title=Creation Myths of Primitive America|url=https://books.google.com/?id=PRK1AwAAQBAJ&pg=PT2|year=2014|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=978-3-8496-4454-3|page=2}}</ref> ប៉ុន្តែវាគ្មានភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ថាមានការវិវត្តរបស់មនុស្សនៅលើទ្វីបនេះឡើយ។<ref name=Krensky>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|url=https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|page=[https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren/page/13 13]}}</ref> ចំណុចជាក់លាក់នៃការតាំងទីលំនៅដំបូងនៅលើទ្វីបអាមេរិចដោយជនជាតិអាស៊ីបុរាណគឺស្ថិតនៅក្រោមការស្រាវជ្រាវនិងការពិភាក្សានៅឡើយ។<ref name="White2006">{{cite book|author=Phillip M. White|title=American Indian chronology: chronologies of the American mosaic|url=https://books.google.com/?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1|accessdate=29 November 2011|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33820-5|page=1}}</ref> ទ្រឹស្តីដែលពេញនិយមបំផុតគឺ ពូជមនុស្សដំបូងបានដើរប្រមាញ់ឆ្លងតាម[[ប៊ីរីងហ្គី]]ដែលជាដីភ្ជាប់ពី[[ស៊ីប៊ឺរី]]ខាងកើតទៅ[[អាឡាស្កា]]ពី ២៧,០០០ ទៅ ១៤,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="HavilandPrins2013">{{cite book|author1=William Haviland|author2=[[Harald Prins]]|author3=Dana Walrath|author4=[[Bunny McBride]]|title=Anthropology: The Human Challenge|url=https://books.google.com/?id=0bpuCgAAQBAJ&pg=PA219|date=2013|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-67758-3|pages=219, 220}}</ref><ref name="Sonneborn-2007">{{cite book |author= Liz Sonneborn |title= Chronology of American Indian History |url= https://books.google.com/?id=OKfBId96DTIC&pg=PA3 |date= January 2007 |publisher= Infobase Publishing |isbn= 978-0-8160-6770-1 |page= 3 |accessdate= 29 November 2011}}</ref>{{efn|The receding of oceans during successive [[ice age]]s may have enabled migrants to cross the land bridge as far back as 40,000 years.<ref name=really>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|url=https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=[https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren/page/11 11], 13}}</ref>}} ទស្សនៈដ៏ពេញនិយមមួយគឺ ជនជាតិអាមេរិកដំបូងគឺជាអ្នកដែលជិះទូកធ្វើដំណើរមកពីប៊ីរីងហ្គីមកទិសខាងកើតនៅប្រហែលពី ១៣,០០០ ឆ្នាំមុន<ref>{{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/news/2017/08/most-archaeologists-think-first-americans-arrived-boat-now-they-re-beginning-prove-it|title=Most archaeologists think the first Americans arrived by boat. Now, they're beginning to prove it|last=Wade|first=Lizzie|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=10 August 2017|doi=10.1126/science.aan7213|accessdate=26 December 2018}}</ref> ហើយក៏ចាប់បោះទីលំនៅនៅលើដែនដីថ្មីនេះក្នុងអំឡុងចុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]គឺប្រហែលជា ១២,៥០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="Pauketat2012">{{cite book|author=[[Timothy R. Pauketat]]|title=The Oxford Handbook of North American Archaeology|date=23 February 2012|publisher=OUP US|isbn=978-0-19-538011-8|page=96}}</ref> ចម្លាក់ថ្មដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងគឺមានអាយុកាលពី ១៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/08/16/212569006/n-americas-oldest-known-petroglyphs-discovered-in-nevada|title=N. America's Oldest Known Petroglyphs Discovered In Nevada|last=Shogren|first=Elizabeth|date=16 August 2013|website=[[NPR]]|accessdate=12 December 2018}}</ref>{{efn|While not conclusive, some [[South America]]n rock painting has been dated to 25,000 years ago.<ref name=bradshaw>{{cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/south_america/serra_da_capivara/index.php|title=America's Oldest Art - The Rock Art of Serra da Capivara|last=Nash|first=George|year=2011|website=[[Bradshaw Foundation]]|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} ការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីហ្សែននៃជនជាតិដើមនិង[[នរវិទ្យា]]បានឱ្យឃើញថា រលកនៃការធ្វើចំណាកស្រុកពីអាស៊ីមកអាមេរិកគឺមកតាមរយៈ[[ច្រកបេរីង]]នៅក្នុងយុគសម័យ (ហូឡូសង់) ដើមបជ្ឈឹម។<ref name="SkoglundMallick2015">{{cite journal|last1=Skoglund|first1=P.|last2=Mallick|first2=S.|last3=Bortolini|first3=M.C.|last4=Chennagiri|first4=N.|last5=Hünemeier|first5=T.|last6=Petzl-Erler|first6=M.L.|last7=Salzano|first7=F.M.|last8=Patterson|first8=N.|last9=Reich|first9=D.|title=Genetic evidence for two founding populations of the Americas|journal=Nature|date=21 July 2015|doi=10.1038/nature14895|pmid=26196601|pmc=4982469|volume=525|issue=7567 |pages=104–8|bibcode=2015Natur.525..104S }}</ref><ref name="BellwoodNess2014">{{cite book|author1=[[Peter Bellwood]]|author2=[[Immanuel Ness]]|title=The Global Prehistory of Human Migration|url=https://books.google.com/?id=2HMTBwAAQBAJ&pg=PA194|date= 2014|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-97059-1|page=194}}</ref><ref>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|url=https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=[https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren/page/17 17]–27}}</ref> មុនពេលចាប់ទាក់ទងជាមួយពួកអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមនៃអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេបែងចែកទៅតាមរបបគ្រង់គ្រងផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនចាប់ពីក្រុមតូចៗនៃក្រុមគ្រួសារពីរ ឫ បីទៅជាចក្រភពធំៗ។ ពួកគេបានរស់នៅក្នុង"តំបន់វប្បធម៌"ផ្សេងៗពីគ្នាដែលទាក់ទងទៅនឹងភូមិសាស្ត្រនិងតំបន់ជីវសាស្រ្ត ហើយវាបានផ្តល់នូវការចង្អុលបង្ហាញពីរបៀបរស់នៅដ៏សំខាន់របស់ជនជាតិដើមទាំងនោះ។ យើងក៏អាចបែងចែកក្រុមជនជាតិដើមទាំងនោះបានទៅតាមអំបូរភាសារបស់ពួកគេផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ជនជាតិដែលនិយាយភាសាដូចគ្នាមិនសុទ្ធតែចែករំលែកវប្បធម៌ជាមួយគ្នានោះទេ ឫក៏ជាមិត្តនឹងគ្នាឡើយ។ វប្បធម៌ជាច្រើនរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ឫប្រែប្រួលនៅក្នុងរយៈពេល ១,០០០ ឆ្នាំនេះ។ វប្បធម៌ដែលទើបតែរកឃើញហើយចាត់ទុកថាចំណាស់ជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ[[វប្បធម៌ក្លូវីស]] (ឆ្នាំ៩៥៥០–៩០៥០ មុនគ.ស) ដែលមានទីតាំងនៅរដ្ឋ[[ញូវម៉ិកស៊ិក]]សព្ងថ្ងៃ។<ref name=bradshaw/> ក្រុមវប្បធម៌ភាគខាងត្បូងនៅអាមេរិកខាងជើងគឺទទួលខុសត្រូវចំពោះការដាំដុះដំណាំរួមផ្សំជាច្រើនដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេដាំប្រើប្រាស់នៅជុំវិញពិភពលោកដូចជា ប៉េងប៉ោះ ម្ទេស និងពោត...។ ជាលទ្ធផលនៃការបណ្តុះនិងការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យកសិកម្មនៅផ្នែកខាងត្បូង វាក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយដែលសម្បូរទៅដោយវប្បធម៌សំខាន់ៗជាច្រើន។ [[អារ្យធម៌ម៉ាយ៉ា|ក្រុមពួកម៉ាយ៉ា]]បានបង្កើតប្រព័ន្ធសរសេរអក្សរ បានសាងសង់ពីរ៉ាមីតនិងប្រាសាទធំៗ បង្កើត[[ប្រតិទិនម៉ាយ៉ា|ប្រតិទិនដ៏គួរឱ្យពិបាកនឹងយល់]] ហើយបានបង្កើតមនោភាពនៃ[[០|លេខសូន្យ]]ប្រហែលនៅអំឡុងឆ្នាំ ៤០០ នៃគ.ស។<ref>{{cite magazine |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-the-origin-of-zer | title = What is the origin of zero? How did we indicate nothingness before zero? | author = [[Robert Kaplan (mathematician)|Robert Kaplan]] | magazine = [[Scientific American]] | date = 16 January 2007 | accessdate =19 February 2008}}</ref> ឯកសារដែលបានកត់ទុកដំបូងបង្អស់របស់ជនជាតិអឺរ៉ុបចំពោះអាមេរិកខាងជើងគឺនៅក្នុង[[សាហ្កាណស]]ដែលក្នុងនោះគេបានហៅទ្វីបនេះថា[[វីនឡង់]]។<ref>{{cite web |last1=Groeneveld |first1=Emma |title=Vinland |url=https://www.ancient.eu/Vinland/ |website=Ancient History Encyclopedia |accessdate=12 June 2020}}</ref> រឿងដំបូងៗដែលគេបានដឹងនៃការភ្ជាប់ទាក់ទងឆ្លងសមុទ្រដោយពួកអឺរ៉ុបនិងទឹកដីអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានចុះបរិច្ឆេទនៅអំឡុងឆ្នាំ ១,០០០ នៃគ.ស។<ref>{{cite encyclopedia |first1=Linda S. |last1=Cordell |first2=Kent |last2=Lightfoot |first3=Francis |last3=McManamon |first4=George |last4=Milner |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |encyclopedia=Archaeology in America: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-02189-3 |page=82}}</ref> ទីតាំងនោះគឺស្ថិតនៅភាគខាងជើងបំផុតនៃកោះដែលមានឈ្មោះថា[[ញូវហ្វោនឡង់ និងឡាប្រាឌ័រ|ញូវហ្វោនឡង់]]ដែលបានផ្តល់ភស្តុតាងដែលមិនអាចប្រកែកបានចំពោះការមកដល់នៃពួកណស។<ref>[[Helge Ingstad|H. Ingstad]] and [[A. Stine Ingstad]], ''The Viking Discovery of America'' (2000), p. 141.</ref> អ្នករុករកជនជាតិណស ឈ្មោះ [[លីវ អេរីកសុន]] (ឆ្នាំ ៩៧០-១០២០ គ.ស) ត្រូវបានគេគិតថាបានធ្វើដំណើរទៅដល់តំបន់នោះ។<ref>{{cite book |last1=Wernick |first1=Robert |title=The Vikings |url=https://archive.org/details/vikings00robe |date=1979 |publisher=Time-Life Books |location=Alexandria, VA |isbn=0-8094-2709-5 |pages=[https://archive.org/details/vikings00robe/page/149 149]–151}}</ref> អេរីកសុន និងមនុស្សរបស់លោកគឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានបោះជើងជាន់លើទឹកដីអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite web |last1=Little |first1=Becky |title=Why Do We Celebrate Columbus Day and Not Leif Erikson Day? |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |website=National Geographic |accessdate=28 May 2020 |date=October 11, 2015 |archivedate=7 សីហា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807004208/https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=History - Leif Erikson |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |website=BBC |accessdate=8 June 2020}}</ref> នៅពេលពួកសញ្ជ័យអេស្ប៉ាញបានមកដល់ វប្បធម៌របស់ជនជាតិម៉ាយ៉ាគឺនូវតែមានវត្តមាននៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងប្រទេសក្វាតេម៉ាឡា។ ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយរបស់ពួកគេត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពអាស៍តិក]] រាជធានីពួកគេត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅភាគខាងជើងទៅនៅក្នុងតំបន់[[ជ្រលងភ្នំម៉ិកស៊ិក]]។ អាណាចក្រអាស៍តិកក៏ត្រូវបានធ្លាក់នៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥២១។<ref name=Grunberg>Bernard Grunberg, ''"La folle aventure d'Hernan Cortés''", in ''[[L'Histoire]]'' n°322, July–August 2007 {{incomplete short citation|date=February 2014}}</ref> ===សម័យអាណានិគម=== [[File:Benjamin West 005.jpg|thumb|right|រូបគំនូរ''[[មរណភាពរបស់ឧត្តមសេនីយ៍វូហ្វ]]'' (១៧៧១) នៅក្នុង[[សមរភូមិវាលអាប្រាហាម]] គូសដោយលោក[[ប៊ិនចាមីន វេស]]]] {{main|ការដាក់អាណានិគមរបស់អឺរ៉ុបនៅទ្វីបអាមេរិក}} នៅក្នុងអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]] ពួកអឺរ៉ុបបានរកឃើញទ្វីបអាមេរិកហើយក៏ចូលមកកាន់កាប់ផ្នែកនីមួយៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ចំពោះការមកដល់របស់ពួកគេនៅក្នុង"[[ពិភពថ្មី]]" ចំនួនជនជាតិអ្នកម្ចាស់ស្រុកក៏បានធ្លាក់ចុះភ្លាមៗ ដោយសារតែជម្លោះប្រយុទ្ធនឹងអ្នកឈ្លានពាន និងការនាំចូលនៃរោគជំងឺផ្សេងៗពីទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite book|title=A Concise History of World Population: An Introduction to Population Processes |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000livi_d6o3 |last=Massimo Livi Bacci |first=Malden |place=Massachusetts |publisher=Blackwell Publishing |year=2001 |edition=3rd |isbn=978-0-631-22335-1 |pages=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000livi_d6o3/page/42 42]–46}}</ref> វប្បធម៌ជនជាតិដើមអាមេរិកក៏ចាប់ផ្លាស់ប្តូរ ហើយឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់ពួកគេក៏បានបាត់បង់។ ក្រុមភាសាជាច្រើនបានរលាយ ហើយខ្លះវិញបានទទួលការផ្លាស់ប្តូរច្រើន។ ឈ្មោះនិងវប្បធម៌ដែលជនជាតិអឺរ៉ុបបានកត់ត្រាមិនចាំបាច់ដូចគ្នានឹងឈ្មោះដែលពួកគេបានប្រើរយៈពេលពីរ បីជំនាន់មុន ឬឈ្មោះដែលបានប្រើសព្វថ្ងៃនេះទេ។ ចក្រភពអង់គ្លេស អេស្បាញ និងបារាំងបានកាន់កាប់ទឹកដីភាគច្រើននៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩ ចលនាឯករាជ្យបានរីកសាយនៅពាសពេញផ្ទៃទ្វីប ដែលជាកត្តានាំឱ្យកើតមានប្រទេសមួយចំនួនដែលមានអធិបតេយ្យភាពរហូតមកដល់ពេលសព្ងថ្ងៃនេះ។ [[អាណានិគមទាំងដប់បី|អាណានិគមទាំង១៣ របស់អង់គ្លេស]]នៅភាគខាងកើតនៃទ្វីបបានប្រកាសឯករាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៧៦ ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ [[កាណាដា|ប្រទេសកាណាដា]]ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងពីការបង្រួបបង្រួមទឹកដីភាគខាងជើងដែលគ្រប់គ្រងដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។ អេស្បាញថ្មី ដែលជាទឹកដីមួយ លាតសន្ធឹងពីភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិករហូតដល់អាមេរិកកណ្តាលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៨១០ ហើយបានក្លាយជា[[ចក្រភពម៉ិកស៊ិកទីមួយ]]។ នៅឆ្នាំ១៨២៣ អតីត[[ឧត្តមសេនីយឯកនៃក្វាតេម៉ាឡា]]ដែលកាលនោះជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពម៉ិកស៊ិក បានក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យដំបូងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា [[សហខេត្តអាមេរិកកណ្តាល]]។ គម្រោងជាង ៣ ឆ្នាំលើ[[ប្រឡាយប៉ាណាម៉ា]] នៅទីបំផុតក៏សម្រេចបានភ្ជាប់ទឹកសមុទ្រអាត្លង់ទិកជាមួយនឹងទឹកសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងឆ្នាំ១៩១៣ ដែលបានធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងក្លាយជាទ្វីបដាច់ពីអាមេរិកខាងត្បូង។{{citation needed}} ==ភូមិសាស្រ្ត== {{Main|ភូមិសាស្រ្តទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}} [[File:North America satellite orthographic.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបនៃអាមេរិកខាងជើង]] អាមេរិកខាងជើងគឺគ្របដណ្តប់ដែនដីភាគខាងជើងនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ជាទូទៅត្រូវបានគេសម្តៅហៅថា ពិភពថ្មី [[អឌ្ឍគោលខាងលិច]] ឫអាមេរិក (អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកអាមេរិកជា[[ទ្វីប]]តែមួយ<ref name=IOC>{{cite web |url = http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |title = The Olympic symbols |publisher = [[International Olympic Committee]] |year = 2002 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |archivedate = 7 March 2008 |location = Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre }} The five rings of the [[Olympic symbols#Olympic emblems|Olympic flag]] represent the five inhabited, participating continents ([http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Africa, America, Asia, Europe, and Oceania] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |date=23 February 2002 }}).</ref><ref name=Oceano>{{cite book|title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial |url=https://archive.org/details/oceanounocolordi0000unse |chapter=Continente |pages=392, 1730 |isbn=978-84-494-0188-6|last1=Equipo |year=1997 }}{{author missing|date=February 2014}}</ref><ref name=cincocontinentes>{{cite book|title=Los Cinco Continentes (The Five Continents) |publisher=Planeta-De Agostini Editions |year=1997 |isbn=978-84-395-6054-8}}{{page needed|date=February 2014}}</ref> ដោយមានអាមេរិកខាងជើងជាឧបទ្វីប)។<ref>{{cite web|title=Encarta, "Norteamérica" |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |url-status=dead |language=Spanish |df= }}</ref> ដីតែមួយគត់ដែលតភ្ជាប់ពីអាមេរិកខាងជើងទៅកាន់[[អាមេរិកខាងត្បូង]]គឺនៅ ស្ពានកោះដារាន / ស្ពានកោះប៉ាណាម៉ា។ ទ្វីបនេះត្រូវបានកំណត់ព្រំដែននៅភាគអាគ្នេយ៍គឺនៅឯដែនទឹកដារីអិននៅតាមបណ្តោយព្រំដែនប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]]–ប៉ាណាម៉ា ដោយអ្នកភូមិសាស្ត្រភាគច្រើន ដូចនេះដែនដីរបស់ប្រទេសប៉ាណាម៉ាស្ទើរទាំងអស់គឺស្ថិតនៅភាគអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |title=Americas |work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49) |publisher=United Nations Statistics Division |accessdate=3 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archivedate=21 October 2006 |title=North America |work=Atlas of Canada}}</ref><ref name="North America Atlas">{{cite magazine |url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |title=North America Atlas |magazine=National Geographic |access-date=18 មិថុនា 2020 |archive-date=24 តុលា 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031024172731/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |url-status=dead}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកភូគព្ភវិទ្យាខ្លះបានកំណត់យកព្រំដែនអាមេរិកខាងជើងនៅត្រឹម[[ដីកោះតេវនតេប៊ិក]] ប្រទេសម៉ិលស៊ិក ចំណែកអាមេរិកកណ្តាលគឺលាតសន្ធឹងពីប៉ាណាម៉ារហូតដល់ដើមទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។<ref>{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|accessdate=28 June 2011}}</ref> ជាទូទៅ [[កោះការ៉ាប៊ីន]] ឫឥណ្ឌាខាងលិច ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃអាមេរិកខាងជើង។<ref name=britannica-northamerica/> ឆ្នេរសមុទ្រទ្វីបគឺមានប្រវែងវែង និងមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់។ ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកគឺជាទឹកសមុទ្រធំជាងគេបំផុតនៅទ្វីបនេះ បន្ទាប់មកគឺ[[ឆ្នេរហាដសុន]]។ ប្រភពទឹកសមុទ្រសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[ឈូងសមុទ្រសាន់ឡរេន]] និង[[ឈូសសមុទ្រកាលីហ្វញ៉ា]]។ មុនពេលដីកោះអាមេរិកកណ្តាលលិចឡើង តំបន់នេះពីដើមគឺស្ថិតនៅក្រោមទឹក។ នៅជុំវិញទ្វីបនេះគឺសម្បូរទៅដោយកោះជាច្រើន កោះសំខាន់ៗមានដូចជា ប្រជុំកោះអាកទិក [[បាហាម៉ា|កោះបាហាម៉ា]] [[កោះទួក និងកៃកូស]] [[ប្រជុំកោះអាឡិចសាន់ដឺ]] និងកោះរាប់រយរាប់ពាន់ទៀតនៅឯឆ្នេរសមុទ្រអង់គ្លេសកូឡុំប៊ី និងញូវហ្វោនឡង់។ កោះ[[ហ្រ្គីនឡែន]] (ជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសដាណឺម៉ាក) គឺជា[[បញ្ជីរាយនាម កោះតាមទំហំផ្ទៃដី|កោះធំជាងគេ]] ហើយមានទីតាំងស្ថិតនៅលើ[[បញ្ជី ផ្លាកតិកតូនិក|ផ្លាកតិកតូនិក]]ជាមួយនឹងអាមេរិកដែរ ដែលគេតែងហៅថា[[ផ្លាកអាមេរិកខាងជើង]] ហើយតាមភូមិសាស្រ្ត វាជាគឺស្ថិតនៅជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងន័យភូគព្ភសាស្រ្ត កោះប៊ឺមូដាមិនមែនជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអាមេរិកទេ ប៉ុន្តែជាកោះមហាសមុទ្រមួយដែលលិចឡើងពីលើក្រហែងនៃកំពូលអាត្លង់ទិកកណ្តាលកាលពី ១០០ លានឆ្នាំមុន។ ដីគោកដែលនៅជិតកោះនេះបំផុតគឺ[[ខេបហេតឺរ៉ាស]] [[ការ៉ូលីណាខាងជើង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងជើង]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប៊ឺមូដាត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង ព្រោះថានៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ នយោបាយ និងវប្បធម៌, ប៊ឺមូដានតែងតែមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងរដ្ឋអាមេរិកមួយចំនួន និងផ្នែកផ្សេងៗទៀតនៃទ្វីប។ [[File:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|left|[[បឹងម៉ូរេន]] នៅឯ [[ឧទ្យានជាតិបានហ្វ]]]] ដែនដីអាមេរិកខាងជើងស្ទើរទាំងអស់គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅលើផ្លាកអាមេរិកខាងជើង។ ផ្នែកនៃបាហាម៉ិកស៊ិក និងរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ាដែលមានទីក្រុងសំខាន់ៗដូចជា[[សានឌីអេហ្គោ]] [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] [[សាន់តាគ្រុស]]គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅលើគែមភាគខាងកើតនៃ[[ផ្លាកប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ផ្នែកខាងត្បូងនៃទ្វីបនិងដែនដីឥណ្ឌីខាងលិចភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។ ទ្វីបនេះអាចត្រូវបានបែងចែកជាបួនតំបន់ធំៗ (តំបន់នីមួយៗនៅមានអនុតំបន់ជាច្រើនទៀត) ដូចជា៖ [[មហាវាលតំបន់]]ដែលលាតសន្ធឹងពីឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកទៅដល់[[កាណាដាខាងជើង|តំបន់អាកទិកនៃប្រទេសកាណាដា]], តំបន់ភ្នំខាងលិចមាន [[ភ្នំរ៉កគី]] [[មហាតំបន់បាស៊ីន]] [[កាលីហ្វញ៉ា]] និង[[អាឡាស្កា]], តំបន់ខ្ពស់រាបនៃទិសឥសាន្តប្រទេសកាណាដា និងបណ្តុំតំបន់ទិសខាងកើត។ ប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលមានតំបន់ខ្ពង់រាបដ៏វែងស្ថិតនៅភាគខាងលិច ប៉ុន្តែតំបន់វាលឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតមិនលាតសន្ធឹងរហូតដល់ទៅទិសខាងត្បូងតាមបណ្តោយឈូងសមុទ្រឡើយ។ ==ភូគព្ភសាស្រ្ត== {{Main|ភូគព្វសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}} [[File:USGS Geologic Map of North America.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង ផលិតដោយ USGS]] [[File:North america rock types.jpg|thumb|upright|left|ប្រភេទថ្ម[[:Image:North america rock sedimentary.jpg|សេឌីម៉ង់ទែរ]], [[:Image:North america rock volcanic.jpg|ភ្នំភ្លើង]], [[:Image:North america rock plutonic.jpg|ភ្លូតុនិក]] និង[[:Image:North america rock metamorphic.jpg|ថ្មប្រែរូប]] នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង]] ===ភូគព្ភសាស្រ្តប្រទេសកាណាដា=== តាមភូគព្ភសាស្រ្ត ទឹកដីកាណាដាបច្ចុប្បន្នគឺជាតំបន់ដ៏ចំណាស់បំផុតនៅលើពិភពលោកដោយដែនដីកាណាដាជាងពាក់កណ្តាលគឺជាថ្មដែលបន្សល់ពីសម័យ[[បុរេកំប៊្រីយៀង]], ដែនថ្មទាំងនោះបានស្ថិតលើសកម្រិតទឹកសមុទ្រចាប់តាំងពីដើមសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]មកម្លេះ។<ref name="Marianopolis">{{cite book |last=Wallace |first=Stewart W. |url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |title=Geology Of Canada |series=The Encyclopedia of Canada |volume=III |place=Toronto |publisher=University Associates of Canada |year=1948 |pages=23–26 |via=[http://faculty.marianopolis.edu/ Marianopolis College] |accessdate=1 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |archivedate=4 July 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |date=4 កក្កដា 2010 }}</ref> ចំណែកឯធនធានរ៉ែនៅកាណាដាវិញគឺមានលក្ខណៈចម្រុះនិងធំសម្បើម។<ref name="Marianopolis"/> នៅតាមតំបន់ផែងកាណាដា និងតំបន់ភាគខាងជើង គឺសម្បូរទៅដោយរ៉ែដូចជា៖ រ៉ែដែក នីកែល [[ស័ង្កសី]] ទង់ដែង មាស សំណ [[ម៉ូលីដែន]] និង[[អ៊ុយរ៉ានីញូម]]ជាដើម។ ការជីកយកបណ្តុំរ៉ែពេជ្រត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនាពេលថ្មីៗនេះនៅឯផ្នែកអាកទិក<ref>{{cite news |url=https://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |title=Digging for Diamonds 24/7 Under Frozen Snap Lake |publisher=Wired |website=Wired.com |accessdate=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903095743/http://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |archive-date=3 កញ្ញា 2011 |url-status=dead}}</ref> ដែលធ្វើឱ្យកាណាដាក្លាយជាអ្នកផលិតរ៉ែធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅតាមតំបន់ផែងប្រទេសកាណាដា គេឃើញមានស្ថានីយក្រុងទាញយករ៉ែជាច្រើន។ ក្រុងដែលល្បី និងធំជាងគេគឺ[[មហាស៊ុតប្យូរី|ក្រុងស៊ុតប្យូរី]]ក្នុង[[អនតារីយ៉ូ|ខេត្តអនតារីយ៉ូ]]។ ស៊ុតប្យូរីគឺជាប្រភពប្រមូលយករ៉ែនៅក្នុងខែលកាណាដាចាប់តាំងពីមានភស្តុតាងសំខាន់ៗមកថា[[អាងទឹកស៊ុតប្យូរី]]គឺជាអណ្តូងរ៉ែអាចម៍ផ្កាយបុរាណមួយ។ នៅក្បែរក្រុងស៊ុតប្យូរីគឺមានកន្លែងមួយដែលគេហៅថា ដែនចម្លែកតាម៉ាហ្កាមីម៉ាញេទិក ដែលមានភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរីដែរ។ ដែកចម្លែកម៉ាញេទិចរបស់វាគឺប្រហាក់ប្រហែលនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរី ដូច្នេះហើយវាអាចជាអណ្តូងរ៉ែដែលសម្បូរជាតិដែកទី២ នៅកាណាដា។<ref name="GH">{{cite news|url=http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |title=3-D Magnetic Imaging using Conjugate Gradients: Temagami anomaly |accessdate=13 March 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090711184237/http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |archivedate=11 July 2009 |df= }}</ref> ខែលកាណាដានោះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃធរណីយ៉ាងច្រើនដែលជាប្រភពកម្រៃដល់ឧស្សាហកម្មកាប់ឈើដ៏សំខាន់មួយ។ ===ភូគព្ភសាស្រ្តសហរដ្ឋអាមេរិក=== រដ្ឋអាមេរិកថ្នាក់ទាបចំនួន ៤៨ អាចត្រូវបានបែងចែកជាខេត្តរូបភូមិសាស្រ្តចំនួន ៥ ដូចជា៖ #ជួរភ្នំអាមេរិក #តំបន់ជាប់ខែលកាណាដា<ref name="Marianopolis"/> គឺផ្នែកខាងជើងនៃម៉ីតវេសរបស់ ស.រ.អ #ទីលានថេរភាព #វាលឆ្នេរសមុទ្រ #អូរ៉ូហ្សែនក្រវាត់ភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន ភូគព្ភសាស្រ្តរដ្ឋអាឡាស្កាគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ចំណែកឯរដ្ឋហាវ៉ៃវិញគឺមានភ្នំភ្លើងនីអូហ្សែនដែលបានផ្ទុះហើយ។ {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header = | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = North america terrain 2003 map.jpg | width1 = 180 | caption1 = [[គ្រឹះថ្ម]] និងលក្ខណៈដីនៅអាមេរិកខាងជើង | image2 = North america basement rocks.png | width2 = 180 | caption2 = [[ក្រាតុន]]និងថ្មក្រោមដីនៅអាមេរិកខាងជើង }} ===ភូគព្ភសាស្រ្តអាមេរិកកណ្តាល=== [[File:Tectonic plates Caribbean.png|thumb|right|{{legend|#FAD4AF|ទីតាំងអាមេរិកកណ្តាលនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។}}]] តាមភូគព្ភសាស្រ្ត អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំភ្លើងសកម្មជាច្រើន និងមាន[[ការរញ្ជួយផែនដី|គ្រោះរញ្ជួយដី]]កើតឡើងពីមួយពេលទៅមួយពេល។ នៅឆ្នាំ១៩៧៦ ប្រទេសក្វាតេម៉ាឡាបានទទួលរងនឹង[[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្វាតេម៉ាឡា ឆ្នាំ១៩៧៦|គ្រោះរញ្ជួយដី]]ដ៏ធំមួយ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ២៣,០០០ នាក់។ ម៉ាណាក្វា, រដ្ឋធានីនៃប្រទេសនីការ៉ាក្វា ត្រូវបានរងនឹងគ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ និងឆ្នាំ១៩៧២, ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ (១៩៧២) វាបានធ្វើឱ្យមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ៥,០០០ នាក់។ គ្រោះរញ្ជួយដីចំនួន ៣ បានបំផ្លិចបំផ្លាញប្រទេសអែលសាវ៉ាឌ័រ, មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៨៦ និងពីរនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១; រញ្ជួយដីមួយទៀតបានបំផ្លាញភាគខាងជើងនិងកណ្តាលប្រទេសកូស្តារីកាក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ហើយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៩ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រទេសហុងឌូរ៉ាសក៏ទទួលរងគ្រោះរញ្ជួយដីដែរ ដែលធ្វើឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ ៧ នាក់។ ការបន្ទុះភ្នំភ្លើងនៅតំបន់ទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជារឿងសាមញ្ញ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៨ ភ្នំភ្លើងអារេណលក្នុងប្រទេសកូស្តារីកាបានផ្ទុះហើយសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨៧ នាក់។ ដីជីជាតិដែលបានមកពីកម្អែភ្នំភ្លើងបានទ្រទ្រង់ចិញ្ចឹមបណ្តុំប្រជាកសិករនៅតាមតំបន់ខ្ពង់រាប។ អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ហើយជួរភ្នំដែលវែងបំផុតនោះគឺ [[ស៊ីអេរ៉ាម៉ាដ្រេដឺឈាផាស]]។ នៅតាមជួរភ្នំទាំងនោះគឺមានជ្រលងជីជាតិជាច្រើនសមស្របសម្រាប់ប្រជាជន, តាមការពិត ប្រជាជនភាគច្រើននៅប្រទេសហុងឌូរ៉ាស កូស្តារីកា និងក្វាតេម៉ាឡា គឺមានទីលំនៅនៅតាមជ្រលងជួរភ្នំទាំងនោះ។ ជ្រលងទាំងនោះជាកន្លែងនៃផលកាហ្វេ សណ្តែក និងដំណាំជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។ ==អាកាសធាតុ== [[File:North America map of Köppen climate classification.svg|thumb|upright=1.4|ផែនទីអាកាសធាតុអាមេរិកខាងជើងយោងទៅតាមចំណាត់ថ្នាក់អាកាសធាតុកូពិន]] អាមេរិកខាងជើងគឺជាទ្វីបដ៏ធំមួយហួសពីរង្វង់អាកទិកនិងតំបន់ត្រូពិកខាងជើង។ ហ្គ្រីនឡែនហើយនិងខែលប្រទេសកាណាដាគឺជាវាលទុនដ្រា (វាលឥតដើមឈើនៅរង្វង់តំបន់អាកទិក) ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមចាប់ពី ១០ ទៅ ២០ °C (ពី ៥០ ទៅ ៦៨ °F) ប៉ុន្តែផ្នែកកណ្តាលនៃកោះហ្គ្រីនឡែនគឺផ្សំឡើងដោយផ្ទាំងទឹកកកដ៏ធំ។ វាលទុនដ្រាបានគ្របដណ្តប់នៅលើផ្ទៃប្រទេសកាណាដា រហូតដល់ត្រឹមព្រំដែនភ្នំរ៉កគី (បន្តពីភ្នំរ៉កគីចូលរដ្ឋអាឡាស្កា) ហើយ (ទៅទិសខាងត្បូង) ឈប់ត្រឹមចុងខែលកាណាដា ពោលគឺនៅក្បែរតំបន់មហាបឹង។ អាកាសធាតុនៅភាគខាងលិចនៃតំបន់ខាស្កេតត្រូវបានគេពណ៌នាថា ជាអាកាសធាតុក្តៅបង្គួរ ដែលមានភ្លៀងធ្លាក់មធ្យម ២០ អ៊ិន្ឈ៍ (inch) ស្មើនឹង ៥១០ មម។<ref>{{cite web|url=http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|title=Cascades weather|author=University of Washington|work=University of Washington|access-date=21 មិថុនា 2020|archivedate=10 មីនា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130310162902/http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|url-status=dead}}</ref> អាកាសធាតុនៅតំបន់ឆ្នេរកាលីហ្វ័រញ៉ាត្រូវបានគេពណ៌នាថា ដូចនឹងអាកាសធាតុនៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេដែរ ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមនៅក្នុងទីក្រុងដូចជាសានហ្វ្រានស៊ីស្កូមានចាប់ពី ៥៧ ដល់ ៧០ °F (១៤ ដល់ ២១ °C) ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=http://www.sftodo.com/sanfranciscoweather.html|title=Temperature of San Francisco|author=SF to do|work=tourism}}</ref> ពីឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតទៅដល់ផ្នែកខាងកើតនៃរដ្ឋដាកូតាខាងជើងនិងបន្តទៅដល់រដ្ឋកាន់សាស់ គឺមានអាកាសធាតុសើម ហើយបរិមាណទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំគឺច្រើន ដូចនៅទីក្រុងញូវយ៉កដែលមានបរិមាណទឹកភ្លៀងជាមធ្យមគឺ ៥០ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៣០០ មម)។<ref>{{cite web|url=http://www.currentresults.com/Weather/New-York/average-yearly-precipitation.php|title=Rainfall of NYC|author=Current Results|work=Current Results}}</ref> ចាប់ពីព្រំប្រទល់ខាងត្បូងនៃអាកាសធាតុសើមហើយលាតសន្ធឹងទៅឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក គឺមានអាកាសធាតុត្រូពិក។ ក្នុងតំបន់នេះមានទីក្រុងសើមបំផុតប្រចាំសហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំឈានដល់ ៦៧ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៧០០ មម) ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុងម៉ូបាលនៃរដ្ឋអាល់ឡាបាម៉ា។<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/1558-study-reveals-top-10-wettest-cities.html|title=Top 10 wettest cities|author=Andrea Thompson|work=livescience}}</ref> ចាប់ពីព្រំប្រទល់នៃតំបន់សើមនិងតំបន់ត្រូពិកទៅគឺមានតំបន់ក្តៅស្ងួតបំផុតនៃទ្វីប តំបន់ទាំងនោះមាន៖ ខាស្កេតស៊ីអេរ៉ាណេវ៉ាដា ចុងខាងត្បូងឌូរ៉ង់ហ្កោ ផ្នែកខាងជើងជាប់នឹងព្រំដែនអាកាសធាតុទុនដ្រា តំបន់វាលស្មៅនិងវាលខ្សាច់។<ref>{{cite web|url=http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |date=2015 |title=Climates Regions of North America |author=Rita D. Haberlin |work=Peralta Colleges, Physical Geography |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002103016/http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |archivedate=2 October 2015 }}</ref> អាកាសធាតុខ្ពស់ (ភ្នំ) បានកាត់ពីទិសខាងជើងទៅទិសខាងត្បូងនៃទ្វីបដែលជាកន្លែង/តំបន់ដែលមានអាកាសធាតុត្រូពិចឬអាកាសធាតុក្តៅកើតឡើងនៅខាងក្រោមត្រូពិកដូចជានៅផ្នែកកណ្តាលប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងក្វាតេម៉ាឡា។ អាកាសធាតុត្រូពិកលេចឡើងនៅក្នុងតំបន់កោះនិងនៅតាមឧបទ្វីប។ ជាធម្មតាគឺប្រភេទតំបន់សាវ៉ានណាដែលមានភ្លៀងនិងសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាប់គ្នាពេញមួយឆ្នាំ។ វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសនិងរដ្ឋនានាដូចជា៖ នៅសមុទ្រការ៉ាប៊ីន ឬនៅខាងត្បូងឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក និងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។<ref>{{Cite news|url=http://www.naturalhistoryonthenet.com/Continents/north_america.htm|title=Facts and Information about the Continent of North America|date=7 July 2016|work=Natural History on the Net|access-date=15 September 2018|language=en-US}}</ref> ==បរិស្ថានវិទ្យា== {{Expand section|date=June 2020}} {{See also|រុកជាតិជិតផុតពូជនៅអាមេរិកខាងជើង}} ពពួកសត្វនៅអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[ក្របីអាមេរិកាំង]] [[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាមេរិកាំង|ខ្លាឃ្មុំខ្មៅ]] [[ឆ្កែវាលស្មៅ]] [[មាន់ទួរគី]] [[ប្រងហន]] [[រាគគូន]] [[កូយ៉ូទី]] និង[[មេអំបៅរាជ]]។ រុក្ខជាតិដែលគួរឱ្យកត់សំគាល់ដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[តូបាកូ]] [[ពោត]] [[ល្ពៅ]] [[ប៉េងប៉ោះ]] [[ផ្កាឈូករ័ត្ន]] [[ប៊្លូប៊ឺរី]] [[អាវ៉ូកាដូ]] [[កប្បាស]] [[ម្ទេសផ្លោក]] និង[[វ៉ានីឡា]]។ ==ប្រជាសាស្រ្ត ឫអត្រានុកូសាស្រ្ត== [[File:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|thumb|left|ការចូលមកគ្រប់គ្រងលើដែនដីរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើង .១៧៥០–២០០៨]] [[File:Langs N.Amer.png|thumb|[[ភាសាកំណើត|ភាសាដើម]] នៅអាមេរិក កាណាដា និងគ្រីនឡែន]] តាមសេដ្ឋកិច្ច ប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសមានជាងគេនិង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|រីកចម្រើនបំផុត]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបន្ទាប់មកគឺប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលទើបតែក្លាយជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]។<ref name="AIA" /> បណ្តាប្រទេសនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺស្ថិតក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នានៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចនិងមនុស្ស។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រទេសកោះតូចៗមួយចំនួននៅតំបន់ការ៉ាប៊ីនដូចជាបាដាដ, ទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ ហើយនិងអង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា សុទ្ធតែមាន[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផ.ស.ស ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប]]ខ្ពស់ជាងប្រទេសម៉ិចស៊ិកដោយសារតែមានចំនួនប្រជាជនតូចជាង។ ប៉ាណាម៉ានិងកូស្តារីកាគឺជាប្រទេសដែមាន[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] និង ផ.ស.ស ខ្ពស់ជាងគេនៅអាមេរិកកណ្ដាល។<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archivedate=8 November 2010|title=2010 Human development Report|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=148–151|accessdate=6 May 2011}}</ref> ទោះជាមានប្រភពធនធានប្រេងកាត និងរ៉ែច្រើននៅលើកោះហ្រ្គីនឡែនក្តី ធនធានទាំងអស់នោះគឺគេមិនទាន់បានទាញយកមកប្រើប្រាស់បាននោះឡើយ។ ហើយសេដ្ឋកិច្ចកោះមួយនេះគឺត្រូវពឹងផ្អែកទៅលើ ការនេសាទ វិស័យទេសចរណ៍ និងការឧបត្ថម្ភធនពីប្រទេសដាណឺម៉ាក តែទោះជាយ៉ាងណា កោះមួយនេះនូវតែមានការអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់។<ref>{{Cite journal|url=https://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice|title=Independence on ice|date=21 January 2015|journal=The Economist}}</ref> តាមប្រជាសាស្រ្ត ជនជាតិអាមេរិកាំងខាងជើងគឺមានលក្ខណៈបែបចម្រុះ។ ក្រុមសំខាន់ៗបីនៅលើទ្វីបនេះគឺ៖ ជនជាតិស្បែកស ជនមេស្ទីសូ និង[[ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]]។ អាមេរិកខាងជើងក៏មានជនជាតិដើមភាគតិចនិងជនជាតិអាស៊ីច្រើនគួរសមផងដែរ។ ===ភាសា=== ភាសាដែលនិយមបំផុតនៅទ្វីបមួយនេះគឺ ភាសាអង់គ្លេស អេស្ប៉ាញ និងបារាំង។ ភាសាដាណឺម៉ាកក៏មានគេនិយាយច្រើនគួរសមដែរនៅកោះគ្រីនឡែន ហើយកោះតូចៗមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីនក៏មានប្រជាជននិយាយភាសាហូឡង់ទៀតផង។ ប្រទេសដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក (ម៉ិកស៊ិក និងអាមេរិកណ្តាល) គឺច្រើននិយមនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញ។ ភាសាបារាំងបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ហើយត្រូវបានគេនិយាយជាទូទៅតាមតំបន់មួយចំនួននៅអាមេរិកខាងជើង។ វាគឺជាភាសាទីពីរនៅក្នុងប្រទេសកាណាដា, ជាពិសេសគឺនៅក្នុងខេត្តកេបិច ដែលប្រជាជនប្រមាណ ៩៥% ចេះនិយាយភាសាបារាំង។ រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណាគឺជារដ្ឋតែមួយគត់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលគេនិយមនិយាយភាសាបារាំង។ ប្រទេសមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីន ក៏បានទទួលស្គាល់ភាសាបារាំងជាភាសាខ្លួនផងដែរ ប្រទេសដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺប្រទេសហៃទី និងហ្សង់លូស៊ីអា។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅអាមេរិកខាងជើង}} [[File:WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg|thumb|left|upright|[[វិហារជាតិវ៉ាស៊ីនតោន]] នៅទីក្រុង[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]]]] [[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ យោងតាមការស្ទង់មតិរបស់[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]ក្នុងឆ្នាំ២០១២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនប្រមាណ ៧៧% បានចាត់ទុកខ្លួនគេជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>[http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf The Global Religious Landscape A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |date=24 September 2015}} Pew Forum on Religion & Public Life, p. 18</ref> គ្រិស្ទសាសនាក៏ជាសាសនាគេនិយមកាន់ផងដែរនៅក្នុងទឹកដីឥស្សរភាពទាំង ២៣ នៅអាមេរិកខាងជើង។<ref>[http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf Global Christianity A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805020311/http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |date=5 August 2013}} Pew Forum on Religion & Public Life, p. 15</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកមានចំនួនប្រជាជនដែលប្រកាន់គ្រីស្ទសាសនាច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានអ្នកកាន់សាសនាគ្រឹស្តជិត ២៤៧ លាននាក់ (៧០%)។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life |date=12 May 2015}}</ref> ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនជាងគេលំដាប់ទី ២ លើពិភពលោក ដោយនៅពីក្រោយ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=10 November 2007 |work=Adherents.com |archivedate=18 សីហា 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000818085719/http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |url-status=dead }}</ref> ការសិក្សាពីឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកជឿសាសនាគ្រិស្តប្រហែល ៤៩៣,០០០ នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងគឺសុទ្ធតែមានប្រវត្តិមកពីសាសនាមូស្លីម។<ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=IJRR|date=2015|volume=11|page=14|url=https://www.academia.edu/16338087|accessdate=20 November 2015|archive-date=13 មីនា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313222442/https://www.academia.edu/16338087/Believers_in_Christ_from_a_Muslim_Background_A_Global_Census|dead-url=yes}}</ref> យោងទៅតាមការសិក្សាដដែរនេះបានឱ្យឃើញថា អ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនាគឺមានប្រហែល ១៧% នៃប្រជាជនសរុបនៅសហរដ្ឋ និងកាណាដា។<ref name="Religiously Unaffiliated">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|title=Religiously Unaffiliated|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|accessdate=22 February 2015|archivedate=30 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730043126/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|url-status=dead}}</ref> ២៤% ជាអ្នកមិនជឿជំនឿសាសនានៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក និង ២៤% ទៀតគឺនៅកាណាដា។<ref name="religion2011">{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |title=Religions in Canada—Census 2011 |publisher=Statistics Canada/Statistique Canada|date=8 May 2013}}</ref> ប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិកមានទទួលសមាគមសាសនាជាច្រើនដូចជា [[ជីហ្វ]] (៦ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ១.៨%)<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/ |title=The Global Religious Landscape: Jews |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}</ref> [[ពុទ្ធសាសនិក]] (៣,៨ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.១%)<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |title=The Global Religious Landscape: Buddhists |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}</ref> និង[[មូស្លីម]] (៣,៤ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.០%)។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-muslim/ |title=The Global Religious Landscape: Muslims |accessdate=18 December 2012 |publisher=Pew Forum on Religion & Public Life|date=18 December 2012}}</ref> ចំនួនអ្នកកាន់សាសនាជីហ្វធំបំផុតគឺមាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ប្រមាណ ៥.៤ លាននាក់)<ref>{{cite web|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941|title=World Jewish Population, 2012}}</ref> កាណាដា (៣៧៥,០០០ នាក់)<ref>{{cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |title=World Jewish Population, 2013 |first=Sergio |last=DellaPergola |authorlink=Sergio DellaPergola |editor1-first=Arnold |editor1-last=Dashefsky |editor1-link=Arnold Dashefsky |editor2-first=Ira |editor2-last=Sheskin |date=2013 |work=Current Jewish Population Reports |publisher=North American Jewish Data Bank |location=[[Storrs, Connecticut]] |format=PDF |accessdate=}}</ref> និងម៉ិកស៊ិក (៦៧,៤៧៦ នាក់)។<ref name=INEGI>{{cite web|title=Panorama de las religiones en México 2010 |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |publisher=[[INEGI]] |accessdate=2 March 2015 |page=3 |language=Spanish |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021230003/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |archivedate=21 October 2015 |df= }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាគមមូស្លីមធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងដោយមានចំនួន ២,៧ នាក់ ដែលស្មើនឹង ០.៩% នៃប្រជាជនសរុប<ref name="pew2015">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life |accessdate=12 May 2015|date=12 May 2015}}</ref><ref name="Islam in the United States">{{cite web|url=http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-states|title=Demographics|accessdate=2 May 2013}}</ref> ប្រទេសកាណាដាវិញមានចំនួន ១ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ៣.២% នៃប្រជាជនសរុប<ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Religion&B1=All&Custom=&amp;TABID=1|title=National Household Survey (NHS) Profile, 2011|date=8 May 2013}}</ref> ចំណែកឯប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញមានចំនួនមូស្លីមប្រមាណ ៣,៧០០ នាក់។<ref name="2010-census">{{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |author=Instituto Nacional de Estadística y Geografía|year=2010 |website= |publisher=INEGI |accessdate=4 March 2011}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១២ កាសែត[[សហភាព-ទ្រីប្យូន សានឌីអេហ្គោ|''ស-ទ សានឌីអេហ្គោ'']] បានធ្វើការប៉ានស្មាន់ថា អ្នកដែលអនុវត្តតាមសាសនាព្រះពុទ្ធមានប្រមាណ ១,២ លាននាក់ ហើយ ៤០% នៃអ្នកទាំងនោះគឺមានទីលំនៅក្នុង[[ការ៉ូលីណាខាងត្បូង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងត្បូង]]។<ref>{{cite journal |last=Rowe |first=Peter |date= 16 April 2012 |title=Dalai Lama facts and figures|url=http://www.utsandiego.com/news/2012/apr/16/all-about-dalai-lama |journal=U-T San Diego |accessdate=15 January 2015 }}</ref> សាសនាដែលគេនិយមកាន់ច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលគឺសាសនាគ្រិស្ទ (៩៦%)។<ref name="Christianity in its Global Context">{{cite web|url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|url-status=dead|archive-date=15 August 2013|title=Christianity in its Global Context|accessdate=30 December 2016|archivedate=15 សីហា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf}}</ref> សាសនានេះបានចាប់ផ្តើមរីកធំឡើងនៅក្នុងសម័យអាណានិគមអេស្ប៉ាញក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៦, [[វិហារកាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]បានក្លាយជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅតំបន់នោះរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០។ ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ មកគឺមានការកើនឡើងនៅក្នុងក្រុមគ្រិស្ទសាសនាដទៃទៀតជាពិសេសគឺ[[ប្រូតេស្តង់និយម|ក្រុមប្រូតេស្ដង់]]ក៏ដូចជាអង្គការសាសនាដទៃទៀតផងដែរ ហើយដោយបុគ្គលមួយចំនួនបានលះបង់នូវជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។ ប្រជាជនការ៉ាប៊ីនប្រមាណ ៨៥% គឺប្រកាន់អនុវត្តន៍សាសនាគ្រិស្ទ។<ref name="Christianity in its Global Context"/> ក្រុមសាសនាដទៃទៀតក្នុងតំបន់មានដូចជា៖ [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[សាសនាឥស្លាម]] [[សាសនារ៉ាស្តាហ្វារី]] និង[[សាសនាអាហ្រ្វិក–អាមេរិកាំង|សាសនាមួយចំនួនដែលមានកំណើតមកពីទ្វីបអាហ្រ្វិក]]។ ===ប្រជាជន=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | header = ទីក្រុងអាមេរិកខាងជើង | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg | width1 = 200 | caption1 = [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | image2 = | width2 = 200 | caption2 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | image3 = Los Angeles with Mount Baldy.jpg | width3 = 200 | caption3 = [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] | image4 = Downtown Toronto in September 2018 (Early Sunday Morning, view from a kayak).jpg | width4 = 200 | caption4 = [[តូរ៉ុនតូ]] | image5 = Chicago-00.jpg | width5 = 200 | caption5 = [[ឈីកាហ្គោ]] | image6 = Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg | width6 = 200 | caption6 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | total_width = | alt1 = }} {{See also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន|បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន}} ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ៣២៩.៧ លាននាក់។ ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនទីពីរគឺ ប្រទេសម៉ិកស៊ិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ១១២.៣ លាននាក់។<ref name="INEGI 2010 Census Statistics">{{cite web|url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |title=INEGI 2010 Census Statistics |publisher=inegi.org.mx |accessdate=25 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110108101543/http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |archivedate=8 January 2011 |df= }}</ref> ប្រទេសទីបីគឺ ប្រទេសកាណាដាជាមួយនឹងប្រជាជនចំនួន ៣៧.០ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901|title=Population estimates, quarterly|website=www150.statcan.gc.ca|access-date=10 December 2018}}</ref> ប្រទេសកោះនៅការ៉ាប៊ីនភាគច្រើនគឺមានប្រជាជនតិចជាងខ្ទង់លាន លើកលែងតែប្រទេសគុយបា សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន ហៃទី ព័រតូរីកូ (សហរដ្ឋអាមេរិក) សាម៉ាអ៊ិក ហើយនិងទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ។<ref name="cubastat">{{cite web|url=http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|title=Anuario Estadístico de Cuba 2009|publisher=Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100716124826/http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archivedate=16 July 2010|accessdate=6 November 2010|edition=2010}} Note: An exchange rate of 1 CUC to US$1.08 was used to convert GDP. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=24 តុលា 2011 }}</ref><ref name=prez>{{cite web |url=http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071122172644/http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archivedate=22 November 2007 |title=Presidencia de la República; Generalidades |accessdate=14 December 2009|language=Spanish}}</ref><ref>{{cite web|title= The World Factbook: Haiti |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=11 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110226152654/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |archivedate=26 February 2011 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |title=2010 U.S. Census Data |publisher=2010.census.gov |accessdate=6 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120215083619/http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |archivedate=15 February 2012 |df= }}</ref><ref>{{cite web |title=The World Factbook: Jamaica |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |accessdate=11 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224150649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |url-status=dead }}</ref> កោះហ្រ្គីនឡែនវិញគឺមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៥៥,៩៨៤ នាក់ថ្វីត្បិតតែមានទឹកដីធំ (២,១៦៦,០០០&nbsp;គម² ស្មើនឹង ៨៣៦,៣០០&nbsp;ម៉ាយការ៉េ), ដូច្នេះហើយ ហ្រ្គីនឡែនគឺមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនទាបបំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ ០.០២៦ /គម² (០.០៦៧ /ម៉ាយការ៉េ)។<ref>{{cite web|url=http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE|title=Grønlands Statistik}}</ref> ខណៈពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិកបានរក្សាចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេ, ប្រជាជនទីក្រុងធំៗមិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះប្រទេសទាំងនេះទេ។ នៅការ៉ាប៊ីនក៏មានទីក្រុងធំៗផងដែរ មិនមែនមានតែនៅលើអាមេរិកដីគោកនោះឡើយ។ តែទីក្រុងដែលធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងនោះគឺ ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក និងទីក្រុងញូវយ៉ក។ មានតែទីក្រុងពីរនេះទេនៅលើទ្វីបដែលមានចំនួនប្រជាជនលើសពីប្រាំបីលាននាក់និងពីរលើបីនៅអាមេរិក។ ទំហំទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មាន ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស តូរ៉ុនតូ<ref>{{cite web|author=|url=https://www.thestar.com/news/city_hall/2013/03/05/torontos_population_overtakes_chicago.html |title=Toronto's population overtakes Chicago |work=Toronto Star |date=5 March 2013}}</ref> ឈីកាហ្គោ ហាវ៉ាណា សានតូដូម៉ីងកូ និងក្រុង[[ម៉ុងរ៉េអាល់]]។ ទីក្រុងនានានៅតំបន់[[ក្រវ៉ាត់ព្រះអាទិត្យ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកដូចជា [[ហ៊ូស្តុន]] [[ហ្វីនិច]] ម៉ៃអាមី [[អាត្លង់តា]] និង[[ឡាសវេហ្គាស]]គឺកំពុងតែមានការរីកធំឡើងនៃចំនួនប្រជាជន។ បុព្វហេតុដែលនាំឱ្យមានបន្ទុះប្រជាជនគឺ អាកាសធាតុក្តៅ មានឧស្សាហកម្មធំៗ និងការហូរចូលនៃជនអន្តោប្រវេសន៍។ ទីក្រុងដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺ [[ទីជួណា]] (ម៉ិកស៊ិក) ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសានឌីអេហ្គោ (សហរដ្ឋ) បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ពីគ្រប់ផ្នែកនៃអាមេរិកឡាទីន ហើយព្រមទាំងជនជាតិអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីខ្លះៗទៀតផង។ នៅពេលដែលទីក្រុងនៃតំបន់ក្តៅទាំងនេះកំពុងបន្តលូតលាស់ វានឹងអាចនាំឱ្យជួបនឹងបញ្ហាកង្វះទឹកប្រើប្រាស់នាពេលអនាគត។<ref>{{cite book|last1=Cetron |first1=Marvin J. |last2=O'Toole |first2=Thomas |url=https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr |url-access=registration |title=Encounters with the future: a forecast of life into the 21st century |publisher=Mcgraw-Hill |date=April 1982 |page=[https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr/page/34 34]|isbn=9780070103474 }}</ref> [[តំបន់មាតុធានី]]ចំនួនប្រាំបីលើដប់គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងអស់។ តំបន់មាតុធានីទាំងនោះគឺសុទ្ធតែមានចំនួនប្រជាជនលើសពី ៥.៥ លាននាក់ ដូចជា៖ [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក]] [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស]] [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ]] និង[[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក]]ជាដើម។<ref name=PopEstCBSA>{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data|work=2010 United States Census|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=14 April 2011|accessdate=14 April 2011}}{{dead link|bot=medic|date=April 2020}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ខណៈដែលតំបន់ទីប្រជុំជនធំជាងគេគឺស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ប្រទេសម៉ិចស៊ិកគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃតំបន់មាតុធានីដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង: [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]]។<ref>{{cite web |title=The World Factbook: Mexico |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agence |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}</ref> ប្រទេសកាណាដាក៏មានឈ្មោះនៅក្នុងតំបន់មាតុធានីធំៗទាំងដប់នៅលើពិភពលោកផងដែរដោយមាន[[តំបន់មាតុធានីតូរ៉ុនតូ]]ដែលមានប្រជាជនចំនួនប្រាំមួយលាននាក់។<ref name=statcan2006>{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |title=Toronto, Ontario (Census metropolitan area) |author=Statistics Canada |authorlink=Statistics Canada |work=[[Canada 2006 Census|Census 2006]] |year=2006 |accessdate=29 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150114131145/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |archivedate=14 January 2015 }}</ref> ទីក្រុងជាប់គ្នានៅតាម[[ព្រំដែនកាណាដា–សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[ព្រំដែនម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបង្កើតចេញជាតំបន់មាតុធានីអន្តរជាតិ។ ទីក្រុងទាំងនោះបានក្លាយជាក្រុងដែលមានផលិតភាពខ្ពស់បំផុត ដូចជា [[ឌីត្រយ–វីនសឺរ]] និង[[សានឌីអេហ្គោ–ទីជួណា]] ហើយកំពុងជួបនឹងការរីកចម្រើនផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ មាតុធានីទាំងពីរនេះគឺទទួលខុសត្រូវលើការនាំចូលនិងនាំចេញនៃជំនួញពាណិជ្ជកម្មធំៗ។<ref>{{cite web|publisher=Detroit Regional Chamber |year=2006 |url=http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060321130504/http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archivedate=21 March 2006 |title=Detroit/Windsor Border Update: Part I – Detroit River International Crossing Study}}</ref><ref name="Planning SD-TJ">{{cite web |title=Chapter IV Planning for the Future: Urban & Regional Planning in the San Diego-Tijuana Region |publisher=International Community Foundation |url=http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |accessdate=20 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723181848/http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |archivedate=23 July 2011 }}</ref> តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាតំបន់មាតុធានីធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងចំនួនដប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ តាមជំរឿនចំនួនប្រជាជនថ្នាក់ជាតិពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងការប៉ាន់ស្មានជំរឿនពីប្រទេសកាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ {| class="sortable wikitable" class="wikitable" |- | '''តំបន់មាតុធានី''' | '''ចំនួនប្រជាជន''' | '''ទំហំ''' | '''ប្រទេស''' |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | ២១,១៦៣,២២៦^† | {{convert|7346|km2|sqmi|abbr=on}} | ម៉ិកស៊ិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | ១៩,៩៤៩,៥០២ | {{convert|17405|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូសអាន់ជ័រលេស]] | ១៣,១៣១,៤៣១ | {{convert|12562|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]] | ៩,៥៣៧,២៨៩ | {{convert|24814|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[ដាឡាស់-ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស–ហ្វតវត]] | ៦,៨១០,៩១៣ | {{convert|24059|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]] | ៦,១៣១,១៥៨ | {{convert|26061|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]] | ៦,០៥៤,១៩១^† | {{convert|5906|km2|sqmi|abbr=on}} | កាណាដា |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលព្យា]] | ៦,០៣៤,៦៧៨ | {{convert|13256|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីវ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.|វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] | ៥,៩៤៩,៨៥៩ | {{convert|14412|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីផ្លរីដាខាងត្បូង|ម៉ៃអាមី]] | ៥,៨២៨,១៩១ | {{convert|15896|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |} <small>^†ជំរឿនឆ្នាំ២០១១។</small> {{Clear}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{main|សេដ្ឋកិច្ចទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}} {{see also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (មធ្យម)|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (យអទ)}} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]]<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=16&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273%2C156%2C283%2C238%2C243%2C253%2C258%2C111&s=PPPGDP&grp=0&a= IMF WEO database, April 2020]</ref> <small>(យអទ កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)</small><br /><small>គិតជា ខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]</small> ! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ |- | ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩ |- | ២ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}} || ២,៦១៦,២៨៩ || ២០១៩ |- | ៣ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៩០៤,៣៩៣ || ២០១៩ |- | ៤ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ២៥៤,៨៦៥ || ២០១៥ |- | ៥ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ១៩៩,៣៩៥ || ២០១៩ |- | ៦ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ១៥២,៧៧៩ || ២០១៩ |- | ៧ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១៣០,៩២៧ || ២០១៤ |- | ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ១១១,៩៩៨ || ២០១៩ |- | ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៩២,០៦២ || ២០១៩ |- | ១០ ||align=left|{{Flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ}} || ៥៥,៥៧៨ || ២០១៩ |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]] <small>(មធ្យម, កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)</small><br /><small>គិតជាខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]</small> ! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ |- | ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩ |- | ២ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៨៤៦,៥៩៥ || ២០១៣ |- | ៣ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}}||១,៣២២,៤៨៩||២០២០ |- | ៤ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១០៤,៣៣៧ || ២០១៦ |- | ៥ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ៩៦,៨៥១ || ២០១៧ |- | ៦ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ៩៦,២៩១ || ២០២០ |- | ៧ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ៨៦,៣៩៧ || ២០២០ |- | ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ៧៣,៣៦៩ || ២០២០ |- | ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៦៥,១៧៩ || ២០២០ |- | ១០ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ}}}} || ២៨,២៣៣ || ២០០៨ |} ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានវាយតម្លៃក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ ដោយ[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] (មរអ) ឱ្យដឹងថា ផសស នៅអាមេរិកខាងជើងគឺស្មើនឹង ៤១,៨៣០ ដុល្លារ ដែលធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងជាទ្វីបមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref name="IMFcapitaGDP"/> បន្ទាប់មកគឺ[[អូសេអានី]]។<ref name="cia-us"/> កាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងបីនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុត។<ref name="cia-us">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=United States, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=26 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |url-status=dead }}</ref> បើយោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (ផសស) នៅសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៥៧,៤៦៦ ដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true|title=GDP per capita (current US$) – Data|author=World Bank|publisher=World Bank|website=data.worldbank.org|access-date=24 September 2017}}</ref> វិស័យសេវាកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៧៧% នៃផសស សរុប (ប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០១០) វិស័យឧស្សាហកម្ម ២២% និងវិស័យកសិកម្មមាន ១.២%។<ref name="cia-us"/> សហរដ្ឋអាមេរិកមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងហើយនិងទ្វីបអាមេរិកទាំងមូល<ref>{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/south-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of South American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=25 September 2017}}</ref><ref name=IMFcapitaGDP/> ចំណែកឯ ផសស វិញក៏ខ្ពស់ជាងគេបំផុតដែរ។<ref name="IMFcapitaGDP">{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of North American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=22 February 2017|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170924205236/http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|archivedate=24 September 2017}}</ref> [[File:President Donald J. Trump at the G20 Summit (44300765490).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីម៉ិកស៊ិក លោក[[អេនរីកេ ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ|ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ]], ប្រធានាធិបតី សរអ [[ដូណាល់ ត្រាំ|ត្រាំ]], និងនាយករដ្ឋមន្រ្តីកាណាដា លោក[[ចាស្ទីន ទ្រូដូ|ទ្រូដូ]] កំពុងចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាណាដា–ម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០ នៅប៊ុយណូស៊ែ ឆ្នាំ២០១៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០]] នៅឯទីក្រុងប៊ុយណូស៊ែ ប្រទេសអាហ្សង់ទីន នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០]] ប្រទេសកាណាដាមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ខាងវិស័យសេវាកម្មរ៉ែ និងផលិតកម្ម។<ref name="cia-ca">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=Canada, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=30 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |url-status=dead }}</ref> ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅប្រទេសកាណាដាត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមាន ៤៤,៦៥៦ ដុល្លារ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១១ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="cia-ca"/> វិស័យសេវាកម្មប្រទេសកាណាដាមានប្រមាណ ៧៨% នៃផសស សរុប វិស័យឧស្សាហកម្មមាន ២០% និងវិស័យកសិកម្មមាន ២%។<ref name="cia-ca"/> ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមាន ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (យអទ) ប្រមាណ ១៦,១១១ ដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១៥ នៅលើពិភពលោក។<ref name="imf-mx">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=9&sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2010 |publisher=International Monetary Fund |accessdate=5 March 2011}}</ref> ក្នុងនាមជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]<ref name=AIA>{{Cite book|title=Geography, An Integrated Approach|url=https://archive.org/details/geographyintegra0000waug|author=David Waugh|chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22)|pages=[https://archive.org/details/geographyintegra0000waug/page/563 563], 576–579, 633, and 640|publisher=Nelson Thornes Ltd.|edition=3rd|year=2000|isbn=978-0-17-444706-1}}</ref> ម៉ិកស៊ិកបានរក្សានូវវិស័យឧស្សាហកម្ម កសិកម្ម និងប្រតិបត្តិការទាំងទំនើបនិងចាស់។<ref name="cia-mex">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |title=Mexico, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}</ref> ប្រភពចំណូលសំខាន់ៗរបស់ម៉ិកស៊ិកមាន ប្រេងកាត ការនាំចេញនូវផលិតផលឧស្សាហកម្មផ្សេងៗ គ្រឿងអេឡិចត្រូនិច រថយន្ត គ្រឿងសំណង់ ស្បៀងអាហារ ជំនួញធនាគារ និងសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុជាដើម។<ref>{{cite web|url=http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |title=Stratfor Global Market – Mexico |publisher=Stratfor |date=30 August 2007 |accessdate=30 May 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307204352/http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |archivedate=7 March 2012 |df= }}</ref> សេដ្ឋកិច្ចអាមេរិចខាងជើងត្រូវបានកំណត់និងរៀបចំឡើងបានយ៉ាងល្អដោយតំបន់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗចំនួនបី។<ref name="UANL">{{cite book|last1=De la Torre |first1=Miguel |last2=Benavides |first2=Benigno |last3=Saldaña |first3=José |last4=Fernández |first4=Jesús |title=Sociología y Profesión|trans-title=Sociology and Profession |year=2008 |publisher=Nuevo León Autonomous University (UANL) |location=Monterrey |isbn=978-970-24-0051-6 |page=116 |chapter=Las profesiones en México: condiciones económicas, culturales y sociales |language=Spanish |quote=La economía de América del Norte se encuentra bien definida y estructurada en tres principales áreas económicas: el Tratado de Libre Comercio de América del Norte (TLCAN), el CARICOM y el Mercado Común Centroamericano}}</ref> តំបន់សេដ្ឋកិច្ចទាំងនោះមាន៖ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង (កពពសអជ) [[សហគមន៍ការ៉ាប៊ីន|សហគមន៍ការ៉ាប៊ីននិងទីផ្សារទូទៅ]] ហើយនិង[[ប្រព័ន្ធអនុកលកម្មអាមេរិកកណ្តាល|ទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល]]។<ref name="UANL" /> នៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មទាំងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលរួមក្នុងប្លុកពីរ។ ក្រៅពីប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗបីទាំងនេះ នៅមាន[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកូស្តារីកា–កាណាដា]] និងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មសេរីជាច្រើនទៀតដែលជារឿយៗ គឺរវាងប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនដូចជានៅបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលនិងការ៉ាប៊ីន។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើងគឺជា ប្លុកពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំមួយនៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗទាំងបួននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |title=Regional Trade Blocs |url=http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |publisher=University of California, Santa Cruz |accessdate=10 June 2011 |archivedate=1 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110701135703/http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |url-status=dead }}</ref> ប្លុកមួយនេះបានចាប់ដំណើរការនៅឆ្នាំ១៩៩៤ និងត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីស្តារសេដ្ឋកិច្ចឱ្យមានភាពស្មើគ្នា ហើយដើម្បីលុបបំបាត់រាល់ឧបសគ្គនានាដែលបិតផ្លូវពាណិជ្ជកម្មនិងកាត់បន្ថយការវិនិយោគពីបរទេសចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក។<ref>{{cite encyclopedia |title=North American Free Trade Agreement |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418784/North-American-Free-Trade-Agreement-NAFTA |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=10 June 2011}}</ref> ខណៈពេលដែលប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើតនិងអនុវត្តទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោករួចទៅហើយ ហើយទំនាក់ទំនងដ៏ជិតស្និតនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយគ្នាដោយមិនចាំបាច់បង់ពន្ធអាករ និងពន្ធជាតិនោះទេ។<ref>{{cite web|title=CRS Report for Congress: United States-Canada Trade and Economic Relationship – Prospects and Challenges |url=http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |publisher=Congress Research Service |last=Fergusson |first=Ian |accessdate=9 June 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060806171755/http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |archivedate=6 August 2006 |df= }}</ref> កពពសអជ នេះបានអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសម៉ិកស៊ិកទទួលបាននូវជំនួញពាណិជ្ជកម្មសេរីដូចនឹងសហរដ្ឋនិងកាណាដាដែរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីបានលុបបំបាត់ពន្ធគយដែលធ្លាប់មានលើជំនួញពាណិជ្ជកម្មសហរដ្ឋអាមេរិក–ម៉ិកស៊ិក។ ទំហំពាណិជ្ជកម្មក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ជារៀងរាល់ឆ្នាំហើយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ពាណិជ្ជកម្មផ្ទៃក្នុងរវាងប្រទេសទាំងបីនៃ កពពសអជ បានឈានដល់ការកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺកើនបាន ២៤.៣% ឬស្មើនឹង ៧៩១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref>{{cite web|url=http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808161643/http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archivedate=8 August 2011 |title=NAFTA Trade Volume Increases}}</ref> ផសស (យអទ) របស់ប្លុកពាណិជ្ជកម្ម កពពសអជ គឺខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដោយមាន ១៧.៦១៧ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=16 |title=2010 Report Countries by GDP (PPP) |publisher=International Monetary Fund |date=14 September 2006 |accessdate=31 October 2011}}</ref> ផ្នែកមួយនេះហើយ ដែលបានសន្មតថាសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅលើលោកដោយមាន ផសស ជាមធ្យមប្រមាណ ១៤.៧ រយកោដិដុល្លារក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref name=bea2011>{{Cite press release|url=https://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf|title=BEA News Release: Gross Domestic Product|publisher=Bureau of Economic Analysis|accessdate=3 February 2014|archivedate=9 កក្កដា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709041929/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf}}</ref> ប្រទេសទាំងបីដើរតួជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ម៉ិកស៊ិកនិងកាណាដា<ref>{{cite web |title=United States Foreign Trade Highlights |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1012yr.html |publisher=United States of America Bureau of the Census |accessdate=3 February 2014}}</ref> ចំណែកឯប្រទេសកាណាដានិងម៉ិកស៊ិកវិញគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំទីបីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |title= Canadian Manufacturing Association |url= http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |accessdate= 9 June 2011 |archivedate= 4 មិថុនា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110604035537/http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Mexico Free Trade Agreements |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |publisher=Federation of American Scientists |accessdate=9 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623092721/http://www.fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |archivedate=23 June 2011 |df= }}</ref> ប្លុកពាណិជ្ជកម្មការ៉ាប៊ីន (ហៅកាត់ថា ការីកូម) បានចុះជាកិច្ចព្រមព្រៀងនៅឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសចំនួន ១៥ នៅតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០០ ទំហំពាណិជ្ជកម្មរបស់ការីកូមមាន ៩៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ ការីកូមបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតលិខិតឆ្លងដែនរួមសម្រាប់ប្រទេសដែលជាប់ទាក់ទង។ ក្នុងទសវត្សកន្លងៗមក ប្លុកពាណិជ្ជកម្មភាគច្រើនតែងផ្តោតលើកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី ហើយនៅក្រោមការិយាល័យចរចារបស់ការីកូម កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីត្រូវបានចុះហត្ថលេខាចូលជាធរមាន។ ការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកកណ្តាលបានកើតឡើងនៅក្រោមការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល (កពផទអក) ក្នុងឆ្នាំ១៩៦១។ នេះគឺជាការខិតខំប្រឹងប្រែងដំបូងដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រជាជាតិនានានៅអាមេរិកកណ្តាលឱ្យមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុកាន់តែរឹងមាំ។ ការបង្កើតនៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាលថ្មីបានធ្វើឱ្យអនាគតរបស់ កពផទអក មានភាពស្ទាក់ស្ទើរបន្តិច។<ref>{{cite web |title=Central American Community and Market |url=http://www.infoplease.com/ce6/history/A0811094.html |publisher=Pearson Education|accessdate= 3 February 2014}}</ref> [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាល]] (កពណសអក) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលចំនួនប្រាំរួមជាមួយនឹងសាធារណរដ្ឋដូមីនិក និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គោលដៅរបស់កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង កពផទអក ដែរ។ ក្រៅពីសហរដ្ឋអាមេរិក, ប្រទេសកាណាដាក៏មានទំនាក់ទំនងជាមួយប្លុកពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាលផងដែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះ សំណើក្នុងការបង្កើត[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកាណាដា–អាមេរិកកណ្តាល]]គឺកំពុងតែធ្វើឡើង ហើយគោលដៅរបស់វាគឺដូចនឹង កពណសអក របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។ ===ការដឹកជញ្ជូន=== {{main|ដំណឹកជញ្ជូននៅអាមេរិកខាងជើង}} [[File:PanAmericanHwy.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]ឆ្លងកាត់[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ចាប់ផ្តើមពី[[ឈូងប្រុឌហូ, អាឡាស្កា]] រហូតដល់[[អ៊ូសូអ៊ីអា]] នៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន]] គន្លង[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]នៅទ្វីបអាមេរិកគឺជាផ្នែកមួយនៃបណ្តាញផ្លូវគោកដែលមានប្រវែងជិត ៤៨,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង ៣០,០០០ ម៉ាយ) ដែលធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ប្រទេសដីគោកនៃទ្វីបអាមេរិក។ មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំងគឺមិនមានប្រវែងជាក់លាក់ទេពីព្រោះរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋនិងកាណាដាមិនដែលកំណត់ផ្លូវជាក់លាក់ណាមួយថាជាផ្នែកនៃមហាវិថីនេះឡើយ ហើយប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញគឺមានបណ្តាញសាខាជាច្រើនដែលភ្ជាប់ទៅនឹងព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រវែងសរុបនៃផ្នែករបស់មហាវិថីនេះពីប្រទេសម៉ិកស៊ិករហូតដល់ភាគខាងជើងបំផុតគឺប្រហែលមានចំនួន ២៦,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង១៦,០០០ ម៉ាយ) ។ [[File:Class1rr.png|thumb|left|ផែនទីនៃបណ្តាញ[[ប្រភេទផ្លូវដែក|ប្រភេទផ្លូវដែកទី១]] នៅអាមេរិកខាងជើងក្នុងឆ្នាំ២០០៦]] ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ទ្វីបដំបូងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ ដោយតភ្ជាប់ផ្លូវដែកពីភាគខាងកើតសហរដ្ឋអាមេរិករហូតទៅដល់ឆ្នេរប៉ាស៊ីហ្វិចនៅរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា។<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11371/ |title = Ceremony at "Wedding of the Rails", May 10, 1869 at Promontory Point, Utah |website = [[World Digital Library]] |date = 10 May 1869 |accessdate = 20 July 2013 |archivedate = 18 តុលា 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131018052635/http://www.wdl.org/en/item/11371/ |url-status = dead }}</ref> បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់ការសាងសង់នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៦៩, បណ្តាញផ្លូវដែកនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្លូវដែលឆ្លងកាត់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងដំបូងបង្អស់ ប៉ុន្តែវាមិនជាប្រព័ន្ធផ្លូវដែកធំជាងគេលើពិភពលោកនោះទេ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកហ្គ្រេនត្រាក់របស់កាណាដា (ឆ្នាំ១៨៦៧) បានលាតសន្ធឹងចម្ងាយជាង ២,០៥៥ គម (១,២៧៧ ម៉ាយ) ភ្ជាប់ពីខេត្តអនតារីយ៉ូរហូតទៅដល់តំបន់និងខេត្តត្រជាក់ៗនៃភាគខាងលិចប្រទេសកាណាដា។ ===គមនាគមន៍=== ប្រព័ន្ធលេងទូរស័ព្ទដែលគេស្គាល់គឺ [[គម្រោងលេងទូរស័ព្ទអាមេរិកខាងជើង]], វាគឺជាគម្រោងលេខទូរស័ព្ទដែលមាននៅក្នុង ២៤ ប្រទេសនិងតំបន់៖ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងតំបន់របស់ខ្លួន ប្រទេសកាណាដា ប៊ឺមូដា និងប្រទេសការ៉ាប៊ីនចំនួន ១៧។ ==វប្បធម៌== [[File:Yankee Stadium upper deck 2010.jpg|thumb|កីឡា[[បេហ្ស៍ប័ល]]ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាល្បែងកីឡាប្រពៃណីជាតិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]] កាណាដានិងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស ដូច្នេះហើយ ប្រទេសទាំងពីរមានវប្បធម៌ស្រដៀងនឹងគ្នា។ កោះក្រូអិនឡង់ធ្លាប់បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ជាច្រើនពីតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសកាណាដា ឧទាហរណ៍៖ [[ទូលី (ជនជាតិ)|ជនជាតិទូលី]]។ អញ្ជឹងហើយ បានជាក្រូអិនឡង់បច្ចុប្បន្នចែករំលែកវប្បធម៌មួយចំនួនជាមួយជនជាតិដើមកាណាដា។ ក្រូអិនឡង់ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសណ័រឌីក]]ផងដែរ ព្រោះថាកោះនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមដាណឺម៉ាកប្រមាណពីពីរទៅបីសតវត្សរួចទៅហើយ។<ref>{{Cite web|url=https://arcticfriend.dk/bag-om-groenland/|title=BAG OM GRØNLAND|website=Arctic Friend|language=da-DK|access-date=2020-04-18}}</ref> ប្រទេសដែលនិយាយភាសាអាស្ប៉ាញនៅអាមេរិកខាងជើងបានចែករំលែកវប្បធម៌ស្រដៀងៗគ្នា ព្រោះថាប្រទេសទាំងនោះធ្លាប់ជាដែនដីអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញ។ ជនជាតិដើមដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលសព្វថ្ងៃបានកំពុងព្យាយាមថែរក្សានូវវប្បធម៌និងអារ្យធម៌របស់ពួកគេ។ និយាយរួម ប្រជាជាតិនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញដូចគ្នាហើយមានភាពស្រដៀងគ្នាច្រើន។ នៅតំបន់ខាងជើងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិក ជាពិសេសទីក្រុង[[ម៉ុនតេរីយ]] ទីជួណា [[ស៊ូដាដស្វេរេស]] [[ម៉ិកស៊ីកាលី]] គឺទទួលបានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសហរដ្ឋអាមេរិក ទាំងខាងវប្បធម៌និងរបៀបរស់នៅ។ ក្នុងចំណោមទីប្រជុំជនដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនេះ ទីក្រុងដែលទទួលឥទ្ធិពលពីអាមេរិកច្រើនជាងគេ ឫអាចនិយាយបានថាទីក្រុង[[អាមេរិកនីយកម្ម]]គឺ ក្រុងម៉ុនតេរីយ។<ref name="MonterreyFall">{{cite news |title=Special report: If Monterrey falls Mexico falls – Reuters |work=Reuters |date=1 June 2011 |last=Emmot |first=Robert}}</ref> ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺនៅតែជាគុណលក្ខណៈដ៏សំខាន់របស់ជាតិសាសន៍ជាច្រើនដែលនៅជិតព្រំដែនភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គេបានឃើញថា ឥទ្ធិពលនៃចក្រភពអង់គ្លេសមកលើរដ្ឋការ៉ាប៊ីនមួយចំនួនបានថយធ្លាក់ចុះដោយរដ្ឋទាំងនោះបានចាប់យកការអនុវត្តទៅតាមប្រជាជាតិផ្សេងៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ទាំងនេះអាចបណ្តាលមកពីមានចំនួនប្រជាជនតិចតួចនៃបណ្តាប្រទេសការ៉ាប៊ីនដែលនិយាយភាសាអង់គ្លេសហើយក៏ព្រោះតែប្រទេសទាំងនោះភាគច្រើនមានប្រជាជនរស់នៅបរទេសច្រើនជាងប្រជាជនរស់នៅក្នុងស្រុក។ ===កីឡា=== ប្រទេសកាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់សំណើរួមគ្នាដើម្បីធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់ពិភពលោកគឺ [[បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|ហ្វីហ្វាឆ្នាំ២០២៦]]។ តារាងខាងក្រោមនេះគឺបង្ហាញពីលីគកីឡាប្រជាប្រិយបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងតាមលំដាប់លំដោយចំណូលមធ្យម។<ref>[http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ "The 'Big Five' in North American Pro Sports"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522024423/http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ |date=22 ឧសភា 2015 }}, FiveThrityEight, Nate Silver, 4 April 2014.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/football/2014/mar/12/mls-soccer-nfl-nba-mlb-nhl-epl-business "MLS vs the major leagues: can soccer compete when it comes to big business?"], Guardian.com, 12 March 2014.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !លីគ/ក្របខ័ណ្ឌ || ប្រភេទកីឡា || ប្រទេស || បង្កើតឡើង || ចំនួនក្រុម || ចំណូល<br />$ (គិតជារយកោដិ) || អ្នកទស្សនា<br />ជាមធ្យម |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបជាតិអាមេរិក]] (កបឱអ) || [[កីឡាបាល់ឱបអាមេរិកាំង]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក || ១៩២០ || ៣២ || $៩.០ || {{nts|67,604}} |- | align=left | [[មេជ័រលីគបេហ្ស៍បល]] (មលប) || [[កីឡាបេហ្ស៍បល]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៨៦៩ || ៣០ || $៨.០ || {{nts|30458}} |- | align=left | [[សមាគមបាល់បោះជាតិ]] (សបជ) || [[កីឡាបាល់បោះ]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩៤៦ || ៣០ || $៥.០ || {{nts|17,347}} |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌជាតិកីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || [[កីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩១៧ || ៣១ || $៣.៣ || {{nts|17,720}} |- | align=left | [[លីគកំពូលម៉ិកស៊ិក|លីហ្កាអ៊ឹមអ៊ិច]]|| [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | ម៉ិកស៊ិក || ១៩៤៣ || ១៨ || $០.៦ || {{nts|25,557}} |- | align=left | [[មេជ័រលីគសកខឺ]] (មលស) || [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩៩៤ || ២៤{{refn|group=sn|មលស មានគម្រោងពង្រីកចំនួនក្រុមរហូតដល់ទៅ ២៦ ត្រឹមឆ្នាំ២០២០ ហើយនឹងបន្តពង្រីកដល់ ២៨ ក្រុមត្រឹមឆ្នាំ២០២៦។}} || $០.៥ || {{nts|21574}} |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបកាណាដា]] (កបឱក) || [[កីឡាបាល់ឱបកាណាដា]] || align=left | កាណាដា || ១៩៥៨ || ៩ || $០.៣ || {{nts|23890}} |} {{reflist|group=sn}} ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជី ទង់ជាតិនៅអាមេរិកខាងជើង]] *[[បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើង]] ==ឯកសារយោង== '''លេខយោង''' {{notelist|30em}} '''អាគតដ្ឋាន''' {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|commons=North America|n=North America|wikt=North America|b=North America|q=North America|s=North America|v=North America|voy=North America}} * [http://www.answers.com/topic/north-america Houghton Mifflin Company, "North America"] * [[Media:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008 SMIL.svg|Interactive SVG version of Non-Native American Nations Control over N America 1750–2008 animation]] <!-- Please respect alphabetical order except N. America which is at top --> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាមេរិកខាងជើង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] 04h9n6lhsdsc9upxww4whn8p8lxrib3 0 48278 342522 340979 2026-11-05T04:33:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342522 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=អវតារ|image=Avatar poster.jpg|alt=|caption=ផ្ទាំងរូបភាពភាពយន្ត|director=[[ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន]]|producer={{Plainlist| * ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន * [[ចន លេនដូ]]}}|writer=ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន|starring={{Plainlist| * [[សេម វើថីងតុន]] * [[ស្សូអ៊ី សាលដាណា]] * [[w:Stephen Lang|ស្ទីហ្វីន លេង]] * [[Michelle Rodriguez មីឆែល រ៉ូដ្រីហ្គេស្ស]] * [[ស៊ីហ្គូនី វៀវើ]]}}|music=ជេមស៍ ហូណឺ|cinematography=ម៉ូរ៉ូ ហ្វីអូរ៉េ|editing={{Plainlist| * ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន * ចន រីហ្វាវ * ស្ទីហ្វីន អ៊ី. រីបគីន}}|studio=<nowiki>{{Plainlist|</nowiki> * [[ទ្វីនធីហ្វកស៍ ស៊ិនជូរី]]<ref name="ProducedBy20thCentury">{{cite web | url = https://www.nytimes.com/2010/01/30/business/global/30avatar.html | title = China's Zeal for 'Avatar' Crowds Out 'Confucius' | work = [[The New York Times]] | first = Sharon | last = LaFraniere | date = January 29, 2010 | access-date = January 18, 2020}}</ref> * [[w:Lightstorm Entertainment|ឡាយថ៍ស្ទមអ៊ិនធើធេនមិន]]<ref name=afi>{{cite web |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55800?sid=661491dd-58f6-4229-b4e2-708dfe2e063a&sr=0.8563489&cp=1&pos=1 |title=Avatar (2009) |work=[[AFI Catalog of Feature Films]] |access-date=July 6, 2018}}</ref> * [[w:Dune Entertainment|ឌូនអ៊ិនធើធេនមិន]]<ref name=afi /> *<nowiki> [[w:Ingenious Media|អ៊ិនជីនៀសមេឌៀ]</nowiki><ref name=afi /><nowiki>}}</nowiki>|distributor=ទ្វីនធីហ្វកស៍<ref name=afi />|released={{Film date|2009|12|10|[[ลอนดอน]]}}<br>{{Film date|2009|12|17|ไทย}}<br>{{Film date|2009|12|18|សហរដ្ឋអាមេរិក}}|runtime=162 នាទី<!--រយៈពេល: 161:35--><ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/avatar-film-4 |title=''AVATAR'' [2D] |work=[[British Board of Film Classification]] |date=December 8, 2009 |accessdate=August 19, 2014 |archivedate=សីហា 27, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827005400/https://www.bbfc.co.uk/releases/avatar-film-4 |url-status=dead}}</ref>|country=សហរដ្ឋអាមេរិក|language=អង់គ្លេស|budget=237 លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="Patten (2009)" /><br />ជាង 9 លានដុល្លារ (ចាក់ឡើងវិញ)<ref name=bandwagon>{{cite web |author=James Wigney |url=http://www.heraldsun.com.au/entertainment/avatar-director-slams-bandwagon-jumpers/story-e6frf96f-1225905342936 |title=Avatar director slams bandwagon jumpers |work=Herald Sun |location=Australia |date=August 15, 2010 |accessdate=August 16, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615021522/http://www.heraldsun.com.au/entertainment/avatar-director-slams-bandwagon-jumpers/story-e6frf96f-1225905342936 |archivedate=June 15, 2011}}</ref>|gross=2.923 ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="Boxofficemojo">{{cite Box Office Mojo |title=Avatar |id=0499549 |access-date=April 30, 2021 }}</ref>}}'''អវតារ''' (/ ''Avatar'' / {{Efn|คำภาษาอังกฤษ "avatar" (อ่าน "แอวาทาร์" /ˈævəˌtɑr/) มาจากคำในภาษาสันสกฤต "อวตาร" ([[อักษรเทวนาครี]]: अवतार, อ่าน ''อะวะตาระ'') ซึ่งในภาษาไทยมีคำใช้อยู่แล้ว คือ "อวตาร" (อ่าน ''อะวะตาน'') ดังนั้น คำและชื่อภาพยนตร์ "อวตาร" ไม่อ่านว่า "อะวะทาร์" เพราะมิใช่คำทับศัพท์ (ดู [http://dictionary.reference.com/browse/avatar ดิกเชินแนรีดอตคอม])}} ; {{Lang-en|Avatar}} ) គឺជាខ្សែភាពយន្តវីរភាពរបស់អាមេរិក។ រឿងប្រឌិតបែបវិទ្យាសាស្រ្ត ចាក់បញ្ចាំងលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 2009 <ref>{{Cite news|last=French, Philip|date=March 14, 2010|title=Avatar was the year's real milestone, never mind the results|work=The Observer|location=UK|url=https://www.theguardian.com/film/2010/mar/14/avatar-kathryn-bigelow-hollywood-history|access-date=March 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100317150833/http://www.guardian.co.uk/film/2010/mar/14/avatar-kathryn-bigelow-hollywood-history|archive-date=March 17, 2010}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Johnston|first=Rich|date=December 11, 2009|title=Review: AVATAR&nbsp;– The Most Expensive American Film Ever&nbsp;... And Possibly The Most Anti-American One Too.|publisher=[[Bleeding Cool]]|url=http://www.bleedingcool.com/2009/12/11/review-avatar-the-most-expensive-american-film-ever-and-the-most-anti-american-one-too/|access-date=March 29, 2010}}</ref> ដឹកនាំ សរសេរ ប្រតិបត្តិ ផលិត និងសហការកែសម្រួលដោយ James Cameron សម្តែងដោយ Sam Worthington, Zoe Saldana, Stephen Lang, Michelle Rodríguez និង Sigourney Weaver ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានកំណត់នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 22 ។ នៅពេលដែលមនុស្សធ្វើអាណានិគម Pandora ។ ព្រះច័ន្ទដែលមានជីជាតិ និងអាចរស់នៅបាននៃយក្សឧស្ម័ននៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្កាយ។ អាល់ហ្វា centaur សម្រាប់ការជីកយករ៉ែ obthenium (Unobtainium) <ref>{{Cite news|last=Choi|first=Charles Q.|date=December 28, 2009|title=Moons like Avatar's Pandora could be found|publisher=[[MSNBC]]|url=http://www.space.com/7709-moons-avatar-pandora.html|access-date=February 27, 2010}}</ref> <ref name="Horwitz2009">{{Cite news|last=Horwitz|first=Jane|date=December 24, 2009|title=Family Filmgoer|work=Boston Globe|url=https://www.boston.com/lifestyle/family/articles/2009/10/29/family_filmgoer/?page=3|access-date=January 9, 2010|archive-date=មីនា 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175545/http://www.boston.com/lifestyle/family/articles/2009/10/29/family_filmgoer/?page=3|url-status=dead}}</ref> ដែល ជាសារធាតុរ៉ែ superconducting សីតុណ្ហភាពបន្ទប់ ការពង្រីកអាណានិគមនៃការជីកយករ៉ែគំរាមកំហែងដល់អត្ថិភាពបន្តនៃ Na'vi ដែលជាពូជមនុស្សនៅលើ Pandora ។ ចំណងជើងនៃខ្សែភាពយន្តនេះក៏សំដៅទៅលើ ការនាំយករាងកាយរបស់កងទ័ពជើងទឹក ដែលបានកែប្រែហ្សែន បន្ទាប់មក វាត្រូវបានគ្រប់គ្រង ដោយខួរក្បាលមនុស្សពីចម្ងាយ ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីធ្វើអន្តរកម្មជាមួយជនជាតិដើមរបស់ Pandora ការអភិវឌ្ឍន៍នៃ ''Avatar'' <ref name="QA">{{Cite news|last=Jeff Jensen|date=January 10, 2007|title=Great Expectations|work=Entertainment Weekly|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html|url-status=live|access-date=January 28, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html|archive-date=January 24, 2007}}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅ <ref name="abc">{{Cite web |last=Alexander Marquardt |date=January 14, 2010 |title=Did Avatar Borrow from Soviet Sci-Fi Novels? |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/avatars-james-cameron-borrow-soviet-sci-fi-novels/story?id=9561339 |access-date=March 8, 2012 |publisher=[[ABC News]]}}</ref> 1994 នៅពេល Cameron បាន ''ព្រាង'' គ្រោង 80 ទំព័រ ។ មិនទាន់មានបច្ចេកវិទ្យាណាដែលអាចសម្រេចបាននូវចក្ខុវិស័យរបស់គាត់សម្រាប់ខ្សែភាពយន្ត <ref name="autogenerated1996">{{Cite news|last=Judy Hevrdejs|last2=Mike Conklin|date=August 9, 1996|title=Channel 2 has Monday morning team in place|work=Chicago Tribune}}</ref> [[ជីវិតក្រៅភព]] ការផលិតខ្សែភាពយន្តនេះបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 2005 ហើយ Cameron បានចាប់ផ្តើមបង្កើតស្គ្រីប និងសកលលោកប្រឌិតរបស់ខ្សែភាពយន្តនេះនៅដើមឆ្នាំ 2006។ <ref name="USCMarshall">{{Cite web |title=Crafting an Alien Language, Hollywood-Style: Professor's Work to Hit the Big Screen in Upcoming Blockbuster Avatar |url=http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526133613/http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style |archive-date=May 26, 2011 |access-date=May 31, 2011 |website=USC Marshall |publisher=University of Southern California Marshall School of Business |archivedate=ឧសភា 26, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110526133613/http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style }}</ref> <ref name="Patten (2009)">{{Cite news|last=Patten|first=D.|date=December 3, 2009|title='Avatar's' True Cost&nbsp;– and Consequences|publisher=The Wrap|url=https://www.thewrap.com/article/true-cost-and-consequences-avatar-11206?page=1|url-status=live|access-date=December 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205175252/http://www.thewrap.com/article/true-cost-and-consequences-avatar-11206|archive-date=December 5, 2009}}</ref> ''ត្រូវ'' បានចំណាយថវិកាជាផ្លូវការចំនួន $237 លានដុល្លារ។ ប៉ាន់ស្មានចន្លោះពី ២៨០ ទៅ ៣១០ លានដុល្លារ និង ១៥០ លានដុល្លារ។ សម្រាប់ការផ្សព្វផ្សាយ <ref name="www.nytimes.com">{{Cite news|last=Barnes|first=Brooks|date=December 20, 2009|title='Avatar' Is No. 1 but Without a Record|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/12/21/movies/21box.html|url-status=live|access-date=December 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113023114/http://www.nytimes.com/2009/12/21/movies/21box.html|archive-date=November 13, 2011}}</ref> <ref name="latimes budget">{{Cite news|last=Fritz, Ben|date=December 20, 2009|title=Could 'Avatar' hit $1&nbsp;billion?|work=Los Angeles Times|url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2009/12/could-avatar-hit-1-billion.html|url-status=live|access-date=December 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222081117/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2009/12/could-avatar-hit-1-billion.html|archive-date=December 22, 2009}}</ref> <ref name="vanityfair">{{Cite news|last=Keegan|first=R.|date=December 3, 2009|title=How Much Did Avatar Really Cost?|work=Vanity Fair|url=https://www.vanityfair.com/online/oscars/2009/12/how-much-did-avatar-really-cost.html|url-status=dead|access-date=December 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114015407/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2009/12/how-much-did-avatar-really-cost.html|archive-date=January 14, 2010}}</ref> ខ្សែភាពយន្តនេះប្រើបច្ចេកទេសថតចលនាសម្រាប់ខ្សែភាពយន្តភាគច្រើន។ ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានបង្ហាញជាទម្រង់ធម្មតា បីវិមាត្រ (RealD 3D, Dolby 3D, XpanD 3D និង IMAX 3D formats ) និងបួនវិមាត្រនៅក្នុងរោងកុនដែលជ្រើសរើសនៅប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង ថាវាជាភាពជឿនលឿនផ្នែកបច្ចេកវិទ្យានៃខ្សែភាពយន្ត ''អវតារ'' បានបញ្ចាំងជាលើកដំបូងនៅទីក្រុងឡុងដ៍នៅថ្ងៃទី 10 ខែធ្នូឆ្នាំ 2009 និងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅថ្ងៃទី 18 ខែធ្នូឆ្នាំ 2009 ចំពោះការពិនិត្យឡើងវិញជាវិជ្ជមាន។ អ្នក​រិះគន់​បាន​សរសើរ​ឥទ្ធិពល​ពិសេស​ដ៏​អស្ចារ្យ <ref name="D">{{Cite news|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=December 19, 2009|title='Avatar' takes $27&nbsp;million in its first day|work=Variety|url=https://variety.com/2009/digital/news/avatar-takes-27-million-in-its-first-day-1118012989/|access-date=January 11, 2010}}</ref> <ref name="www.comingsoon.net">{{Cite web |last=Douglas |first=Edward |date=December 21, 2009 |title=Avatar Soars Despite Heavy Snowstorms |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223003750/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739 |archive-date=December 23, 2009 |access-date=December 21, 2009 |publisher=ComingSoon.net |archivedate=ធ្នូ 23, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091223003750/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739 }}</ref> <ref name="www.reuters.com">{{Cite news|last=Reporting by Dean Goodman; editing by Anthony Boadle|date=December 20, 2009|title="Avatar" leads box office, despite blizzard|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN2021595320091220?type=marketsNews|url-status=live|access-date=December 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100119152143/https://www.reuters.com/article/idUSN2021595320091220?type=marketsNews|archive-date=January 19, 2010}}</ref> កំឡុង​ពេល​បង្ហាញ។ ខ្សែភាពយន្តនេះបានបំបែកកំណត់ត្រា Box Office ជាច្រើន ហើយបានក្លាយជា វាជាខ្សែភាពយន្តដែលរកចំណូលបានខ្ពស់បំផុត នៅទូទាំងពិភពលោក ក៏ដូចជានៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងកាណាដា <ref>[[รายชื่อภาพยนตร์ที่ทำเงินสูงสุดในแคนาดาและสหรัฐ#ไม่ปรับตามอัตราเงินเฟ้อ]] ดูเพิ่มเติมที่ [[รายชื่อภาพยนตร์ที่ทำเงินสูงสุดในแคนาดาและสหรัฐ#ปรับตามอัตราเงินเฟ้อของราคาตั๋ว]]</ref> លើសពីកាមេរ៉ុន ''ទីតានិច'' ដែលបានកាន់កាប់កំណត់ត្រាអស់រយៈពេល ''ដប់ពីរ'' ឆ្នាំ <ref name="boxofficemojoalltime">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office Grosses |url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128023144/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=January 28, 2010 |access-date=January 27, 2010 |website=Box Office Mojo}}</ref> វាត្រូវបានយកឈ្នះដោយ ''Avengers: Endgame'' ក្នុងឆ្នាំ 2019 ហើយក្នុងអំឡុងពេលដំណើរការឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសចិន ''Avatar'' បានទទួលចំណងជើងចាស់របស់ខ្លួនឡើងវិញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 2021។ <ref>{{Cite web |last=Tartaglione |first=Nancy |date=March 13, 2021 |title='Avatar' Overtakes 'Avengers: Endgame' As All-Time Highest-Grossing Film Worldwide; Rises To $2.8B Amid China Reissue – Update |url=https://deadline.com/2021/03/avatar-overtakes-avengers-endgame-highest-grossing-film-all-time-worldwide-box-office-china-james-cameron-disney-1234713788/ |access-date=March 13, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> ''អវតារ'' គឺជាភាពយន្តដំបូងគេដែលរកចំណូលបានច្រើនជាង $2 ពាន់លានដុល្លារ <ref>{{Cite web |title='Avatar' Wins Box Office, Nears Domestic Record |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9711561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203052551/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9711561 |archive-date=February 3, 2010 |access-date=February 2, 2010 |publisher=ABC News}}</ref> និងជា ខ្សែភាពយន្តដែលលក់ដាច់បំផុតនៅសហរដ្ឋអាមេរិកគិតត្រឹម ''ឆ្នាំ 2010'' ។ វា បានទទួលពានរង្វាន់ Academy Awards សម្រាប់ រូបភាពល្អបំផុត និង អ្នកដឹកនាំល្អបំផុត <ref name="List of Academy Award nominations">{{Cite news|date=February 2, 2010|title=List of Academy Award nominations|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html|url-status=live|access-date=February 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205062220/http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html|archive-date=February 5, 2010}}</ref> ហើយបានឈ្នះ [[รางวัลออสการ์ สาขาการออกแบบงานสร้างภาพยนตร์|សម្រាប់ទិសដៅសិល្បៈ]] ល្អបំផុត ការថតរូបល្អ បំផុត និង ឥទ្ធិពលពិសេសល្អបំផុត។ បន្ទាប់ពីជោគជ័យនៃខ្សែភាពយន្ត Cameron បានចុះហត្ថលេខាជាមួយ ហ្វកសតវត្សទី 20 ដើម្បី​ផលិត​រឿង​ភាគ​បួន​ទៀត​ជាមួយ ''Avatar: Way of the River'' និង ''Avatar 3'' បាន​ថត​រួច​ហើយ។ វាត្រូវបានគ្រោងសម្រាប់ការចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 16 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2022 និងថ្ងៃទី 20 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2024 រៀងៗខ្លួន ជាមួយនឹងវគ្គបន្តដែលនៅសេសសល់គ្រោងនឹងចាក់បញ្ចាំងនៅថ្ងៃទី 18 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2026 និងថ្ងៃទី 22 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2028 <ref name="SequelDates">{{Cite news|last=Galuppo|first=Mia|date=2019-05-07|title=Three New 'Star Wars' Films Get Release Dates in Disney Schedule Reset|work=The Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/three-new-star-wars-films-get-release-dates-disney-1208352|access-date=2019-05-07}}</ref> <ref name="Gerald return">{{Cite news|last=Anthony D'Alessandro|date=August 7, 2017|title=Matt Gerald Returning To James Cameron's 'Avatar' World; Boards Crackle's 'The Oath'|work=[[Deadline Hollywood]]|url=https://deadline.com/2017/08/avatar-sequels-matt-gerald-returns-1202144393/|access-date=September 25, 2017}}</ref> <ref name="Filming this week">{{Cite web |date=September 25, 2017 |title=Avatar 2 Filming Starts This Week! |url=http://www.superherohype.com/news/404935-avatar-2-filming-starts-this-week#/slide/1 |access-date=September 25, 2017 |publisher=[[CraveOnline|SuperHeroHype]]}}</ref> == ដំណើររឿង == នៅឆ្នាំ 2154 មនុស្សបានអស់ធនធានធម្មជាតិនៃភពផែនដី។ ឈានទៅរកវិបត្តិថាមពលធ្ងន់ធ្ងរ រដ្ឋបាលអភិវឌ្ឍន៍ធនធាន (RDA) បានសាងសង់អណ្តូងរ៉ែនៅលើ Pandora ។ [[ดวงจันทร์ที่อาศัยอยู่ได้|ព្រះច័ន្ទដែលអាចរស់នៅបាន។]] ជាមួយនឹងព្រៃក្រាស់ គោចរជុំវិញ Polyplemus ដែលជា ឧស្ម័នយក្ស ប្រព័ន្ធផ្កាយប្រឌិត។ អាល់ហ្វា centaur ដើម្បីជីកយករ៉ែដ៏មានតម្លៃហៅថា Unobtanium <ref name="Horwitz2009"/> [[បរិយាកាស]] របស់ Pandora គឺពុលដល់មនុស្ស។ នៅទីនោះបានរស់នៅជាពូជមនុស្សដូចមនុស្ស ដែលគេស្គាល់ថាជាជនជាតិ [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา#%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%B5|Navi]] ដែលមានកម្ពស់ 10 ហ្វីត (3 ម៉ែត្រ) និងមានស្បែកពណ៌ខៀវ <ref>Rottenberg, Josh. "James Cameron Talks ''Avatar'': Brave Blue World," ''Entertainment Weekly'' No. 1081 ({{Nowrap|December 18}}, 2009): 48.</ref> រស់នៅដោយសុខដុមជាមួយធម្មជាតិ និងថ្វាយបង្គំព្រះអេវ៉ា។ ដើម្បីស្វែងយល់ [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา|ពីបរិយាកាសនៃ Pandora]] អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានប្រើរាងកាយរបស់កងទ័ពជើងទឹកដើម្បីកែសម្រួលហ្សែនជាមួយមនុស្ស។ រហូតដល់អាចគ្រប់គ្រងរាងកាយរបស់កងទ័ពជើងទឹកបានដោយប្រើការផ្គូផ្គងហ្សែនជាមួយមនុស្សដែលមានឈ្មោះថា "''អវតារ''" Jake Sully ដែលជាអតីត ទាហានម៉ារីន ដែលពិការ។ ដើម្បីគ្រប់គ្រងសាកសពរបស់កងទ័ពជើងទឹកជំនួសឱ្យបងប្រុសភ្លោះរបស់គាត់ដែលបានស្លាប់គឺ Dr. Grace Augustine ប្រធានគម្រោង ''អវតារ'' មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹង Sully ជំនួស​ប្អូន​ប្រុស​របស់​គាត់។ ប៉ុន្តែ​បាន​យល់ព្រម​តែងតាំង​គាត់​ជា​អង្គរក្ស ខណៈពេលដែលកំពុងអមដំណើរការចាប់កំណើតរបស់ Grace និង Dr. Norm Spellman ដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមួយផ្សេងទៀត ''អវតារ'' របស់ Jake ត្រូវ [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา#%E0%B8%9F%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%99%E0%B8%B2|Thanater វាយប្រហារ។]] Jake រត់ចូលទៅក្នុងព្រៃ ហើយត្រូវបានជួយសង្គ្រោះដោយ Naytiri ដែលជានារីសមុទ្រ។ អ្នកដឹកនាំខាងវិញ្ញាណនៃកងទ័ពជើងទឹក។ បញ្ជាឱ្យកូនស្រីរបស់គាត់បង្រៀន Jake ពីវិធីនៃជីវិតរបស់កងទ័ពជើងទឹក។ លោកវរសេនីយ៍ឯក Miles Quaritch ប្រធានកងកម្លាំងសន្តិសុខឯកជនរបស់ RDA បានសន្យាថា Jake នឹងជួយសង្រ្គោះជើងរបស់គាត់។ ប្រសិនបើគាត់ប្រមូលព័ត៌មានអំពី Nawis និងកន្លែងប្រមូលផ្តុំដែលគេស្គាល់ថាជា Home Tree <ref name="Script25">{{Cite web |last=Cameron |first=James |title=Avatar |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archive-date=May 25, 2010 |access-date=February 9, 2010 |website=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |page=25 |archivedate=កុម្ភៈ 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf }}</ref> ដែលមានទីតាំងនៅខាងលើតំបន់ Othenium ដ៏សម្បូរបែបបំផុត។ នៅពេលដែល Grace ដឹងអំពីរឿងនេះ បន្ទាប់មកនាងផ្ទេរខ្លួននាង Jake និង Norm ទៅប៉ុស្តិ៍។ សម្រាប់រយៈពេលបីខែកន្លងមកនេះ។ Jake និង Naytiri ធ្លាក់​ក្នុង​អន្លង់​ស្នេហ៍ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ Jake មានការអាណិតអាសូរចំពោះជនជាតិដើម។ បន្ទាប់ពី Jake ត្រូវបានទទួលយកចូលទៅក្នុងកុលសម្ព័ន្ធកងទ័ពជើងទឹក។ គាត់ និង Naytiri ពួកគេបានជ្រើសរើសធ្វើជាគូស្នេហ៍នឹងគ្នា។ មិនយូរប៉ុន្មាន Jake បង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរនៃភាពស្មោះត្រង់របស់គាត់។ នៅពេលដែលគាត់ព្យាយាមបិទម៉ាស៊ីនឈូសឆាយ ដែលគំរាមបំផ្លាញទីជម្រកកងទ័ពជើងទឹក នៅពេលដែល Quaritch បង្ហាញវីដេអូភស្តុតាងនៃ Jake បំផ្លាញគ្រឿងឈូសឆាយទៅ Parker Selfringe ដែលជាអ្នកថែរក្សា RDA ជាន់ខ្ពស់របស់គាត់ <ref name="Script8and15">{{Cite web |last=Cameron |first=James |title=Avatar |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archive-date=May 25, 2010 |access-date=February 9, 2010 |website=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |pages=8 and 15 |archivedate=កុម្ភៈ 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf }}</ref> ហើយនៅពេលដែល Jake សារភាពថាកងទ័ពជើងទឹកនឹងមិនរើចេញពី Home Tree ទេ។ Selfrink បានបញ្ជាឱ្យ Hometree ត្រូវបានបំផ្លាញ។ ទោះបីជា Grace បានប្រកែកថាការបំផ្លាញ Home Tree អាចធ្វើឱ្យខូចខាតដល់ដើមឈើ [[โครงข่ายประสาทชีวภาพ|បណ្តាញសរសៃប្រសាទជីវសាស្រ្ត]] នៃតារា Pandora Self Fringe ផ្តល់ឱ្យ Jake និង Grace មួយម៉ោងដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលកងទ័ពជើងទឹកឱ្យជម្លៀសចេញពី Hometree មុនពេលការវាយប្រហារចាប់ផ្តើម។ Jake សារភាពចំពោះកងទ័ពជើងទឹកថាគាត់ជាចារកម្ម។ បណ្តាលឱ្យគាត់និង Grace ត្រូវបានចាប់ខ្លួន បុរសរបស់ Quaritch បានបំផ្លាញ Hometree ។ ធ្វើជាឪពុករបស់ Naytiri (មេក្រុម) និងអ្នករុករកជាច្រើនត្រូវបានសម្លាប់។ Moat ដោះលែង Jake និង Grace ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេត្រូវបានបង្ខំឱ្យផ្តាច់ខ្លួនចេញពី អវតារ ហើយត្រូវបានជាប់ដោយកងកម្លាំងរបស់ Quaritch ។ Pilot Trudy Charcon មិនចូលចិត្តភាពឃោរឃៅរបស់ Quaritch នោះទេ។ ពួកគេបានដោះលែង Jake, Grace និង Norm ហើយបញ្ជូនអ្នកទាំងបីទៅកាន់ទីស្នាក់ការរបស់ Grace ។ ប៉ុន្តែ​ខណៈ​កំពុង​រត់​គេច​ Grace ត្រូវ​បាន​គ្រាប់​កាំភ្លើង​បាញ់​។ Jake ភ្ជាប់ជាមួយ Toruk ។ សត្វមំសាសីដូចនាគ ខ្លាច និងគោរពដោយកងទ័ពជើងទឹក។ ដើម្បីស្តារទំនុកចិត្តរបស់កងទ័ពជើងទឹកឡើងវិញ Jake បានជួបនាវិកកងទ័ពជើងទឹកម្នាក់ ដែលបានភៀសខ្លួនចូល [[จักรวาลสมมติในอวตาร#%E0%B8%95%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%A1%E0%B9%89%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%8D%E0%B8%8D%E0%B8%B2%E0%B8%93|ដើមឈើនៃវិញ្ញាណ]] ហើយអង្វរ Moat ដើម្បីជួយសង្រ្គោះ Grace កងទ័ពជើងទឹកព្យាយាមជួយ Grace ដោយផ្ទេរ Grace ពីទម្រង់មនុស្សរបស់នាងទៅ អវតារ តាមរយៈដើមឈើនៃវិញ្ញាណ។ ប៉ុន្តែនាងបានស្លាប់មុនពេលដំណើរការបានបញ្ចប់។ Jake បង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធកងទ័ពជើងទឹក។ ដោយមានការគាំទ្រពី Zutei ដែលជាប្រធានត្រកូលថ្មី។ ហើយប្រាប់ពួកគេឱ្យប្រមូលផ្តុំត្រកូលផ្សេងទៀតដើម្បីប្រយុទ្ធ។ RDA Quaritch គ្រោងការវាយប្រហារបឋមលើដើមឈើនៃវិញ្ញាណ។ វាត្រូវបានគេជឿថាការបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់វានឹងបំផ្លាញជនជាតិដើម។ នៅមុនថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធ ជេក​អង្វរ​អេវ៉ា។ តាមរយៈការតភ្ជាប់សរសៃប្រសាទទៅនឹងដើមឈើនៃវិញ្ញាណ ដើម្បីជួយកងទ័ពជើងទឹក។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះ។ កងទ័ពជើងទឹក​បាន​រង​របួស និង​ស្លាប់​ជាច្រើន​នាក់​។ រួមទាំង Zooey និង [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา#%E0%B8%9F%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%99%E0%B8%B2|Trudy ។]] គាត់បានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាម ហើយបានមកជួយកងទ័ពជើងទឹកដោយមិននឹកស្មានដល់។ Naytiri បកស្រាយថា Eva បានទទួលយកសំណើរបស់ Jake។ Jake បំផ្លាញអ្នកបំផ្ទុះគ្រាប់បែក មុនពេលទៅដល់ដើមឈើនៃវិញ្ញាណ។ Quaritch ដែលពាក់ឈុត AMP រត់ចេញពីយន្តហោះ ហើយព្យាយាមបំផ្លាញតំណភ្ជាប់រូបតំណាងមនុស្សរបស់ Jake ។ ដើម្បីទទួលយកបរិយាកាសពុលរបស់ Pandora Quaritch រៀបចំដើម្បីកាត់បំពង់ករបស់ Jake ។ ប៉ុន្តែ Naytiri សម្លាប់ Quaritch និងជួយសង្គ្រោះ Jake ពីការថប់ដង្ហើម។ ហើយនៅពេលដែលនាងបានឃើញទម្រង់មនុស្សរបស់ Jake ជាលើកដំបូង លោកបណ្ឌិត Norm និងមនុស្សមួយចំនួនបានជ្រើសរើសស្នាក់នៅ ត្រូវបានបណ្តេញចេញពី Pandora ហើយបញ្ជូនត្រឡប់ទៅផែនដីវិញ។ Self Fringe ព្រមាន Jake ថាមនុស្សនឹងមិនចាកចេញពីភពផែនដីនេះដោយងាយឡើយ មុនពេលឡើងជិះយានអវកាសដើម្បីត្រឡប់មកផែនដីវិញ។ តាមរយៈដើមឈើនៃវិញ្ញាណ Jake បានផ្ទេរខ្លួនគាត់ពីមនុស្សទៅជារូបតំណាង។ អវតារ គឺជាកងទ័ពជើងទឹកពេញលេញ។  {{multiple image|align=right|image1=Sam Worthington 4, 2013.jpg|width1=171|alt1=|caption1=|image2=Zoe Saldana (28584925641) (cropped 2).jpg|width2=161|alt2=|caption2=|footer=[[សេម វើថីងតុន]] (''ឆ្វេង'') និង [[ស្សូអ៊ី សាលដាណា]] (''ឆ្វេង'') ជាអ្នកសម្ដែងក្នុងភាពយន្ត}} === តួសម្ដែង === * Sam Worthington ជា Jake Sully អតីតទាហានជើងទឹក ពិការ ដែលក្លាយជាផ្នែកមួយនៃគម្រោង Avatar បន្ទាប់ពីបងប្រុសភ្លោះរបស់គាត់ត្រូវបានសម្លាប់។ សាវតាយោធារបស់គាត់បានជួយអ្នកចម្បាំងកងទ័ពជើងទឹកភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយគាត់។ Cameron ដេញតួសម្តែងអូស្ត្រាលីបន្ទាប់ពីការស្វែងរកទូទាំងពិភពលោកសម្រាប់តារាសម្តែងវ័យក្មេងដែលសន្យាថានឹងជ្រើសរើសតារាសម្តែងដែលមិនស្គាល់ដើម្បីកាត់បន្ថយថវិកាផលិតកម្ម <ref>{{Cite news|last=Kevin Williamson|title=Paraplegic role helps Worthington find his feet|publisher=lfpress.com|url=https://lfpress.com/entertainment/movies/2009/12/15/12167326.html|url-status=live|access-date=January 1, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130075614/http://www.lfpress.com/entertainment/movies/2009/12/15/12167326.html|archive-date=January 30, 2010}}</ref> របស់គាត់បានឆ្លងកាត់ការប្រឡងចំនួនពីរនៅពេលចាប់ផ្តើមនៃការអភិវឌ្ឍន៍ <ref name="QA2">{{Cite news|last=Jeff Jensen|date=January 10, 2007|title=Great Expectations (page 2)|work=Entertainment Weekly|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998_2,00.html|access-date=January 17, 2010|archive-date=តុលា 17, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017021234/http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998_2,00.html|url-status=dead}}</ref> ហើយគាត់បានចុះហត្ថលេខាលើរឿងភាគប្រសិនបើវាត្រូវបានធ្វើ <ref>{{Cite web |date=January 14, 2010 |title=This week's cover: James Cameron reveals plans for an 'Avatar' sequel |url=http://popwatch.ew.com/2010/01/14/avatar-sequel-james-cameron/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123170827/http://popwatch.ew.com/2010/01/14/avatar-sequel-james-cameron/ |archive-date=January 23, 2010 |access-date=January 24, 2010 |website=Entertainment Weekly}}</ref> ធ្លាប់សម្តែងក្នុងរឿងធំៗ ពីមុនអាចអោយគាត់ធ្វើជាតួ។ លោក Cameron បាននិយាយថា "មានធម្មជាតិពិតរបស់មនុស្ស" "មើលទៅដូចជាបុរសម្នាក់ដែលអ្នកចង់ផឹកស្រាបៀរជាមួយ ហើយទីបំផុតគាត់បានក្លាយជាអ្នកដឹកនាំផ្លាស់ប្តូរពិភពលោក" <ref>{{Cite news|last=John Horn|title=Faces to watch 2009: film, TV, music and Web|work=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-faces-watch-2009-film-music-tv-web-pg,0,2140976.photogallery?index=11|url-status=live|access-date=December 28, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081231040636/http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-faces-watch-2009-film-music-tv-web-pg%2C0%2C2140976.photogallery?index=11|archive-date=December 31, 2008}}</ref> ** Sam Worthington ក៏ដើរតួជាប្អូនប្រុសភ្លោះរបស់គាត់ឈ្មោះ Tommy ផងដែរ។ * [[สตีเฟน แลง|Stephen Lang]] ជាវរសេនីយ៍ឯក Miles Quaritch ជាប្រធានសន្តិសុខអណ្តូងរ៉ែ។ គាត់មិនមានការគោរពយ៉ាងជ្រាលជ្រៅចំពោះអ្នកស្រុក Pandora ទេ។ ក្រៅពី Parker ដែល​ជា​មេ​បញ្ជាការ​នៃ​ការ​កាន់កាប់​របស់ Pandora នេះ​បាន​បង្ហាញ​ឱ្យ​ឃើញ​ពី​ការ​ប្រព្រឹត្ត និង​ភាសា​របស់​គាត់។ គាត់មិនអើពើនឹងជីវិតណាមួយដែលមិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាមនុស្ស។ Lang បានបរាជ័យក្នុងការសវនកម្មសម្រាប់តួនាទីនៅក្នុង ''រឿង Aliens 2 របស់'' Cameron (1986) ប៉ុន្តែ Cameron បានទទួលស្គាល់គាត់។ បន្ទាប់មក Cameron បានទៅជិតគាត់ដើម្បីសម្ដែងគាត់នៅក្នុង ''Avatar'' <ref name="lang" /> [[ไมเคิล บีห์น|ជាមួយ Michael Biehn]] ដែលពីមុនបានធ្វើការជាមួយ Cameron នៅលើ ''Aliens 2: Extraterrestrial'' ''Factions, Iron Man 2029'' ''និង Iron Man 2029 ។ 2'' ត្រូវបានពិចារណាសម្រាប់តួនាទីមួយរយៈ។ គាត់បានអានស្គ្រីប និងមើលរូបភាព 3D មួយចំនួនជាមួយ Cameron <ref>{{Cite web |last=Barnes |first=Jessica |date=March 26, 2007 |title=Michael Biehn Talks 'Avatar'&nbsp;– Cameron Not Using Cameras? |url=http://www.cinematical.com/2007/03/26/michael-biehn-talks-avatar-cameron-not-using-cameras/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112112731/http://www.cinematical.com/2007/03/26/michael-biehn-talks-avatar-cameron-not-using-cameras |archive-date=January 12, 2010 |website=Cinematical}}</ref> ប៉ុន្តែទីបំផុតគាត់មិនត្រូវបានសម្ដែងទេ។ * [[จิโอวานี ริบิซี|Giovani Ribisi]] គឺជាលោក Parker Selfrink ដែលជាអគ្គនាយករុករករ៉ែនៃអង្គការ RDA <ref>{{Cite news|last=Leslie Simmons|date=September 21, 2007|title='Avatar' has new player with Ribisi|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5bf6a751bdf67ff54ba0a195d9527992|url-status=live|access-date=September 21, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003223042/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5bf6a751bdf67ff54ba0a195d9527992|archive-date=October 3, 2007}}</ref> ខណៈដែលគាត់គឺជាមនុស្សដំបូងដែលមានឆន្ទៈក្នុងការបំផ្លាញអរិយធម៌កងទ័ពជើងទឹកដើម្បីការពារលទ្ធផលហិរញ្ញវត្ថុរបស់ក្រុមហ៊ុន។ គាត់មានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យមានការវាយប្រហារលើកងទ័ពជើងទឹក និងធ្វើឱ្យខូចមុខមាត់របស់គាត់។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពី quaritch ដៃស្តាំនិងអ្នកក្រោមបង្គាប់របស់គាត់បញ្ចុះបញ្ចូលគាត់ថាវាចាំបាច់ហើយការវាយប្រហារនឹងជាមនុស្ស។ ដូច្នេះ គាត់​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​អនុញ្ញាត​ការ​វាយ​ប្រហារ។ ខណៈដែលរូបភាពនៃការវាយប្រហារបានរីករាលដាលដល់មូលដ្ឋាន Selffringe បានបង្ហាញពីភាពមិនស្រួលរបស់គាត់ចំពោះអំពើហិង្សា និងការភ័យខ្លាចចំពោះ Quaritch ។ * Sigourney Weaver ជា Dr. Grace Augustine ជីវវិទូអវកាស និងជាប្រធានគម្រោង Avatar នាងក៏ជាអ្នកណែនាំដល់ Sully និងជាអ្នកតស៊ូមតិសន្តិភាពសម្រាប់កងទ័ពជើងទឹកផងដែរ។ ដោយសាងសង់សាលាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ពួកគេ <ref>{{Cite news|last=Clint Morris|date=August 2, 2007|title=Sigouney Weaver talks ''Avatar''|publisher=Moviehole.net|url=http://www.moviehole.net/news/20070802_sigouney_weaver_talks_avatar.html|access-date=August 2, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929083436/http://www.moviehole.net/news/20070802_sigouney_weaver_talks_avatar.html|archive-date=September 29, 2007}}</ref> * Michelle Rodriguez ជា Trudy Charcon ដែលជាអ្នកបើកយន្តហោះដែលត្រូវបានចាត់ឱ្យជួយក្នុងគម្រោង Avatar ។ អាណិត Nawis ។ Cameron ចង់ធ្វើការជាមួយ Rodriguez តាំងពីបានឃើញនាងក្នុងរឿង ''[[เกิรล์ไฟท์|Girl Fight]]'' <ref name="lang">{{Cite news|last=Anne Thompson|date=August 2, 2007|title=Lang, Rodriguez armed for 'Avatar'|work=Variety|url=https://variety.com/2007/film/news/lang-rodriguez-armed-for-avatar-2-1117969650/|access-date=August 3, 2007}}</ref> * [[โจเอล เดวิด มัวร์|Joel David Moore]] ជា Dr. Norm Spellman ជាអ្នកជំនាញខាងផ្នែកនរវិទ្យាក្រៅភព <ref name="Cameron2007P10">{{Cite web |last=Cameron |first=James |year=2007 |title=Avatar |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archive-date=May 25, 2010 |access-date=May 6, 2010 |website=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |page=10 |archivedate=កុម្ភៈ 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf }} [https://web.archive.org/web/20120505035505/http://www.webcitation.org/5pVxzZPrq Archived version {{Nowrap|May 6}}, 2010]</ref> ដែលសិក្សាអំពីជីវិតរុក្ខជាតិ និងសត្វជាផ្នែកនៃគម្រោង Avatar <ref name="Lux2009">{{Cite web |last=Lux |first=Rachel |date=December 14, 2009 |title=Close-Up: Joel David Moore |url=http://www.altpress.com/screening/joeldavidmoore.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102033335/http://altpress.com/screening/joeldavidmoore.htm |archive-date=January 2, 2010 |access-date=May 6, 2010 |website=Alternative Press |publisher=Alternative Press Magazine, Inc}} [https://web.archive.org/web/20120505034600/http://www.webcitation.org/5pVvDFOrF Archived version {{Nowrap|May 6}}, 2010]</ref> គាត់បានមកដល់ Pandora នៅម៉ោងដូចគ្នាជាមួយ Sully ហើយទទួលបន្ទុកលើ Avatar ។ ទោះបីជាគាត់ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងដឹកនាំទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយកងទ័ពជើងទឹកក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែវាប្រែថា Jake មានបុគ្គលិកលក្ខណៈសមជាងដើម្បីទទួលបានការគោរពពីជនជាតិដើម។ * [[ไดลีป เรา|ឌីលីប យើង]] គឺជា Dr. Max Patel ដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលធ្វើការលើ Project Avatar និងបានជួយក្នុងការបះបោររបស់ Jake ប្រឆាំងនឹង RDA <ref>{{Cite news|last=Lewis Bazley|date=May 25, 2009|title=Drag Me to Hell Review|publisher=inthenews.co.uk|url=http://www.inthenews.co.uk/entertainment/reviews/film/non-fiction/drag-me-hell-$1298376.htm|url-status=dead|access-date=June 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611000612/http://www.inthenews.co.uk/entertainment/reviews/film/non-fiction/drag-me-hell-%241298376.htm|archive-date=June 11, 2009}}</ref> === តួអង្គ === * Zoe Saldana ជា Naytiri ជាកូនស្រីរបស់ប្រធាន Omaticaya ។ នាងត្រូវបានចាប់ចិត្តដោយ Jake សម្រាប់ភាពក្លាហានរបស់គាត់។ ទោះបីជានាងខឹងនឹងភាពស្លូតត្រង់និងភាពឆោតល្ងង់របស់គាត់ក៏ដោយ។ នាងគឺជាគូស្នេហ៍ <ref name="Brennan2007">{{Cite web |last=Brennan |first=David |date=February 11, 2007 |title=Avatar Scriptment: Summary, Review, and Analysis |url=http://jamescameron.blogspot.com/2007/02/avatar-scriptment-summary-review-and.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219184249/http://jamescameron.blogspot.com/2007/02/avatar-scriptment-summary-review-and.html |archive-date=December 19, 2009 |access-date=April 29, 2010 |website=James Cameron's Movies & Creations}}</ref> Jake ។ ដូចតួអង្គ Navy ទាំងអស់ <ref name="cnn">{{Cite news|last=Thompson|first=Anne|date=January 9, 2007|title="Titanic" director sets sci-fi epic for '09|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN0840149120070111|url-status=live|access-date=December 26, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100122120454/https://www.reuters.com/article/idUSN0840149120070111|archive-date=January 22, 2010}}</ref> Saldana ក៏បានចុះហត្ថលេខាលើរឿងភាគនាពេលអនាគត <ref name="starts">{{Cite news|last=20th Century Fox|date=January 9, 2007|title=Cameron's ''Avatar'' Starts Filming in April|publisher=ComingSoon.net|url=https://www.comingsoon.net/news/avatarnews.php?id=18318|access-date=October 10, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822104854/http://www.comingsoon.net/news/avatarnews.php?id=18318|archive-date=August 22, 2008}}</ref> * [[ซีซีเอช พาวเดอร์|ម្សៅ CCH]] ជា Moat ដែលជាអ្នកដឹកនាំខាងវិញ្ញាណនៃកុលសម្ព័ន្ធ Omatikaya ។ ម្តាយរបស់ Naytiri និងភរិយារបស់ចៅហ្វាយនាយនៃ Aytukan <ref>{{Cite news|date=April 30, 2007|title=Pounder Talks Avatar|url=https://www.ign.com/articles/2007/04/30/pounder-talks-avatar|access-date=December 25, 2009}}</ref> * [[เวส สตูดี|West Studi]] ជា Eytukan មេដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធ Omatikaya ។ ឪពុករបស់ Naytiri និងប្តីរបស់ Moat ។ * [[ลาซ อลอนโซ|Laz Alonso]] ជា Zutei ដែលជាអ្នកចម្បាំងដ៏ខ្លាំងម្នាក់នៃត្រកូល Omatikaya ។ គាត់គឺជាអ្នកស្នងតំណែងរបស់ Clan Chief ។ == ការផលិត == === ប្រភពដើម === ក្នុងឆ្នាំ 1994 <ref name="abc"/> អ្នកដឹកនាំរឿង James Cameron បានសរសេរគ្រោង 80 ទំព័រនៃ ''Avatar'' ដែលត្រូវបានបំផុសគំនិតដោយ ''សៀវភៅប្រឌិតវិទ្យាសាស្ត្រទាំងអស់។'' ដែលគាត់បានអានក្នុងយុវវ័យរបស់គាត់ និងប្រលោមលោកផ្សងព្រេងដោយ Edgar ''Rice Burroughs និង H. Ryder Haggard <sup about="#mwt356" class="mw-ref reference" data-cx="{<nowiki>&</nowiki>quot;adapted<nowiki>&</nowiki>quot;:true,<nowiki>&</nowiki>quot;partial<nowiki>&</nowiki>quot;:false}" data-mw="{<nowiki>&</nowiki>quot;name<nowiki>&</nowiki>quot;:<nowiki>&</nowiki>quot;ref<nowiki>&</nowiki>quot;,<nowiki>&</nowiki>quot;attrs<nowiki>&</nowiki>quot;:{<nowiki>&</nowiki>quot;name<nowiki>&</nowiki>quot;:<nowiki>&</nowiki>quot;QA<nowiki>&</nowiki>quot;},<nowiki>&</nowiki>quot;body<nowiki>&</nowiki>quot;:{<nowiki>&</nowiki>quot;html<nowiki>&</nowiki>quot;:<nowiki>&</nowiki>quot;<nowiki><span data-cx=\&amp;quot;[{&amp;amp;#34;adapted&amp;amp;#34;:true,&amp;amp;#34;partial&amp;amp;#34;:false,&amp;amp;#34;targetExists&amp;amp;#34;:true,&amp;amp;#34;mandatoryTargetParams&amp;amp;#34;:[&amp;amp;#34;title&amp;amp;#34;],&amp;amp;#34;optionalTargetParams&amp;amp;#34;:[&amp;amp;#34;url&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;publisher&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last2&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first2&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;others&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;month&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;year&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;editor-last&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;editor-first&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;editor-link&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;issue&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;department&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;location&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;publication-place&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;publication-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;agency&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;edition&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;volume&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;page&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;pages&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;nopp&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;at&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;language&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;script-title&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;trans-title&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;type&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;format&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;arxiv&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;asin&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;asin-tld&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;bibcode&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;doi&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;doi-broken-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;isbn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;issn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;jfm&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;jstor&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lccn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;mr&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;oclc&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ol&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;osti&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;pmc&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;pmid&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;rfc&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ssrn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;zbl&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;id&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;quote&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ref&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;postscript&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;registration&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;subscription&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last3&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first3&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last4&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first4&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last5&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first5&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last6&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first6&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last7&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first7&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last8&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first8&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last9&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first9&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-mask&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-name-separator&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-separator&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;display-authors&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link2&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;archive-url&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;archive-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lay-url&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lay-source&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lay-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link3&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link4&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link5&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link6&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link7&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link8&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link9&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last-author-amp&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;access-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;orig-year&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;via&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;url-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;bibcode-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;doi-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;hdl-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;jstor-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ol-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;osti-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;url-status&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;work&amp;amp;#34;]}]\&amp;quot; data-mw=\&amp;quot;{&amp;amp;#34;parts&amp;amp;#34;:[{&amp;amp;#34;template&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;target&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Cite news&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;href&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;./ទំព័រគំរូ:Cite news&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;params&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;last&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Jeff Jensen&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;url&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;title&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Great Expectations&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;work&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Entertainment Weekly&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;date&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;January 10, 2007&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;access-date&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;January 28, 2007&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;archive-url&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;archive-date&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;January 24, 2007&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;url-status&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;live&amp;amp;#34;}},&amp;amp;#34;i&amp;amp;#34;:0}}]}\&amp;quot; data-ve-no-generated-contents=\&amp;quot;true\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjU\&amp;quot; typeof=\&amp;quot;mw:Transclusion\&amp;quot;>&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki><cite about=\&amp;quot;#mwt109\&amp;quot; class=\&amp;quot;citation news cs1\&amp;quot; data-ve-ignore=\&amp;quot;true\&amp;quot; id=\&amp;quot;CITEREFJeff_Jensen2007\&amp;quot;>Jeff Jensen (January 10, 2007). <a class=\&amp;quot;external text\&amp;quot; href=\&amp;quot;http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjY\&amp;quot; rel=\&amp;quot;mw:ExtLink nofollow\&amp;quot;>\&</nowiki>quot;Great Expectations\<nowiki>&</nowiki>quot;<nowiki></a></nowiki>. <nowiki><i id=\&amp;quot;mwAjc\&amp;quot;>Entertainment Weekly</i></nowiki>. <nowiki><a class=\&amp;quot;external text\&amp;quot; href=\&amp;quot;https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjg\&amp;quot; rel=\&amp;quot;mw:ExtLink nofollow\&amp;quot;>เก็บ</a></nowiki>จากแหล่งเดิมเมื่อ January 24, 2007<nowiki><span class=\&amp;quot;reference-accessdate\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjk\&amp;quot;>. สืบค้นเมื่อ <span class=\&amp;quot;nowrap\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjo\&amp;quot;>January 28,</span></nowiki> 2007<nowiki></span></nowiki>.<nowiki></cite></nowiki><nowiki>&</nowiki>quot;}}" id="cite_ref-QA_14-1" rel="dc:references" typeof="mw:Extension/ref"><nowiki></sup></nowiki>[./อวตาร_(ภาพยนตร์)#cite_note-QA-14 <span class="mw-reflink-text">។</span>] Tanik'' បានបញ្ចប់ គាត់បានប្រកាសថាគាត់នឹងថតរឿង ''Avatar'' ដោយប្រើតួសំយោគ ឬប្រើរូបភាពដែលបង្កើតដោយកុំព្យូទ័រ។ <ref name="autogenerated1996"/> គម្រោងនេះនឹងមានតម្លៃ 100 លានដុល្លារ ហើយមានតួសម្តែងយ៉ាងតិចប្រាំមួយតួសម្តែង ''វាហាក់ដូចជាការពិត'' <ref>{{Cite web |title="Avatar": James Cameron's New SciFi Thriller -The Official Trailer (VIDEO) |url=http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/08/james-camerons-avatar-hollywood-betting-big-on-3-d-future-after-years-of-dismissing-3-d-as-childs-play-hollywood-studio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014233936/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/08/james-camerons-avatar-hollywood-betting-big-on-3-d-future-after-years-of-dismissing-3-d-as-childs-play-hollywood-studio.html |archive-date=October 14, 2017 |access-date=October 14, 2017 |website=The Daily Galaxy --Great Discoveries Channel |archivedate=តុលា 14, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014233936/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/08/james-camerons-avatar-hollywood-betting-big-on-3-d-future-after-years-of-dismissing-3-d-as-childs-play-hollywood-studio.html }}</ref> Digital ''Domain'' ដែលជាក្រុមហ៊ុនបែបផែនពិសេសដែល Cameron ជាដៃគូបានចូលរួមក្នុងគម្រោងនេះ។ ផលិតកម្មត្រូវបានគេសន្មត់ថាចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1997 ហើយត្រូវបានកំណត់ពេលសម្រាប់ការចេញផ្សាយឆ្នាំ 1999 គាត់​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ផ្ដោត​លើ​ការ​បង្កើត​ភាពយន្ត​ឯកសារ និង​កែលម្អ​បច្ចេកវិទ្យា​ក្នុង​រយៈពេល​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​បន្ទាប់។ វាត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុង ''Boomberg Bisnisweek បាននិយាយ'' ថា 20th Century Fox បានផ្តល់ 10 លានដុល្លារ។ បានផ្តល់ឱ្យ Cameron នូវភស្តុតាងវីដេអូខ្លីនៃគំនិតសម្រាប់ ''Avatar'' ដែលគាត់បានបង្ហាញដល់នាយកប្រតិបត្តិរបស់ Fox ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 2005។ <ref name="businessweek">{{Cite news|last=Grover|first=R|last2=Lowry, T.|last3=White, M.|date=January 21, 2010|title=King of the World (Again)|pages=1–4|work=Bloomberg BusinessWeek|publisher=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/10_05/b4165048396178.htm|url-status=live|access-date=January 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125173417/http://www.businessweek.com/magazine/content/10_05/b4165048396178.htm|archive-date=January 25, 2010}}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2006 Cameron បានបង្ហាញថា ''Project 880'' គឺជា "កំណែមុន ''Avatar'' " នៃខ្សែភាពយន្តដែលគាត់បានព្យាយាមផលិតជាច្រើនឆ្នាំមុន <ref>{{Cite news|last=Harry Knowles|date=February 28, 2006|title=Harry talks to James Cameron, Cracks PROJECT 880, the BATTLE ANGEL trilogy & Cameron's live shoot on Mars!!!|work=[[Ain't It Cool News]]|url=http://www.aintitcool.com/display.cgi?id=22599|url-status=live|access-date=October 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061013151349/http://www.aintitcool.com/display.cgi?id=22599|archive-date=October 13, 2006}}</ref> ដោយលើកឡើងពីភាពជឿនលឿននៃបច្ចេកវិទ្យាក្នុងការបង្កើតតួអង្គដែលបង្កើតចេញពីកុំព្យូទ័រដូចជា Gollum, King Kong ។ និង Davy Jones, <ref name="QA"/> Cameron បានជ្រើសរើស ''Avatar'' លើ ''គម្រោង Battle Angel'' របស់គាត់ បន្ទាប់ពីការធ្វើតេស្តកាមេរ៉ារយៈពេល 5 ថ្ងៃកាលពីឆ្នាំមុន <ref name="latimes">{{Cite news|last=John Horn|date=January 8, 2007|title=Director Cameron to shoot again|work=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-cameron8jan08,0,1470846.story}}</ref> យោងតាមបទសម្ភាសន៍ជាមួយតារាសម្តែងជនជាតិឥណ្ឌា Covinta លោក James Cameron បានទាក់ទងគាត់ដើម្បីផ្តល់ឱ្យគាត់នូវតួនាទីរបស់ Jake Sully ដែលគាត់បានបដិសេធដោយមិនយល់ព្រមចំពោះការប្រើថ្នាំលាបខ្លួនផង <ref>[https://www.youtube.com/watch?time_continue=85&v=NyFF18a7e-Y] Govinda Reveals He Suggested Avatar Title To Director James Cameron’s Film</ref> ។ Cameron បន្ទាប់ពីការធានាថាខ្សែភាពយន្តនេះនឹងទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំង។ នេះបានធ្វើឱ្យអ្នកប្រើប្រាស់ជាច្រើនចំអកគាត់នៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម។ <ref>[https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/govinda-says-he-turned-down-avatar-by-james-cameron-so-internet-made-the-best-jokes-and-memes-1575116-2019-07-30] Govinda says he turned down Avatar by James Cameron. So Internet made the best jokes and memes</ref> <ref>[https://www.ndtv.com/entertainment/govindas-rather-tall-avatar-claim-has-been-turned-into-rude-but-rofl-memes-on-twitter-2077965] Govinda's Rather Tall Avatar Claim Has Been Turned Into Rude But ROFL Memes On Twitter</ref> 'អាកប្បកិរិយាមិនរើសមុខ' <ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/govinda-i-am-fine-with-people-wondering-how-someone-like-govinda-could-refuse-a-james-cameron-film/articleshow/70512218.cms] Govinda: I am fine with people wondering how someone like Govinda could refuse a James Cameron film</ref> <ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/govinda-reacts-to-being-mocked-on-social-media-over-avatar-claim/videoshow/70553392.cms]</ref> Cameron បានចាប់ផ្តើមសរសេរ និងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌កងទ័ពជើងទឹក។ Aliens ដែលថតពីខែមករាដល់ខែមេសា ឆ្នាំ 2006 ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Dr. Paul Fromer ដែលជាអ្នកភាសាវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យ Southern California <ref name="QA"/> ភាសាកងទ័ពជើងទឹកមានវចនានុក្រមប្រហែល 1000 ពាក្យដែលត្រូវបានបន្ថែមដោយ Cameron សម្រាប់ 30 ពាក្យផ្សេងទៀត ។ ព្យញ្ជនៈដែលឆ្លងកាត់ខ្យល់ (ដូចជា "kx" នៅក្នុង "skxawng") ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងភាសា Amharic នៅក្នុង [[អេត្យូពី|ប្រទេស Ethiopia]] ហើយពាក្យដែលចាប់ផ្តើមដោយ "ng" ត្រូវបានគេគិតថាបានមកពីភាសា Maori នៃ [[នូវែលហ្សេឡង់|ប្រទេសនូវែលសេឡង់]] ។ តារាសម្តែង Sigourney Weaver និងអ្នករចនាឈុតបានជួប Jodnes S. លោក Holt សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកសរីរវិទ្យារុក្ខជាតិនៅសាកលវិទ្យាល័យកាលីហ្វ័រញ៉ា រីវើស៊ីដ ដើម្បីសិក្សាអំពីរបៀប អ្នករុក្ខសាស្ត្រ វា​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដើម្បី​សិក្សា និង​ប្រមូល​សំណាក​រុក្ខជាតិ និង​ពិភាក្សា​ពី​របៀប​ពន្យល់​អំពី​ទំនាក់ទំនង​រវាង​សារពាង្គកាយ​របស់ Pandora ដែល​បាន​បង្ហាញ​ក្នុង​ខ្សែភាពយន្ត <ref>{{Cite news|last=Kozlowski|first=Lori|date=January 2, 2010|title='Avatar' team brought in UC Riverside professor to dig in the dirt of Pandora|work=Los Angeles Times|url=http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2010/01/avatar-team-brought-in-uc-riverside-professor-to-dig-in-the-dirt-of-pandora.html|url-status=live|access-date=January 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104200052/http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2010/01/avatar-team-brought-in-uc-riverside-professor-to-dig-in-the-dirt-of-pandora.html|archive-date=January 4, 2010}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ 2005 ដល់ឆ្នាំ 2007 លោក Cameron បានធ្វើការជាមួយអ្នករចនាជាច្រើននាក់ រួមទាំងអ្នកគូររូប Fantasy ដ៏ល្បីល្បាញ Wayne Barlow និងវិចិត្រករគំនិតដ៏ល្បីល្បាញ Jordu Shell ដើម្បីរចនារូបរាងរបស់ Navy ដោយមើលឃើញ និងគូររូបរាងកាយ។ នៅពេលដែល Cameron មានអារម្មណ៍ថាការ rendering 3D មិនត្រូវគ្នានឹងចក្ខុវិស័យរបស់គាត់ <ref>{{Cite news|title=Avatar Concept Designer Reveals the Secrets of the Na'vi|work=[[io9]]|url=http://io9.com/5354315/avatar-concept-designer-reveals-the-secrets-of-the-navi|access-date=April 20, 2010|archive-date=មករា 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122204641/https://io9.gizmodo.com/avatar-concept-designer-reveals-the-secrets-of-the-navi-5354315|url-status=dead}}</ref> ធ្វើការរួមគ្នានៅក្នុងផ្ទះបាយនៅផ្ទះ [[มาลิบู, แคลิฟอร์เนีย|Malibu របស់]] Cameron <ref>{{Cite news|last=Kendricks|first=Neil|date=March 7, 2010|title=Cameron, the Science Geek Who Became a Movie Titan for the Ages|work=[[U-T San Diego]]|url=http://www.utsandiego.com/news/2010/mar/07/cameron-the-science-geek-who-became-a-movie-titan/|access-date=April 20, 2010}}</ref> ក្នុងខែកក្កដា គ. នៅឆ្នាំ 2006 Caremon បានប្រកាសថាគាត់នឹងថតរឿង ''Avatar'' សម្រាប់ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2008 ។ ការចេញផ្សាយ ដោយមានគម្រោងចាប់ផ្តើមថតជាមួយតួសម្តែងក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៧។ <ref name="extravaganza">{{Cite news|last=Crabtree|first=Sheigh|date=July 7, 2006|title=Cameron comes back with CG extravaganza|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=http://www.hollywoodreporter.com/thr/columns/film_reporter_display.jsp?vnu_content_id=1002801137|url-status=live|access-date=October 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060814194411/http://www.hollywoodreporter.com/thr/columns/film_reporter_display.jsp?vnu_content_id=1002801137|archive-date=August 14, 2006}}</ref> សីហា ក្រុមហ៊ុនបែបផែនពិសេស [[สแตน วินสตัน|Weta]] [[เวตา ดิจิตอล|Digital]] បានចុះហត្ថលេខាដើម្បីជួយ Cameron ផលិត ''Avatar'' <ref>{{Cite news|last=Smith|first=Lynn|date=August 4, 2006|title=Special-Effects Giant Signs on for 'Avatar'|work=Los Angeles Times}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Winston Effect|date=October 2006}}</ref> ការរចនាផលិតកម្មរបស់ ''ខ្សែភាពយន្ត'' នេះបានចំណាយពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ ខ្សែភាពយន្តនេះមានអ្នករចនាផលិតកម្មពីរផ្សេងគ្នា និងនាយកដ្ឋានសិល្បៈពីរដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ មួយផ្តោតលើ [[រុក្ខជាតិ]] និង សត្វ <ref name="io9jamsession">{{Cite web |date=December 10, 2009 |title=Avatar Started As A Four-Month, Late-Night Jam Session At James Cameron's House |url=http://io9.com/5423458/avatar-started-as-a-four+month-late+night-jam-session-at-james-camerons-house |access-date=ធ្នូ 28, 2022 |archivedate=កុម្ភៈ 26, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226231156/http://io9.com/5423458/avatar-started-as-a-four+month-late+night-jam-session-at-james-camerons-house |url-status=dead }}</ref> Pandora និងមួយទៀតផ្តោតលើការបង្កើតម៉ាស៊ីនមនុស្ស និងកត្តាមនុស្សភពផែនដី។ ប្រព័ន្ធនេះប្រើកាមេរ៉ាដែលមានគុណភាពបង្ហាញខ្ពស់ពីរនៅក្នុងតួកាមេរ៉ាតែមួយដើម្បីបង្កើតការយល់ឃើញជម្រៅ <ref>{{Cite news|last=Waters|first=Jen|date=September 28, 2006|title=Technology adds more in-depth feeling to the movie experience|work=The Washington Times|url=http://www.washingtontimes.com/news/2006/sep/27/20060927-094134-2760r/|access-date=December 22, 2006}}</ref> ខណៈ​ពេល​ដែល​ការ​ត្រៀម​ខ្លួន​កំពុង​ដំណើរការ Fox នៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការយល់ព្រមលើការផលិត ''Avatar'' ដោយបានឆ្លងកាត់ការចំណាយដ៏ឈឺចាប់ និងការពន្យារពេលនៃខ្សែភាពយន្ត ''Titanic'' មុនរបស់ Cameron ។ ទោះបីជា Cameron សរសេរឡើងវិញនូវស្គ្រីបដើម្បីនាំយកតួអង្គជាច្រើនមកជាមួយគ្នា និងបានស្នើឱ្យកាត់បន្ថយវិក្កយបត្ររបស់គាត់ក្នុងករណីដែលខ្សែភាពយន្តនេះបរាជ័យក៏ដោយ <ref name="businessweek"/> Cameron បានដំឡើងភ្លើងចរាចរណ៍ដែលមានភ្លើងពណ៌លឿងនៅផ្នែកខាងក្រៅបន្ទប់របស់ Jon Landau ដើម្បីបង្ហាញពី អនាគតមិនច្បាស់លាស់របស់ខ្សែភាពយន្ត <ref name="businessweek" /> នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2006 Fox បានប្រាប់ Cameron ថាពួកគេ "និយាយដោយស្មោះត្រង់ថាពួកគេមិនបានយល់ព្រមលើខ្សែភាពយន្តនេះទេ" ដូច្នេះគាត់បានចាប់ផ្តើមលក់ខ្សែភាពយន្តនេះទៅស្ទូឌីយោផ្សេងទៀតហើយបានទៅជិត។ ស្ទូឌីយោ Walt Disney <ref name="businessweek" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែល Disney ព្យាយាមទិញខ្សែភាពយន្តនេះ Fox បាន [[สิทธิที่จะปฏิเสธก่อน|ប្រើសិទ្ធិក្នុងការបដិសេធដំបូងរបស់ខ្លួន]] <ref name="businessweek" /> ។ ការបង្កើត ''Avatar'' ត្រូវបានអនុម័តបន្ទាប់ពី Ingenious Media បានយល់ព្រមក្នុងការឧបត្ថម្ភខ្សែភាពយន្តនេះ។ នេះបានកាត់បន្ថយហានិភ័យហិរញ្ញវត្ថុរបស់ Fox មកតិចជាងពាក់កណ្តាលនៃថវិកាផ្លូវការចំនួន 237 លានដុល្លាររបស់ខ្លួន <ref name="businessweek" /> Landau "ខ្ញុំមិនដឹងថាតើយើងឆ្កួតជាងឱ្យអ្នកធ្វើបែបនេះឬអ្នកឆ្កួតជាងគិតថាអ្នក ''អាច'' ធ្វើវាបាន?&nbsp;. . ។ <ref>{{Cite book|title=The Making of Avatar|year=2010|url=https://archive.org/details/makingofavatar0000dunc|author=Duncan|publisher=[[Abrams Books]]}}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 2006 លោក Cameron បានពណ៌នា ''Avatar'' ថាជា "រឿងអនាគតនៅលើភពផែនដី 200 ឆ្នាំចាប់ពីពេលនេះទៅ" ។&nbsp;... ដំណើរផ្សងព្រេងក្នុងព្រៃបែបបុរាណជាមួយនឹងមនសិការបរិស្ថាន [ដែល ឆ្ពោះទៅរកការនិទានរឿងកម្រិតរឿងនិទាន។ «ដំណើរ​ផ្លូវ​អារម្មណ៍​នៃ​ការ​ប្រោសលោះ និង​បដិវត្តន៍»។ “អតីតទាហានម៉ារីនដែលរងរបួសកំពុងស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការប៉ុនប៉ងបង្កើត និងកេងប្រវ័ញ្ចភពកម្រនិងអសកម្មដែលពោរពេញទៅដោយ ជីវចម្រុះ ដែលនៅទីបំផុតឆ្លងកាត់ទៅកាន់ពូជសាសន៍ជនជាតិដើមភាគតិចក្នុងការតស៊ូដើម្បីការរស់រានមានជីវិត។ រឿងនេះនឹងជាពិភពលោកទាំងមូលដែលពោរពេញទៅដោយប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៃរុក្ខជាតិ និងសត្វ និងជនជាតិដើមដែលមានវប្បធម៌ និងភាសាចម្រុះ <ref name="starts"/> វាត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាតម្លៃនៃខ្សែភាពយន្តនេះគឺប្រហែល 280-310 ។&nbsp;លានដុល្លារអាមេរិក សម្រាប់​ការ​ផលិត​ភាពយន្ត​នេះ​ប្រហែល​១៥០​លាន​ដុល្លារ​អាមេរិក។ សម្រាប់​ទីផ្សារ និង​ឥណទាន​ពន្ធ​ប្រហែល 30 លាន​ដុល្លារ ដែល​នឹង​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​ផល​ប៉ះពាល់​ផ្នែក​ហិរញ្ញវត្ថុ <ref name="vanityfair"/> ​ស្ទូឌីយោ <ref name="latimes budget"/> ​អ្នក​ផ្តល់​ហិរញ្ញប្បទាន​របស់​ខ្លួន <ref name="www.nytimes.com"/> ប្រាក់​ដុល្លារ​អាមេរិក បូក​នឹង​ប្រាក់​ចំនួន 150 លាន​ដុល្លារ​អាមេរិក​ទៀត។ សម្រាប់ការផ្សព្វផ្សាយ ចុងបញ្ចប់នៃព័ត៌មាន" <ref name="Patten (2009)"/> === ប្រធានបទ និងការបំផុសគំនិត === លោក James Cameron បាននិយាយ ទិដ្ឋភាពតារា Pandora ទទួលឥទ្ធិពលពីទេសភាពនៃភ្នំខ្ពស់នៅក្នុង [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ជាពិសេស ភ្នំ Huangshan នៅភាគខាងត្បូងនៃ ខេត្ត Anhui <ref name="avatar">{{Cite web |date=24 December 2009 |title=Stunning Avatar |url=http://life.globaltimes.cn/entertainment/2009-12/494242_2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228085058/http://life.globaltimes.cn/entertainment/2009-12/494242_2.html |archive-date=2009-12-28 |access-date=24 January 2010 |publisher=Global Times |archivedate=28 ធ្នូ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091228085058/http://life.globaltimes.cn/entertainment/2009-12/494242_2.html }}</ref> និងឧទ្យានជាតិមួយ។ ទីក្រុង Wulingyuan ទីក្រុង Zhangjiajie ខេត្ត Hunan ភាពយន្ត​ត្រូវ​បាន​ថត​ជាមួយ​តារា​សម្តែង​ដោយ​ប្រើ​បច្ចេកទេស​កុំព្យូទ័រ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា "ការ [[โมชั่นแคปเจอร์|​ចាប់​យក]] ​ចលនា" ដោយ​ប្រើ​កាមេរ៉ា​ដែល​បាន​រចនា​យ៉ាង​ពិសេស​ដាក់​លើ​ក្បាល​តួ​សម្តែង។ ដើម្បីចាប់យកចលនា [[ភ្នែក]] ទឹកមុខ និង ការបញ្ចេញមតិ មានឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាចលនារាងកាយ។ បន្ទាប់មកត្រូវបានកែច្នៃទៅជា ចលនា ជាមួយនឹង កម្មវិធីកុំព្យូទ័រ <ref>{{Cite web |title=สำเนาที่เก็บถาวร |url=http://www.movieline.com/2009/12/new-avatar-set-photo-reveals-how-to-emote-in-blue.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306021304/http://www.movieline.com/2009/12/new-avatar-set-photo-reveals-how-to-emote-in-blue.php |archive-date=2010-03-06 |access-date=2010-02-15 |archivedate=2010-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100306021304/http://www.movieline.com/2009/12/new-avatar-set-photo-reveals-how-to-emote-in-blue.php }}</ref> រូបភាពទាំងអស់នឹងបង្ហាញនៅលើកាមេរ៉ាដែលបានរចនាយ៉ាងពិសេសហៅថា "កាមេរ៉ានិម្មិត" វាមើលទៅដូចជា [[ម៉ូនីទ័រកុំព្យូទ័រ]] ចល័តដែលប្រើដោយ Cameron ។ ដើម្បីក្លែងធ្វើរូបភាពដែលនឹងកើតឡើងនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តដោយសេរីនៅគ្រប់ទិសទី។ ខណៈពេលដែលតួអង្គកំពុងដើរតួ ការងារបច្ចេកទេសកុំព្យូទ័រភាគច្រើនត្រូវបានអនុវត្តដោយ Weta Digital នៅ ទីក្រុង Wellington [[នូវែលហ្សេឡង់|ប្រទេសនូវែលសេឡង់]] ដែលមានបុគ្គលិកជាង 900 នាក់ <ref>{{Cite news|last=Philip Wakefield|date=December 19, 2009|title=Close encounters of the 3D kind|work=[[The Listener]]|url=http://www.listener.co.nz/issue/3632/features/14597/close_encounters_of_the_3d_kind_.html|access-date=February 4, 2010}}</ref> ដោយប្រើ កុំព្យូទ័រទំនើប។ មានម៉ាស៊ីនមេ 4,000 Hewlett-Packard គ្រឿង, [[អង្គភាពដំណើរការកណ្តាល|ស៊ីភីយូ]] 35,000 <ref>{{Cite news|last=Jim Ericson|date=December 21, 2009|title=Processing AVATAR|work=[[SourceMedia]]|publisher=Information Management magazine|url=http://www.information-management.com/newsletters/avatar_data_processing-10016774-1.html|access-date=February 2, 2010|archive-date=ធ្នូ 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091225182745/http://www.information-management.com/newsletters/avatar_data_processing-10016774-1.html|url-status=dead}}</ref> ក្រាហ្វិកកុំព្យូទ័រ នៃ យានជំនិះ ផ្សេងៗនៅក្នុងសាច់រឿង និងឈុតឆាកប្រយុទ្ធត្រូវបានផ្តល់ដោយ [[อินดัสเตรียลไลต์แอนด์แมจิก|Industrial Lights and Magic]] (ILM) ដែលជាក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ Lucas Film <ref>{{Cite news|last=by Daniel Terdiman|date=December 19, 2009|title=ILM steps in to help finish 'Avatar' visual effects|work=[[CNet]]|url=http://news.cnet.com/8301-13772_3-10419046-52.html|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021161227/http://news.cnet.com/8301-13772_3-10419046-52.html|archive-date=តុលា 21, 2013|url-status=dead}}</ref> == ពានរង្វាន់ == Avatar បានទទួលពានរង្វាន់ជាច្រើនពីខ្សែភាពយន្ត Guild ។ ប៉ុន្តែ​ពាន​រង្វាន់​គួរ​ឱ្យ​កត់​សម្គាល់​រួម​មាន៖ * អូស្ការ អ្នកឈ្នះ ៣ រង្វាន់ ** ការថតល្អបំផុត ** ឧត្តមភាពបច្ចេកទេសពិសេស ** ទិសដៅសិល្បៈល្អបំផុត * Golden Globe Awards អ្នកឈ្នះ 2 នាក់។ ** ភាពយន្តល្អបំផុត ប្រភេទខ្សែភាពយន្តរឿង ** អ្នកដឹកនាំរឿងល្អបំផុត [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] gdnlzoqkftb1vx7iaymzq2gjcdz2hjf 0 49710 342508 342494 2026-11-04T15:42:01Z TheRandomGoober 27248 បន្ថែមខ្លឹមសារនៅក្បាលអត្ថបទ 342508 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | native_name = {{nobold|בִּנְיָמִין נְתַנְיָהו}} | image = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg | alt = | caption = | order = | office = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]] | termstart = ២៩ ធ្នូ ២០២២ | termend = | president = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | predecessor = [[យ៉ាអៀរ ឡាពីដ]] | successor = | termstart1 = ៣១​ មីនា ២០០៩ | termend1 = ១៣ មិថុនា ២០២១ | president1 = [[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] <br/> [[វីវវែន រីហ្វលីន]] | 1blankname1 = {{nowrap|[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីប្ដូរវេនអ៊ីស្រាអែល|ប្ដូរវេន]]}} | 1namedata1 = [[បេន្នី ហ្កាំនស៍]] {{nowrap|(២០២០–២០២១)}} | predecessor1 = [[អេហ៊ូដ អូលមឹត]] | successor1 = [[ណាហ្វតាលី ប៊ែនណេត]] | termstart2 = ១៨ មិថុនា ១៩៩៦ | termend2 = ៦ កក្កដា ១៩៩៩ | president2 = [[អេហ្ស៊ែរ វ៉ៃស្មាំន]] | predecessor2 = ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស | successor2 = [[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] | office3 = [[ប្រធានគណបក្សប្រឆាំង (អ៊ីស្រាអែល)|ប្រធានបក្សប្រឆាំង]] | term_start3 = ២៨ មិថុនា ២០២១<ref>[https://main.knesset.gov.il/EN/mk/Pages/HeadOfOpposition.aspx Leader of the Opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326105855/https://main.knesset.gov.il/EN/mk/Pages/HeadOfOpposition.aspx |date=26 March 2023 }}, Knesset</ref> | term_end3 = ២៩ ធ្នូ ២០២២ | 1blankname3 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata3 = {{ubl | ណាហ្វតាលី ប៊ែនណេត | យ៉ាអៀរ ឡាពីដ }} | predecessor3 = យ៉ាអៀរ ឡាពីដ | successor3 = យ៉ាអៀរ ឡាពីដ | term_start4 = ១៦ មករា ២០០៦ | term_end4 = ៣១​ មីនា ២០០៩ | 1blankname4 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata4 = {{ubl | [[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]] | អេហ៊ូដ អូលមឹត }} | predecessor4 = [[អាមៀរ ប៉េរ៉េតស៍]] | successor4 = [[ត្ស៊ីភី លីហ្វនី]] | term_label5 = តាមព្រឹទ្ធន័យ | term_start5 = ២៤ មីនា ១៩៩៣ | term_end5 = ១៨ មិថុនា ១៩៩៦ | 1blankname5 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata5 = {{ubl | [[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] | ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស }} | predecessor5 = [[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] | office6 = [[លីគុដ|ប្រធានគណបក្សលីគុដ]] | term_start6 = ២០ ធ្នូ ២០០៥ | term_end6 = | predecessor6 = អារីយ៉ែល ឆារ៉ន | successor6 = | term_start7 = ២៤ មីនា ១៩៩៣ | term_end7 = ៦ កក្កដា ១៩៩៩ | predecessor7 = យីតសាក់ ឆាមៀរ | successor7 = អារីយ៉ែល ឆារ៉ន | office8 = [[តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍អ៊ីស្រាអែលប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ]] | term_start8 = ១ កញ្ញា ១៩៨៤ | term_end8 = ១ មីនា ១៩៨៨ | 1blankname8 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata8 = {{ubl | យីតសាក់ ឆាមៀរ | ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស | យីតសាក់ ឆាមៀរ }} | predecessor8 = [[យេហ៊ូដា ស្វ៊ី ប៊្លូម]] | successor8 = [[យ៉ូហាណាំន បេអ៊ីន]] | office9 = សមាជិក[[ឃ្នេសេត]] | term_start9 = ១៧ កុម្ភៈ ២០០៣ | term_start10 = ២១ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | term_end10 = ៦ កក្កដា ១៩៩៩ | office11 = តួនាទីរដ្ឋមន្ត្រី | subterm11 = ១៩៩៦–១៩៩៧ | suboffice11 = [[ក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងអវកាស|ក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា]] | subterm12 = ១៩៩៦–១៩៩៩ | suboffice12 = [[​ក្រសួងសំណង់ និងគេហកិច្ច|ក្រសួងគេហកិច្ច និងសំណង់]] | subterm13 = ២០០២–២០០៣ | suboffice13 = [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការបរទេស]] | subterm14 = ២០០៣–២០០៥ | suboffice14 = [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] | subterm15 = ១០០៩–២០១៣ | suboffice15 = {{hlist | [[ក្រសួងយុទ្ធសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ច]] | [[ក្រសួងសុខាភិបាល (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងសុខាភិបាល]] | [[ក្រសួងសមភាពសង្គម|ក្រសួងកិច្ចការរ៉ឺត្រែត]] }} | subterm16 = ២០១២–២០១៣ | suboffice16 = ក្រសួងការបរទេស | birth_date = {{Birth date and age|1949|10|21|df=yes}} | birth_place = [[តែលអាវីហ្វ]], អ៊ីស្រាអែល | death_date = | death_place = | party = [[លីគុដ]] | spouse = {{plainlist| * មីរីយ៉ាម វ៉ៃស្មាំន (រ.ក. ១៩៧២, ល.ល. ១៩៧៨) * ហ្វ្លឺរ ឃេតស៍ (រ.ក. ១៩៨១, ល.ល. ១៩៨៨) * [[សារ៉ា ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ|សារ៉ា ប៊ែន-អាតហ្ស៊ី]] (រ.ក. ១៩៩១) }} | children = ៣ នាក់ រួមមាន[[យ៉ាអៀរ ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ|យ៉ាអៀរ]] | relatives = សូមមើល [[ត្រកូលណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | alma_mater = {{plainlist| * [[វិទ្យាស្ថាន​បច្ចេកវិទ្យាម៉ាសាឈូសេត]] ([[បរិញ្ញាបត្រ​​វិទ្យាសាស្ត្រ|បរិ.វិ.]], [[អនុបណ្ឌិតវិទ្យាសាស្រ្ត|អនុ.ប.វិ.]]) * [[សាកលវិទ្យាល័យហា​វើដ]] }} | occupation = {{hlist|អ្នកការទូត|ទីប្រឹក្សាគ្រប់គ្រង|នាយកប្រតិបត្តិទីផ្សារ|អ្នកនយោបាយ|កវីនិពន្ធ}} | cabinet = {{hlist | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីម្ភៃប្រាំពីរ|២៧]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបពីរ|៣២]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបបី|៣៣]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបបួន|៣៤]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបប្រាំ|៣៥]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបប្រាំពីរ|៣៧]] }} | signature = Benjamin Netanyahu signature.svg | signature_alt = | website = {{URL|https://www.netanyahu.org.il}} | nickname = ប៊ីប៊ី | branch = [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] | serviceyears = ១៩៦៧–១៩៧៣ | rank = ''[[ឋានន្តរសក្តិនៃកងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|សេរ៉េន]]'' (អនុសេនីយ៍ឯក) | unit = [[សីយ៉ារ៉េតម៉ាត់កាល់]] | battles = {{tree list}} * [[សង្គ្រាមសង្កៀត]] ** [[សមរភូមិការ៉ាម៉េហ៍]] * [[ការវាយឆ្មក់របស់អ៊ីស្រាអែលលើអាកាសយានដ្ឋានបៃរូតឆ្នាំ១៩៦៨|ការវាយឆ្មក់របស់អ៊ីស្រាអែលលើលីបង់ឆ្នាំ១៩៦៨]] * [[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]] {{tree list/end}} | awards = [[#គ្រឿងឥស្សរិយយស និងពានរង្វាន់|បញ្ជីពេញ]] | module2 = {{Listen voice |filename=Prime Minister Benjamin Netanyahu on President Donald Trump's Gaza Peace Plan - September 29, 2025.wav |name=ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ |description=សំឡេងលោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូកំពុងនិយាយអំពី[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] |recorded=២៩ កញ្ញា ២០២៥}} }} '''ប៊ីនយ៉ាមីន''' "'''ប៊ីប៊ី''' " '''ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ, កើតថ្ងៃទី២១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងអ្នកការទូតអ៊ីស្រាអែលមួយរូប ដែលកំពុងបម្រើការជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]]តាំងពីខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២២។ លោកធ្លាប់កាន់តំណែងនេះដល់ទៅពីរដងរួចមកហើយ ពោលគឺចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៦ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៩ និងម្តងទៀតពីឆ្នាំ២០០៩ ដល់ឆ្នាំ២០២១ ដោយបាននាំឱ្យរូបលោកក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Rob |last2=Gold |first2=Hadas |last3=Tal |first3=Amir |date=29 December 2022 |title=Benjamin Netanyahu sworn in as leader of Israel's likely most right-wing government ever |url=https://www.cnn.com/2022/12/29/middleeast/israel-benjamin-netanyahu-swearing-in-intl/index.html |access-date=29 December 2022 |website=CNN }}</ref><ref>{{Cite news|last=Williams|first=Dan|date=18 July 2019|title=Bruised but driven, Netanyahu becomes Israel's longest-serving PM|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-netanyahu/bruised-but-driven-netanyahu-becomes-israels-longest-serving-pm-idUSKCN1UD1GV|access-date=18 July 2019}}</ref> លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានកើតនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]] ហើយបានធំធាត់ដឹងក្តីនៅ[[យេរូសាឡឹមខាងលិច|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងលិច]] និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ លោកបានត្រឡប់មកប្រទេសអ៊ីស្រាអែលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដើម្បីចូលបម្រើ[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] ពោលគឺនៅក្នុងអង្គភាពកងកម្លាំងពិសេស[[សីយ៉ារ៉េតម៉ាត់កាល់]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ លោកបានត្រឡប់ទៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ ហើយបន្ទាប់ពីបញ្ចប់ការសិក្សាពី[[វិទ្យាស្ថាន​បច្ចេកវិទ្យាម៉ាសាឈូសេត]] រូបលោកបានចូលបម្រើការងារឱ្យ[[ក្រុមហ៊ុនប្រឹក្សាយោបល់បូស្តុន]]។ គាត់បានត្រឡប់មកអ៊ីស្រាអែលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានស្ថាបនា[[យ៉ូណាថាំន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ#វិទ្យាស្ថានយ៉ូណាថាំន|វិទ្យាស្ថានយ៉ូណាថាំន]]ឡើង។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៨៤ និងឆ្នាំ១៩៨៨ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានបម្រើការជា[[តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍អ៊ីស្រាអែលប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ|ឯកអគ្គរដ្ឋទូតអ៊ីស្រាអែលប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានទទួលប្រជាប្រិយភាពបន្ទាប់ពីត្រូវបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានគណបក្ស[[លីគុដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ និងជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងនាកាលនោះ។ នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៦|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ១៩៩៦]] លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលដំបូងគេ ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់តាមរយៈសន្លឹកឆ្នោតមហាជន។ បន្ទាប់ពីរូបលោកបានបរាជ័យក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៩]] លោកក៏បានងាកទៅធ្វើការក្នុងវិស័យឯកជនវិញ។ ក្រោយបន្តិចមក លោកបានប្រឡូកចូលឆាកនយោបាយម្ដងទៀតដោយបានកាន់តំណែងជា[[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស]] និង[[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ដោយបានផ្តួចផ្តើមកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចបានមួយចំនួន មុនពេលលាលែងពីតំណែងជុំវិញផែនការដកខ្លួនពីហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានវិលត្រឡប់ទៅដឹកនាំគណបក្សលីគុដវិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ និងជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងម្ដងទៀតនៅរវាងឆ្នាំ២០០៦ និងឆ្នាំ២០០៩។ ក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០០៩|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិឆ្នាំ២០០៩]] លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបពីរ|រដ្ឋាភិបាលចម្រុះមួយ]] និងបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីជាថ្មីម្ដងទៀត។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក រូបលោកបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]] ហើយនៅក្នុងអាណត្តិប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់ត្រាំ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទទួលស្គាល់ក្រុងយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរបស់អ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាអធិបតេយ្យភាពអ៊ីស្រាអែលលើកំពូលហ្កូឡាន និងព្រមទាំងបានជួយសម្របសម្រួលទៅដល់[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]រវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ពិភពអារ៉ាប់]]ផងដែរ។ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូត្រូវបានគេរិះគន់ចំពោះការពង្រីកទី[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល]]នៅក្នុងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ដែលគេបានចាត់ទុកថាជា[[នីត្យានុកូលភាពនៃតំណាងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសច្បាប់ក្រោមនីតិអន្តរជាតិ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូត្រូវបាន[[វិនិច្ឆ័យកិច្ចនៃប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ|ចោទប្រកាន់ពីបទរំលោភលើទំនុកចិត្ត ការទទួលសំណូក និងការក្លែងបន្លំ]] ដោយបង្ខំឱ្យលោកលះបង់តំណែងរដ្ឋមន្ត្រីទាំងអស់ លើកលែងតែតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ [[វិបត្តិនយោបាយអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១៨–២០២២|វិបត្តិនយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុងឆ្នាំ២០១៨–២០២២]] បាននាំឱ្យកើតមានកិច្ចព្រមព្រៀងប្តូរវេនអំណាចគ្នារវាងលោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូ និងលោក[[បេន្នី ហ្កាំនស៍]]។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ ដែលនាំឱ្យកើតមាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ការបោះឆ្នោតមុនអាណត្តិ]]ក្នុងឆ្នាំ២០២១។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូត្រូវបានដកចេញពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លោកបានវិលត្រឡប់មកកាន់តំណែងនេះវិញ បន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២២|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០២២]]។ ==គ្រឿងឥស្សរិយយស និងពានរង្វាន់== {{ផ្នែកទទេ}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{bio-stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធប្រុសជ្វីហ្វប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធនយោបាយអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កំណើតឆ្នាំ១៩៤៩]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ត្រកូលណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍អ៊ីស្រាអែលប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទាហានអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីជ្វីហ្វ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រូីអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានគណបក្សនយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានគណបក្សប្រឆាំង (អ៊ីស្រាអែល)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានលីគុដ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកការទូតអ៊ីស្រាអែលប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកការទូតអ៊ីស្រាអែលប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកជាតិនិយមអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកដែលត្រូវបានចោទដោយតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយលីគុដ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]] bz4emm3e0ftkwu2iwlt4r11n9r2pfic 342520 342508 2026-11-05T03:22:14Z TheRandomGoober 27248 បន្ថែមខ្លឹមសារនៅក្បាលអត្ថបទ 342520 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | native_name = {{nobold|בִּנְיָמִין נְתַנְיָהו}} | image = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg | alt = | caption = | order = | office = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]] | termstart = ២៩ ធ្នូ ២០២២ | termend = | president = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | predecessor = [[យ៉ាអៀរ ឡាពីដ]] | successor = | termstart1 = ៣១​ មីនា ២០០៩ | termend1 = ១៣ មិថុនា ២០២១ | president1 = [[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] <br/> [[វីវវែន រីហ្វលីន]] | 1blankname1 = {{nowrap|[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីប្ដូរវេនអ៊ីស្រាអែល|ប្ដូរវេន]]}} | 1namedata1 = [[បេន្នី ហ្កាំនស៍]] {{nowrap|(២០២០–២០២១)}} | predecessor1 = [[អេហ៊ូដ អូលមឹត]] | successor1 = [[ណាហ្វតាលី ប៊ែនណេត]] | termstart2 = ១៨ មិថុនា ១៩៩៦ | termend2 = ៦ កក្កដា ១៩៩៩ | president2 = [[អេហ្ស៊ែរ វ៉ៃស្មាំន]] | predecessor2 = ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស | successor2 = [[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] | office3 = [[ប្រធានគណបក្សប្រឆាំង (អ៊ីស្រាអែល)|ប្រធានបក្សប្រឆាំង]] | term_start3 = ២៨ មិថុនា ២០២១<ref>[https://main.knesset.gov.il/EN/mk/Pages/HeadOfOpposition.aspx Leader of the Opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326105855/https://main.knesset.gov.il/EN/mk/Pages/HeadOfOpposition.aspx |date=26 March 2023 }}, Knesset</ref> | term_end3 = ២៩ ធ្នូ ២០២២ | 1blankname3 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata3 = {{ubl | ណាហ្វតាលី ប៊ែនណេត | យ៉ាអៀរ ឡាពីដ }} | predecessor3 = យ៉ាអៀរ ឡាពីដ | successor3 = យ៉ាអៀរ ឡាពីដ | term_start4 = ១៦ មករា ២០០៦ | term_end4 = ៣១​ មីនា ២០០៩ | 1blankname4 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata4 = {{ubl | [[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]] | អេហ៊ូដ អូលមឹត }} | predecessor4 = [[អាមៀរ ប៉េរ៉េតស៍]] | successor4 = [[ត្ស៊ីភី លីហ្វនី]] | term_label5 = តាមព្រឹទ្ធន័យ | term_start5 = ២៤ មីនា ១៩៩៣ | term_end5 = ១៨ មិថុនា ១៩៩៦ | 1blankname5 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata5 = {{ubl | [[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] | ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស }} | predecessor5 = [[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] | office6 = [[លីគុដ|ប្រធានគណបក្សលីគុដ]] | term_start6 = ២០ ធ្នូ ២០០៥ | term_end6 = | predecessor6 = អារីយ៉ែល ឆារ៉ន | successor6 = | term_start7 = ២៤ មីនា ១៩៩៣ | term_end7 = ៦ កក្កដា ១៩៩៩ | predecessor7 = យីតសាក់ ឆាមៀរ | successor7 = អារីយ៉ែល ឆារ៉ន | office8 = [[តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍អ៊ីស្រាអែលប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ]] | term_start8 = ១ កញ្ញា ១៩៨៤ | term_end8 = ១ មីនា ១៩៨៨ | 1blankname8 = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata8 = {{ubl | យីតសាក់ ឆាមៀរ | ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស | យីតសាក់ ឆាមៀរ }} | predecessor8 = [[យេហ៊ូដា ស្វ៊ី ប៊្លូម]] | successor8 = [[យ៉ូហាណាំន បេអ៊ីន]] | office9 = សមាជិក[[ឃ្នេសេត]] | term_start9 = ១៧ កុម្ភៈ ២០០៣ | term_start10 = ២១ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | term_end10 = ៦ កក្កដា ១៩៩៩ | office11 = តួនាទីរដ្ឋមន្ត្រី | subterm11 = ១៩៩៦–១៩៩៧ | suboffice11 = [[ក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងអវកាស|ក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា]] | subterm12 = ១៩៩៦–១៩៩៩ | suboffice12 = [[​ក្រសួងសំណង់ និងគេហកិច្ច|ក្រសួងគេហកិច្ច និងសំណង់]] | subterm13 = ២០០២–២០០៣ | suboffice13 = [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការបរទេស]] | subterm14 = ២០០៣–២០០៥ | suboffice14 = [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] | subterm15 = ១០០៩–២០១៣ | suboffice15 = {{hlist | [[ក្រសួងយុទ្ធសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ច]] | [[ក្រសួងសុខាភិបាល (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងសុខាភិបាល]] | [[ក្រសួងសមភាពសង្គម|ក្រសួងកិច្ចការរ៉ឺត្រែត]] }} | subterm16 = ២០១២–២០១៣ | suboffice16 = ក្រសួងការបរទេស | birth_date = {{Birth date and age|1949|10|21|df=yes}} | birth_place = [[តែលអាវីហ្វ]], អ៊ីស្រាអែល | death_date = | death_place = | party = [[លីគុដ]] | spouse = {{plainlist| * មីរីយ៉ាម វ៉ៃស្មាំន (រ.ក. ១៩៧២, ល.ល. ១៩៧៨) * ហ្វ្លឺរ ឃេតស៍ (រ.ក. ១៩៨១, ល.ល. ១៩៨៨) * [[សារ៉ា ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ|សារ៉ា ប៊ែន-អាតហ្ស៊ី]] (រ.ក. ១៩៩១) }} | children = ៣ នាក់ រួមមាន[[យ៉ាអៀរ ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ|យ៉ាអៀរ]] | relatives = សូមមើល [[ត្រកូលណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | alma_mater = {{plainlist| * [[វិទ្យាស្ថាន​បច្ចេកវិទ្យាម៉ាសាឈូសេត]] ([[បរិញ្ញាបត្រ​​វិទ្យាសាស្ត្រ|បរិ.វិ.]], [[អនុបណ្ឌិតវិទ្យាសាស្រ្ត|អនុ.ប.វិ.]]) * [[សាកលវិទ្យាល័យហា​វើដ]] }} | occupation = {{hlist|អ្នកការទូត|ទីប្រឹក្សាគ្រប់គ្រង|នាយកប្រតិបត្តិទីផ្សារ|អ្នកនយោបាយ|កវីនិពន្ធ}} | cabinet = {{hlist | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីម្ភៃប្រាំពីរ|២៧]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបពីរ|៣២]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបបី|៣៣]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបបួន|៣៤]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបប្រាំ|៣៥]] | [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបប្រាំពីរ|៣៧]] }} | signature = Benjamin Netanyahu signature.svg | signature_alt = | website = {{URL|https://www.netanyahu.org.il}} | nickname = ប៊ីប៊ី | branch = [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] | serviceyears = ១៩៦៧–១៩៧៣ | rank = ''[[ឋានន្តរសក្តិនៃកងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|សេរ៉េន]]'' (អនុសេនីយ៍ឯក) | unit = [[សីយ៉ារ៉េតម៉ាត់កាល់]] | battles = {{tree list}} * [[សង្គ្រាមសង្កៀត]] ** [[សមរភូមិការ៉ាម៉េហ៍]] * [[ការវាយឆ្មក់របស់អ៊ីស្រាអែលលើអាកាសយានដ្ឋានបៃរូតឆ្នាំ១៩៦៨|ការវាយឆ្មក់របស់អ៊ីស្រាអែលលើលីបង់ឆ្នាំ១៩៦៨]] * [[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]] {{tree list/end}} | awards = [[#គ្រឿងឥស្សរិយយស និងពានរង្វាន់|បញ្ជីពេញ]] | module2 = {{Listen voice |filename=Prime Minister Benjamin Netanyahu on President Donald Trump's Gaza Peace Plan - September 29, 2025.wav |name=ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ |description=សំឡេងលោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូកំពុងនិយាយអំពី[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] |recorded=២៩ កញ្ញា ២០២៥}} }} '''ប៊ីនយ៉ាមីន''' "'''ប៊ីប៊ី''' " '''ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ, កើតថ្ងៃទី២១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងអ្នកការទូតអ៊ីស្រាអែលមួយរូប ដែលកំពុងបម្រើការជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]]តាំងពីខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២២។ លោកធ្លាប់កាន់តំណែងនេះដល់ទៅពីរដងរួចមកហើយ ពោលគឺចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៦ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៩ និងម្តងទៀតពីឆ្នាំ២០០៩ ដល់ឆ្នាំ២០២១ ដោយបាននាំឱ្យរូបលោកក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Rob |last2=Gold |first2=Hadas |last3=Tal |first3=Amir |date=29 December 2022 |title=Benjamin Netanyahu sworn in as leader of Israel's likely most right-wing government ever |url=https://www.cnn.com/2022/12/29/middleeast/israel-benjamin-netanyahu-swearing-in-intl/index.html |access-date=29 December 2022 |website=CNN }}</ref><ref>{{Cite news|last=Williams|first=Dan|date=18 July 2019|title=Bruised but driven, Netanyahu becomes Israel's longest-serving PM|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-netanyahu/bruised-but-driven-netanyahu-becomes-israels-longest-serving-pm-idUSKCN1UD1GV|access-date=18 July 2019}}</ref> លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានកើតនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]] ហើយបានធំធាត់ដឹងក្តីនៅ[[យេរូសាឡឹមខាងលិច|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងលិច]] និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ លោកបានត្រឡប់មកប្រទេសអ៊ីស្រាអែលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដើម្បីចូលបម្រើ[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] ពោលគឺនៅក្នុងអង្គភាពកងកម្លាំងពិសេស[[សីយ៉ារ៉េតម៉ាត់កាល់]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ លោកបានត្រឡប់ទៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ ហើយបន្ទាប់ពីបញ្ចប់ការសិក្សាពី[[វិទ្យាស្ថាន​បច្ចេកវិទ្យាម៉ាសាឈូសេត]] រូបលោកបានចូលបម្រើការងារឱ្យ[[ក្រុមហ៊ុនប្រឹក្សាយោបល់បូស្តុន]]។ គាត់បានត្រឡប់មកអ៊ីស្រាអែលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានស្ថាបនា[[យ៉ូណាថាំន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ#វិទ្យាស្ថានយ៉ូណាថាំន|វិទ្យាស្ថានយ៉ូណាថាំន]]ឡើង។ នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៨៤ និងឆ្នាំ១៩៨៨ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានបម្រើការជា[[តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍អ៊ីស្រាអែលប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ|ឯកអគ្គរដ្ឋទូតអ៊ីស្រាអែលប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានទទួលប្រជាប្រិយភាពបន្ទាប់ពីត្រូវបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានគណបក្ស[[លីគុដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ និងជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងនាកាលនោះ។ នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៦|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ១៩៩៦]] លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលដំបូងគេ ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់តាមរយៈសន្លឹកឆ្នោតមហាជន។ បន្ទាប់ពីរូបលោកបានបរាជ័យក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៩]] លោកក៏បានងាកទៅធ្វើការក្នុងវិស័យឯកជនវិញ។ ក្រោយបន្តិចមក លោកបានប្រឡូកចូលឆាកនយោបាយម្ដងទៀតដោយបានកាន់តំណែងជា[[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស]] និង[[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ដោយបានផ្តួចផ្តើមកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចបានមួយចំនួន មុនពេលលាលែងពីតំណែងជុំវិញផែនការដកខ្លួនពីហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានវិលត្រឡប់ទៅដឹកនាំគណបក្សលីគុដវិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ និងជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងម្ដងទៀតនៅរវាងឆ្នាំ២០០៦ និងឆ្នាំ២០០៩។ ក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០០៩|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិឆ្នាំ២០០៩]] លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបពីរ|រដ្ឋាភិបាលចម្រុះមួយ]] និងបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីជាថ្មីម្ដងទៀត។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក រូបលោកបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]] ហើយនៅក្នុងអាណត្តិប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់ត្រាំ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទទួលស្គាល់ក្រុងយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរបស់អ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាអធិបតេយ្យភាពអ៊ីស្រាអែលលើកំពូលហ្កូឡាន និងព្រមទាំងបានជួយសម្របសម្រួលទៅដល់[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]រវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ពិភពអារ៉ាប់]]ផងដែរ។ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូត្រូវបានគេរិះគន់ចំពោះការពង្រីកទី[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល]]នៅក្នុងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ដែលគេបានចាត់ទុកថាជា[[នីត្យានុកូលភាពនៃតំណាងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសច្បាប់ក្រោមនីតិអន្តរជាតិ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូត្រូវបាន[[វិនិច្ឆ័យកិច្ចនៃប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ|ចោទប្រកាន់ពីបទរំលោភលើទំនុកចិត្ត ការទទួលសំណូក និងការក្លែងបន្លំ]] ដោយបង្ខំឱ្យលោកលះបង់តំណែងរដ្ឋមន្ត្រីទាំងអស់ លើកលែងតែតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ [[វិបត្តិនយោបាយអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១៨–២០២២|វិបត្តិនយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុងឆ្នាំ២០១៨–២០២២]] បាននាំឱ្យកើតមានកិច្ចព្រមព្រៀងប្តូរវេនអំណាចគ្នារវាងលោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូ និងលោក[[បេន្នី ហ្កាំនស៍]]។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ ដែលនាំឱ្យកើតមាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ការបោះឆ្នោតមុនអាណត្តិ]]ក្នុងឆ្នាំ២០២១។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១ លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូត្រូវបានដកចេញពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លោកបានវិលត្រឡប់មកកាន់តំណែងនេះវិញ បន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២២|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០២២]]។ រដ្ឋាភិបាលណេតាន់យ៉ាហ៊ូត្រូវបានគេរិះគន់យ៉ាងកំរោលចំពោះការថយចុះនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងការរសាត់ទៅរកប្រព័ន្ធផ្តាច់ការ។ សំណើ[[កំណែទម្រង់តុលាការអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៣|កំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធតុលាការ]]របស់[[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលអាណត្តិទីសាមសិបប្រាំពីរ|រដ្ឋាភិបាលចម្រុះ]]របស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានបង្កឱ្យផ្ទុះចេញនូវ[[បាតុកម្មកំណែទម្រង់តុលាការអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៣|បាតុកម្មទ្រង់ទ្រាយធំ]] ខណៈដែល[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារ]]ដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា និងការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]បាននាំឱ្យកើតមាន[[បាតុកម្មសង្គ្រាមហ្កាហ្សានៅអ៊ីស្រាអែល|បាតុកម្មតវ៉ា]]នៅទូទាំងប្រទេស ពាក់ព័ន្ធនឹងចន្លោះប្រហោងផ្នែកសន្តិសុខ និងការបរាជ័យក្នុងការធានាដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីស្រាអែលដែលស្ថិតក្នុងដៃក្រុមហាម៉ាស់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលនិងអ៊ីរ៉ង់បាន[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|វាយប្រហារគ្នា]]ទៅវិញទៅមក ខណៈរូបលោកបានបញ្ជាឱ្យមានការចូលឈ្លានពានប្រទេស[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៤|លីបង់]] និង[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើស៊ីរី (២០២៤–បច្ចុប្បន្ន)|ស៊ីរី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ គាត់បានធ្វើជាអធិបតីលើការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលលើអ៊ីរ៉ង់ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]]ឡើង ហើយនៅឆ្នាំ២០២៦ គាត់បានសហការជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកបំផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]ឡើងជាមួយនឹងគោលដៅផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅអ៊ីរ៉ង់។ រដ្ឋាភិបាលណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានប្រព្រឹត្តិ[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ហ្គាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា]]<ref>មានប្រភពជាច្រើនដូចជា៖ * {{Cite web |date=19 November 2024 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2 October 2025 |access-date=5 November 2026 |website=OHCHR }} * {{Cite web |date=16 September 2025 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=6 December 2025 |access-date=5 November 2026 |website=OHCHR }} * {{Cite web |date=14 August 2025 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=18 November 2025 |access-date=5 November 2026 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} * {{Cite web |date=16 September 2025 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url= https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=10 December 2025 |access-date=5 November 2026 |website=UN Human Rights Council }} * {{Cite web |date=13 March 2025 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url= https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=19 October 2025 |access-date=5 November 2026 |website=UN Human Rights Council }} * {{Cite web |date=18 October 2024 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=10 October 2025 |access-date=5 November 2026 |website=UN Human Rights Council }} * {{Cite web |date=26 January 2024 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url= https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=26 September 2025 |access-date=5 November 2026 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court’s view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel’s compliance with the latter’s obligations under the Convention.}} * {{Cite web |date=28 March 2025 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url= https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=12 March 2025 |access-date=5 November 2026 |website=International Court of Justice }} * {{Cite web |date=24 May 2025 |title=Application of the Genocide Convention (Order 24 V 24) |url= https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240524-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20250615061906/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/05/192-20240524-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=15 June 2025 |access-date=5 November 2026 |website=International Court of Justice |quote=Para. 31-32: [reaffirms para. 25 Order of 28 March 2024 of para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 47: the Court finds that the current situation arising from Israel’s military offensive in Rafah entails a further risk of irreparable prejudice to the plausible rights claimed by South Africa [in their genocide case against Israel]}}</ref> រហូតឈានទៅដល់ការដាក់ពាក្យបណ្តឹងដោយប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល នៅចំពោះមុខ[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤ [[តុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]]បានចេញដីកាចាប់ខ្លួនលោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូពាក់ព័ន្ធនឹងការចោទប្រកាន់ពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] និង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ មតិសាធារណៈអន្តរជាតិដែលមានចំពោះប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងរអា។ ==ដើមជីវិត== {{ផ្នែកទទេ}} ==គ្រឿងឥស្សរិយយស និងពានរង្វាន់== {{ផ្នែកទទេ}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{bio-stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធប្រុសជ្វីហ្វប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កវីនិពន្ធនយោបាយអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កំណើតឆ្នាំ១៩៤៩]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ត្រកូលណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍អ៊ីស្រាអែលប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទាហានអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីជ្វីហ្វ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រូីអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានគណបក្សនយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានគណបក្សប្រឆាំង (អ៊ីស្រាអែល)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានលីគុដ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកការទូតអ៊ីស្រាអែលប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកការទូតអ៊ីស្រាអែលប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកជាតិនិយមអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកដែលត្រូវបានចោទដោយតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយលីគុដ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]] bbih1he1nmhopxfd5xls9603wftgod7 0 49763 342525 334668 2026-11-05T11:11:52Z LeonardRandomise4 18944 ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពដល់ឆ្នាំ ២០២៦ 342525 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geopolitical organization | name = កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ្វិក (APEC) | linking_name = កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ្វិក | symbol_type = | image_symbol = | symbol_width = | image_map = Asia-Pacific Economic Cooperation nations.svg | map_caption = សេដ្ឋកិច្ចសមាជិក APEC មានពណ៌បៃតង។ | org_type = វេទិកាសេដ្ឋកិច្ច | membership_type = សមាជិក | membership = 21 សមាជិក {{Hidden |headerstyle = background:transparent;text-align:left;line-height:1.0em;font-weight:normal; |header = {{raise|0.35em|}} |contentstyle = padding-top:0.3em;font-size:105%; |content = {{unbulleted list | '''{{AUS}} | {{BRN}} | {{CAN}} | {{CHL}} | {{CHN}} | {{HKG}} | {{IDN}} | {{JAP}} | {{KOR}} | {{MYS}} | {{MEX}} | {{NZL}} | {{PNG}} | {{PER}} | {{PHL}} | {{RUS}} | {{SIN}} | {{TWN}}| {{THA}} | {{USA}} | {{VIE}}}}''' }} | admin_center_type = ទីស្នាក់ការកណ្តាល | admin_center = {{SGP}} | leader_title1 = ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ APEC 2023 | leader_name1 = {{USA}} [[ចូ បៃដិន]] | leader_title2 = នាយកប្រតិបត្តិ | leader_name2 = {{MYS}} រ៉េបេកាហ្វាទីម៉ាសាន់តាម៉ារីយ៉ា | leader_title3 = | leader_name3 = | established = 1989 | official_website = [http://www.apec.org/ www.apec.org] | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | today = }}វេទិកា'''កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ្វិក''' ('''APEC''') គឺជាវេទិកានៃសេដ្ឋកិច្ចសមាជិកអាស៊ាន ២១ ប៉ាស៊ីហ្វិក ដែលមានគោលដៅពង្រឹងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ។<ref>{{Cite web |title=Member Economies |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec/member-economies |access-date=2023-11-22 |website=APEC |language=en |archivedate=2018-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180928160451/http://apec.org/About-Us/About-APEC/Member-Economies |url-status=dead }}</ref> APEC ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ 1989 ក្នុង​ការ​ឆ្លើយ​តប​ទៅ​នឹង​ការ​កើន​ឡើង​ការ​ពឹង​ផ្អែក​គ្នា​នៃ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក​និង​ការ​កើត​ឡើង​នៃ​ប្លុក​ពាណិជ្ជកម្ម​ក្នុង​តំបន់​នៅ​ក្នុង​ផ្នែក​ផ្សេង​ទៀត​នៃ​ពិភពលោក; ដើម្បីកាត់បន្ថយការភ័យខ្លាចថាប្រទេសជប៉ុនដែលមានឧស្សាហកម្មខ្លាំង ([[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំបី|សមាជិកនៃ G8]]) នឹងគ្របដណ្តប់សកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក។ និងបង្កើតទីផ្សារថ្មីសម្រាប់ផលិតផលកសិកម្ម និងវត្ថុធាតុដើមនៅខាងក្រៅអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite web |date=2005-09-30 |title=Back to Canberra: Founding APEC |url=https://www.pecc.org/resources/doc_view/601-back-to-canberra-founding-apec |access-date=2023-11-22 |website=www.pecc.org |language=en-GB}}</ref> APEC មានអ្នកសង្កេតការណ៍ផ្លូវការចំនួនបី៖ លេខាធិការដ្ឋានសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ក្រុមប្រឹក្សាសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចប៉ាស៊ីហ្វិក និងលេខាធិការដ្ឋានវេទិកាប្រជុំកោះប៉ាស៊ីហ្វិក។ ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះនៃឆ្នាំ APEC ជាធម្មតាត្រូវបានអញ្ជើញឱ្យចូលរួមកិច្ចប្រជុំ G20 ក្នុងនាមជាអ្នកតំណាងប្រចាំតំបន់ យោងតាមការណែនាំរបស់ G20។<ref>{{Cite web |title=APEC Observers |url=https://www.apec.org/about-us/how-apec-operates/apec-observers |access-date=2023-11-22 |website=APEC |language=en |archivedate=2020-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201205101331/https://www.apec.org/About-Us/How-APEC-Operates/APEC-Observers |url-status=dead }}</ref> == សេដ្ឋកិច្ចសមាជិក<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec/history |access-date=2023-11-22 |website=APEC |language=en |archivedate=2019-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190304034820/http://apec.org/About-Us/About-APEC/History |url-status=dead }}</ref> == {| class="wikitable" |+ !សេដ្ឋកិច្ច សមាជិក !ឆ្នាំនៃការចូលមើល |- |{{AUS}} |1989 |- |{{BRN}} |1989 |- |{{CAN}} |1989 |- |{{IDN}} |1989 |- |{{JAP}} |1989 |- |{{KOR}} |1989 |- |{{MYS}} |1989 |- |{{NZL}} |1989 |- |{{PHL}} |1989 |- |{{SIN}} |1989 |- |{{THA}} |1989 |- |{{USA}} |1989 |- |{{CHN}}<ref>ប្រភេទនេះអនុវត្តចំពោះតែចិនដីគោកប៉ុណ្ណោះ។ តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសរបស់ខ្លួន៖ [[ហុងកុង]] និង [[ម៉ាកាវ]] ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាតំបន់សេដ្ឋកិច្ចដាច់ដោយឡែក។</ref> |1991 |- |{{HKG}}<ref>នៅពេលចូលរួមដំបូង វានៅតែជាអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស។ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ 1997 វាត្រូវបានប្រគល់ឱ្យប្រទេស[[ចិន]]វិញជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេស។</ref> |1991 |- |{{TWN}}<ref>ចូលរួមក្រោមឈ្មោះ 'ចិនតៃប៉ិ' ដើម្បីកុំធ្វើឱ្យភាពតានតឹងរវាងខ្លួន និងចិនកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើង។</ref> |1991 |- |{{MEX}} |1993 |- |{{PNG}} |1993 |- |{{CHL}} |1994 |- |{{PER}} |1998 |- |{{RUS}} |1998 |- |{{VIE}} |1998 |} == កិច្ចប្រជុំ ថ្នាក់ ដឹកនាំ សេដ្ឋកិច្ច APEC ប្រចាំ ឆ្នាំ == {| class="wikitable" |+ !ឆ្នាំ និងកាលបរិច្ឆេទ !# !ប្រទេស !ទីក្រុង |- |6–7 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1989 |1ទី |{{AUS}} |កង់បេរ៉ា |- |29-31 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1990 |2ទី |{{SIN}} |សិង្ហបុរី |- |12–14 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1991 |3ទី |{{KOR}} |[[សេអ៊ូល]] |- |10-11 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1992 |4ទី |{{THA}} |[[បាងកក]] |- |19-20 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1993 |5ទី |{{USA}} |កោះប្លេក |- |15-16 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1994 |6ទី |{{IDN}} |បូហ្គ័រ |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1995 |7ទី |{{JAP}} |[[អូសាកា]] |- |24-25 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1996 |8ទី |{{PHL}} |[[ម៉ានីល]]/ស៊ូប៊ីក |- |24-25 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1997 |9ទី |{{CAN}} |[[វ៉ាន់ខូវឺ]] |- |17-18 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1998 |10ទី |{{MYS}} |[[គូឡាឡាំពួ]] |- |12-13 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1999 |11ទី |{{NZL}} |អុកឡឹន |- |15-16 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2000 |12ទី |{{BRN}} |[[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់]] |- |20-21 ខែតុលា ឆ្នាំ 2001 |13ទី |{{CHN}} |[[ស៊ាងហៃ]] |- |26-27 ខែតុលា ឆ្នាំ 2002 |14ទី |{{MEX}} |ឡូសកាបូស |- |20-21 ខែតុលា ឆ្នាំ 2003 |15ទី |{{THA}} |[[បាងកក]] |- |20-21 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2004 |16ទី |{{CHL}} |[[សាន់ទីអាហ្គោ]] |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2005 |17ទី |{{KOR}} |[[ប៊ូសាន]] |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2006 |18ទី |{{VIE}} |[[ហាណូយ]] |- |8-9 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2007 |19ទី |{{AUS}} |[[ស៊ីដនី]] |- |22-23 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2008 |20ទី |{{PER}} |លីម៉ា |- |14-15 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2009 |21ទី |{{SIN}} |សិង្ហបុរី |- |13-14 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2010 |22ទី |{{JAP}} |យ៉ូកូហាម៉ា |- |12-13 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2011 |23ទី |{{USA}} |ហូណូលូលូ |- |9-10 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2012 |24ទី |{{RUS}} |វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក |- |5-7 ខែតុលា ឆ្នាំ 2013 |25ទី |{{IDN}} |[[កោះបាលី]] |- |10-11 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2014 |26ទី |{{CHN}} |[[ប៉េកាំង]] |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2015 |27ទី |{{PHL}} |ប៉ាសាយ |- |19-20 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2016 |28ទី |{{PER}} |លីម៉ា |- |10-11 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2017 |29ទី |{{VIE}} |[[ដាណាង]] |- |17-18 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2018 |30ទី |{{PNG}} |ព័រម៉ូរែសប៊ី |- |16-17 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2019 ''(លុបចោល)'' |<s>31ទី</s> |{{CHL}} |[[សាន់ទីអាហ្គោ]] |- |20 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2020 |31ទី |{{MYS}} |[[គូឡាឡាំពួ]] (អនឡាញ) |- |16 ខែកក្កដា និងថ្ងៃទី 12 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2021 |32ទី |{{NZL}} |អុកឡឹន (អនឡាញ) |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2022 |33ទី |{{THA}} |[[បាងកក]] |- |15-17 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2023 |34ទី |{{USA}} |សាន់ ហ្វ្រាន់ស៊ីស្កូ |- |10-16 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2024 |35ទី |{{PER}} |គូស្កូ |- |31 ខែតុលា-1 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2025 |36ទី |{{KOR}} |គ្យុងជូ |- |18-19 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2026 |37ទី |{{CHN}} |ទីក្រុងសិនជិន |} == មើល​បន្ថែម​ទៀត == * [[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] == ឯកសារយោង == <references /> s9bi4wp7z1x4h5iqfaun6iqkao0h95t 0 50951 342519 321618 2026-11-05T03:10:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342519 wikitext text/x-wiki '''គុយ''' ឬ​ហៅ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា '''គុយ''' '''ស៊ុយ''' ឬ '''កុយ''' (ភាសា {{Lang-th|ภาษากูย}} ; {{Lang-km|ភាសាកួយ}} ) គឺជា ភាសា កាទុ ដែលជាផ្នែកមួយនៃ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|គ្រួសារ អូស្ត្រូអាស៊ី]] ធំជាង ដែលនិយាយដោយ [[ជនជាតិកួយ|ប្រជាជន កួយ]] នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ កួយ គឺជាភាសាមួយក្នុងចំនោម ភាសាកាទុ នៅក្នុង [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|គ្រួសារអូស្ត្រូអាស៊ី]] ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​និយាយ​នៅ​ក្នុង [[ភាគឦសាន (ថៃ)|​ស្រុក​ឥសាន]] នៃ​ប្រទេស​ថៃ​ដោយ​មនុស្ស​ប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ នៅ [[ខេត្តសាឡៈវ៉ាន់|​ខេត្ត​សា​វ៉ា​ន់]] [[ខេត្ត​សួគ៌ខេត្ត|សុវណ្ណ​ខេ​ត]] និង [[ខេត្ត​ស្រែគង្គ|​ខេត្ត​សេកុង]] ​នៃ​ប្រទេស​ឡាវ​ប្រមាណ ៦៤.០០០ នាក់ ។ និង [[ខេត្តព្រះវិហារ]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] និង [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ភាគខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជា ចំនួន ១៥.៥០០នាក់។ == ឈ្មោះ == បំរែបំរួលអក្ខរាវិរុទ្ធ និងពូជរួមមានដូចខាងក្រោម (Sidwell 2005:11)។ * Kui * គុយ * កួយ * កៅយ * សួយ។ ពាក្យ "សួយ" ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​ចំពោះ​ក្រុម​ដទៃ​ទៀត​ដែរ​ដូច​ជា​សហគមន៍ ​ព័រ​ក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] ។ * យូ * ណានហាំង * កួយ. សៀវភៅសិក្សាជាភាសាបារាំងត្រូវបានបោះពុម្ពសម្រាប់បំរែបំរួលនេះ ( [http://www.microsofttranslator.com/bv.aspx?from=fr&to=en&a=http%3A%2F%2Fwww.editions-harmattan.fr%2Findex.asp%3Fnavig%3Dcatalogue%26obj%3Dlivre%26no%3D20692 Parlons Kouy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405224625/http://www.microsofttranslator.com/bv.aspx?from=fr&to=en&a=http%3A%2F%2Fwww.editions-harmattan.fr%2Findex.asp%3Fnavig%3Dcatalogue%26obj%3Dlivre%26no%3D20692 |date=2017-04-05 }} )។ == គ្រាមភាសា == Van der haak & Woykos (1987-1988) បានកំណត់អត្តសញ្ញាណពូជគុយធំៗចំនួនពីរនៅក្នុងខេត្តសុរិន្ទ និង ស៊ីសាកេត ភាគខាងកើតប្រទេសថៃ គឺ '''កួយ'''។ Van der haak & Woykos ក៏បានកំណត់អត្តសញ្ញាណពូជ Kui ''ផ្សេងគ្នា'' ដូចខាងក្រោមនៅក្នុង [[ខេត្តសិរីសាកេត|ខេត្ត Sisaket]] ប្រទេសថៃ។ <ref>Van der haak, F. and Woykos, B. (1987-1988). "Kui dialect survey in Surin and Sisaket", in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', vol. 16-17, pp. 109–142. http://sealang.net/sala/archives/pdf8/vanderhaak1987-1988kui.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523015028/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/vanderhaak1987-1988kui.pdf |date=2021-05-23 }}</ref> * '''Kui Nhə''' : ស្រុក ស៊ីសាកេត (10 ភូមិ), ស្រុក Phraibung (5 ភូមិ), ស្រុករ៉ាស៊ិសាលៃ (4 ភូមិ) ។ ប្រហែល ៨ ពាន់នាក់។ * '''គុយញ៉ូវ''' ( '''គុយម៉ាយ''' ) : ស្រុករសីសាឡៃ (៥ភូមិ) ស្រុកឧទុមផនភីសាយ (៩ភូមិ)។ ភូមិទាំងអស់លាយឡំជាមួយឡាវ/អ៊ីសាន្ត។ * '''គុយព្រៅយ៉ៃ''' : ឃុំព្រឺយ៉ៃ ស្រុកខាន់ខាន់ ។ Mann & Markowski (2005) បានរាយការណ៍អំពីគ្រាមភាសាកួយចំនួនបួនខាងក្រោមដែលនិយាយនៅក្នុង [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ភាគខាងជើងភាគកណ្តាល។ * '''ន្ដៅ''' * '''Ntra''' : រាប់បញ្ចូលទាំងភាសារងនៃ '''Auk''' និង '''វ៉ា''' * '''ម្លា''' : មានចំនួន 567 នាក់ នៅភូមិតែមួយ [[ស្រុកជាំក្សាន្ត|ឃុំក្រឡាពាស ស្រុកជាំក្សាន្ត]] [[ខេត្តព្រះវិហារ]] * " '''ថ្មី''' " គុយ/កួយ ហៅថា '''ន្យឺ''' ( ''ɲə'' ) ត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងភូមិ Ban Phon Kho, Ban Khamin, Ban Nonkat, Ban Phon Palat និង បានប្រាសាទន្យឺ ក្នុង [[ខេត្តសិរីសាកេត|ខេត្តស៊ីសាកេត]]ប្រទេសថៃ។ <ref>Taweeporn Suwannaraj. 1980. [http://www.sealang.net/archives/mahidol/Taweeporn.pdf ''The phonology of the Nyeu language'']. MA thesis, Mahidol University.</ref> ជនជាតិ ន្យឺ នៃ Ban Phon Kho អះអាងថា ដូនតារបស់ពួកគេបានចំណាកស្រុកពី Muang Khong ស្រុក Rasisalai ខេត្ត ស៊ីសាកេត។ នៅក្នុង [[ខេត្តបុរីរម្យ]] កួយត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងស្រុកចំនួន 4 គឺ Nong Ki, Prakhon Chai, Lam Plai Mat, និង Nong Hong (Sa-ing Sangmeen 1992:14)។ <ref>Sa-ing Sangmeen. 1992. ''[http://www.thaithesis.org/detail.php?id=56284&amp%3Blanguage=english The Kooy language of Tambon Yoeyprasat, Amphoe Nongki, Burirum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405223332/http://www.thaithesis.org/detail.php?id=56284&amp%3Blanguage=english |date=2017-04-05 }}''. M.A. dissertation. Nakhon Pathom: Silpakorn University.</ref> នៅក្នុងស្រុក ណងគី ភូមិកួយស្ថិតនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃឃុំយ៉យប្រាសាទ (យ៉ៃប្រា) និងនៅផ្នែកខាងលិចនៃសង្កាត់មឿងផៃ (ក្រុងไผ่) (សាំងសាំងមៀន ១៩៩២:១៦)។ == សូរស័ព្ទ == ខាង​ក្រោម​នេះ​គឺ​ជា​សូរសព្ទ​នៃ​ភាសា​កួយ (សុរិន)៖ <ref>{{Cite book|title=The phonology of the Kuay language of Suphanburi with comparison to the Kuy language of Surin|year=1980}}</ref> === ព្យញ្ជនៈ === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | ! Labial ! អាលវីអូឡា ! ក្រអូមមាត់ ! វល្លិ៍ ! ឡូតូ |- ! rowspan="3" | ភ្លីភ្លើ /<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ជាប់ចិត្ត ! <small>គ្មានសំឡេង</small> | {{IPAlink|p}} | {{IPAlink|t}} | {{IPAlink|tɕ}} | {{IPAlink|k}} | rowspan="3" | {{IPAlink|ʔ}} |- ! <small>ប្រាថ្នា</small> | {{IPAlink|pʰ}} | {{IPAlink|tʰ}} | {{IPAlink|tɕʰ}} | {{IPAlink|kʰ}} |- ! <small>បាន​បញ្ចេញ​សំឡេង</small> | {{IPAlink|b}} | {{IPAlink|d}} | {{IPAlink|dʑ}} | |- ! colspan="2" | ច្រមុះ | {{IPAlink|m}} | {{IPAlink|n}} | {{IPAlink|ɲ}} | {{IPAlink|ŋ}} | |- ! colspan="2" | កកិត | {{IPAlink|f}} | {{IPAlink|s}} | | | {{IPAlink|h}} |- ! rowspan="2" | រាវ ! <small>រ៉ូទិក</small> | | {{IPAlink|r}} | | | |- ! <small>ចំហៀង</small> | | {{IPAlink|l}} | | | |- ! colspan="2" | រអិល | {{IPAlink|w}} | | {{IPAlink|j}} | | |} === ស្រៈ === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ! ខាងមុខ ! កណ្តាល ! ត្រឡប់មកវិញ |- ! បិទ | {{IPAlink|i}} {{IPAlink|iː}} | {{IPAlink|ɯ}} {{IPAlink|ɯː}} | {{IPAlink|u}} {{IPAlink|uː}} |- ! បិទពាក់កណ្តាល | {{IPAlink|e}} {{IPAlink|eː}} | {{IPAlink|ɤ}} {{IPAlink|ɤː}} | {{IPAlink|o}} {{IPAlink|oː}} |- ! កណ្តាល | {{IPAlink|ɛ}} {{IPAlink|ɛː}} | {{IPAlink|ʌ}} {{IPAlink|ʌː}} | {{IPAlink|ɔ}} {{IPAlink|ɔː}} |- ! បើក | | {{IPAlink|a}} {{IPAlink|aː}} | {{IPAlink|ɑ}} {{IPAlink|ɑː}} |} សំឡេងស្រៈក៏អាចត្រូវបានសម្គាល់ដោយប្រើសំឡេងដកដង្ហើម៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ស្រៈដកដង្ហើម ! ! ខាងមុខ ! កណ្តាល ! ត្រឡប់មកវិញ |- ! បិទ | ខ្ញុំ̤ ខ្ញុំ̤ː | ɯ̤ ɯ̤ː | ṳ ṳː |- ! បិទពាក់កណ្តាល | អ៊ី̤ អ៊ី̤ː | ɤ̤ ɤ̤ː | o̤ o̤ː |- ! កណ្តាល | ɛ̤ ɛ̤ː | ʌ̤ ʌ̤ː | ɔ̤ ɔ̤ː |- ! បើក | | a̤ a̤ː | ɑ̤ ɑ̤ː |} == ទីតាំង == បញ្ជីខាងក្រោមនៃទីតាំងភូមិកួយក្នុង [[ខេត្តសិរីសាកេត|ខេត្តស៊ីសាកេត]] គឺមកពី Van der haak & Woykos (1987-1988:129) ។ សញ្ញាផ្កាយ (ដាក់នៅមុខឈ្មោះភូមិ) បង្ហាញពីភូមិចម្រុះជាតិសាសន៍ ដែលជនជាតិកួយរស់នៅជាមួយជនជាតិ [[ជនជាតិលាវ|ឡាវ]] ឬ [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ។ === គុយញ៉េ === * ស្រុកមឿង ** ''ឃុំ ផុនខ ផុន'' ខៈ ផុនខ ផុនខកូ ណង យ៉ាណាង ឃ្លាំង ណុន ** ''ស្រុក​ធុំ'' : ខាំ​មីន * ស្រុកផា យូ ** ''ស្រុក​ផៃ​យូ'' ​ពយៈ * នង​ធុំ ** ''ភូមិព្រហ្មសណ្ឋាន ព្រហ្ម'' សញ្ញវ័ន: សំរោង, ខន្ធវ ** ''ឃុំ ណងភេក ណូន'' ផេក * ខូកភេក កូកเพ็ក * ស្រុក Phraibung ไพรบึง ** ''Tambon Prasatyae'' ประเทศเกาหลี: Prasatyaenua ​, Prasatyaetai ประเทศใต้, Khawaw, Phonpalat, Cangun * ស្រុក រាសី សីឡៃ ** ''ឃុំមឿងហុង'' เมืองคง : យ៉ៃធំ * ស្រុកសិលាឡាត់ សិលា ឡាត់ ** ''ឃុំ​គង់'' ​គង : គង់​គង, មឿង​កូវ, ក្រុង​ចាស់, * ចក [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជនជាតិ ភាគតិច ក្នុង ប្រទេស កម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសានៃកម្ពុជា]] em6hu4p3xpbjaifkgnk7z3atp4aon09 0 51059 342518 311646 2026-11-05T03:03:32Z Abong12345 53603 342518 wikitext text/x-wiki == កំពង់ចាម == == កំពង់ឆ្នាំង == សហគមន៍អេកូទេសចរណ៍ទឹកធ្លាក់ស្រែអំពិល ស្ថិតនៅភូមិក្តុល ឃុំក្តុលសែនជ័យ ស្រុក​ទឹកផុស មានចម្ងាយប្រមាណ ៥៨គ.ម ពីក្រុងកំពង់ឆ្នាំង។ == កំពង់ស្ពឺ == '''ទឹកធ្លាក់អូតាសេក:''' ស្ថិតនៅលើភ្នំគិរីរម្យដែលទីនេះមានទឹកធ្លាក់យ៉ាងគំហុកបន្លឺសម្លេងយ៉ាងឮ។ ទឹកជ្រោះ​ជ្រាវ: ស្ថិតនៅ​ឃុំអមលាំង ស្រុកថ្ពង។ ទឹកធ្លាក់អូរគគី: ភ្ញៀវទេសចរអាចធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ៤ ហើយ​អាចឃើញ​ទឹកធ្លាក់​នេះតែម្តង ដោយគ្រាន់តែធ្វើដំណើរ​ចុះពីកន្លែងបន់ស្រន់​លោកយាយម៉ៅបន្តិចតែប៉ុណ្ណោះ។ [[ទឹកជ្រោះអន្លង់រ័ត្ន]] ទឹកធ្លាក់​ចំការ​ក្រូច ស្ថិតនៅ​ក្បែរ​តំបន់​ទឹកធ្លាក់​ជ្រាវ មាន​សម្រស់​ធម្មជាតិ​ព័ទ្ធ​ដោយ​ជួរ​ភ្នំ​ធំៗ​។ ទឹកធ្លាក់​ធម្មជាតិ​នេះ មាន​ទីតាំង​នៅក្នុង​ស្រុង​ថ្ពង ខេត្តកំពង់ស្ពឺ មាន​ចម្ងាយ​ផ្លូវ​ប្រមាណ​១០០​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​រាជធាន​ភ្នំពេញ​។ ទឹកធ្លាក់ចំបក់ គឺជារមណីយដ្ឋានទេសចរណ៏ធម្មជាតិមួយកន្លែង ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ ឃុំចំបក់ ស្រុកភ្នំស្រួច ខេត្តកំពង់ស្ពឺ មានចម្ងាយប្រមាណ ១១០ គីឡូម៉ែត្រពី រាជធានីភ្នំពេញ។ == កំពត == សហគមន៍អេកូទេសចរណ៍ទឹកធ្លាក់ស្រែអំពិល ស្ថិតនៅភូមិក្តុល ឃុំក្តុលសែនជ័យ ស្រុក​ទឹកផុស មានចម្ងាយប្រមាណ ៥៨គ.ម ពីក្រុងកំពង់ឆ្នាំង។ រមណីយដ្ឋាន ទឹកធ្លាក់តាដាសច្ចំ ឬ ហៅថា រមណីយដ្ឋានធម្មជាតិ កោះតាដា ស្រុកនៅឃុំស្នំប្រាំពីរ ស្រុកទឹកឈូ ខេត្តកំពត។ ទឹកធ្លាក់៩ជាន់ ស្ថិតនៅក្នុង ភូមិអន្លង់ក្មេងលេង ឃុំតេជោអភិវឌ្ឍន៍ ស្រុកឈូក ខេត្តកំពត ជាប់នឹងព្រំប្រទល់ស្រុកភ្នំស្រួចខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ ទឹកធ្លាក់វាលពួច នៅខេត្តកំពត ចំណាយពេលត្រឹមប្រមាណ ៨នាទី ឬ ៨គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះពីទីរួមខេត្តកំពត តាមវត្តវាលពួច ជិតជើងភ្នំបូកគោ។ រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់អន្លង់ធំនេះ គេអាចហៅបាន៣ឈ្មោះផ្សេងទៀតដូចជា ទឹកជ្រោះអន្លូងធំ ព្រែកត្នោត, ទឹកជ្រោះព្រែកត្នោត និងទឹកធ្លាក់អន្លង់ខៀវ មានទេសភាពស្រស់ស្អាត ជារមណីយដ្ឋានមានលក់ម្ហូបអាហារគ្រប់មុខ និងជួលកន្លែងអង្គុយលេងផងដែរ។​ ទឹកធ្លាក់អន្លង់ធំ ស្ថិតនៅភូមិព្រែកក្រែង ឃុំព្រែកត្នោត ស្រុកទឹកឈូ ខេត្តកំពត មានចម្ងាយប្រហែល ៣២គីឡូម៉ែត្រ ពីរង្វង់មូលធុរេន៕ == កោះកុង == រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់ឆាយយោង ស្ថិតនៅក្នុងភូមិប្រឡាយ ឃុំប្រឡាយ ស្រុកថ្មបាំង ខេត្តកោះកុង ដែលមានចម្ងាយផ្លូវពីសហគមន៍អារ៉ែងជាង២០គីឡូម៉ែត្រ។ រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់ឆាយយោង ស្ថិតនៅក្នុងភូមិប្រឡាយ ឃុំប្រឡាយ ស្រុកថ្មបាំង ខេត្តកោះកុង ដែលមានចម្ងាយផ្លូវពីសហគមន៍អារ៉ែងជាង២០គីឡូម៉ែត្រ។ ទឹកធ្លាក់ឆាយកី មាន​ទីតាំងស្ថិតនៅតំបន់​ភូមិពោធិ៍បឹង ឃុំដងពែង​ ស្រុក​ស្រែអំបិល ខេត្តកោះកុង។​ "ទឹកធ្លាក់តាចាត" ជារមណីយដ្ឋានទេសចរណ៍បែបធម្មជាតិ រមណីយដ្ឋាននេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិទួលគគីរ ឃុំទួលគគីរ ស្រុកមណ្ឌលសីមា ដែលមានចំងាយប្រមាណជា ២៥គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្តកោះកុង ទឹកធ្លាក់តាតៃ គឺមានតំបន់ រមីយដ្ឋាន ដែលមានខ្យល់អាកាស និងទេសភាព បរិសុទ្ធ ដែលស្ថិតនៅភូមិតាតៃ ឃុំតាតៃ ស្រុកកោះកុង ខេត្តកោះកុង។ ចំងាយប្រហែល ២០ គីឡូម៉ែត ខាងកើតទីរួមខេត្ត កោះកុង តាមផ្លូវជាតិលេខ៤៨ ហើយប្រជាជននៅទីនោះប្រកបមុខរបរជា អ្នកនេសាទ និងការប្រមាញ់។ អូទឹកវេទ តំបន់ជីផាត ៖ ទឹកធ្លាក់ ជីផាតយើងតើ វាពិតជាស្រស់ស្អាតខ្លាំងណាស់ បានទៅលេងហើយជាប់ចិត្ត... ទីតាំង ភូមិជិផាត ឃុំជីផាត ស្រុកថ្មបាំង ខេត្តកោះកុង។ ទឹកធ្លាក់តាឥសី ឬទឹកធ្លាក់តាតៃ មានទីតាំងស្ថិតក្នុងភូមិ អន្លង់វ៉ាក់ ឃុំតាតៃក្រោម ស្រុកកោះកុង ខេត្តកោះកុង ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ១៧ គ.ម ពីក្រុងខេមរភូមិន្ទ។ ទឹកធ្លាក់អូរម្លូ ជាទឹកធ្លាក់ដ៏ស្រស់ស្អាតមួយកន្លែង នៃតំបន់ទេសចរណ៍ធម្មជាតិជីផាត ស្ថិតនៅប៉ែកនិរតីនៃប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងតំបន់ឧទ្យានជាតិជួរភ្នំក្រវាញខាងត្បូង ភូមិសាស្រ្តស្រុកថ្មបាំង ខេត្តកោះកុង។ '''ទឹកធ្លាក់ដំណាក់ក្បូនជាតំបន់ទេសចរណ៍ធម្មជាតិមួយស្ថិតក្នុងឃុំប៉ាក់ខ្លង ស្រុកមណ្ឌលសីមា''' រមណីយដ្ឋានទឹកធ្លាក់ឆាយក្រូច ជាតំបន់អេកូទេសចរណ៍មួយកន្លែងលាក់ខ្លួននៅឃុំព្រែកខ្សាច់ ស្រុកគិរីសាគរ ខេត្តកោះកុង ទឹកធ្លាក់ "ឆាយតាភោគ" តំបន់ទឹកធ្លាក់ ដ៏មានសក្តានុពលសម្រាប់ទេសចរណ៍ធម្មជាតិមានទីតាំងស្ថិតនៅលើខ្នងភ្នំម្រេចកង្កែប នៃតំបន់អារ៉ែង ក្នុងភូមិសាស្រ្តឧទ្យានជាតិជួរភ្នំក្រវាញខាងត្បូង ក្នុងឃុំជំនាប់ ស្រុកថ្មបាំង ខេត្តកោះកុង។ ទឹកធ្លាក់ឆាយជ្រៃ ទឹកធ្លាក់ភូមិន្ទ ទឹកធ្លាក់ពង្រួល ទឹកធ្លាក់រូងប្រចៀវ == តាកែវ == រមណីយដ្ឋានទឹកជ្រោះផ្អោក គឺជារមណីយដ្ឋានធម្មជាតិបែបកែឆ្នៃ មួយកន្លែង ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិជ្រោយស្លែង ឃុំគិរីចុងកោះ ស្រុកគិរីវង្ស ខេត្តតាកែវ ចម្ងាយប្រមាណជា៤៧គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្តតាកែវ == ត្បូងឃ្មុំ == រមណីយដ្ឋាន​អាស្រម​ហោង​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ឃុំ​ទឹក​ជ្រៅ ស្រុក​តំបែរ ខេត្ត​ត្បូងឃ្មុំ មាន​ចម្ងាយ​ប្រមាណ​១៩០​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​ភ្នំពេញ និង ​មាន​ផ្លូវ​ចូល​បី​កន្លែង​ ដូចជា តាម​ផ្សារ​ស្ទឹង(ភូមិ​ស្ទឹង) តាម​ផ្លូវ​របស់​ចំការ​កៅស៊ូ​ក្រែក (ផ្លូវបំបែក​ពញាក្រែក បត់​ឆ្វេង១០០ ម៉ែត្រ) និង​ តាម​ផ្សារ​ជី​ពាំង (ភូមិ​ជី​ពាំង)។ ផ្លូវ​ទាំង​បី​នេះ​ស្ថិត​ក្នុង​ឃុំ​ក្រែក ស្រុក​ពញាក្រែក ខេត្ត​ត្បូងឃ្មុំ ។ ទោះជា​យ៉ាង​ណា​ផ្លូវ​ទាំង​បី​នឹង​ទៅ​ប្រសព្វ​គ្នា​នៅ​ភូមិ​ក្រសាំង​ដូចគ្នា។ ផ្លូវ​តាម​ចម្ការ​កៅស៊ូ​ក្រែក​ល្អ​ជាងគេ ក្នុងចំណោម​ផ្លូវ​ទាំងបី ។ ចម្ងាយ​ផ្លូវ​ពី​ថ្នល់ជាតិ​ទៅដល់​ហោង​មាន​ប្រវែង​ប្រហែលជា ៣០ គីឡូម៉ែត្រ។ == ប៉ៃលិន == ទឹកធ្លាក់ភ្នំខៀវស្ថិតនៅភូមិកូនខ្លុង សង្កាត់ឣូរតាវ៉ៅ ក្រុងប៉ៃលិន និងមានចម្ងាយប្រមាណ ៧គីឡូម៉ែត្រ ពីទីរួមខេត្តប៉ៃលិន។ រមណីយដ្ឋានធម្មជាតិទឹកធ្លាក់បរយ៉ាខា មានចម្ងាយប្រមាណ ៦គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្ត ស្ថិតក្នុងភូមិបរហ៊ុយត្បូង សង្កាត់បរយ៉ាខា ក្រុងប៉ៃលិន ខេត្តប៉ៃលិន == បាត់ដំបង == ទឹកធ្លាក់ អូរជាំគឺជារមណីយដ្ឋានធម្មជាតិដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងលិចឆៀងខាងត្បូងទីរួមខេត្ដបាត់ដំបងមានចំងាយ៨០គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្ដក្នុងភូមិអូជាំលើ ឃុំកំពង់ល្ពៅ ស្រុកសំឡូត ខេត្តបាត់ដំបង។ ទឹកធ្លាក់តាថេង មានទីតាំងស្ថិតនៅ ភូមិឆករកា ឃុំសំឡូត ស្រុកសំឡូត ស្ថិតនៅក្បែរព្រំប្រទល់កម្ពុជា-ថៃ។ រមណី​យដ្ឋា​ន​ «​ទឹកធ្លាក់​ភ្នំ​៥៣» ស្ថិត​នៅ​លើ​កំពូលភ្នំ​៥៣ ក្នុង​តំបន់​ជួរ​ភ្នំព្រឹក នៅ​ភូមិ​ភ្នំព្រឹក ឃុំ​ភ្នំព្រឹក ស្រុក​ភ្នំព្រឹក ។ ទឹកធ្លាក់សំឡូត ទឹកធ្លាក់តាតោក​ ទឹកធ្លាក់អូរក្រូច ទឹកធ្លាក់ថ្មដាចំការធុរ៉េន ទឹកធ្លាក់បឡាង ទឹកធ្លាក់អូរតង ទឹកធ្លាក់ភ្នំកំពូល ទឹកធ្លាក់ចំការស្វាយ ទឹកជ្រោះស្ទឹងតូច និងទឹកជ្រោះចម្លងគួយ។ == ព្រះសីហនុ == [[ក្បាលឆាយ]] == ព្រះវិហារ == ទឹកធ្លាក់ព្រះនិម្មិត ទឹកធ្លាក់តាំងយូរ ទឹកធ្លាក់បេងកោង ទឹកធ្លាក់ចាក់អង្រែក្រោម ទឹកធ្លាក់បុស្សស្បូវ == មណ្ឌលគិរី == [[ទឹកជ្រោះប៊ូស្រា]] [[ទឹកជ្រោះសែនមនោរម្យ]] [[ទឹកជ្រោះរមនា]] ទឹកធ្លាក់ក្បាលព្រះ ឬលែងប៉ូកព្រះ ស្ថិតនៅក្នុងសង្កាត់រមនា ក្រុង សែនមនោរម្យ ចម្ងាយ ១៣ គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្ត។ ទឹកធ្លាក់ជ្រៃធំរមណីយដ្ឋានទេសចរណ៍ធម្មជាតិមួយនេះ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកសែនមនោរម្យ ប្រមាណជា ២០ គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្ត។ ofzlsonkhbg5vyiwocy6dpxxiitw23f 0 51082 342516 311958 2026-11-05T01:55:04Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 342516 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|This article is about the Chi River in Thailand. For the Yangtze tributary, see [[Chi River (China)]]. For rivers formerly known as "Chi River", see [[Ji River (disambiguation)]].}}{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ទន្លេ|name=ទន្លេរជី|name_native={{Native name|th|ម៉ែស៊ី}}|name_other=|name_etymology=<!---------------------- IMAGE & MAP -->|image=Chi River (I).jpg|image_size=275px|image_caption=ទន្លេជីនៅខែធ្នូឆ្នាំ២០២២ ព្រំដែនរវាង [[យសោធរ]] និង [[ខេត្តរ៉យអេត]].|map=Munrivermap.jpg|map_size=|map_caption=ផែនទីទឹកទន្លេមូន បង្ហាញទន្លេជី|pushpin_map=|pushpin_map_size=|pushpin_map_caption=<!---------------------- LOCATION -->|subdivision_type1=ប្រទេស|subdivision_name1=|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length={{convert|765|km|mi|abbr=on}}|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=[[ខេត្តយសោធរ|យសោធរ]]|discharge1_min=|discharge1_avg={{convert|290|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|discharge1_max={{convert|3960|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=|source1_location=[[ខេត្តជ័យភូមិ|ជ័យភូមិ]]|source1_coordinates=|source1_elevation=|mouth=|mouth_location=[[ទន្លេមូន]], [[ខេត្តស្រីសាកេត]]|mouth_coordinates=|mouth_elevation={{convert|110|m|abbr=on}}|progression=|river_system=|basin_size={{convert|49480|km2|abbr=on}}|tributaries_left=|tributaries_right=|custom_label=|custom_data=|extra=}}'''ទន្លេជី''' ( {{Lang-th|แม่น้ำชี}} , RTGS ៖ ម៉ែណាមជី ) ជា [[ទន្លេ|​ទន្លេ]] ​វែង​បំផុត​ដែល​ហូរ​ចូល [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ។ វាគឺ {{Convert|765|km|mi}} វែង ប៉ុន្តែមានទឹកតិចជាងទន្លេដែលវែងជាងគេទីពីរ គឺទន្លេ [[ទន្លេមូល|មូន]]។ ឈ្មោះទន្លេគឺ "ម៉ែស៊ី" ( {{IPA-lo|sīː|}} ) ជា​ភាសា ​ឥសាន និង ​លាវ ​នៃ​តំបន់ ដែល​ត្រូវ​បាន​បកប្រែ​ជា "ជី" នៅ​បាងកក-ថៃ។ នៅ រដូវវស្សា តែងតែមាន ទឹកជំនន់ភ្លាមៗ នៅ តំបន់ទំនាបលិចទឹក នៃអាងទន្លេជី។ <ref>[http://reliefweb.int/node/370511 Water level in Chi River still high]</ref> == វគ្គសិក្សា == ទឹកទន្លេឡើងលើ ភ្នំពេជ្របូណ៌ បន្ទាប់មកហូរទៅទិសខាងកើតកាត់ខេត្តឥសានភាគកណ្តាលនៃខេត្ត [[ខេត្តជ័យភូមិ|ជ័យភូមិ]], [[ខេត្តខនកែន|ខនកែន]], និង [[ខេត្តមហាសារគាម|មហាសារគាំ]] បន្ទាប់មកបត់ទៅទិសខាងត្បូងនៅ [[ខេត្តរយឯត|រ៉យអេត]] ហូរកាត់ខេត្ត [[ខេត្តយសោធរ|យសោធរ]] និងភ្ជាប់ជាមួយ មូន ក្នុងស្រុក Kanthaararom នៃ [[ខេត្តសិរីសាកេត|ស្រីសាកេត]] ។ ទន្លេនេះផ្ទុកប្រមាណ {{Convert|9.3|km3|mi3}} នៃទឹកក្នុងមួយឆ្នាំ។ <ref>{{Cite web |url=http://www.fincid.fi/idw2008/pdf/05_kuntiyawichai.pdf |title=Delineation of flood hazards and risk mapping in the Chi River Basin |access-date=2024-09-13 |archivedate=2021-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121113313/http://www.fincid.fi/idw2008/pdf/05_kuntiyawichai.pdf |url-status=dead }}</ref> ទន្លេគឺជាផ្លូវធ្វើចំណាកស្រុកនៅសតវត្សទី 18 សម្រាប់ប្រជាជនឡើងវិញនៃ [[ខ្ពង់រាបគោរាជ|ខ្ពង់រាបខូរ៉ាត]] ដោយជនជាតិភាគតិច [[ជនជាតិលាវ|ឡាវ]] ពីច្រាំងខាងឆ្វេង (ខាងកើត) នៃ [[ទន្លេមេគង្គ]] ដែលតាំងទីលំនៅថ្មីនៅលើច្រាំងខាងស្តាំ។ នេះបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1718 នៅពេលដែលស្តេចទីមួយនៃច្រាំងខាងឆ្វេង [[ព្រះរាជាណាចក្រចម្ប៉ាស័ក្តិ|នៃព្រះរាជាណាចក្រចំប៉ាសាក់]] គឺស្តេច ណោកសាដ បានបញ្ជូនក្រុមប្រហែល 3,000 នាក់ដែលដឹកនាំដោយមន្រ្តីនៅក្នុងសេវាកម្មរបស់គាត់ដើម្បីស្វែងរកការតាំងទីលំនៅដំបូងនៅក្នុងជ្រលងទន្លេជី - ហើយជាការពិតគ្រប់ទីកន្លែងនៅក្នុងផ្នែកខាងក្នុង។ នៃ [[ខ្ពង់រាបគោរាជ|ខ្ពង់រាបខូ]] — មឿង សុវណ្ណភូមិ ក្នុង [[ខេត្តរយឯត|ខេត្តរ៉យអេត]] បច្ចុប្បន្ន <ref name="Brow1976">{{Cite book|year=1976|title=Contributions to Asian studies|page=47|location=Leiden|isbn=90-04-04529-5}}</ref> (ប្រវត្តិសាស្រ្តដែលបានកត់ត្រា និងចងចាំ ភាគច្រើនទាក់ទងនឹងការតស៊ូដើម្បីពង្រីក ការដាំដុះស្រូវសើម នៅជ្រលងទន្លេ) ។ កូនចៅរបស់ពួកគេឥឡូវនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជា ក្រុមជនជាតិ ដាច់ដោយឡែកពីឡាវទៅភាគខាងជើង និងភាគកណ្តាលថៃនៅភាគនិរតី។{{Citation needed|date=August 2022}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2022)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> == វប្បធម៌ប៉ុប == ទន្លេ ជី គឺជា រឿងភាគរបស់ទូរទស្សន៍ថៃ នៅលើ [[ប៉ុស្តិ៍លេខ ៧ (ថៃ)|ប៉ុស្តិ៍លេខ 7 HD]] ដែលមានចំណងជើងថា ជាតិ ''ឡាំ ជី'' (ชาติลำชี; The River Chi's Protector) ។ វាជារឿងភាគទូរទស្សន៍បែប Action-drama ដែលចាក់ផ្សាយពីថ្ងៃទី 14 ខែមីនា ដល់ថ្ងៃទី 25 ខែមេសា ឆ្នាំ 2018 ដែល ថតឡើងវិញ ពី ខ្សែភាពយន្ត ដែលមានឈ្មោះក្នុងឆ្នាំ 1969 (សម្តែងដោយ [[មិត្រ ឆៃបាញ់ឆា|Mitr Chaibancha]] និង [[ពេជ្រា ជៅវរាស្ត្រ|Petchara Chaowarat]] )។ <ref>{{Cite web |title=เรื่องย่อชาติลำชี |trans-title=Chart Lam Chi's synopsis |url=https://drama.ch7.com/detail/237500 |website=Ch 7 HD |language=th |access-date=2024-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410121351/https://drama.ch7.com/detail/237500 |archive-date=2021-04-10 |url-status=dead}}</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] 4ko29u4nox8207vy6f4cs6f56fq2l5h 0 53236 342506 342475 2026-11-04T14:58:00Z TheRandomGoober 27248 /* វិច្ឆិកា */ 342506 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្សរ៍]]''' |[[សតវត្សរ៍ទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] • [[ឆ្នាំ ២០២៦|គ.ស. ២០២៦]] • [[ឆ្នាំ​ ២០២៧|២០២៧]] • [[ឆ្នាំ ២០២៨|២០២៨]] • [[ឆ្នាំ ២០២៩|២០២៩]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២៦ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៧០ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២៦ ''MMXXVI'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៩ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧៥ ԹՎ ՌՆՀԵ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧៦ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៨២–១៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៧–១៩៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤៣៣ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧៦ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |៤ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] – ៥ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៨ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់តាំង]]''' |៧៥៣៤–៧៥៣៥ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |甲辰年 <small>([[រោង]] ធាតុឈើ)</small> ៤៧២៣ ឬ ៤៥១៦   ''— ដល់ —'' 乙巳年 <small>([[មមី]] ធាតុភ្លើង)</small> ៤៧២៤ ឬ ៤៥១៧ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៤២–១៧៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៩២ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៨–២០១៩ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨៦–៥៧៨៧ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៨២–២០៨៣ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៧–១៩៤៨ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២៦–៥១២៧ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២៦ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២៦–១០២៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០៤–១៤០៥ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៧–១៤៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៨]] <small>(令和８年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៩–១៩៦០ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១៥ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |គ្រីកូរីដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៩ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១៥ <small>民國115年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៩ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |ཤིང་མོ་སྦྲུལ་ལོ <small>([[រោង]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥២ ឬ ១៧៧១ ឬ ៩៩៩    ''— ដល់ —'' མེ་ཕོ་རྟ་ལོ་ <small>([[មមី]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥៣ ឬ ១៧៧២ ឬ ១០០០ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៧៦៧២២៥៦០០ – ១៧៩៨៧៦១៤៩៩ |} '''គ.ស. ២០២៦''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៧០ ជាឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២៦ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ * ឆ្នាំ[[មមី]] អដ្ឋស័ក ចុល្លសករាជ ១៣៨៨ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃឡើងស័ក)។ * ឆ្នាំទី ៧ ក្នុង[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២៦ ក្នុង[[សតវត្សរ៍ទី២១]] និងឆ្នាំទី ២៥ ក្នុង[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]]។ នៅក្នុងឆ្នាំនេះ គេសង្កេតឃើញមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធថ្មីៗផ្ទុះឡើងនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិក និងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅដើមខែមករា សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម[[អន្តរគមន៍សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការយោធា]]នៅក្នុងប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា និងជាលទ្ធផល​បានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]]។ អន្តរាគមន៍នេះបានបង្កឱ្យមានការបិទផ្លូវនាំចេញប្រេងរបស់ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ដែលបន្តរុញច្រានឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិគុយបាឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិប្រេង]]នៅក្នុងប្រទេសគុយបា។ ចូលមកដល់ខែកុម្ភៈ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសចូលក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះបើកចំហរ]]វាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបង្ក្រាបរបស់អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់លើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ចលនាបាតុកម្មមហាជន]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានរួមគ្នាផ្តើម[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ជាមួយនឹង[[ឃាតកម្មលើអាលី ហាមេនៃ|ការធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]][[អាលី ហាមេនៃ]] ហើយជាលទ្ធផលនៃជម្លោះនេះ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកត្រូវទទួលរងនូវសោកនាដកម្មធ្ងន់ធ្ងរ ក្រោយអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ប្រហារសងសឹកលើប្រទេសក្នុងតំបន់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិក ក៏ដូចជាការបិទ[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។ នៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាវិញ បេសកកម្មហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទ [[អារតេមីស ២]] របស់[[អង្គការណាសា|ណាសា]]បានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមមួយ ដោយវាត្រូវជាបេសកកម្មដែលពាំនាំមនុស្សចេញពីគន្លងផែនដីទាបដំបូងគេចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលពីឆ្នាំ១៩៧២ មក។ [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]បានបន្តអភិវឌ្ឍទៅមុខ ដោយមានការផ្តោតច្រើនឡើងៗលើមាត្រដ្ឋានម៉ូឌែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកម្មវិធីពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ។ ខណៈពេលដែលគម្រោងប្រជាប្រិយមួយចំនួនដូចជា [[សូរ៉ា]] របស់[[អូផិនអេអាយ]]ត្រូវបានបញ្ឈប់ដំណើរការពិតមែនក្ដី យ៉ាងណា[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិតជំនាន់ថ្មី]] រួមទាំងគំរូវាយអក្សរបង្កើតជាវីដេអូ នៅតែបន្តវិវត្តទៅមុខដដែរ។ ==មេដឹកនាំកម្ពុជា== {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំរដ្ឋប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១}} {| class="wikitable" !ព្រះ​ឆាយា​ល័ក្ខណ៍/រូបថត !តំណែង !នាម |- |[[File:Ceremonial Reception of the King of Cambodia, Norodom Sihamoni on May 30, 2023 (3x4 cropped).jpg|115x115px]] |[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]]''' |- |[[File:Hun Manet on May 30, 2025 (cropped 2).jpg|124x124ភីកសែល]] |[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[ហ៊ុន ម៉ាណែត|សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត]]''' |} ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ== ===មករា=== * ១ មករា ** ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]​បាន​ចាប់អនុម័ត​ប្រើ[[អឺរ៉ូ|ប្រាក់​អឺរ៉ូ]] ដោយ​ក្លាយ​ខ្លួនជា​រដ្ឋ​សមាជិក​ទី ២១ នៃ​[[ហ្សូន​អឺរ៉ូ]]។<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=July 8, 2025 |publisher=Council of the European Union |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> ** ប្រទេស[[ស៊ីប]]បានចាប់ផ្តើមតួនាទីក្នុងនាមជា[[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Cyprus promises 'new approach' during EU Council presidency |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |access-date=2026-01-01 |website=www.ukrinform.net |archivedate=2025-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251231165054/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |url-status=dead }}</ref> ** មនុស្សចំនួន ៤១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ១១៦ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុង[[គ្រោះអគ្គិភ័យបារនីយដ្ឋាននៅក្រង់ម៉ុងតាណាឆ្នាំ២០២៥|គ្រោះអគ្គិភ័យឆាបឆេះបារនីយដ្ឋាន]]មួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[ក្រង់-ម៉ុងតាណា]]នៃប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |work=The Guardian|accessdate=3 January 2026|date=1 January 2026}}</ref> * ៣ មករា ** [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបើក[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៥|ការវាយប្រហារតាមអាកាស]]ជាច្រើនសារទៅលើទីតាំងយ៉ាងច្រើនកន្លែងនៅទូទាំងតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]] ហើយបានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]] រួមជាមួយនឹងភរិយាគឺលោកស្រី[[ស៊ីលីយ៉ា ហ្វ្លរ៉េស]]។<ref>{{cite web|title=Trump says Venezuela's Maduro captured after strikes|url=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/|access-date=2026-01-03|publisher=Reuters}}</ref> ** ប្រទេស[[គីនេអេក្វាទ័រ]]បានផ្លាស់ប្ដូររដ្ឋធានីពី[[ម៉ាឡាបូ]]ទៅ[[ស៊ីយូដាដដេឡាប៉ាស]]។<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html|title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz|date=January 4, 2026|via=Le Monde}}</ref> * ៥ មករា – លោកស្រី[[ឌែលស៊ី រ៉ូឌ្រីហ្គែស]]បានស្បថឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតីស្តីទី]]ផ្លូវការនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ក្រោយពីការចាប់ខ្លួនលោកនីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ។<ref>{{Cite news |date=5 January 2026 |title=Delcy Rodriguez formally sworn in as Venezuela's interim presiden |url=https://www.reuters.com/world/americas/delcy-rodriguez-formally-sworn-venezuelas-interim-president-2026-01-05/ |work=Reuters}}</ref> * ៦ មករា – [[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]បានផ្ទុះឡើងរវាងកងកម្លាំងនៃរដ្ឋាភិបាលស៊ីរី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធឃឺដគឺ [[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]]។<ref>{{cite web | title=SYRIA Displacement resulting from conflict escalation in Aleppo | url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20260115_ACAPS_Syria_-_escalation_of_conflict.pdf | access-date=2026-02-12}}</ref> * ៧ មករា – សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្ទាក់ចាប់និងរឹបអូសនាវាដឹកប្រេង[[នាវាស្រមោល|ស្រមោល]]ចំនួនពីរគ្រឿង ដោយក្នុងនោះរួមមាននាវារុស្ស៊ីមួយគ្រឿង នៅកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលំពែងខាងត្បូង]] ដែលជាដំណើរការបិទផ្លូវរត់ពាណិជ្ជកម្មប្រេងចេញចូលប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាដោយអាមេរិក។<ref>{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |access-date=12 January 2026 |publisher=The New York Times}}</ref> * ៨ មករា – លោក[[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងម្តងទៀតជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ]] នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកដំបូងនៃ[[គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវលើកទី១២|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សលើកទី១២]]។<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2026/01/lao-communist-party-chief-reappointed-for-second-term-at-national-congress/|title=Lao Communist Party Chief Reappointed For Second Term at National Congress|date=9 January 2026|access-date=12 February 2026|last1=Strangio|first1=Sebastian|publisher=The Diplomat}}</ref> * ៨–៩ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]]បានពង្រាយកងកម្លាំងសន្តិសុខដើម្បីបង្ក្រាប[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|បាតុកម្មមហាជនប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាម]] ដោយមានមនុស្សប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិត បើរាប់គិតត្រឹមតែថ្ងៃទី៨ និងទី៩ ហើយមានមនុស្សរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ខ្លួនឃុំឃាំង។<ref>{{Cite news |date=12 January 2026 |title=Deaths from Iran protests reach more than 500, rights group says |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/confronting-protests-iran-vows-strike-back-if-us-attacks-2026-01-11/ |access-date=12 January 2026 |work=Reuters}}</ref> * ៩ មករា – [[យុទ្ធនាការ​​យេម៉ែនខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៥–២០២៦]]៖ [[ក្រុមប្រឹក្សា​អន្តរកាលខាងត្បូង]]បានប្រកាស​រំលាយខ្លួន បន្ទាប់ពីបានបាត់បង់​ទឹកដី រួមទាំង​រដ្ឋធានី[[អាតាក]]​របស់ខ្លួន​។<ref>{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |access-date=17 January 2026 |publisher=Al Jazeera |date=9 January 2026}}</ref> * ១១ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref name="ElectionObservation">{{Cite web |title=Election Observation Benin – BRIDGE |url=https://bridge-project.org/event/election-observation/ |access-date=2026-01-12 }}</ref> * ១៤ មករា – [[ប្រតិបត្តិការអំណត់អាកទិក]] ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងដោយប្រទេស[[ដាណឺម៉ាក]] ដោយមានការចូលរួមពីបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនក្នុងការការពារកោះ[[ក្រូអិនឡង់]] ពីការគំរាមកំហែងឈ្លានពាន ឬការកាត់មហាកោះមួយនេះដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ។<ref>{{Cite web |title=The Danish Armed Forces expand their presence and continue exercises in Greenland in close cooperation with allies |url=https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-01-26 |website=Ministry of Defence |archivedate=2026-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |url-status=dead }}</ref> * ១៥–១៦ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចគឺលោក[[យ៉ូវែរី មូសេវេនី]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់អំណាច ខណៈ[[បាតុកម្មអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|បាតុកម្ម]]ចោទប្រកាន់អំពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតបានផ្ទុះឡើង នាំឱ្យបាតុករស្លាប់រាប់សិបនាក់ រីឯបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងលោក[[បូប៊ី វ៉ែញ]]វិញវិះនឹងត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ជំរិតទៅហើយ។<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Uganda: Opposition Leader Bobi Wine Forcibly Taken By Army Helicopter After Contentious Election Loss To Yoweri Museveni |url=https://www.timesnownews.com/world/uganda-opposition-leader-bobi-wine-arrested-forcibly-taken-by-army-helicopter-after-contentious-election-loss-to-yoweri-museveni-article-153461219 |access-date=2026-01-17 |website=Times Now }}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda election descends into deadly violence as President Yoweri Museveni looks to cling to power |url=https://news.sky.com/story/uganda-election-descends-into-deadly-violence-as-president-yoweri-museveni-looks-to-cling-to-power-13495081 |access-date=2026-01-25 |website=Sky News }}</ref> * ១៨ មករា​ – មនុស្សចំនួន ៤៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ២៩១ នាក់ទៀតបានរងរបួស បន្ទាប់ពីរថភ្លើងពីរគ្រឿងបានធ្លាក់ចេញពីផ្លូវរត់នៅក្បែរក្រុង[[អាដាមូស]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref>[https://www.nbcnews.com/world/spain/least-20-dead-dozens-injured-high-speed-trains-collide-spain-rcna254725 At least 39 dead, dozens injured after high-speed trains collide in Spain]</ref> * ១៩–២៣ មករា – [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]លើកទី ៥៦ បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ដាវ៉ូស]] ប្រទេសស្វីស។<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/|title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow|website=World Economic Forum}}</ref> * ២០ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ីរី]]បានវាយដណ្តើមកាន់កាប់[[រដ្ឋបាលស្វយ័តប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរីខាងជើង និងកើត|ទឹកដីមួយភាគធំ]]ដែលធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោម[[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]] បន្ទាប់ពី[[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|យុទ្ធនាការវាយលុក]]បានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ មុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវបានព្រមព្រៀងចូលជាធរមាន។<ref>{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=Al Jazeera |date=20 January 2026}}</ref> * ២២ មករា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]។<ref>{{cite web | title=United States Completes WHO Withdrawal | website=HHS.gov | date=2026-01-23 | url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html | access-date=2026-01-26}}</ref> * ២៣ មករា ** [[មហាសន្និបាតជាតិលើកទី១៤ នៃបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|មហាសន្និបាតជាតិ]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសលោក[[តូ ឡឹម]]ឱ្យបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/vietnam-congress-communist-to-5bdceb29f3e95bf612b04f35fc329e8f|title=Vietnam’s ruling Communist Party re-elects To Lam as general secretary|date=23 January 2026|access-date=26 January 2026|last1=Ghosal|first1=Aniruddha|publisher=AP News}}</ref> ** លោកស្រី[[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]]បានក្លាយខ្លួនជា[[ប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី|ប្រធានាធិបតី]]ស្ត្រីនៃប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]ដំបូងគេ បន្ទាប់ពីអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]]បានលាឈប់ពីតំណែង។<ref>{{cite web |date=2026-01-23 |last1=Nenov |first1=Stoyan |url=https://www.reuters.com/world/bulgarian-court-approves-president-radevs-resignation-2026-01-23/ |title=Bulgaria's Radev steps down as president, expected to launch own party |website=Reuters |access-date=26 January 2026}}</ref> * ២៥ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ា]]៖ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនសេរីនិងយុត្តិធម៌ [[គណបក្សសាមគ្គីភាព និងអភិវឌ្ឍន៍សហភាព]] ដែលគាំទ្រដោយក្រុមយោធាមីយ៉ាន់ម៉ា បានដណ្ដើមអាសនៈភាគច្រើនលើសលប់ទាំងនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (មីយ៉ាន់ម៉ា)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[រដ្ឋសភា (មីយ៉ាន់ម៉ា)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{cite web |date=2026-01-11 |title=Myanmar’s military holds second phase of elections amid civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/11/myanmars-military-holds-second-phase-of-elections-amid-civil-war |access-date=26 January 2026 |publisher=Al-Jazeera}}</ref> * ២៧ មករា – [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីឥណ្ឌា–សហភាពអឺរ៉ុប]] ត្រូវបានចុះជាធរមានបន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់ការចរចាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្សរ៍ ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានលុបបំបាត់ពន្ធនាំចូលនាំចេញចំពោះផលិតផល និងសេវាកម្មជាច្រើនប្រភេទរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref>{{cite web | title=India and EU announce 'mother of all trade deals' | website=BBC News | date=27 January 2026 | url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrnee01r9jo | access-date=2 February 2026}}</ref> * ២៨ មករា – ការបាក់រលំ[[អណ្តូងរ៉ែរូបាយ៉ា|អណ្តូងរ៉ែកូលតង់រូបាយ៉ា]] នៅភាគខាងកើតនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] បានសម្លាប់មនុស្សជាង ៤០០ នាក់។<ref>{{cite web | title=More than 200 killed in mine collapse in eastern DR Congo | website=Al Jazeera | date=2026-01-31 | url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/31/more-than-200-killed-in-mine-collapse-in-eastern-dr-congo-report | access-date=2026-02-02}}</ref> * ២៩ មករា ** [[ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី (២០១៨–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី]]៖ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុង[[តំបន់ធីក្រេ]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]រវាង[[កងកម្លាំងការពារធីក្រេ|ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធីក្រេ]] និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអេត្យូពី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិអេត្យូពី]]។<ref>{{Cite web|title=Clashes between government troops and Tigrayan forces erupt in Ethiopia|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/29/clashes-between-government-troops-and-tigrayan-forces-erupt-in-ethiopia|website=Al Jazeera|access-date=5 February 2026|first=|last=|date=29 January 2026}}</ref> ** [[កុបកម្មនៅបាឡូឈីស្ថាន]]៖ ការផ្ទុះអាវុធដាក់គ្នារវាង[[កងទ័ពរំដោះបាឡូឈីស្ថាន]] និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៉ាគីស្ថាន]]នៅក្នុងស្រុកមួយចំនួននៃ[[ខេត្តបាឡូឈីស្ថាន]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន បានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់យ៉ាងតិច ២២៥ នាក់។<ref name="dawn">{{cite web |last=Zehri Shahid|first=Abdullah|title=Security forces kill 22 more terrorists in Balochistan, taking 48-hour total tally to 177|url=https://www.dawn.com/news/1970602/balochistan-residents-face-difficulties-as-mobile-internet-services-remain-suspended-for-3rd-day|website=Dawn|access-date=5 February 2026|date=2 February 2026}}</ref> * ៣០ មករា – ឯកសារ[[សំណុំរឿងអែបស្ទីន]]ប្រមាណជាងបីលានទំព័រត្រូវបាន[[ក្រសួងយុត្តិធម៌ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រសួងយុត្តិធម៌អាមេរិក]]បញ្ចេញផ្សាយជាសាធារណៈ ដោយក្នុងនោះមានលេច[[បញ្ជីរាយនាមបុគ្គលមាននៅក្នុងសំណុំរឿងអែបស្ទីន|ឈ្មោះឥស្សរជនល្បីៗជាច្រើន]]នៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=Millions of Jeffrey Epstein files released by US justice department |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cevnmxyy4wjo |access-date=2026-02-12 |website=BBC News }}</ref> ===កុម្ភៈ=== * ១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកា]]៖ លោកស្រី[[លៅរ៉ា ហ៊្វែរណាន់ដេសឌែលហ្កាដូ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីកូស្តារីកា|ប្រធានាធិបតីថ្មីនៃប្រទេសកូស្តារីកា]] ហើយ[[គណបក្សអធិបតេយ្យប្រជាជន (កូស្តារីកា)|គណបក្ស]]របស់លោកស្រីផងដែរបានបន្តយកឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភានីតិបញ្ញត្តិកូស្តារីកា|សភានីតិបញ្ញត្តិ]]។<ref>{{Cite web |last=Mora |first=Carlos |date=2024-11-28 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-02-02 |website=CR Hoy }}</ref> * ៣ កុម្ភៈ – ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមឥស្លាមហៅ [[បូកូហារ៉ាម]] បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើភូមិចំនួនពីរនៅក្នុងរដ្ឋ[[ក្វារ៉ា]]នៃប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៦២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Islamic militants kill at least 162 people in attacks on 2 villages in Nigeria, lawmaker says |url=https://apnews.com/article/nigeria-attack-katsina-security-north-057f3997877d7e2cf9e79dfcd596f868 |access-date=2026-02-09 |website=AP News }}</ref> * ៥ កុម្ភៈ – សន្ធិសញ្ញា[[ស្តាតថ្មី]] (''New START'') កំណត់ចំនួន[[អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងរុស្ស៊ីបានផុតសុពលភាព។<ref name="n935">{{Cite web |date=February 4, 2024 |title=New START to Expire in Two Years as Russia Refuses Talks |url=https://www.armscontrol.org/blog/2024-02/nuclear-disarmament-monitor |access-date=2026-02-04 |publisher=Arms Control Association}}</ref> * ៦ កុម្ភៈ – មនុស្សប្រមាណ ៣១ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងប្រមាណ ១០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតមួយនៅឯព្រះវិហារឥស្លាមខាឌីចាទូលគូប្រានៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=More than 20 killed in blast at Pakistan mosque, officials say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg7y7gz2835o |access-date=2026-02-09 |website=www.bbc.com }}</ref> * ៦–២២ កុម្ភៈ – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាអូឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[មីឡាន]] និង[[កូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ]] ប្រទេស[[អ៊ីតាលី]]។<ref>{{Cite web |last=Dreier |first=Frederick |date=2026-02-05 |title=We’re Watching the 2026 Winter Olympics for These Thrilling Events |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/snow-sports/cortina-winter-olympics-events/ |access-date=2026-02-09 |website=Outside }}</ref> * ៨ កុម្ភៈ ** [[ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុន]]៖ លោកស្រី[[សាណាអិ តាកាអ៊ិឈិ]]ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់អំណាច បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លូកទឹកភ្លូកដី និងបានកាន់កាប់អាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ជប៉ុន)|សភាតំណាងរាស្ត្រជប៉ុន]]។<ref>{{cite news |first1=Tamiyuki |last1=Kihara |first2=Yoshifumi |last2=Takemoto |first3=John |last3=Geddie |date=14 January 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-pm-takaichi-mulls-feb-8-snap-election-yomiuri-reports-2026-01-13/ |title=Japan PM readies snap election, February 8 ballot eyed |publisher=Reuters |location=Tokyo |access-date=9 February 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលថៃឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ខណៈប្រជាមតិដើម្បីចាប់ផ្តើមព្រាង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីត្រូវបានអនុម័ត។<ref>{{Cite news |last=Tanakasempipat |first=Patpicha |date=2025-12-11 |title=Thailand Heads for Election as PM Set to Dissolve Parliament |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-11/thai-pm-plans-to-dissolve-parliament-to-pave-way-for-early-vote?taid=693ae483812a0300017aa4a0 |access-date=2026-02-09 |work=Bloomberg }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]៖ បេក្ខជន[[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយហ្កាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]] លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ​ ចូសេសេគូរូ]] ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]ថ្មីនៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ ដោយបានផ្តួលមេដឹកនាំគណបក្សស្ដាំនិយម[[ឆ្កេហ្កា]]គឺ លោក[[អានដ្រេ វេនធូរ៉ា]]។<ref>{{Cite news |last1=Khalip |first1=Andrei |last2=Goncalves |first2=Sergio |date=2026-02-08 |title=Portugal elects Socialist as president by landslide |url=https://www.reuters.com/world/portugal-votes-presidential-runoff-with-socialist-poised-victory-2026-02-08/ |access-date=2026-02-09 |work=Reuters }}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​កាន់អំណាច លោកស្រី[[មីយ៉ា មត្លីយ៍]] និង[[គណបក្សពលករបាបាដ]]របស់លោកស្រីបានដណ្ដើមយកឈ្នះ​អាសនៈ​ទាំងអស់នៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (បាបាដ)|រដ្ឋ​សភា​ជាតិ]]។<ref>{{Cite news |last1=Duncan |first1=Natricia |last2=Mounsey |first2=Calville |date=2026-02-11 |title=Mia Amor Mottley on course for third term, as Barbados heads to the polls |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/11/mia-amor-mottley-on-course-for-third-term-as-barbados-heads-to-the-polls |access-date=2026-02-13 |work=The Guardian }}</ref> * ១២ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែស]]៖ [[គណបក្សជាតិនិយមបង់ក្លាដែស]]ដឹកនាំដោយលោក[[តារីគ រ៉ះម៉ាន់]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាជាតិ (បង់ក្លាដែស)|សភាជាតិ]] ខណៈប្រជាមតិ​លើ​[[ធម្មនុញ្ញ​ខែកក្កដា]]​ត្រូវបាន​អនុម័ត។<ref>{{Cite web |last=Alam |first=Julhas |last2=Saaliq |first2=Sheikh |last3=español |first3=SHONAL GANGULY Leer en |date=2026-02-12 |title=Bangladesh votes in its first election since the 2024 Gen Z uprising that ousted Hasina |url=https://apnews.com/article/bangladesh-election-hasina-bnp-3662258dc5c44535c839e7bcc4baed43 |access-date=2026-02-17 |website=AP News }}</ref> * ១៣–១៥ កុម្ភៈ – [[សន្និសីទសន្តិសុខទីក្រុងមុយនិចលើកទី៦២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web|url=https://securityconference.org/en/|title=Munich Security Conference|website=securityconference.org}}</ref> * ១៧ កុម្ភៈ – [[ប្រធានាធិបតីប៉េរូ]] លោក[[ហូសេ ហេរី]]ត្រូវបាន[[សមាជនៃសាធារណរដ្ឋប៉េរូ|សមាជជាតិ]]បោះឆ្នោតដកសិទ្ធិអំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោក[[ហូសេ ម៉ារីយ៉ា បាល់កាហ្សារ]]ត្រូវបានសមាជបោះឆ្នោតតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-17 |title=Peru’s leader José Jerí ousted over ‘Chifa-gate’ scandal, as presidential ‘curse’ strikes again |url=https://www.cnn.com/2026/02/17/americas/peru-president-jose-jeri-ousted-intl-latam |access-date=2026-02-18 |website=CNN }}</ref><ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Lucinda |last2=Siniawski |first2=Natalia |title=Peru installs Jose Balcazar as interim president after Jeri ousted in political upheaval |url=https://www.reuters.com/world/americas/peru-congress-elects-jose-balcazar-new-interim-president-2026-02-19/ |access-date=19 February 2026 |work=Reuters |date=19 February 2026}}</ref> * ២២ កុម្ភៈ ** [[គីម ជុងអ៊ុន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងបន្តជា[[អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សពលករកូរ៉េ]] នៅក្នុង[[សមាជនៃគណបក្សពលករកូរ៉េលើកទី៩|សមាជជាតិលើកទី៩]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg18588mdko|title=Kim Jong Un re-appointed leader of North Korea's ruling party|date=23 February 2026|access-date=24 February 2026|last1=Koh|first1=Ewe|publisher=BBC News}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាឡាវឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាឡាវ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |title=Lao PDR Sets February 22, 2026, for National and Provincial Elections |url=https://kpl.gov.la/detail.aspx?id=95854 |access-date=2026-02-23 |website=KPL }}</ref> ** [[ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូ]]៖ ប្រតិបត្តិការយោធាដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្រុង[[តាប៉ាល់បា]] រដ្ឋ[[ហាលីស្កូ]] ប្រទេស[[ម៉ិកស៊ិក]] បានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតមេដឹកនាំក្រុម[[ការតែលហាលីស្កូជំនាន់ថ្មី]]ឈ្មោះ [[ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា ស៊ែរវ៉ាន់តេស|ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា "អែលមេនឆូ" ស៊ែរវ៉ាន់តេស]]។<ref>{{Cite web |last=McCluskey |first=Fidel Gutierrez, Mitchell |date=2026-02-22 |title=Mexico's most-wanted drug leader 'El Mencho' killed in military operation as violent clashes erupt across country |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/americas/mexico-kill-drug-mencho-latam-intl |access-date=2026-02-23 |website=CNN }}</ref> * ២៣ កុម្ភៈ –​ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់[[និម្មិតកម្មគណៈរដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ដំណើរការនិម្មិតកម្មរដ្ឋមន្ត្រី]]តាំងពីចុងឆ្នាំ២០២៥ មក ទីបំផុត លោក[[រ៉ូប យ៉ែធិន]]ក៏បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានចូលកាន់តំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]នៃប្រទេស[[ហុល្លង់]] ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលភាគតិចក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |last=Corder |first=Mike |date=2026-02-23 |title=Netherlands' coalition government takes office led by youngest-ever premier Rob Jetten |url=https://apnews.com/article/netherlands-new-government-hague-jetten-524182c2237409d249e263248cd57d35 |access-date=2026-02-24 |website=Associated Press }}</ref> * ២៦ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]បានប្រកាសសង្គ្រាម "បើកចំហ" ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល[[តាលីបង់]]នៃប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] ក្រោយជាប់ដៃគ្នាក្នុងជម្លោះតាមព្រំដែនអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{cite web | title=Pakistan bombs Kabul, declares ‘open war’ with Afghanistan after months of border clashes | website=France 24 | date=2026-02-26 | url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks | access-date=2026-02-27}}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានសហការគ្នាបើកការវាយប្រហារទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីថ្នាក់ដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូប ក្នុងនោះរួមមាន មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t|title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |date=28 February 2026 |publisher=BBC News |access-date=1 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស|ឈូងសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de|title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |date=28 February 2026 |publisher=The Guardian |access-date=March}}</ref> ===មីនា=== * ២​ មីនា ** មនុស្សយ៉ាងតិច ១៦៩ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និង ៥០ នាក់ទៀតបានរងរបួស នៅពេលដែលក្រុមយុវជនប្រដាប់អាវុធមកពី[[រដ្ឋរួបរួម]] បានធ្វើការវាយប្រហារលើ[[ស្រុកអាប៊ីអឹមណូម]] ក្នុងប្រទេស[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]។<ref>{{cite web | title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county | website=Anadolu Ajansı | date=2026-03-02 | url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 | access-date=2026-03-03}}</ref> ** [[ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែល]]៖ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេសបុលឡា]]នៃប្រទេស[[លីបង់]] បានចាប់ផ្តើមបើកវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីសងសឹកចំពោះ[[ឃាតកម្មអាលី ហាមេនៃ|ឃាតកម្ម]]មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់[[អាលី ហាមេនៃ]]។<ref name=":0">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa|url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362|access-date=11 March 2026 |agency=Bernama}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Hezbollah says targeted 3 Israeli bases after strikes on Lebanon |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-hezbollah-says-targeted-3-israeli-bases-after-strikes-on-lebanon|access-date=11 March 2026 |agency=Agence France-Presse|publisher=France 24}}</ref> * ៤ មីនា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើនាវាមុជទឺកបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំងអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រឿងឈ្មោះ ''ដេណា'' នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ កងនាវានៃប្រទេសស្រីលង្កាបានរាយការណ៍ថា នាវា ''ដេណា'' បានលិចទៅបាតសមុទ្រ ដោយមាននាវិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានបាត់ខ្លួនជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c62gg44d53xt?post=asset%3A607bbc27-c19c-441c-9f02-522ce39f2c6b#post|title=US sinks Iranian warship with torpedo in Indian Ocean - Hegseth|date=4 March 2026 |publisher=BBC News|access-date=5 March 2026}}</ref> * ៥ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់]]៖ [[គណបក្សរាស្ត្រិយស្វតានត្រា]]ដឹកនាំដោយលោក[[បាឡិន​ ឆាហ៍]] បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=EC begins preliminary preparations for March elections |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/ec-begins-preliminary-preparations-for-march-elections |access-date=2026-03-05 |website=The Himalayan Times }}</ref> * ៦–១៥ មីនា – [[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងមីឡាន និងកូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ ប្រទេសអ៊ីតាលី។<ref>{{cite web |last=Faulkner |first=Ruth |title=Milano Cortina 2026 Paralympic Winter Games open with stunning ceremony |url=https://www.paralympic.org/news/milano-cortina-2026-opening-ceremony |publisher=International Paralympic Committee |access-date=11 March 2026 |date=6 March 2026}}</ref> * ៨ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]៖ កូនប្រុស[[អាលី ហាមេនៃ]] គឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសរើសជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ី]]​៖ គណបក្សរបស់លោកប្រធានាធិបតី[[ហ្គូស្តាវ៉ូ​ ប៉េត្រូ]]គឺ [[កតិកាសញ្ញាប្រវត្តិសាស្ត្រ]] បានដណ្ដើមឈ្នះ​អាសនៈ​មួយភាគធំ​នៅ​ក្នុង​[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (កូឡុំប៊ី)|សភា​តំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភា (កូឡុំប៊ី)|​ព្រឹទ្ធសភាកូឡុំប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2025-03-06 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Así quedó el calendario para las elecciones del 2026: fechas clave |url=https://www.eluniversal.com.co/colombia/2025/03/06/asi-quedo-el-calendario-para-las-elecciones-del-2026-fechas-clave/ |access-date=2026-03-11 |website=El Universal }}</ref> * ១៥ មីនា ** [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន]]៖ ប្រជាជនកាហ្សាក់ស្ថានប្រមាណ​ ៩០% បានបោះឆ្នោតទទួលយក[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=President of Kazakhstan calls for drastic parliamentary reform including abolition of Senate |url=https://www.commonspace.eu/news/president-kazakhstan-calls-drastic-parliamentary-reform-including-abolition-senate |access-date=18 March 2026 |website=commonspace.eu }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើង]]៖ [[គណបក្សពលករកូរ៉េ]]កំពុងកាន់អំណាចបានបន្តឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាប្រជាជនកំពូល]]។<ref>{{Cite web |last=Park |first=Boram |date=4 March 2026 |title=N. Korea to elect representatives to Supreme People's Assembly this month following key party congress |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20260304000851315?section=nk/nk |website=Yonhap News Agency|access-date=18 March 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាម]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/1718049/na-approves-shortened-term-sets-2026-election-date.html|title=NA approves shortened term, sets 2026 election date|website=Viet Nam News|date=21 May 2025}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ដេនីស សាស៊្សូ អ៊ិនហ្គេស្សូ]]បានឈ្នះសំឡេងគាំទ្រភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite news |date=31 December 2025 |title=Congo president Sassou Nguesso to seek re-election in March 2026 |publisher=France 2 |url=https://www.france24.com/en/africa/20251230-congo-president-sassou-nguesso-seeks-re-election-2026}}</ref> * ១៧ មីនា – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ៤០០​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]នៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន បន្ទាប់ពីមន្ទីរពេទ្យនោះបានរងគ្រាប់បាញ់ប្រហារពីប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite news |date=17 March 2026 |title=From sponsor to enemy: What's behind Pakistan's attack on Afghan Taliban? |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sponsor-enemy-whats-behind-pakistans-attack-afghan-taliban-2026-03-17/ |access-date=18 March 2026 |work=Reuters}}</ref> * ២២ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនី]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្កូឡូប]] និងគណបក្ស[[ចលនាសេរីភាព (ស្លូវេនី)|ចលនាសេរីភាព]]របស់លោកបានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ស្លូវេនី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite news |title=Slovenia’s liberals and populists neck and neck, preliminary results show |url=https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 |date=22 March 2026 |access-date=26 March 2026 |work=AP |last=Zerdin |first=Ali |url-status=live |archive-date=22 មីនា 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260322210319/https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 }}</ref> * ២៤ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាក]]៖ សម្ព័ន្ធភាពនយោបាយរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[មិតេ ហ្វ្រេដឺរីកសិន]]បានបាត់បង់អាសនៈភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[ហ្វុលកេទីង]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=(ជាភាសាដាណឺម៉ាក) Mette Frederiksen udskriver folketingsvalg |url=https://nyheder.tv2.dk/politik/2026-02-26-mette-frederiksen-udskriver-folketingsvalg |access-date=2026-02-26 |website=nyheder.tv2.dk }}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់]]បានថ្លែងនៅក្នុងលិខិតមួយផ្ញើទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ថា នាវាដឹកជញ្ជូនដែលមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ឬអ៊ីស្រាអែល អាចឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រអ័រមូស]]បាន។<ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |date=2026-03-25 |title=Iran Says 'Non-Hostile' Ships Can Sail Through the Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-strait-of-hormuz-ships.html |access-date=2026-03-26 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ===មេសា=== * ១ មេសា – [[អង្គការណាសា]]បានចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម[[អារតេមីស ២]] ដែលជាដំណើរពាំនាំមនុស្សហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។<ref>{{Cite web |last=Low |first=Lauren E. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-08 |website=NASA}}</ref> * ៦ មេសា – ក្រុមអវកាសយានិកនៃបេសកកម្មអារតេមីស ២ បានបំបែកឯតទគ្គកម្មសម្រាប់ការនៅឃ្លាតឆ្ងាយបំផុតរបស់មនុស្សពីភពផែនដី ពោលដោយស្ថិតក្នុងចម្ងាយអតិបរមា ៤០៦,៧៧៣ គីឡូម៉ែត្រ ខណៈពួកគេបានធ្វើដំណើរជុំវិញដល់ផ្នែកខាងក្រោយនៃព្រះច័ន្ទ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=Artemis astronauts travel further from Earth than any humans before - watch live |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/clyr8k06jv7t |access-date=2026-04-08 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=ទីបំផុតពួកគេធ្វើបានសម្រេចហើយ! គោចរកៀកព្រះចន្ទ និងឆ្ងាយពីផែនដីបំផុត (វីដេអូ) |url=https://cambospace-world.com/?p=26499 |access-date=2026-04-08 |website=Cambo Space}}</ref> * ៧ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាម]]៖ [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភាវៀតណាម]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[តូ ឡឹម]]ជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីជំនួសលោក[[លឿង កឿង]]។<ref>{{cite web | url=https://english.news.cn/20260407/ed18537e45de4a1dabae914f80d5a145/c.html | title=Vietnamese party chief elected state president | publisher=Xinhua | work=english.news.cn | date=7 April 2026 | accessdate=8 April 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមព្រៀងគ្នាទទួល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ (២០២៦)|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]]។<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=Trump agrees to two-week ceasefire if Iran opens Strait of Hormuz - follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yw4g3z7qgt |access-date=2026-04-08 |website=BBC News }}</ref> * ១០ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អ៊ីស្មាអែល អូមារ ហ្គីឡេហ៍]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីជីប៊ូទី|ប្រធានាធិបតី]]ក្នុងអាណត្តិទីប្រាំមួយរបស់លោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-13 |title=Djibouti Installs Electoral Commission Paving Way for April Presidential Vote |url=https://dawan.africa/news/djibouti-installs-electoral-commission-paving-way-for-april-presidential-vote |access-date=2026-04-20 |website=Dawan Africa }}</ref> * ១១ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់]]៖ សភាអ៊ីរ៉ាក់បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[នីហ្សារ អាមីឌី]]ពីគណបក្ស[[សហភាពស្នេហាជាតិឃឺឌីស្ថាន]]ជាប្រធានាធិបតីថ្មី។<ref>{{cite news |title=PUK's Nizar Amedi elected Iraqi president in session boycotted by KDP |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/110420261 |work=Rudaw |date=11 April 2026 |access-date=20 April 2026}}</ref> * ១២ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រី]]៖ ក្រោយកាន់អំណាចអស់រយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ​ នាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[វិចទ័រ អ័របាន]]ត្រូវបានផ្តួលដោយលោក[[ពីទ័រ ម៉ាកឌ្យ៉ា]]នៃ[[គណបក្សទីសហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge |url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1 |access-date=20 April 2026 |website=AP News }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំង]]៖ បេក្ខជនឯករាជ្យ លោក[[រ៉ូមូអាល់ដ៍ វ៉ាដាញី]]បានឈ្នះឆ្នោតដោយទទួលសំឡេងគាំទ្រលើសលប់សរុប ៩៤%។<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=Benin – CENA releases 2026 general election timetable |url=https://wadr.org/benin-cena-releases-2026-general-election-timetable/ |access-date=2026-04-20 |website=WADR }}</ref> * ១៣ មេសា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមបិទផ្លូវទឹកចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ដោយលោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានព្រមានថា នាវាអ៊ីរ៉ង់មួយណាដែលព្យាយាមបំពានចូលតំបន់ហាមឃាត់នឹងត្រូវ "កម្ចាត់ចោលភ្លាមៗ"។ អាជ្ញាធរដែនសមុទ្របានណែនាំគ្រប់នាវានៅក្នុងតំបន់ឱ្យមានភាពប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ពីកំណើនសកម្មភាពយោធា និងនីតិវិធីស្ទាក់ចាប់ដែលអាចកើតមានពីសំណាក់ភាគីជម្លោះ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=US blockade of Iranian ports takes effect as Trump threatens to destroy 'attack ships' |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cp9vm5ezxz4t |access-date=2026-04-20 |website=BBC News}}</ref> * ១៩ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការី]]៖ គណបក្ស[[វឌ្ឍនភាពប៊ុលហ្ការី]] ដែលដឹកនាំដោយអតីតប្រធានាធិបតី[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]] បានឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ប៊ុលហ្ការី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|title=Кабинетът „Желязков“ подаде оставка (ВИДЕО)|date=December 11, 2025|website=dariknews.bg|accessdate=April 20, 2026|archive-date=January 21, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121125547/https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|url-status=live}}</ref> * ២១ មេសា​ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំបានប្រកាសពន្យារការអនុវត្តបទឈប់បាញ់បន្តបន្ថែមទៀត រហូតដល់សំណើរបស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានដាក់ជូន ហើយរាល់ការសន្ទនាត្រូវបានបញ្ចប់ទៅតាមសំណើស្នើសុំដោយប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=2026-04-27 |website=Al Jazeera}}</ref> * ២៥ មេសា – [[ការវាយប្រហារនៅម៉ាលីឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅម៉ាលី]]៖ ក្រុម[[រណសិរ្សរំដោះអាហ្សាវ៉ាដ]] និង[[ក្រុមគាំទ្រឥស្លាម និងមូស្លីម]] បានបើកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនលើកទៅលើទីក្រុងធំៗសំខាន់ៗនៅទូទាំងប្រទេសម៉ាលី ដោយក្នុងនោះ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[គីដាល់]] និងមួយផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុង[[ហ្គៅ]] [[មុបធី]] និង[[សេវ៉ារ៉េ]]។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali |title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali |publisher=Al Jazeera |date=25 April 2026 }}</ref> ===ឧសភា=== * ១ ឧសភា – [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]​បានដើរចេញ​ពី[[អង្គការនៃបណ្តាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] ដោយ​បិទបញ្ចប់ជំពូកក្នុងនាមជា​សមាជិក​រយៈពេល​ប្រាំមួយ​ទសវត្សរ៍ ដោយអង្គការនេះត្រូវបាត់បង់​ប្រទេសសមាជិក​ផលិត​ប្រេង​ធំ​បំផុត​មួយ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title= OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/articleshow/130634333.cms?from=mdr |access-date=2026-05-02 |website=The Economic Times }}</ref> * ៤​ ឧសភា –​ រោងចក្រផលិតកាំជ្រួចមួយកន្លែងបានផ្ទុះឆេះនៅក្នុងទីក្រុង[[លីវយ៉ាង]] ខេត្ត[[ហ៊ូណាន]] ប្រទេសចិន ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៣៧ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៥១ នាក់បន្ថែម។<ref name="China fireworks:0">{{Cite web |last=Lee |first=Liz |last2=Bu |first2=Shi |date=8 May 2026 |editor-last=Coghill |editor-first=Kim |title=Death toll rises to 37 in China fireworks factory blast |url=https://www.reuters.com/world/china/death-toll-rises-37-china-fireworks-factory-blast-2026-05-08/ |access-date=19 May 2026 |website=Reuters}}</ref> * ១២ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ា]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[ហ្វីលីព ដាវីស]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោក។<ref>{{Cite news |title=Bahamas prime minister re-elected in early election victory |url=https://www.reuters.com/world/americas/bahamas-prime-minister-re-elected-early-election-victory-2026-05-13/ |date=13 May 2026 |access-date=19 May 2026 |work=Reuters }}</ref> * ១២–១៦ ឧសភា – [[កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិនឆ្នាំ២០២៥|កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិន]] ត្រូវបាន​ប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[វីយែន]] ប្រទេសអូទ្រីស។<ref>{{cite web|last=Schumacher|first=Elizabeth|title=Eurovision: Vienna to host European Song Contest 2026|url=https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|publisher=Deutsche Welle|access-date=19 May 2026 |archive-date=August 22, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822033113/https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|url-status=live}}</ref> បេក្ខជនមកពីប្រទេសប៊ុលហ្ការីឈ្មោះ [[ដារ៉ា]] បានឈ្នះកម្មវិធីឆ្នាំនេះជាមួយនឹងបទចម្រៀងចំណងជើងថា "[[:en:Bangaranga|Bangaranga]]"។<ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Bulgaria wins Eurovision Song Contest, Israel comes second again |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eurovision-song-contest-final-takes-stage-amid-gaza-boycott-2026-05-16/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> * ១៦ ឧសភា – [[ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរីឆ្នាំ២០២៦|ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរី]]៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាសពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[ជំងឺអ៊ីបូឡា]]ដែលបង្កដោយប្រភេទ[[វីរុសអេបូឡាប៊ុនឌីប៊ូហ្គីយូ]]នៅក្នុង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] និងប្រទេស[[អ៊ូហ្កង់ដា]] ហើយបានប្រកាសវាជាភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈ។<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern |url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern |access-date=17 May 2026 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 May 2026 |title=សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន ស្តីពីការការពារខ្លួនពីការឆ្លងជំងឺអេបូឡា (Ebola) |url=https://moh.gov.kh/kh/notice/detail/526 |access-date=19 May 2026 |website=[[ក្រសួងសុខាភិបាល|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]}}</ref> * ១៧​ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |date=2026-02-12 |title=The electoral calendar for the 2026 legislative elections is now available. (ចំណងជើងប្រែជាភាសាអង់គ្លេស) |url=https://cne.cv/sala_de_imprensa_/calendario-eleitoral-das-eleicoes-legislativas-2026-ja-disponivel/ |access-date=2026-05-19 |website=Comissão Nacional de Eleições (CNE) }}</ref> * ២២​ ឧសភា – [[ការផ្ទុះឧស្ម័ននៅអណ្តូងរ៉ែធ្យូងថ្មលីវសិនយូ]]ក្នុង[[ខេត្តសានស៊ី]] ប្រទេសចិន បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=At least 82 killed in Chinese coal mine explosion|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y0ve18qlko |access-date=2026-06-02 |website=BBC News }}</ref> * ២៤ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីបឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីប]]៖ គណបក្ស[[កម្លាំងរួបរួមប្រជាធិបតេយ្យ]]ដឹកនាំដោយលោកស្រី[[អានីតា ឌីមីទ្រីយ៉ូ]]បានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Parliamentary elections set for May 24 next year |url=https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |access-date=2025-06-02 |website=cyprus-mail.com |language=en |archive-date=January 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116185359/https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |url-status=live }}</ref> * ៣០ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តា]]៖ [[គណបក្សពលករ (ម៉ាល់តា)|គណបក្សពលករ]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត អាបេឡា]] បានឈ្នះការបោះឆ្នោតបួនអាណត្តិជាប់ៗគ្នា។<ref>{{Cite news |last=Borg |first=Neville |date=2026-04-27 |title=Robert Abela announces snap election for May 30 |url=https://timesofmalta.com/article/abela-announces-election-date.1126985 |access-date=2026-06-02 |work=Times of Malta }}</ref> * ៣១ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាគីនេឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាគីនេ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite news |work=Le360Afrique |date=22 February 2026 |title=(ជាភាសាបារាំង) Guinée: les élections législatives et communales prévues le 24 mai |url=https://afrique.le360.ma/politique/guinee-les-elections-legislatives-et-communales-prevues-le-24-mai_LPQ3R2EQ3NHY7G26CB5CPJB5CU/|access-date=2 June 2026|}}</ref> ===មិថុនា=== * ១​ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពី]]៖ [[គណបក្សវិបុលភាព]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អាប៊ីយ៍ អះម៉េដ]]បានឈ្នះឆ្នោតមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite news|title=National Election Board Says Most Constituencies Declared Election Results|url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_8993217|access-date=July 1, 2026|agency= Ethiopian News Agency}}</ref> * ៧ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនី]]៖ ​គណបក្ស[[កិច្ចសន្យាពលរដ្ឋ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[នីកុល​ ប៉ាស្ហ៊ីនយ៉ាន]]បានឈ្នះឆ្នោតកាន់អំណាចមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite web |date=2025-06-07 |title=Next Parliamentary elections will be held on June 7, 2026: Alen Simonyan |url=https://www.1lurer.am/en/2025/06/07/Next-Parliamentary-elections-will-be-held-on-June-7-2026-Alen-Simonyan/1326754 |access-date=2025-06-09 |website=First News Channel}} </ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូ]]៖ ថ្វីបើនយោបាយជាតិកំពុងជាប់គាំង គណបក្ស[[វ៉េតេវិនដូស្យេ]]របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[អាល់ប៊ីន គួរធី]]បានដណ្ដើមកាន់កាប់អាសនៈបានមួយភាគធំ។<ref>{{cite news |date=28 April 2026 |title=Kosovo heads to elections after failure to elect president |url=https://www.koha.net/en/arberi/kosova-shkon-ne-zgjedhje-pas-deshtimit-per-president |access-date=9 June 2026 |work=Koha }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូ]]៖ ប្រធានគណបក្ស[[កម្លាំងប្រជាជន]] លោកស្រី[[កីកូ ហ្វូជីម៉ូរី]]បានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងប្រផិតប្រផើយទល់នឹងប្រធានគណបក្ស[[ទាំងអស់គ្នាដើម្បីប៉េរូ]] លោក[[រ៉ូប៊ឺតូ សាន់ឆេស]]នៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ។ គណបក្សឆ្វេងនិយមបានកើបសំឡេងបានភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប៉េរូ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ប៉ុន្តែបានទទួលសំឡេងស្មើនឹងក្រុមស្ដាំនិយមនៅក្នុង[[ព្រឹទ្ធសភា (ប៉េរូ)|ព្រឹទ្ធសភា]]ដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មី។<ref>{{Cite web |last1=Aquino |first1=Marco |last2=Villegas |first2=Alexander |date=30 June 2026 |title=Keiko Fujimori leads Peru's presidential race after official count concludes |url=https://www.reuters.com/world/americas/keiko-fujimori-leads-perus-presidential-race-after-official-count-concludes-2026-06-29/ |access-date=1 July 2026 |website=Reuters }}</ref> * ៨​ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីមីនដាណាវឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៨ រ៉ិចទ័រ]] បានវាយអង្រួនប្រទេសហ្វីលីពីន ដោយវាត្រូវជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ខ្លាំងសាហាវបំផុតមួយចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីលូហ្សុនឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកាលពីឆ្នាំ១៩៩០]]។<ref>{{Cite web |last=Magramo |first=Kathleen |date=2026-06-08 |title=7.8 magnitude earthquake hits southern Philippines |url=https://www.cnn.com/2026/06/07/asia/southern-philippines-mindanao-earthquake-intl-hnk |access-date=2026-06-09 |website=CNN }}</ref> * ១១​ មិថុនា – ១៩ កក្កដា – ព្រឹត្តិការណ៍[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[កាណាដា]] [[ម៉ិកស៊ិក]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដោយ[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]បាន[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦ វគ្គផ្ដាច់ព្រ័ត្រ|យកឈ្នះ]][[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អាហ្សង់ទីន]]នៅវគ្គផ្ដាច់ព្រ័ត្រក្លាយខ្លួនជាម្ចាស់ជើងឯក។<ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Spain wins 2026 FIFA World Cup with grueling 1-0 win over Argentina - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/2026-fifa-world-cup-final-spain-argentina-sunday/ |access-date=2026-07-20 |website=www.cbsnews.com }}</ref> * ១៤​ មិថុនា – [[គ្រោះឧទ្ធម្ភាគចក្របុកគ្នានៅ|ឧទ្ធម្ភាគចក្រពីរគ្រឿងបានហោះបុកគ្នា]]នៅលើអាកាសក្នុងទីក្រុង[[រីយ៉ូដឺហ្សាណេរ៉ូ]] ប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួនប្រាំមួយនាក់ ក្នុងនោះរួមមានអ្នកចម្រៀងជនជាតិអាមេរិកដ៏ល្បីម្នាក់ឈ្មោះ[[អូលីវើ ធ្រី]] អ្នកផលិតមាតិកាលើយូធូបជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[ហ្កាស្ពី]] និងអ្នកដឹកនាំនិពន្ធរឿងជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[លូកាស អា.​ វិញ៉ាល់ឡេ]]។<ref>{{Cite web |date=2026-06-14 |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Cantor Oliver Tree é um dos mortos em acidente aéreo no Rio; veja vítimas |url=https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |access-date=2026-06-16 |website=CNN Brasil |archive-date=June 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614183128/https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |url-status=live }}</ref> * ១​៥–១៧​ មិថុនា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]បានរួមគ្នាប្រកាសនិងចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]] ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងបណ្ដោះអាសន្នមាន ១៤ ចំណុច ដើម្បីបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាបើកនាវាចរណ៍កាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ឡើងវិញ បើកផ្លូវទឹកចេញចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ដែលធ្លាប់បានបិទដោយអាមេរិក និងចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចារយៈពេល ៦០ ថ្ងៃជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែលវិញបាននិយាយថា ខ្លួននឹងមិនដកទ័ពចេញពីទឹកដីដែលសាមីខ្លួនបានកាន់កាប់នៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[លីបង់]]ឡើយ។<ref>{{cite news |last1=Hafezi |first1=Parisa |last2=Stewart |first2=Phil |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US, Iran reach preliminary agreement to end war, signing set for Friday |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iran-reach-peace-deal-signing-set-friday-pakistan-says-2026-06-14/ |work=Reuters |date=15 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Holland |first1=Steve |last2=Hafezi |first2=Parisa |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US and Iran presidents sign ceasefire agreement, but Trump says he could still resume attacks |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/g7-leaders-demand-ceasefire-lebanon-welcome-iran-deal-2026-06-17/ |work=Reuters |date=18 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref> * ២១ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី]]៖ បេក្ខភាពស្ដាំនិយម លោក[[អាប៊ែឡាដូដេឡា អេស្ព្រីអេយ៉ា]]បានផ្ដួលបេក្ខភាពឆ្វេងនិយម លោក[[អ៊ីវ៉ាន់ សេប៉េដា]] នៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោតដើម្បីឈ្នះឆ្នោតជាប់ឈ្មោះជា[[ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី|ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wells|first=Ione |date=2026-05-31 |title=Colombia presidential runoff pits leftist senator against pro-Trump rival |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w2xvwq8g9o |access-date=2026-06-22 |website=BBC }}</ref> * ២២ មិថុនា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីចក្រភពអង់គ្លេស]] លោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]បានប្រកាសពីការលាលែងពីតំណែងនាពេលដ៏ខ្លីខាងមុខ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យគណបក្សកាន់អំណាចត្រៀមរៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សពលករឆ្នាំ២០២៦ (ស.រ.)|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Richard |date=2026-06-22 |title=Keir Starmer announces resignation as prime minister and Labour Party leader |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxd00lg599o |access-date=2026-06-22 |website=BBC}}</ref> * * ២៤ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីវេណេស៊ុយអេឡា]]៖ គ្រោះរញ្ជួយដីរលកដំបូងកម្រិត ៧.២ វិចទ័រ បានបោកអង្រួនប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]]ប៉ែកខាងលិច មុនពេលត្រូវរងការវាយប្រហារដោយរលករញ្ជួយដីចម្បងមួយទៀតកម្រិត ៧.៥ វិចទ័រ ដោយបង្កឱ្យកើតការខូចខាតអស់យ៉ាងច្រើនរាប់មិនអស់នៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref name="BBC Live">{{Cite news |date=24 June 2026 |title=Powerful back-to-back earthquakes strike Venezuela, collapsing buildings in Caracas |url=https://www.bbc.com/news/live/c621z18wznet |access-date=25 June 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ===កក្កដា=== * ២ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតសភាអាល់ហ្សេរីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាល់ហ្សេរី]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://poliglobe.com/election/1287|title=Algerian Legislative Election, 2026|website=PoliGlobe|access-date=5 July 2026|archive-date=March 24, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260324143116/https://poliglobe.com/election/1287|url-status=live}}</ref> * ៦ កក្កដា – ហាម៉ាស់បានប្រកាសរំលាយ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលស៊ីវិល]]របស់ខ្លួនក្រោម[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]]។<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-07-06/ty-article-live/israeli-civilians-tried-to-cross-into-syria-idf-says-amid-settlement-reports/0000019f-342c-d746-adff-ff6d69240000?liveBlogItemId=920670504#920670504|title= Hamas says group-backed Gaza government resigns to hand power to Palestinian technocrats|website=Haaretz|date=6 July 2026}}</ref> * ៧–៨ កក្កដា – [[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០២៦|កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូ]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[អង់ការ៉ា]] ប្រទេស[[តួកគី]]។<ref>{{cite web |title=NATO Summit 2026 |url=https://www.nato.int/en/news-and-events/events/event-programmes/2026/07/nato-summit-2026 |website=NATO |date=7 July 2026 |access-date=8 July 2026}}</ref> * ៨ កក្កដា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់បានដួលរលំ ដោយនាំឱ្យសង្គ្រាមរវាងប្រទេសទាំងពីរឆេះពុះកញ្ជ្រោលឡើងវិញ។<ref>{{cite news |title=US says it has completed a new round of strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-says-it-has-completed-a-new-round-strikes-iran-2026-07-08/ |work=Reuters |date=8 July 2026 |access-date=17 July 2026}}</ref> * ២០ កក្កដា ** លោក[[អានឌី ប៊ឺនហាម]]ត្រូវបានតែងតាំងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃចក្រភពអង់គ្លេស]]បន្តតំណែងពីលោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]។<ref>{{cite news |title=Andy Burnham pledges cost of living help in first speech as prime minister |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cgrkv8e8l9qt |work=BBC News |date=20 July 2026 |access-date=20 July 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ក្រុម[[ហ៊ូទី]]នៃប្រទេស[[យេម៉ែន]]បានប្រកាសបិទច្រក[[បាបអែលម៉ង់ដិប]]នៅ[[សមុទ្រក្រហម]]ដើម្បីប្រឆាំងនឹងអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត។<ref>{{cite news |title=Yemen's Houthis declare naval blockade against Saudi Arabia |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-declare-naval-blockade-against-saudi-arabia-statement-2026-07-20/ |access-date=4 August 2026 |work=Reuters |date=July 20, 2026}}</ref> ** [[សហប្រធានាធិបតីនីការ៉ាក្វា]] លោក[[ដានីញ៉ែល អ័រតេហ្កា]]បានប្រកាសបិទដំណើរការបោះឆ្នោតជាតិ។<ref>{{Cite news |date=21 July 2026 |title=Nicaragua's Ortega says 'never again' for elections after two decades in power {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2026/07/20/americas/nicaragua-ortega-no-elections-intl-hnk |access-date=4 Augusr 2026 |work=CNN }}</ref> * ២២–៣០ កក្កដា – [[រលកកម្ដៅអឺរ៉ុបឆ្នាំ២០២៦|រលកកម្ដៅអឺរ៉ុប]]៖ អគ្គិភ័យឆាបឆេះព្រៃនៅក្នុងប្រទេស[[ភ្លើងឆេះព្រៃនៅបារាំងឆ្នាំ២០២៦|បារាំង]] [[ភ្លើងឆេះព្រៃនៅព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៦|ព័រទុយហ្កាល់]] និង[[ភ្លើងឆេះព្រៃនៅអេស្ប៉ាញឆ្នាំ២០២៦|អេស្ប៉ាញ]]បានបង្ខំឱ្យមនុស្សប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ជំម្លៀសខ្លួនចេញពីគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេ។ មន្ត្រីបារាំងបានសម្ដៅលើវាថាជាគ្រោះអាសន្នឆេះព្រៃដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ ខណៈដែលមន្ត្រីនៅទីក្រុងម៉ាឌ្រីដបាននិយាយថាវាជាគ្រោះអគ្គិភ័យដ៏អាក្រក់បំផុតមួយក្នុងតំបន់ដែលខ្លួនបានត្រូវប្រឈម។<ref>{{cite news |title=Europe is burning: How bad could this wildfire crisis get? |url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/07/28/europe-is-burning-how-bad-could-this-wildfire-crisis-get |access-date=4 August 2026 |work=EuroNews |date=28 Jul 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Devastating European wildfires in maps - and how they're being tackled |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj638jx0l53o |access-date=4 August 2026 |work=www.bbc.com |date=29 July 2026}}</ref> * ២៨ កក្កដា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅគូម៉ាម៉ូតុឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជូយដី]]មួយកម្រិត ៦.៨ វិចទ័រចេញពីជម្រៅ ១០ គម ក្រោមដីបានអង្រួន[[ខេត្តគូម៉ាម៉ូតុ]]នៅក្នុងប្រទេស[[ជប៉ុន]]ភាគខាងត្បូង ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៣០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ជាង ៦០ នាក់ទៀត។<ref>{{cite web |title=Three mall workers dead after Japanese earthquake, with at least 13 killed across country |url= https://www.bbc.com/news/live/c9q2481v855t |work=BBC News |access-date=4 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blair |first1=Gavin |title=Death toll in Japan earthquake rises to 30 as aftershock and heat hamper rescue efforts |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/30/japan-earthquake-death-toll-rises |access-date=4 August 2026 |work=The Guardian |date=30 July 2026}}</ref> * ៣០ កក្កដា ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានប្រកាសបង្កើត[[សម្ព័ន្ធភាពការពារដែនសមុទ្រពហុជាតិ|សម្ព័ន្ធភាពយោធា ១៤ ប្រទេស]]ឡើងដើម្បីស្ដារនិងការពារសេរីភាពនាវាចរណ៍នៅសមុទ្រក្រហម ចំពេលដែលសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់កំពុងពុះកញ្ជ្រោល និងក៏ដូចជា[[វិបត្តិសមុទ្រក្រហម|វិបត្តិនៃសមុទ្រ]]នេះដែលបង្កឡើងដោយក្រុមឧទ្ទាមហ៊ូទី។<ref>[https://www.spa.gov.sa/en/N2644911 Founding States Issue Joint Declaration on Establishing Multinational Maritime Defense Alliance - Saudi Press Agency]</ref> ** [[វិបត្តិព្រំដែនម៉ារ៉ុក–អេស្ប៉ាញឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិព្រំដែនម៉ារ៉ុក–អេស្ប៉ាញ]]៖ មនុស្សប្រមាណ ៦០,០០០ នាក់បានផ្ដុំគ្នាឆ្លងព្រំដែនដោយខុសច្បាប់ពីប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]]ចូលទៅក្នុងប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]]តាមរយៈ[[សេអ៊ូតា|ទីក្រុងស្វយ័តសេអ៊ូតា]] ខណៈមនុស្សមួយចំនួនតូចទៀតបានព្យាយាមឆ្លងដែនចូលទៅក្នុងទីក្រុង[[មេលីយ៉ា]]។<ref name="the-guardian-ceuta-europe-live">{{Cite web |last=Krupa |first=Jakub |date=2026-07-31 |title=Spain's Sánchez blames trafficking gangs as estimated 60,000 migrants reach Ceuta – Europe live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/jul/31/cueta-spain-morocco-italy-migration-schengen-europe-latest-news-updates#top-of-blog |access-date=2026-08-04 |website=The Guardian }}</ref> ===សីហា=== * ៧ សីហា – ប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[តួកគី]]បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងការពារជាតិរួមទីក្រុងមេក្កា]] ដែលជាកតិកាសញ្ញាការពារជាតិជនុបត្ថម្ភ ខណៈ[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]បានកំពុងពុះកញ្ជ្រោល។<ref>{{cite web |title=Mideast live: Saudi Arabia, Pakistan, Turkey sign defence pact stating attack on one is attack on all |work=France 24 |date=7 August 2026 |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260807-middle-east-live-saudi-arabia-pakistan-turkey-to-sign-defence-pact |access-date=9 August 2026 |archive-date=7 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807000849/https://www.france24.com/en/middle-east/20260807-middle-east-live-saudi-arabia-pakistan-turkey-to-sign-defence-pact |url-status=live }}</ref> * ១០ សីហា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៤ វិចទ័រ]] បានរង្គោះរង្គើប្រទេសកូឡុំប៊ី ដោយបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ២៤០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សជាង ១,២៤៨ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{Cite web |last=AizprúaSeguir |first=Por Julio César |date=2026-08-10 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Panameños salen a las calles al sentir los efectos del sismo de 7.4 registrado en Colombia |url=https://www.infobae.com/panama/2026/08/10/panamenos-salen-a-las-calles-al-sentir-los-efectos-del-sismo-de-74-registrado-en-colombia/ |access-date=2026-08-12 |website=infobae }}</ref> * ១១ សីហា ** [[ការចោទប្រកាន់ឧក្រិដ្ឋជនសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]៖ តុលាការមួយនៅទីក្រុង[[ដាម៉ាស់]]បានកាត់ទោសប្រហារជីវិតអតីតមន្ត្រីស៊ីរីចំនួនប្រាំបួនរូប ដោយក្នុងនោះរួមមានអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[បាស្ហា អាល់-អាសាដ]] ព្រមទាំងប្អូនប្រុសរបស់លោកឈ្មោះ[[ម៉ាហៀរ អាល់-អាសាដ|ម៉ាហៀរ]] អតីត[[ក្រសួងការពារជាតិ (ស៊ីរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ]]លោក[[ហ្វាដ ចាស៊េម អាល់-ហ្វារីជ]] អតីតប្រធាននាយកដ្ឋានសន្តិសុខនយោបាយប្រចាំក្រុង[[ដារ៉ាអា]] និងត្រូវជាបងជីដូនមួយរបស់អាសាដ គឺលោក[[អាធីហ្វ ណាជីប]] ពីបទឃាតកម្មគិតទុកជាមុន [[ទារុណកម្ម]] និង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]ដែលបានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]។ ក្រៅពីលោកណាជីប ឧក្រិដ្ឋជនប្រាំបីនាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានកាត់ទោសដោយកំបាំងមុខ។<ref name=bbc>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ce34dkpnyg7o|title=Ousted Syrian dictator Bashar al-Assad sentenced to death in absentia|date=11 August 2026|website=www.bbc.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=MSN | url=https://www.msn.com/en-us/news/world/syria-s-bashar-al-assad-8-other-officials-sentenced-to-death/ar-AA29R4I0?ocid=winp2fptaskbarhover&cvid=6edb56efff814e40e7271b346ccd88dc&ei=24 | access-date=2026-08-17 | website=www.msn.com}}</ref> ** សាឡាងដឹកអ្នកដំណើរមួយគ្រឿងបានក្រឡាប់លិចនៅក្នុង[[បឹងការីបា]] ប្រទេស[[ស៊ីមបាវ៉េ]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៩៧ នាក់ ដោយនាំឱ្យវាក្លាយជាគ្រោះឧប្បត្តិហេតុលិចនាវាដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសនេះ។<ref>{{Cite web |title=Kariba boat tragedy death toll rises to 97 as two more bodies are recovered |author= |work=The Herald |date=20 August 2026 |access-date=27 August 2026 |url= https://www.heraldonline.co.zw/kariba-boat-tragedy-death-toll-rises-to-97-as-two-more-bodies-are-recovered/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lake Kariba disaster: Death toll from Zimbabwe ferry accident rises to 93 |first=Khanyisile |last=Ngcobo |publisher=BBC News |date=18 August 2026 |access-date=27 August 2026 |url= https://www.bbc.co.uk/news/articles/cjwx58n1153o}}</ref> * ១២ សីហា – [[សូរ្យគ្រាសថ្ងៃទី១២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦|សូរ្យគ្រាសពេញលេញ]]បានកើតលេចឡើងនៅតំបន់ផ្នែកខ្លះនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ដែលនេះជាបាតុភូតសូរ្យគ្រាសពេញលេញដំបូងបង្អស់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១ ចាប់តាំង[[សូរ្យគ្រាសថ្ងៃទី១១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៩|បាតុភូចុងក្រោយ]]ដែលបានកើតឡើងកាលឆ្នាំ១៩៩៩។<ref>{{Cite web |last=Korosec |first=Marko |date=August 11, 2026 |title=Total Solar Eclipse Targets Europe: First Path of Totality in 27 Years Arrives August 12 |url=https://www.severe-weather.eu/global-weather/total-solar-eclipse-spain-iceland-europe-august-12th-2026-mk/ |access-date=August 17, 2026 |website=Severe Weather Europe}}</ref> * ១៣ សីហា – [[ការបោះឆ្នោតសកលសំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលសំប៊ី]]៖ លោក[[ហាកាំងដេ ហ៊ីឈ៉ៃលេម៉ា]]បានទទួលជ័យជម្នះបន្តកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីបន្ថែមមួយអាណត្តិទៀត ខណៈដែល[[គណបក្សរួបរួមដើម្បីជាតិអភិវឌ្ឍន៍]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (សំប៊ី)|រដ្ឋសភាជាតិ]]។<ref>{{Cite web|title=Zambia invites EU as observer to 2026 general elections|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/zambia-invites-eu-as-observer-to-2026-general-elections/3575445|website=aa.com.tr|access-date=2026-08-17|date=2025-05-21|archive-date=May 18, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260518221837/https://www.aa.com.tr/en/africa/zambia-invites-eu-as-observer-to-2026-general-elections/3575445|url-status=live}}</ref> * ១៤ សីហា – មនុស្សយ៉ាងតិច ៨៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១,៣០០ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍[[គ្រោះរញ្ជួយដីហ្វ្លរ៉េសឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៧ វិចទ័រ]]នៅកោះ[[ហ្វ្លរ៉េស]]នៃប្រទេស[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2026-08-15 |title=Powerful 7.7-magnitude earthquake kills at least 38 in Indonesia|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y0zz63gero |access-date=2026-08-25 |website=BBC News}}</ref> * ១៨ សីហា – មនុស្សប្រមាណជាង ១០០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងគ្រោះរអិលបាក់ដីនាអណ្ដូងជីកយករ៉ែមាសសិប្បកម្មមួយកន្លែងនៅហ្សាំប័រ ខេត្ត[[ណាណាមំបេរ៉េ]] [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] ក្បែរព្រំដែនជាមួយប្រទេស[[កាមេរូន]]។<ref>{{Cite news |last=Njie |first=Paul |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly9dwe5pzeo |title=Gold mine hit by deadly landslide in CAR near border with Cameroon |work=BBC News |date=19 August 2026 |access-date=25 August 2026}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/world/africa/landslide-gold-mining-site-central-african-republic-kills-over-100-mining-group-2026-08-19/ |title=Central African Republic artisanal gold mine collapses, killing more than 100 |work=Reuters |date=19 August 2026 |access-date=25 August 2026}}</ref> * ២០ សីហា – [[បដិវត្តន៍រ៉ូហាវ៉ា]]៖ [[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]]បានប្រកាសធ្វើសមាហរណកម្មកងកម្លាំងខ្លួនចូលទៅក្នុង[[កងទ័ពស៊ីរី]] ហើយជាលទ្ធផល [[រដ្ឋបាលស្វយ័តប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរីខាងជើងនិងកើត]]ត្រូវបានរំលាយ ហើយទឹកដីរបស់វាបានបញ្ចូលទៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពប្រទេសស៊ីរីវិញ។<ref>{{Cite web |last=Morris-Gray |first=Eve |date=2026-08-25 |title=SDF Dissolves as Kurdish Leaders move into Syrian State |url=https://theamargi.com/posts/sdf-dissolves-as-kurdish-leaders-move-into-syrian-state |access-date=2026-08-27 |website=The Amargi }}</ref> * ២៣ សីហា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិកាហ្សាក់ស្ថាន]]៖ [[គណបក្សអាឌីឡេត]]និយម[[កាស៊ីម យ៉ូម៉ារ តូកាយអេវ|តូកាយអេវ]]បានដណ្ដើមឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំលើសលប់នៅក្នុងសភា[[គូរូលតៃ]]ដែលទើបបង្កើតថ្មី។<ref name="Reut2">{{cite web |date=1 July 2026 |title=Kazakhstan to hold snap parliamentary election on August 23 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/kazakhstan-hold-snap-parliamentary-election-august-23-2026-07-01/ |access-date=25 August 2026 |website=Reuters}}</ref> * ២៤ សីហា – [[ជម្លោះក្រោយសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកប្រទេសស៊ីរី និងក្រុម[[ហាយ៉ាតតះរៀរអាល់ឆាម]]ចេញពីបញ្ជី[[រដ្ឋឧបត្ថម្ភអំពើភេរវកម្ម]] ដោយបន្ធូរបន្ថយកម្រិតលក្ខខណ្ឌនៃការវិនិយោគបរទេសនៅក្នុងស៊ីរី និងអនុញ្ញាតឱ្យសេវាកម្មដូចជា[[វីសា]]បើកប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសស៊ីរី។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាតួកគី) Syrian president makes landmark Visa card payment |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/syrian-president-makes-landmark-visa-card-payment/4038705 |access-date=27 August 2026 |work=Anadolu Agency |date=27 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=US removes Syria from terrorism sponsor list, lifting major investment obstacle |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-removes-syrias-designation-state-sponsor-terrorism-2026-08-24/ |access-date=27 August 2026 |work=Reuters |date=August 25, 2026}}</ref> * ២៦ សីហា – [[គ្រោះទឹកជំនន់នេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះទឹកជំនន់នេប៉ាល់]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ១,១៣០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណជិត ៤,៥០០ នាក់ទៀតត្រូវបានបាត់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ស្វយ័តទីបេ បន្ទាប់ពីទឹកជំនន់ភ្លាមៗបានវាយប្រហារតំបន់រវាង[[ទីបេ]] និង[[នេប៉ាល់]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c6y8mjmnpxv0t |title=Hundreds missing, including 291 foreign tourists, after deadly flash flood on Nepal-Tibet border |work=BBC News |date=26 August 2026 |access-date=26 August 2026}}</ref> * ២៨ សីហា – [[ព្រះមហាក្សត្រន័រវែស|រាជាធិបតេយ្យន័រវែស]]៖ ព្រះបាទ[[ហារ៉ាល់ទី ៥ នៃន័រវែស|ហារ៉ាល់ទី៥]] បានសោយព្រះទិវង្គត ដោយព្រះរាជបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[ហូកុនទី៨]] បានឡើងស្នងរាជ្យបន្តជា[[ព្រះមហាក្សត្រន័រវែស]]។<ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Caitlin |last2=Yeung |first2=Tinshui |date=2026-08-28 |title=King Haakon VIII takes the throne in Norway following death of Harald V - follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cm36lpzwglrwt |access-date=2026-08-28 |work=BBC News​}}</ref> * ២៩ សីហា ** [[ប្រជាមតិចរចាសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុបរបស់អ៊ីស្លង់ឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិចរចាសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុបរបស់អ៊ីស្លង់]]៖ ប្រជាមតិដើម្បីកំណត់ការបន្តចរចាចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]]របស់[[អ៊ីស្លង់]]ត្រូវបានប្រជាជនអ៊ីស្លង់ភាគច្រើនបដិសេដមិនគាំទ្រ។<ref>{{Cite web |last=Euractiv |date=2026-03-06 |title=Iceland locks in on date for EU referendum |url=https://www.euractiv.com/news/iceland-locks-in-on-date-for-eu-referendum/ |access-date=2026-08-31 |website=Euractiv }}</ref> ** [[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងនីហ្សេឆ្នាំ២០២៦|រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងនីហ្សេ]]៖ ក្រុម​ឧទ្ទាម​ក្បត់មួយ​ក្រុម​នៃ[[​កងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​នីហ្សេ]] ដែលសម្ដៅលើខ្លួនឯងថា កងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​ដើម្បី​ស្តារជាតិ​មាតុភូមិ​ បាន​ព្យាយាម​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​ទម្លាក់​ប្រធានាធិបតី លោក[[អាប់ឌូរ៉ាម៉ាន ធានី]]។<ref>{{cite news |title=Niger junta says it is back in control after attempted coup |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/08/30/niger-junta-says-it-is-back-in-control-after-attempted-coup_6756980_4.html |access-date=8 September 2026 |work=Le Monde |date=30 August 2026}}</ref> * ៣០ សីហា – [[អង្គការណាសា]]បានពាំនាំ[[តេឡេស្កុបអវកាសណានស៊ី ហ្ក្រេស រ៉ូមែន]]តាមរយៈរ៉ុក្កែត[[ហ្វាល់ខនហ៊ែវី]]របស់ក្រុមហ៊ុន[[ស្ពេសអ៊ិច]]ទៅទីអវកាស។ តេឡេស្កុបនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីឆ្លុះមើលសិក្សាអំពី[[ថាមពលងងឹត]] [[សារធាតុងងឹត]] និង[[ភពក្រៅប្រព័ន្ធ]]។ តេឡេស្កុបនេះផងដែរមានសមត្ថភាពអាចឆ្លុះមើលទិដ្ឋភាព​បានធំ​ជាង​[[តេឡេស្កុប​អវកាសហាប់ប៊ល]]យ៉ាងតិច ១០០ ដង។<ref>{{cite news |title=NASA launches powerful new Roman Space Telescope from Florida |url=https://www.reuters.com/science/nasa-launches-powerful-new-roman-space-telescope-florida-2026-08-30/ |work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]] |date=30 August 2026 |access-date=31 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Why the Roman Space Telescope? |url=https://science.nasa.gov/mission/roman-space-telescope/why-the-roman-space-telescope/ |publisher=[[អង្គការណាសា|NASA]] |access-date=31 August 2026}}</ref> ===កញ្ញា=== * ២ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអេស្តូនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអេស្តូនី]]៖ លោកស្រី[[អ៊ូល្លឺ ម៉ាឌីស]]ត្រូវបានបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[ប្រធានាធិបតីអេស្តូនី|ប្រធានាធិបតី]]នៃប្រទេស[[អេស្តូនី]]ដោយ[[រីហ្គីកូហ្គូ|រដ្ឋសភាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Riigikogu presidential election votes set for early September |url=https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |access-date=2026-09-02 |website=ERR |archive-date=April 30, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430024818/https://news.err.ee/1609937210/riigikogu-presidential-election-votes-set-for-early-september |url-status=live}}</ref> * ៣ កញ្ញា – [[ការវាយប្រហារយេម៉ែនឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅយេម៉ែន]]៖ ក្រុមឧទ្ទាមហ៊ូទីបានបើកការវាយប្រហារដីគោកដ៏ធំមួយប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលហ៊ូទីដែលពិភពលោកទទួលស្គាល់​ នាំឱ្យបទឈប់បាញ់អស់សុពលភាពភ្លាមៗ និង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន (២០១៤–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បានចាប់ផ្ដើមម្ដងទៀត។ * ៨ កញ្ញា ** [[សម័យប្រជុំលើកទីប៉ែតសិបមួយនៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|សម័យប្រជុំលើកទី៨១ នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើង។<ref>{{cite web |title=81st session of the UN General Assembly (UNGA 81) |url=https://unhabitat.org/events/81st-session-of-the-un-general-assembly-unga-81 |website=UN-Habitat |access-date=14 September 2026}}</ref> ** រដ្ឋប្រទេសចំនួន ១២ រួមមាន កាណាដា បារាំង និងសហរាជាណាចក្រ បានប្រកាសពីផែនការដាក់ចេញ ឬគាំទ្រការរឹតបន្តឹងផ្នែកពាណិជ្ជកម្មលើទំនិញដែលនាំចេញមកពីតំបន់[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|តំណាំងលំនៅ]]របស់អ៊ីស្រាអែល ដោយលើកឡើងថាវាបានគំរាមកំហែងដល់[[ដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/09/08/12-countries-including-france-uk-say-to-sanction-trade-from-israeli-settlements_6757291_4.html |title=12 countries including France, UK say to sanction trade from Israeli settlements |work=Le Monde |date=8 September 2026 |access-date=14 September 2026}}</ref> * ៩​ កញ្ញា – [[គ្រោះអគ្គិភ័យលើសាឡាងអ៊ឹមវី ជូនអាស្ទ៊ែរ|ភ្លើងអគ្គិភ័យបានឆាបឆេះលើសាឡាងមួយគ្រឿង]]ឈ្មោះ ''អ៊ឹមវី ជូនអាស្ទ៊ែរ'' នៅក្បែរក្រុង[[កូរ៉ុន ខេត្តប៉ាឡាវ៉ាន់]] ប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ​ ៧៦​ នាក់ ខណៈមនុស្ស ១៣ នាក់ទៀតនៅបន្តបាត់ខ្លួន។<ref>{{cite news |title=Missing in Coron ferry fire down to 84; 2 passengers missed trip |url=https://www.philstar.com/nation/2026/09/11/2555574/missing-coron-ferry-fire-down-84-2-passengers-missed-trip |work=The Philippine Star |date=September 11, 2026|last=Ramirez|first=Renalyn|access-date=16 September 2026}}</ref> * ១២–១៣ កញ្ញា – [[កិច្ចប្រជុំកំពូលប៊្រីក្សលើកទី១៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលប៊្រីក្សឆ្នាំ២០២៦]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]។ * ១៣ កញ្ញា ** [[ការបោះឆ្នោតសកសស៊ុយអែតឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកសស៊ុយអែត]]៖ ប្លុកឆ្វេងនិយមដឹកនាំដោយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោកស្រី[[ម៉ាកដាលេណា អង់ដែរសុន]]បានដណ្ដើមឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំដោយប្រកៀកប្រកិតគ្នានៅក្នុងសភា[[រីកស្តាក]]។<ref>{{Cite web |date=2025-11-21 |title=Sweden braces for election hacks ahead of 2026 vote |url=https://www.politico.eu/article/sweden-braces-for-election-hacks-ahead-of-2026-vote/ |access-date=2026-09-14 |website=POLITICO |archive-date=March 2, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302012350/https://www.politico.eu/article/sweden-braces-for-election-hacks-ahead-of-2026-vote/ |url-status=live }}</ref> ** [[ហេតុការណ៍លិចនាវាដឹកជញ្ជូនវឺហ្គោ ៨|នាវាចម្លងមួយគ្រឿងរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីឈ្មោះ កាអ៊ឹម ''វឺហ្គោ ត្រានស្ប៉ត ៨'']] បានក្រឡាប់លិចនៅក្នុង[[សមុទ្រជ្វា]] ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សអស់ ៦៤ នាក់ ហើយមានមនុស្ស ៧១ នាក់ទៀតបានបាត់ខ្លួន។<ref>{{Cite news |last1=Teresia |first1=Ananda |last2=Jalil |first2=Awaluddin |date=2026-09-18 |title=Indonesia recovers three bodies as effort begins to right capsized ship |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-begins-operation-right-capsized-ship-java-sea-129-remain-missing-2026-09-18/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters }}</ref> * ១៤ កញ្ញា – សហរដ្ឋអាមេរិកបានទទួលស្គាល់ជាសាធារណៈជាលើកដំបូងថា ខ្លួនពិតជាមាន "អាវុធគ្រប់គ្រងលំហអាកាស" នៅលើគន្លងគោចរជុំវិញផែនដីមែន ដោយ[[លេខាធិការនៃកងកម្លាំងអាកាសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|លេខាធិការទ័ពអាកាស]] លោក[[ធ្រយ មីងគ៍]]បានបញ្ជាក់ថា [[កងកម្លាំងអវកាសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|កងកម្លាំងអវកាសអាមេរិក]]គឺមានអាវុធសម្រាប់ប្រើប្រាស់នៅក្នុងគន្លងគោចរ ដែលមានសមត្ថភាពអនុវត្តប្រតិបត្តិការទាំងផ្នែកវាយលុក និងការពារ។<ref>{{cite news |last=Copp |first=Tara |title=U.S. has deployed first space-based weapon, Air Force secretary says |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2026/09/14/us-has-deployed-first-space-based-weapon-air-force-secretary-says/ |work=The Washington Post |date=14 September 2026 |access-date=23 September 2026}}</ref> ១៦ កញ្ញា​ – អតីត[[ប្រធានាធិបតីកូសូវ៉ូ|ប្រធានាធិបតី]]និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកូសូវ៉ូ]] លោក[[ហាស្យីម តាឈី]]ត្រូវបានកាត់ទោសឱ្យជាប់ពន្ធនាគាររយៈពេល ២៥ ឆ្នាំពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមក្នុងសង្គ្រាមកូសូវ៉ូ|ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]]កាលលោកនៅកំពុងដឹកនាំ[[កងទ័ពរំដោះកូសូវ៉ូ]]កំឡុង[[សង្គ្រាមកូសូវ៉ូ]] ដោយមានមនុស្សចំនួន ៩៦ នាក់បានស្លាប់ និងមនុស្ស ៣០៣ នាក់ទៀតត្រូវរងទារុណកម្មក្រោមបញ្ជាការលោក។<ref name="KSC_Thaci_found_guilty">{{cite Q|Q141541247|url-status=live}}</ref> * ១៧ កញ្ញា – [[ទីលកាយ៉ូ]] (ឬតាមឈ្មោះវិទ្យាសាស្ត្រ ''Leopardus tilcayo'') ដែលជាប្រភេទឆ្មាព្រៃមានដើមកំណើតនៅក្នុងព្រៃពពក[[យ៉ុងហ្គាស]]នៃប្រទេស[[បូលីវី]] បានក្លាយជាប្រភេទឆ្មាថ្មីដំបូងគេដែលត្រូវបានរកឃើញជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩២៣ មក។<ref>{{Cite web |last=Geggel |first=Laura |last2=Mondragón |first2=Laura |date=2026-09-17 |title=Scientists name a new cat species for the first time in over a century |url=https://www.livescience.com/animals/cats/scientists-name-a-new-cat-species-for-the-first-time-in-over-a-century |access-date=2026-09-23 |website=Live Science }}</ref> * ១៨–២០ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិរុស្ស៊ី]]៖ គណបក្សកាន់អំណាច[[សហរុស្ស៊ី]]ដឹកនាំដោយលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]] និងគាំទ្រដោយលោកប្រធានាធិបតី[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានរក្សាអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុងសភាដោយពុំមានការប្រកួតប្រជែងធំដុំនោះឡើយ។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Результаты — сводка |url=https://neshodilina.netlify.app/results?p=2 |access-date=2026-09-23 |website=neshodilina.netlify.app}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-09-21 |title=Russia's elections had few surprises - but how the Kremlin uses the results will be crucial |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx4gqv239043o |access-date=2026-09-23 |website=www.bbc.com }}</ref> * ១៩ កញ្ញា–៤ តុលា – ព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអាស៊ីឆ្នាំ២០២៦]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅ[[អៃឈិ(ខេត្ត)|ខេត្តអៃឈិ]]នៃប្រទេសជប៉ុន។<ref>{{cite news|title=2026 Asian Games to be held in autumn to avoid summer heat in Japan|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/19/c_137402371.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023080247/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/19/c_137402371.htm|url-status=dead|archive-date=October 23, 2018|access-date=23 September 2026|work=Xinhuanet|publisher=xinhuanet.com|date=19 August 2018}}</ref> * ២៣ កញ្ញា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ារ៉ុកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ារ៉ុក]]​៖ [[គណបក្សយថាភាព និងទំនើបភាព]]ដឹកនាំដោយលោកស្រី[[ហ្វាទីម៉ាអេហ្សារ៉ា អែលម៉ាន់ស៊ូរី]]បានឈ្នះអាសនៈច្រើនជាងគេបង្អស់នៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ម៉ារ៉ុក)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]។<ref>{{Cite web |title=Moroccan General Election - House of Representatives, 2026 |url=https://poliglobe.com/election/1311 |website=Poliglobe}}</ref> ** [[ការវាយប្រហារនៅអេត្យូពីឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅអេត្យូពី]]៖ [[រណសិរ្សរំដោះប្រជាជនធីក្រេ]] និងក្រុមបក្សពួកសម្ព័ន្ធមិត្តបានបើកការវាយប្រហារយោធាប្រឆាំងនឹង[[រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធអេត្យូពី|រដ្ឋាភិបាលអេត្យូពី]]នៅឯភាគខាងជើងប្រទេស ដោយនាំឱ្យបញ្ឆេះ[[ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី (២០១៨–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះស៊ីវិល]]ឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-28 |website=Al Jazeera }}</ref> * ២៤–២៩ កញ្ញា – [[គ្រោះទឹកជំនន់ទីក្រុងបាងកកឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះទឹកជំនន់ទីក្រុងបាងកក]]៖ មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៤០ នាក់បានបាត់បង់អាយុជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ក្នុងទីក្រុង[[បាងកក]] ប្រទេសថៃ។<ref>{{Cite web |title=Thai floods disrupt factories, capital still at risk, PM says |url=https://www.channelnewsasia.com/asia/thai-floods-capital-still-risk-6421491 |access-date=2026-10-04 |website=CNA }}</ref> * ២៥ កញ្ញា – គ្រោះទឹកជំនន់ភ្លាមៗ និងគ្រោះបាក់ដីបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៥៦ នាក់នៅប្រទេសឥណ្ឌា ហើយនិងមនុស្សយ៉ាងតិច ១៤ នាក់ទៀតនៅប្រទេសនេប៉ាល់។ ចំពោះនេប៉ាល់ គ្រោះហេតុការណ៍នេះបានកើតឡើងតែមួយខែប៉ុណ្ណោះក្រោយគ្រោះទឹកជំនន់ធំកាលពីខែមុន។<ref>{{Cite news |last1=Dash |first1=Jatindra |last2=Sharma |first2=Gopal |date=2026-09-27 |title=Floods, landslides kill 56 in India and 14 in Nepal |url=https://www.reuters.com/business/environment/floods-landslides-kill-15-india-four-nepal-rivers-rise-2026-09-27/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters }}</ref> * ២៦–២៧ កញ្ញា – ការបាញ់សម្លាប់រង្គាលចំនួនពីរករណីដែលមានគម្លាតតែប៉ុន្មានម៉ោងពីគ្នាប៉ុណ្ណោះបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ២៧ នាក់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង។ មនុស្សចំនួន ១៧ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និង ១៥ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងករណីបាញ់ប្រហារទីមួយក្នុងទីក្រុង[[ចូហានណេស្បួរ]]។ ចំពោះករណីទីពីរមានមនុស្ស ១០ នាក់បានស្លាប់ និង ១១ នាក់បានរងរបួសនៅ[[កាប់ថោន]]។ ការបាញ់ប្រហារពីរករណីនេះគឺបានកើតឡើងតែប្រាំថ្ងៃប៉ុណ្ណោះក្រោយករណីបាញ់ប្រហារមួយទៀតនៅទីក្រុង[[ឌួរបង់]]ដែលបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១១ នាក់។ ហេតុការណ៍បាញ់ប្រហារទាំងនេះបាននាំឱ្យកើតការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងក្នុងចំណោមមហាជនអាហ្វ្រិកខាងត្បូងជុំវិញ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អំពើហិង្សាដោយប្រើប្រាស់កាំភ្លើង]]។<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Separate mass shootings in South Africa townships leave at least 27 people dead |url=https://apnews.com/article/south-africa-cape-town-shootings-townships-6b1a6ea43ea38e8031403a57fb3bfff9 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gunmen kill 27 in two mass shootings in Johannesburg, Cape Town |url=https://www.nzherald.co.nz/world/south-africa-mass-shootings-at-least-27-killed-in-johannesburg-and-cape-town/4YS5UT2AC5BQVPOGRWCEV7Z32U/ |access-date=2026-09-28 |website=NZ Herald }}</ref> * ២៧ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតសភាសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីបឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប]]៖ គណបក្ស [[ចលនាដើម្បីរំដោះសាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប–គណបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ|ច.រ.ស.ត.ប.–គ.ស.ប.]] ដឹកនាំដោយអាមេរិកូ បារ៉ូសបានឈ្នះដណ្ដើមអាសនៈច្រើនជាងគេនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប)|រដ្ឋសភាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |title=Sao Tome Legislative Election, 2026 |url=https://www.poliglobe.com/election/1390 |website=Poliglobe}}</ref> * ៣០ កញ្ញា – [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋអាមេរិក|កងទ័ពអាមេរិក]]បានបំពេញការដកខ្លួនចេញពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ដោយជោគជ័យនិងពេញលេញ ក្រោយពីមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសនេះអស់រយៈពេល ២៣ ឆ្នាំកន្លងមកចាប់តាំងពីសម័យ[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] រួមទាំងប្រតិបត្តិការរយៈពេល ១២ ឆ្នាំប្រឆាំងនឹងក្រុម[[រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|អាយស៊ីស]]នៅអ៊ីរ៉ាក់និងស៊ីរីផងដែរ។<ref>{{Cite news |date=30 September 2026 |title=Trump hails the US military’s exit from Iraq after 12-year mission against Islamic State. |url=https://apnews.com/article/iraq-us-withdrawal-militias-disarmament-kurds-a097a39f3d1a3515adc2ba3298a6816f |access-date=4 October 2026 |work=AP News}}</ref> ===តុលា=== * ៣ តុលា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាឡេតូនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាឡេតូនី]]៖ គណបក្ស[[បញ្ជីរួបរួម]]របស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អានឌ្រីស គុលប៊ែកស៍]]បានឈ្នះអាសនៈច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុងសភា[[សាអៃម៉ា]]។<ref>{{Cite web |title=Latvian Saeima elections 2026: Myths and Misconceptions |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/election/04.09.2026-latvian-saeima-elections-2026-myths-and-misconceptions.a661764/ |access-date=2026-09-06 |website=eng.lsm.lv }}</ref> ** យន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូស) របស់រុស្ស៊ីចំនួនបីគ្រឿង និងមីស៊ីលចំនួនពីរគ្រាប់ បានផ្ទុះឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]]ក្នុងកំឡុងពេល[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|រុស្ស៊ីកំពុងវាយប្រហារទៅលើអ៊ុយក្រែន]]។ ប្រធានាធិបតីម៉ុលដាវី លោកស្រី[[ម៉ៃយ៉ា សានឌូ]]បានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ថ្កោលទោសការវាយប្រហារទាំងនោះ និងបានកោះហៅឯកអគ្គរដ្ឋទូតរុស្ស៊ីមកជួបសំណេះសំណាល។<ref>{{Cite web |last=Murdoch |first=Benjamin |date=2026-10-03 |title=Three Russian missiles and two drones strike Moldovan territory in morning attacks on neighboring Ukraine. Moldova is increasingly exposed to the risks of Russia’s war next door |url=https://euromaidanpress.com/2026/10/03/three-russian-missiles-and-two-drones-strike-moldova/ |access-date=2026-10-06 |website=Euromaidan Press }}</ref> * ៤ តុលា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបូស្នីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបូស្នី]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref name="Bosnia">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/en/elections/2026|title=Stranica / dokument ne postoje|website=www.izbori.ba|access-date=6 October 2026|archive-date=April 30, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430003735/https://www.izbori.ba/en/elections/2026|url-status=live}}</ref> * ៥ តុលា – [[ការវាយប្រហារយេម៉ែនឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅយេម៉ែន]]៖ ប្រទេស[[តួកគី]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]បានព្រមព្រៀងគ្នាចាត់អនុវត្ត[[កិច្ចព្រមព្រៀងការពារជាតិរួមទីក្រុងមេក្កា]]ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការវាយប្រហាររបស់ក្រុមហ៊ូទីមកលើអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត។<ref>{{Cite web |title=Mecca alliance agrees to activate collective deterrence measures |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/5/mecca-alliance-agrees-to-activate-collective-deterrence-measures |access-date=2026-10-06 |website=Al Jazeera }}</ref> * ៦ តុលា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូសូវ៉ូ]]៖ [[សភានៃកូសូវ៉ូ]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោកស្រី[[ចាស្ទីណា ពូឡា]]ជា[[ប្រធានាធិបតីកូសូវ៉ូ|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]នៃ[[កូសូវ៉ូ]] ដោយបិទបញ្ចប់[[វិបត្តិនយោបាយកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៥-២០២៦|ដំណើរជាប់គាំងនយោបាយក្នុងស្រុកដែលមានតាំងពីឆ្នាំ២០២៥]]។<ref>{{cite news |title=Kosovo Elects President Dodging New Political Deadlock |work=Prishtina Insight |url=https://prishtinainsight.com/kosovo-elects-president-dodging-new-political-deadlock/ |date=7 October 2026}}</ref> * ៦–១១ តុលា – [[ជម្លោះហ៊ូទី–សាអ៊ូឌីត]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ២០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងជាង ៣៥០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុង[[ការវាយប្រហារលើអាកាសយានដ្ឋានសាអ៊ូឌីតខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦|ដំណើរវាយប្រហារ]]ដោយក្រុម[[ហ៊ូទី]]យេម៉ែនលើបណ្ដាអាកាសយានដ្ឋាននៅទីក្រុង[[រីយ៉ាដ]] [[អាបហា]] និង[[ដាំម៉ាំ]]។<ref>{{cite web|url= https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-trump-us-attack-iran-ahead?id=137063637&entryId=137188731&utm_source=facebook&utm_medium=social&utm_campaign=dhfacebook&utm_content=null|title= At least 20 killed in week of attacks on Saudi airports, officials say |work=ABC News|date=2026-10-12|access-date=2026-10-13}}</ref> * ៨–៩ តុលា – នាវាដឹកជនអន្តោប្រវេសន៍មួយគ្រឿង ដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេស[[យេម៉ែន]] បានក្រឡាប់លិចនៅក្បែរឆ្នេរសមុទ្រប្រទេស[[ជីប៊ូទី]] ដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សយ៉ាងតិច ១៣៩ នាក់ ហើយ ៨៤ នាក់បានបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញ។<ref>{{Cite news |last=Mureithi |first=Carlos |date=2026-10-11 |title=At least 139 dead including children after migrant boat capsizes off Djibouti |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/11/deaths-migrant-boat-capsizes-djibouti |access-date=2026-10-27 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * ១៩ តុលា ** ប្រទេស[[អង់ដូរ៉ា]] និង[[សាន់ម៉ារីណូ]]បានរួមគ្នាចុះលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសមាគមសហភាពអឺរ៉ុប|កិច្ចព្រមព្រៀងសមាគម]]ជាមួយនឹង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite news |title=EU agreement brings Andorra, San Marino into internal market |url=https://www.brusselstimes.com/eu-affairs/2368520/eu-agreement-brings-andorra-san-marino-into-internal-market?utm_term=Autofeed&utm_medium=Social&utm_source=Twitter |access-date=27 October 2026 |work=The Brussels Times |date=19 October 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ូដង់ (២២០៣–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ូដង់]]៖ ការវាយប្រហារដោយដ្រូនទៅលើទីផ្សារលក់ដូរមួយកន្លែងនៅក្នុងតំបន់ជម្លោះ[[អាប៊ីយ៉េ]] បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សអស់យ៉ាងតិច ២២០ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-10-20 |title=Sudan army drones hit mourners and fuel market killing more than 300 people, sources say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cr3el70jz1nqo |access-date=2026-10-27 |website=www.bbc.com }}</ref> * ២៥ តុលា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប្រេស៊ីលឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលប្រេស៊ីល]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ល្វីស អ៊ីណាស៊ីអូ លូឡា ដា ស៊ីលវ៉ា]]បានយកឈ្នះលើលោក[[ហ្វ្លាវីអូ បុលសូណារ៉ូ]]នៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោត ដោយក្លាយខ្លួនជាប្រធានាធិបតីប្រេស៊ីលដំបូងគេដែលជាប់ឆ្នោតបានកាន់អំណាចក្នុងអាណត្តិលើកទីបួនរបស់ខ្លួន។ ក្រៅពីនេះ គណបក្សទំនោរស្ដាំនិយមបានឈ្នះសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប្រេស៊ីល)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភាប្រេស៊ីល|ព្រឹទ្ធសភា]]។<ref>{{cite web |last=Wells |first=Ione |url=https://www.bbc.com/news/articles/ck1l34ed592no |title=Brazil election goes to run-off as right-wing Flávio Bolsonaro wins first round |website=BBC News |date=4 October 2026 |access-date=27 October 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោសភាស៊ែប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោសភាស៊ែប៊ី]]៖ ក្រោយផ្ទុះ[[បាតុកម្មប្រឆាំងអំពើពុករលួយស៊ែប៊ីឆ្នាំ២០២៤–២០២៦|មហាបាតុកម្មនិស្សិត]] [[បញ្ជីនិស្សិត]]ដែលដឹកនាំដោយលោក[[អ៊ីលីយ៉ា ស៊្រដាណូវិច]]បានឈ្នះកាន់កាប់អាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ស៊ែប៊ី)|រដ្ឋសភា]] ដោយយកឈ្នះលើគណបក្ស[[សហស៊ែប៊ី]]របស់លោកប្រធានាធិបតី[[អាឡិចសាន់ដឺ វូឈីក]]។<ref>{{cite web |website=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yn3xlprpmo |title=Serbia's Vučić concedes election defeat to student-led protest movement |date=25 October 2026 |access-date=27 October 2026}}</ref> * ២៧ តុលា –​ [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែល]]៖ សម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋាភិបាលកាន់អំណាចដែលដឹកនាំដោយប្រធានគណបក្ស[[លីគុដ]] និងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានបាត់បង់សំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភា[[ឃ្នេសេត]]។ ក្រុមបក្សប្រឆាំង ដែលដឹកនាំដោយប្រធានគណបក្ស[[យ៉ាស្យារ (គណបក្សនយោបាយ)|យ៉ាស្យារ]]គឺលោក[[ហ្កាឌី អៃស៊េនគុត]]វិញបានទទួលសំឡេងគាំទ្របន្ថែមជាច្រើន ប៉ុន្តែនៅតែមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីកាន់កាប់សំឡេងភាគច្រើនបាន។<ref>{{Cite news|last1=Ettinger|first1=Amir |date=16 July 2026 |title=Israel heads to election on October 27 after Knesset dissolves itself |url=https://www.ynetnews.com/article/h1nremv4gl |access-date=27 July 2026 |work=Ynet}}</ref> * ២៨ តុលា – មនុស្សយ៉ាង​តិច ៦៩ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងរាប់រយនាក់ផ្សេងទៀតបានរងរបួស នៅពេលដែលរថភ្លើងល្បឿនលឿនចំនួនពីរគ្រឿងបាន[[សង្ឃដកម្មរថភ្លើងតូលេដូឆ្នាំ២០២៦|បុកគ្នា]]នៅតំបន់ក្រុង[[ឡូសយេបេនិស]] [[ខេត្តតូលេដូ]] ប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref name="lavanguardia1a">{{cite news |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Más de 40 muertos tras el choque de dos trenes en Toledo|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20261028/11669949/mas-40-muertos-choque-dos-trenes-toledo.html|access-date=30 October 2026|agency=La Vanguardia|date=28 October 2026}}</ref> * ៣១ តុលា – ១៣ វិច្ឆិកា – ព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាយុវជនអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ២០២៦|កីឡាយុវជនអូឡាំពិករដូវក្ដៅ]]បានកំពុងប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ដាកា]] ប្រទេស[[សេណេហ្កាល់]]។<ref>{{Cite news |last=Millar |first=Colin |date=2025-12-12 |title=Russian and Belarusian Athletes Should Compete Under National Flags at Youth Level, says IOC |url=https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213213613/https://www.nytimes.com/athletic/6884457/2025/12/12/russia-ban-belarus-athletes/ |archive-date=December 13, 2025 |access-date=2026-11-02 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ===វិច្ឆិកា=== * ១ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោកស្រី[[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]]បានជាប់ឆ្នោតបម្រើអាណត្តិមួយពេញ បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះលើអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[អាន់ដ្រេយ៍ គ្យូរ៉ូហ្វ]]។<ref>{{Cite news |date=6 March 2026 |title=(ជាភាសាអាល់បានី) Osmani shpërndan Kuvendin: Këtu na sollën njerëz me qëllime të rrezikshme |url=https://www.koha.net/arberi/presidentja-mban-konference?fbclid=IwY2xjawQXfKNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFhc2dEM3FGM1RrajZ4cmtOc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHvaC23zlFCKLjx7GGDWHzGSV_vlap3vbhP4rOAGJ7Iffm-pQNOSnM_CPGAKk_aem_kbqBRMClUJATDX7CJxx6Ag|access-date=2 November 2026 |newspaper=Koha.net}}</ref> * ៣ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតពាក់កណ្ដាលអាណត្តិសហរដ្ឋអាមេរិក]]៖ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]]បាន[[ការបោះឆ្នោតដោយរលកនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|វាយបក]]យកឈ្នះលើ[[គណបក្សសាធារណរដ្ឋ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|គណបក្សសាធារណរដ្ឋ]]ដោយបានកាន់កាប់អាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (សហរដ្ឋ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភា (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ព្រឹទ្ធសភា]]។<ref>{{cite news|title=Voting begins in US midterm elections that will shape rest of Trump's presidency|url=https://www.bbc.com/news/live/cj1dw0ydn595t|access-date=3 November 2026 |work=BBC News|date=3 November 2026}}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Main|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២៦}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២៦]] nm5tc4wvt61vshde1ophdg8k97nan2x 10 55024 342507 342492 2026-11-04T15:00:21Z TheRandomGoober 27248 បកប្រែ label 342507 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Listen |embed=yes |filename={{{filename}}} |title={{{title|{{{name|សំឡេងរបស់{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} |type=speech |description={{Br separated entries |1={{{description|}}} |2={{#if:{{{recorded|}}}{{{published|}}}<!-- -->|{{#if:{{{recorded|}}}<!-- -->|ថត {{{recorded}}}<!-- -->|{{#if:{{{published|}}}<!-- -->|ផ្សព្វផ្សាយ {{{published}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|[[:File:{{{filename}}}|{{{filename}}}]]<!-- -->}} }} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> jm3yurvjbe42orkist7gepgdbka8hgy 0 55028 342504 2026-11-04T13:02:38Z Rotanak V. Narong 50412 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1376265553|Republic of China (1912–1949)]]" 342504 wikitext text/x-wiki {{Authority control}}{{Infobox former country|common_name=China|conventional_long_name=សាធារណរដ្ឋចិន|native_name={{lang|zh|中華民國}}|life_span=1912–1949{{efn|name=existence|The state did not cease to exist after 1949 but continued after its government [[Retreat of the government of the Republic of China to Taiwan|retreated]] to [[Taiwan]].}}|image_flag=[[File:Flag of the Republic of China 1912-1928.svg|x78px|class=notpageimage]]{{pb}}[[File:Flag of the Republic of China.svg|x83px]]|flag_type={{plainlist}} * '''Top:'''<br/>[[Five Races Under One Union|Flag]] (until 1928) * '''Bottom:'''<br/>[[Flag of the Republic of China|Flag]] (from 1928) {{endplainlist}}|image_coat=[[File:Twelve Symbols national emblem of China.svg|x78px]]{{pb}}[[File:National Emblem of the Republic of China.svg|x83px]]|symbol_type={{plainlist}} * '''Top:'''<br/>[[Twelve Symbols national emblem|Emblem]] (until 1928) * '''Bottom:'''<br/>[[Blue Sky with a White Sun|Emblem]] (from 1928) {{endplainlist}}|national_anthem={{collapsible list | titlestyle = text-align: center; font-weight: normal; | liststyle = text-align: center; | title = ''List of anthems'' | 1 = [[Song of Five Races Under One Union]]<br/>(1912–1913)<br/>[[File:五族共和歌 (Song of Five Races Under One Union).flac]]{{pb}} | 2 = [[Song to the Auspicious Cloud]]<br/>(first version; 1913–1915)<br/>[[File:Qing Yun Ge 1.ogg]]{{pb}} | 3 = [[China Heroically Stands in the Universe]] (1915–1921)<br/>[[File:中國雄立宇宙間 (China Heroically Stands in the Universe).flac]]{{pb}} | 4 = [[Song to the Auspicious Cloud]]<br/>(second version; 1921–1928)<br/>[[File:Song-to-the-Auspicious-Cloud-卿雲歌-Modified from 1921-1928 (Beiyang government) Anthem.ogg]]{{pb}} | 5 = [[National Anthem of the Republic of China|Three Principles of the People]]<ref>{{cite web |author=[[Yahoo]] |title=第一首國歌 非現今三民主義歌 |work=Yahoo News |date=18 July 2011 |url=https://tw.news.yahoo.com/%E7%AC%AC-%E9%A6%96%E5%9C%8B%E6%AD%8C-%E9%9D%9E%E7%8F%BE%E4%BB%8A%E4%B8%89%E6%B0%91%E4%B8%BB%E7%BE%A9%E6%AD%8C-190516620.html |quote=現在的《中華民國國歌》源自於1930年3月，國民黨提議，使用民國13年6月孫中山在廣州黃埔軍官學校開學典禮中，對該校師生之訓詞《'''三民主義歌'''》作為國歌 |accessdate=2025-09-12}}</ref><br/>(from 1928)<br/>[[File:National-Anthem-of-the-Republic-of-China-1942-recording.ogg]] }}|image_map=Republic of China (orthographic projection, historical).svg|image_map_caption={{Legend|#336830|The Republic of China in 1945}}{{Legend|#61E760|[[Begonia leaf map|Territory claimed but not controlled]]}}|capital={{ubli | ''De jure:'' | [[Beijing]]<br/>(1912–1928) | [[Nanjing]]<br/>(1928–1949) }} ----{{ubli | ''De facto:'' | [[Wuhan]]<br/>(1937–1938) | [[Chongqing]]<br/>(1938–1946) }}|largest_city=[[Shanghai]]|official_languages=[[Standard Chinese]]|national_languages={{hlist | [[Standard Tibetan|Tibetan]] | [[Uyghur language|Uyghur]] | [[Manchu language|Manchu]] | [[Mongolian language|Mongolian]] }}|demonym=[[Chinese people|Chinese]]<ref>{{Cite conference |last=Dreyer |first=June Teufel |date=17 July 2003 |title=The Evolution of a Taiwanese National Identity |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-evolution-taiwanese-national-identity |location=Woodrow Wilson International Center for Scholars |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114185358/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-evolution-taiwanese-national-identity |archive-date=14 January 2018 |access-date=13 January 2018 |url-status=live}}</ref>|government_type={{ubli | [[Provisional Government of the Republic of China (1912)|Provisional government]]<br/>(1912) | [[Beiyang government]]<br/>(1912–1928) | [[Nationalist government]]<br/>(1928–1948) | [[Government of the Republic of China|Constitutional government]]<br/>(from 1948) }}|title_leader=[[List of presidents of the Republic of China|President]]|leader1=[[Sun Yat-sen]]|year_leader1=1912 (first)|leader2=[[Yan Xishan]] (acting)|year_leader2=1949–1950 (incumbent at retreat){{efn|name=existence}}|title_deputy=[[List of premiers of the Republic of China|Premier]]|deputy1=[[Tang Shaoyi]]|year_deputy1=1912 (first)|deputy2=[[Yan Xishan]]|year_deputy2=1949–1950 (incumbent at retreat){{efn|name=existence}}|event_pre=[[Xinhai Revolution]]|date_pre=10 October 1911 – 2 February 1912|event_start=[[Provisional Government of the Republic of China (1912–1913)|Provisional government established]]|date_start=1 January 1912|event1=[[Beiyang government|Beiyang government established]]|date_event1=10 March 1912|event2=[[National Protection War]]|date_event2=25 December 1915 – 14 July 1916|event3=[[Nanchang uprising|Chinese Civil War starts]]|date_event3=1 August 1927|event4=[[Northeast Flag Replacement|Nationalist reunification]]|date_event4=29 December 1928|event5=[[Second Sino–Japanese War]]|date_event5=7 July 1937 – 2 September 1945|event6=[[Constitution of the Republic of China|Constitution adopted]]|date_event6=20 May 1948|event_end=[[Retreat of the government of the Republic of China to Taiwan|Retreat to Taiwan]]|date_end=7 December|year_end=1949{{efn|name=existence}}|stat_area1=11364389|stat_year1=1912|stat_area2=9665354|stat_year2=1946|stat_pop3=541,000,000|stat_year3=1949|currency={{ubli | '''Mainland China:''' | [[Silver Dragon (coin)|Silver Dragon coin]]<br/>(1912–1935) | [[Chinese National Currency|National currency]]<br/>(1935–1948) | [[Chinese gold yuan|Gold yuan]]<br/>(1948–1949) | [[Chinese silver yuan|Silver yuan]]<br/>(1949) }} ----{{ubli | '''Taiwan:''' | [[Old Taiwan dollar]]<br/>(1946–1949) | [[New Taiwan dollar]]<br/>(from 1949) }}|utc_offset=+5:30 to +8:30|time_zone=[[Historical time zones of China|Kunlun to Changbai Standard Times]]|p1=Qing dynasty{{!}}Qing dynasty|p2=Kiautschou Bay Leased Territory{{!}}Kiautschou Bay|p3=British Weihaiwei{{!}}Weihaiwei|p4=Guangzhouwan|p5=Taiwan under Japanese rule{{!}}Taiwan|s1=China{{!}}People's Republic of China|s2=Taiwan{{!}}Republic of China (Taiwan)|today={{hlist | [[China]] | [[Mongolia]] | [[Myanmar]] | [[Russia]] | [[Vietnam]] | [[Taiwan]] | [[Tajikistan]] }}|module={{Infobox Chinese | child = yes | t = 中華民國 | s = 中华民国 | p = Zhōnghuá Mínguó | j = {{tonesup|zung1 waa4 man4 gwok3}} | poj = Tiong-hôa Bîn-kok | tp = Jhonghua Minguo | w = Chung-hua Min-kuo | wgn = {{tonesup|tson1 gho2 min2 koq7}} | wi = {{IPA|wuu|tsoŋ˥ ɦo˧ min˨ koʔ˧|label=[[Shanghainese]]:}} }}}}{{Authority control}}'''សាធារណរដ្ឋចិន''' បានបង្កើតការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនលើ ប្រទេស[[Mainland China|ចិននៅដីគោក]] នៅកាលពីថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 បន្ទាប់ពីការធ្វេី [[បដិវត្តន៍ចិនឆ្នាំ ១៩១១|បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]] ដែលបានធ្វេីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំ [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឈិង]] ដឹកនាំដោយ [[Manchu people|លេាកម៉ាន់ជូ]] និងបានបញ្ចប់របប [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ប្រវត្តិសាស្ត្រអធិរាជ]] របស់ចិន។ [[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង]] នៅរដ្ឋធានី [[ប៉េកាំង|ទីក្រុងប៉េកាំង]] គឺជារដ្ឋាភិបាលនៃ សាធារណរដ្ឋ ដែលទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិចាប់ពីឆ្នាំ1912ដល់ឆ្នាំ1928ដោយមាន[[Warlord Era|មេទ័ពក្នុងតំបន់]]កាន់កាប់ផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសបន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់មេដឹកនាំប៉ីយ៉ាង [[យ័ន ស៊ីខាយ|យាន ស៊ីកៃ]] ក្នុងឆ្នាំ 1916។ នៅ​ឆ្នាំ 1926 [[Kuomintang|គួមីនតាង]] បាន​បើក ​[[Northern Expedition|បេសកកម្ម​ភាគ​ខាងជើង]] ដែល​នៅ​ទីបំផុត ​[[Chinese reunification (1928)|បាន​បង្រួបបង្រួម​ប្រទេស​នេះ​ឡើង​វិញ]] ​នៅ​ឆ្នាំ 1928។ គណបក្ស​ ចិនជាតិនិយម ឬ​ គួងមីងតាង បាន​បង្កើត ​[[Nationalist government|រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម]] ហើយ​គ្រប់គ្រង​សាធារណរដ្ឋ​ចិន​ជា ​[[One-party state|រដ្ឋ​ឯកបក្ស​មួយ]] ដែល​មាន ​[[Nanjing|ទីក្រុង​ណានជីង]] ​ជា​រដ្ឋធានី។ នៅឆ្នាំ 1949 [[គណបក្សជាតិនិយមចិន]]ត្រូវបាន [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] ចាញ់ក្នុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ហើយជាអវសាន [[Retreat of the government of the Republic of China to Taiwan|រដ្ឋាភិបាលនៃ សាធារណរដ្ឋចិន បានដកថយទៅកាន់កោះតៃវ៉ាន់]] ជាកន្លែងដែលវានៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ សាធារណរដ្ឋ​ជាតិនិយម​ចិន ត្រូវ​បាន​កត់ត្រា​ថា​ជា​សមាជិក​ស្ថាបនិក​នៃ​ទាំង ​[[League of Nations|សម្ព័ន្ធ​ប្រជាជាតិ]] និង ​[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|អង្គការ​សហប្រជាជាតិ]] ។ វាបានអះអាងថា 11.4 million square kilometres (4.4×10<s>^</s>⁶ sq mi) នៃទឹកដី ^[១] និង [[Population history of China|ចំនួនប្រជាជន]] 541 នាក់ លាន​នាក់​នៅ​ឆ្នាំ 1949 បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​វា​ក្លាយ​ជា ​[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រទេស​ដែល​មាន​ប្រជាជន​ច្រើន​បំផុត]] ​ក្នុង​ពិភពលោក។ សាធារណរដ្ឋ​ជាតិនិយម​ចិន ត្រូវ​បាន​កត់ត្រា​ថា​ជា​សមាជិក​ស្ថាបនិក​នៃ​ទាំង ​[[League of Nations|សម្ព័ន្ធ​ប្រជាជាតិ]] និង ​[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|អង្គការ​សហប្រជាជាតិ]] ។ វាបានអះអាងថា 11.4 million square kilometres (4.4×10<s>^</s>⁶ sq mi) នៃទឹកដី ^[១] និង [[Population history of China|ចំនួនប្រជាជន]] 541 នាក់ លាន​នាក់​នៅ​ឆ្នាំ 1949 បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​វា​ក្លាយ​ជា ​[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រទេស​ដែល​មាន​ប្រជាជន​ច្រើន​បំផុត]] ​ក្នុង​ពិភពលោក។ សាធារណរដ្ឋចិន ត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 ដោយពួកបដិវត្តន៍ក្រោមការដឹកនាំរបស់ [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] ដែលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតីបណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋថ្មី។ ព្រះចៅ [[ពូយី|ពូយី ដែល]] ជាព្រះចៅអធិរាជឈីងចុងក្រោយ [[Imperial Edict of the Abdication of the Qing Emperor|បានដាក់រាជ្យ]] នៅថ្ងៃទី 12 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 1912។ លោក ស៊ុន​យ៉ាត សេនបានបម្រើការមួយរយៈខ្លី មុនពេលប្រគល់តំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យ [[យ័ន ស៊ីខាយ|យាន ស៊ីកៃ]] ដែលជាមេដឹកនាំ [[Beiyang Army|កងទ័ព ប៉ីយ៉ាង]] ។ ក្រេាយមក[[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាល​ប៉ីយ៉ាង]] ​បាន​ក្លាយ​ជា​របប​ផ្តាច់ការ​មួយយ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ហើយ​បាន​ប្រើ​អំណាច​យោធា​លើ​រដ្ឋបាល​នេះ។ នៅឆ្នាំ 1915 យាន​ បានព្យាយាមជំនួសសាធារណរដ្ឋដោយ [[Empire of China (1915–1916)|រាជវង្សអធិរាជផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់]] រហូតដល់ [[National Protection War|ភាពចលាចលរបស់ប្រជាជន]] បានបង្ខំឱ្យគាត់ដកថយ។ បន្ទាប់ពីលោកយានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ 1916 ប្រទេសនេះបានបែកបាក់គ្នារវាងមេបញ្ជាការមូលដ្ឋាននៃកងទ័ពប៉ីយ៉ាង ដែលចាប់ផ្តើម [[Warlord Era|យុគសម័យមេទ័ព]] ដែលកំណត់ដោយជម្លោះវិមជ្ឈការរវាងក្រុមគូប្រជែង។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរគណបក្សគួងមីងតាង​ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស៊ុន​យ៉ាតសេនបានព្យាយាម[[Constitutional Protection Movement|ច្រើនដងដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលគូប្រជែងមួយ]]នៅ[[ក្វាងចូវ]]ដោយនៅទីបំផុតបានដណ្តើមយកទីក្រងនេះដោយមានជំនួយពី [[សហភាពសូវៀត]]ក្រោមលក្ខខណ្ឌថា គណបក្ស​ គួងមីងតាង បង្កើត [[First United Front|រណសិរ្សរួបរួមទីមួយ]]ជាមួយគណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន​ដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញ។ ការស្លាប់របស់លោកស៊ុនស៊ុនក្នុងឆ្នាំ១៩២៥បានបង្កឱ្យមានការតស៊ូដណ្តើមអំណាចដែលនៅទីបំផុតបាននាំឱ្យមានការឡើងកាន់[[ឈៀង កៃសេក|តំណែង]]ជា[[Chairman of the Kuomintang|ប្រធានគណបក្សគួងមីងតាង]]។នៅឆ្នាំ1927ឈៀងមានអារម្មណ៍ថាមានសុវត្ថិភាពគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបញ្ចប់សម្ព័ន្ធភាពជាមួយសូវៀតហើយ[[Shanghai massacre|បានបោសសម្អាតពួកកុម្មុយនិស្ត]]ចិនមុនពេលបញ្ចប់[[Northern Expedition|បេសកកម្មភាគខាងជើង]]ដើម្បីសម្រេចគោលដៅរបស់លេាកស៊ុននៅឆ្នាំ 1928។ ក្រោយមក ឈៀង បានគ្រប់គ្រងប្រទេសជារដ្ឋឯកបក្សក្រោមប្រព័ន្ធ [[Dang Guo|''តាង គួ'']]​ ''ឬ​ គួង​មីងតាង'' ដោយទទួលបាន [[International recognition|ការទទួលស្គាល់ពីអន្តរជាតិ]] ថាជាអ្នកតំណាងប្រទេសចិន។ ^[១] ខណៈពេលដែលមានវិបុលភាពទាក់ទងគ្នាក្នុងអំឡុង[[Nanjing decade|ទសវត្សរ៍ណានជីង]](១៩២៧-១៩៣៧)សាធារណរដ្ឋបានប្រឈមមុខ នឹងការគំរាមកំហែងផ្ទៃក្នុងនិងខាងក្រៅ។គណបក្ស​កុម្មុយនិស្ត​ចិនដែល​ចុះខ្សោយ​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបាន​កសាង​កម្លាំង​របស់ខ្លួន ឡើងវិញ​បន្តិចម្តងៗដោយ​រៀបចំ​កសិករ​នៅ​ជនបទ។ពួកមេទ័ពដែលនៅរស់រានមានជីវិតដែលអាក់អន់ចិត្តនឹងការបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់ លេាកឈៀង បានដឹកនាំការបះបោរជាច្រើន ជាពិសេសគឺ [[Central Plains War|សង្គ្រាមវាលទំនាបកណ្តាល]] ។ នៅឆ្នាំ 1931 ជប៉ុន [[Japanese invasion of Manchuria|បានឈ្លានពានម៉ាន់ជូរី]] បន្ទាប់មកគឺ [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ការឈ្លានពានប្រទេសចិនទ្រង់ទ្រាយធំ]] នៅឆ្នាំ 1937។ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី 2]] បានបំផ្លិចបំផ្លាញ ចិន ដែលនាំឱ្យមានការបាត់បង់ជីវិត និងការបំផ្លិចបំផ្លាញសម្ភារៈយ៉ាងច្រើន។ ជប៉ុន ​[[Surrender of Japan|បាន​ចុះចាញ់]] ​នៅ​ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1945 ហើយ ​[[Retrocession of Taiwan|តៃវ៉ាន់​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ឲ្យ​ស្ថិត​ក្រោម​រដ្ឋបាល​ចិន]] ។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលបានបន្តឡើងវិញ]] ហើយ [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន|កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនរបស់បក្សកុម្មុយនិស្ត]]ចិនបានចាប់ផ្តើមទទួលបានប្រៀបជាងនៅឆ្នាំ ១៩៤៨។ [[Proclamation of the People's Republic of China|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ត្រូវបានប្រកាស]] នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 1949 ក្នុងអំឡុងពេលនៃការចាកចេញរបស់ គួងមីងតាង ទៅកាន់ [[តៃវ៉ាន់]] ។ '''និរុត្តិសាស្ត្រ''' លោក [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] ដែលជាប្រធានាធិបតីនៅចិនបណ្ដោះអាសន្នដំបូងគេនៃ[[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] បានជ្រើសរើសយកឈ្មោះ «ចុងហ្វាមីងគួ»មានន័យថា«រដ្ឋរបស់ប្រជាជនចិន»)ជាឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសជាភាសាចិន។ឈ្មោះនេះត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីខ្លឹមសារនៃសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់គណបក្ស«តុងម៉េងហ៊ុយ»កាលពីឆ្នាំ១៩០៥ដែលបានប្រកាសថាគោលដៅទាំងបួននៃគេាលការណ៍បដិវត្តន៍ចិនគឺ៖ «បណ្តេញអ្នកគ្រប់គ្រងជនជាតិម៉ាន់ជូ, ស្តារប្រទេសចិន​ឡើងវិញ,បង្កើតរដ្ឋរបស់ប្រជាជន, និងបែងចែកដីធ្លីដោយសមធម៌ជូនដល់ប្រជាជន»។នៅថ្ងៃទី១៥ខែកក្កដាឆ្នាំ១៩១៦ក្នុងសុន្ទរកថាស្វាគមន៍គណៈប្រតិភូមកពីខេត្តក្វាងទុង(Cantonese)នៅទីក្រុងសៀងហៃលោកស៊ុនបានពន្យល់ពីមូលហេតុដែលពាក្យ«មីងគួ»មានន័យថា«ប្រទេសរបស់ប្រជាជន») ត្រូវបានជ្រើសរើសជំនួសឱ្យពាក្យ «កុងហឺគួ» មានន័យថា «សាធារណរដ្ឋ» តាមបែបលោកខាងលិច)។ លោកបានភ្ជាប់ពាក្យ «កុងហឺ» ទៅនឹងគំរូនៃរបបសាធារណរដ្ឋតំណាងបែបអឺរ៉ុប-អាមេរិក ដែលលោកយល់ថាមានកម្រិត និងងាយនឹងឈានទៅរករបបផ្តាច់ការ។ អ្វីដែលលោកប្រាថ្នាចង់បានគឺគំរូមួយដែលផ្អែកលើមូលដ្ឋានប្រជាជនផ្ទាល់ ដែលលោកហៅថា«ជឺជៀមីនឈួន»មានន័យថា«សិទ្ធិអំណាចផ្ទាល់របស់ប្រជាជន»)ហើយលោកយល់ថាវាអាចអនុញ្ញាតឱ្យមានការត្រួតពិនិត្យ និងតុល្យភាពអំណាចដោយប្រជាជនបានកាន់តែប្រសើរ។ ក្រោយមកនៅថ្ងៃទី 20 ខែតុលា ឆ្នាំ 1923 ក្នុងសន្និសិទជាតិសម្រាប់យុវជននៅទីក្រុងក្វាងចូវ ដើម្បីពន្យល់ពីគំនិតស្នូលនៅពីក្រោយ (民國; 'ប្រទេសរបស់ប្រជាជន') គាត់បានប្រៀបធៀបឃ្លា "អាណាចក្រចិន" (中華帝國; 'ប្រទេសចិនឡើងវិញ" នៃប្រទេសចិន។ (中華民國; ; 'ប្រទេសប្រជាជនចិន') ក្នុងទម្រង់នៃភាពស្របគ្នា៖ ប្រទេសរបស់អធិរាជមួយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអធិរាជតែមួយ (帝國是以皇帝一人為主) ប្រទេសមួយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រជាជនមួយរយលាននាក់។ (民國是以四萬萬人為主) ។ នៅក្នុងភាសាចិន ឈ្មោះផ្លូវការជារឿយៗត្រូវបានកាត់ជា (中國; 'Middle Country'), (民國; 'People's Country') ឬ (中華; 'Middle')។^{[១][២][៣]} ការជ្រើសរើសពាក្យសាធារណរដ្ឋក្នុងឆ្នាំ1912ក៏ដូចជាទម្រង់ន័យស្រដៀងគ្នារបស់វាទៅនឹងចក្រភពអាចនឹងមានឥទ្ធិពលលើការជ្រើសរើសពាក្យកូរ៉េ មីងកុក ( 민국/民)ដោយ[[Provisional Government of the Republic of Korea|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] (បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1919 ក្នុងសាធារណរដ្ឋចិន) ដែលជំនួស ដៃហាន ជេកុក ( 대한제국/大韓帝國) នៅជាមួយ ដៃហាន មីងកុក ( 대한민국/大韓民國) ^[១] ថ្ងៃនេះ [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] (中華民國) និង [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] (大韓民國) មានលក្ខណៈពិសេសក្នុងការជ្រើសរើសពាក្យ民國( ជាពាក្យសមមូលទៅនឹងពាក្យ "សាធារណរដ្ឋ" ជាភាសាដទៃទៀត។ ^[១] ប្រទេសនេះ​ត្រូវបានគេស្គាល់​ជា [[ភាសាអង់គ្លេស]] ​នៅពេលនោះថា "សាធារណរដ្ឋចិន" ឬសាមញ្ញថា "ចិន"។ នៅប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃនេះ រយៈពេលពីឆ្នាំ 1912 ដល់ឆ្នាំ 1949 ត្រូវបានគេហៅថាជា "សម័យសាធារណរដ្ឋ" ( simplified Chinese ពីព្រោះ​តាម​ទស្សនៈ​របស់​រដ្ឋាភិបាល សាធារណរដ្ឋ​សាធារណរដ្ឋ​ចិន​បាន​ឈប់​មាន​នៅ​ឆ្នាំ 1949។ ^[១] ^[២] ^[៣] ^[៤] នៅតៃវ៉ាន់ ឆ្នាំទាំងនេះត្រូវបានគេហៅថា "សម័យដីគោក" (大陸時期;大陆时期) ចាប់តាំងពីវាជាពេលដែល សាធារណរដ្ឋចិន មានមូលដ្ឋានលើដីគោក។ ^[៥] '''ប្រវត្តិសាស្ត្រ''' សាធារណរដ្ឋមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តន៍ចិនឆ្នាំ ១៩១១|បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]] ដែលខ្លួនវាផ្ទាល់បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹង [[Wuchang uprising|ការបះបោរអ៊ូឆាង]] នៅថ្ងៃទី 10 ខែតុលា ឆ្នាំ 1911 ដែលបានផ្តួលរំលំ [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឈិង]] ដោយជោគជ័យ និងបញ្ចប់ [[Dynasties in Chinese history|ការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជ]] ជាងពីរពាន់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ^[១] ចាប់តាំងពីការបង្កើតរបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ 1949 សាធារណរដ្ឋនេះមានមូលដ្ឋាននៅចិនដីគោក។ អំណាចកណ្តាលបានកើនឡើង និងថយចុះជាការឆ្លើយតបទៅនឹងលទ្ធិមេទ័ព (១៩១៥-១៩២៨) [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]] (១៩៣៧-១៩៤៥) និង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលទ្រង់ទ្រាយធំ]] (១៩២៧-១៩៤៩) ដោយអំណាចកណ្តាលខ្លាំងបំផុតក្នុងអំឡុង [[Nanjing Decade|ទសវត្សរ៍ណានជីង]] (១៩២៧-១៩៣៧) នៅពេលដែលប្រទេសចិនភាគច្រើនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់របបផ្តាច់ការយោធា [[One-party state|ឯកបក្ស]] របស់គណបក្សជាតិនិយម [[Kuomintang|គួមីនតាង]] អក្សរកាត់ (គមត)។ ^[២] ទាំងរដ្ឋាភិបាលណានជីង និង [[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាលប៉ី]] យ៉ាងមុនៗ សុទ្ធតែមិនបានជោគជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមអភិបាលកិច្ចនៅតំបន់ជនបទប្រទេសចិនឡើយ។ ^[៣] : ៧១  នៅឆ្នាំ 1945 នៅចុងបញ្ចប់នៃ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី 2]] [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានប្រគល់ការគ្រប់គ្រង [[តៃវ៉ាន់]] និង [[List of islands of the Republic of China|ក្រុមកោះ]] របស់ខ្លួនទៅឱ្យ [[សម្ព័ន្ធ|សម្ព័ន្ធមិត្ត]] ហើយតៃវ៉ាន់ត្រូវបានដាក់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលរបស់សាធារណរដ្ឋចិន។ [[បដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តចិន|ការ​ដណ្តើម​យក​ចិនដីគោក​របស់​ពួក​កុម្មុយនិស្ត]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1949 បន្ទាប់​ពី​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ចិន បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​គណបក្ស​គួមីនតាង​ដែល​កំពុង​កាន់​អំណាច​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​តែ​លើ ​[[Taiwan Area|តៃវ៉ាន់ ប៉េងហ៊ូ គីនមិន ម៉ាតស៊ូ និង​កោះ​តូចៗ​ផ្សេង​ទៀត]] ​ប៉ុណ្ណោះ។ ជាមួយនឹងការបាត់បង់ដីគោក រដ្ឋាភិបាល សាធារណរដ្ឋ បានដកថយទៅតៃវ៉ាន់ ហើយ [[Kuomintang|គួមីនតាង]]បានប្រកាស [[តៃប៉ិ|ទីក្រុងតៃប៉ិ]] ជា [[Provisional capital|រដ្ឋធានីបណ្ដោះអាសន្ន]] ។ ^[១] ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ បក្សកុម្មុយនិស្តចិនបានកាន់កាប់ចិនដីគោកទាំងមូល ^[២] ^[៣] ហើយបានបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (PRC) នៅទីក្រុងប៉េកាំង។ ១៩១២–១៩១៦: ការបង្កើត [[យ័ន ស៊ីខាយ|យាន ស៊ីកៃ]] ( ''ឆ្វេង'' ) និង [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] ( ''ស្តាំ'' ) ជាមួយទង់ជាតិតំណាងឱ្យសាធារណរដ្ឋដើម នៅឆ្នាំ 1912 បន្ទាប់ពីការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សជាងពីរពាន់ឆ្នាំ សាធារណរដ្ឋមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួស [[Emperor of China|របបរាជានិយម]] ។ ^[១] [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឈិង]] ដែលកើតមុនសាធារណរដ្ឋបានជួបប្រទះនឹងអស្ថិរភាពពេញមួយសតវត្សរ៍ទី១៩ ហើយបានរងទុក្ខទាំងការបះបោរផ្ទៃក្នុង និងចក្រពត្តិនិយមបរទេស។ ^[២] កម្មវិធីកែទម្រង់ស្ថាប័នបានបង្ហាញថាមានតិចតួចពេក និងយឺតពេលពេក។ មានតែកង្វះរបបជំនួសមួយប៉ុណ្ណោះដែលបានពន្យារអត្ថិភាពនៃរបបរាជានិយមរហូតដល់ឆ្នាំ 1912។ ^[៣] ^[៤] សាធារណរដ្ឋចិនបានកើតចេញពី [[Wuchang Uprising|ការបះបោរអ៊ូឆាង]] ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលឈិង នៅថ្ងៃទី១០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១១ ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានប្រារព្ធជារៀងរាល់ឆ្នាំជា [[National day|ទិវាជាតិ]] របស់សាធារណរដ្ឋចិន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា " [[Double Ten Day|ទិវាដប់ទ្វេ]] "។ ស៊ុន យ៉ាតសេន បាននិងកំពុងផ្សព្វផ្សាយបដិវត្តន៍យ៉ាងសកម្មពីមូលដ្ឋានរបស់គាត់ក្នុងការនិរទេសខ្លួន។ ^[១] បន្ទាប់មក លោកបានត្រឡប់មកពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅកាន់ប្រទេសចិនវិញ ហើយនៅថ្ងៃទី 29 ខែធ្នូ ស៊ុន យ៉ាតសេន ត្រូវបានជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីបណ្ដោះអាសន្នដោយសភាបដិវត្តន៍នៅទីក្រុងណានជីង ^[២] ^[៣] ដែលមានតំណាងមកពីខេត្តចំនួនដប់ប្រាំពីរ។ នៅថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 ព្រះអង្គត្រូវបានសម្ពោធជាផ្លូវការ ហើយបានសន្យាថា "នឹងផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការដឹកនាំដោយម៉ាន់ជូ បង្រួបបង្រួមសាធារណរដ្ឋចិន និងរៀបចំផែនការសម្រាប់សុខុមាលភាពរបស់ប្រជាជន"។ ^[៤] រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់លោកស៊ុនខ្វះកម្លាំងយោធា។ ជាការសម្របសម្រួល គាត់បានចរចាជាមួយ [[យ័ន ស៊ីខាយ|យាន ស៊ីកៃ]] មេបញ្ជាការ [[Beiyang Army|កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]] ដោយសន្យាជាមួយ យាន ថានឹងធ្វើជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋ ប្រសិនបើគាត់ចង់ដកព្រះចៅអធិរាជឈិងចេញដោយកម្លាំង។ យាន បានយល់ព្រមលើកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ។ ^[៥] នៅថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩១២ [[Empress Dowager Longyu|ព្រះមហាក្សត្រីយានីឡុងយូ]] ដែលជារាជានុសិទ្ធិ បានចុះហត្ថលេខាលើ[[Imperial Edict of the Abdication of the Qing Emperor|ព្រះរាជក្រឹត្យដាក់រាជ្យ]]ក្នុងនាមពូយីដែលបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជាធិបតេយ្យអស់ជាច្រើនសហស្សវត្សរ៍។​ ^[៦] ចាប់ពីខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១២ ដល់ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩១៣ [[1912–13 Chinese National Assembly election|ការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងទូទាំងប្រទេស]] សម្រាប់សភាខេត្តនីមួយៗ ដែលបានជ្រើសរើសតំណាងស្របច្បាប់របស់ពួកគេសម្រាប់ [[National Assembly (Beiyang government)|រដ្ឋសភាជាតិ]] ដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋ។ គណបក្ស [[Kuomintang|គួមីនតាង]] បានលេចចេញជាគណបក្សនយោបាយផ្លូវការដែលបានជំនួសអង្គការបដិវត្តន៍ [[Tongmenghui|តុងម៉េងហួយ]] ហើយនៅក្នុងការបោះឆ្នោតទាំងនេះ គណបក្សនេះបានឈ្នះចំណែកអាសនៈច្រើនជាងគេនៅក្នុងសភាទាំងពីរនៃរដ្ឋសភា និងនៅក្នុងសភាខេត្តមួយចំនួន។ [[Song Jiaoren|លេាក សង ចាវរេន]] បានដឹកនាំគណបក្ស Kuomintang ទៅរកជ័យជម្នះក្នុងការបោះឆ្នោត ដោយបង្កើតកម្មវិធីគណបក្សរបស់លោក ដើម្បីទាក់ទាញពួកអភិជន ម្ចាស់ដី និងពាណិជ្ជករ។ ប៉ុន្តែ សុង ត្រូវបានគេធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី 20 ខែមីនា ឆ្នាំ 1913 តាមបញ្ជារបស់ យាន ស៊ីកៃ។ ^[១] លោក យាន ត្រូវបានជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីផ្លូវការដំបូងគេនៃ សាធារណរដ្ឋចិន ក្នុងឆ្នាំ 1913។ ^[១] ^[២] ^[៣] លោក​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ​អំណាច​យោធា ហើយ​មិន​អើពើ​នឹង​ស្ថាប័ន​សាធារណរដ្ឋ​ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​អ្នក​កាន់​តំណែង​មុន​របស់​លោក ដោយ​គំរាម​ប្រហារជីវិត​សមាជិក​ព្រឹទ្ធសភា​ដែល​មិន​យល់ស្រប​នឹង​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​របស់​លោក។ ^[៤] បន្ទាប់ពី [[Second Revolution (Republic of China)|ការបះបោរឆ្នាំ 1913 ដែលបរាជ័យដោយអភិបាលខេត្តជាច្រើននៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងអ្នកគាំទ្រគួមីនតាង]] លោកបានរំលាយគួមីនតាង ហាមឃាត់ "អង្គការសម្ងាត់" (ដែលរួមបញ្ចូលដោយប្រយោលនូវគួមីនតាង) និងមិនអើពើនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញបណ្តោះអាសន្ន។ នៅទីបំផុត យាន បានប្រកាសខ្លួន [[Empire of China (1915–16)|ជាព្រះចៅអធិរាជនៃប្រទេសចិន]] នៅឆ្នាំ 1915។ ^[៥] អ្នកគ្រប់គ្រងថ្មីនៃប្រទេសចិនបានព្យាយាមបង្កើនការធ្វើមជ្ឈការដោយលុបបំបាត់ប្រព័ន្ធខេត្ត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចលនានេះបានធ្វើឱ្យពួកអភិជនខឹងសម្បារ រួមជាមួយអភិបាលខេត្ត ដែលជាធម្មតាជាទាហាន។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩១៤ កងកម្លាំងជប៉ុន និងអង់គ្លេស [[Siege of Tsingtao|បានឡោមព័ទ្ធ និងឡោមព័ទ្ធ]] ទីក្រុងកំពង់ផែស៊ីងតាវ របស់ប្រទេសចិន ដែលគ្រប់គ្រងដោយអាល្លឺម៉ង់ ក្នុងអំឡុងពេល [[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ]] ។ កំពង់ផែនេះបានចុះចាញ់ជប៉ុននៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៤។ ដោយ​ទាញយក​ប្រយោជន៍​ពី​ភាពជោគជ័យ​ផ្នែក​យោធា​របស់​ពួកគេ នៅក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ 1915 ដោយ​ឆ្លៀតឱកាស​ពី​ការពិត​ដែល​ថា​មហាអំណាច​លោកខាងលិច​ត្រូវបាន​រំខាន​ដោយ​ជម្លោះ​នៅ​អឺរ៉ុប ចក្រភព​ជប៉ុន​បាន​ស្វែងរក​ពង្រីក​ឥទ្ធិពល​នយោបាយ និង​សេដ្ឋកិច្ច​របស់ខ្លួន​យ៉ាងខ្លាំង​លើ​ប្រទេស​ចិន ដោយ​ចេញ​ឱសានវាទ​មួយ​ដល់​ប្រទេស​ចិន ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​[[Twenty-One Demands|តម្រូវការ​ម្ភៃមួយ]] ​។ ប្រទេសជប៉ុនបានបែងចែកការទាមទារទាំងនេះជាប្រាំក្រុម ដោយស្វែងរកការគ្រប់គ្រងភ្លាមៗលើសម្បទានរបស់អាល្លឺម៉ង់នៅសានទុង ការបន្តកិច្ចសន្យាជួលនៅម៉ាន់ជូរី កម្មសិទ្ធិរួមគ្នានៃស្មុគស្មាញរ៉ែសំខាន់ៗរបស់ចិន និងការហាមឃាត់ការប្រគល់ទឹកដីឆ្នេរសមុទ្រទៅឱ្យមហាអំណាចបរទេសផ្សេងទៀត។ ផ្នែក​ដែល​ឈ្លានពាន​បំផុត គឺ​ក្រុម​ទី 5 បានទាមទារ​ឱ្យ​ចិន​ជួល​ទីប្រឹក្សា​យោធា និង​ហិរញ្ញវត្ថុ​ជប៉ុន និង​ទិញ​អាវុធ​របស់​ជប៉ុន ដែល​នឹង​បាន​ប្រែក្លាយ​ប្រទេស​ចិន​ទៅជា​អាណាព្យាបាល​របស់​ជប៉ុន​យ៉ាង​មាន​ប្រសិទ្ធភាព។ ដោយខ្វះការគាំទ្រផ្នែកយោធាពីលោកខាងលិច ប្រធានាធិបតីចិន យាន ស៊ីកៃ បានចុះចាញ់នឹងកំណែដែលបានកែសម្រួលនៃសន្ធិសញ្ញានៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ 1915 ដោយយល់ព្រមលើក្រុមទាំងបួនដំបូង ខណៈពេលដែលបានពន្យារពេលក្រុមទីប្រាំដោយជោគជ័យ។ សម្បទានដោយបង្ខំនេះបានបង្កឱ្យមានកំហឹងក្នុងស្រុកយ៉ាងខ្លាំង និងបានបញ្ឆេះរលកនៃ [[Chinese nationalism|ជាតិនិយមចិន]] ដ៏ខ្លាំងក្លា។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} '''១៩១៦–១៩២៧៖ សម័យមេទ័ព''' ការផ្លាស់ប្តូររដ្ឋាភិបាលរបស់យានបានបណ្តាលឱ្យខេត្តជាច្រើន [[National Protection War|ប្រកាសឯករាជ្យ]] និងក្លាយជារដ្ឋ [[Warlord Era|មេទ័ព]] ។ ដោយកាន់តែមិនមានប្រជាប្រិយភាព និងត្រូវបានអ្នកគាំទ្របោះបង់ចោល លោកយានបានដាក់រាជ្យនៅឆ្នាំ 1916 ហើយបានស្លាប់ដោយសារមូលហេតុធម្មជាតិមិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីនោះ។ ^[១] ^[២] បន្ទាប់មក ប្រទេសចិនបានធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសម័យកាលនៃរបបផ្តាច់ការ។ ស៊ុន ដោយ​ត្រូវ​បាន​បង្ខំ​ឲ្យ​និរទេស​ខ្លួន បាន​ត្រឡប់​ទៅ​កាន់ ​[[ក្វាងតុង|ខេត្ត​ក្វាងទុង]] ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​វិញ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1917 និង 1922 ដោយ​មាន​ជំនួយ​ពី​មេ​បញ្ជាការ ហើយ​បាន​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ប្រជែង​គ្នា​ជា​បន្តបន្ទាប់​ទៅ​នឹង ​[[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាល​ប៉ីយ៉ាង]] ​នៅ​ទីក្រុង​ប៉េកាំង ដោយ​បាន​បង្កើត​ឡើង​វិញ​នូវ​គណបក្ស​កុម្មុយនិស្ត​ចិន (គមត) នៅ​ក្នុង​ខែ​តុលា ឆ្នាំ 1919។ ក្តីសុបិន្តរបស់ស៊ុនគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនដោយចាប់ផ្តើមបេសកកម្មប្រឆាំងនឹងភាគខាងជើង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គាត់ខ្វះការគាំទ្រផ្នែកយោធា និងថវិកាដើម្បីប្រែក្លាយវាទៅជាការពិត។^[៣] ទន្ទឹមនឹងនេះរដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាងបានតស៊ូដើម្បីរក្សាអំណាចហើយការជជែកវែកញែកបើកចំហនិងទូលំទូលាយមួយបានវិវត្តទាក់ទងនឹងរបៀបដែលប្រទេសចិនគួរប្រឈមមុខនឹងលោកខាងលិច។នៅឆ្នាំ1919ការតវ៉ារបស់និស្សិតប្រឆាំងនឹងការឆ្លើយតបដ៏ទន់ខ្សោយរបស់រដ្ឋាភិបាលចំពោះ [[Treaty of Versailles|សន្ធិសញ្ញាវើសៃ]] និងផលវិបាកនៃសម្បទានរបស់ចិនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្នុង [[Twenty-One Demands|ការទាមទារម្ភៃមួយ]] ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាអយុត្តិធម៌ដោយអ្នកបញ្ញវន្តចិន បាននាំឱ្យមាន [[May Fourth movement|ចលនាទីបួនខែឧសភា]] ដែលការតវ៉ារបស់ពួកគេកំពុងអំពាវនាវឱ្យមានការទទួលយកយ៉ាងទូលំទូលាយនូវគំនិតលោកខាងលិច ដូចជាវិទ្យាសាស្ត្រ និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីធ្វើឱ្យប្រទេសចិនរស់ឡើងវិញដែលអ្នកបញ្ញវន្តមានអារម្មណ៍ថាត្រូវបានរារាំងដោយវប្បធម៌ប្រពៃណីរបស់ខុងជឺ។ វាគឺនៅក្នុងបរិយាកាសបញ្ញានេះឯង ដែលគំនិត[[ម៉ាក្សនិយម]]បានចាប់ផ្តើមរីករាលដាល។[[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] (បកច) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1921 ដោយមានជំនួយពី [[សហភាពសូវៀត]] និងអង្គការ [[Communist International|កុម្មុយនិស្តអន្តរជាតិ]] ^[១] ហើយ[[First United Front|សម្ព័ន្ធភាពគមត-បកច]]ដែលមានឈ្មោះថាគមតត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងពេលឆាប់ៗនេះដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញ។សមាជិកបកចបានចូលរួមជាមួយគមតហើយគណបក្សទាំងពីរបានសហការគ្នាដើម្បីសាងសង់មូលដ្ឋានបដិវត្តន៍មួយនៅក្វាងចូវ ទោះបីជាការប្រេះឆាបានលេចចេញជារូបរាងយ៉ាងឆាប់រហ័សក៏ដោយ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ ស៊ុន នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩២៥ [[ឈៀង កៃសេក|ឈៀង កៃឆេក]] បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃ [[Kuomintang|គណបក្សគួងមីនតាង(គមត)]] ។ នៅឆ្នាំ 1926 ឈៀង បានដឹកនាំ [[Northern Expedition|បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ដោយមានបំណងកម្ចាត់ពួកមេទ័ពប៉ីយ៉ាង និងបង្រួបបង្រួមប្រទេស។ ឈៀង បានទទួលជំនួយពី [[សហភាពសូវៀត]] និងបក្សកុម្មុយនិស្តចិន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ មិនយូរប៉ុន្មាន លោកបានបណ្តេញទីប្រឹក្សាសូវៀតរបស់លោកចេញ ដោយជឿជាក់ថាពួកគេចង់កម្ចាត់ គមត ហើយដណ្តើមអំណាច។ ^[១] ឈៀង បានសម្រេចចិត្តបោសសម្អាតពួកកុម្មុយនិស្ត ដោយ [[Shanghai Massacre (1927)|សម្លាប់រង្គាលមនុស្សរាប់ពាន់នាក់នៅសៀងហៃ]] ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ ជម្លោះហិង្សាផ្សេងទៀតកំពុងកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសចិន៖ នៅភាគខាងត្បូង ជាកន្លែងដែលគណបក្សកុម្មុយនិស្តចិនមានចំនួនច្រើនជាង អ្នកគាំទ្រជាតិនិយមកំពុងត្រូវបានសម្លាប់រង្គាល។ ^[២] '''១៩២៧–១៩៣៧៖ ទសវត្សរ៍ណានជីង''' [[List of warlords and military cliques in the Warlord Era|'''សម្ព័ន្ធភាពមេទ័ពចិន''']] '''សំខាន់ៗក្នុងអំឡុង "ទសវត្សរ៍ណានជីង"''' ជៀង កៃសេក បានរុញច្រានបក្សកុម្មុយនិស្តចិនចូលទៅក្នុងផ្ទៃខាងក្នុងប្រទេសចិន ហើយបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលមួយ ដោយមានទីក្រុងណានជីងជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន នៅឆ្នាំ១៩២៧។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1928 កងទ័ពរបស់ ឈៀង បានផ្តួលរំលំ [[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង]] ហើយបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិទាំងមូល យ៉ាងហោចណាស់ក៏ក្នុងនាមដែរ ដោយចាប់ផ្តើម [[Nanjing decade|ទសវត្សរ៍ណានជីង]] ។ ^[២] ស៊ុន យ៉ាតសេន បាន​គ្រោងទុក​ដំណាក់កាល​បី​សម្រាប់​ការកសាង​ប្រទេស​ចិន​ឡើងវិញ​របស់​គណបក្ស​កឹមតោន​ – ការគ្រប់គ្រងដោយយោធា និងការបង្រួបបង្រួមដោយហិង្សា; political tutelage [ ចិន ] ; ហើយចុងក្រោយគឺលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ^[១] នៅឆ្នាំ១៩៣០ បន្ទាប់ពីដណ្តើមអំណាច និងបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញដោយកម្លាំង ដំណាក់កាល "ការគ្រប់គ្រង" បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការប្រកាសឱ្យប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញបណ្ដោះអាសន្ន។ ^[២] ក្នុង​ការប៉ុនប៉ង​ដើម្បី​ដកខ្លួន​ចេញពី​សូវៀត រដ្ឋាភិបាល​ចិន​បាន​ស្វែងរក ​[[China-Nazi Germany relations|ជំនួយ​ពី​អាល្លឺម៉ង់]] ។ យោងតាមលោក Lloyd Eastman លោក ជាំង កៃឆេក ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយចលនា [[Fascism in Europe|ហ្វាស៊ីសនិយមអឺរ៉ុប]] ហើយលោកបានបង្កើត [[Blue Shirts Society|សមាគមអាវខៀវ]] និង [[New Life Movement|ចលនាជីវិតថ្មី]] ដោយយកតម្រាប់តាមពួកគេ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីទប់ទល់នឹងការរីកចម្រើននៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តរបស់លោក ម៉ៅ ក៏ដូចជាទប់ទល់នឹង [[Japanese imperialism|ចក្រពត្តិនិយមលោកខាងលិច និងជប៉ុន]] ។ ^[១] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យោងតាម [[Stanley G. Payne|លោក Stanley Payne]] គណបក្ស គួងមីងតាង របស់លោក ចៀង «ជាធម្មតាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាគណបក្សប្រជានិយមពហុវណ្ណៈ ឬគណបក្ស «កសាងជាតិ» ប៉ុន្តែមិនមែនជាបេក្ខជនសមស្របសម្រាប់លទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយមទេ (លើកលែងតែដោយពួកកុម្មុយនិស្តខ្សែចាស់)»។ លោកក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថា "លោក Lloyd Eastman បានហៅក្រុមអាវខៀវ ដែលសមាជិករបស់ខ្លួនកោតសរសើរលទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយមអឺរ៉ុប ហើយត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយវា ថាជាអង្គការហ្វាស៊ីសនិយមចិន។ នេះប្រហែលជាការបំផ្លើស។ ក្រុមអាវខៀវពិតជាបានបង្ហាញពីលក្ខណៈមួយចំនួននៃលទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយម ដូចជាអង្គការជាតិនិយមជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកដែរ ប៉ុន្តែវាមិនច្បាស់ទេថាក្រុមនេះមានគុណសម្បត្តិពេញលេញនៃចលនាហ្វាស៊ីសនិយមខាងក្នុង... ក្រុមអាវខៀវប្រហែលជាមានទំនាក់ទំនងខ្លះជាមួយ និងចំពោះលទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយម ដែលជាលក្ខណៈទូទៅនៃលទ្ធិជាតិនិយមដែលមានវិបត្តិក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ប៉ុន្តែវាមានការសង្ស័យថាពួកគេតំណាងឱ្យបំរែបំរួលណាមួយនៃលទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយមអាស៊ី"។ ^[២] អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រផ្សេងទៀតបានកត់សម្គាល់ថា មនោគមវិជ្ជាពិតប្រាកដរបស់ ជៀង និង [[Kuomintang|គួងមីនតាង]] ខ្លួនឯងគឺស្មុគស្មាញ និងប្រែប្រួលខ្លាំងតាមពេលវេលា ដោយមានក្រុមផ្សេងៗគ្នា (ឆ្វេងនិយម និងស្តាំនិយម) នៃរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់សហការជាមួយទាំងសូវៀត និងអាល្លឺម៉ង់តាមដែលពួកគេយល់ឃើញថាសមរម្យ ហើយថា ជៀង នៅទីបំផុតបានខកចិត្តនឹងក្រុមអាវខៀវ ដែលបានរំសាយជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1938 ^[១] ^[២] អ្វីមួយដែល Payne ក៏បានលើកឡើងផងដែរថា "ប្រហែលជាដោយសារតែការប្រកួតប្រជែងជាមួយ គួងមីងតាង ខ្លួនឯង"។ ^[៣] អ្នកខ្លះក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ផ្ទុយពីអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ៗពីទសវត្សរ៍មុនៗ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក ចៀង ត្រូវបានគេមើលឃើញកាន់តែខ្លាំងឡើងដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រលោកខាងលិច និងចិនថ្មីៗថា ជាផ្នែកមួយនៃដំណើរការកសាងជាតិដ៏ស្មុគស្មាញនៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុងអំឡុងពេលរបស់លោក ជាពិសេសដោយសារតែបញ្ហាប្រឈមជាច្រើនទាំងក្នុងស្រុក និងបរទេសដែលវាបានប្រឈមមុខលើវិស័យជាច្រើនក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ ^[៤] ^[៥] ^[៦] ស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗជាច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលនេះ រួមទាំង សាលា​សុីនីកា 中央研究院 និង [[Central Bank of the Republic of China|ធនាគារកណ្តាលចិន]] ។ នៅឆ្នាំ 1932 ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនក្រុមដំបូងរបស់ខ្លួនទៅចូលរួម [[Republic of China at the 1932 Summer Olympics|ការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិក]] ។ យុទ្ធនាការត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយច្បាប់ត្រូវបានអនុម័តដើម្បីលើកកម្ពស់សិទ្ធិរបស់ស្ត្រី។ នៅក្នុងក្រមរដ្ឋប្បវេណីឆ្នាំ១៩៣១ ស្ត្រីត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិទទួលមរតកស្មើៗគ្នា ហាមឃាត់អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ និងផ្តល់សិទ្ធិឱ្យស្ត្រីគ្រប់គ្រងប្រាក់ផ្ទាល់ខ្លួន និងផ្តួចផ្តើមការលែងលះ។ ^[១] គ្មានចលនាស្ត្រីបង្រួបបង្រួមជាតិណាមួយអាចរៀបចំបានទេ រហូតដល់ប្រទេសចិនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមក្រោមរដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងនៅទីក្រុងណានជីងក្នុងឆ្នាំ 1928។ សិទ្ធិបោះឆ្នោតរបស់ស្ត្រីត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីឆ្នាំ 1936 ទោះបីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញមិនត្រូវបានអនុវត្តរហូតដល់ឆ្នាំ 1947 ក៏ដោយ ^[២] ការដោះស្រាយបញ្ហាសង្គម ជាពិសេសនៅតាមភូមិដាច់ស្រយាល ត្រូវបានជួយដោយការទំនាក់ទំនងកាន់តែប្រសើរឡើង។ [[Rural Reconstruction Movement|ចលនា​កសាង​ជនបទ​ឡើង​វិញ]] ​គឺ​ជា​ចលនា​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ចលនា​ជា​ច្រើន​ដែល​បាន​ឆ្លៀត​យក​ប្រយោជន៍​ពី​សេរីភាព​ថ្មី​នេះ ដើម្បី​លើក​កម្ពស់​ស្មារតី​សង្គម។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​បាន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​សេចក្តីព្រាង​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​មួយ​នៅ​ថ្ងៃទី 5 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1936។ ^[៣] សង្គ្រាមជាបន្តបន្ទាប់បានធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលរងទុក្ខ។ ព្រឹត្តិការណ៍​នានា​នៅ​តាម​តំបន់​ព្រំដែន​ភាគ​ខាងលិច​រួមមាន [[Kumul Rebellion|ការបះបោរ គុមមុល]] [[Sino-Tibetan War|សង្គ្រាម​ចិន-ទីបេ]] និង ​[[Soviet Invasion of Xinjiang|ការឈ្លានពាន​របស់​សូវៀត​នៅ​ស៊ីនជាំង]] ។ តំបន់ធំៗនៃ [[China proper|ប្រទេសចិនដើម]] នៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងពាក់កណ្តាលស្វយ័តរបស់មេទ័ពក្នុងតំបន់ដូចជា [[Feng Yuxiang|ហ្វេង យូសៀង]] និង [[Yan Xishan|យ៉ាន សុីសាន]]មេដឹកនាំយោធាខេត្ត ឬសម្ព័ន្ធមេទ័ព។ ^[១] ការគ្រប់គ្រងរបស់ជាតិនិយមគឺខ្លាំងបំផុតនៅតំបន់ភាគខាងកើតជុំវិញរដ្ឋធានីណានជីង។ [[Central Plains War|សង្គ្រាមវាលទំនាបកណ្តាល]] ក្នុងឆ្នាំ 1930 [[Japanese invasion of Manchuria|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅម៉ាន់ជូរី]] ក្នុងឆ្នាំ 1931 និង [[ចលនាចល័តទ័ពវែង|ចលនា Long March]] របស់ [[Chinese Red Army|កងទ័ពក្រហម]] កុម្មុយនិស្តក្នុងឆ្នាំ 1934 បាននាំឱ្យមានការធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអំណាចនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលជាតិនិយម ប៉ុន្តែនៅតែមានការអូសបន្លាយ និងសូម្បីតែការប្រឆាំងទាំងស្រុង ដូចជានៅក្នុង [[Fujian People's Government|ការបះបោរហ្វូជាន]] ក្នុងឆ្នាំ 1933-1934។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} អ្នកកែទម្រង់ និងអ្នករិះគន់ បានជំរុញឱ្យមានលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្ស ប៉ុន្តែភារកិច្ចនេះហាក់ដូចជាពិបាក បើមិនអាចទៅរួចនោះទេ។ ប្រទេសជាតិ​បាន​ធ្លាក់​ក្នុង​សង្គ្រាម ហើយ​បាន​បែងចែក​រវាង​កុម្មុយនិស្ត និង​ជាតិនិយម។ អំពើពុករលួយ និងកង្វះទិសដៅ បានរារាំងដល់កំណែទម្រង់។ លោក ឈៀង បានប្រាប់ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋថា “អង្គការរបស់យើងកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ... បុគ្គលិកជាច្រើនគ្រាន់តែអង្គុយនៅតុរបស់ពួកគេ ហើយសម្លឹងមើលទៅក្នុងលំហអាកាស អ្នកខ្លះទៀតអានកាសែត ហើយអ្នកខ្លះទៀតនៅតែដេកលក់” ^[១] ១៩៣៧–១៩៤៥៖ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរស៊ី ចិនបាន [[Japanese invasion of Manchuria|ធ្វើសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនតាំងពីឆ្នាំ ១៩៣១]] ជនជាតិចិនតិចតួចណាស់ដែលមានការយល់ច្រឡំអំពីបំណងប្រាថ្នារបស់ជប៉ុនចំពោះប្រទេសចិន។ ដោយ​ឃ្លាន​វត្ថុធាតុដើម និង​ត្រូវ​បាន​គាបសង្កត់​ដោយ​ចំនួន​ប្រជាជន​កើនឡើង ជប៉ុន​បាន​ផ្តួចផ្តើម ​[[Japanese invasion of Manchuria|ការ​ដណ្តើម​យក​ម៉ាន់ជូរី]] ​ក្នុង​ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1931 ហើយ​បាន​បង្កើត​អតីត​អធិរាជ [[ពូយី]] ជា​ប្រមុខ​រដ្ឋ​អាយ៉ង [[Manchukuo|ម៉ាន់ជូគួ]] ក្នុង​ឆ្នាំ 1932។ ការបាត់បង់​ម៉ាន់ជូរី និង​សក្តានុពល​របស់ខ្លួន​សម្រាប់​ការអភិវឌ្ឍ​ឧស្សាហកម្ម និង​ឧស្សាហកម្ម​សង្គ្រាម គឺជា​ការវាយប្រហារ​យ៉ាងខ្លាំង​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​គួមីនតាង។ [[League of Nations|សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ]] ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី 1 មិនអាចធ្វើសកម្មភាពនៅចំពោះមុខការប្រឆាំងរបស់ជប៉ុនបានទេ។ ^[១] កងទ័ពជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមរុញច្រានភាគខាងត្បូងនៃ [[មហា​កំផែង​ចិន|កំពែងដ៏អស្ចារ្យ]] ចូលទៅក្នុងភាគខាងជើងប្រទេសចិន និងខេត្តជាប់ឆ្នេរសមុទ្រ។ កំហឹងរបស់ចិនប្រឆាំងនឹងជប៉ុនគឺអាចទស្សន៍ទាយបាន ប៉ុន្តែកំហឹងក៏ត្រូវបានតម្រង់ទៅលើ ឈៀង និងរដ្ឋាភិបាលណានជីង ដែលនៅពេលនោះជាប់រវល់ជាមួយយុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តច្រើនជាងការទប់ទល់នឹងពួកឈ្លានពានជប៉ុន។ សារៈសំខាន់នៃ «ឯកភាពផ្ទៃក្នុងមុនគ្រោះថ្នាក់ខាងក្រៅ» ត្រូវបាននាំយកមកផ្ទះវិញដោយបង្ខំនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ 1936 នៅពេលដែល [[ឈៀង កៃសេក|លោក ជៀង កៃឆេក]] ត្រូវបានចាប់ពង្រត់ដោយ [[Zhang Xueliang|លោក ចាង ស៊ឺលៀង]] ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពួកកុម្មុយនិស្តប្រឆាំងនឹងជប៉ុននៅក្នុង [[Second United Front (China)|រណសិរ្សរួបរួមលើកទីពីរ]] ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[Xi'an Incident|ឧប្បត្តិហេតុស៊ីអាន]] ។ ^[១] ការតស៊ូរបស់ចិនបានរឹងមាំឡើងបន្ទាប់ពីថ្ងៃទី 7 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1937 នៅពេលដែលការប៉ះទង្គិចគ្នាមួយបានកើតឡើងរវាងកងទ័ពចិន និងជប៉ុននៅខាងក្រៅ [[ប៉េកាំង|ទីក្រុងប៉េកាំង]] នៅជិត [[Marco Polo Bridge|ស្ពានម៉ាកូប៉ូឡូ]] ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នានេះបាននាំឱ្យមានសង្គ្រាមបើកចំហទ្រង់ទ្រាយធំ ទោះបីជាមិនបានប្រកាសក៏ដោយ រវាងចិន និងជប៉ុន។ [[Battle of Shanghai|សៀងហៃ​បាន​ដួលរលំ​បន្ទាប់ពី​សមរភូមិ​រយៈពេល​បីខែ]] ដែល​ក្នុងអំឡុងពេល​នោះ ជប៉ុន​បាន​រង​របួស​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ​ទាំង​នៅក្នុង​កងទ័ពជើងគោក និង​កងទ័ពជើងទឹក​របស់ខ្លួន។ រដ្ឋធានី [[Battle of Nanking|ណានជីងបានដួលរលំនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧]] ដែលត្រូវបានបន្តដោយឃាតកម្មរង្គាល និងការរំលោភសេពសន្ថវៈ ដែលគេស្គាល់ថាជា [[Nanjing Massacre|ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ។ រដ្ឋធានី​ជាតិ​ស្ថិត​នៅ ​[[អ៊ូហាន|ទីក្រុង​វូហាន]] ​មួយ​រយៈ​ខ្លី បន្ទាប់​មក​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​ទៅ​កាន់ ​[[ចុងគីង|ទីក្រុង​ឆុងឈីង]] ដែល​ជា​ទីតាំង​រដ្ឋាភិបាល​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​ចិន​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ 1945។ នៅឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបានបង្កើត [[Wang Jingwei regime|របបសហការី វ៉ាង ជីងវៃ]] ដែលមានរដ្ឋធានីនៅណានជីង ដែលបានប្រកាសខ្លួនជា "សាធារណរដ្ឋចិន" ស្របច្បាប់ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ ជៀង កៃឆេក ទោះបីជាការទាមទាររបស់ខ្លួនត្រូវបានរារាំងយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារតែវាជា [[Puppet state|រដ្ឋអាយ៉ង]] ដែលគ្រប់គ្រងទឹកដីមានកំណត់ក៏ដោយ។ ^[១] ទាហាន [[Chinese Nationalist Army|កងទ័ពជាតិនិយមចិន]] ក្នុងអំឡុងពេល [[1938 Yellow River flood|ទឹកជំនន់ទន្លេលឿងឆ្នាំ 1938]] រណសិរ្សរួបរួមរវាងគណបក្សគួមីនតាង និងគណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន (CCP) មានឥទ្ធិពលល្អសម្រាប់គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិនដែលរងការឡោមព័ទ្ធ ទោះបីជាជប៉ុនទទួលបានទឹកដីជាលំដាប់នៅភាគខាងជើងប្រទេសចិន តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងជ្រលងភ្នំ [[Yangtze|យ៉ាងសេ]] ដ៏សម្បូរបែបនៅកណ្តាលប្រទេសចិនក៏ដោយ។ ក្រោយ​ឆ្នាំ 1940 ជម្លោះ​រវាង​បក្ស​គួមីនតាង និង​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​កាន់តែ​ញឹកញាប់​នៅ ​[[Free China (Second Sino-Japanese War)|តំបន់​ដែល​មិន​ស្ថិត​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​ជប៉ុន]] ។ ពួកកុម្មុយនិស្តបានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេគ្រប់ទីកន្លែងដែលឱកាសបង្ហាញតាមរយៈអង្គការមហាជន កំណែទម្រង់រដ្ឋបាល និងវិធានការកែទម្រង់ដីធ្លី និងពន្ធដារដែលពេញចិត្តកសិករ និងការរីករាលដាលនៃបណ្តាញអង្គការរបស់ពួកគេ ខណៈពេលដែលគួមីនតាងបានព្យាយាមបន្សាបការរីករាលដាលនៃឥទ្ធិពលកុម្មុយនិស្ត។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ភាគខាងជើងប្រទេសចិនត្រូវបានជ្រៀតចូលខាងនយោបាយដោយអ្នកនយោបាយជប៉ុននៅម៉ាន់ជូគួ ដោយប្រើប្រាស់គ្រឿងបរិក្ខារដូចជា [[Museum of the Imperial Palace of Manchukuo|ព្រះបរមរាជវាំងម៉ាន់ជូគួ]] ។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} បន្ទាប់ពីការចូលរួមក្នុង [[Pacific War|សង្គ្រាមប៉ាស៊ីហ្វិក]] ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 សហរដ្ឋអាមេរិកកាន់តែជាប់ពាក់ព័ន្ធកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងកិច្ចការចិន។ ក្នុងនាមជាសម្ព័ន្ធមិត្ត វាបានចាប់ផ្តើមនៅចុងឆ្នាំ 1941 លើកម្មវិធីជំនួយយោធា និងហិរញ្ញវត្ថុយ៉ាងច្រើនដល់ [[Nationalist Government|រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម]] ដែលកំពុងរងសម្ពាធយ៉ាងខ្លាំង។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៣ ទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអង់គ្លេស បានដឹកនាំផ្លូវក្នុងការកែប្រែ [[Unequal treaties|សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នា]] របស់ពួកគេជាមួយប្រទេសចិនពីអតីតកាល។ ^[១] ^[២] ក្នុងរយៈពេលពីរបីខែ កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីមួយត្រូវបានចុះហត្ថលេខារវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសាធារណរដ្ឋចិន សម្រាប់ការឈរជើងរបស់កងទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងប្រទេសចិន ដែលជាផ្នែកមួយនៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរួមគ្នាប្រឆាំងនឹងប្រទេសជប៉ុន។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានព្យាយាមផ្សះផ្សាជាមួយគូមីនតាង និងកុម្មុយនិស្ត ដែលជាគូប្រជែង ប៉ុន្តែមិនបានជោគជ័យ ដើម្បីធ្វើឱ្យកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសង្គ្រាមប្រឆាំងជប៉ុនកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 1943 [[Chinese Exclusion Act|ច្បាប់​ស្តីពី​ការ​មិន​រាប់បញ្ចូល​ជនជាតិ​ចិន]] ​នៅ​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1880 និង​ច្បាប់​ជាបន្តបន្ទាប់ ដែល​បាន​អនុម័ត​ដោយ​សភា​សហរដ្ឋអាមេរិក ដើម្បី​រឹតត្បិត​អន្តោប្រវេសន៍​ជនជាតិ​ចិន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​សហរដ្ឋអាមេរិក ត្រូវ​បាន​លុបចោល។ គោលនយោបាយសម័យសង្គ្រាមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកមានន័យថាជួយប្រទេសចិនឱ្យក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏រឹងមាំ និងជាកម្លាំងស្ថិរភាពនៅអាស៊ីបូព៌ាក្រោយសង្គ្រាម។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ប្រទេសចិនគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តធំមួយក្នុងចំនោមសម្ព័ន្ធមិត្តទាំងបួន ហើយក្រោយមកក៏ជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយក្នុងចំណោម [[Four Policemen|សម្ព័ន្ធមិត្តប៉ូលីសទាំងបួន]] ដែលជាបុព្វហេតុដែលប្រទេសចិនមានអាសនៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅក្នុង [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ។ ^[៣] នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយមានជំនួយពីអាមេរិក កងទ័ពជាតិនិយមបានផ្លាស់ទៅទទួលយកការចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងជើងប្រទេសចិន។ សហភាពសូវៀត—ដែលត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យ [[Soviet invasion of Manchuria|ឈ្លានពានម៉ាន់ជូរី]] ដើម្បីពន្លឿនការបញ្ចប់សង្គ្រាម និងបានអនុញ្ញាតឱ្យមានដែនឥទ្ធិពលរបស់សូវៀតនៅទីនោះ ដូចដែលបានព្រមព្រៀងគ្នានៅក្នុង [[Yalta Conference|សន្និសីទយ៉ាល់តា]] ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៥—បានរុះរើ និងដកចេញនូវឧបករណ៍ឧស្សាហកម្មជាងពាក់កណ្តាលដែលបន្សល់ទុកដោយជនជាតិជប៉ុននៅទីនោះ។ ទោះបីជាជនជាតិចិនមិនមានវត្តមាននៅយ៉ាល់តាក៏ដោយ ក៏ពួកគេត្រូវបានពិគ្រោះយោបល់ និងបានយល់ព្រមឱ្យសូវៀតចូលរួមក្នុងសង្គ្រាម ដោយមានជំនឿថាសហភាពសូវៀតនឹងដោះស្រាយតែជាមួយរដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងប៉ុណ្ណោះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ វត្តមានរបស់សូវៀតនៅភាគឦសានប្រទេសចិន បានអនុញ្ញាតឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តប្រដាប់អាវុធជាមួយនឹងឧបករណ៍ដែលត្រូវបានកងទ័ពជប៉ុនបោះបង់ចោល។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} ១៩៤៥-១៩៤៩៖ ការបរាជ័យក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន នៅ​ឆ្នាំ 1945 បន្ទាប់​ពី​ចប់​សង្គ្រាម រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​បាន​ផ្លាស់​ទៅ​ណានជីង​វិញ។ សាធារណរដ្ឋចិន បានកើតចេញពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ក្នុងឋានៈជាមហាអំណាចយោធា ប៉ុន្តែតាមពិតទៅ ជាប្រទេសមួយដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធ្លាក់ចុះ និងស្ថិតនៅលើគែមនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលទាំងស្រុង។ បញ្ហានៃការស្តារឡើងវិញនូវតំបន់ដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុន និងការកសាងប្រទេសជាតិឡើងវិញពីការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃសង្គ្រាមអូសបន្លាយគឺគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល។ សេដ្ឋកិច្ចបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង ត្រូវបានបំផ្លាញដោយការទាមទារយោធានៃសង្គ្រាមបរទេស និងជម្លោះផ្ទៃក្នុង ដោយអតិផរណាកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងដោយការកេងចំណេញពីការកេងចំណេញ ការប៉ាន់ស្មាន និងការស្តុកទុកទំនិញ។ ភាពអត់ឃ្លានបានកើតឡើងបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ហើយមនុស្សរាប់លាននាក់បានបាត់បង់ផ្ទះសម្បែងដោយសារទឹកជំនន់ និងស្ថានភាពមិនស្ថិតស្ថេរនៅក្នុងតំបន់ជាច្រើននៃប្រទេស។ ^[១] នៅថ្ងៃទី 25 ខែតុលា ឆ្នាំ 1945 បន្ទាប់ពី [[Surrender of Japan|ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុន]] រដ្ឋបាល [[Taiwan (island)|តៃវ៉ាន់]] និង [[Penghu Islands|កោះប៉េងហ៊ូ]] ត្រូវបាន [[Retrocession of Taiwan|ប្រគល់]] ពីជប៉ុនទៅឱ្យប្រទេសចិន។ ^[១] បន្ទាប់ពីចប់សង្គ្រាម [[United States Marines|កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក]] ត្រូវបានប្រើដើម្បីការពារទីក្រុងប៉េកាំង និង [[Tianjin|ធានជីន]] ពីការឈ្លានពានរបស់សូវៀតដែលអាចកើតមាន ហើយការគាំទ្រផ្នែកភស្តុភារត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យកងកម្លាំងគួមីនតាងនៅភាគខាងជើង និងឦសានប្រទេសចិន។ ដើម្បី​សម្រេច​គោលដៅ​នេះ​បន្ថែម​ទៀត នៅ​ថ្ងៃ​ទី 30 ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ 1945 [[1st Marine Division (United States)|កងពលធំ​ម៉ារីន​ទី 1]] ដែល​ទទួល​បន្ទុក​រក្សា​សន្តិសុខ​នៅ​តំបន់ ​[[Shandong Peninsula|ឧបទ្វីប​សានទុង]] និង​ភាគ​ខាងកើត ​[[ខេត្តហឺបុី|ខេត្ត​ហឺប៉ី]] បាន​មក​ដល់​ប្រទេស​ចិន។ ^[២] នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៦ តាមរយៈការសម្របសម្រួលរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក បទឈប់បាញ់យោធារវាងគួមីនតាង និងពួកកុម្មុយនិស្តត្រូវបានរៀបចំឡើង ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន ការប្រយុទ្ធក៏បានបន្តឡើងវិញ។ មតិសាធារណៈអំពីភាពអសមត្ថភាពផ្នែករដ្ឋបាលរបស់រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមត្រូវបានញុះញង់ដោយពួកកុម្មុយនិស្តក្នុងអំឡុងពេលនៃការតវ៉ារបស់និស្សិតទូទាំងប្រទេសប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងមិនត្រឹមត្រូវនៃ [[Shen Chong case|ករណីរំលោភសេពសន្ថវៈ សេន ឈ័ង]] នៅដើមឆ្នាំ 1947 និងក្នុងអំឡុងពេលនៃការតវ៉ាជាតិមួយផ្សេងទៀតប្រឆាំងនឹងកំណែទម្រង់រូបិយវត្ថុនៅពេលក្រោយក្នុងឆ្នាំនោះ។ សហរដ្ឋអាមេរិក — ដោយដឹងថាគ្មានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងណាមួយរបស់អាមេរិកក្រៅពីអន្តរាគមន៍ប្រដាប់អាវុធទ្រង់ទ្រាយធំ អាចបញ្ឈប់សង្គ្រាមនាពេលខាងមុខបានទេ — បានដក [[Marshall Mission|បេសកកម្មអាមេរិករបស់ឧត្តមសេនីយ៍ ចច ម៉ាស្សល]] ។ បន្ទាប់ពីនោះ សង្គ្រាមស៊ីវិលចិនកាន់តែរីករាលដាល ការប្រយុទ្ធគ្នាមិនត្រឹមតែបានឆាបឆេះឡើងដើម្បីទឹកដីប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងដើម្បីភក្ដីភាពរបស់ប្រជាជនមួយផ្នែកផងដែរ។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានជួយដល់ក្រុមជាតិនិយមជាមួយនឹងប្រាក់កម្ចីសេដ្ឋកិច្ច និងអាវុធយ៉ាងច្រើន ប៉ុន្តែមិនមានការគាំទ្រផ្នែកប្រយុទ្ធទេ។ ^[១] ពួកជាតិនិយមបានដកថយទៅកាន់ទីក្រុងតៃប៉ិ៖ បន្ទាប់ពីពួកជាតិនិយមបានចាញ់ទីក្រុងណានជីង ពួកគេបានផ្លាស់ទៅទីក្រុងក្វាងចូវ បន្ទាប់មកទៅ [[ចុងគីង|ទីក្រុងឆុងឈីង]] [[Chengdu|ឆេងទូ]] និង [[Xichang|ស៊ីឆាង]] មុនពេលមកដល់ទីក្រុងតៃប៉ិ។ យឺតយ៉ាវ រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានព្យាយាមស្វែងរកការគាំទ្រពីប្រជាជនតាមរយៈការកែទម្រង់ផ្ទៃក្នុង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះមិនបានផលទេ ដោយសារតែអំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាលរីករាលដាល និងភាពវឹកវរខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចដែលកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់។ នៅចុងឆ្នាំ 1948 ជំហររបស់គួមីនតាងគឺអាប់អួរ។ [[National Revolutionary Army|កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ]] ដែលធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងគ្មានវិន័យ បានបង្ហាញថាមិនអាចប្រកួតប្រជែងជាមួយ [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន|កងទ័ពរំដោះប្រជាជនដែលមានការលើកទឹកចិត្ត និងវិន័យរបស់]] ពួកកុម្មុយនិស្តបានឡើយ។ ពួកកុម្មុយនិស្តត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អនៅភាគខាងជើង និងឦសាន។ ទោះបីជាបក្សគួមីនតាងមានគុណសម្បត្តិខាងចំនួនមនុស្ស និងអាវុធ គ្រប់គ្រងទឹកដី និងប្រជាជនធំជាងសត្រូវរបស់ពួកគេ និងទទួលបានការគាំទ្រពីអន្តរជាតិយ៉ាងច្រើនក៏ដោយ ក៏ពួកគេអស់កម្លាំងដោយសារសង្គ្រាមដ៏យូរជាមួយជប៉ុន និងការប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងចំណោមឧត្តមសេនីយ៍ជាច្រើន។ ពួកគេក៏បានចាញ់សង្គ្រាមឃោសនាទៅឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តផងដែរ ដោយប្រជាជនធុញទ្រាន់នឹងអំពើពុករលួយរបស់គួមីនតាង និងប្រាថ្នាចង់បានសន្តិភាព។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៩ ទីក្រុងប៉ីពីងត្រូវបានពួកកុម្មុយនិស្តដណ្តើមយកដោយគ្មានការប្រយុទ្ធ ហើយឈ្មោះរបស់វាត្រូវបានប្តូរទៅជាទីក្រុងប៉េកាំងវិញ។ បន្ទាប់ពីការដណ្តើមយកបានទីក្រុងណានជីងនៅថ្ងៃទី 23 ខែមេសា ទីក្រុងសំខាន់ៗបានឆ្លងកាត់ការគ្រប់គ្រងរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តពីគួមីនតាងដោយមានការតស៊ូតិចតួចបំផុត រហូតដល់ខែវិច្ឆិកា។ ក្នុងករណីភាគច្រើន ជនបទ និងទីប្រជុំជនតូចៗជុំវិញនោះ បានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលកុម្មុយនិស្តជាយូរមកហើយមុនទីក្រុងនានា។ ជាចុងក្រោយ នៅថ្ងៃទី 1 ខែតុលា ឆ្នាំ 1949 ពួកកុម្មុយនិស្តដឹកនាំដោយ [[ម៉ៅ សេទុង]] បានបង្កើត [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ។ លោក ជៀង កៃឆេក បានប្រកាស [[Martial law|ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]] នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមពីរបីរយពាន់នាក់ និងជនភៀសខ្លួនពីរលាននាក់ ដែលភាគច្រើនមកពីរដ្ឋាភិបាល និងសហគមន៍ធុរកិច្ច បានភៀសខ្លួនចេញពីចិនដីគោកទៅកាន់តៃវ៉ាន់។ នៅក្នុងប្រទេសចិនខ្លួនឯង មានតែក្រុមអ្នកតស៊ូដាច់ដោយឡែកប៉ុណ្ណោះ។ នៅថ្ងៃទី 7 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1949 ឈៀង បានប្រកាសទីក្រុងតៃប៉ិជារដ្ឋធានីបណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋចិន។ ^[១] ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន ទាំងជាតិនិយម និងកុម្មុយនិស្ត បានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅទ្រង់ទ្រាយធំ ដោយមានអ្នកមិនមែនជាយុទ្ធជនរាប់លាននាក់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយភាគីទាំងពីរ។ ^[១] លោក Benjamin Valentino បានប៉ាន់ប្រមាណថា អំពើឃោរឃៅនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបណ្តាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី 1.8 នាក់ លាន និង ៣.៥​ មនុស្ស​រាប់​លាន​នាក់​រវាង​ឆ្នាំ 1927 និង 1949 រួម​ទាំង​ការ​ស្លាប់​ដោយសារ​ការ​បង្ខំ​ឲ្យ​ចូល​បម្រើ​ក្នុង​ជួរ​កងទ័ព និង​ការ​សម្លាប់​រង្គាល។ ^[២] '''ផែនទី''' * From 1911 to 1916 * From 1916 to 1920 * From 1921 to 1922 * From 1923 to 1924 * From 1925 to 1926 * From 1927 to 1928 * From 1929 to 1930 '''នយោបាយ''' រដ្ឋាភិបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋចិនដំបូងគេត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 នៅទីក្រុងណានជីង ដោយមាន [[Constitution of the Republic of China|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] មួយដែលចែងអំពី [[Three Principles of the People|គោលការណ៍បីយ៉ាងរបស់ប្រជាជន]] ដែលចែងថា "សាធារណរដ្ឋចិន នឹងក្លាយជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យរបស់ប្រជាជន ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រជាជន និងដើម្បីប្រជាជន"។ ^[១] លោក ស៊ុន យ៉ាតសេន គឺជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។ តំណាងមកពីបណ្តាខេត្តនានាដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកដើម្បីទទួលស្គាល់អំណាចរបស់រដ្ឋាភិបាល បានបង្កើតសភាដំបូងឡើងនៅឆ្នាំ ១៩១៣។ រដ្ឋាភិបាលនេះមានអំណាចមានកម្រិត និងមានអាយុកាលខ្លីប៉ុណ្ណោះ ដោយសារតែក្រុមមេទ័ពជាអ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគកណ្តាល និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន។ ច្បាប់ដែលត្រូវបានអនុម័តដោយរដ្ឋាភិបាលមានចំនួនតិចតួច ដែលក្នុងនោះរួមមានការដាក់រាជ្យជាផ្លូវការរបស់រាជវង្សឈីង (មហាឈីង) និងគំនិតផ្តួចផ្តើមផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចមួយចំនួន។ មិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចរបស់សភាបានក្លាយទៅជាអំណាចត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ៖ នៅពេលដែលលោក យួន (Yuan) បានរំលោភលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញ សភាគ្រាន់តែបានដាក់ញត្តិស្តីបន្ទោសមួយបែបដែលមិនសូវមានភាពម៉ឺងម៉ាត់ឬដាច់ណាត់ប៉ុណ្ណោះ។ សមាជិកសភាមកពីគណបក្សគួមីនតាង (Kuomintang) ដែលយល់ព្រមលះបង់សមាជិកភាពរបស់ខ្លួននៅក្នុងគណបក្សនេះ ត្រូវបានផ្តល់ប្រាក់ចំនួន ១,០០០ ផោន។ លោក យួន បានរក្សាអំណាចនៅតាមមូលដ្ឋានដោយបញ្ជូនក្រុមមេទ័ពទៅកាន់តំណែងជាអភិបាលខេត្ត ឬដោយការទាក់ទាញយកការស្មោះត្រង់ពីបុគ្គលដែលកំពុងកាន់អំណាចស្រាប់។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} នៅពេលដែលយានស្លាប់ សភាឆ្នាំ 1913 ត្រូវបានកោះប្រជុំឡើងវិញ ដើម្បីផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ដល់រដ្ឋាភិបាលថ្មី។ យ៉ាងណាក៏ដោយ អំណាចពិតប្រាកដបានប្រគល់ទៅឱ្យមេដឹកនាំយោធា ដែលនាំទៅដល់សម័យមេទ័ព។ រដ្ឋាភិបាល​គ្មាន​អំណាច​នៅ​តែ​មាន​ប្រយោជន៍​របស់​ខ្លួន។ នៅពេល ​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទី 1]] បានចាប់ផ្តើម មហាអំណាច​លោកខាងលិច​មួយចំនួន និង​ជប៉ុន​ចង់​ឲ្យ​ចិន​ប្រកាស​សង្គ្រាម​លើ​អាល្លឺម៉ង់ ដើម្បី​រំលាយ​ភាគហ៊ុន​របស់​អាល្លឺម៉ង់​នៅក្នុង​ប្រទេស​ចិន។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩២៨ សម័យប្រជុំពេញអង្គលើកទី៤ នៃសមាជជាតិគួមីនតាងលើកទី២ ដែលបានប្រារព្ធឡើងនៅទីក្រុងណានជីង បានអនុម័តច្បាប់ស្តីពីការរៀបចំឡើងវិញនៃរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម។ ច្បាប់នេះបានចែងថា រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមត្រូវបានដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងក្រោមគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិកណ្តាលនៃគណបក្សគួមីនតាង ដោយគណៈកម្មាធិការរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយគណៈកម្មាធិការកណ្តាលគួមីនតាង។ ក្រោមរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម មានក្រសួងចំនួនប្រាំពីរគឺ ក្រសួងមហាផ្ទៃ ក្រសួងការបរទេស ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ ក្រសួងដឹកជញ្ជូន ក្រសួងយុត្តិធម៌ ក្រសួងកសិកម្ម និងរ៉ែ និងក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម បន្ថែមពីលើស្ថាប័នដូចជា [[Supreme Court of the Republic of China|តុលាការកំពូល]] ក្រសួង [[Control Yuan|ត្រួតពិនិត្យយាន]] និងក្រសួងបណ្ឌិត្យសភា។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} [[Nationalist government|រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម]] ណានជីង ដែលបានគ្រប់គ្រងលើប្រទេសចិនទាំងមូលក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ជាមួយនឹងការប្រកាសឱ្យប្រើច្បាប់នៃសរីរាង្គរបស់រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩២៨ រដ្ឋាភិបាលត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញទៅជាសាខាចំនួនប្រាំផ្សេងគ្នា ឬហៅថា ''យន់'' គឺ [[Executive Yuan|យន់ប្រតិបត្តិ]] [[Legislative Yuan|យន់នីតិ]] [[Judicial Yuan|បញ្ញត្តិ យន់តុលាការ]] [[Examination Yuan|យន់ពិនិត្យ]] ក៏ដូចជា យន់ត្រួតពិនិត្យ។ ប្រធានរដ្ឋាភិបាលជាតិ នឹងក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ និងជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ។ ឈៀង កៃឆេក ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានទីមួយ ដែលជាតំណែងដែលគាត់នឹងរក្សារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៣១។ ច្បាប់​រៀបចំ​អង្គការ​ក៏​បាន​ចែង​ថា គួមីនតាង តាមរយៈ​សមាជ​ជាតិ និង​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​កណ្តាល​របស់​ខ្លួន នឹង​អនុវត្ត​អំណាច​អធិបតេយ្យភាព​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នៃ "ការ​ណែនាំ​នយោបាយ" ថា ក្រុមប្រឹក្សា​នយោបាយ​របស់​គួមីនតាង នឹង​ណែនាំ និង​ត្រួតពិនិត្យ​រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​ក្នុង​ការ​អនុវត្ត​កិច្ចការ​ជាតិ​សំខាន់ៗ ហើយ​ថា ក្រុមប្រឹក្សា​នយោបាយ​មាន​អំណាច​ក្នុង​ការ​បកស្រាយ ឬ​ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​ច្បាប់​រៀបចំ​អង្គការ។ ^[១] មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ សន្និបាតរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលត្រូវបានពន្យារពេលជាយូរមកហើយត្រូវបានកោះប្រជុំនៅទីក្រុងណានជីងក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ 1946។ ក្នុងចំណោមការជជែកដេញដោលយ៉ាងក្តៅគគុក អនុសញ្ញានេះបានអនុម័តវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញជាច្រើនដែលទាមទារដោយគណបក្សជាច្រើន រួមទាំងគណបក្ស គួងមីងតាង និងគណបក្សកុម្មុយនិស្ត ទៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើនៅថ្ងៃទី 25 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1946 ហើយចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី 25 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1947។ នៅក្រោម​រដ្ឋាភិបាល​នេះ រដ្ឋាភិបាល​កណ្តាល​ត្រូវ​បាន​បែងចែក​ជា​ប្រធានាធិបតី និង​យន់​ទាំង​ប្រាំ ដែល​ម្នាក់ៗ​ទទួលខុសត្រូវ​លើ​ផ្នែក​មួយ​នៃ​រដ្ឋាភិបាល។ គ្មាននរណាម្នាក់ទទួលខុសត្រូវចំពោះអ្នកដទៃទេ លើកលែងតែកាតព្វកិច្ចមួយចំនួន ដូចជាប្រធានាធិបតីតែងតាំងប្រធានប្រតិបត្តិ Yuan។ នៅទីបំផុត ប្រធានាធិបតី និង​ពួក​យាន បាន​រាយការណ៍​ទៅ​រដ្ឋសភា ដែល​តំណាង​ឲ្យ​ឆន្ទៈ​របស់​ប្រជាពលរដ្ឋ។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} ក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី ការបោះឆ្នោតលើកដំបូងសម្រាប់រដ្ឋសភាបានកើតឡើងនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហើយសភាត្រូវបានកោះប្រជុំនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៨។ វាបានជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋនៅថ្ងៃទី 21 ខែមីនា ឆ្នាំ 1948 ដោយបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់គណបក្ស គួងមីងតាង ជាផ្លូវការដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1928 ទោះបីជាប្រធានាធិបតីជាសមាជិកនៃ គួងមីងតាង ក៏ដោយ។ ការបោះឆ្នោតទាំងនេះ ទោះបីជាទទួលបានការសរសើរពីអ្នកសង្កេតការណ៍អាមេរិកយ៉ាងហោចណាស់ម្នាក់ក៏ដោយ ក៏ត្រូវបានទទួលការស្វាគមន៍យ៉ាងមិនល្អពីគណបក្សកុម្មុយនិស្ត ដែលមិនយូរប៉ុន្មាននឹងចាប់ផ្តើមការបះបោរប្រដាប់អាវុធដោយបើកចំហ។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} '''ទំនាក់ទំនងការបរទេស''' មុនពេលរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមត្រូវបានបណ្តេញចេញពីដីគោក សាធារណរដ្ឋចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ៥៩។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} រួមមាន អូស្ត្រាលី កាណាដា [[Republic of Cuba (1902–59)|គុយបា]] [[Czechoslovakia|ឆេកូស្លូវ៉ាគី]] ^[១] [[អេស្តូនី]] [[French Third Republic|បារាំង]] [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]] [[ក្វាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[Kingdom of Italy|អ៊ីតាលី]] [[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]] [[ឡេតូនី|ឡាតវី]] [[លីទុយអានី]] [[ន័រវែស]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ថៃ|សៀម]] [[សហភាពសូវៀត]] [[ហ្វ្រង់កូនិយមអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] ^[២] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ^[២] និង [[Holy See|បុរីវ៉ាទីកង់]] ។ សាធារណរដ្ឋចិនអាចរក្សាចំណងការទូតភាគច្រើនទាំងនេះបាន យ៉ាងហោចណាស់ក៏ដំបូងឡើយបន្ទាប់ពីការដកថយទៅតៃវ៉ាន់។ ឈៀង កៃឆេក បានស្បថថានឹងត្រឡប់មកវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស និង «រំដោះ» ដីគោក ^[៣] ^[៤] ដែលជាការធានាមួយដែលបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃគោលនយោបាយការបរទេសក្រោយឆ្នាំ ១៩៤៩ របស់ សាធារណរដ្ឋ។ សម្បទាន​បរទេស​ដែល​មាន​មុន​សាធារណរដ្ឋ​នៅ​តែ​បន្ត​មាន។ នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ប្រទេសចិនទទួលបានអធិបតេយ្យភាពឡើងវិញលើប្រហែល 2/3 នៃទឹកដីទាំងនោះ។ ^[១] '''កីឡា''' សាធារណរដ្ឋ​ចិនពិតជា​បាន​ព្យាយាម​ចូលរួម​ក្នុង​អង្គភាព​ជាច្រើន​សម្រាប់​សហគមន៍​អន្តរជាតិ រួម​ទាំង ​[[League of Nations|សម្ព័ន្ធ​ប្រជាជាតិ]] ​រួម​ជាមួយ​អ្នក​ស្នង​តំណែង​របស់​ខ្លួន​គឺ​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ ^[១] និង ​[[កីឡាអូឡាំពិក|កីឡា​អូឡាំពិក]] ។ ^[២] រដ្ឋាភិបាល​សង្ឃឹម​ថា ការ​ចូលរួម​ក្នុង​ព្រឹត្តិការណ៍​កីឡា​អូឡាំពិក​នេះ​អាច​ផ្តល់​ភាពស្របច្បាប់​បន្ថែម​ដល់​ប្រទេស​នេះ​នៅ​ចំពោះមុខ​សហគមន៍​អន្តរជាតិ ហើយ «កីឡា​ក៏​អាច​បណ្តុះ​ពលរដ្ឋ​សម័យទំនើប និង​ប្រទេសជាតិ​ដ៏រឹងមាំ​មួយ​ផងដែរ»។ សាធារណរដ្ឋចិនបានបញ្ជូនអត្តពលិកទៅចូលរួម [[1924 Summer Olympics|ព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 1924]] នៅ [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] [[1932 Summer Olympics|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 1932]] នៅ [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស|ទីក្រុងឡូសអាន់ជឺឡេស]] [[1936 Summer Olympics|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 1936]] នៅទីក្រុងប៊ែរឡាំង និង [[1948 Summer Olympics|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 1948]] ប៉ុន្តែគ្មានអត្តពលិកណាម្នាក់ឈ្នះមេដាយណាមួយឡើយ។ សម្រាប់ឆ្នាំ 1928 អត្តពលិកម្នាក់ត្រូវបានបញ្ជូន។ ទោះបីជាអត្តពលិកត្រូវបានបញ្ជូនទៅចូលរួមការប្រកួតកីឡាឆ្នាំ 1924 ក៏ដោយ ក៏ពួកគេមិនបានចូលរួមក្នុងការប្រកួតដែរ។ ^[៣] ^[៤] '''សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ''' សាធារណរដ្ឋចិនគឺជាសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ ហើយបានចូលរួមរហូតដល់វាត្រូវបានរំលាយចោល។ អ្នកដែលធ្វើការក្នុងទំនាក់ទំនងការបរទេសរបស់ប្រទេសនេះ គឺស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកដែលមានស្ថេរភាពបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកដែលធ្វើការក្នុងរដ្ឋាភិបាល ទាក់ទងនឹងសមាសភាព។ សាធារណរដ្ឋ គឺជាសមាជិកមិនអចិន្ត្រៃយ៍នៃ [[League of Nations|ក្រុមប្រឹក្សាសម្ព័ន្ធ]] សម្រាប់សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ ដោយជាសមាជិកមិនអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសម្ព័ន្ធចាប់ពីឆ្នាំ ១៩២១-១៩២៣, ១៩២៦-១៩២៨, ១៩៣១-១៩៣២, ១៩៣៤ និង ១៩៣៦។ ទោះបីជា សាធារណរដ្ឋ បានតស៊ូមតិឱ្យក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសម្ព័ន្ធក៏ដោយ ក៏វាមិនដែលក្លាយជាសមាជិកមួយដែរ។ នៅក្នុង​សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ ប្រទេសចិនចង់ឃើញ [[Unequal treaty|សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នា]] នេះត្រូវបានកែប្រែ។ គណបក្សសាធារណរដ្ឋគិតថា ដោយការស្ថិតនៅក្នុងសម្ព័ន្ធ ពួកគេអាចលើកកម្ពស់ឋានៈអន្តរជាតិរបស់ពួកគេ។ ^[១] '''អង្គការសហប្រជាជាតិ''' ក្រោម [[ធម្មនុញ្ញនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ]] សាធារណរដ្ឋចិនមានសិទ្ធិទទួលបាន [[Permanent members of the United Nations Security Council|អាសនៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (ក.ប.ស.អ.ស.ប)។ ^[១] ^[២] ទោះបីជាមានការជំទាស់ជាច្រើនត្រូវបានលើកឡើងថា អាសនៈនេះជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់របស់ប្រទេសចិន ដែលភាគច្រើនត្រូវតែក្លាយជា PRC សូម្បីតែមុនពេលបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីវិលចិនជាផ្លូវការក៏ដោយ ^[៣] ^[៤] សាធារណរដ្ឋចិន បានរក្សាអាសនៈអចិន្ត្រៃយ៍ដែលបម្រុងទុកសម្រាប់ប្រទេសចិននៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧១ នៅពេលដែលវាត្រូវបានជំនួសដោយ PRC។ ^[៥] '''ការបែងចែករដ្ឋបាល''' * Rand McNally map of the Republic of China in 1914, after Mongolia declared its independence * Map of the first-level administrative divisions of the Republic of China in law (1945) {| class="wikitable" | colspan="7" |'''Provinces and Equivalents of the Republic of China (1945)^[១]''' |- |'''Name''' |[[តួអក្សរចិនបុរាណ|'''Traditional''']] [[តួអក្សរចិនបុរាណ|'''Chinese''']] |'''[[Pinyin]]''' |'''Abbreviation''' |'''Capital''' |'''Chinese''' |'''Modern equivalent (if applicable)''' |- | colspan="7" |'''Provinces''' |- |[[Andong Province|Andong]] |安東 |Āndōng |安 ān |[[Tonghua]] |通化 | |- |[[ខេត្តអានហួយ|Anhui]] |安徽 |Ānhuī |皖 wǎn |[[Hefei]] |合肥 | |- |[[Chahar Province|Chahar]] |察哈爾 |Cháhār |察 chá |Zhangyuan ([[Zhangjiakou]]) |張垣(張家口) | |- |[[Chekiang Province, Republic of China|Zhejiang]] |浙江 |Zhèjiāng |浙 zhè |[[ហាងចូវ|Hangzhou]] |杭州 | |- |[[Fuchien Province, Republic of China|Fujian]] |福建 |Fújiàn |閩 mǐn |[[Fuzhou]] |福州 | |- |[[ខេត្តហឺបុី|Hebei]] |河北 |Héběi |冀 jì |Qingyuan ([[Baoding]]) |清苑(保定) | |- |[[ខេត្តហេយឡុងជៀង|Heilongjiang]] |黑龍江 |Hēilóngjiāng |黑 hēi |[[Bei'an]] |北安 | |- |[[Hejiang Province|Hejiang]] |合江 |Héjiāng |合 hé |[[Jiamusi]] |佳木斯 | |- |[[ហឺណាន|Henan]] |河南 |Hénán |豫 yù |[[Kaifeng]] |開封 | |- |[[Hubei]] |湖北 |Húběi |鄂 è |[[Wuchang, Hubei|Wuchang]] |武昌 | |- |[[Hunan]] |湖南 |Húnán |湘 xiāng |[[Changsha]] |長沙 | |- |[[Xing'an Province|Xing'an]] |興安 |Xīng'ān |興 xīng |Hailar ([[Hulunbuir]]) |海拉爾(呼倫貝爾) | |- |Jehol ([[Rehe Province|Rehe]]) |熱河 |Rèhé |熱 rè |[[Chengde]] |承德 | |- |[[Gansu]] |甘肅 |Gānsù |隴 lǒng |[[Lanzhou]] |蘭州 | |- |[[Jiangsu]] |江蘇 |Jiāngsū |蘇 sū |[[Zhenjiang]] |鎮江 | |- |[[Jiangxi]] |江西 |Jiāngxī |贛 gàn |[[Nanchang]] |南昌 | |- |[[ជីលីន|Jilin]] |吉林 |Jílín |吉 jí |[[Jilin City|Jilin]] |吉林 | |- |[[ក្វាងតុង|Guangdong]] |廣東 |Guǎngdōng |粵 yuè |[[ក្វាងចូវ|Guangzhou]] |廣州 | |- |[[ក្វាងស៊ី|Guangxi]] |廣西 |Guǎngxī |桂 guì |[[Guilin]] |桂林 | |- |[[ខេត្តគុយចូវ|Guizhou]] |貴州 |Guìzhōu |黔 qián |[[Guiyang]] |貴陽 | |- |[[Liaobei]] |遼北 |Liáoběi |洮 táo |[[Shuangliao|Liaoyuan]] |遼源 | |- |[[Liaoning]] |遼寧 |Liáoníng |遼 liáo |[[Shenyang]] |瀋陽 | |- |[[Ningxia]] |寧夏 |Níngxià |寧 níng |[[Yinchuan]] |銀川 | |- |[[Nenjiang Province|Nenjiang]] |嫩江 |Nènjiāng |嫩 nèn |[[Qiqihar]] |齊齊哈爾 | |- |[[ខេត្តសានស៊ី|Shanxi]] |山西 |Shānxī |晉 jìn |[[Taiyuan]] |太原 | |- |[[Shandong]] |山東 |Shāndōng |魯 lǔ |[[Jinan]] |濟南 | |- |[[Shaanxi]] |陝西 |Shǎnxī |陝 shǎn |[[Xi'an]] |西安 | |- |[[Xikang]] |西康 |Xīkāng |康 kāng |[[Kangding]] |康定 | |- |[[Xinjiang Province, Republic of China|Xinjiang]] |新疆 |Xīnjiāng |新 xīn |Dihua ([[Ürümqi]]) |迪化(烏魯木齊) | |- |[[Suiyuan]] |綏遠 |Suīyuǎn |綏 suī |Guisui ([[Hohhot]]) |歸綏(呼和浩特) | |- |[[Songjiang Province|Songjiang]] |松江 |Sōngjiāng |松 sōng |[[Mudanjiang]] |牡丹江 | |- |[[Sichuan]] |四川 |Sìchuān |蜀 shǔ |[[Chengdu]] |成都 | |- |[[Taiwan (Republic of China province)|Taiwan]] |臺灣 |Táiwān |臺 tái |[[តៃប៉ិ|Taipei]] |臺北 | |- |[[ខេត្តឈីងហៃ|Qinghai]] |青海 |Qīnghǎi |青 qīng |[[Xining]] |西寧 | |- |[[ខេត្តយូណាន|Yunnan]] |雲南 |Yúnnán |滇 diān |[[Kunming]] |昆明 | |- | colspan="7" |'''Special Administrative Region''' |- |[[ហៃណាន|Hainan]] |海南 |Hǎinán |瓊 qióng |[[Haikou]] |海口 | |- | colspan="7" |'''Regions''' |- |Mongolia Area ([[Outer Mongolia]]) |蒙古 |Ménggǔ |蒙 méng |Kulun (now [[អ៊ូឡង់បាទ័រ|Ulaanbaatar]]) |庫倫 | |- |[[Tibet Area (administrative division)|Tibet Area]] ([[Tibet (1912–1951)|Tibet]]) |西藏 |Xīzàng |藏 zàng |[[Lhasa]] |拉薩 | |- | colspan="7" |'''Special Municipalities''' |- |[[Nanjing]] |南京 |Nánjīng |京 jīng |([[Qinhuai District]]) |秦淮區 | |- |[[Shanghai (1927–1949)|Shanghai]] |上海 |Shànghǎi |滬 hù |([[Huangpu District, Shanghai|Huangpu District]]) |黄浦區 | |- |[[Harbin]] |哈爾濱 |Hā'ěrbīn |哈 hā |([[Nangang District, Harbin|Nangang District]]) |南崗區 | |- |[[Shenyang]] |瀋陽 |Shěnyáng |瀋 shěn |([[Shenhe District]]) |瀋河區 | |- |[[Dalian]] |大連 |Dàlián |連 lián |([[Xigang District, Dalian|Xigang District]]) |西崗區 | |- |Beijing (while capital) |北平 |Běipíng |平 píng |([[Xicheng District]]) |西城區 | |- |[[Tianjin]] |天津 |Tiānjīn |津 jīn |([[Heping District, Tianjin|Heping District]]) |和平區 | |- |[[ចុងគីង|Chongqing]] |重慶 |Chóngqìng |渝 yú |([[Yuzhong District]]) |渝中區 | |- |[[Hankou District|Hankou]], [[អ៊ូហាន|Wuhan]] |漢口 |Hànkǒu |漢 hàn |([[Jiang'an District]]) |江岸區 | |- |[[ក្វាងចូវ|Guangzhou]] |廣州 |Guǎngzhōu |穗 suì |([[Yuexiu District]]) |越秀區 | |- |[[Xi'an]] |西安 |Xī'ān |安 ān |([[Weiyang District, Xi'an|Weiyang District]]) |未央區 | |- |[[Qingdao]] |青島 |Qīngdǎo |膠 jiāo |([[Shinan District]]) |市南區 | |} {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |[[Rand McNally]] map of the Republic of China in 1914, after [[Bogd Khanate of Mongolia|Mongolia]] declared its independence |- |[[Rand McNally]] map of the Republic of China in 1914, after [[Bogd Khanate of Mongolia|Mongolia]] declared its independence |} {| class="wikitable" |Map of the first-level administrative divisions of the Republic of China in law (1945) |- |Map of the first-level administrative divisions of the Republic of China in law (1945) |} |} សាធារណរដ្ឋចិនបានរក្សាពួកអភិជនតំណពូជដូចជាពួកអភិជនចិនហាន [[Duke Yansheng|គឺឧកញ៉ាយ៉ានសេង]] និង [[List of Celestial Masters|ចៅហ្វាយនាយសួគ៌]] និងមេដឹកនាំ [[Tusi|ទូស៊ី]] ដូចជា [[Chiefdom of Mangshi|មេដឹកនាំម៉ាងស៊ី]] និង [[Chiefdom of Yongning|មេដឹកនាំយ៉ុងនីង]] ដែលបន្តកាន់កាប់ងាររបស់ពួកគេនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋចិនពីរាជវង្សមុនៗ។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} '''យោធា''' ចំនួនទាហានដែលប្រទេសចិនមានបម្រើការងារពេញម៉ោងមានភាពខុសប្លែកគ្នាអាស្រ័យលើឆ្នាំ ប៉ុន្តែជារួមបានកើនឡើងតាមពេលវេលា។ នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ដែលជិតដល់ពេលដែលសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរបានចាប់ផ្តើម ប្រទេសចិនមានទាហានចំនួន 2 លាននាក់។ ^[១] ការ​ចូល​បម្រើ​កងទ័ព​ត្រូវ​បាន​អនុវត្ត​នៅ​ក្នុង​សាធារណរដ្ឋ​ចិន​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ក្នុង​ខែ​មីនា ឆ្នាំ 1936 បន្ទាប់​ពី​ច្បាប់​ឆ្នាំ 1933 ត្រូវ​បាន​អនុម័ត។ បុរសទាំងអស់ដែលមានអាយុចន្លោះពី ១៨ ទៅ ៤៥ ឆ្នាំត្រូវបានតម្រូវឱ្យចុះឈ្មោះជាទាហានពលរដ្ឋ ជាកន្លែងដែលពួកគេនឹងរៀនពីរបៀបប្រើប្រាស់អាវុធ សាងសង់បន្ទាយ អនុវត្តបញ្ជាជាមូលដ្ឋាន ធ្វើការឈ្លបយកការណ៍ និងធ្វើការងារទំនាក់ទំនង។ បុរស​ដែល​មាន​រាងកាយ​មាំមួន​ចាប់ពី​អាយុ ២០ ដល់ ២៥ ឆ្នាំ ត្រូវ​បាន​តម្រូវ​ឱ្យ​បម្រើ​ក្នុង​ជួរ​កងទ័ព​រយៈពេល ៣ ឆ្នាំ មុន​ពេល​ក្លាយ​ជា​ទាហាន​បម្រុង ដែល​ពួកគេ​នឹង​នៅ​ដដែល​រហូត​ដល់​ពួកគេ​មាន​អាយុ ៤៥ ឆ្នាំ។ អ្នកដែលត្រូវបានលើកលែងពីការបម្រើក្នុងជួរកងទ័ពរួមមាន៖ មានតែកូនប្រុសប៉ុណ្ណោះ ជានិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់វិទ្យាល័យឡើងទៅ ជាសិស្សដែលសិក្សានៅវិទ្យាល័យឡើងទៅ មិនអាចបំពេញតាមស្តង់ដាររាងកាយ «មានជំងឺដែលមិនអាចព្យាបាលបាន» និងមានការតែងតាំងពិសេសក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ មនុស្សម្នាក់ក៏អាចទទួលបានការពន្យារពេលផងដែរ ប្រសិនបើពួកគេជាមន្ត្រីរាជការ «មិនអាចជាសះស្បើយពីជំងឺណាមួយក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានខែ» គ្រូបង្រៀន «អ្នកដែលមិនមានការសង្ស័យពីបទល្មើសព្រហ្មទណ្ឌ» ឬក្នុងករណីដែលកូនប្រុសពាក់កណ្តាលនៅក្នុងគ្រួសារជាក់លាក់មួយជាទាហានបំពេញកាតព្វកិច្ច។ អ្នកដែលត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យចូលបម្រើកងទ័ពគឺជាអ្នកដែលកំពុងជាប់ពន្ធនាគារអស់មួយជីវិត ឬត្រូវបាន «ដកហូតសិទ្ធិនយោបាយ»។ ^[១] === កងទ័ព === កងទ័ពចិនជាតិនិយមមានសម្ភារះបរិក្កាទំនេីបៗដែលគេស្គាល់ថាជា «មហាដំណេីរ» ប្រកបដេាយសម្ភារសឹកយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់។ កងទ័ព [[Beiyang Army|ប៉ីយ៉ាង]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 យោធារបស់សាធារណរដ្ឋចិនដំបូងឡើយមានកងកម្លាំងវិមជ្ឈការនៃអតីតរាជវង្សឈិង ដែលក្នុងនោះ [[Beiyang Army|កងទ័ពប៉ី]]យ៉ាងដែលទំនើប និងមានរបៀបរៀបរយបំផុត មុនពេលវាបែកជា [[List of warlords and military cliques in the Warlord Era|ក្រុមៗ]] ដែល [[Warlord Era|វាយប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក]] ។ ^[១] ក្នុងអំឡុងបដិវត្តន៍លើកទីពីរ ក្នុងឆ្នាំ 1913 ក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋឈ្មោះ យាន ស៊ីកៃ បានប្រើប្រាស់កងទ័ពប៉ីយ៉ាង ដើម្បីកម្ចាត់កងកម្លាំងខេត្តដែលប្រឆាំងនឹងគាត់ និងពង្រីកការគ្រប់គ្រងរបស់គាត់លើភាគខាងជើងប្រទេសចិន និងខេត្តដទៃទៀតរហូតដល់ភាគខាងត្បូងដូចជាទន្លេយ៉ាងសេ។ នេះក៏បាននាំឱ្យមានការពង្រីកទំហំនៃកងទ័ពប៉ីយ៉ាង ហើយកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងមួយត្រូវបានធ្វើឡើងដោយយានដើម្បីកាត់បន្ថយកងទ័ពខេត្តនៅក្នុងតំបន់ដែលគាត់គ្រប់គ្រង ទោះបីជាពួកគេមិនត្រូវបានរំសាយទាំងស្រុងក៏ដោយ។ យានបានបញ្ចប់ការអនុវត្តរបស់ឈីងក្នុងការប្តូរវេនមន្ត្រីជាញឹកញាប់ក្នុងចំណោមមុខតំណែងបញ្ជាការនៅក្នុងកងពលប៉ីយ៉ាង ដែលនាំឱ្យមន្ត្រីក្រោមឱវាទបង្កើតភក្ដីភាពផ្ទាល់ខ្លួនចំពោះមេបញ្ជាការរបស់ពួកគេ ដែលអង្គភាពរបស់ពួកគេបានក្លាយជាមូលដ្ឋានអំណាចរបស់ពួកគេ។ លោក​បាន​រក្សា​ការគ្រប់គ្រង​លើ​កងទ័ព​ប៉ីយ៉ាង ដោយ​ផ្តល់​ការឧបត្ថម្ភ​ពី​ប្រធានាធិបតី​ដល់​មេបញ្ជាការ​កងពល ហើយ​ឲ្យ​ពួកគេ​ត្រួតពិនិត្យ​គ្នាទៅវិញទៅមក។ យានមិនអាចរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធបញ្ជាការដែលបែកបាក់របស់យោធាចិនឡើងវិញទាំងស្រុង ដើម្បីឱ្យក្លាយជាស្ថាប័នរដ្ឋបាលដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់របស់រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនោះទេ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់យាននៅឆ្នាំ ១៩១៦ កងទ័ពប៉ីយ៉ាងបានបែកបាក់ក្នុងចំណោមក្រុមផ្សេងៗគ្នាដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍របស់គាត់ដែលប្រកួតប្រជែងគ្នាទៅវិញទៅមក។ ទោះបីជាពួកគេបានបន្តគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅទីក្រុងប៉េកាំងក៏ដោយ ក៏ពួកគេមិនអាចគ្រប់គ្រងភាគខាងត្បូងបានដែរ។ ពួកមេទ័ពភាគខាងត្បូងមានកងទ័ពផ្ទាល់ខ្លួន ប៉ុន្តែពួកគេក៏ត្រូវបានបែងចែកដោយជម្លោះក្នុងចំណោមពួកគេផងដែរ។ បើទោះបីជាមានការបែកបាក់នៃភាពជាអ្នកដឹកនាំកណ្តាលក៏ដោយ សាលាយោធាមួយចំនួនដែលបង្កើតឡើងក្នុងរាជវង្សឈិងនៅតែបន្តដំណើរការក្នុងសម័យមេទ័ព រួមទាំង [[Baoding Military Academy|សាលាយោធាប៉ាវទីង]] ដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សាពីមន្ត្រីភាគច្រើនដែលបម្រើការនៅក្នុងកងទ័ពមេទ័ព និងជាច្រើនដែលក្រោយមកបានក្លាយជាមន្ត្រីជាតិនិយម។ ស៊ុន យ៉ាតសេន បានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅឆ្នាំ១៩១៧ ជាជម្រើសមួយជំនួសឲ្យរដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង ប៉ុន្តែលោកមិនមានអំណាចយោធាដើម្បីគ្រប់គ្រងមេទ័ពភាគខាងត្បូងទេ។ ដូច្នេះហើយ កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយលោក ស៊ុន ក្នុងឆ្នាំ 1924 នៅ [[ក្វាងតុង|ក្វាងទុង]] ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់គួមីនតាង ជាមួយនឹងទីប្រឹក្សា និងសម្ភារៈរបស់សូវៀត។ ដើម្បីជៀសវាងបញ្ហាកងទ័ពមេទ័ព កងកម្លាំង NRA ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងនយោបាយ និងមនោគមវិជ្ជារបស់គណបក្សមួយ គឺគណបក្ស KMT ហើយបានរួមបញ្ចូលតំណាងគណបក្សនៅក្នុងជួររបស់ខ្លួន។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ ស៊ុន នៅឆ្នាំ១៩២៥ ឈៀង កៃឆេក បានដឹកនាំកងទ័ពជាតិនិយមក្នុងយុទ្ធនាការលើកដំបូងរបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងមេទ័ពដែលមិនសូវមានការរៀបចំចាប់ពីឆ្នាំ១៩២៦ ដល់ឆ្នាំ១៩២៨ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[Northern Expedition|បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ។ បន្ទាប់ពីភាពជោគជ័យនៃបេសកកម្មភាគខាងជើង កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាកងទ័ពជាតិរបស់ចិន ទោះបីជាមេទ័ពនៅតែគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសក៏ដោយ។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ កងទ័ពត្រូវបានបង្កើនទំហំពី ២៥០,០០០ នាក់ ដល់ប្រហែលពីរលាននាក់ ដោយរៀបចំជា ២០០ កងពល។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 កងពលមួយចំនួនតូចបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលពីគ្រូបង្វឹកអាល្លឺម៉ង់ ក៏ដូចជាឯកសណ្ឋាន និងអាវុធទំនើបៗ ដែលជាផ្នែកមួយនៃដំណើរការនៃការបង្កើតកងទ័ពអាជីព។ [[Whampoa Military Academy|សាលាយោធា Whampoa]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Sun Yat-sen ដោយមានជំនួយពីសូវៀត ដើម្បីផ្តល់មន្រ្តីសម្រាប់កងទ័ព KMT ហើយនៅឆ្នាំ 1928 វាត្រូវបានផ្លាស់ទៅ Nanjing ដើម្បីក្លាយជាសាលាយោធាកណ្តាល ជាកន្លែងដែលទំហំ និងកម្មវិធីបណ្តុះបណ្តាលរបស់វាត្រូវបានពង្រីកដោយអាល្លឺម៉ង់។ ប៉ុន្តែ [[List of German-trained divisions of the National Revolutionary Army|កងកម្លាំងដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលពីអាល្លឺម៉ង់]] ទាំងនេះតំណាងឱ្យផ្នែកតូចមួយនៃកងទ័ព KMT សរុប ដែលមានចំនួនប្រហែល 40 កងពល។ កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ (NRA) ក្នុងឆ្នាំ 1944 នៅពេលដែលសង្គ្រាមរវាងជប៉ុន និងចិនបានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ 1937 ឈៀង កៃឆេក បានដាក់ពង្រាយកងពលដ៏ល្អបំផុតរបស់គាត់ទៅកាន់កណ្តាលប្រទេសចិន ជាកន្លែងដែលពួកគេបានខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរក្នុងអំឡុង [[Battle of Shanghai|សមរភូមិសៀងហៃ]] និងការដកថយបន្ទាប់។ ពាក់កណ្តាលនៃមន្រ្តីដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សាពីសាលាយោធាកណ្តាលត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានខែដំបូងនៃការប្រយុទ្ធ។ នៅឆ្នាំ 1941 កងទ័ពជាតិនិយមចិនមានកងទ័ពចំនួន 3.8 លាននាក់នៅក្នុងកងពលជួរមុខចំនួន 246 និងកងពលបម្រុងចំនួន 70 ទោះបីជាកងពលភាគច្រើនមានកម្លាំងមិនគ្រប់គ្រាន់ ហើយកងទ័ពត្រូវបានហ្វឹកហ្វឺនមិនបានល្អក៏ដោយ។ កងពលជាច្រើនទាំងនេះនៅតែស្មោះត្រង់នឹងមេទ័ពច្រើនជាង ជាំង កៃឆេក។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានផ្តល់ជំនួយយោធាដល់ប្រទេសចិនផងដែរ ដោយមានគម្រោងបំពាក់អាវុធដល់កងពលចំនួន 30 ប៉ុន្តែការផ្តល់អាទិភាពដល់តំបន់អឺរ៉ុប និងការលំបាកផ្នែកភស្តុភារកម្មក្នុងការដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈទៅកាន់ប្រទេសចិន បានរារាំងផែនការទាំងនេះពីការអនុវត្តយ៉ាងពេញលេញ។ បន្ទាប់ពី [[Battle of Wuhan|សមរភូមិវូហាន]] ក្នុងឆ្នាំ 1938 កងទ័ពចិនបានព្យាយាមជៀសវាងការប្រយុទ្ធគ្នាទ្រង់ទ្រាយធំដោយផ្ទាល់ជាមួយកងទ័ពជប៉ុន។ ឈៀង ក៏ចង់រក្សាកងទ័ពរបស់គាត់ជំនួសឱ្យការចូលរួមប្រតិបត្តិការលើដីដែរ ទោះបីជាមានសម្ពាធពីថ្នាក់ដឹកនាំអាមេរិកឱ្យបន្តការវាយលុកក៏ដោយ។ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ១៩៤៤ នៅពេលដែលឈៀងបានយល់ព្រមបើក [[Battle of Northern Burma and Western Yunnan|ការវាយលុកដ៏សំខាន់]] មួយប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងជប៉ុននៅ [[State of Burma|ភូមា]] ដើម្បីបើក [[Burma Road|ខ្សែផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវគោក]] ទៅកាន់ប្រទេសចិនឡើងវិញ ទោះបីជាវាមិនបានជោគជ័យក៏ដោយ។ វាបានកើតឡើងនៅពេលដំណាលគ្នានឹងការវាយលុកដ៏ធំបំផុតរបស់ជប៉ុនចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1941 [[Operation Ichi-Go|គឺប្រតិបត្តិការ Ichi-Go]] ។ កងទ័ពជប៉ុនបានរុលទៅមុខយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅភាគកណ្តាល និងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិន ដោយសារកងទ័ពចិននៅតែរងទុក្ខដោយសារកង្វះខាតស្បៀងអាហារ ហើយនៅដើមឆ្នាំ 1945 ពួកគេបានដណ្តើមយកមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសអាមេរិកជាច្រើន និងបង្កើតការតភ្ជាប់ដោយផ្ទាល់ទៅកាន់ [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង]] ។ នៅដើមឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពចិន និងកងទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តនៅភូមាទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបើកផ្លូវគោកទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការដឹកជញ្ជូនឧបករណ៍បន្ថែមទៀតទៅឱ្យចិន ដែលពួកគេធ្លាប់ប្រើដើម្បី [[Battle of West Hunan|បញ្ឈប់ការឈានទៅមុខរបស់ជប៉ុន]] នៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសចិននៅខែឧសភា។ ពួកគេកំពុងរៀបចំផែនការវាយលុកដើម្បីដណ្តើមយកការគ្រប់គ្រងកំពង់ផែមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកវិញ នៅពេលដែលជប៉ុនចុះចាញ់។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តចិនត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងកងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ ខណៈពេលដែលនៅតែស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការដាច់ដោយឡែក ប៉ុន្តែបានបែកចេញដើម្បីបង្កើតកងទ័ពរំដោះប្រជាជនភ្លាមៗបន្ទាប់ពីចប់សង្គ្រាម។ ជាមួយនឹងការប្រកាសឱ្យប្រើ [[Constitution of the Republic of China|រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋចិន]] ក្នុងឆ្នាំ 1947 និងការបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៃរដ្ឋបក្ស គួងមីងតាង កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជា [[Republic of China Armed Forces|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសាធារណរដ្ឋចិន]] ដោយកងកម្លាំងភាគច្រើនរបស់ខ្លួនបង្កើតបានជា [[Republic of China Army|កងទ័ពសាធារណរដ្ឋចិន]] ដែលបានដកថយទៅតៃវ៉ាន់ក្នុងឆ្នាំ 1949 បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ពួកគេនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន។ អង្គភាពដែលបានចុះចាញ់ ហើយនៅតែស្ថិតនៅលើដីគោកចិន ត្រូវបានរំសាយ ឬបញ្ចូលទៅក្នុងកងទ័ពរំដោះប្រជាជន។ ^[១] '''កងទ័ពជើងទឹក''' [[Chinese cruiser Ning Hai|នាវាចម្បាំង ''នីង ហៃ'']] គឺជានាវាចម្បាំងដ៏សំខាន់របស់កងទ័ពជើងទឹកចិននៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930។ កងទ័ពជើងទឹករបស់សាធារណរដ្ឋចិនក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩១១ និង ១៩៤៩ ភាគច្រើនផ្សំឡើងដោយកប៉ាល់មកពីរាជវង្សឈិង ឬកប៉ាល់ដែលទទួលបានពីបរទេស។ ដោយសារការគំរាមកំហែងភាគច្រើនចំពោះសាធារណរដ្ឋគឺនៅលើដីគោកពីពួកមេទ័ព និងពួកកុម្មុយនិស្ត នោះគ្មានចំណាប់អារម្មណ៍ក្នុងការអភិវឌ្ឍយុទ្ធសាស្ត្រសមុទ្រណាមួយឡើយ។ គ្មានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ណាមួយត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងពេលនេះដើម្បីពង្រីកកងទ័ពជើងទឹកនោះទេ ដោយសារតែប្រទេសចិនស្ថិតក្នុងស្ថានភាពច្របូកច្របល់ជាទូទៅ។ ពេលខ្លះពួកមេទ័ពពិតជាបានប្រើប្រាស់កងកម្លាំងសមុទ្រ ប៉ុន្តែភាគច្រើនជាមធ្យោបាយគាំទ្រដល់ការប្រយុទ្ធតាមផ្លូវគោក។ ^[១] នៅពេលដែលលោក ស៊ុន យ៉ាតសេន បានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលការពាររដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់លោកនៅទីក្រុងក្វាងចូវ ក្នុងឆ្នាំ 1917 ការគាំទ្រដំបូងរបស់លោកមួយចំនួនបានមកពីកងទ័ពជើងទឹកចិន ដែលតំណាងដោយឧត្តមនាវី [[Cheng Biguang|ឯក ឆេង ប៊ីគួង]] និង [[Lin Baoyi (admiral)|លីន បាវយី]] ។ ^[២] នៅឆ្នាំ 1926 ឧត្តមនាវីឯក [[Yang Shuzhuang|យ៉ាង ស៊ូជួង]] បានដឹកនាំសមាជិកមួយចំនួននៃ [[Beiyang Fleet|កងនាវាចរប៉ីយ៉ាង]] ឲ្យចុះចូលជាមួយកងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ ហើយបានក្លាយជាប្រធានកងទ័ពជើងទឹកបដិវត្តន៍នៅលើទន្លេយ៉ាងសេ។ អ្នកក្រោមបង្គាប់ម្នាក់របស់ឧត្តមនាវីឯក Yang គឺ [[Chen Shaokuan]] ដែលបានក្លាយជាមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងទឹក សាធារណរដ្ឋ ក្នុងឆ្នាំ 1932 ហើយនៅតែស្ថិតក្នុងតំណែងនោះរហូតដល់ក្រោយសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 លោកបានរៀបចំកងទ័ពជើងទឹកចិនទៅជាកងនាវាកណ្តាល ឦសាន និងក្វាងទុង។ ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៣១ និង ១៩៣៣ ចក្រភពអង់គ្លេសមានបេសកកម្មកងទ័ពជើងទឹកនៅក្នុងប្រទេសចិន ជាកន្លែងដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានព្យាយាមជួយចិន និងច្រាសមកវិញ ប៉ុន្តែបេសកកម្មនេះបានបរាជ័យ។ ^[៣] លោក ជៀង កៃសេក បានប្រកាសនៅឆ្នាំ 1928 ថា លោកមានបំណងចង់កសាងកងទ័ពជើងទឹកដ៏ធំមួយសម្រាប់ប្រទេសចិន ប៉ុន្តែគោលដៅនេះត្រូវបានបំផ្លាញដោយបញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុ និងការលំបាកផ្សេងៗទៀត។ នាយទាហានជាន់ខ្ពស់ជាច្រើនមិនមានការបណ្តុះបណ្តាលកងទ័ពជើងទឹកទំនើបទេ ហើយនាយទាហានថ្មីៗដែលបានទទួលការអប់រំនៅក្នុងប្រទេសលោកខាងលិចក៏មិនត្រូវបានតម្លើងឋានៈដែរ។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនបានផ្ទុះឡើង កងនាវាចិនភាគច្រើនត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងអំឡុងសមរភូមិសៀងហៃ ដើម្បីបន្ថយល្បឿននៃការឈានទៅមុខរបស់ជប៉ុនតាមបណ្តោយទន្លេយ៉ាងសេ។ កប៉ាល់ជាច្រើនត្រូវបានលិចដោយយន្តហោះជប៉ុន ឬត្រូវបានលិចដោយចេតនាដោយជនជាតិចិន ដើម្បីប្រើជាកប៉ាល់បិទផ្លូវនៅក្នុងទន្លេយ៉ាងសេ។ នៅឆ្នាំ 1939 កងទ័ពជើងទឹកចិនភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញ ដោយការប៉ាន់ស្មានមួយអះអាងថា កប៉ាល់ជាង 100 គ្រឿងក្នុងចំណោម 120 គ្រឿងរបស់កងទ័ពជើងទឹកក្នុងឆ្នាំ 1937 ត្រូវបានលិច។ នាវាចម្បាំងចិនមួយចំនួន (ជាពិសេសនាវាចម្បាំង [[Chinese cruiser Ning Hai|''នីង ហៃ'']] និង [[Chinese cruiser Ping Hai|''ភីង ហៃ'']] ) ក្រោយមកត្រូវបាននាវាមុជទឹកឡើងវិញ និងដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ដោយ [[Imperial Japanese Navy|កងទ័ពជើងទឹកអធិរាជជប៉ុន]] ។ ការកសាងកងទ័ពជើងទឹកចិនលែងជាអាទិភាពទៀតហើយក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមដែលនៅសល់ ហើយនៅឆ្នាំ 1940 ឈៀង កៃឆេក បានរំសាយក្រសួងកងទ័ពជើងទឹក។ នៅឆ្នាំ 1945 ឈៀង បានរស់ឡើងវិញនូវផែនការដើម្បីបង្កើតកងទ័ពជើងទឹកចិនសម័យទំនើប ហើយបានស្នើសុំជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ ពួកជាតិនិយមបានទទួលកប៉ាល់ជាង ១០០ គ្រឿងពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាកប៉ាល់អ័ក្សមួយចំនួនដែលត្រូវបានចាប់យកផងដែរ។ មុន​ចុង​ឆ្នាំ 1945 មជ្ឈមណ្ឌល​ហ្វឹកហ្វឺន​កងទ័ពជើងទឹក​មួយ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ទីក្រុង ឈីងដាវ Qingdao ដោយ ​[[United States Navy|កងទ័ពជើងទឹក​អាមេរិក]] ។ កងទ័ពជើងទឹកថ្មីនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចម្បងដើម្បីដឹកជញ្ជូនកងទ័ព និងល្បាតតាមឆ្នេរសមុទ្រក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ។ នៅឆ្នាំ 1948 នាវាចម្បាំងអង់គ្លេស [[HMS Aurora (12)|HMS ''Aurora'']] ពីមុនត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជា ''Chongqing'' ដែលបានក្លាយជានាវាចម្បាំងសំខាន់របស់ សាធារណរដ្ឋចិន។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលដែលកងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តចិនបានរុលទៅមុខទៅកាន់ទន្លេយ៉ាងសេពីភាគខាងជើង ការបះបោររបស់នាវិកបានកើតឡើងនៅ ''ទីក្រុងឆុងឈីង'' ហើយកប៉ាល់ចម្បាំងបានផ្តាច់ខ្លួនទៅចូលរួមជាមួយពួកកុម្មុយនិស្ត។ បន្ទាប់មកនៅក្នុងខែមេសា ការបះបោរនៃកងនាវាទាំងមូលតាមបណ្តោយទន្លេយ៉ាងសេ ដែលត្រូវបានដឹកនាំដោយមេបញ្ជាការរបស់ខ្លួនទៅកាន់ត្រើយម្ខាងទៀត។ ដោយសារតែហេតុផលនេះ ថ្ងៃទី 23 ខែមេសា ឆ្នាំ 1949 ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកាលបរិច្ឆេទបង្កើត [[People's Liberation Army Navy|កងទ័ពជើងទឹករំដោះប្រជាជន]] ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាម កងទ័ព សាធារណរដ្ឋចិន ដែលនៅសេសសល់បានផ្លាស់ប្តូរកងទ័ពជាតិនិយមពីដីគោកទៅកាន់តៃវ៉ាន់។ កងម៉ារីន សាធារណរដ្ឋ ត្រូវបានបង្កើតឡើងពីអតីតកងឆ្មាំកងទ័ពជើងទឹក ហើយមានកងពលតូចម៉ារីនពីរ ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងជប៉ុននៅក្នុងខេត្តជាច្រើនមុនពេលកងម៉ារីននេះត្រូវបានរំសាយនៅឆ្នាំ 1946។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1947 កងម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋចិនដែលបានរៀបចំឡើងវិញត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងទឹកដោយប្រើប្រាស់បុគ្គលិកដែលបានជ្រើសរើសពីកងទ័ពជើងគោក។ ^[២] '''កងទ័ពអាកាស''' យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក [[B-25 Mitchell]] ដែលមាននិមិត្តសញ្ញាជាតិនិយមចិន កងទ័ពអាកាស​នៃ​សាធារណរដ្ឋ​ចិន​ក្នុងអំឡុង​សង្គ្រាម​ចិន​-​ជប៉ុន​លើកទីពីរ ត្រូវបាន​កងទ័ពអាកាស​ជប៉ុន​យកឈ្នះ​។ ទីប្រឹក្សាបរទេសមកពីប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បារាំង អ៊ីតាលី និងចក្រភពអង់គ្លេស បានមកដល់ប្រទេសចិនក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930; ខណៈពេលដែលយន្តហោះបរទេសក៏ត្រូវបាននាំចូលមកពីប្រទេសជាច្រើនផងដែរ។ ជាមួយនឹងការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាម ពួកគេបានចាប់ផ្តើមពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតសម្រាប់ទីប្រឹក្សា។ បរិមាណយន្តហោះតិចតួចដែលផលិតក្នុងស្រុកនឹងបង្ហាញថាជាឧបសគ្គមួយ។ ^[១] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1929 រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមបានចាប់ផ្តើមពង្រីកអំណាចផ្លូវអាកាសរបស់ខ្លួន ដើម្បីកែលម្អជំហររបស់ខ្លួនលើពួកមេទ័ព និងពួកកុម្មុយនិស្ត។ កងទ័ពអាកាស សាធារណរដ្ឋ​ ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩២៩ ហើយនៅខែនោះ នាយកដ្ឋានអាកាសចរណ៍នៃក្រសួងសង្គ្រាមត្រូវបានបំបែកជារដ្ឋបាលអាកាសចរណ៍ជាតិ ដោយមានឧត្តមសេនីយ៍ [[Chang We-chang|Chang We-Chang]] ជាប្រធាន។ លោក​បាន​ចាប់ផ្តើម​កម្មវិធី​ទិញ​យន្តហោះ​អាមេរិក ដោយ​យន្តហោះ​ដំបូង​គេ​គឺ​យន្តហោះ [[Vought O2U Corsair|វូច ខ ស៊ែរ]] បាន​មក​ដល់​នៅ​ដើម​ឆ្នាំ 1930។ កងទ័ពអាកាសចិនបានពង្រីកពីយន្តហោះ Corsair ចំនួន 12 គ្រឿងដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1930 ដល់ទំហំកងអនុសេនាធំចំនួនប្រាំបី ជាមួយនឹងយន្តហោះសង្កេតការណ៍ចំនួនប្រាំពីរគ្រឿង និងយន្តហោះដេញតាមមួយគ្រឿង នៅឆ្នាំ 1931 ជាមួយនឹងយន្តហោះសរុបចំនួន 40 ទៅ 50 គ្រឿង។ អ្នកបើកយន្តហោះអាមេរិកជាច្រើននាក់បានក្លាយជាទីប្រឹក្សាដល់កងទ័ពអាកាសចិន ហើយបានប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ឬមេទ័ព។ កងទ័ពអាកាសជាតិនិយមមានតួនាទីមួយនៅក្នុង [[Central Plains War|សង្គ្រាមវាលទំនាបកណ្តាល]] ឆ្នាំ 1930 ដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីក្រុងនានា ដឹកនាំកាំភ្លើងធំ និងការសង្កេតមើលទីតាំងការពាររបស់កងទ័ពមេទ័ព ហើយត្រូវបានគេសរសើរថាបានជួយនាំមកនូវជ័យជម្នះលឿនជាងមុនសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលរបស់ ជៀង កៃឆេក។ វាមិនសូវទទួលបានជោគជ័យប្រឆាំងនឹងជប៉ុនក្នុងអំឡុងពេល [[Shanghai Incident|ឧប្បត្តិហេតុសៀងហៃ]] ក្នុងឆ្នាំ 1932។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣២ សាលាអាកាសចរណ៍កណ្តាលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានជំនួយពីបេសកកម្មអាមេរិកមួយដែលដឹកនាំដោយលោក ចន ជូអែត ហើយនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សារបស់វារួមមានមន្រ្តីបើកយន្តហោះចិនភាគច្រើននៅឆ្នាំ១៩៣៧។ តាមអនុសាសន៍របស់គាត់ កងទ័ពជេីងអាកាសសាធារណរដ្ឋ ត្រូវបានរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ ដោយមានក្រសួងអាកាសចរណ៍ស្មើនឹងក្រសួងយោធា និងក្រសួងកងទ័ពជើងទឹក ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោម [[Military Affairs Commission|គណៈកម្មការកិច្ចការយោធា]] ។ យន្តហោះបន្ថែមត្រូវបានទិញ ហើយរោងចក្រក៏ត្រូវបានបើកនៅក្នុងប្រទេសចិនផងដែរ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៣៦ កងទ័ពអាកាសចិនមានយន្តហោះចំនួន ៦៤៥គ្រឿង និងរោងចក្រ និងសាលារៀនជាច្រើន។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ 1937 កងទ័ពអាកាស សាធារណរដ្ឋ ភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញក្នុងអំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានៅកណ្តាលប្រទេសចិន នៅខែធ្នូ ឆ្នាំនោះ។ ចាប់ពីឆ្នាំ 1938 ដល់ឆ្នាំ 1940 [[Soviet Volunteer Group|ក្រុមអ្នកស្ម័គ្រចិត្តសូវៀត]] បានធ្វើការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងទ័ពជប៉ុនភាគច្រើន រួមជាមួយនឹងកងទ័ពដែលនៅសេសសល់នៃកងទ័ពរំដោះប្រជាជនជប៉ុន កងទ័ពជេីងអាកាសសាធារណរដ្ឋ។ សូវៀតបានបញ្ជូនយន្តហោះចំនួន 885 គ្រឿងទៅកាន់ប្រទេសចិនក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំទាំងនោះ។ '''សេដ្ឋកិច្ច''' ចរាចរណ៍ទូក និងការអភិវឌ្ឍតាម [[Suzhou Creek|បណ្តោយអូរស៊ូចូវ]] ទីក្រុងសៀងហៃ ឆ្នាំ ១៩២០ ក្រដាសប្រាក់មាសផ្ទាល់ខ្លួនចំនួន ១០ ឯកតា ឆ្នាំ ១៩៣០ នៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋចិន សេដ្ឋកិច្ចនៅតែមិនស្ថិតស្ថេរ ដោយសារតែប្រទេសនេះត្រូវបានសម្គាល់ដោយសង្គ្រាមឥតឈប់ឈររវាងក្រុមមេទ័ពក្នុងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ [[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង]] នៅទីក្រុងប៉េកាំងបានជួបប្រទះនឹងការផ្លាស់ប្តូរជាបន្តបន្ទាប់នៃថ្នាក់ដឹកនាំ ហើយអស្ថិរភាពនយោបាយនេះបាននាំឱ្យមានភាពជាប់គាំងនៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចរហូតដល់ការបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញនៅឆ្នាំ 1928 ក្រោមការដឹកនាំរបស់គួមីនតាង។ ^[១] បន្ទាប់ពីការបង្រួបបង្រួមនេះ ប្រទេសចិនបានចូលដល់សម័យកាលនៃស្ថិរភាពដែលទាក់ទងគ្នា — ទោះបីជាមានជម្លោះយោធាដាច់ដោយឡែកដែលកំពុងបន្ត និងប្រឈមមុខនឹងការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅ [[Shandong|សានទុង]] និង [[ម៉ាន់ជូរី]] ក្នុងឆ្នាំ 1931 — សម័យកាលមួយដែលគេស្គាល់ថាជា "ទសវត្សរ៍ណានជីង"។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} ឧស្សាហកម្មចិនបានរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់ពីឆ្នាំ 1928 ដល់ឆ្នាំ 1931។ ខណៈពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានវាយប្រហារដោយការកាន់កាប់របស់ជប៉ុននៅម៉ាន់ជូរីក្នុងឆ្នាំ 1931 និងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំពីឆ្នាំ 1931 ដល់ឆ្នាំ 1935 ទិន្នផលឧស្សាហកម្មបានងើបឡើងវិញដល់កម្រិតកំពូលមុនរបស់វានៅឆ្នាំ 1936។ នេះត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងដោយនិន្នាការនៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) របស់ប្រទេសចិន។ នៅឆ្នាំ 1932 ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ប្រទេសចិនបានឡើងដល់កម្រិតកំពូល 28.8 ... ពាន់លាន មុនពេលធ្លាក់ចុះមកត្រឹម ២១,៣ ពាន់លាននៅឆ្នាំ 1934 ហើយងើបឡើងវិញដល់ 23.7 ពាន់លាន នៅឆ្នាំ 1935។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1930 ការវិនិយោគបរទេសនៅក្នុងប្រទេសចិនមានចំនួនសរុប 3.5 ពាន់លាន ដោយប្រទេសជប៉ុននាំមុខគេ (១.៤) ពាន់លាន) បន្ទាប់មកគឺចក្រភពអង់គ្លេស (1 ពាន់លាន)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅឆ្នាំ 1948 ការវិនិយោគដើមទុនបានបញ្ឈប់ ហើយបានធ្លាក់ចុះមកត្រឹម 3 ប៉ុណ្ណោះ ពាន់លាន ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអង់គ្លេស គឺជាអ្នកវិនិយោគឈានមុខគេ។ ^[២] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សេដ្ឋកិច្ចជនបទត្រូវបានរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដោយ [[Great Depression|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំ]] នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ដែលការផលិតទំនិញកសិកម្មច្រើនពេកនាំឱ្យមានការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃសម្រាប់ប្រទេសចិន ក៏ដូចជាការកើនឡើងនៃការនាំចូលពីបរទេស (ដោយសារទំនិញកសិកម្មដែលផលិតនៅក្នុងប្រទេសលោកខាងលិចត្រូវបាន "ចាក់ចោល" នៅក្នុងប្រទេសចិន)។ នៅឆ្នាំ 1931 ការនាំចូលអង្កររបស់ប្រទេសចិនមានចំនួន 21 លាន [[Bushel|ប៊ូសែល]] បើប្រៀបធៀបទៅនឹង 12 លាន​នាក់​នៅ​ឆ្នាំ 1928។ ការនាំចូលផ្សេងទៀតបានឃើញការកើនឡើងកាន់តែច្រើន។ នៅឆ្នាំ 1932, 15 គ្រាប់ធញ្ញជាតិរាប់លានប៊ូសែលត្រូវបាននាំចូលបើប្រៀបធៀបទៅនឹង ៩០០,០០០ ប៊ូសែលក្នុងឆ្នាំ ១៩២៨។ ការប្រកួតប្រជែងកាន់តែខ្លាំងឡើងនេះនាំឱ្យមានការធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងនៃតម្លៃកសិកម្មរបស់ប្រទេសចិន ហើយដូច្នេះប្រាក់ចំណូលរបស់កសិករនៅជនបទក៏ធ្លាក់ចុះផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1932 តម្លៃកសិកម្មមានកម្រិត 41 ភាគរយនៃកម្រិតឆ្នាំ 1921។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1934 ប្រាក់ចំណូលជនបទបានធ្លាក់ចុះមកត្រឹម 57 ភាគរយនៃកម្រិតឆ្នាំ 1931 នៅក្នុងតំបន់មួយចំនួន។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1937 [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ]] បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនមកលើប្រទេសចិន ហើយសង្គ្រាមដែលជាលទ្ធផលបានបំផ្លាញប្រទេសចិន។ ភាគច្រើននៃឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតដ៏រុងរឿងត្រូវបានកាន់កាប់ដោយជនជាតិជប៉ុន ដែលបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅដូចជា [[Nanjing massacre|ការសម្លាប់រង្គាលនៅណានជីង]] ។ នៅក្នុងការបោសសម្អាតប្រឆាំងទ័ពព្រៃមួយក្នុងឆ្នាំ 1942 កងទ័ពជប៉ុនបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលរហូតដល់ 200,000 នាក់ក្នុងមួយខែ។ សង្គ្រាមនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានសម្លាប់មនុស្សចន្លោះពី 20 ទៅ 25 នាក់ ជនជាតិចិនរាប់លាននាក់ ហើយបានបំផ្លាញអ្វីៗទាំងអស់ដែលឈៀងបានកសាងឡើងក្នុងទសវត្សរ៍មុន។ ^[១] ការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្មត្រូវបានរារាំងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមដោយជម្លោះស៊ីវិលដ៏បំផ្លិចបំផ្លាញ ក៏ដូចជាលំហូរចូលនៃទំនិញថោកៗរបស់អាមេរិក។ នៅឆ្នាំ 1946 ឧស្សាហកម្មចិនបានដំណើរការក្នុងសមត្ថភាព 20% និងមាន 25% នៃទិន្នផលរបស់ប្រទេសចិនមុនសង្គ្រាម។ ^[២] ផលប៉ះពាល់មួយនៃសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនគឺការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលលើឧស្សាហកម្ម។ នៅឆ្នាំ 1936 ឧស្សាហកម្មដែលគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលមានត្រឹមតែ 15% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាល សាធារណរដ្ឋ បានគ្រប់គ្រងឧស្សាហកម្មជាច្រើនដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម។ នៅឆ្នាំ 1938 សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ បានបង្កើតគណៈកម្មការមួយសម្រាប់ឧស្សាហកម្ម និងរ៉ែ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យ និងគ្រប់គ្រងក្រុមហ៊ុននានា ក៏ដូចជាបង្កើតការគ្រប់គ្រងតម្លៃផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1942 ឧស្សាហកម្មចិន 70% ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាល។ ^[១] ផលប៉ះពាល់មួយនៃសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនគឺការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលលើឧស្សាហកម្ម។ នៅឆ្នាំ 1936 ឧស្សាហកម្មដែលគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលមានត្រឹមតែ 15% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាល សាធារណរដ្ឋ បានគ្រប់គ្រងឧស្សាហកម្មជាច្រើនដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម។ នៅឆ្នាំ 1938 សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ បានបង្កើតគណៈកម្មការមួយសម្រាប់ឧស្សាហកម្ម និងរ៉ែ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យ និងគ្រប់គ្រងក្រុមហ៊ុននានា ក៏ដូចជាបង្កើតការគ្រប់គ្រងតម្លៃផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1942 ឧស្សាហកម្មចិន 70% ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាល។ ^[១] បន្ទាប់ពី [[Surrender of Japan|ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុន]] ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 [[កោះតៃវ៉ាន់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ជប៉ុន|តៃវ៉ាន់របស់ជប៉ុន]] ត្រូវបានដាក់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ សាធារណរដ្ឋ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ គណបក្ស គូងមីងតាង បានបន្តការតស៊ូរបស់ខ្លួនជាមួយពួកកុម្មុយនិស្ត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អំពើពុករលួយ និងអតិផរណាខ្ពស់ ដែលជាលទ្ធផលនៃការព្យាយាមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមស៊ីវិល បានបណ្តាលឱ្យមានភាពចលាចលយ៉ាងខ្លាំងនៅទូទាំងសាធារណរដ្ឋ ^[១] និងការអាណិតអាសូរចំពោះពួកកុម្មុយនិស្ត។ លើសពីនេះ ការសន្យារបស់ពួកកុម្មុយនិស្តក្នុងការចែកចាយដីធ្លីឡើងវិញបានធ្វើឱ្យពួកគេទទួលបានការគាំទ្រក្នុងចំណោមប្រជាជនជនបទយ៉ាងច្រើន។ នៅឆ្នាំ 1949 ពួកកុម្មុយនិស្តបានកាន់កាប់ទីក្រុងប៉េកាំង និងក្រោយមកណានជីង។ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី 1 ខែតុលា ឆ្នាំ 1949។ សាធារណរដ្ឋចិនបានផ្លាស់ទៅតៃវ៉ាន់ ជាកន្លែងដែលប្រទេសជប៉ុនបានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះអប់រំ។ ^[២] '''ការដឹកជញ្ជូន''' ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ប្រទេសចិននឹងរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ ប្រវែង [[History of rail transport in China|បណ្តាញផ្លូវដែក]] បានកើនឡើងពី 9,600 kiloម៉ែត្រs (6,000 mi) ក្នុងឆ្នាំ 1912 ដល់ 25,000 kiloម៉ែត្រs (16,000 mi) នៅឆ្នាំ 1945។ មេទ័ព យ៉ាន ស៊ីសាន ក្នុងខេត្តសានស៊ី ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារការប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំរបស់លោកចំពោះការអភិវឌ្ឍផ្លូវដែក។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ណានជីង ប្រវែងនៃបណ្តាញផ្លូវហាយវេបានកើនឡើងពី 1,000 kiloម៉ែត្រs (620 mi) ដល់ 109,000 kiloម៉ែត្រs (68,000 mi) ខណៈពេលដែលកំណើនក៏ត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្នុងផ្លូវទឹកដែលអាចធ្វើនាវាចរណ៍បានផងដែរ។ នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 មេទ័ពស៊ីឈួនម្នាក់ឈ្មោះ [[Liu Xiang (warlord)|លីវ សៀង]] បានប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំក្នុងការបង្កើតក្រុមហ៊ុនរុករកចិនទាំងស្រុង និងលុបបំបាត់ក្រុមហ៊ុនដែលគ្រប់គ្រងដោយបរទេសនៅក្នុងអាងទន្លេយ៉ាងសេ។ ^[១] '''ការទំនាក់ទំនង''' សាធារណរដ្ឋចិនមានប្រព័ន្ធប្រៃសណីយ៍ជាតិ ដែលបានចាប់ផ្តើមក្រោមរាជវង្សឈីង ហើយបានបន្តរហូតដល់សម័យសាធារណរដ្ឋ។ សេវាប្រៃសណីយ៍ពិតជាបានទាញយកទឹកដីម៉ាន់ជូរី នៅពេលដែលជប៉ុនបានឈ្លានពានវានៅឆ្នាំ 1931 និងនៅម៉ុងហ្គោលីក្នុងឆ្នាំ 1924។ សេវាប្រៃសណីយ៍​បាន​បន្ត​ដំណើរការ​នៅ​តំបន់​ផ្សេងៗ​ទៀត​នៃ​ប្រទេស សូម្បី​តែ​ពេល​ដែល​ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​ជប៉ុន​ដណ្តើម​យក​ក៏​ដោយ ហើយ​នៅ​ទី​បំផុត​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​ផ្តល់​សេវាកម្ម​របស់​ពួកគេ​ម្ដង​ទៀត​នៅ​ម៉ាន់ជូរី។ នៅតំបន់ជនបទ សេវាប្រៃសណីយ៍ថែមទាំងផ្តល់ជូនការដឹកជញ្ជូនដោយឥតគិតថ្លៃទៀតផង។ ^[១] វិទ្យុធ្លាប់ត្រូវបានពិសោធន៍ក្នុងរាជវង្សឈីង ហើយការងារនេះបានបន្តរហូតដល់សម័យសាធារណរដ្ឋ។ ស្ថានីយ៍វិទ្យុបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ដោយផ្តោតជាសំខាន់នៅ [[Shanghai (1927–1949)|ទីក្រុងសៀងហៃ]] ។ គណបក្ស​គួមីនតាង​នឹង​បង្កើត​កម្មវិធី​វិទ្យុ​ជាតិ​មួយ គឺ​ស្ថានីយ៍​ផ្សាយ​ព័ត៌មាន​ចិន​កណ្តាល C.C.B.S។ C.B.B.S បានរៀបចំកម្មវិធីទាក់ទងនឹងព័ត៌មាន ការអប់រំ និងការកម្សាន្ត រួមជាមួយនឹងការដាក់ព័ត៌មានជាភាសាចិនផ្សេងៗគ្នា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកដែលពិតជាបានស្តាប់វិទ្យុនៅក្នុងប្រទេសចិនភាគច្រើនគឺនៅតំបន់ទីក្រុង។ វិទ្យុភាគច្រើនផលិតនៅបរទេស ហើយមានតិចតួចណាស់ដែលផលិតនៅក្នុងស្រុក។ ^[១] '''វប្បធម៌''' មុនពេលការដួលរលំនៃរាជវង្សឈិង អន្តរកម្ម និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុងប្រទេសចិនជាងសម័យមុនៗ។ នេះនាំឱ្យមានឥទ្ធិពលវប្បធម៌កាន់តែខ្លាំងឡើងពីលោកខាងលិចនៅក្នុងប្រទេសចិន។ វប្បធម៌របស់ប្រទេសចិន និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃនៅក្នុងប្រទេសនេះត្រូវបានរំខានពីស្ថានភាពមុនរបស់ខ្លួនដោយការដួលរលំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្ស។ សាធារណរដ្ឋចិន បានរក្សាការកើនឡើងនៃឥទ្ធិពលវប្បធម៌លោកខាងលិចនៅក្នុងប្រទេស។ អ្នកប្រាជ្ញចិននៅសម័យនោះមិនមានឯកភាពគ្នាក្នុងគំនិតរបស់ពួកគេលើការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ដែលកើតឡើងនៅក្នុងរដ្ឋដែលទើបបង្កើតថ្មីនោះទេ។ អ្នកខ្លះបានប្រកាន់ជំហរជឿនលឿន និងតស៊ូមតិសម្រាប់កំណែទម្រង់សិល្បៈ ខណៈដែលបញ្ញវន្តអភិរក្សនិយមជឿថាប្រទេសចិនគួរតែរក្សាប្រពៃណីចិនចាស់ៗ។ ^[១] [[Cinema of China|ភាពយន្ត]] ត្រូវបានណែនាំដល់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 1896។ ពួកវាត្រូវបានណែនាំតាមរយៈអ្នកតាំងពិព័រណ៍ភាពយន្តបរទេសនៅក្នុង [[Treaty ports|កំពង់ផែសន្ធិសញ្ញា]] ដូចជា សៀងហៃ និងហុងកុង។ ^[១] : ៦៨ ខ្សែភាពយន្តមេឡូដ្រាម៉ា និងកំប្លែងខ្លីៗដែលផលិតនៅប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមលេចចេញជារូបរាងនៅឆ្នាំ 1913។ ^[២] : ៤៨ ការផលិតភាពយន្តចិនបានអភិវឌ្ឍគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920។ ^[២] : ៤៨ ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 និង 1930 ការផលិតភាពយន្តនៅក្នុងប្រទេសចិនភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយស្ទូឌីយោភាពយន្ត ហើយមានការផលិតភាពយន្តខ្នាតតូចតិចតួចណាស់។ ^[២] : ៦២ រោងភាពយន្តលំដាប់ខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសចិនមានកិច្ចសន្យាដែលតម្រូវឱ្យពួកគេចាក់បញ្ចាំងភាពយន្តហូលីវូដទាំងស្រុង ហើយដូច្នេះនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ភាពយន្តហូលីវូដមានចំនួន 90% នៃពេលវេលាចាក់បញ្ចាំងនៅក្នុងរោងភាពយន្តចិន។ ^[២] : ៦៤ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ 1937 អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្តមួយចំនួនធំបានចាកចេញដើម្បីចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមតស៊ូ ដោយមនុស្សជាច្រើនបានទៅកាន់តំបន់ដាច់ស្រយាលដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកជាតិនិយម ដើម្បីចូលរួមជាមួយស្ទូឌីយោភាពយន្តជាតិនិយម Central Motion Picture Studio ឬ China Motion Picture Studio។ ^[២] : ១០២ ចំនួនតិចជាងនេះបានទៅ [[Yan'an Soviet|យ៉ានអាន]] ឬហុងកុង។ ^[២] : ១០២–១០៣  ក្នុងអំឡុង [[Nationalist government|រដ្ឋាភិបាលណានជីង]] សាធារណរដ្ឋចិនបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការវប្បធម៌មួយដើម្បីលើកកម្ពស់ "សិល្បៈនៃ [[Three Principles of the People|គោលការណ៍បីយ៉ាងរបស់ប្រជាជន]] "។ ^[១] : ១២០ វាបានស្វែងរក (ភាគច្រើនមិនបានសម្រេច) ដើម្បីទាក់ទាញអ្នកធ្វើការវប្បធម៌ឱ្យបង្កើត [[Propaganda in the Republic of China|ស្នាដៃឃោសនា]] ថ្មីៗ ហើយបានបង្កើតឧបករណ៍ត្រួតពិនិត្យដោយជោគជ័យជាងមុន ដែលដឹកនាំប្រឆាំងនឹងផលិតផលវប្បធម៌ដែលមិនចង់បាន ជាពិសេសសិល្បករឆ្វេងនិយម និងស្នាដៃរបស់ពួកគេ។ ^[១] : ១២០–១២១  '''វប្បធម៌''' មុនពេលការដួលរលំនៃរាជវង្សឈិង អន្តរកម្ម និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុងប្រទេសចិនជាងសម័យមុនៗ។ នេះនាំឱ្យមានឥទ្ធិពលវប្បធម៌កាន់តែខ្លាំងឡើងពីលោកខាងលិចនៅក្នុងប្រទេសចិន។ វប្បធម៌របស់ប្រទេសចិន និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃនៅក្នុងប្រទេសនេះត្រូវបានរំខានពីស្ថានភាពមុនរបស់ខ្លួនដោយការដួលរលំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្ស។ សាធារណរដ្ឋចិន បានរក្សាការកើនឡើងនៃឥទ្ធិពលវប្បធម៌លោកខាងលិចនៅក្នុងប្រទេស។ អ្នកប្រាជ្ញចិននៅសម័យនោះមិនមានឯកភាពគ្នាក្នុងគំនិតរបស់ពួកគេលើការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ដែលកើតឡើងនៅក្នុងរដ្ឋដែលទើបបង្កើតថ្មីនោះទេ។ អ្នកខ្លះបានប្រកាន់ជំហរជឿនលឿន និងតស៊ូមតិសម្រាប់កំណែទម្រង់សិល្បៈ ខណៈដែលបញ្ញវន្តអភិរក្សនិយមជឿថាប្រទេសចិនគួរតែរក្សាប្រពៃណីចិនចាស់ៗ។ ^[១] [[Cinema of China|ភាពយន្ត]] ត្រូវបានណែនាំដល់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 1896។ ពួកវាត្រូវបានណែនាំតាមរយៈអ្នកតាំងពិព័រណ៍ភាពយន្តបរទេសនៅក្នុង [[Treaty ports|កំពង់ផែសន្ធិសញ្ញា]] ដូចជា សៀងហៃ និងហុងកុង។ ^[១] : ៦៨ ខ្សែភាពយន្តមេឡូដ្រាម៉ា និងកំប្លែងខ្លីៗដែលផលិតនៅប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមលេចចេញជារូបរាងនៅឆ្នាំ 1913។ ^[២] : ៤៨ ការផលិតភាពយន្តចិនបានអភិវឌ្ឍគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920។ ^[២] : ៤៨ ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 និង 1930 ការផលិតភាពយន្តនៅក្នុងប្រទេសចិនភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយស្ទូឌីយោភាពយន្ត ហើយមានការផលិតភាពយន្តខ្នាតតូចតិចតួចណាស់។ ^[២] : ៦២ រោងភាពយន្តលំដាប់ខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសចិនមានកិច្ចសន្យាដែលតម្រូវឱ្យពួកគេចាក់បញ្ចាំងភាពយន្តហូលីវូដទាំងស្រុង ហើយដូច្នេះនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ភាពយន្តហូលីវូដមានចំនួន 90% នៃពេលវេលាចាក់បញ្ចាំងនៅក្នុងរោងភាពយន្តចិន។ ^[២] : ៦៤ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ 1937 អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្តមួយចំនួនធំបានចាកចេញដើម្បីចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមតស៊ូ ដោយមនុស្សជាច្រើនបានទៅកាន់តំបន់ដាច់ស្រយាលដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកជាតិនិយម ដើម្បីចូលរួមជាមួយស្ទូឌីយោភាពយន្តជាតិនិយម Central Motion Picture Studio ឬ China Motion Picture Studio។ ^[២] : ១០២ ចំនួនតិចជាងនេះបានទៅ [[Yan'an Soviet|យ៉ានអាន]] ឬហុងកុង។ ^[២] : ១០២–១០៣  [[Cinema of China|ភាពយន្ត]] ត្រូវបានណែនាំដល់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 1896។ ពួកវាត្រូវបានណែនាំតាមរយៈអ្នកតាំងពិព័រណ៍ភាពយន្តបរទេសនៅក្នុង [[Treaty ports|កំពង់ផែសន្ធិសញ្ញា]] ដូចជា សៀងហៃ និងហុងកុង។ ^[១] : ៦៨ ខ្សែភាពយន្តមេឡូដ្រាម៉ា និងកំប្លែងខ្លីៗដែលផលិតនៅប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមលេចចេញជារូបរាងនៅឆ្នាំ 1913។ ^[២] : ៤៨ ការផលិតភាពយន្តចិនបានអភិវឌ្ឍគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920។ ^[២] : ៤៨ ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 និង 1930 ការផលិតភាពយន្តនៅក្នុងប្រទេសចិនភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយស្ទូឌីយោភាពយន្ត ហើយមានការផលិតភាពយន្តខ្នាតតូចតិចតួចណាស់។ ^[២] : ៦២ រោងភាពយន្តលំដាប់ខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសចិនមានកិច្ចសន្យាដែលតម្រូវឱ្យពួកគេចាក់បញ្ចាំងភាពយន្តហូលីវូដទាំងស្រុង ហើយដូច្នេះនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ភាពយន្តហូលីវូដមានចំនួន 90% នៃពេលវេលាចាក់បញ្ចាំងនៅក្នុងរោងភាពយន្តចិន។ ^[២] : ៦៤ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ 1937 អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្តមួយចំនួនធំបានចាកចេញដើម្បីចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមតស៊ូ ដោយមនុស្សជាច្រើនបានទៅកាន់តំបន់ដាច់ស្រយាលដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកជាតិនិយម ដើម្បីចូលរួមជាមួយស្ទូឌីយោភាពយន្តជាតិនិយម Central Motion Picture Studio ឬ China Motion Picture Studio។ ^[២] : ១០២ ចំនួនតិចជាងនេះបានទៅ [[Yan'an Soviet|យ៉ានអាន]] ឬហុងកុង។ ^[២] : ១០២–១០៣  ក្នុងអំឡុង [[Nationalist government|រដ្ឋាភិបាលណានជីង]] សាធារណរដ្ឋចិនបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការវប្បធម៌មួយដើម្បីលើកកម្ពស់ "សិល្បៈនៃ [[Three Principles of the People|គោលការណ៍បីយ៉ាងរបស់ប្រជាជន]] "។ ^[១] : ១២០ វាបានស្វែងរក (ភាគច្រើនមិនបានសម្រេច) ដើម្បីទាក់ទាញអ្នកធ្វើការវប្បធម៌ឱ្យបង្កើត [[Propaganda in the Republic of China|ស្នាដៃឃោសនា]] ថ្មីៗ ហើយបានបង្កើតឧបករណ៍ត្រួតពិនិត្យដោយជោគជ័យជាងមុន ដែលដឹកនាំប្រឆាំងនឹងផលិតផលវប្បធម៌ដែលមិនចង់បាន ជាពិសេសសិល្បករឆ្វេងនិយម និងស្នាដៃរបស់ពួកគេ។ ^[១] : ១២០–១២១  '''កំណត់ចំណាំ''' {| class="wikitable" | |[[តោរណៈ:China|'''''តោរណៈChina''''']] |- | |[[តោរណៈ:Taiwan|'''''តោរណៈTaiwan''''']] |} '''INDEX''' * [[100th Anniversary of the Xinhai Revolution and Republic of China|'''ខួបលើកទី ១០០ នៃបដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ និងសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Administrative divisions of the Republic of China (1912–1949)|'''ការបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)''']] * [[Sino-Soviet relations|'''ទំនាក់ទំនងចិន-សូវៀត''']] * [[History of China–United States relations|'''ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនងចិន-សហរដ្ឋអាមេរិក''']] * [[Republic of China calendar|'''ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Censorship in the Republic of China (1912–1949)|'''ការត្រួតពិនិត្យនៅសាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)''']] * [[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|'''សតវត្សនៃការអាម៉ាស់''']] * [[China Development Finance Corporation|'''សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអភិវឌ្ឍន៍ចិន''']] * [[East–West cultural debate|'''ការពិភាក្សាអំពីវប្បធម៌បូព៌ា-ខាងលិច''']] * [[Eastward spread of Western learning|'''ការរីករាលដាលនៃការសិក្សារបស់លោកខាងលិចទៅទិសខាងកើត''']] * [[Foreign concessions in China|'''សម្បទានបរទេសនៅក្នុងប្រទេសចិន''']] * [[Latinxua Sin Wenz|'''ឡាទីនស៊ួ ស៊ីន វេនស៍''']] * [[Map of National Shame|'''ផែនទីនៃភាពអាម៉ាស់ជាតិ''']] * [[ភ្លេងជាតិសាធារណរដ្ឋចិន|'''ភ្លេងជាតិនៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[National Flag Anthem of the Republic of China|'''ភ្លេងជាតិនៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[National seals of the Republic of China|'''ត្រាជាតិនៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Orders, decorations, and medals of the Republic of China|'''បញ្ជា ការ​តុបតែង និង​មេដាយ​របស់​សាធារណរដ្ឋ​ចិន''']] * [[Vice Premier of the Republic of China#List|'''ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Timeline of the Republic of China|'''ពេលវេលានៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Project National Glory|'''គម្រោងសិរីរុងរឿងជាតិ''']] * [[Second Historical Archives of China|'''បណ្ណសារប្រវត្តិសាស្ត្រលើកទីពីររបស់ប្រទេសចិន''']] * [[Revive China Society|'''ស្តារឡើងវិញនូវសមាគមចិន''']] * [[Hongmen|'''ហុងមេន''']] * [[Gelaohui|'''ហ្គេឡៅហ៊ួយ''']] * [[Tongmenghui|'''តុងម៉េងហ៊ុយ''']] '''ឯកសារយោង''' * Boorman, Howard, et al., eds.,''[[Biographical Dictionary of Republican China]]''. (New York: Columbia University Press, 4 vols, 1967–1971). 600 articles. Available online at [[Internet Archive]]. * Botjer, George F. (1979). ''A short history of Nationalist China, 1919–1949''. Putnam. p. 180. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780399123825|9780399123825]]. <nowiki>https://books.google.com/books?id=rtAXAAAAMAAJ&q=chahars+1919។</nowiki> បានយកមក 2 January 2016. * Chen, Kuan-Jen (2024). ''Charting America's Cold War Waters in East Asia: Sovereignty, Local Interests, and International Security''. Cambridge University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-1-009-41875-1|978-1-009-41875-1]]. * Chung, Chien (2003). "A review of the ROC's military reform: A case study of the Taiwanese Navy". ''Defending Taiwan: The Future Vision of Taiwan's Defence Policy and Military Strategy''. London: Routledge. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-1-136-87541-0|978-1-136-87541-0]]. * Elleman, Bruce A. (2019). ''The Making of the Modern Chinese Navy: Special Historical Characteristics''. New York: Anthem Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-1-78527-102-1|978-1-78527-102-1]]. * Fenby, Jonathan (2009). ''The Penguin History of Modern China: The Fall and Rise of a Great Power, 1850–2008''. London: Penguin. * Fung, Edmund S. K. (2000). ''In Search of Chinese Democracy: Civil Opposition in Nationalist China, 1929–1949''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/0521771242|0521771242]]. <nowiki>https://books.google.com/books?id=N-b4-B85KJ4C។</nowiki> បានយកមក 5 February 2022. * Harrison, Henrietta (2001). ''China''. London: Arnold; New York: Oxford University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/0340741333|0340741333]]. <nowiki>https://archive.org/details/chinainventingna00henr</nowiki>. . In the series "Inventing the Nation." * Hsü, Immanuel C.Y. (1970). ''The Rise of Modern China'' (1995 រ.រ.). [[Oxford University Press]]. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780195087208|9780195087208]]. * Jordan, Donald A. (1976). ''The Northern Expedition: China's National Revolution of 1926–1928''. Honolulu: University of Hawaii Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-0-8248-8086-6|978-0-8248-8086-6]]. * Jowett, Philip. (2013) ''China's Wars: Rousing the Dragon 1894–1949'' (Bloomsbury Publishing, 2013). * Leung, Edwin Pak-wah. ''Historical Dictionary of Revolutionary China, 1839–1976'' (1992) online free to borrow * Leung, Edwin Pak-wah. ''Political Leaders of Modern China: A Biographical Dictionary'' (2002) * Li, Xiaobing. (2007) ''A History of the Modern Chinese Army'' excerpt Archived 10 April 2023 at the [[វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន]]. * Li, Xiaobing. (2012) ''China at War: An Encyclopedia'' excerpt * McCord, Edward A. (1993). ''The Power of the Gun: The Emergence of Modern Chinese Warlordism''. Berkeley: University of California Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-0-520-08128-4|978-0-520-08128-4]]. * Ministry of Defense of the Republic of China (2010) (ជាzh). ''中華民國海軍陸戰隊發展史''. Taipei: History and Politics Compilation Office of the Ministry of National Defense. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-986-02-0593-0|978-986-02-0593-0]]. <nowiki>https://www.mnd.gov.tw/NewUpload/files/%E4%B8%AD%E8%8F%AF%E6%B0%91%E5%9C%8B%E6%B5%B7%E8%BB%8D%E9%99%B8%E6%88%B0%E9%9A%8A%E7%99%BC%E5%B1%95%E5%8F%B2_%E5%85%A8%E6%96%87%E6%96%B0.pdf</nowiki>. * Molesworth, Carl; Moseley, Steve (1990). ''Wing to Wing: Air Combat in China, 1943–45''. Orion Books. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-0-517-57568-0|978-0-517-57568-0]]. * Mitter, Rana (2004). ''A Bitter Revolution: China's Struggle with the Modern World''. Oxford; New York: Oxford University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/0192803417|0192803417]]. <nowiki>https://archive.org/details/bitterrevolution00mitt_0</nowiki>. * Paulès, Xavier, ''The Republic of China, 1912–1949'' (Polity Press, 2023). * Serfass, David, ''Biographical Dictionary of Occupied China'' (ENP-China, 2023). * Setzekorn, Eric (2018). ''The Rise and Fall of an Officer Corps: The Republic of China Military, 1942–1955''. Norman: University of Oklahoma Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780806162966|9780806162966]]. * Sheridan, James E. (1975). ''China in Disintegration : The Republican Era in Chinese History, 1912–1949''. New York: Free Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/0029286107|0029286107]]. <nowiki>https://archive.org/details/chinaindisintegr0000sher</nowiki>. * Sherry, Mark D. (1996). ''China Defensive''. Washington, D.C.: Center of Military History. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780160613227|9780160613227]]. * Taylor, Jay (2009). ''The Generalissimo: Chiang Kai-Shek and the Struggle for Modern China''. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780674033382|9780674033382]]. <nowiki>https://archive.org/details/generalissimochi00tayl</nowiki>. * van de Ven, Hans (2017). ''China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China, 1937–1952''. London: Profile Books Limited. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9781781251942|9781781251942]]. <nowiki>https://books.google.com/books?id=a9PMmgEACAAJ។</nowiki> បានយកមក 10 October 2019. * Vogel, Ezra F. ''China and Japan: Facing History'' (2019) excerpt Archived 9 March 2021 at the [[វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន]]. * Westad, Odd Arne. ''Restless Empire: China and the World since 1750'' (2012) Online free to borrow * Wilbur, Clarence Martin. ''Sun Yat-sen, frustrated patriot'' (Columbia University Press, 1976), a major scholarly biography online * Xu, Guangqiu (1997). "Americans and Chinese Nationalist Military Aviation, 1929–1949". ''Journal of Asian History'' '''31''' (2): 155–180. {{Authority control}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] 92dl4bmjm5qdfv4dqgx1mor84s0ojf7 342505 342504 2026-11-04T13:44:33Z Rotanak V. Narong 50412 342505 wikitext text/x-wiki {{Authority control}}{{Infobox former country|common_name=China|conventional_long_name=សាធារណរដ្ឋចិន|native_name={{lang|zh|中華民國}}|life_span=1912–1949{{efn|name=existence|The state did not cease to exist after 1949 but continued after its government [[Retreat of the government of the Republic of China to Taiwan|retreated]] to [[Taiwan]].}}|image_flag=[[File:Flag of the Republic of China 1912-1928.svg|x78px|class=notpageimage]]{{pb}}[[File:Flag of the Republic of China.svg|x83px]]|flag_type={{plainlist}} * '''Top:'''<br/>[[Five Races Under One Union|Flag]] (until 1928) * '''Bottom:'''<br/>[[Flag of the Republic of China|Flag]] (from 1928) {{endplainlist}}|image_coat=[[File:Twelve Symbols national emblem of China.svg|x78px]]{{pb}}[[File:National Emblem of the Republic of China.svg|x83px]]|symbol_type={{plainlist}} * '''Top:'''<br/>[[Twelve Symbols national emblem|Emblem]] (until 1928) * '''Bottom:'''<br/>[[Blue Sky with a White Sun|Emblem]] (from 1928) {{endplainlist}}|national_anthem={{collapsible list | titlestyle = text-align: center; font-weight: normal; | liststyle = text-align: center; | title = ''List of anthems'' | 1 = [[Song of Five Races Under One Union]]<br/>(1912–1913)<br/>[[File:五族共和歌 (Song of Five Races Under One Union).flac]]{{pb}} | 2 = [[Song to the Auspicious Cloud]]<br/>(first version; 1913–1915)<br/>[[File:Qing Yun Ge 1.ogg]]{{pb}} | 3 = [[China Heroically Stands in the Universe]] (1915–1921)<br/>[[File:中國雄立宇宙間 (China Heroically Stands in the Universe).flac]]{{pb}} | 4 = [[Song to the Auspicious Cloud]]<br/>(second version; 1921–1928)<br/>[[File:Song-to-the-Auspicious-Cloud-卿雲歌-Modified from 1921-1928 (Beiyang government) Anthem.ogg]]{{pb}} | 5 = [[National Anthem of the Republic of China|Three Principles of the People]]<ref>{{cite web |author=[[Yahoo]] |title=第一首國歌 非現今三民主義歌 |work=Yahoo News |date=18 July 2011 |url=https://tw.news.yahoo.com/%E7%AC%AC-%E9%A6%96%E5%9C%8B%E6%AD%8C-%E9%9D%9E%E7%8F%BE%E4%BB%8A%E4%B8%89%E6%B0%91%E4%B8%BB%E7%BE%A9%E6%AD%8C-190516620.html |quote=現在的《中華民國國歌》源自於1930年3月，國民黨提議，使用民國13年6月孫中山在廣州黃埔軍官學校開學典禮中，對該校師生之訓詞《'''三民主義歌'''》作為國歌 |accessdate=2025-09-12}}</ref><br/>(from 1928)<br/>[[File:National-Anthem-of-the-Republic-of-China-1942-recording.ogg]] }}|image_map=Republic of China (orthographic projection, historical).svg|image_map_caption={{Legend|#336830|The Republic of China in 1945}}{{Legend|#61E760|[[Begonia leaf map|Territory claimed but not controlled]]}}|capital={{ubli | ''De jure:'' | [[Beijing]]<br/>(1912–1928) | [[Nanjing]]<br/>(1928–1949) }} ----{{ubli | ''De facto:'' | [[Wuhan]]<br/>(1937–1938) | [[Chongqing]]<br/>(1938–1946) }}|largest_city=[[Shanghai]]|official_languages=[[Standard Chinese]]|national_languages={{hlist | [[Standard Tibetan|Tibetan]] | [[Uyghur language|Uyghur]] | [[Manchu language|Manchu]] | [[Mongolian language|Mongolian]] }}|demonym=[[Chinese people|Chinese]]<ref>{{Cite conference |last=Dreyer |first=June Teufel |date=17 July 2003 |title=The Evolution of a Taiwanese National Identity |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-evolution-taiwanese-national-identity |location=Woodrow Wilson International Center for Scholars |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114185358/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-evolution-taiwanese-national-identity |archive-date=14 January 2018 |access-date=13 January 2018 |url-status=live}}</ref>|government_type={{ubli | [[Provisional Government of the Republic of China (1912)|Provisional government]]<br/>(1912) | [[Beiyang government]]<br/>(1912–1928) | [[Nationalist government]]<br/>(1928–1948) | [[Government of the Republic of China|Constitutional government]]<br/>(from 1948) }}|title_leader=[[List of presidents of the Republic of China|President]]|leader1=[[Sun Yat-sen]]|year_leader1=1912 (first)|leader2=[[Yan Xishan]] (acting)|year_leader2=1949–1950 (incumbent at retreat){{efn|name=existence}}|title_deputy=[[List of premiers of the Republic of China|Premier]]|deputy1=[[Tang Shaoyi]]|year_deputy1=1912 (first)|deputy2=[[Yan Xishan]]|year_deputy2=1949–1950 (incumbent at retreat){{efn|name=existence}}|event_pre=[[Xinhai Revolution]]|date_pre=10 October 1911 – 2 February 1912|event_start=[[Provisional Government of the Republic of China (1912–1913)|Provisional government established]]|date_start=1 January 1912|event1=[[Beiyang government|Beiyang government established]]|date_event1=10 March 1912|event2=[[National Protection War]]|date_event2=25 December 1915 – 14 July 1916|event3=[[Nanchang uprising|Chinese Civil War starts]]|date_event3=1 August 1927|event4=[[Northeast Flag Replacement|Nationalist reunification]]|date_event4=29 December 1928|event5=[[Second Sino–Japanese War]]|date_event5=7 July 1937 – 2 September 1945|event6=[[Constitution of the Republic of China|Constitution adopted]]|date_event6=20 May 1948|event_end=[[Retreat of the government of the Republic of China to Taiwan|Retreat to Taiwan]]|date_end=7 December|year_end=1949{{efn|name=existence}}|stat_area1=11364389|stat_year1=1912|stat_area2=9665354|stat_year2=1946|stat_pop3=541,000,000|stat_year3=1949|currency={{ubli | '''Mainland China:''' | [[Silver Dragon (coin)|Silver Dragon coin]]<br/>(1912–1935) | [[Chinese National Currency|National currency]]<br/>(1935–1948) | [[Chinese gold yuan|Gold yuan]]<br/>(1948–1949) | [[Chinese silver yuan|Silver yuan]]<br/>(1949) }} ----{{ubli | '''Taiwan:''' | [[Old Taiwan dollar]]<br/>(1946–1949) | [[New Taiwan dollar]]<br/>(from 1949) }}|utc_offset=+5:30 to +8:30|time_zone=[[Historical time zones of China|Kunlun to Changbai Standard Times]]|p1=Qing dynasty{{!}}Qing dynasty|p2=Kiautschou Bay Leased Territory{{!}}Kiautschou Bay|p3=British Weihaiwei{{!}}Weihaiwei|p4=Guangzhouwan|p5=Taiwan under Japanese rule{{!}}Taiwan|s1=China{{!}}People's Republic of China|s2=Taiwan{{!}}Republic of China (Taiwan)|today={{hlist | [[China]] | [[Mongolia]] | [[Myanmar]] | [[Russia]] | [[Vietnam]] | [[Taiwan]] | [[Tajikistan]] }}|module={{Infobox Chinese | child = yes | t = 中華民國 | s = 中华民国 | p = Zhōnghuá Mínguó | j = {{tonesup|zung1 waa4 man4 gwok3}} | poj = Tiong-hôa Bîn-kok | tp = Jhonghua Minguo | w = Chung-hua Min-kuo | wgn = {{tonesup|tson1 gho2 min2 koq7}} | wi = {{IPA|wuu|tsoŋ˥ ɦo˧ min˨ koʔ˧|label=[[Shanghainese]]:}} }}}}{{Authority control}}'''សាធារណរដ្ឋចិន''' បានបង្កើតការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនលើ ប្រទេស[[Mainland China|ចិននៅដីគោក]] នៅកាលពីថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 បន្ទាប់ពីការធ្វេី [[បដិវត្តន៍ចិនឆ្នាំ ១៩១១|បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]] ដែលបានធ្វេីរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំ [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឈិង]] ដឹកនាំដោយ [[Manchu people|លេាកម៉ាន់ជូ]] និងបានបញ្ចប់របប [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ប្រវត្តិសាស្ត្រអធិរាជ]] របស់ចិន។ [[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង]] នៅរដ្ឋធានី [[ប៉េកាំង|ទីក្រុងប៉េកាំង]] គឺជារដ្ឋាភិបាលនៃ សាធារណរដ្ឋ ដែលទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិចាប់ពីឆ្នាំ1912ដល់ឆ្នាំ1928ដោយមាន[[Warlord Era|មេទ័ពក្នុងតំបន់]]កាន់កាប់ផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសបន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់មេដឹកនាំប៉ីយ៉ាង [[យ័ន ស៊ីខាយ|យាន ស៊ីកៃ]] ក្នុងឆ្នាំ 1916។ នៅ​ឆ្នាំ 1926 [[Kuomintang|គួមីនតាង]] បាន​បើក ​[[Northern Expedition|បេសកកម្ម​ភាគ​ខាងជើង]] ដែល​នៅ​ទីបំផុត ​[[Chinese reunification (1928)|បាន​បង្រួបបង្រួម​ប្រទេស​នេះ​ឡើង​វិញ]] ​នៅ​ឆ្នាំ 1928។ គណបក្ស​ ចិនជាតិនិយម ឬ​ គួងមីងតាង បាន​បង្កើត ​[[Nationalist government|រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម]] ហើយ​គ្រប់គ្រង​សាធារណរដ្ឋ​ចិន​ជា ​[[One-party state|រដ្ឋ​ឯកបក្ស​មួយ]] ដែល​មាន ​[[Nanjing|ទីក្រុង​ណានជីង]] ​ជា​រដ្ឋធានី។ នៅឆ្នាំ 1949 [[គណបក្សជាតិនិយមចិន]]ត្រូវបាន [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] ចាញ់ក្នុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ហើយជាអវសាន [[Retreat of the government of the Republic of China to Taiwan|រដ្ឋាភិបាលនៃ សាធារណរដ្ឋចិន បានដកថយទៅកាន់កោះតៃវ៉ាន់]] ជាកន្លែងដែលវានៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ សាធារណរដ្ឋ​ជាតិនិយម​ចិន ត្រូវ​បាន​កត់ត្រា​ថា​ជា​សមាជិក​ស្ថាបនិក​នៃ​ទាំង ​[[League of Nations|សម្ព័ន្ធ​ប្រជាជាតិ]] និង ​[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|អង្គការ​សហប្រជាជាតិ]] ។ វាបានអះអាងថា 11.4 million square kilometres (4.4×10<s>^</s>⁶ sq mi) នៃទឹកដី ^[១] និង [[Population history of China|ចំនួនប្រជាជន]] 541 នាក់ លាន​នាក់​នៅ​ឆ្នាំ 1949 បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​វា​ក្លាយ​ជា ​[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រទេស​ដែល​មាន​ប្រជាជន​ច្រើន​បំផុត]] ​ក្នុង​ពិភពលោក។ សាធារណរដ្ឋចិន ត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 ដោយពួកបដិវត្តន៍ក្រោមការដឹកនាំរបស់ [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] ដែលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតីបណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋថ្មី។ ព្រះចៅ [[ពូយី|ពូយី ដែល]] ជាព្រះចៅអធិរាជឈីងចុងក្រោយ [[Imperial Edict of the Abdication of the Qing Emperor|បានដាក់រាជ្យ]] នៅថ្ងៃទី 12 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 1912។ លោក ស៊ុន​យ៉ាត សេនបានបម្រើការមួយរយៈខ្លី មុនពេលប្រគល់តំណែងប្រធានាធិបតីទៅឱ្យ [[យ័ន ស៊ីខាយ|យាន ស៊ីកៃ]] ដែលជាមេដឹកនាំ [[Beiyang Army|កងទ័ព ប៉ីយ៉ាង]] ។ ក្រេាយមក[[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាល​ប៉ីយ៉ាង]] ​បាន​ក្លាយ​ជា​របប​ផ្តាច់ការ​មួយយ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ហើយ​បាន​ប្រើ​អំណាច​យោធា​លើ​រដ្ឋបាល​នេះ។ នៅឆ្នាំ 1915 យាន​ បានព្យាយាមជំនួសសាធារណរដ្ឋដោយ [[Empire of China (1915–1916)|រាជវង្សអធិរាជផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់]] រហូតដល់ [[National Protection War|ភាពចលាចលរបស់ប្រជាជន]] បានបង្ខំឱ្យគាត់ដកថយ។ បន្ទាប់ពីលោកយានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ 1916 ប្រទេសនេះបានបែកបាក់គ្នារវាងមេបញ្ជាការមូលដ្ឋាននៃកងទ័ពប៉ីយ៉ាង ដែលចាប់ផ្តើម [[Warlord Era|យុគសម័យមេទ័ព]] ដែលកំណត់ដោយជម្លោះវិមជ្ឈការរវាងក្រុមគូប្រជែង។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរគណបក្សគួងមីងតាង​ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស៊ុន​យ៉ាតសេនបានព្យាយាម[[Constitutional Protection Movement|ច្រើនដងដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលគូប្រជែងមួយ]]នៅ[[ក្វាងចូវ]]ដោយនៅទីបំផុតបានដណ្តើមយកទីក្រងនេះដោយមានជំនួយពី [[សហភាពសូវៀត]]ក្រោមលក្ខខណ្ឌថា គណបក្ស​ គួងមីងតាង បង្កើត [[First United Front|រណសិរ្សរួបរួមទីមួយ]]ជាមួយគណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន​ដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញ។ ការស្លាប់របស់លោកស៊ុនស៊ុនក្នុងឆ្នាំ១៩២៥បានបង្កឱ្យមានការតស៊ូដណ្តើមអំណាចដែលនៅទីបំផុតបាននាំឱ្យមានការឡើងកាន់[[ឈៀង កៃសេក|តំណែង]]ជា[[Chairman of the Kuomintang|ប្រធានគណបក្សគួងមីងតាង]]។នៅឆ្នាំ1927ឈៀងមានអារម្មណ៍ថាមានសុវត្ថិភាពគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបញ្ចប់សម្ព័ន្ធភាពជាមួយសូវៀតហើយ[[Shanghai massacre|បានបោសសម្អាតពួកកុម្មុយនិស្ត]]ចិនមុនពេលបញ្ចប់[[Northern Expedition|បេសកកម្មភាគខាងជើង]]ដើម្បីសម្រេចគោលដៅរបស់លេាកស៊ុននៅឆ្នាំ 1928។ ក្រោយមក ឈៀង បានគ្រប់គ្រងប្រទេសជារដ្ឋឯកបក្សក្រោមប្រព័ន្ធ [[Dang Guo|''តាង គួ'']]​ ''ឬ​ គួង​មីងតាង'' ដោយទទួលបាន [[International recognition|ការទទួលស្គាល់ពីអន្តរជាតិ]] ថាជាអ្នកតំណាងប្រទេសចិន។ ^[១] ខណៈពេលដែលមានវិបុលភាពទាក់ទងគ្នាក្នុងអំឡុង[[Nanjing decade|ទសវត្សរ៍ណានជីង]](១៩២៧-១៩៣៧)សាធារណរដ្ឋបានប្រឈមមុខ នឹងការគំរាមកំហែងផ្ទៃក្នុងនិងខាងក្រៅ។គណបក្ស​កុម្មុយនិស្ត​ចិនដែល​ចុះខ្សោយ​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបាន​កសាង​កម្លាំង​របស់ខ្លួន ឡើងវិញ​បន្តិចម្តងៗដោយ​រៀបចំ​កសិករ​នៅ​ជនបទ។ពួកមេទ័ពដែលនៅរស់រានមានជីវិតដែលអាក់អន់ចិត្តនឹងការបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់ លេាកឈៀង បានដឹកនាំការបះបោរជាច្រើន ជាពិសេសគឺ [[Central Plains War|សង្គ្រាមវាលទំនាបកណ្តាល]] ។ នៅឆ្នាំ 1931 ជប៉ុន [[Japanese invasion of Manchuria|បានឈ្លានពានម៉ាន់ជូរី]] បន្ទាប់មកគឺ [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ការឈ្លានពានប្រទេសចិនទ្រង់ទ្រាយធំ]] នៅឆ្នាំ 1937។ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី 2]] បានបំផ្លិចបំផ្លាញ ចិន ដែលនាំឱ្យមានការបាត់បង់ជីវិត និងការបំផ្លិចបំផ្លាញសម្ភារៈយ៉ាងច្រើន។ ជប៉ុន ​[[Surrender of Japan|បាន​ចុះចាញ់]] ​នៅ​ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1945 ហើយ ​[[Retrocession of Taiwan|តៃវ៉ាន់​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ឲ្យ​ស្ថិត​ក្រោម​រដ្ឋបាល​ចិន]] ។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលបានបន្តឡើងវិញ]] ហើយ [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន|កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនរបស់បក្សកុម្មុយនិស្ត]]ចិនបានចាប់ផ្តើមទទួលបានប្រៀបជាងនៅឆ្នាំ ១៩៤៨។ [[Proclamation of the People's Republic of China|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ត្រូវបានប្រកាស]] នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 1949 ក្នុងអំឡុងពេលនៃការចាកចេញរបស់ គួងមីងតាង ទៅកាន់ [[តៃវ៉ាន់]] ។ '''និរុត្តិសាស្ត្រ''' លោក [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] ដែលជាប្រធានាធិបតីនៅចិនបណ្ដោះអាសន្នដំបូងគេនៃ[[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] បានជ្រើសរើសយកឈ្មោះ «ចុងហ្វាមីងគួ»មានន័យថា«រដ្ឋរបស់ប្រជាជនចិន»)ជាឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសជាភាសាចិន។ឈ្មោះនេះត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីខ្លឹមសារនៃសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់គណបក្ស«តុងម៉េងហ៊ុយ»កាលពីឆ្នាំ១៩០៥ដែលបានប្រកាសថាគោលដៅទាំងបួននៃគេាលការណ៍បដិវត្តន៍ចិនគឺ៖ «បណ្តេញអ្នកគ្រប់គ្រងជនជាតិម៉ាន់ជូ, ស្តារប្រទេសចិន​ឡើងវិញ,បង្កើតរដ្ឋរបស់ប្រជាជន, និងបែងចែកដីធ្លីដោយសមធម៌ជូនដល់ប្រជាជន»។នៅថ្ងៃទី១៥ខែកក្កដាឆ្នាំ១៩១៦ក្នុងសុន្ទរកថាស្វាគមន៍គណៈប្រតិភូមកពីខេត្តក្វាងទុង(Cantonese)នៅទីក្រុងសៀងហៃលោកស៊ុនបានពន្យល់ពីមូលហេតុដែលពាក្យ«មីងគួ»មានន័យថា«ប្រទេសរបស់ប្រជាជន») ត្រូវបានជ្រើសរើសជំនួសឱ្យពាក្យ «កុងហឺគួ» មានន័យថា «សាធារណរដ្ឋ» តាមបែបលោកខាងលិច)។ លោកបានភ្ជាប់ពាក្យ «កុងហឺ» ទៅនឹងគំរូនៃរបបសាធារណរដ្ឋតំណាងបែបអឺរ៉ុប-អាមេរិក ដែលលោកយល់ថាមានកម្រិត និងងាយនឹងឈានទៅរករបបផ្តាច់ការ។ អ្វីដែលលោកប្រាថ្នាចង់បានគឺគំរូមួយដែលផ្អែកលើមូលដ្ឋានប្រជាជនផ្ទាល់ ដែលលោកហៅថា«ជឺជៀមីនឈួន»មានន័យថា«សិទ្ធិអំណាចផ្ទាល់របស់ប្រជាជន»)ហើយលោកយល់ថាវាអាចអនុញ្ញាតឱ្យមានការត្រួតពិនិត្យ និងតុល្យភាពអំណាចដោយប្រជាជនបានកាន់តែប្រសើរ។ ក្រោយមកនៅថ្ងៃទី 20 ខែតុលា ឆ្នាំ 1923 ក្នុងសន្និសិទជាតិសម្រាប់យុវជននៅទីក្រុងក្វាងចូវ ដើម្បីពន្យល់ពីគំនិតស្នូលនៅពីក្រោយ (民國; 'ប្រទេសរបស់ប្រជាជន') គាត់បានប្រៀបធៀបឃ្លា "អាណាចក្រចិន" (中華帝國; 'ប្រទេសចិនឡើងវិញ" នៃប្រទេសចិន។ (中華民國; ; 'ប្រទេសប្រជាជនចិន') ក្នុងទម្រង់នៃភាពស្របគ្នា៖ ប្រទេសរបស់អធិរាជមួយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអធិរាជតែមួយ (帝國是以皇帝一人為主) ប្រទេសមួយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រជាជនមួយរយលាននាក់។ (民國是以四萬萬人為主) ។ នៅក្នុងភាសាចិន ឈ្មោះផ្លូវការជារឿយៗត្រូវបានកាត់ជា (中國; 'Middle Country'), (民國; 'People's Country') ឬ (中華; 'Middle')។^{[១][២][៣]} ការជ្រើសរើសពាក្យសាធារណរដ្ឋក្នុងឆ្នាំ1912ក៏ដូចជាទម្រង់ន័យស្រដៀងគ្នារបស់វាទៅនឹងចក្រភពអាចនឹងមានឥទ្ធិពលលើការជ្រើសរើសពាក្យកូរ៉េ មីងកុក ( 민국/民)ដោយ[[Provisional Government of the Republic of Korea|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] (បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1919 ក្នុងសាធារណរដ្ឋចិន) ដែលជំនួស ដៃហាន ជេកុក ( 대한제국/大韓帝國) នៅជាមួយ ដៃហាន មីងកុក ( 대한민국/大韓民國) ^[១] ថ្ងៃនេះ [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] (中華民國) និង [[កូរ៉េខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ]] (大韓民國) មានលក្ខណៈពិសេសក្នុងការជ្រើសរើសពាក្យ民國( ជាពាក្យសមមូលទៅនឹងពាក្យ "សាធារណរដ្ឋ" ជាភាសាដទៃទៀត។ ^[១] ប្រទេសនេះ​ត្រូវបានគេស្គាល់​ជា [[ភាសាអង់គ្លេស]] ​នៅពេលនោះថា "សាធារណរដ្ឋចិន" ឬសាមញ្ញថា "ចិន"។ នៅប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃនេះ រយៈពេលពីឆ្នាំ 1912 ដល់ឆ្នាំ 1949 ត្រូវបានគេហៅថាជា "សម័យសាធារណរដ្ឋ" ( simplified Chinese ពីព្រោះ​តាម​ទស្សនៈ​របស់​រដ្ឋាភិបាល សាធារណរដ្ឋ​សាធារណរដ្ឋ​ចិន​បាន​ឈប់​មាន​នៅ​ឆ្នាំ 1949។ ^[១] ^[២] ^[៣] ^[៤] នៅតៃវ៉ាន់ ឆ្នាំទាំងនេះត្រូវបានគេហៅថា "សម័យដីគោក" (大陸時期;大陆时期) ចាប់តាំងពីវាជាពេលដែល សាធារណរដ្ឋចិន មានមូលដ្ឋានលើដីគោក។ ^[៥] '''ប្រវត្តិសាស្ត្រ''' សាធារណរដ្ឋមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តន៍ចិនឆ្នាំ ១៩១១|បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]] ដែលខ្លួនវាផ្ទាល់បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹង [[Wuchang uprising|ការបះបោរអ៊ូឆាង]] នៅថ្ងៃទី 10 ខែតុលា ឆ្នាំ 1911 ដែលបានផ្តួលរំលំ [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឈិង]] ដោយជោគជ័យ និងបញ្ចប់ [[Dynasties in Chinese history|ការគ្រប់គ្រងរបស់អធិរាជ]] ជាងពីរពាន់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ^[១] ចាប់តាំងពីការបង្កើតរបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ 1949 សាធារណរដ្ឋនេះមានមូលដ្ឋាននៅចិនដីគោក។ អំណាចកណ្តាលបានកើនឡើង និងថយចុះជាការឆ្លើយតបទៅនឹងលទ្ធិមេទ័ព (១៩១៥-១៩២៨) [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]] (១៩៣៧-១៩៤៥) និង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលទ្រង់ទ្រាយធំ]] (១៩២៧-១៩៤៩) ដោយអំណាចកណ្តាលខ្លាំងបំផុតក្នុងអំឡុង [[Nanjing Decade|ទសវត្សរ៍ណានជីង]] (១៩២៧-១៩៣៧) នៅពេលដែលប្រទេសចិនភាគច្រើនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់របបផ្តាច់ការយោធា [[One-party state|ឯកបក្ស]] របស់គណបក្សជាតិនិយម [[Kuomintang|គួមីនតាង]] អក្សរកាត់ (គមត)។ ^[២] ទាំងរដ្ឋាភិបាលណានជីង និង [[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាលប៉ី]] យ៉ាងមុនៗ សុទ្ធតែមិនបានជោគជ័យក្នុងការបង្រួបបង្រួមអភិបាលកិច្ចនៅតំបន់ជនបទប្រទេសចិនឡើយ។ ^[៣] : ៧១  នៅឆ្នាំ 1945 នៅចុងបញ្ចប់នៃ [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី 2]] [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានប្រគល់ការគ្រប់គ្រង [[តៃវ៉ាន់]] និង [[List of islands of the Republic of China|ក្រុមកោះ]] របស់ខ្លួនទៅឱ្យ [[សម្ព័ន្ធ|សម្ព័ន្ធមិត្ត]] ហើយតៃវ៉ាន់ត្រូវបានដាក់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលរបស់សាធារណរដ្ឋចិន។ [[បដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តចិន|ការ​ដណ្តើម​យក​ចិនដីគោក​របស់​ពួក​កុម្មុយនិស្ត]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1949 បន្ទាប់​ពី​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ចិន បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​គណបក្ស​គួមីនតាង​ដែល​កំពុង​កាន់​អំណាច​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​តែ​លើ ​[[Taiwan Area|តៃវ៉ាន់ ប៉េងហ៊ូ គីនមិន ម៉ាតស៊ូ និង​កោះ​តូចៗ​ផ្សេង​ទៀត]] ​ប៉ុណ្ណោះ។ ជាមួយនឹងការបាត់បង់ដីគោក រដ្ឋាភិបាល សាធារណរដ្ឋ បានដកថយទៅតៃវ៉ាន់ ហើយ [[Kuomintang|គួមីនតាង]]បានប្រកាស [[តៃប៉ិ|ទីក្រុងតៃប៉ិ]] ជា [[Provisional capital|រដ្ឋធានីបណ្ដោះអាសន្ន]] ។ ^[១] ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ បក្សកុម្មុយនិស្តចិនបានកាន់កាប់ចិនដីគោកទាំងមូល ^[២] ^[៣] ហើយបានបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (PRC) នៅទីក្រុងប៉េកាំង។ ១៩១២–១៩១៦: ការបង្កើត [[យ័ន ស៊ីខាយ|យាន ស៊ីកៃ]] ( ''ឆ្វេង'' ) និង [[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] ( ''ស្តាំ'' ) ជាមួយទង់ជាតិតំណាងឱ្យសាធារណរដ្ឋដើម នៅឆ្នាំ 1912 បន្ទាប់ពីការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សជាងពីរពាន់ឆ្នាំ សាធារណរដ្ឋមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួស [[Emperor of China|របបរាជានិយម]] ។ ^[១] [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឈិង]] ដែលកើតមុនសាធារណរដ្ឋបានជួបប្រទះនឹងអស្ថិរភាពពេញមួយសតវត្សរ៍ទី១៩ ហើយបានរងទុក្ខទាំងការបះបោរផ្ទៃក្នុង និងចក្រពត្តិនិយមបរទេស។ ^[២] កម្មវិធីកែទម្រង់ស្ថាប័នបានបង្ហាញថាមានតិចតួចពេក និងយឺតពេលពេក។ មានតែកង្វះរបបជំនួសមួយប៉ុណ្ណោះដែលបានពន្យារអត្ថិភាពនៃរបបរាជានិយមរហូតដល់ឆ្នាំ 1912។ ^[៣] ^[៤] សាធារណរដ្ឋចិនបានកើតចេញពី [[Wuchang Uprising|ការបះបោរអ៊ូឆាង]] ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលឈិង នៅថ្ងៃទី១០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១១ ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានប្រារព្ធជារៀងរាល់ឆ្នាំជា [[National day|ទិវាជាតិ]] របស់សាធារណរដ្ឋចិន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា " [[Double Ten Day|ទិវាដប់ទ្វេ]] "។ ស៊ុន យ៉ាតសេន បាននិងកំពុងផ្សព្វផ្សាយបដិវត្តន៍យ៉ាងសកម្មពីមូលដ្ឋានរបស់គាត់ក្នុងការនិរទេសខ្លួន។ ^[១] បន្ទាប់មក លោកបានត្រឡប់មកពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅកាន់ប្រទេសចិនវិញ ហើយនៅថ្ងៃទី 29 ខែធ្នូ ស៊ុន យ៉ាតសេន ត្រូវបានជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីបណ្ដោះអាសន្នដោយសភាបដិវត្តន៍នៅទីក្រុងណានជីង ^[២] ^[៣] ដែលមានតំណាងមកពីខេត្តចំនួនដប់ប្រាំពីរ។ នៅថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 ព្រះអង្គត្រូវបានសម្ពោធជាផ្លូវការ ហើយបានសន្យាថា "នឹងផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការដឹកនាំដោយម៉ាន់ជូ បង្រួបបង្រួមសាធារណរដ្ឋចិន និងរៀបចំផែនការសម្រាប់សុខុមាលភាពរបស់ប្រជាជន"។ ^[៤] រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់លោកស៊ុនខ្វះកម្លាំងយោធា។ ជាការសម្របសម្រួល គាត់បានចរចាជាមួយ [[យ័ន ស៊ីខាយ|យាន ស៊ីកៃ]] មេបញ្ជាការ [[Beiyang Army|កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]] ដោយសន្យាជាមួយ យាន ថានឹងធ្វើជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋ ប្រសិនបើគាត់ចង់ដកព្រះចៅអធិរាជឈិងចេញដោយកម្លាំង។ យាន បានយល់ព្រមលើកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ។ ^[៥] នៅថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩១២ [[Empress Dowager Longyu|ព្រះមហាក្សត្រីយានីឡុងយូ]] ដែលជារាជានុសិទ្ធិ បានចុះហត្ថលេខាលើ[[Imperial Edict of the Abdication of the Qing Emperor|ព្រះរាជក្រឹត្យដាក់រាជ្យ]]ក្នុងនាមពូយីដែលបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជាធិបតេយ្យអស់ជាច្រើនសហស្សវត្សរ៍។​ ^[៦] ចាប់ពីខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១២ ដល់ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩១៣ [[1912–13 Chinese National Assembly election|ការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើងទូទាំងប្រទេស]] សម្រាប់សភាខេត្តនីមួយៗ ដែលបានជ្រើសរើសតំណាងស្របច្បាប់របស់ពួកគេសម្រាប់ [[National Assembly (Beiyang government)|រដ្ឋសភាជាតិ]] ដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋ។ គណបក្ស [[Kuomintang|គួមីនតាង]] បានលេចចេញជាគណបក្សនយោបាយផ្លូវការដែលបានជំនួសអង្គការបដិវត្តន៍ [[Tongmenghui|តុងម៉េងហួយ]] ហើយនៅក្នុងការបោះឆ្នោតទាំងនេះ គណបក្សនេះបានឈ្នះចំណែកអាសនៈច្រើនជាងគេនៅក្នុងសភាទាំងពីរនៃរដ្ឋសភា និងនៅក្នុងសភាខេត្តមួយចំនួន។ [[Song Jiaoren|លេាក សង ចាវរេន]] បានដឹកនាំគណបក្ស Kuomintang ទៅរកជ័យជម្នះក្នុងការបោះឆ្នោត ដោយបង្កើតកម្មវិធីគណបក្សរបស់លោក ដើម្បីទាក់ទាញពួកអភិជន ម្ចាស់ដី និងពាណិជ្ជករ។ ប៉ុន្តែ សុង ត្រូវបានគេធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី 20 ខែមីនា ឆ្នាំ 1913 តាមបញ្ជារបស់ យាន ស៊ីកៃ។ ^[១] លោក យាន ត្រូវបានជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីផ្លូវការដំបូងគេនៃ សាធារណរដ្ឋចិន ក្នុងឆ្នាំ 1913។ ^[១] ^[២] ^[៣] លោក​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ​អំណាច​យោធា ហើយ​មិន​អើពើ​នឹង​ស្ថាប័ន​សាធារណរដ្ឋ​ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​អ្នក​កាន់​តំណែង​មុន​របស់​លោក ដោយ​គំរាម​ប្រហារជីវិត​សមាជិក​ព្រឹទ្ធសភា​ដែល​មិន​យល់ស្រប​នឹង​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​របស់​លោក។ ^[៤] បន្ទាប់ពី [[Second Revolution (Republic of China)|ការបះបោរឆ្នាំ 1913 ដែលបរាជ័យដោយអភិបាលខេត្តជាច្រើននៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន និងអ្នកគាំទ្រគួមីនតាង]] លោកបានរំលាយគួមីនតាង ហាមឃាត់ "អង្គការសម្ងាត់" (ដែលរួមបញ្ចូលដោយប្រយោលនូវគួមីនតាង) និងមិនអើពើនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញបណ្តោះអាសន្ន។ នៅទីបំផុត យាន បានប្រកាសខ្លួន [[Empire of China (1915–16)|ជាព្រះចៅអធិរាជនៃប្រទេសចិន]] នៅឆ្នាំ 1915។ ^[៥] អ្នកគ្រប់គ្រងថ្មីនៃប្រទេសចិនបានព្យាយាមបង្កើនការធ្វើមជ្ឈការដោយលុបបំបាត់ប្រព័ន្ធខេត្ត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចលនានេះបានធ្វើឱ្យពួកអភិជនខឹងសម្បារ រួមជាមួយអភិបាលខេត្ត ដែលជាធម្មតាជាទាហាន។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩១៤ កងកម្លាំងជប៉ុន និងអង់គ្លេស [[Siege of Tsingtao|បានឡោមព័ទ្ធ និងឡោមព័ទ្ធ]] ទីក្រុងកំពង់ផែស៊ីងតាវ របស់ប្រទេសចិន ដែលគ្រប់គ្រងដោយអាល្លឺម៉ង់ ក្នុងអំឡុងពេល [[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ]] ។ កំពង់ផែនេះបានចុះចាញ់ជប៉ុននៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៤។ ដោយ​ទាញយក​ប្រយោជន៍​ពី​ភាពជោគជ័យ​ផ្នែក​យោធា​របស់​ពួកគេ នៅក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ 1915 ដោយ​ឆ្លៀតឱកាស​ពី​ការពិត​ដែល​ថា​មហាអំណាច​លោកខាងលិច​ត្រូវបាន​រំខាន​ដោយ​ជម្លោះ​នៅ​អឺរ៉ុប ចក្រភព​ជប៉ុន​បាន​ស្វែងរក​ពង្រីក​ឥទ្ធិពល​នយោបាយ និង​សេដ្ឋកិច្ច​របស់ខ្លួន​យ៉ាងខ្លាំង​លើ​ប្រទេស​ចិន ដោយ​ចេញ​ឱសានវាទ​មួយ​ដល់​ប្រទេស​ចិន ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​[[Twenty-One Demands|តម្រូវការ​ម្ភៃមួយ]] ​។ ប្រទេសជប៉ុនបានបែងចែកការទាមទារទាំងនេះជាប្រាំក្រុម ដោយស្វែងរកការគ្រប់គ្រងភ្លាមៗលើសម្បទានរបស់អាល្លឺម៉ង់នៅសានទុង ការបន្តកិច្ចសន្យាជួលនៅម៉ាន់ជូរី កម្មសិទ្ធិរួមគ្នានៃស្មុគស្មាញរ៉ែសំខាន់ៗរបស់ចិន និងការហាមឃាត់ការប្រគល់ទឹកដីឆ្នេរសមុទ្រទៅឱ្យមហាអំណាចបរទេសផ្សេងទៀត។ ផ្នែក​ដែល​ឈ្លានពាន​បំផុត គឺ​ក្រុម​ទី 5 បានទាមទារ​ឱ្យ​ចិន​ជួល​ទីប្រឹក្សា​យោធា និង​ហិរញ្ញវត្ថុ​ជប៉ុន និង​ទិញ​អាវុធ​របស់​ជប៉ុន ដែល​នឹង​បាន​ប្រែក្លាយ​ប្រទេស​ចិន​ទៅជា​អាណាព្យាបាល​របស់​ជប៉ុន​យ៉ាង​មាន​ប្រសិទ្ធភាព។ ដោយខ្វះការគាំទ្រផ្នែកយោធាពីលោកខាងលិច ប្រធានាធិបតីចិន យាន ស៊ីកៃ បានចុះចាញ់នឹងកំណែដែលបានកែសម្រួលនៃសន្ធិសញ្ញានៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ 1915 ដោយយល់ព្រមលើក្រុមទាំងបួនដំបូង ខណៈពេលដែលបានពន្យារពេលក្រុមទីប្រាំដោយជោគជ័យ។ សម្បទានដោយបង្ខំនេះបានបង្កឱ្យមានកំហឹងក្នុងស្រុកយ៉ាងខ្លាំង និងបានបញ្ឆេះរលកនៃ [[Chinese nationalism|ជាតិនិយមចិន]] ដ៏ខ្លាំងក្លា។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} '''១៩១៦–១៩២៧៖ សម័យមេទ័ព''' ការផ្លាស់ប្តូររដ្ឋាភិបាលរបស់យានបានបណ្តាលឱ្យខេត្តជាច្រើន [[National Protection War|ប្រកាសឯករាជ្យ]] និងក្លាយជារដ្ឋ [[Warlord Era|មេទ័ព]] ។ ដោយកាន់តែមិនមានប្រជាប្រិយភាព និងត្រូវបានអ្នកគាំទ្របោះបង់ចោល លោកយានបានដាក់រាជ្យនៅឆ្នាំ 1916 ហើយបានស្លាប់ដោយសារមូលហេតុធម្មជាតិមិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីនោះ។ ^[១] ^[២] បន្ទាប់មក ប្រទេសចិនបានធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសម័យកាលនៃរបបផ្តាច់ការ។ ស៊ុន ដោយ​ត្រូវ​បាន​បង្ខំ​ឲ្យ​និរទេស​ខ្លួន បាន​ត្រឡប់​ទៅ​កាន់ ​[[ក្វាងតុង|ខេត្ត​ក្វាងទុង]] ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​វិញ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1917 និង 1922 ដោយ​មាន​ជំនួយ​ពី​មេ​បញ្ជាការ ហើយ​បាន​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ប្រជែង​គ្នា​ជា​បន្តបន្ទាប់​ទៅ​នឹង ​[[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាល​ប៉ីយ៉ាង]] ​នៅ​ទីក្រុង​ប៉េកាំង ដោយ​បាន​បង្កើត​ឡើង​វិញ​នូវ​គណបក្ស​កុម្មុយនិស្ត​ចិន (គមត) នៅ​ក្នុង​ខែ​តុលា ឆ្នាំ 1919។ ក្តីសុបិន្តរបស់ស៊ុនគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនដោយចាប់ផ្តើមបេសកកម្មប្រឆាំងនឹងភាគខាងជើង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គាត់ខ្វះការគាំទ្រផ្នែកយោធា និងថវិកាដើម្បីប្រែក្លាយវាទៅជាការពិត។^[៣] ទន្ទឹមនឹងនេះរដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាងបានតស៊ូដើម្បីរក្សាអំណាចហើយការជជែកវែកញែកបើកចំហនិងទូលំទូលាយមួយបានវិវត្តទាក់ទងនឹងរបៀបដែលប្រទេសចិនគួរប្រឈមមុខនឹងលោកខាងលិច។នៅឆ្នាំ1919ការតវ៉ារបស់និស្សិតប្រឆាំងនឹងការឆ្លើយតបដ៏ទន់ខ្សោយរបស់រដ្ឋាភិបាលចំពោះ [[Treaty of Versailles|សន្ធិសញ្ញាវើសៃ]] និងផលវិបាកនៃសម្បទានរបស់ចិនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្នុង [[Twenty-One Demands|ការទាមទារម្ភៃមួយ]] ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាអយុត្តិធម៌ដោយអ្នកបញ្ញវន្តចិន បាននាំឱ្យមាន [[May Fourth movement|ចលនាទីបួនខែឧសភា]] ដែលការតវ៉ារបស់ពួកគេកំពុងអំពាវនាវឱ្យមានការទទួលយកយ៉ាងទូលំទូលាយនូវគំនិតលោកខាងលិច ដូចជាវិទ្យាសាស្ត្រ និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីធ្វើឱ្យប្រទេសចិនរស់ឡើងវិញដែលអ្នកបញ្ញវន្តមានអារម្មណ៍ថាត្រូវបានរារាំងដោយវប្បធម៌ប្រពៃណីរបស់ខុងជឺ។ វាគឺនៅក្នុងបរិយាកាសបញ្ញានេះឯង ដែលគំនិត[[ម៉ាក្សនិយម]]បានចាប់ផ្តើមរីករាលដាល។[[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] (បកច) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1921 ដោយមានជំនួយពី [[សហភាពសូវៀត]] និងអង្គការ [[Communist International|កុម្មុយនិស្តអន្តរជាតិ]] ^[១] ហើយ[[First United Front|សម្ព័ន្ធភាពគមត-បកច]]ដែលមានឈ្មោះថាគមតត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងពេលឆាប់ៗនេះដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញ។សមាជិកបកចបានចូលរួមជាមួយគមតហើយគណបក្សទាំងពីរបានសហការគ្នាដើម្បីសាងសង់មូលដ្ឋានបដិវត្តន៍មួយនៅក្វាងចូវ ទោះបីជាការប្រេះឆាបានលេចចេញជារូបរាងយ៉ាងឆាប់រហ័សក៏ដោយ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ ស៊ុន នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩២៥ [[ឈៀង កៃសេក|ឈៀង កៃឆេក]] បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃ [[Kuomintang|គណបក្សគួងមីនតាង(គមត)]] ។ នៅឆ្នាំ 1926 ឈៀង បានដឹកនាំ [[Northern Expedition|បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ដោយមានបំណងកម្ចាត់ពួកមេទ័ពប៉ីយ៉ាង និងបង្រួបបង្រួមប្រទេស។ ឈៀង បានទទួលជំនួយពី [[សហភាពសូវៀត]] និងបក្សកុម្មុយនិស្តចិន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ មិនយូរប៉ុន្មាន លោកបានបណ្តេញទីប្រឹក្សាសូវៀតរបស់លោកចេញ ដោយជឿជាក់ថាពួកគេចង់កម្ចាត់ គមត ហើយដណ្តើមអំណាច។ ^[១] ឈៀង បានសម្រេចចិត្តបោសសម្អាតពួកកុម្មុយនិស្ត ដោយ [[Shanghai Massacre (1927)|សម្លាប់រង្គាលមនុស្សរាប់ពាន់នាក់នៅសៀងហៃ]] ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ ជម្លោះហិង្សាផ្សេងទៀតកំពុងកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសចិន៖ នៅភាគខាងត្បូង ជាកន្លែងដែលគណបក្សកុម្មុយនិស្តចិនមានចំនួនច្រើនជាង អ្នកគាំទ្រជាតិនិយមកំពុងត្រូវបានសម្លាប់រង្គាល។ ^[២] '''១៩២៧–១៩៣៧៖ ទសវត្សរ៍ណានជីង''' [[List of warlords and military cliques in the Warlord Era|'''សម្ព័ន្ធភាពមេទ័ពចិន''']] '''សំខាន់ៗក្នុងអំឡុង "ទសវត្សរ៍ណានជីង"''' ជៀង កៃសេក បានរុញច្រានបក្សកុម្មុយនិស្តចិនចូលទៅក្នុងផ្ទៃខាងក្នុងប្រទេសចិន ហើយបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលមួយ ដោយមានទីក្រុងណានជីងជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន នៅឆ្នាំ១៩២៧។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1928 កងទ័ពរបស់ ឈៀង បានផ្តួលរំលំ [[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង]] ហើយបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិទាំងមូល យ៉ាងហោចណាស់ក៏ក្នុងនាមដែរ ដោយចាប់ផ្តើម [[Nanjing decade|ទសវត្សរ៍ណានជីង]] ។ ^[២] ស៊ុន យ៉ាតសេន បាន​គ្រោងទុក​ដំណាក់កាល​បី​សម្រាប់​ការកសាង​ប្រទេស​ចិន​ឡើងវិញ​របស់​គណបក្ស​កឹមតោន​ – ការគ្រប់គ្រងដោយយោធា និងការបង្រួបបង្រួមដោយហិង្សា; political tutelage [ ចិន ] ; ហើយចុងក្រោយគឺលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ^[១] នៅឆ្នាំ១៩៣០ បន្ទាប់ពីដណ្តើមអំណាច និងបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញដោយកម្លាំង ដំណាក់កាល "ការគ្រប់គ្រង" បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការប្រកាសឱ្យប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញបណ្ដោះអាសន្ន។ ^[២] ក្នុង​ការប៉ុនប៉ង​ដើម្បី​ដកខ្លួន​ចេញពី​សូវៀត រដ្ឋាភិបាល​ចិន​បាន​ស្វែងរក ​[[China-Nazi Germany relations|ជំនួយ​ពី​អាល្លឺម៉ង់]] ។ យោងតាមលោក Lloyd Eastman លោក ជាំង កៃឆេក ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយចលនា [[Fascism in Europe|ហ្វាស៊ីសនិយមអឺរ៉ុប]] ហើយលោកបានបង្កើត [[Blue Shirts Society|សមាគមអាវខៀវ]] និង [[New Life Movement|ចលនាជីវិតថ្មី]] ដោយយកតម្រាប់តាមពួកគេ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីទប់ទល់នឹងការរីកចម្រើននៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តរបស់លោក ម៉ៅ ក៏ដូចជាទប់ទល់នឹង [[Japanese imperialism|ចក្រពត្តិនិយមលោកខាងលិច និងជប៉ុន]] ។ ^[១] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យោងតាម [[Stanley G. Payne|លោក Stanley Payne]] គណបក្ស គួងមីងតាង របស់លោក ចៀង «ជាធម្មតាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាគណបក្សប្រជានិយមពហុវណ្ណៈ ឬគណបក្ស «កសាងជាតិ» ប៉ុន្តែមិនមែនជាបេក្ខជនសមស្របសម្រាប់លទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយមទេ (លើកលែងតែដោយពួកកុម្មុយនិស្តខ្សែចាស់)»។ លោកក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថា "លោក Lloyd Eastman បានហៅក្រុមអាវខៀវ ដែលសមាជិករបស់ខ្លួនកោតសរសើរលទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយមអឺរ៉ុប ហើយត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយវា ថាជាអង្គការហ្វាស៊ីសនិយមចិន។ នេះប្រហែលជាការបំផ្លើស។ ក្រុមអាវខៀវពិតជាបានបង្ហាញពីលក្ខណៈមួយចំនួននៃលទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយម ដូចជាអង្គការជាតិនិយមជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកដែរ ប៉ុន្តែវាមិនច្បាស់ទេថាក្រុមនេះមានគុណសម្បត្តិពេញលេញនៃចលនាហ្វាស៊ីសនិយមខាងក្នុង... ក្រុមអាវខៀវប្រហែលជាមានទំនាក់ទំនងខ្លះជាមួយ និងចំពោះលទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយម ដែលជាលក្ខណៈទូទៅនៃលទ្ធិជាតិនិយមដែលមានវិបត្តិក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ប៉ុន្តែវាមានការសង្ស័យថាពួកគេតំណាងឱ្យបំរែបំរួលណាមួយនៃលទ្ធិហ្វាស៊ីសនិយមអាស៊ី"។ ^[២] អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រផ្សេងទៀតបានកត់សម្គាល់ថា មនោគមវិជ្ជាពិតប្រាកដរបស់ ជៀង និង [[Kuomintang|គួងមីនតាង]] ខ្លួនឯងគឺស្មុគស្មាញ និងប្រែប្រួលខ្លាំងតាមពេលវេលា ដោយមានក្រុមផ្សេងៗគ្នា (ឆ្វេងនិយម និងស្តាំនិយម) នៃរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់សហការជាមួយទាំងសូវៀត និងអាល្លឺម៉ង់តាមដែលពួកគេយល់ឃើញថាសមរម្យ ហើយថា ជៀង នៅទីបំផុតបានខកចិត្តនឹងក្រុមអាវខៀវ ដែលបានរំសាយជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1938 ^[១] ^[២] អ្វីមួយដែល Payne ក៏បានលើកឡើងផងដែរថា "ប្រហែលជាដោយសារតែការប្រកួតប្រជែងជាមួយ គួងមីងតាង ខ្លួនឯង"។ ^[៣] អ្នកខ្លះក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ផ្ទុយពីអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ៗពីទសវត្សរ៍មុនៗ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក ចៀង ត្រូវបានគេមើលឃើញកាន់តែខ្លាំងឡើងដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រលោកខាងលិច និងចិនថ្មីៗថា ជាផ្នែកមួយនៃដំណើរការកសាងជាតិដ៏ស្មុគស្មាញនៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុងអំឡុងពេលរបស់លោក ជាពិសេសដោយសារតែបញ្ហាប្រឈមជាច្រើនទាំងក្នុងស្រុក និងបរទេសដែលវាបានប្រឈមមុខលើវិស័យជាច្រើនក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ ^[៤] ^[៥] ^[៦] ស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗជាច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលនេះ រួមទាំង សាលា​សុីនីកា 中央研究院 និង [[Central Bank of the Republic of China|ធនាគារកណ្តាលចិន]] ។ នៅឆ្នាំ 1932 ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនក្រុមដំបូងរបស់ខ្លួនទៅចូលរួម [[Republic of China at the 1932 Summer Olympics|ការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិក]] ។ យុទ្ធនាការត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយច្បាប់ត្រូវបានអនុម័តដើម្បីលើកកម្ពស់សិទ្ធិរបស់ស្ត្រី។ នៅក្នុងក្រមរដ្ឋប្បវេណីឆ្នាំ១៩៣១ ស្ត្រីត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិទទួលមរតកស្មើៗគ្នា ហាមឃាត់អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ និងផ្តល់សិទ្ធិឱ្យស្ត្រីគ្រប់គ្រងប្រាក់ផ្ទាល់ខ្លួន និងផ្តួចផ្តើមការលែងលះ។ ^[១] គ្មានចលនាស្ត្រីបង្រួបបង្រួមជាតិណាមួយអាចរៀបចំបានទេ រហូតដល់ប្រទេសចិនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមក្រោមរដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងនៅទីក្រុងណានជីងក្នុងឆ្នាំ 1928។ សិទ្ធិបោះឆ្នោតរបស់ស្ត្រីត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីឆ្នាំ 1936 ទោះបីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញមិនត្រូវបានអនុវត្តរហូតដល់ឆ្នាំ 1947 ក៏ដោយ ^[២] ការដោះស្រាយបញ្ហាសង្គម ជាពិសេសនៅតាមភូមិដាច់ស្រយាល ត្រូវបានជួយដោយការទំនាក់ទំនងកាន់តែប្រសើរឡើង។ [[Rural Reconstruction Movement|ចលនា​កសាង​ជនបទ​ឡើង​វិញ]] ​គឺ​ជា​ចលនា​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ចលនា​ជា​ច្រើន​ដែល​បាន​ឆ្លៀត​យក​ប្រយោជន៍​ពី​សេរីភាព​ថ្មី​នេះ ដើម្បី​លើក​កម្ពស់​ស្មារតី​សង្គម។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​បាន​បោះពុម្ព​ផ្សាយ​សេចក្តីព្រាង​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​មួយ​នៅ​ថ្ងៃទី 5 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1936។ ^[៣] សង្គ្រាមជាបន្តបន្ទាប់បានធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលរងទុក្ខ។ ព្រឹត្តិការណ៍​នានា​នៅ​តាម​តំបន់​ព្រំដែន​ភាគ​ខាងលិច​រួមមាន [[Kumul Rebellion|ការបះបោរ គុមមុល]] [[Sino-Tibetan War|សង្គ្រាម​ចិន-ទីបេ]] និង ​[[Soviet Invasion of Xinjiang|ការឈ្លានពាន​របស់​សូវៀត​នៅ​ស៊ីនជាំង]] ។ តំបន់ធំៗនៃ [[China proper|ប្រទេសចិនដើម]] នៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងពាក់កណ្តាលស្វយ័តរបស់មេទ័ពក្នុងតំបន់ដូចជា [[Feng Yuxiang|ហ្វេង យូសៀង]] និង [[Yan Xishan|យ៉ាន សុីសាន]]មេដឹកនាំយោធាខេត្ត ឬសម្ព័ន្ធមេទ័ព។ ^[១] ការគ្រប់គ្រងរបស់ជាតិនិយមគឺខ្លាំងបំផុតនៅតំបន់ភាគខាងកើតជុំវិញរដ្ឋធានីណានជីង។ [[Central Plains War|សង្គ្រាមវាលទំនាបកណ្តាល]] ក្នុងឆ្នាំ 1930 [[Japanese invasion of Manchuria|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅម៉ាន់ជូរី]] ក្នុងឆ្នាំ 1931 និង [[ចលនាចល័តទ័ពវែង|ចលនា Long March]] របស់ [[Chinese Red Army|កងទ័ពក្រហម]] កុម្មុយនិស្តក្នុងឆ្នាំ 1934 បាននាំឱ្យមានការធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអំណាចនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលជាតិនិយម ប៉ុន្តែនៅតែមានការអូសបន្លាយ និងសូម្បីតែការប្រឆាំងទាំងស្រុង ដូចជានៅក្នុង [[Fujian People's Government|ការបះបោរហ្វូជាន]] ក្នុងឆ្នាំ 1933-1934។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} អ្នកកែទម្រង់ និងអ្នករិះគន់ បានជំរុញឱ្យមានលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិមនុស្ស ប៉ុន្តែភារកិច្ចនេះហាក់ដូចជាពិបាក បើមិនអាចទៅរួចនោះទេ។ ប្រទេសជាតិ​បាន​ធ្លាក់​ក្នុង​សង្គ្រាម ហើយ​បាន​បែងចែក​រវាង​កុម្មុយនិស្ត និង​ជាតិនិយម។ អំពើពុករលួយ និងកង្វះទិសដៅ បានរារាំងដល់កំណែទម្រង់។ លោក ឈៀង បានប្រាប់ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋថា “អង្គការរបស់យើងកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ... បុគ្គលិកជាច្រើនគ្រាន់តែអង្គុយនៅតុរបស់ពួកគេ ហើយសម្លឹងមើលទៅក្នុងលំហអាកាស អ្នកខ្លះទៀតអានកាសែត ហើយអ្នកខ្លះទៀតនៅតែដេកលក់” ^[១] ១៩៣៧–១៩៤៥៖ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរស៊ី ចិនបាន [[Japanese invasion of Manchuria|ធ្វើសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនតាំងពីឆ្នាំ ១៩៣១]] ជនជាតិចិនតិចតួចណាស់ដែលមានការយល់ច្រឡំអំពីបំណងប្រាថ្នារបស់ជប៉ុនចំពោះប្រទេសចិន។ ដោយ​ឃ្លាន​វត្ថុធាតុដើម និង​ត្រូវ​បាន​គាបសង្កត់​ដោយ​ចំនួន​ប្រជាជន​កើនឡើង ជប៉ុន​បាន​ផ្តួចផ្តើម ​[[Japanese invasion of Manchuria|ការ​ដណ្តើម​យក​ម៉ាន់ជូរី]] ​ក្នុង​ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1931 ហើយ​បាន​បង្កើត​អតីត​អធិរាជ [[ពូយី]] ជា​ប្រមុខ​រដ្ឋ​អាយ៉ង [[Manchukuo|ម៉ាន់ជូគួ]] ក្នុង​ឆ្នាំ 1932។ ការបាត់បង់​ម៉ាន់ជូរី និង​សក្តានុពល​របស់ខ្លួន​សម្រាប់​ការអភិវឌ្ឍ​ឧស្សាហកម្ម និង​ឧស្សាហកម្ម​សង្គ្រាម គឺជា​ការវាយប្រហារ​យ៉ាងខ្លាំង​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​គួមីនតាង។ [[League of Nations|សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ]] ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី 1 មិនអាចធ្វើសកម្មភាពនៅចំពោះមុខការប្រឆាំងរបស់ជប៉ុនបានទេ។ ^[១] កងទ័ពជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមរុញច្រានភាគខាងត្បូងនៃ [[មហា​កំផែង​ចិន|កំពែងដ៏អស្ចារ្យ]] ចូលទៅក្នុងភាគខាងជើងប្រទេសចិន និងខេត្តជាប់ឆ្នេរសមុទ្រ។ កំហឹងរបស់ចិនប្រឆាំងនឹងជប៉ុនគឺអាចទស្សន៍ទាយបាន ប៉ុន្តែកំហឹងក៏ត្រូវបានតម្រង់ទៅលើ ឈៀង និងរដ្ឋាភិបាលណានជីង ដែលនៅពេលនោះជាប់រវល់ជាមួយយុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តច្រើនជាងការទប់ទល់នឹងពួកឈ្លានពានជប៉ុន។ សារៈសំខាន់នៃ «ឯកភាពផ្ទៃក្នុងមុនគ្រោះថ្នាក់ខាងក្រៅ» ត្រូវបាននាំយកមកផ្ទះវិញដោយបង្ខំនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ 1936 នៅពេលដែល [[ឈៀង កៃសេក|លោក ជៀង កៃឆេក]] ត្រូវបានចាប់ពង្រត់ដោយ [[Zhang Xueliang|លោក ចាង ស៊ឺលៀង]] ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពួកកុម្មុយនិស្តប្រឆាំងនឹងជប៉ុននៅក្នុង [[Second United Front (China)|រណសិរ្សរួបរួមលើកទីពីរ]] ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[Xi'an Incident|ឧប្បត្តិហេតុស៊ីអាន]] ។ ^[១] ការតស៊ូរបស់ចិនបានរឹងមាំឡើងបន្ទាប់ពីថ្ងៃទី 7 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1937 នៅពេលដែលការប៉ះទង្គិចគ្នាមួយបានកើតឡើងរវាងកងទ័ពចិន និងជប៉ុននៅខាងក្រៅ [[ប៉េកាំង|ទីក្រុងប៉េកាំង]] នៅជិត [[Marco Polo Bridge|ស្ពានម៉ាកូប៉ូឡូ]] ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នានេះបាននាំឱ្យមានសង្គ្រាមបើកចំហទ្រង់ទ្រាយធំ ទោះបីជាមិនបានប្រកាសក៏ដោយ រវាងចិន និងជប៉ុន។ [[Battle of Shanghai|សៀងហៃ​បាន​ដួលរលំ​បន្ទាប់ពី​សមរភូមិ​រយៈពេល​បីខែ]] ដែល​ក្នុងអំឡុងពេល​នោះ ជប៉ុន​បាន​រង​របួស​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ​ទាំង​នៅក្នុង​កងទ័ពជើងគោក និង​កងទ័ពជើងទឹក​របស់ខ្លួន។ រដ្ឋធានី [[Battle of Nanking|ណានជីងបានដួលរលំនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧]] ដែលត្រូវបានបន្តដោយឃាតកម្មរង្គាល និងការរំលោភសេពសន្ថវៈ ដែលគេស្គាល់ថាជា [[Nanjing Massacre|ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ។ រដ្ឋធានី​ជាតិ​ស្ថិត​នៅ ​[[អ៊ូហាន|ទីក្រុង​វូហាន]] ​មួយ​រយៈ​ខ្លី បន្ទាប់​មក​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​ទៅ​កាន់ ​[[ចុងគីង|ទីក្រុង​ឆុងឈីង]] ដែល​ជា​ទីតាំង​រដ្ឋាភិបាល​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​ចិន​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ 1945។ នៅឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបានបង្កើត [[Wang Jingwei regime|របបសហការី វ៉ាង ជីងវៃ]] ដែលមានរដ្ឋធានីនៅណានជីង ដែលបានប្រកាសខ្លួនជា "សាធារណរដ្ឋចិន" ស្របច្បាប់ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ ជៀង កៃឆេក ទោះបីជាការទាមទាររបស់ខ្លួនត្រូវបានរារាំងយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារតែវាជា [[Puppet state|រដ្ឋអាយ៉ង]] ដែលគ្រប់គ្រងទឹកដីមានកំណត់ក៏ដោយ។ ^[១] ទាហាន [[Chinese Nationalist Army|កងទ័ពជាតិនិយមចិន]] ក្នុងអំឡុងពេល [[1938 Yellow River flood|ទឹកជំនន់ទន្លេលឿងឆ្នាំ 1938]] រណសិរ្សរួបរួមរវាងគណបក្សគួមីនតាង និងគណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន (CCP) មានឥទ្ធិពលល្អសម្រាប់គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិនដែលរងការឡោមព័ទ្ធ ទោះបីជាជប៉ុនទទួលបានទឹកដីជាលំដាប់នៅភាគខាងជើងប្រទេសចិន តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងជ្រលងភ្នំ [[Yangtze|យ៉ាងសេ]] ដ៏សម្បូរបែបនៅកណ្តាលប្រទេសចិនក៏ដោយ។ ក្រោយ​ឆ្នាំ 1940 ជម្លោះ​រវាង​បក្ស​គួមីនតាង និង​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​កាន់តែ​ញឹកញាប់​នៅ ​[[Free China (Second Sino-Japanese War)|តំបន់​ដែល​មិន​ស្ថិត​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​ជប៉ុន]] ។ ពួកកុម្មុយនិស្តបានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេគ្រប់ទីកន្លែងដែលឱកាសបង្ហាញតាមរយៈអង្គការមហាជន កំណែទម្រង់រដ្ឋបាល និងវិធានការកែទម្រង់ដីធ្លី និងពន្ធដារដែលពេញចិត្តកសិករ និងការរីករាលដាលនៃបណ្តាញអង្គការរបស់ពួកគេ ខណៈពេលដែលគួមីនតាងបានព្យាយាមបន្សាបការរីករាលដាលនៃឥទ្ធិពលកុម្មុយនិស្ត។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ភាគខាងជើងប្រទេសចិនត្រូវបានជ្រៀតចូលខាងនយោបាយដោយអ្នកនយោបាយជប៉ុននៅម៉ាន់ជូគួ ដោយប្រើប្រាស់គ្រឿងបរិក្ខារដូចជា [[Museum of the Imperial Palace of Manchukuo|ព្រះបរមរាជវាំងម៉ាន់ជូគួ]] ។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} បន្ទាប់ពីការចូលរួមក្នុង [[Pacific War|សង្គ្រាមប៉ាស៊ីហ្វិក]] ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 សហរដ្ឋអាមេរិកកាន់តែជាប់ពាក់ព័ន្ធកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងកិច្ចការចិន។ ក្នុងនាមជាសម្ព័ន្ធមិត្ត វាបានចាប់ផ្តើមនៅចុងឆ្នាំ 1941 លើកម្មវិធីជំនួយយោធា និងហិរញ្ញវត្ថុយ៉ាងច្រើនដល់ [[Nationalist Government|រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម]] ដែលកំពុងរងសម្ពាធយ៉ាងខ្លាំង។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៣ ទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអង់គ្លេស បានដឹកនាំផ្លូវក្នុងការកែប្រែ [[Unequal treaties|សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នា]] របស់ពួកគេជាមួយប្រទេសចិនពីអតីតកាល។ ^[១] ^[២] ក្នុងរយៈពេលពីរបីខែ កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីមួយត្រូវបានចុះហត្ថលេខារវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសាធារណរដ្ឋចិន សម្រាប់ការឈរជើងរបស់កងទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងប្រទេសចិន ដែលជាផ្នែកមួយនៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាមរួមគ្នាប្រឆាំងនឹងប្រទេសជប៉ុន។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានព្យាយាមផ្សះផ្សាជាមួយគូមីនតាង និងកុម្មុយនិស្ត ដែលជាគូប្រជែង ប៉ុន្តែមិនបានជោគជ័យ ដើម្បីធ្វើឱ្យកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសង្គ្រាមប្រឆាំងជប៉ុនកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 1943 [[Chinese Exclusion Act|ច្បាប់​ស្តីពី​ការ​មិន​រាប់បញ្ចូល​ជនជាតិ​ចិន]] ​នៅ​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1880 និង​ច្បាប់​ជាបន្តបន្ទាប់ ដែល​បាន​អនុម័ត​ដោយ​សភា​សហរដ្ឋអាមេរិក ដើម្បី​រឹតត្បិត​អន្តោប្រវេសន៍​ជនជាតិ​ចិន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​សហរដ្ឋអាមេរិក ត្រូវ​បាន​លុបចោល។ គោលនយោបាយសម័យសង្គ្រាមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកមានន័យថាជួយប្រទេសចិនឱ្យក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏រឹងមាំ និងជាកម្លាំងស្ថិរភាពនៅអាស៊ីបូព៌ាក្រោយសង្គ្រាម។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ប្រទេសចិនគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តធំមួយក្នុងចំនោមសម្ព័ន្ធមិត្តទាំងបួន ហើយក្រោយមកក៏ជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយក្នុងចំណោម [[Four Policemen|សម្ព័ន្ធមិត្តប៉ូលីសទាំងបួន]] ដែលជាបុព្វហេតុដែលប្រទេសចិនមានអាសនៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅក្នុង [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ។ ^[៣] នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយមានជំនួយពីអាមេរិក កងទ័ពជាតិនិយមបានផ្លាស់ទៅទទួលយកការចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងជើងប្រទេសចិន។ សហភាពសូវៀត—ដែលត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យ [[Soviet invasion of Manchuria|ឈ្លានពានម៉ាន់ជូរី]] ដើម្បីពន្លឿនការបញ្ចប់សង្គ្រាម និងបានអនុញ្ញាតឱ្យមានដែនឥទ្ធិពលរបស់សូវៀតនៅទីនោះ ដូចដែលបានព្រមព្រៀងគ្នានៅក្នុង [[Yalta Conference|សន្និសីទយ៉ាល់តា]] ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៥—បានរុះរើ និងដកចេញនូវឧបករណ៍ឧស្សាហកម្មជាងពាក់កណ្តាលដែលបន្សល់ទុកដោយជនជាតិជប៉ុននៅទីនោះ។ ទោះបីជាជនជាតិចិនមិនមានវត្តមាននៅយ៉ាល់តាក៏ដោយ ក៏ពួកគេត្រូវបានពិគ្រោះយោបល់ និងបានយល់ព្រមឱ្យសូវៀតចូលរួមក្នុងសង្គ្រាម ដោយមានជំនឿថាសហភាពសូវៀតនឹងដោះស្រាយតែជាមួយរដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងប៉ុណ្ណោះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ វត្តមានរបស់សូវៀតនៅភាគឦសានប្រទេសចិន បានអនុញ្ញាតឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តប្រដាប់អាវុធជាមួយនឹងឧបករណ៍ដែលត្រូវបានកងទ័ពជប៉ុនបោះបង់ចោល។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} ១៩៤៥-១៩៤៩៖ ការបរាជ័យក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន នៅ​ឆ្នាំ 1945 បន្ទាប់​ពី​ចប់​សង្គ្រាម រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​បាន​ផ្លាស់​ទៅ​ណានជីង​វិញ។ សាធារណរដ្ឋចិន បានកើតចេញពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ក្នុងឋានៈជាមហាអំណាចយោធា ប៉ុន្តែតាមពិតទៅ ជាប្រទេសមួយដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធ្លាក់ចុះ និងស្ថិតនៅលើគែមនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលទាំងស្រុង។ បញ្ហានៃការស្តារឡើងវិញនូវតំបន់ដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុន និងការកសាងប្រទេសជាតិឡើងវិញពីការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃសង្គ្រាមអូសបន្លាយគឺគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល។ សេដ្ឋកិច្ចបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង ត្រូវបានបំផ្លាញដោយការទាមទារយោធានៃសង្គ្រាមបរទេស និងជម្លោះផ្ទៃក្នុង ដោយអតិផរណាកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងដោយការកេងចំណេញពីការកេងចំណេញ ការប៉ាន់ស្មាន និងការស្តុកទុកទំនិញ។ ភាពអត់ឃ្លានបានកើតឡើងបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ហើយមនុស្សរាប់លាននាក់បានបាត់បង់ផ្ទះសម្បែងដោយសារទឹកជំនន់ និងស្ថានភាពមិនស្ថិតស្ថេរនៅក្នុងតំបន់ជាច្រើននៃប្រទេស។ ^[១] នៅថ្ងៃទី 25 ខែតុលា ឆ្នាំ 1945 បន្ទាប់ពី [[Surrender of Japan|ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុន]] រដ្ឋបាល [[Taiwan (island)|តៃវ៉ាន់]] និង [[Penghu Islands|កោះប៉េងហ៊ូ]] ត្រូវបាន [[Retrocession of Taiwan|ប្រគល់]] ពីជប៉ុនទៅឱ្យប្រទេសចិន។ ^[១] បន្ទាប់ពីចប់សង្គ្រាម [[United States Marines|កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក]] ត្រូវបានប្រើដើម្បីការពារទីក្រុងប៉េកាំង និង [[Tianjin|ធានជីន]] ពីការឈ្លានពានរបស់សូវៀតដែលអាចកើតមាន ហើយការគាំទ្រផ្នែកភស្តុភារត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យកងកម្លាំងគួមីនតាងនៅភាគខាងជើង និងឦសានប្រទេសចិន។ ដើម្បី​សម្រេច​គោលដៅ​នេះ​បន្ថែម​ទៀត នៅ​ថ្ងៃ​ទី 30 ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ 1945 [[1st Marine Division (United States)|កងពលធំ​ម៉ារីន​ទី 1]] ដែល​ទទួល​បន្ទុក​រក្សា​សន្តិសុខ​នៅ​តំបន់ ​[[Shandong Peninsula|ឧបទ្វីប​សានទុង]] និង​ភាគ​ខាងកើត ​[[ខេត្តហឺបុី|ខេត្ត​ហឺប៉ី]] បាន​មក​ដល់​ប្រទេស​ចិន។ ^[២] នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៦ តាមរយៈការសម្របសម្រួលរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក បទឈប់បាញ់យោធារវាងគួមីនតាង និងពួកកុម្មុយនិស្តត្រូវបានរៀបចំឡើង ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន ការប្រយុទ្ធក៏បានបន្តឡើងវិញ។ មតិសាធារណៈអំពីភាពអសមត្ថភាពផ្នែករដ្ឋបាលរបស់រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមត្រូវបានញុះញង់ដោយពួកកុម្មុយនិស្តក្នុងអំឡុងពេលនៃការតវ៉ារបស់និស្សិតទូទាំងប្រទេសប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងមិនត្រឹមត្រូវនៃ [[Shen Chong case|ករណីរំលោភសេពសន្ថវៈ សេន ឈ័ង]] នៅដើមឆ្នាំ 1947 និងក្នុងអំឡុងពេលនៃការតវ៉ាជាតិមួយផ្សេងទៀតប្រឆាំងនឹងកំណែទម្រង់រូបិយវត្ថុនៅពេលក្រោយក្នុងឆ្នាំនោះ។ សហរដ្ឋអាមេរិក — ដោយដឹងថាគ្មានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងណាមួយរបស់អាមេរិកក្រៅពីអន្តរាគមន៍ប្រដាប់អាវុធទ្រង់ទ្រាយធំ អាចបញ្ឈប់សង្គ្រាមនាពេលខាងមុខបានទេ — បានដក [[Marshall Mission|បេសកកម្មអាមេរិករបស់ឧត្តមសេនីយ៍ ចច ម៉ាស្សល]] ។ បន្ទាប់ពីនោះ សង្គ្រាមស៊ីវិលចិនកាន់តែរីករាលដាល ការប្រយុទ្ធគ្នាមិនត្រឹមតែបានឆាបឆេះឡើងដើម្បីទឹកដីប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងដើម្បីភក្ដីភាពរបស់ប្រជាជនមួយផ្នែកផងដែរ។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានជួយដល់ក្រុមជាតិនិយមជាមួយនឹងប្រាក់កម្ចីសេដ្ឋកិច្ច និងអាវុធយ៉ាងច្រើន ប៉ុន្តែមិនមានការគាំទ្រផ្នែកប្រយុទ្ធទេ។ ^[១] ពួកជាតិនិយមបានដកថយទៅកាន់ទីក្រុងតៃប៉ិ៖ បន្ទាប់ពីពួកជាតិនិយមបានចាញ់ទីក្រុងណានជីង ពួកគេបានផ្លាស់ទៅទីក្រុងក្វាងចូវ បន្ទាប់មកទៅ [[ចុងគីង|ទីក្រុងឆុងឈីង]] [[Chengdu|ឆេងទូ]] និង [[Xichang|ស៊ីឆាង]] មុនពេលមកដល់ទីក្រុងតៃប៉ិ។ យឺតយ៉ាវ រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានព្យាយាមស្វែងរកការគាំទ្រពីប្រជាជនតាមរយៈការកែទម្រង់ផ្ទៃក្នុង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះមិនបានផលទេ ដោយសារតែអំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាលរីករាលដាល និងភាពវឹកវរខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចដែលកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់។ នៅចុងឆ្នាំ 1948 ជំហររបស់គួមីនតាងគឺអាប់អួរ។ [[National Revolutionary Army|កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ]] ដែលធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងគ្មានវិន័យ បានបង្ហាញថាមិនអាចប្រកួតប្រជែងជាមួយ [[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន|កងទ័ពរំដោះប្រជាជនដែលមានការលើកទឹកចិត្ត និងវិន័យរបស់]] ពួកកុម្មុយនិស្តបានឡើយ។ ពួកកុម្មុយនិស្តត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អនៅភាគខាងជើង និងឦសាន។ ទោះបីជាបក្សគួមីនតាងមានគុណសម្បត្តិខាងចំនួនមនុស្ស និងអាវុធ គ្រប់គ្រងទឹកដី និងប្រជាជនធំជាងសត្រូវរបស់ពួកគេ និងទទួលបានការគាំទ្រពីអន្តរជាតិយ៉ាងច្រើនក៏ដោយ ក៏ពួកគេអស់កម្លាំងដោយសារសង្គ្រាមដ៏យូរជាមួយជប៉ុន និងការប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងចំណោមឧត្តមសេនីយ៍ជាច្រើន។ ពួកគេក៏បានចាញ់សង្គ្រាមឃោសនាទៅឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តផងដែរ ដោយប្រជាជនធុញទ្រាន់នឹងអំពើពុករលួយរបស់គួមីនតាង និងប្រាថ្នាចង់បានសន្តិភាព។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៩ ទីក្រុងប៉ីពីងត្រូវបានពួកកុម្មុយនិស្តដណ្តើមយកដោយគ្មានការប្រយុទ្ធ ហើយឈ្មោះរបស់វាត្រូវបានប្តូរទៅជាទីក្រុងប៉េកាំងវិញ។ បន្ទាប់ពីការដណ្តើមយកបានទីក្រុងណានជីងនៅថ្ងៃទី 23 ខែមេសា ទីក្រុងសំខាន់ៗបានឆ្លងកាត់ការគ្រប់គ្រងរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តពីគួមីនតាងដោយមានការតស៊ូតិចតួចបំផុត រហូតដល់ខែវិច្ឆិកា។ ក្នុងករណីភាគច្រើន ជនបទ និងទីប្រជុំជនតូចៗជុំវិញនោះ បានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលកុម្មុយនិស្តជាយូរមកហើយមុនទីក្រុងនានា។ ជាចុងក្រោយ នៅថ្ងៃទី 1 ខែតុលា ឆ្នាំ 1949 ពួកកុម្មុយនិស្តដឹកនាំដោយ [[ម៉ៅ សេទុង]] បានបង្កើត [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ។ លោក ជៀង កៃឆេក បានប្រកាស [[Martial law|ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]] នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមពីរបីរយពាន់នាក់ និងជនភៀសខ្លួនពីរលាននាក់ ដែលភាគច្រើនមកពីរដ្ឋាភិបាល និងសហគមន៍ធុរកិច្ច បានភៀសខ្លួនចេញពីចិនដីគោកទៅកាន់តៃវ៉ាន់។ នៅក្នុងប្រទេសចិនខ្លួនឯង មានតែក្រុមអ្នកតស៊ូដាច់ដោយឡែកប៉ុណ្ណោះ។ នៅថ្ងៃទី 7 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1949 ឈៀង បានប្រកាសទីក្រុងតៃប៉ិជារដ្ឋធានីបណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋចិន។ ^[១] ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន ទាំងជាតិនិយម និងកុម្មុយនិស្ត បានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅទ្រង់ទ្រាយធំ ដោយមានអ្នកមិនមែនជាយុទ្ធជនរាប់លាននាក់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយភាគីទាំងពីរ។ ^[១] លោក Benjamin Valentino បានប៉ាន់ប្រមាណថា អំពើឃោរឃៅនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបណ្តាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី 1.8 នាក់ លាន និង ៣.៥​ មនុស្ស​រាប់​លាន​នាក់​រវាង​ឆ្នាំ 1927 និង 1949 រួម​ទាំង​ការ​ស្លាប់​ដោយសារ​ការ​បង្ខំ​ឲ្យ​ចូល​បម្រើ​ក្នុង​ជួរ​កងទ័ព និង​ការ​សម្លាប់​រង្គាល។ ^[២] '''ផែនទី''' * From 1911 to 1916 * From 1916 to 1920 * From 1921 to 1922 * From 1923 to 1924 * From 1925 to 1926 * From 1927 to 1928 * From 1929 to 1930 '''នយោបាយ''' រដ្ឋាភិបាលជាតិនៃសាធារណរដ្ឋចិនដំបូងគេត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី 1 ខែមករា ឆ្នាំ 1912 នៅទីក្រុងណានជីង ដោយមាន [[Constitution of the Republic of China|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] មួយដែលចែងអំពី [[Three Principles of the People|គោលការណ៍បីយ៉ាងរបស់ប្រជាជន]] ដែលចែងថា "សាធារណរដ្ឋចិន នឹងក្លាយជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យរបស់ប្រជាជន ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រជាជន និងដើម្បីប្រជាជន"។ ^[១] លោក ស៊ុន យ៉ាតសេន គឺជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។ តំណាងមកពីបណ្តាខេត្តនានាដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកដើម្បីទទួលស្គាល់អំណាចរបស់រដ្ឋាភិបាល បានបង្កើតសភាដំបូងឡើងនៅឆ្នាំ ១៩១៣។ រដ្ឋាភិបាលនេះមានអំណាចមានកម្រិត និងមានអាយុកាលខ្លីប៉ុណ្ណោះ ដោយសារតែក្រុមមេទ័ពជាអ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគកណ្តាល និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន។ ច្បាប់ដែលត្រូវបានអនុម័តដោយរដ្ឋាភិបាលមានចំនួនតិចតួច ដែលក្នុងនោះរួមមានការដាក់រាជ្យជាផ្លូវការរបស់រាជវង្សឈីង (មហាឈីង) និងគំនិតផ្តួចផ្តើមផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចមួយចំនួន។ មិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចរបស់សភាបានក្លាយទៅជាអំណាចត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ៖ នៅពេលដែលលោក យួន (Yuan) បានរំលោភលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញ សភាគ្រាន់តែបានដាក់ញត្តិស្តីបន្ទោសមួយបែបដែលមិនសូវមានភាពម៉ឺងម៉ាត់ឬដាច់ណាត់ប៉ុណ្ណោះ។ សមាជិកសភាមកពីគណបក្សគួមីនតាង (Kuomintang) ដែលយល់ព្រមលះបង់សមាជិកភាពរបស់ខ្លួននៅក្នុងគណបក្សនេះ ត្រូវបានផ្តល់ប្រាក់ចំនួន ១,០០០ ផោន។ លោក យួន បានរក្សាអំណាចនៅតាមមូលដ្ឋានដោយបញ្ជូនក្រុមមេទ័ពទៅកាន់តំណែងជាអភិបាលខេត្ត ឬដោយការទាក់ទាញយកការស្មោះត្រង់ពីបុគ្គលដែលកំពុងកាន់អំណាចស្រាប់។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} នៅពេលដែលយានស្លាប់ សភាឆ្នាំ 1913 ត្រូវបានកោះប្រជុំឡើងវិញ ដើម្បីផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ដល់រដ្ឋាភិបាលថ្មី។ យ៉ាងណាក៏ដោយ អំណាចពិតប្រាកដបានប្រគល់ទៅឱ្យមេដឹកនាំយោធា ដែលនាំទៅដល់សម័យមេទ័ព។ រដ្ឋាភិបាល​គ្មាន​អំណាច​នៅ​តែ​មាន​ប្រយោជន៍​របស់​ខ្លួន។ នៅពេល ​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទី 1]] បានចាប់ផ្តើម មហាអំណាច​លោកខាងលិច​មួយចំនួន និង​ជប៉ុន​ចង់​ឲ្យ​ចិន​ប្រកាស​សង្គ្រាម​លើ​អាល្លឺម៉ង់ ដើម្បី​រំលាយ​ភាគហ៊ុន​របស់​អាល្លឺម៉ង់​នៅក្នុង​ប្រទេស​ចិន។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩២៨ សម័យប្រជុំពេញអង្គលើកទី៤ នៃសមាជជាតិគួមីនតាងលើកទី២ ដែលបានប្រារព្ធឡើងនៅទីក្រុងណានជីង បានអនុម័តច្បាប់ស្តីពីការរៀបចំឡើងវិញនៃរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម។ ច្បាប់នេះបានចែងថា រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមត្រូវបានដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងក្រោមគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិកណ្តាលនៃគណបក្សគួមីនតាង ដោយគណៈកម្មាធិការរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយគណៈកម្មាធិការកណ្តាលគួមីនតាង។ ក្រោមរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម មានក្រសួងចំនួនប្រាំពីរគឺ ក្រសួងមហាផ្ទៃ ក្រសួងការបរទេស ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ ក្រសួងដឹកជញ្ជូន ក្រសួងយុត្តិធម៌ ក្រសួងកសិកម្ម និងរ៉ែ និងក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម បន្ថែមពីលើស្ថាប័នដូចជា [[Supreme Court of the Republic of China|តុលាការកំពូល]] ក្រសួង [[Control Yuan|ត្រួតពិនិត្យយាន]] និងក្រសួងបណ្ឌិត្យសភា។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} [[Nationalist government|រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម]] ណានជីង ដែលបានគ្រប់គ្រងលើប្រទេសចិនទាំងមូលក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ជាមួយនឹងការប្រកាសឱ្យប្រើច្បាប់នៃសរីរាង្គរបស់រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩២៨ រដ្ឋាភិបាលត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញទៅជាសាខាចំនួនប្រាំផ្សេងគ្នា ឬហៅថា ''យន់'' គឺ [[Executive Yuan|យន់ប្រតិបត្តិ]] [[Legislative Yuan|យន់នីតិ]] [[Judicial Yuan|បញ្ញត្តិ យន់តុលាការ]] [[Examination Yuan|យន់ពិនិត្យ]] ក៏ដូចជា យន់ត្រួតពិនិត្យ។ ប្រធានរដ្ឋាភិបាលជាតិ នឹងក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋ និងជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ។ ឈៀង កៃឆេក ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានទីមួយ ដែលជាតំណែងដែលគាត់នឹងរក្សារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៣១។ ច្បាប់​រៀបចំ​អង្គការ​ក៏​បាន​ចែង​ថា គួមីនតាង តាមរយៈ​សមាជ​ជាតិ និង​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​កណ្តាល​របស់​ខ្លួន នឹង​អនុវត្ត​អំណាច​អធិបតេយ្យភាព​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នៃ "ការ​ណែនាំ​នយោបាយ" ថា ក្រុមប្រឹក្សា​នយោបាយ​របស់​គួមីនតាង នឹង​ណែនាំ និង​ត្រួតពិនិត្យ​រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​ក្នុង​ការ​អនុវត្ត​កិច្ចការ​ជាតិ​សំខាន់ៗ ហើយ​ថា ក្រុមប្រឹក្សា​នយោបាយ​មាន​អំណាច​ក្នុង​ការ​បកស្រាយ ឬ​ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​ច្បាប់​រៀបចំ​អង្គការ។ ^[១] មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ សន្និបាតរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលត្រូវបានពន្យារពេលជាយូរមកហើយត្រូវបានកោះប្រជុំនៅទីក្រុងណានជីងក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ 1946។ ក្នុងចំណោមការជជែកដេញដោលយ៉ាងក្តៅគគុក អនុសញ្ញានេះបានអនុម័តវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញជាច្រើនដែលទាមទារដោយគណបក្សជាច្រើន រួមទាំងគណបក្ស គួងមីងតាង និងគណបក្សកុម្មុយនិស្ត ទៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើនៅថ្ងៃទី 25 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1946 ហើយចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី 25 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1947។ នៅក្រោម​រដ្ឋាភិបាល​នេះ រដ្ឋាភិបាល​កណ្តាល​ត្រូវ​បាន​បែងចែក​ជា​ប្រធានាធិបតី និង​យន់​ទាំង​ប្រាំ ដែល​ម្នាក់ៗ​ទទួលខុសត្រូវ​លើ​ផ្នែក​មួយ​នៃ​រដ្ឋាភិបាល។ គ្មាននរណាម្នាក់ទទួលខុសត្រូវចំពោះអ្នកដទៃទេ លើកលែងតែកាតព្វកិច្ចមួយចំនួន ដូចជាប្រធានាធិបតីតែងតាំងប្រធានប្រតិបត្តិ Yuan។ នៅទីបំផុត ប្រធានាធិបតី និង​ពួក​យាន បាន​រាយការណ៍​ទៅ​រដ្ឋសភា ដែល​តំណាង​ឲ្យ​ឆន្ទៈ​របស់​ប្រជាពលរដ្ឋ។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} ក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី ការបោះឆ្នោតលើកដំបូងសម្រាប់រដ្ឋសភាបានកើតឡើងនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហើយសភាត្រូវបានកោះប្រជុំនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៨។ វាបានជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋនៅថ្ងៃទី 21 ខែមីនា ឆ្នាំ 1948 ដោយបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់គណបក្ស គួងមីងតាង ជាផ្លូវការដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1928 ទោះបីជាប្រធានាធិបតីជាសមាជិកនៃ គួងមីងតាង ក៏ដោយ។ ការបោះឆ្នោតទាំងនេះ ទោះបីជាទទួលបានការសរសើរពីអ្នកសង្កេតការណ៍អាមេរិកយ៉ាងហោចណាស់ម្នាក់ក៏ដោយ ក៏ត្រូវបានទទួលការស្វាគមន៍យ៉ាងមិនល្អពីគណបក្សកុម្មុយនិស្ត ដែលមិនយូរប៉ុន្មាននឹងចាប់ផ្តើមការបះបោរប្រដាប់អាវុធដោយបើកចំហ។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} '''ទំនាក់ទំនងការបរទេស''' មុនពេលរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមត្រូវបានបណ្តេញចេញពីដីគោក សាធារណរដ្ឋចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ៥៩។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} រួមមាន អូស្ត្រាលី កាណាដា [[Republic of Cuba (1902–59)|គុយបា]] [[Czechoslovakia|ឆេកូស្លូវ៉ាគី]] ^[១] [[អេស្តូនី]] [[French Third Republic|បារាំង]] [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]] [[ក្វាតេម៉ាឡា|ហ្គាតេម៉ាឡា]] [[ហុងឌូរ៉ាស]] [[Kingdom of Italy|អ៊ីតាលី]] [[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]] [[ឡេតូនី|ឡាតវី]] [[លីទុយអានី]] [[ន័រវែស]] [[ប៉ាណាម៉ា]] [[ថៃ|សៀម]] [[សហភាពសូវៀត]] [[ហ្វ្រង់កូនិយមអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] ^[២] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ^[២] និង [[Holy See|បុរីវ៉ាទីកង់]] ។ សាធារណរដ្ឋចិនអាចរក្សាចំណងការទូតភាគច្រើនទាំងនេះបាន យ៉ាងហោចណាស់ក៏ដំបូងឡើយបន្ទាប់ពីការដកថយទៅតៃវ៉ាន់។ ឈៀង កៃឆេក បានស្បថថានឹងត្រឡប់មកវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស និង «រំដោះ» ដីគោក ^[៣] ^[៤] ដែលជាការធានាមួយដែលបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃគោលនយោបាយការបរទេសក្រោយឆ្នាំ ១៩៤៩ របស់ សាធារណរដ្ឋ។ សម្បទាន​បរទេស​ដែល​មាន​មុន​សាធារណរដ្ឋ​នៅ​តែ​បន្ត​មាន។ នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ប្រទេសចិនទទួលបានអធិបតេយ្យភាពឡើងវិញលើប្រហែល 2/3 នៃទឹកដីទាំងនោះ។ ^[១] '''កីឡា''' សាធារណរដ្ឋ​ចិនពិតជា​បាន​ព្យាយាម​ចូលរួម​ក្នុង​អង្គភាព​ជាច្រើន​សម្រាប់​សហគមន៍​អន្តរជាតិ រួម​ទាំង ​[[League of Nations|សម្ព័ន្ធ​ប្រជាជាតិ]] ​រួម​ជាមួយ​អ្នក​ស្នង​តំណែង​របស់​ខ្លួន​គឺ​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ ^[១] និង ​[[កីឡាអូឡាំពិក|កីឡា​អូឡាំពិក]] ។ ^[២] រដ្ឋាភិបាល​សង្ឃឹម​ថា ការ​ចូលរួម​ក្នុង​ព្រឹត្តិការណ៍​កីឡា​អូឡាំពិក​នេះ​អាច​ផ្តល់​ភាពស្របច្បាប់​បន្ថែម​ដល់​ប្រទេស​នេះ​នៅ​ចំពោះមុខ​សហគមន៍​អន្តរជាតិ ហើយ «កីឡា​ក៏​អាច​បណ្តុះ​ពលរដ្ឋ​សម័យទំនើប និង​ប្រទេសជាតិ​ដ៏រឹងមាំ​មួយ​ផងដែរ»។ សាធារណរដ្ឋចិនបានបញ្ជូនអត្តពលិកទៅចូលរួម [[1924 Summer Olympics|ព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 1924]] នៅ [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] [[1932 Summer Olympics|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 1932]] នៅ [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស|ទីក្រុងឡូសអាន់ជឺឡេស]] [[1936 Summer Olympics|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 1936]] នៅទីក្រុងប៊ែរឡាំង និង [[1948 Summer Olympics|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 1948]] ប៉ុន្តែគ្មានអត្តពលិកណាម្នាក់ឈ្នះមេដាយណាមួយឡើយ។ សម្រាប់ឆ្នាំ 1928 អត្តពលិកម្នាក់ត្រូវបានបញ្ជូន។ ទោះបីជាអត្តពលិកត្រូវបានបញ្ជូនទៅចូលរួមការប្រកួតកីឡាឆ្នាំ 1924 ក៏ដោយ ក៏ពួកគេមិនបានចូលរួមក្នុងការប្រកួតដែរ។ ^[៣] ^[៤] '''សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ''' សាធារណរដ្ឋចិនគឺជាសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ ហើយបានចូលរួមរហូតដល់វាត្រូវបានរំលាយចោល។ អ្នកដែលធ្វើការក្នុងទំនាក់ទំនងការបរទេសរបស់ប្រទេសនេះ គឺស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកដែលមានស្ថេរភាពបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកដែលធ្វើការក្នុងរដ្ឋាភិបាល ទាក់ទងនឹងសមាសភាព។ សាធារណរដ្ឋ គឺជាសមាជិកមិនអចិន្ត្រៃយ៍នៃ [[League of Nations|ក្រុមប្រឹក្សាសម្ព័ន្ធ]] សម្រាប់សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ ដោយជាសមាជិកមិនអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសម្ព័ន្ធចាប់ពីឆ្នាំ ១៩២១-១៩២៣, ១៩២៦-១៩២៨, ១៩៣១-១៩៣២, ១៩៣៤ និង ១៩៣៦។ ទោះបីជា សាធារណរដ្ឋ បានតស៊ូមតិឱ្យក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសម្ព័ន្ធក៏ដោយ ក៏វាមិនដែលក្លាយជាសមាជិកមួយដែរ។ នៅក្នុង​សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ ប្រទេសចិនចង់ឃើញ [[Unequal treaty|សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នា]] នេះត្រូវបានកែប្រែ។ គណបក្សសាធារណរដ្ឋគិតថា ដោយការស្ថិតនៅក្នុងសម្ព័ន្ធ ពួកគេអាចលើកកម្ពស់ឋានៈអន្តរជាតិរបស់ពួកគេ។ ^[១] '''អង្គការសហប្រជាជាតិ''' ក្រោម [[ធម្មនុញ្ញនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ]] សាធារណរដ្ឋចិនមានសិទ្ធិទទួលបាន [[Permanent members of the United Nations Security Council|អាសនៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (ក.ប.ស.អ.ស.ប)។ ^[១] ^[២] ទោះបីជាមានការជំទាស់ជាច្រើនត្រូវបានលើកឡើងថា អាសនៈនេះជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់របស់ប្រទេសចិន ដែលភាគច្រើនត្រូវតែក្លាយជា PRC សូម្បីតែមុនពេលបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីវិលចិនជាផ្លូវការក៏ដោយ ^[៣] ^[៤] សាធារណរដ្ឋចិន បានរក្សាអាសនៈអចិន្ត្រៃយ៍ដែលបម្រុងទុកសម្រាប់ប្រទេសចិននៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧១ នៅពេលដែលវាត្រូវបានជំនួសដោយ PRC។ ^[៥] '''ការបែងចែករដ្ឋបាល''' * Rand McNally map of the Republic of China in 1914, after Mongolia declared its independence * Map of the first-level administrative divisions of the Republic of China in law (1945) {| class="wikitable" | colspan="7" |'''Provinces and Equivalents of the Republic of China (1945)^[១]''' |- |'''Name''' |[[តួអក្សរចិនបុរាណ|'''Traditional''']] [[តួអក្សរចិនបុរាណ|'''Chinese''']] |'''[[Pinyin]]''' |'''Abbreviation''' |'''Capital''' |'''Chinese''' |'''Modern equivalent (if applicable)''' |- | colspan="7" |'''Provinces''' |- |[[Andong Province|Andong]] |安東 |Āndōng |安 ān |[[Tonghua]] |通化 | |- |[[ខេត្តអានហួយ|Anhui]] |安徽 |Ānhuī |皖 wǎn |[[Hefei]] |合肥 | |- |[[Chahar Province|Chahar]] |察哈爾 |Cháhār |察 chá |Zhangyuan ([[Zhangjiakou]]) |張垣(張家口) | |- |[[Chekiang Province, Republic of China|Zhejiang]] |浙江 |Zhèjiāng |浙 zhè |[[ហាងចូវ|Hangzhou]] |杭州 | |- |[[Fuchien Province, Republic of China|Fujian]] |福建 |Fújiàn |閩 mǐn |[[Fuzhou]] |福州 | |- |[[ខេត្តហឺបុី|Hebei]] |河北 |Héběi |冀 jì |Qingyuan ([[Baoding]]) |清苑(保定) | |- |[[ខេត្តហេយឡុងជៀង|Heilongjiang]] |黑龍江 |Hēilóngjiāng |黑 hēi |[[Bei'an]] |北安 | |- |[[Hejiang Province|Hejiang]] |合江 |Héjiāng |合 hé |[[Jiamusi]] |佳木斯 | |- |[[ហឺណាន|Henan]] |河南 |Hénán |豫 yù |[[Kaifeng]] |開封 | |- |[[Hubei]] |湖北 |Húběi |鄂 è |[[Wuchang, Hubei|Wuchang]] |武昌 | |- |[[Hunan]] |湖南 |Húnán |湘 xiāng |[[Changsha]] |長沙 | |- |[[Xing'an Province|Xing'an]] |興安 |Xīng'ān |興 xīng |Hailar ([[Hulunbuir]]) |海拉爾(呼倫貝爾) | |- |Jehol ([[Rehe Province|Rehe]]) |熱河 |Rèhé |熱 rè |[[Chengde]] |承德 | |- |[[Gansu]] |甘肅 |Gānsù |隴 lǒng |[[Lanzhou]] |蘭州 | |- |[[Jiangsu]] |江蘇 |Jiāngsū |蘇 sū |[[Zhenjiang]] |鎮江 | |- |[[Jiangxi]] |江西 |Jiāngxī |贛 gàn |[[Nanchang]] |南昌 | |- |[[ជីលីន|Jilin]] |吉林 |Jílín |吉 jí |[[Jilin City|Jilin]] |吉林 | |- |[[ក្វាងតុង|Guangdong]] |廣東 |Guǎngdōng |粵 yuè |[[ក្វាងចូវ|Guangzhou]] |廣州 | |- |[[ក្វាងស៊ី|Guangxi]] |廣西 |Guǎngxī |桂 guì |[[Guilin]] |桂林 | |- |[[ខេត្តគុយចូវ|Guizhou]] |貴州 |Guìzhōu |黔 qián |[[Guiyang]] |貴陽 | |- |[[Liaobei]] |遼北 |Liáoběi |洮 táo |[[Shuangliao|Liaoyuan]] |遼源 | |- |[[Liaoning]] |遼寧 |Liáoníng |遼 liáo |[[Shenyang]] |瀋陽 | |- |[[Ningxia]] |寧夏 |Níngxià |寧 níng |[[Yinchuan]] |銀川 | |- |[[Nenjiang Province|Nenjiang]] |嫩江 |Nènjiāng |嫩 nèn |[[Qiqihar]] |齊齊哈爾 | |- |[[ខេត្តសានស៊ី|Shanxi]] |山西 |Shānxī |晉 jìn |[[Taiyuan]] |太原 | |- |[[Shandong]] |山東 |Shāndōng |魯 lǔ |[[Jinan]] |濟南 | |- |[[Shaanxi]] |陝西 |Shǎnxī |陝 shǎn |[[Xi'an]] |西安 | |- |[[Xikang]] |西康 |Xīkāng |康 kāng |[[Kangding]] |康定 | |- |[[Xinjiang Province, Republic of China|Xinjiang]] |新疆 |Xīnjiāng |新 xīn |Dihua ([[Ürümqi]]) |迪化(烏魯木齊) | |- |[[Suiyuan]] |綏遠 |Suīyuǎn |綏 suī |Guisui ([[Hohhot]]) |歸綏(呼和浩特) | |- |[[Songjiang Province|Songjiang]] |松江 |Sōngjiāng |松 sōng |[[Mudanjiang]] |牡丹江 | |- |[[Sichuan]] |四川 |Sìchuān |蜀 shǔ |[[Chengdu]] |成都 | |- |[[Taiwan (Republic of China province)|Taiwan]] |臺灣 |Táiwān |臺 tái |[[តៃប៉ិ|Taipei]] |臺北 | |- |[[ខេត្តឈីងហៃ|Qinghai]] |青海 |Qīnghǎi |青 qīng |[[Xining]] |西寧 | |- |[[ខេត្តយូណាន|Yunnan]] |雲南 |Yúnnán |滇 diān |[[Kunming]] |昆明 | |- | colspan="7" |'''Special Administrative Region''' |- |[[ហៃណាន|Hainan]] |海南 |Hǎinán |瓊 qióng |[[Haikou]] |海口 | |- | colspan="7" |'''Regions''' |- |Mongolia Area ([[Outer Mongolia]]) |蒙古 |Ménggǔ |蒙 méng |Kulun (now [[អ៊ូឡង់បាទ័រ|Ulaanbaatar]]) |庫倫 | |- |[[Tibet Area (administrative division)|Tibet Area]] ([[Tibet (1912–1951)|Tibet]]) |西藏 |Xīzàng |藏 zàng |[[Lhasa]] |拉薩 | |- | colspan="7" |'''Special Municipalities''' |- |[[Nanjing]] |南京 |Nánjīng |京 jīng |([[Qinhuai District]]) |秦淮區 | |- |[[Shanghai (1927–1949)|Shanghai]] |上海 |Shànghǎi |滬 hù |([[Huangpu District, Shanghai|Huangpu District]]) |黄浦區 | |- |[[Harbin]] |哈爾濱 |Hā'ěrbīn |哈 hā |([[Nangang District, Harbin|Nangang District]]) |南崗區 | |- |[[Shenyang]] |瀋陽 |Shěnyáng |瀋 shěn |([[Shenhe District]]) |瀋河區 | |- |[[Dalian]] |大連 |Dàlián |連 lián |([[Xigang District, Dalian|Xigang District]]) |西崗區 | |- |Beijing (while capital) |北平 |Běipíng |平 píng |([[Xicheng District]]) |西城區 | |- |[[Tianjin]] |天津 |Tiānjīn |津 jīn |([[Heping District, Tianjin|Heping District]]) |和平區 | |- |[[ចុងគីង|Chongqing]] |重慶 |Chóngqìng |渝 yú |([[Yuzhong District]]) |渝中區 | |- |[[Hankou District|Hankou]], [[អ៊ូហាន|Wuhan]] |漢口 |Hànkǒu |漢 hàn |([[Jiang'an District]]) |江岸區 | |- |[[ក្វាងចូវ|Guangzhou]] |廣州 |Guǎngzhōu |穗 suì |([[Yuexiu District]]) |越秀區 | |- |[[Xi'an]] |西安 |Xī'ān |安 ān |([[Weiyang District, Xi'an|Weiyang District]]) |未央區 | |- |[[Qingdao]] |青島 |Qīngdǎo |膠 jiāo |([[Shinan District]]) |市南區 | |} {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |[[Rand McNally]] map of the Republic of China in 1914, after [[Bogd Khanate of Mongolia|Mongolia]] declared its independence |- |[[Rand McNally]] map of the Republic of China in 1914, after [[Bogd Khanate of Mongolia|Mongolia]] declared its independence |} {| class="wikitable" |Map of the first-level administrative divisions of the Republic of China in law (1945) |- |Map of the first-level administrative divisions of the Republic of China in law (1945) |} |} សាធារណរដ្ឋចិនបានរក្សាពួកអភិជនតំណពូជដូចជាពួកអភិជនចិនហាន [[Duke Yansheng|គឺឧកញ៉ាយ៉ានសេង]] និង [[List of Celestial Masters|ចៅហ្វាយនាយសួគ៌]] និងមេដឹកនាំ [[Tusi|ទូស៊ី]] ដូចជា [[Chiefdom of Mangshi|មេដឹកនាំម៉ាងស៊ី]] និង [[Chiefdom of Yongning|មេដឹកនាំយ៉ុងនីង]] ដែលបន្តកាន់កាប់ងាររបស់ពួកគេនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋចិនពីរាជវង្សមុនៗ។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} '''យោធា''' ចំនួនទាហានដែលប្រទេសចិនមានបម្រើការងារពេញម៉ោងមានភាពខុសប្លែកគ្នាអាស្រ័យលើឆ្នាំ ប៉ុន្តែជារួមបានកើនឡើងតាមពេលវេលា។ នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ដែលជិតដល់ពេលដែលសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរបានចាប់ផ្តើម ប្រទេសចិនមានទាហានចំនួន 2 លាននាក់។ ^[១] ការ​ចូល​បម្រើ​កងទ័ព​ត្រូវ​បាន​អនុវត្ត​នៅ​ក្នុង​សាធារណរដ្ឋ​ចិន​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ក្នុង​ខែ​មីនា ឆ្នាំ 1936 បន្ទាប់​ពី​ច្បាប់​ឆ្នាំ 1933 ត្រូវ​បាន​អនុម័ត។ បុរសទាំងអស់ដែលមានអាយុចន្លោះពី ១៨ ទៅ ៤៥ ឆ្នាំត្រូវបានតម្រូវឱ្យចុះឈ្មោះជាទាហានពលរដ្ឋ ជាកន្លែងដែលពួកគេនឹងរៀនពីរបៀបប្រើប្រាស់អាវុធ សាងសង់បន្ទាយ អនុវត្តបញ្ជាជាមូលដ្ឋាន ធ្វើការឈ្លបយកការណ៍ និងធ្វើការងារទំនាក់ទំនង។ បុរស​ដែល​មាន​រាងកាយ​មាំមួន​ចាប់ពី​អាយុ ២០ ដល់ ២៥ ឆ្នាំ ត្រូវ​បាន​តម្រូវ​ឱ្យ​បម្រើ​ក្នុង​ជួរ​កងទ័ព​រយៈពេល ៣ ឆ្នាំ មុន​ពេល​ក្លាយ​ជា​ទាហាន​បម្រុង ដែល​ពួកគេ​នឹង​នៅ​ដដែល​រហូត​ដល់​ពួកគេ​មាន​អាយុ ៤៥ ឆ្នាំ។ អ្នកដែលត្រូវបានលើកលែងពីការបម្រើក្នុងជួរកងទ័ពរួមមាន៖ មានតែកូនប្រុសប៉ុណ្ណោះ ជានិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់វិទ្យាល័យឡើងទៅ ជាសិស្សដែលសិក្សានៅវិទ្យាល័យឡើងទៅ មិនអាចបំពេញតាមស្តង់ដាររាងកាយ «មានជំងឺដែលមិនអាចព្យាបាលបាន» និងមានការតែងតាំងពិសេសក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ មនុស្សម្នាក់ក៏អាចទទួលបានការពន្យារពេលផងដែរ ប្រសិនបើពួកគេជាមន្ត្រីរាជការ «មិនអាចជាសះស្បើយពីជំងឺណាមួយក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានខែ» គ្រូបង្រៀន «អ្នកដែលមិនមានការសង្ស័យពីបទល្មើសព្រហ្មទណ្ឌ» ឬក្នុងករណីដែលកូនប្រុសពាក់កណ្តាលនៅក្នុងគ្រួសារជាក់លាក់មួយជាទាហានបំពេញកាតព្វកិច្ច។ អ្នកដែលត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យចូលបម្រើកងទ័ពគឺជាអ្នកដែលកំពុងជាប់ពន្ធនាគារអស់មួយជីវិត ឬត្រូវបាន «ដកហូតសិទ្ធិនយោបាយ»។ ^[១] === កងទ័ព === កងទ័ពចិនជាតិនិយមមានសម្ភារះបរិក្កាទំនេីបៗដែលគេស្គាល់ថាជា «មហាដំណេីរ» ប្រកបដេាយសម្ភារសឹកយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់។ កងទ័ព [[Beiyang Army|ប៉ីយ៉ាង]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 យោធារបស់សាធារណរដ្ឋចិនដំបូងឡើយមានកងកម្លាំងវិមជ្ឈការនៃអតីតរាជវង្សឈិង ដែលក្នុងនោះ [[Beiyang Army|កងទ័ពប៉ី]]យ៉ាងដែលទំនើប និងមានរបៀបរៀបរយបំផុត មុនពេលវាបែកជា [[List of warlords and military cliques in the Warlord Era|ក្រុមៗ]] ដែល [[Warlord Era|វាយប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក]] ។ ^[១] ក្នុងអំឡុងបដិវត្តន៍លើកទីពីរ ក្នុងឆ្នាំ 1913 ក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋឈ្មោះ យាន ស៊ីកៃ បានប្រើប្រាស់កងទ័ពប៉ីយ៉ាង ដើម្បីកម្ចាត់កងកម្លាំងខេត្តដែលប្រឆាំងនឹងគាត់ និងពង្រីកការគ្រប់គ្រងរបស់គាត់លើភាគខាងជើងប្រទេសចិន និងខេត្តដទៃទៀតរហូតដល់ភាគខាងត្បូងដូចជាទន្លេយ៉ាងសេ។ នេះក៏បាននាំឱ្យមានការពង្រីកទំហំនៃកងទ័ពប៉ីយ៉ាង ហើយកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងមួយត្រូវបានធ្វើឡើងដោយយានដើម្បីកាត់បន្ថយកងទ័ពខេត្តនៅក្នុងតំបន់ដែលគាត់គ្រប់គ្រង ទោះបីជាពួកគេមិនត្រូវបានរំសាយទាំងស្រុងក៏ដោយ។ យានបានបញ្ចប់ការអនុវត្តរបស់ឈីងក្នុងការប្តូរវេនមន្ត្រីជាញឹកញាប់ក្នុងចំណោមមុខតំណែងបញ្ជាការនៅក្នុងកងពលប៉ីយ៉ាង ដែលនាំឱ្យមន្ត្រីក្រោមឱវាទបង្កើតភក្ដីភាពផ្ទាល់ខ្លួនចំពោះមេបញ្ជាការរបស់ពួកគេ ដែលអង្គភាពរបស់ពួកគេបានក្លាយជាមូលដ្ឋានអំណាចរបស់ពួកគេ។ លោក​បាន​រក្សា​ការគ្រប់គ្រង​លើ​កងទ័ព​ប៉ីយ៉ាង ដោយ​ផ្តល់​ការឧបត្ថម្ភ​ពី​ប្រធានាធិបតី​ដល់​មេបញ្ជាការ​កងពល ហើយ​ឲ្យ​ពួកគេ​ត្រួតពិនិត្យ​គ្នាទៅវិញទៅមក។ យានមិនអាចរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធបញ្ជាការដែលបែកបាក់របស់យោធាចិនឡើងវិញទាំងស្រុង ដើម្បីឱ្យក្លាយជាស្ថាប័នរដ្ឋបាលដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់របស់រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនោះទេ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់យាននៅឆ្នាំ ១៩១៦ កងទ័ពប៉ីយ៉ាងបានបែកបាក់ក្នុងចំណោមក្រុមផ្សេងៗគ្នាដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍របស់គាត់ដែលប្រកួតប្រជែងគ្នាទៅវិញទៅមក។ ទោះបីជាពួកគេបានបន្តគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលនៅទីក្រុងប៉េកាំងក៏ដោយ ក៏ពួកគេមិនអាចគ្រប់គ្រងភាគខាងត្បូងបានដែរ។ ពួកមេទ័ពភាគខាងត្បូងមានកងទ័ពផ្ទាល់ខ្លួន ប៉ុន្តែពួកគេក៏ត្រូវបានបែងចែកដោយជម្លោះក្នុងចំណោមពួកគេផងដែរ។ បើទោះបីជាមានការបែកបាក់នៃភាពជាអ្នកដឹកនាំកណ្តាលក៏ដោយ សាលាយោធាមួយចំនួនដែលបង្កើតឡើងក្នុងរាជវង្សឈិងនៅតែបន្តដំណើរការក្នុងសម័យមេទ័ព រួមទាំង [[Baoding Military Academy|សាលាយោធាប៉ាវទីង]] ដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សាពីមន្ត្រីភាគច្រើនដែលបម្រើការនៅក្នុងកងទ័ពមេទ័ព និងជាច្រើនដែលក្រោយមកបានក្លាយជាមន្ត្រីជាតិនិយម។ ស៊ុន យ៉ាតសេន បានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅឆ្នាំ១៩១៧ ជាជម្រើសមួយជំនួសឲ្យរដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង ប៉ុន្តែលោកមិនមានអំណាចយោធាដើម្បីគ្រប់គ្រងមេទ័ពភាគខាងត្បូងទេ។ ដូច្នេះហើយ កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយលោក ស៊ុន ក្នុងឆ្នាំ 1924 នៅ [[ក្វាងតុង|ក្វាងទុង]] ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់គួមីនតាង ជាមួយនឹងទីប្រឹក្សា និងសម្ភារៈរបស់សូវៀត។ ដើម្បីជៀសវាងបញ្ហាកងទ័ពមេទ័ព កងកម្លាំង NRA ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងនយោបាយ និងមនោគមវិជ្ជារបស់គណបក្សមួយ គឺគណបក្ស KMT ហើយបានរួមបញ្ចូលតំណាងគណបក្សនៅក្នុងជួររបស់ខ្លួន។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ ស៊ុន នៅឆ្នាំ១៩២៥ ឈៀង កៃឆេក បានដឹកនាំកងទ័ពជាតិនិយមក្នុងយុទ្ធនាការលើកដំបូងរបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងមេទ័ពដែលមិនសូវមានការរៀបចំចាប់ពីឆ្នាំ១៩២៦ ដល់ឆ្នាំ១៩២៨ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[Northern Expedition|បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ។ បន្ទាប់ពីភាពជោគជ័យនៃបេសកកម្មភាគខាងជើង កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាកងទ័ពជាតិរបស់ចិន ទោះបីជាមេទ័ពនៅតែគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសក៏ដោយ។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ កងទ័ពត្រូវបានបង្កើនទំហំពី ២៥០,០០០ នាក់ ដល់ប្រហែលពីរលាននាក់ ដោយរៀបចំជា ២០០ កងពល។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 កងពលមួយចំនួនតូចបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលពីគ្រូបង្វឹកអាល្លឺម៉ង់ ក៏ដូចជាឯកសណ្ឋាន និងអាវុធទំនើបៗ ដែលជាផ្នែកមួយនៃដំណើរការនៃការបង្កើតកងទ័ពអាជីព។ [[Whampoa Military Academy|សាលាយោធា Whampoa]] ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Sun Yat-sen ដោយមានជំនួយពីសូវៀត ដើម្បីផ្តល់មន្រ្តីសម្រាប់កងទ័ព KMT ហើយនៅឆ្នាំ 1928 វាត្រូវបានផ្លាស់ទៅ Nanjing ដើម្បីក្លាយជាសាលាយោធាកណ្តាល ជាកន្លែងដែលទំហំ និងកម្មវិធីបណ្តុះបណ្តាលរបស់វាត្រូវបានពង្រីកដោយអាល្លឺម៉ង់។ ប៉ុន្តែ [[List of German-trained divisions of the National Revolutionary Army|កងកម្លាំងដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលពីអាល្លឺម៉ង់]] ទាំងនេះតំណាងឱ្យផ្នែកតូចមួយនៃកងទ័ព KMT សរុប ដែលមានចំនួនប្រហែល 40 កងពល។ កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ (NRA) ក្នុងឆ្នាំ 1944 នៅពេលដែលសង្គ្រាមរវាងជប៉ុន និងចិនបានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ 1937 ឈៀង កៃឆេក បានដាក់ពង្រាយកងពលដ៏ល្អបំផុតរបស់គាត់ទៅកាន់កណ្តាលប្រទេសចិន ជាកន្លែងដែលពួកគេបានខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរក្នុងអំឡុង [[Battle of Shanghai|សមរភូមិសៀងហៃ]] និងការដកថយបន្ទាប់។ ពាក់កណ្តាលនៃមន្រ្តីដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សាពីសាលាយោធាកណ្តាលត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានខែដំបូងនៃការប្រយុទ្ធ។ នៅឆ្នាំ 1941 កងទ័ពជាតិនិយមចិនមានកងទ័ពចំនួន 3.8 លាននាក់នៅក្នុងកងពលជួរមុខចំនួន 246 និងកងពលបម្រុងចំនួន 70 ទោះបីជាកងពលភាគច្រើនមានកម្លាំងមិនគ្រប់គ្រាន់ ហើយកងទ័ពត្រូវបានហ្វឹកហ្វឺនមិនបានល្អក៏ដោយ។ កងពលជាច្រើនទាំងនេះនៅតែស្មោះត្រង់នឹងមេទ័ពច្រើនជាង ជាំង កៃឆេក។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានផ្តល់ជំនួយយោធាដល់ប្រទេសចិនផងដែរ ដោយមានគម្រោងបំពាក់អាវុធដល់កងពលចំនួន 30 ប៉ុន្តែការផ្តល់អាទិភាពដល់តំបន់អឺរ៉ុប និងការលំបាកផ្នែកភស្តុភារកម្មក្នុងការដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈទៅកាន់ប្រទេសចិន បានរារាំងផែនការទាំងនេះពីការអនុវត្តយ៉ាងពេញលេញ។ បន្ទាប់ពី [[Battle of Wuhan|សមរភូមិវូហាន]] ក្នុងឆ្នាំ 1938 កងទ័ពចិនបានព្យាយាមជៀសវាងការប្រយុទ្ធគ្នាទ្រង់ទ្រាយធំដោយផ្ទាល់ជាមួយកងទ័ពជប៉ុន។ ឈៀង ក៏ចង់រក្សាកងទ័ពរបស់គាត់ជំនួសឱ្យការចូលរួមប្រតិបត្តិការលើដីដែរ ទោះបីជាមានសម្ពាធពីថ្នាក់ដឹកនាំអាមេរិកឱ្យបន្តការវាយលុកក៏ដោយ។ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ១៩៤៤ នៅពេលដែលឈៀងបានយល់ព្រមបើក [[Battle of Northern Burma and Western Yunnan|ការវាយលុកដ៏សំខាន់]] មួយប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងជប៉ុននៅ [[State of Burma|ភូមា]] ដើម្បីបើក [[Burma Road|ខ្សែផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវគោក]] ទៅកាន់ប្រទេសចិនឡើងវិញ ទោះបីជាវាមិនបានជោគជ័យក៏ដោយ។ វាបានកើតឡើងនៅពេលដំណាលគ្នានឹងការវាយលុកដ៏ធំបំផុតរបស់ជប៉ុនចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1941 [[Operation Ichi-Go|គឺប្រតិបត្តិការ Ichi-Go]] ។ កងទ័ពជប៉ុនបានរុលទៅមុខយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅភាគកណ្តាល និងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិន ដោយសារកងទ័ពចិននៅតែរងទុក្ខដោយសារកង្វះខាតស្បៀងអាហារ ហើយនៅដើមឆ្នាំ 1945 ពួកគេបានដណ្តើមយកមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសអាមេរិកជាច្រើន និងបង្កើតការតភ្ជាប់ដោយផ្ទាល់ទៅកាន់ [[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង]] ។ នៅដើមឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពចិន និងកងទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តនៅភូមាទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបើកផ្លូវគោកទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការដឹកជញ្ជូនឧបករណ៍បន្ថែមទៀតទៅឱ្យចិន ដែលពួកគេធ្លាប់ប្រើដើម្បី [[Battle of West Hunan|បញ្ឈប់ការឈានទៅមុខរបស់ជប៉ុន]] នៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសចិននៅខែឧសភា។ ពួកគេកំពុងរៀបចំផែនការវាយលុកដើម្បីដណ្តើមយកការគ្រប់គ្រងកំពង់ផែមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកវិញ នៅពេលដែលជប៉ុនចុះចាញ់។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តចិនត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងកងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ ខណៈពេលដែលនៅតែស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការដាច់ដោយឡែក ប៉ុន្តែបានបែកចេញដើម្បីបង្កើតកងទ័ពរំដោះប្រជាជនភ្លាមៗបន្ទាប់ពីចប់សង្គ្រាម។ ជាមួយនឹងការប្រកាសឱ្យប្រើ [[Constitution of the Republic of China|រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋចិន]] ក្នុងឆ្នាំ 1947 និងការបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៃរដ្ឋបក្ស គួងមីងតាង កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជា [[Republic of China Armed Forces|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសាធារណរដ្ឋចិន]] ដោយកងកម្លាំងភាគច្រើនរបស់ខ្លួនបង្កើតបានជា [[Republic of China Army|កងទ័ពសាធារណរដ្ឋចិន]] ដែលបានដកថយទៅតៃវ៉ាន់ក្នុងឆ្នាំ 1949 បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ពួកគេនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន។ អង្គភាពដែលបានចុះចាញ់ ហើយនៅតែស្ថិតនៅលើដីគោកចិន ត្រូវបានរំសាយ ឬបញ្ចូលទៅក្នុងកងទ័ពរំដោះប្រជាជន។ ^[១] '''កងទ័ពជើងទឹក''' [[Chinese cruiser Ning Hai|នាវាចម្បាំង ''នីង ហៃ'']] គឺជានាវាចម្បាំងដ៏សំខាន់របស់កងទ័ពជើងទឹកចិននៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930។ កងទ័ពជើងទឹករបស់សាធារណរដ្ឋចិនក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩១១ និង ១៩៤៩ ភាគច្រើនផ្សំឡើងដោយកប៉ាល់មកពីរាជវង្សឈិង ឬកប៉ាល់ដែលទទួលបានពីបរទេស។ ដោយសារការគំរាមកំហែងភាគច្រើនចំពោះសាធារណរដ្ឋគឺនៅលើដីគោកពីពួកមេទ័ព និងពួកកុម្មុយនិស្ត នោះគ្មានចំណាប់អារម្មណ៍ក្នុងការអភិវឌ្ឍយុទ្ធសាស្ត្រសមុទ្រណាមួយឡើយ។ គ្មានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ណាមួយត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងពេលនេះដើម្បីពង្រីកកងទ័ពជើងទឹកនោះទេ ដោយសារតែប្រទេសចិនស្ថិតក្នុងស្ថានភាពច្របូកច្របល់ជាទូទៅ។ ពេលខ្លះពួកមេទ័ពពិតជាបានប្រើប្រាស់កងកម្លាំងសមុទ្រ ប៉ុន្តែភាគច្រើនជាមធ្យោបាយគាំទ្រដល់ការប្រយុទ្ធតាមផ្លូវគោក។ ^[១] នៅពេលដែលលោក ស៊ុន យ៉ាតសេន បានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលការពាររដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់លោកនៅទីក្រុងក្វាងចូវ ក្នុងឆ្នាំ 1917 ការគាំទ្រដំបូងរបស់លោកមួយចំនួនបានមកពីកងទ័ពជើងទឹកចិន ដែលតំណាងដោយឧត្តមនាវី [[Cheng Biguang|ឯក ឆេង ប៊ីគួង]] និង [[Lin Baoyi (admiral)|លីន បាវយី]] ។ ^[២] នៅឆ្នាំ 1926 ឧត្តមនាវីឯក [[Yang Shuzhuang|យ៉ាង ស៊ូជួង]] បានដឹកនាំសមាជិកមួយចំនួននៃ [[Beiyang Fleet|កងនាវាចរប៉ីយ៉ាង]] ឲ្យចុះចូលជាមួយកងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ ហើយបានក្លាយជាប្រធានកងទ័ពជើងទឹកបដិវត្តន៍នៅលើទន្លេយ៉ាងសេ។ អ្នកក្រោមបង្គាប់ម្នាក់របស់ឧត្តមនាវីឯក Yang គឺ [[Chen Shaokuan]] ដែលបានក្លាយជាមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងទឹក សាធារណរដ្ឋ ក្នុងឆ្នាំ 1932 ហើយនៅតែស្ថិតក្នុងតំណែងនោះរហូតដល់ក្រោយសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 លោកបានរៀបចំកងទ័ពជើងទឹកចិនទៅជាកងនាវាកណ្តាល ឦសាន និងក្វាងទុង។ ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៣១ និង ១៩៣៣ ចក្រភពអង់គ្លេសមានបេសកកម្មកងទ័ពជើងទឹកនៅក្នុងប្រទេសចិន ជាកន្លែងដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានព្យាយាមជួយចិន និងច្រាសមកវិញ ប៉ុន្តែបេសកកម្មនេះបានបរាជ័យ។ ^[៣] លោក ជៀង កៃសេក បានប្រកាសនៅឆ្នាំ 1928 ថា លោកមានបំណងចង់កសាងកងទ័ពជើងទឹកដ៏ធំមួយសម្រាប់ប្រទេសចិន ប៉ុន្តែគោលដៅនេះត្រូវបានបំផ្លាញដោយបញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុ និងការលំបាកផ្សេងៗទៀត។ នាយទាហានជាន់ខ្ពស់ជាច្រើនមិនមានការបណ្តុះបណ្តាលកងទ័ពជើងទឹកទំនើបទេ ហើយនាយទាហានថ្មីៗដែលបានទទួលការអប់រំនៅក្នុងប្រទេសលោកខាងលិចក៏មិនត្រូវបានតម្លើងឋានៈដែរ។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនបានផ្ទុះឡើង កងនាវាចិនភាគច្រើនត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងអំឡុងសមរភូមិសៀងហៃ ដើម្បីបន្ថយល្បឿននៃការឈានទៅមុខរបស់ជប៉ុនតាមបណ្តោយទន្លេយ៉ាងសេ។ កប៉ាល់ជាច្រើនត្រូវបានលិចដោយយន្តហោះជប៉ុន ឬត្រូវបានលិចដោយចេតនាដោយជនជាតិចិន ដើម្បីប្រើជាកប៉ាល់បិទផ្លូវនៅក្នុងទន្លេយ៉ាងសេ។ នៅឆ្នាំ 1939 កងទ័ពជើងទឹកចិនភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញ ដោយការប៉ាន់ស្មានមួយអះអាងថា កប៉ាល់ជាង 100 គ្រឿងក្នុងចំណោម 120 គ្រឿងរបស់កងទ័ពជើងទឹកក្នុងឆ្នាំ 1937 ត្រូវបានលិច។ នាវាចម្បាំងចិនមួយចំនួន (ជាពិសេសនាវាចម្បាំង [[Chinese cruiser Ning Hai|''នីង ហៃ'']] និង [[Chinese cruiser Ping Hai|''ភីង ហៃ'']] ) ក្រោយមកត្រូវបាននាវាមុជទឹកឡើងវិញ និងដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ដោយ [[Imperial Japanese Navy|កងទ័ពជើងទឹកអធិរាជជប៉ុន]] ។ ការកសាងកងទ័ពជើងទឹកចិនលែងជាអាទិភាពទៀតហើយក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមដែលនៅសល់ ហើយនៅឆ្នាំ 1940 ឈៀង កៃឆេក បានរំសាយក្រសួងកងទ័ពជើងទឹក។ នៅឆ្នាំ 1945 ឈៀង បានរស់ឡើងវិញនូវផែនការដើម្បីបង្កើតកងទ័ពជើងទឹកចិនសម័យទំនើប ហើយបានស្នើសុំជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ ពួកជាតិនិយមបានទទួលកប៉ាល់ជាង ១០០ គ្រឿងពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាកប៉ាល់អ័ក្សមួយចំនួនដែលត្រូវបានចាប់យកផងដែរ។ មុន​ចុង​ឆ្នាំ 1945 មជ្ឈមណ្ឌល​ហ្វឹកហ្វឺន​កងទ័ពជើងទឹក​មួយ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ទីក្រុង ឈីងដាវ Qingdao ដោយ ​[[United States Navy|កងទ័ពជើងទឹក​អាមេរិក]] ។ កងទ័ពជើងទឹកថ្មីនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចម្បងដើម្បីដឹកជញ្ជូនកងទ័ព និងល្បាតតាមឆ្នេរសមុទ្រក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ។ នៅឆ្នាំ 1948 នាវាចម្បាំងអង់គ្លេស [[HMS Aurora (12)|HMS ''Aurora'']] ពីមុនត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជា ''Chongqing'' ដែលបានក្លាយជានាវាចម្បាំងសំខាន់របស់ សាធារណរដ្ឋចិន។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលដែលកងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តចិនបានរុលទៅមុខទៅកាន់ទន្លេយ៉ាងសេពីភាគខាងជើង ការបះបោររបស់នាវិកបានកើតឡើងនៅ ''ទីក្រុងឆុងឈីង'' ហើយកប៉ាល់ចម្បាំងបានផ្តាច់ខ្លួនទៅចូលរួមជាមួយពួកកុម្មុយនិស្ត។ បន្ទាប់មកនៅក្នុងខែមេសា ការបះបោរនៃកងនាវាទាំងមូលតាមបណ្តោយទន្លេយ៉ាងសេ ដែលត្រូវបានដឹកនាំដោយមេបញ្ជាការរបស់ខ្លួនទៅកាន់ត្រើយម្ខាងទៀត។ ដោយសារតែហេតុផលនេះ ថ្ងៃទី 23 ខែមេសា ឆ្នាំ 1949 ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកាលបរិច្ឆេទបង្កើត [[People's Liberation Army Navy|កងទ័ពជើងទឹករំដោះប្រជាជន]] ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាម កងទ័ព សាធារណរដ្ឋចិន ដែលនៅសេសសល់បានផ្លាស់ប្តូរកងទ័ពជាតិនិយមពីដីគោកទៅកាន់តៃវ៉ាន់។ កងម៉ារីន សាធារណរដ្ឋ ត្រូវបានបង្កើតឡើងពីអតីតកងឆ្មាំកងទ័ពជើងទឹក ហើយមានកងពលតូចម៉ារីនពីរ ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងជប៉ុននៅក្នុងខេត្តជាច្រើនមុនពេលកងម៉ារីននេះត្រូវបានរំសាយនៅឆ្នាំ 1946។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1947 កងម៉ារីននៃសាធារណរដ្ឋចិនដែលបានរៀបចំឡើងវិញត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងទឹកដោយប្រើប្រាស់បុគ្គលិកដែលបានជ្រើសរើសពីកងទ័ពជើងគោក។ ^[២] '''កងទ័ពអាកាស''' យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក [[B-25 Mitchell]] ដែលមាននិមិត្តសញ្ញាជាតិនិយមចិន កងទ័ពអាកាស​នៃ​សាធារណរដ្ឋ​ចិន​ក្នុងអំឡុង​សង្គ្រាម​ចិន​-​ជប៉ុន​លើកទីពីរ ត្រូវបាន​កងទ័ពអាកាស​ជប៉ុន​យកឈ្នះ​។ ទីប្រឹក្សាបរទេសមកពីប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បារាំង អ៊ីតាលី និងចក្រភពអង់គ្លេស បានមកដល់ប្រទេសចិនក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930; ខណៈពេលដែលយន្តហោះបរទេសក៏ត្រូវបាននាំចូលមកពីប្រទេសជាច្រើនផងដែរ។ ជាមួយនឹងការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាម ពួកគេបានចាប់ផ្តើមពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតសម្រាប់ទីប្រឹក្សា។ បរិមាណយន្តហោះតិចតួចដែលផលិតក្នុងស្រុកនឹងបង្ហាញថាជាឧបសគ្គមួយ។ ^[១] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1929 រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមបានចាប់ផ្តើមពង្រីកអំណាចផ្លូវអាកាសរបស់ខ្លួន ដើម្បីកែលម្អជំហររបស់ខ្លួនលើពួកមេទ័ព និងពួកកុម្មុយនិស្ត។ កងទ័ពអាកាស សាធារណរដ្ឋ​ ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩២៩ ហើយនៅខែនោះ នាយកដ្ឋានអាកាសចរណ៍នៃក្រសួងសង្គ្រាមត្រូវបានបំបែកជារដ្ឋបាលអាកាសចរណ៍ជាតិ ដោយមានឧត្តមសេនីយ៍ [[Chang We-chang|Chang We-Chang]] ជាប្រធាន។ លោក​បាន​ចាប់ផ្តើម​កម្មវិធី​ទិញ​យន្តហោះ​អាមេរិក ដោយ​យន្តហោះ​ដំបូង​គេ​គឺ​យន្តហោះ [[Vought O2U Corsair|វូច ខ ស៊ែរ]] បាន​មក​ដល់​នៅ​ដើម​ឆ្នាំ 1930។ កងទ័ពអាកាសចិនបានពង្រីកពីយន្តហោះ Corsair ចំនួន 12 គ្រឿងដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1930 ដល់ទំហំកងអនុសេនាធំចំនួនប្រាំបី ជាមួយនឹងយន្តហោះសង្កេតការណ៍ចំនួនប្រាំពីរគ្រឿង និងយន្តហោះដេញតាមមួយគ្រឿង នៅឆ្នាំ 1931 ជាមួយនឹងយន្តហោះសរុបចំនួន 40 ទៅ 50 គ្រឿង។ អ្នកបើកយន្តហោះអាមេរិកជាច្រើននាក់បានក្លាយជាទីប្រឹក្សាដល់កងទ័ពអាកាសចិន ហើយបានប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ឬមេទ័ព។ កងទ័ពអាកាសជាតិនិយមមានតួនាទីមួយនៅក្នុង [[Central Plains War|សង្គ្រាមវាលទំនាបកណ្តាល]] ឆ្នាំ 1930 ដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីក្រុងនានា ដឹកនាំកាំភ្លើងធំ និងការសង្កេតមើលទីតាំងការពាររបស់កងទ័ពមេទ័ព ហើយត្រូវបានគេសរសើរថាបានជួយនាំមកនូវជ័យជម្នះលឿនជាងមុនសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលរបស់ ជៀង កៃឆេក។ វាមិនសូវទទួលបានជោគជ័យប្រឆាំងនឹងជប៉ុនក្នុងអំឡុងពេល [[Shanghai Incident|ឧប្បត្តិហេតុសៀងហៃ]] ក្នុងឆ្នាំ 1932។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣២ សាលាអាកាសចរណ៍កណ្តាលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានជំនួយពីបេសកកម្មអាមេរិកមួយដែលដឹកនាំដោយលោក ចន ជូអែត ហើយនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សារបស់វារួមមានមន្រ្តីបើកយន្តហោះចិនភាគច្រើននៅឆ្នាំ១៩៣៧។ តាមអនុសាសន៍របស់គាត់ កងទ័ពជេីងអាកាសសាធារណរដ្ឋ ត្រូវបានរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ ដោយមានក្រសួងអាកាសចរណ៍ស្មើនឹងក្រសួងយោធា និងក្រសួងកងទ័ពជើងទឹក ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោម [[Military Affairs Commission|គណៈកម្មការកិច្ចការយោធា]] ។ យន្តហោះបន្ថែមត្រូវបានទិញ ហើយរោងចក្រក៏ត្រូវបានបើកនៅក្នុងប្រទេសចិនផងដែរ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៣៦ កងទ័ពអាកាសចិនមានយន្តហោះចំនួន ៦៤៥គ្រឿង និងរោងចក្រ និងសាលារៀនជាច្រើន។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ 1937 កងទ័ពអាកាស សាធារណរដ្ឋ ភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញក្នុងអំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានៅកណ្តាលប្រទេសចិន នៅខែធ្នូ ឆ្នាំនោះ។ ចាប់ពីឆ្នាំ 1938 ដល់ឆ្នាំ 1940 [[Soviet Volunteer Group|ក្រុមអ្នកស្ម័គ្រចិត្តសូវៀត]] បានធ្វើការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងទ័ពជប៉ុនភាគច្រើន រួមជាមួយនឹងកងទ័ពដែលនៅសេសសល់នៃកងទ័ពរំដោះប្រជាជនជប៉ុន កងទ័ពជេីងអាកាសសាធារណរដ្ឋ។ សូវៀតបានបញ្ជូនយន្តហោះចំនួន 885 គ្រឿងទៅកាន់ប្រទេសចិនក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំទាំងនោះ។ '''សេដ្ឋកិច្ច''' ចរាចរណ៍ទូក និងការអភិវឌ្ឍតាម [[Suzhou Creek|បណ្តោយអូរស៊ូចូវ]] ទីក្រុងសៀងហៃ ឆ្នាំ ១៩២០ ក្រដាសប្រាក់មាសផ្ទាល់ខ្លួនចំនួន ១០ ឯកតា ឆ្នាំ ១៩៣០ នៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋចិន សេដ្ឋកិច្ចនៅតែមិនស្ថិតស្ថេរ ដោយសារតែប្រទេសនេះត្រូវបានសម្គាល់ដោយសង្គ្រាមឥតឈប់ឈររវាងក្រុមមេទ័ពក្នុងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ [[Beiyang government|រដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង]] នៅទីក្រុងប៉េកាំងបានជួបប្រទះនឹងការផ្លាស់ប្តូរជាបន្តបន្ទាប់នៃថ្នាក់ដឹកនាំ ហើយអស្ថិរភាពនយោបាយនេះបាននាំឱ្យមានភាពជាប់គាំងនៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចរហូតដល់ការបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញនៅឆ្នាំ 1928 ក្រោមការដឹកនាំរបស់គួមីនតាង។ ^[១] បន្ទាប់ពីការបង្រួបបង្រួមនេះ ប្រទេសចិនបានចូលដល់សម័យកាលនៃស្ថិរភាពដែលទាក់ទងគ្នា — ទោះបីជាមានជម្លោះយោធាដាច់ដោយឡែកដែលកំពុងបន្ត និងប្រឈមមុខនឹងការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅ [[Shandong|សានទុង]] និង [[ម៉ាន់ជូរី]] ក្នុងឆ្នាំ 1931 — សម័យកាលមួយដែលគេស្គាល់ថាជា "ទសវត្សរ៍ណានជីង"។ ^{[<nowiki/>[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|''ត្រូវការអំណះអំណាង'']]]} ឧស្សាហកម្មចិនបានរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់ពីឆ្នាំ 1928 ដល់ឆ្នាំ 1931។ ខណៈពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានវាយប្រហារដោយការកាន់កាប់របស់ជប៉ុននៅម៉ាន់ជូរីក្នុងឆ្នាំ 1931 និងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំពីឆ្នាំ 1931 ដល់ឆ្នាំ 1935 ទិន្នផលឧស្សាហកម្មបានងើបឡើងវិញដល់កម្រិតកំពូលមុនរបស់វានៅឆ្នាំ 1936។ នេះត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងដោយនិន្នាការនៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) របស់ប្រទេសចិន។ នៅឆ្នាំ 1932 ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ប្រទេសចិនបានឡើងដល់កម្រិតកំពូល 28.8 ... ពាន់លាន មុនពេលធ្លាក់ចុះមកត្រឹម ២១,៣ ពាន់លាននៅឆ្នាំ 1934 ហើយងើបឡើងវិញដល់ 23.7 ពាន់លាន នៅឆ្នាំ 1935។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1930 ការវិនិយោគបរទេសនៅក្នុងប្រទេសចិនមានចំនួនសរុប 3.5 ពាន់លាន ដោយប្រទេសជប៉ុននាំមុខគេ (១.៤) ពាន់លាន) បន្ទាប់មកគឺចក្រភពអង់គ្លេស (1 ពាន់លាន)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅឆ្នាំ 1948 ការវិនិយោគដើមទុនបានបញ្ឈប់ ហើយបានធ្លាក់ចុះមកត្រឹម 3 ប៉ុណ្ណោះ ពាន់លាន ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអង់គ្លេស គឺជាអ្នកវិនិយោគឈានមុខគេ។ ^[២] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សេដ្ឋកិច្ចជនបទត្រូវបានរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដោយ [[Great Depression|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំ]] នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 ដែលការផលិតទំនិញកសិកម្មច្រើនពេកនាំឱ្យមានការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃសម្រាប់ប្រទេសចិន ក៏ដូចជាការកើនឡើងនៃការនាំចូលពីបរទេស (ដោយសារទំនិញកសិកម្មដែលផលិតនៅក្នុងប្រទេសលោកខាងលិចត្រូវបាន "ចាក់ចោល" នៅក្នុងប្រទេសចិន)។ នៅឆ្នាំ 1931 ការនាំចូលអង្កររបស់ប្រទេសចិនមានចំនួន 21 លាន [[Bushel|ប៊ូសែល]] បើប្រៀបធៀបទៅនឹង 12 លាន​នាក់​នៅ​ឆ្នាំ 1928។ ការនាំចូលផ្សេងទៀតបានឃើញការកើនឡើងកាន់តែច្រើន។ នៅឆ្នាំ 1932, 15 គ្រាប់ធញ្ញជាតិរាប់លានប៊ូសែលត្រូវបាននាំចូលបើប្រៀបធៀបទៅនឹង ៩០០,០០០ ប៊ូសែលក្នុងឆ្នាំ ១៩២៨។ ការប្រកួតប្រជែងកាន់តែខ្លាំងឡើងនេះនាំឱ្យមានការធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងនៃតម្លៃកសិកម្មរបស់ប្រទេសចិន ហើយដូច្នេះប្រាក់ចំណូលរបស់កសិករនៅជនបទក៏ធ្លាក់ចុះផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1932 តម្លៃកសិកម្មមានកម្រិត 41 ភាគរយនៃកម្រិតឆ្នាំ 1921។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1934 ប្រាក់ចំណូលជនបទបានធ្លាក់ចុះមកត្រឹម 57 ភាគរយនៃកម្រិតឆ្នាំ 1931 នៅក្នុងតំបន់មួយចំនួន។ ^[១] នៅឆ្នាំ 1937 [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ]] បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនមកលើប្រទេសចិន ហើយសង្គ្រាមដែលជាលទ្ធផលបានបំផ្លាញប្រទេសចិន។ ភាគច្រើននៃឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងកើតដ៏រុងរឿងត្រូវបានកាន់កាប់ដោយជនជាតិជប៉ុន ដែលបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅដូចជា [[Nanjing massacre|ការសម្លាប់រង្គាលនៅណានជីង]] ។ នៅក្នុងការបោសសម្អាតប្រឆាំងទ័ពព្រៃមួយក្នុងឆ្នាំ 1942 កងទ័ពជប៉ុនបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលរហូតដល់ 200,000 នាក់ក្នុងមួយខែ។ សង្គ្រាមនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានសម្លាប់មនុស្សចន្លោះពី 20 ទៅ 25 នាក់ ជនជាតិចិនរាប់លាននាក់ ហើយបានបំផ្លាញអ្វីៗទាំងអស់ដែលឈៀងបានកសាងឡើងក្នុងទសវត្សរ៍មុន។ ^[១] ការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្មត្រូវបានរារាំងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមដោយជម្លោះស៊ីវិលដ៏បំផ្លិចបំផ្លាញ ក៏ដូចជាលំហូរចូលនៃទំនិញថោកៗរបស់អាមេរិក។ នៅឆ្នាំ 1946 ឧស្សាហកម្មចិនបានដំណើរការក្នុងសមត្ថភាព 20% និងមាន 25% នៃទិន្នផលរបស់ប្រទេសចិនមុនសង្គ្រាម។ ^[២] ផលប៉ះពាល់មួយនៃសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនគឺការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលលើឧស្សាហកម្ម។ នៅឆ្នាំ 1936 ឧស្សាហកម្មដែលគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលមានត្រឹមតែ 15% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាល សាធារណរដ្ឋ បានគ្រប់គ្រងឧស្សាហកម្មជាច្រើនដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម។ នៅឆ្នាំ 1938 សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ បានបង្កើតគណៈកម្មការមួយសម្រាប់ឧស្សាហកម្ម និងរ៉ែ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យ និងគ្រប់គ្រងក្រុមហ៊ុននានា ក៏ដូចជាបង្កើតការគ្រប់គ្រងតម្លៃផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1942 ឧស្សាហកម្មចិន 70% ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាល។ ^[១] ផលប៉ះពាល់មួយនៃសង្គ្រាមជាមួយជប៉ុនគឺការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលលើឧស្សាហកម្ម។ នៅឆ្នាំ 1936 ឧស្សាហកម្មដែលគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលមានត្រឹមតែ 15% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាល សាធារណរដ្ឋ បានគ្រប់គ្រងឧស្សាហកម្មជាច្រើនដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម។ នៅឆ្នាំ 1938 សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ បានបង្កើតគណៈកម្មការមួយសម្រាប់ឧស្សាហកម្ម និងរ៉ែ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យ និងគ្រប់គ្រងក្រុមហ៊ុននានា ក៏ដូចជាបង្កើតការគ្រប់គ្រងតម្លៃផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1942 ឧស្សាហកម្មចិន 70% ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាល។ ^[១] បន្ទាប់ពី [[Surrender of Japan|ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុន]] ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 [[កោះតៃវ៉ាន់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ជប៉ុន|តៃវ៉ាន់របស់ជប៉ុន]] ត្រូវបានដាក់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ សាធារណរដ្ឋ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ គណបក្ស គូងមីងតាង បានបន្តការតស៊ូរបស់ខ្លួនជាមួយពួកកុម្មុយនិស្ត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អំពើពុករលួយ និងអតិផរណាខ្ពស់ ដែលជាលទ្ធផលនៃការព្យាយាមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមស៊ីវិល បានបណ្តាលឱ្យមានភាពចលាចលយ៉ាងខ្លាំងនៅទូទាំងសាធារណរដ្ឋ ^[១] និងការអាណិតអាសូរចំពោះពួកកុម្មុយនិស្ត។ លើសពីនេះ ការសន្យារបស់ពួកកុម្មុយនិស្តក្នុងការចែកចាយដីធ្លីឡើងវិញបានធ្វើឱ្យពួកគេទទួលបានការគាំទ្រក្នុងចំណោមប្រជាជនជនបទយ៉ាងច្រើន។ នៅឆ្នាំ 1949 ពួកកុម្មុយនិស្តបានកាន់កាប់ទីក្រុងប៉េកាំង និងក្រោយមកណានជីង។ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី 1 ខែតុលា ឆ្នាំ 1949។ សាធារណរដ្ឋចិនបានផ្លាស់ទៅតៃវ៉ាន់ ជាកន្លែងដែលប្រទេសជប៉ុនបានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះអប់រំ។ ^[២] '''ការដឹកជញ្ជូន''' ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ប្រទេសចិននឹងរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ ប្រវែង [[History of rail transport in China|បណ្តាញផ្លូវដែក]] បានកើនឡើងពី 9,600 kiloម៉ែត្រs (6,000 mi) ក្នុងឆ្នាំ 1912 ដល់ 25,000 kiloម៉ែត្រs (16,000 mi) នៅឆ្នាំ 1945។ មេទ័ព យ៉ាន ស៊ីសាន ក្នុងខេត្តសានស៊ី ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារការប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំរបស់លោកចំពោះការអភិវឌ្ឍផ្លូវដែក។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ណានជីង ប្រវែងនៃបណ្តាញផ្លូវហាយវេបានកើនឡើងពី 1,000 kiloម៉ែត្រs (620 mi) ដល់ 109,000 kiloម៉ែត្រs (68,000 mi) ខណៈពេលដែលកំណើនក៏ត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្នុងផ្លូវទឹកដែលអាចធ្វើនាវាចរណ៍បានផងដែរ។ នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 មេទ័ពស៊ីឈួនម្នាក់ឈ្មោះ [[Liu Xiang (warlord)|លីវ សៀង]] បានប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំក្នុងការបង្កើតក្រុមហ៊ុនរុករកចិនទាំងស្រុង និងលុបបំបាត់ក្រុមហ៊ុនដែលគ្រប់គ្រងដោយបរទេសនៅក្នុងអាងទន្លេយ៉ាងសេ។ ^[១] '''ការទំនាក់ទំនង''' សាធារណរដ្ឋចិនមានប្រព័ន្ធប្រៃសណីយ៍ជាតិ ដែលបានចាប់ផ្តើមក្រោមរាជវង្សឈីង ហើយបានបន្តរហូតដល់សម័យសាធារណរដ្ឋ។ សេវាប្រៃសណីយ៍ពិតជាបានទាញយកទឹកដីម៉ាន់ជូរី នៅពេលដែលជប៉ុនបានឈ្លានពានវានៅឆ្នាំ 1931 និងនៅម៉ុងហ្គោលីក្នុងឆ្នាំ 1924។ សេវាប្រៃសណីយ៍​បាន​បន្ត​ដំណើរការ​នៅ​តំបន់​ផ្សេងៗ​ទៀត​នៃ​ប្រទេស សូម្បី​តែ​ពេល​ដែល​ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​ជប៉ុន​ដណ្តើម​យក​ក៏​ដោយ ហើយ​នៅ​ទី​បំផុត​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​ផ្តល់​សេវាកម្ម​របស់​ពួកគេ​ម្ដង​ទៀត​នៅ​ម៉ាន់ជូរី។ នៅតំបន់ជនបទ សេវាប្រៃសណីយ៍ថែមទាំងផ្តល់ជូនការដឹកជញ្ជូនដោយឥតគិតថ្លៃទៀតផង។ ^[១] វិទ្យុធ្លាប់ត្រូវបានពិសោធន៍ក្នុងរាជវង្សឈីង ហើយការងារនេះបានបន្តរហូតដល់សម័យសាធារណរដ្ឋ។ ស្ថានីយ៍វិទ្យុបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ដោយផ្តោតជាសំខាន់នៅ [[Shanghai (1927–1949)|ទីក្រុងសៀងហៃ]] ។ គណបក្ស​គួមីនតាង​នឹង​បង្កើត​កម្មវិធី​វិទ្យុ​ជាតិ​មួយ គឺ​ស្ថានីយ៍​ផ្សាយ​ព័ត៌មាន​ចិន​កណ្តាល C.C.B.S។ C.B.B.S បានរៀបចំកម្មវិធីទាក់ទងនឹងព័ត៌មាន ការអប់រំ និងការកម្សាន្ត រួមជាមួយនឹងការដាក់ព័ត៌មានជាភាសាចិនផ្សេងៗគ្នា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកដែលពិតជាបានស្តាប់វិទ្យុនៅក្នុងប្រទេសចិនភាគច្រើនគឺនៅតំបន់ទីក្រុង។ វិទ្យុភាគច្រើនផលិតនៅបរទេស ហើយមានតិចតួចណាស់ដែលផលិតនៅក្នុងស្រុក។ ^[១] '''វប្បធម៌''' មុនពេលការដួលរលំនៃរាជវង្សឈិង អន្តរកម្ម និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុងប្រទេសចិនជាងសម័យមុនៗ។ នេះនាំឱ្យមានឥទ្ធិពលវប្បធម៌កាន់តែខ្លាំងឡើងពីលោកខាងលិចនៅក្នុងប្រទេសចិន។ វប្បធម៌របស់ប្រទេសចិន និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃនៅក្នុងប្រទេសនេះត្រូវបានរំខានពីស្ថានភាពមុនរបស់ខ្លួនដោយការដួលរលំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្ស។ សាធារណរដ្ឋចិន បានរក្សាការកើនឡើងនៃឥទ្ធិពលវប្បធម៌លោកខាងលិចនៅក្នុងប្រទេស។ អ្នកប្រាជ្ញចិននៅសម័យនោះមិនមានឯកភាពគ្នាក្នុងគំនិតរបស់ពួកគេលើការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ដែលកើតឡើងនៅក្នុងរដ្ឋដែលទើបបង្កើតថ្មីនោះទេ។ អ្នកខ្លះបានប្រកាន់ជំហរជឿនលឿន និងតស៊ូមតិសម្រាប់កំណែទម្រង់សិល្បៈ ខណៈដែលបញ្ញវន្តអភិរក្សនិយមជឿថាប្រទេសចិនគួរតែរក្សាប្រពៃណីចិនចាស់ៗ។ ^[១] [[Cinema of China|ភាពយន្ត]] ត្រូវបានណែនាំដល់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 1896។ ពួកវាត្រូវបានណែនាំតាមរយៈអ្នកតាំងពិព័រណ៍ភាពយន្តបរទេសនៅក្នុង [[Treaty ports|កំពង់ផែសន្ធិសញ្ញា]] ដូចជា សៀងហៃ និងហុងកុង។ ^[១] : ៦៨ ខ្សែភាពយន្តមេឡូដ្រាម៉ា និងកំប្លែងខ្លីៗដែលផលិតនៅប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមលេចចេញជារូបរាងនៅឆ្នាំ 1913។ ^[២] : ៤៨ ការផលិតភាពយន្តចិនបានអភិវឌ្ឍគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920។ ^[២] : ៤៨ ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 និង 1930 ការផលិតភាពយន្តនៅក្នុងប្រទេសចិនភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយស្ទូឌីយោភាពយន្ត ហើយមានការផលិតភាពយន្តខ្នាតតូចតិចតួចណាស់។ ^[២] : ៦២ រោងភាពយន្តលំដាប់ខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសចិនមានកិច្ចសន្យាដែលតម្រូវឱ្យពួកគេចាក់បញ្ចាំងភាពយន្តហូលីវូដទាំងស្រុង ហើយដូច្នេះនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ភាពយន្តហូលីវូដមានចំនួន 90% នៃពេលវេលាចាក់បញ្ចាំងនៅក្នុងរោងភាពយន្តចិន។ ^[២] : ៦៤ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ 1937 អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្តមួយចំនួនធំបានចាកចេញដើម្បីចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមតស៊ូ ដោយមនុស្សជាច្រើនបានទៅកាន់តំបន់ដាច់ស្រយាលដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកជាតិនិយម ដើម្បីចូលរួមជាមួយស្ទូឌីយោភាពយន្តជាតិនិយម Central Motion Picture Studio ឬ China Motion Picture Studio។ ^[២] : ១០២ ចំនួនតិចជាងនេះបានទៅ [[Yan'an Soviet|យ៉ានអាន]] ឬហុងកុង។ ^[២] : ១០២–១០៣  ក្នុងអំឡុង [[Nationalist government|រដ្ឋាភិបាលណានជីង]] សាធារណរដ្ឋចិនបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការវប្បធម៌មួយដើម្បីលើកកម្ពស់ "សិល្បៈនៃ [[Three Principles of the People|គោលការណ៍បីយ៉ាងរបស់ប្រជាជន]] "។ ^[១] : ១២០ វាបានស្វែងរក (ភាគច្រើនមិនបានសម្រេច) ដើម្បីទាក់ទាញអ្នកធ្វើការវប្បធម៌ឱ្យបង្កើត [[Propaganda in the Republic of China|ស្នាដៃឃោសនា]] ថ្មីៗ ហើយបានបង្កើតឧបករណ៍ត្រួតពិនិត្យដោយជោគជ័យជាងមុន ដែលដឹកនាំប្រឆាំងនឹងផលិតផលវប្បធម៌ដែលមិនចង់បាន ជាពិសេសសិល្បករឆ្វេងនិយម និងស្នាដៃរបស់ពួកគេ។ ^[១] : ១២០–១២១  '''វប្បធម៌''' មុនពេលការដួលរលំនៃរាជវង្សឈិង អន្តរកម្ម និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុងប្រទេសចិនជាងសម័យមុនៗ។ នេះនាំឱ្យមានឥទ្ធិពលវប្បធម៌កាន់តែខ្លាំងឡើងពីលោកខាងលិចនៅក្នុងប្រទេសចិន។ វប្បធម៌របស់ប្រទេសចិន និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃនៅក្នុងប្រទេសនេះត្រូវបានរំខានពីស្ថានភាពមុនរបស់ខ្លួនដោយការដួលរលំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្ស។ សាធារណរដ្ឋចិន បានរក្សាការកើនឡើងនៃឥទ្ធិពលវប្បធម៌លោកខាងលិចនៅក្នុងប្រទេស។ អ្នកប្រាជ្ញចិននៅសម័យនោះមិនមានឯកភាពគ្នាក្នុងគំនិតរបស់ពួកគេលើការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ដែលកើតឡើងនៅក្នុងរដ្ឋដែលទើបបង្កើតថ្មីនោះទេ។ អ្នកខ្លះបានប្រកាន់ជំហរជឿនលឿន និងតស៊ូមតិសម្រាប់កំណែទម្រង់សិល្បៈ ខណៈដែលបញ្ញវន្តអភិរក្សនិយមជឿថាប្រទេសចិនគួរតែរក្សាប្រពៃណីចិនចាស់ៗ។ ^[១] [[Cinema of China|ភាពយន្ត]] ត្រូវបានណែនាំដល់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 1896។ ពួកវាត្រូវបានណែនាំតាមរយៈអ្នកតាំងពិព័រណ៍ភាពយន្តបរទេសនៅក្នុង [[Treaty ports|កំពង់ផែសន្ធិសញ្ញា]] ដូចជា សៀងហៃ និងហុងកុង។ ^[១] : ៦៨ ខ្សែភាពយន្តមេឡូដ្រាម៉ា និងកំប្លែងខ្លីៗដែលផលិតនៅប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមលេចចេញជារូបរាងនៅឆ្នាំ 1913។ ^[២] : ៤៨ ការផលិតភាពយន្តចិនបានអភិវឌ្ឍគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920។ ^[២] : ៤៨ ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 និង 1930 ការផលិតភាពយន្តនៅក្នុងប្រទេសចិនភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយស្ទូឌីយោភាពយន្ត ហើយមានការផលិតភាពយន្តខ្នាតតូចតិចតួចណាស់។ ^[២] : ៦២ រោងភាពយន្តលំដាប់ខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសចិនមានកិច្ចសន្យាដែលតម្រូវឱ្យពួកគេចាក់បញ្ចាំងភាពយន្តហូលីវូដទាំងស្រុង ហើយដូច្នេះនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ភាពយន្តហូលីវូដមានចំនួន 90% នៃពេលវេលាចាក់បញ្ចាំងនៅក្នុងរោងភាពយន្តចិន។ ^[២] : ៦៤ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ 1937 អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្តមួយចំនួនធំបានចាកចេញដើម្បីចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមតស៊ូ ដោយមនុស្សជាច្រើនបានទៅកាន់តំបន់ដាច់ស្រយាលដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកជាតិនិយម ដើម្បីចូលរួមជាមួយស្ទូឌីយោភាពយន្តជាតិនិយម Central Motion Picture Studio ឬ China Motion Picture Studio។ ^[២] : ១០២ ចំនួនតិចជាងនេះបានទៅ [[Yan'an Soviet|យ៉ានអាន]] ឬហុងកុង។ ^[២] : ១០២–១០៣  [[Cinema of China|ភាពយន្ត]] ត្រូវបានណែនាំដល់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 1896។ ពួកវាត្រូវបានណែនាំតាមរយៈអ្នកតាំងពិព័រណ៍ភាពយន្តបរទេសនៅក្នុង [[Treaty ports|កំពង់ផែសន្ធិសញ្ញា]] ដូចជា សៀងហៃ និងហុងកុង។ ^[១] : ៦៨ ខ្សែភាពយន្តមេឡូដ្រាម៉ា និងកំប្លែងខ្លីៗដែលផលិតនៅប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមលេចចេញជារូបរាងនៅឆ្នាំ 1913។ ^[២] : ៤៨ ការផលិតភាពយន្តចិនបានអភិវឌ្ឍគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920។ ^[២] : ៤៨ ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 និង 1930 ការផលិតភាពយន្តនៅក្នុងប្រទេសចិនភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយស្ទូឌីយោភាពយន្ត ហើយមានការផលិតភាពយន្តខ្នាតតូចតិចតួចណាស់។ ^[២] : ៦២ រោងភាពយន្តលំដាប់ខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសចិនមានកិច្ចសន្យាដែលតម្រូវឱ្យពួកគេចាក់បញ្ចាំងភាពយន្តហូលីវូដទាំងស្រុង ហើយដូច្នេះនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ភាពយន្តហូលីវូដមានចំនួន 90% នៃពេលវេលាចាក់បញ្ចាំងនៅក្នុងរោងភាពយន្តចិន។ ^[២] : ៦៤ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ 1937 អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្តមួយចំនួនធំបានចាកចេញដើម្បីចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមតស៊ូ ដោយមនុស្សជាច្រើនបានទៅកាន់តំបន់ដាច់ស្រយាលដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកជាតិនិយម ដើម្បីចូលរួមជាមួយស្ទូឌីយោភាពយន្តជាតិនិយម Central Motion Picture Studio ឬ China Motion Picture Studio។ ^[២] : ១០២ ចំនួនតិចជាងនេះបានទៅ [[Yan'an Soviet|យ៉ានអាន]] ឬហុងកុង។ ^[២] : ១០២–១០៣  ក្នុងអំឡុង [[Nationalist government|រដ្ឋាភិបាលណានជីង]] សាធារណរដ្ឋចិនបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការវប្បធម៌មួយដើម្បីលើកកម្ពស់ "សិល្បៈនៃ [[Three Principles of the People|គោលការណ៍បីយ៉ាងរបស់ប្រជាជន]] "។ ^[១] : ១២០ វាបានស្វែងរក (ភាគច្រើនមិនបានសម្រេច) ដើម្បីទាក់ទាញអ្នកធ្វើការវប្បធម៌ឱ្យបង្កើត [[Propaganda in the Republic of China|ស្នាដៃឃោសនា]] ថ្មីៗ ហើយបានបង្កើតឧបករណ៍ត្រួតពិនិត្យដោយជោគជ័យជាងមុន ដែលដឹកនាំប្រឆាំងនឹងផលិតផលវប្បធម៌ដែលមិនចង់បាន ជាពិសេសសិល្បករឆ្វេងនិយម និងស្នាដៃរបស់ពួកគេ។ ^[១] : ១២០–១២១  '''កំណត់ចំណាំ''' {| class="wikitable" | |[[តោរណៈ:China|'''''តោរណៈChina''''']] |- | |[[តោរណៈ:Taiwan|'''''តោរណៈTaiwan''''']] |} '''INDEX''' * [[100th Anniversary of the Xinhai Revolution and Republic of China|'''ខួបលើកទី ១០០ នៃបដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ និងសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Administrative divisions of the Republic of China (1912–1949)|'''ការបែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)''']] * [[Sino-Soviet relations|'''ទំនាក់ទំនងចិន-សូវៀត''']] * [[History of China–United States relations|'''ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនងចិន-សហរដ្ឋអាមេរិក''']] * [[Republic of China calendar|'''ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Censorship in the Republic of China (1912–1949)|'''ការត្រួតពិនិត្យនៅសាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)''']] * [[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|'''សតវត្សនៃការអាម៉ាស់''']] * [[China Development Finance Corporation|'''សាជីវកម្មហិរញ្ញវត្ថុអភិវឌ្ឍន៍ចិន''']] * [[East–West cultural debate|'''ការពិភាក្សាអំពីវប្បធម៌បូព៌ា-ខាងលិច''']] * [[Eastward spread of Western learning|'''ការរីករាលដាលនៃការសិក្សារបស់លោកខាងលិចទៅទិសខាងកើត''']] * [[Foreign concessions in China|'''សម្បទានបរទេសនៅក្នុងប្រទេសចិន''']] * [[Latinxua Sin Wenz|'''ឡាទីនស៊ួ ស៊ីន វេនស៍''']] * [[Map of National Shame|'''ផែនទីនៃភាពអាម៉ាស់ជាតិ''']] * [[ភ្លេងជាតិសាធារណរដ្ឋចិន|'''ភ្លេងជាតិនៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[National Flag Anthem of the Republic of China|'''ភ្លេងជាតិនៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[National seals of the Republic of China|'''ត្រាជាតិនៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Orders, decorations, and medals of the Republic of China|'''បញ្ជា ការ​តុបតែង និង​មេដាយ​របស់​សាធារណរដ្ឋ​ចិន''']] * [[Vice Premier of the Republic of China#List|'''ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Timeline of the Republic of China|'''ពេលវេលានៃសាធារណរដ្ឋចិន''']] * [[Project National Glory|'''គម្រោងសិរីរុងរឿងជាតិ''']] * [[Second Historical Archives of China|'''បណ្ណសារប្រវត្តិសាស្ត្រលើកទីពីររបស់ប្រទេសចិន''']] * [[Revive China Society|'''ស្តារឡើងវិញនូវសមាគមចិន''']] * [[Hongmen|'''ហុងមេន''']] * [[Gelaohui|'''ហ្គេឡៅហ៊ួយ''']] * [[Tongmenghui|'''តុងម៉េងហ៊ុយ''']] '''ឯកសារយោង''' * Boorman, Howard, et al., eds.,''[[Biographical Dictionary of Republican China]]''. (New York: Columbia University Press, 4 vols, 1967–1971). 600 articles. Available online at [[Internet Archive]]. * Botjer, George F. (1979). ''A short history of Nationalist China, 1919–1949''. Putnam. p. 180. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780399123825|9780399123825]]. <nowiki>https://books.google.com/books?id=rtAXAAAAMAAJ&q=chahars+1919។</nowiki> បានយកមក 2 January 2016. * Chen, Kuan-Jen (2024). ''Charting America's Cold War Waters in East Asia: Sovereignty, Local Interests, and International Security''. Cambridge University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-1-009-41875-1|978-1-009-41875-1]]. * Chung, Chien (2003). "A review of the ROC's military reform: A case study of the Taiwanese Navy". ''Defending Taiwan: The Future Vision of Taiwan's Defence Policy and Military Strategy''. London: Routledge. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-1-136-87541-0|978-1-136-87541-0]]. * Elleman, Bruce A. (2019). ''The Making of the Modern Chinese Navy: Special Historical Characteristics''. New York: Anthem Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-1-78527-102-1|978-1-78527-102-1]]. * Fenby, Jonathan (2009). ''The Penguin History of Modern China: The Fall and Rise of a Great Power, 1850–2008''. London: Penguin. * Fung, Edmund S. K. (2000). ''In Search of Chinese Democracy: Civil Opposition in Nationalist China, 1929–1949''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/0521771242|0521771242]]. <nowiki>https://books.google.com/books?id=N-b4-B85KJ4C។</nowiki> បានយកមក 5 February 2022. * Harrison, Henrietta (2001). ''China''. London: Arnold; New York: Oxford University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/0340741333|0340741333]]. <nowiki>https://archive.org/details/chinainventingna00henr</nowiki>. . In the series "Inventing the Nation." * Hsü, Immanuel C.Y. (1970). ''The Rise of Modern China'' (1995 រ.រ.). [[Oxford University Press]]. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780195087208|9780195087208]]. * Jordan, Donald A. (1976). ''The Northern Expedition: China's National Revolution of 1926–1928''. Honolulu: University of Hawaii Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-0-8248-8086-6|978-0-8248-8086-6]]. * Jowett, Philip. (2013) ''China's Wars: Rousing the Dragon 1894–1949'' (Bloomsbury Publishing, 2013). * Leung, Edwin Pak-wah. ''Historical Dictionary of Revolutionary China, 1839–1976'' (1992) online free to borrow * Leung, Edwin Pak-wah. ''Political Leaders of Modern China: A Biographical Dictionary'' (2002) * Li, Xiaobing. (2007) ''A History of the Modern Chinese Army'' excerpt Archived 10 April 2023 at the [[វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន]]. * Li, Xiaobing. (2012) ''China at War: An Encyclopedia'' excerpt * McCord, Edward A. (1993). ''The Power of the Gun: The Emergence of Modern Chinese Warlordism''. Berkeley: University of California Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-0-520-08128-4|978-0-520-08128-4]]. * Ministry of Defense of the Republic of China (2010) (ជាzh). ''中華民國海軍陸戰隊發展史''. Taipei: History and Politics Compilation Office of the Ministry of National Defense. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-986-02-0593-0|978-986-02-0593-0]]. <nowiki>https://www.mnd.gov.tw/NewUpload/files/%E4%B8%AD%E8%8F%AF%E6%B0%91%E5%9C%8B%E6%B5%B7%E8%BB%8D%E9%99%B8%E6%88%B0%E9%9A%8A%E7%99%BC%E5%B1%95%E5%8F%B2_%E5%85%A8%E6%96%87%E6%96%B0.pdf</nowiki>. * Molesworth, Carl; Moseley, Steve (1990). ''Wing to Wing: Air Combat in China, 1943–45''. Orion Books. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/978-0-517-57568-0|978-0-517-57568-0]]. * Mitter, Rana (2004). ''A Bitter Revolution: China's Struggle with the Modern World''. Oxford; New York: Oxford University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/0192803417|0192803417]]. <nowiki>https://archive.org/details/bitterrevolution00mitt_0</nowiki>. * Paulès, Xavier, ''The Republic of China, 1912–1949'' (Polity Press, 2023). * Serfass, David, ''Biographical Dictionary of Occupied China'' (ENP-China, 2023). * Setzekorn, Eric (2018). ''The Rise and Fall of an Officer Corps: The Republic of China Military, 1942–1955''. Norman: University of Oklahoma Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780806162966|9780806162966]]. * Sheridan, James E. (1975). ''China in Disintegration : The Republican Era in Chinese History, 1912–1949''. New York: Free Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/0029286107|0029286107]]. <nowiki>https://archive.org/details/chinaindisintegr0000sher</nowiki>. * Sherry, Mark D. (1996). ''China Defensive''. Washington, D.C.: Center of Military History. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780160613227|9780160613227]]. * Taylor, Jay (2009). ''The Generalissimo: Chiang Kai-Shek and the Struggle for Modern China''. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9780674033382|9780674033382]]. <nowiki>https://archive.org/details/generalissimochi00tayl</nowiki>. * van de Ven, Hans (2017). ''China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China, 1937–1952''. London: Profile Books Limited. [[លេខសៀវភៅបទដ្ឋានអន្តរជាតិ|ល.ស.ប.អ.]] [[ពិសេស:ប្រភពសៀវភៅ/9781781251942|9781781251942]]. <nowiki>https://books.google.com/books?id=a9PMmgEACAAJ។</nowiki> បានយកមក 10 October 2019. * Vogel, Ezra F. ''China and Japan: Facing History'' (2019) excerpt Archived 9 March 2021 at the [[វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន]]. * Westad, Odd Arne. ''Restless Empire: China and the World since 1750'' (2012) Online free to borrow * Wilbur, Clarence Martin. ''Sun Yat-sen, frustrated patriot'' (Columbia University Press, 1976), a major scholarly biography online * Xu, Guangqiu (1997). "Americans and Chinese Nationalist Military Aviation, 1929–1949". ''Journal of Asian History'' '''31''' (2): 155–180. {{Authority control}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] btkp819qpf8sdb6to1c3k7l5hcxz4lt 10 55029 342509 2026-11-04T15:53:53Z TheRandomGoober 27248 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ {{Image label begin|image=Israel location map.svg|width=220|float=right|link=}} {{Image label |x=0.03|y=0.07|scale=220|text=[[ស្រុកនៃអ៊ីស្រាអែល]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.55|scale=220|text=[[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|កណ្ដាល]]}} {{Image label small|x=0.45|y=0.35|scale=220|text=ស្រុកហៃហ្វា|ហៃ... 342509 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=Israel location map.svg|width=220|float=right|link=}} {{Image label |x=0.03|y=0.07|scale=220|text=[[ស្រុកនៃអ៊ីស្រាអែល]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.55|scale=220|text=[[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|កណ្ដាល]]}} {{Image label small|x=0.45|y=0.35|scale=220|text=[[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]]}} {{Image label small|x=0.42|y=0.78|scale=220|text=[[ស្រុកយេរូសាឡឺម|យេរូសាឡឹម]]}} {{Image label small|x=0.60|y=0.26|scale=220|text=[[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]]}} {{Image label small|x=0.37|y=1.02|scale=220|text=[[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]]}} {{Image label small|x=0.28|y=0.64|scale=220|text=[[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]]}} {{Image label small|x=0.53|y=0.53|scale=220|text=''[[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី|តំបន់<br />យូដា<br />និង<br />សាម៉ារី]]''}} {{Image label |x=0.04|y=1.80|scale=220|text={{navbar|Israel Labelled Map|mini=y}}}} {{Image label end}}<noinclude> {{clear}} ==មើលផងដែរ== * {{tl|ស្រុកនៃអ៊ីស្រាអែល}}, navbox. * {{tl|ផែនទីភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Documentation|Template:Image label begin/doc}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំព័រគំរូស្រុកអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំពូរគំរូផែនទីមានស្លាក|អ៊ីស្រាអែល]] </noinclude> igxmrf66ou0tbwpj57utn1d8ehx4pww 342510 342509 2026-11-04T15:57:24Z TheRandomGoober 27248 342510 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=Israel location map.svg|width=220|float=right|link=}} {{Image label |x=0.03|y=0.07|scale=220|text=[[ស្រុកនៃអ៊ីស្រាអែល]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.55|scale=220|text=[[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|កណ្ដាល]]}} {{Image label small|x=0.45|y=0.35|scale=220|text=[[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]]}} {{Image label small|x=0.42|y=0.78|scale=222|text=[[ស្រុកយេរូសាឡឺម|យេរូសាឡឹម]]}} {{Image label small|x=0.60|y=0.29|scale=225|text=[[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]]}} {{Image label small|x=0.37|y=1.02|scale=220|text=[[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]]}} {{Image label small|x=0.28|y=0.64|scale=220|text=[[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]]}} {{Image label small|x=0.56|y=0.53|scale=223|text=''[[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី|តំបន់<br />យូដា<br />និង<br />សាម៉ារី]]''}} {{Image label |x=0.04|y=1.80|scale=220|text={{navbar|Israel Labelled Map|mini=y}}}} {{Image label end}}<noinclude> {{clear}} ==មើលផងដែរ== * {{tl|ស្រុកនៃអ៊ីស្រាអែល}}, navbox. * {{tl|ផែនទីភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Documentation|Template:Image label begin/doc}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំព័រគំរូស្រុកអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំពូរគំរូផែនទីមានស្លាក|អ៊ីស្រាអែល]] </noinclude> p3kgt93mpplfm63h56hskxkx8b29x7n 0 55030 342513 2026-11-05T00:36:09Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1371706647|Dinah]]" 342513 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = ឌីណា | image = File:Dinah tissot.jpg | image_size = | caption = The abduction of Dinah, depicted by [[James Tissot]] | native_name = דִּינָה | native_name_lang = he | pronunciation = ទីណា | birth_date = ៧ Tishrei | spouse = មិនស្គាល់ | mother = [[លេអា]] | father = [[យ៉ាកុប]] | relatives = {{plainlist| *[[Reuben (son of Jacob)|រូបេន]] (បងប្រុសបង្កើត) *[[Simeon (son of Jacob)|ស៊ីម្មាន]] (បងប្រុសបង្កើត) *[[លេវី]] (បងប្រុសបង្កើត) *[[Judah (son of Jacob)|យូដា]] (បងប្រុសបង្កើត) *[[Dan (son of Jacob)|ដាន់]] (បងប្រុស) *[[ណែបថាលី]] (បងប្រុស) *[[Gad (son of Jacob)|កាដ]] (បងប្រុស) *[[អាស៊ើ]] (បងប្រុស) *[[អីសាខា]] (បងប្រុសបង្កើត) *[[សេបុឡុន]] (បងប្រុសបង្កើត) *[[Joseph (Genesis)|យ៉ូសែប]] (ប្អូនប្រុស) *[[បេនយ៉ាមីន]] (ប្អូនប្រុស) *[[រ៉ាជែល]] (មីង/ម្ដាយចុង)}} }} នៅក្នុង សៀវភៅលោកុប្បត្តិ នៃព្រះគម្ពីរហេព្រើរ '''ឌីណា''' (ហេព្រឺ : דִּינָה ) គឺជាកូនទីប្រាំពីរ និងជាកូនស្រីតែម្នាក់គត់របស់ លេអា និងជាអយ្យកោ អ៊ីស្រាអែល គឺ [[យ៉ាកុប]] ។ {{Efn|Genesis later refers to Jacob's "daughters" (plural),<ref>{{bibleverse|Genesis|46:7}}</ref> and says of Jacob that "altogether his sons and his daughters numbered thirty-three".<ref>{{bibleverse|Genesis|46:14|ESV}}: English Standard Version</ref>}} កំណត់ហេតុអំពី ការរំលោភ នាងដោយ ស៊ីគែម ដែលជាកូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ កាណាន ឬ ហ៊ីវី និង ការសងសឹក ជាបន្តបន្ទាប់ដោយបងប្អូនរបស់ឌីណា គឺស៊ីម្មាន និង [[លេវី]] ដែលត្រូវបានគេហៅថា ''ការរំលោភឌីណា'' ត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុង '''លោកុប្បត្តិ ៣៤។''' <ref>{{Bibleverse|Genesis|34|HE}}</ref> == នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍រ៉ាប៊ីនិច == អក្សរសិល្ប៍ មីដ្រាស៊ីក មានស៊េរីនៃការពន្យល់ដែលបានស្នើឡើងអំពីព្រះគម្ពីរដោយ [[រ៉ាប៊ី|ពួករ៉ាប៊ី]] ។ វាផ្តល់នូវសម្មតិកម្មបន្ថែមទៀតអំពីរឿងរបស់ឌីណា ដោយណែនាំចម្លើយចំពោះសំណួរដូចជាកូនចៅរបស់នាង៖ អូសណាត ជាកូនស្រី <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6uK5pa3R4d8C&q=osnat+dinah+bible&pg=PA62|title=Codex Judaica: Chronological Index of Jewish History, Covering 5,764 Years of Biblical, Talmudic & Post-Talmudic History|last=Kantor|first=Máttis|date=2005-01-01|publisher=Zichron Press|isbn=9780967037837|language=en}}</ref> មកពីស៊ីគែម និងតំណភ្ជាប់ទៅកាន់ឧប្បត្តិហេតុ និងតួអង្គក្រោយៗទៀត។ សៀវភៅមីដរ៉ាសមួយបានចែងថា ឌីណាត្រូវបានចាប់កំណើតជាបុរសនៅក្នុងផ្ទៃរបស់លេអា ប៉ុន្តែបានផ្លាស់ប្តូរទៅជាស្ត្រីដោយអព្ភូតហេតុ ក្រែងលោពួកអ្នកបម្រើស្រី ( ប៊ីលហា និង ស៊ីលផា ) ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយកុលសម្ព័ន្ធអ៊ីស្រាអែលច្រើនជាង រ៉ាជែល ។ មីដ្រាសមួយទៀតបានបង្កប់ន័យថា យ៉ាកុបស្ថិតនៅក្នុងសំណាងអាក្រក់របស់ឌីណា៖ នៅពេលដែលគាត់ទៅជួប អេសាវ គាត់បានចាក់សោរឌីណានៅក្នុងប្រអប់មួយ ព្រោះខ្លាចអេសាវចង់រៀបការជាមួយនាង ប៉ុន្តែព្រះបានស្ដីបន្ទោសគាត់ដោយពាក្យទាំងនេះថា “ប្រសិនបើអ្នកបានរៀបការជាមួយកូនស្រីរបស់អ្នកទាន់ពេលវេលា នាងនឹងមិនត្រូវបានល្បួងឱ្យធ្វើបាបទេ ហើយថែមទាំងអាចមានឥទ្ធិពលល្អលើស្វាមីរបស់នាងទៀតផង”។ ស៊ីម្មាន​ដែល​ជា​ប្អូនប្រុស​របស់​នាង​បាន​សន្យា​ថា​នឹង​រក​ស្វាមី​ឲ្យ​នាង ប៉ុន្តែ​នាង​មិន​ចង់​ចាកចេញ​ពី​ស៊ីគែម​ទេ ដោយ​ខ្លាច​ថា​បន្ទាប់​ពី​នាង​ត្រូវ​គេ​ធ្វើ​ឲ្យ​អាម៉ាស់​ហើយ គ្មាន​អ្នក​ណា​យក​នាង​ធ្វើ​ជា​ប្រពន្ធ​ឡើយ។ <ref name="JewishEncyclopedia.com - DINAH" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រោយមកនាងបានរៀបការជាមួយ យ៉ូប ។ <ref name="JewishEncyclopedia.com - DINAH" /> ពេល​នាង​ស្លាប់ ស៊ីម្មាន​បាន​បញ្ចុះ​នាង​នៅ​ក្នុង​ស្រុក ​កាណាន ។ ដូច្នេះ​ហើយ នាង​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា «ស្ត្រី​កាណាន» (លោកុប្បត្តិ ៤៦:១០)។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|46:10|HE}}</ref> <ref name="JewishEncyclopedia.com - DINAH" /> អាសេណាត (អ៊ីប) ភរិយារបស់យ៉ូសែប គឺជាកូនស្រីរបស់ស៊ីគែម។ <ref name="JewishEncyclopedia.com - DINAH" /> {{Efn|In the [[Midrash]] and [[Targum Pseudo-Jonathan]], she is said to be the daughter of Dinah, Joseph's sister, and [[Shechem (biblical figure)|Shechem]], born of an illicit union, described as either premarital sex or rape, depending on the narrative.<ref>See [https://web.archive.org/web/20100408121125/http://jwa.org/encyclopedia/article/asenath-bible |title=Asenath: Bible {{!}} Jewish Women's Archive|website=jwa.org|access-date=2019-09-05][https://web.archive.org/web/20020627193444/http://www.pseudepigrapha.com/jubilees/40.htm |title=Jubilees 40|website=www.pseudepigrapha.com|access-date=2019-09-05]''[[Pirke De-Rabbi Eliezer]]'', chapter 38.</ref> A later date [[Apocrypha|apocryphal]] publication, written in Greek, believed to be a Christian document, called ''[[Joseph and Aseneth]]'', supposedly details their relationship and their 48-year long reign over Egypt; in it, Asenath weds Joseph, whose brothers [[Dan (son of Jacob)|Dan]] and [[Gad (son of Jacob)|Gad]] plot to kill him for the sake of Pharaoh's son, who wants Asenath to be his wife, only for their efforts to be thwarted by Joseph's younger brother [[Benjamin]].}} == នៅក្នុងសាសនាគ្រឹស្ត == អ្នកអត្ថាធិប្បាយគ្រិស្តសាសនាដើមដំបូង ដូចជា ជេរ៉ូម បានប្រគល់ភារកិច្ចមួយចំនួនទៅឱ្យឌីណា ក្នុងការចេញទៅលេងស្ត្រីនៅស៊ីគែម។ រឿងនេះត្រូវបានប្រើដើម្បីបង្ហាញពីគ្រោះថ្នាក់ដល់ស្ត្រីនៅក្នុងវិស័យសាធារណៈ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងសុវត្ថិភាពដែលទាក់ទងនៃការស្ថិតនៅក្នុងភាពឯកជន។ <ref>Shemesh, Yael, [http://www.bookreviews.org/pdf/6216_6662.pdf "Review of Joy A. Schroeder's ''Dinah's Lament: The Biblical Legacy of Sexual Violence in Christian Interpretation''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224102321/http://www.bookreviews.org/pdf/6216_6662.pdf|date=24 December 2013}}, ''Review of Biblical Literature'', July 2008, Society of Biblical Literature.</ref> == កំណត់ចំណាំ == == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទមានកាតអេក]] 8a3plkmx3o420qpo8izwlosi78h9gi7 0 55031 342515 2026-11-05T01:04:08Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1371451872|Kish (Bible)]]" 342515 wikitext text/x-wiki '''គីស''' ( [[ភាសាហេប្រឺ|ហេព្រើរ]] ៖ קיש ''Qīš'' ) គឺជាឪពុករបស់ [[ស្ដេចសូល|សូល]] ដែលជាស្តេចទីមួយនៃជនជាតិ អ៊ីស្រាអែល ។ ( {{Bibleverse|១|ពង្សាវតារក្សត្រ|១២:១|HE}} ) == ជីវិត == គីស​ជា ​ជនជាតិ​បេនយ៉ាមីន ​ម្នាក់​ក្នុង​គ្រួសារ ​ម៉ាទ្រីត ( {{Bibleverse|១|សាំយូអែល|៩:១|HE}} ; ១៤:៥១ ; {{Bibleverse||កិច្ចការ|១៣:២១|NIV}} ; {{Bibleverse|១|សាំយូអែល|១០:២១|HE}} ) ហើយ​មាន​សំណួរ​ខ្លះ​អំពី​ថា​តើ​គាត់​ជា​ប្អូនប្រុស​របស់​នើរ ឬ​ជា​កូន​របស់ ​នើរ ( {{Bibleverse|១|ពង្សាវតារក្សត្រ|៨:៣៣|HE}} និង ៩:៣៩ ; {{Bibleverse|១|សាំយូអែល|១៤:៥១|HE}} )។ សំណួរនេះអាចត្រូវបានដោះស្រាយដោយការអានទាំងនើរ និងគីស ថាជាកូនប្រុសរបស់ អប៊ីអែល ។ យោងតាម​ការ​រៀបរាប់​អំពី​ការតែងតាំង​សូល​ជា​ស្តេច​នៅក្នុង​សាំយូអែលទី១ ៩ គីស​ជា​កូន​របស់ ​អ័ប៊ីអែល ជា​កូន​របស់​សេរ៉ុរ ជា​កូន​របស់​បេកូរ៉ាត ជា​កូន​របស់​អ័ភីយ៉ា ហើយ​គាត់​ចិញ្ចឹម​សត្វ​លា។ ការបាត់បង់លាទាំងនេះ គឺជារឿងដែលនាំឲ្យសូល និងអ្នកបម្រើម្នាក់ធ្វើដំណើរស្វែងរកពួកវា ដើម្បីទៅជួប សាំយូអែល ជា អ្នកដែលបានចាក់ប្រេងតាំង ឲ្យសូល។ "ការមានសត្វលាមួយហ្វូង និងអ្នកបម្រើជាច្រើននាក់ បង្ហាញថា គីស គឺជាបុរសដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើន"។ ក្រោយមក និទានកថានេះបានបញ្ជាក់ថា គីស មានការព្រួយបារម្ភអំពី ការបាត់ខ្លួន របស់កូនប្រុសរបស់គាត់ច្រើនជាងការបាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់គាត់។ <ref>{{Bibleverse|1|Samuel|10:2|NKJV}}</ref> == ឯកសារយោង == 4yrbvginprvmvjzg6m0is0gsvipuect 3 55032 342524 2026-11-05T07:29:11Z ~2026-58749-40 53790 /* panha100023@gmail.com */ ផ្នែកថ្មី 342524 wikitext text/x-wiki == panha100023@gmail.com == <ref></ref> [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-58749-40|~2026-58749-40]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-58749-40|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៧:២៩ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី០៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) 8mhcziuxcfsjeku4wvu509zw2lbrbd6