វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk លិង្គ 0 1591 342704 281992 2026-11-08T05:21:25Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342704 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= លិង្គ |image=Carved wooden lingam.jpg|200px |caption= លិង្គ }} {{multiple image|total_width=300|perrow=2 | header = [[ទេវរូប]][[ព្រះវិស្ណុ|ព្រះនារាយណ៍]] [[ឥណ្ឌា|សិល្បៈឥណ្ឌា]] . | image1 = Phra Nang cave P1120050.JPG|caption1= លិង្គ | image2 = Rocket Festival Microphone.jpg| caption2= លិង្គ }} [[ឯកសារ:Phra Nang cave, Rai Leh, Thailand 2018 2.jpg |រូបភាពតូច| លិង្គ.]] {{Orphan|date=ឧសភា ២០០៨}} '''លិង្គ''' ឬ '''ពងក្ដ''' ( {{lang-en| Penis or Dick }} , {{lang-vi|Palad khik }} , {{lang-th|ปลัดขิก}} ) គឺជាអវយវៈរបស់​មនុស្ស​ភេទ​[[បុរស]]និង​[[សត្វ​]][[ឈ្មោល]]​ខ្លះ និងគឺជាអង្គ​ទឹក​មុត្រ​របស់ថនិកសត្វ អវយវៈលិង្គគឺជាសទិសះ​ឆ្ដេញ​ភេទ​ស្ត្រីឬញី។<ref>{{cite news|title=Palad Khik: The Thai Penis Amulet|url=http://www.amuletandtalisman.com/2012/08/palad-khik-thai-penis-amulet.html|publisher=Amuletandtalisman.com|access-date=2014-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011140348/http://www.amuletandtalisman.com/2012/08/palad-khik-thai-penis-amulet.html|archive-date=2016-10-11|url-status=dead}}</ref> <gallery> រូបភាព:Talisman Market Bangkok (20) (28327740215).jpg| លិង្គ រូបភាព:Phra Nang cave, Rai Leh, Thailand 2018 1.jpg| លិង្គ </gallery> ==កំណត់== {{commons category|Palad khik|លិង្គ }} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​]] *[[អ៉ីហ្វួងទី]] *[[តាវស៊ឺ|បព្វជិតសាសនាតៅ]] *[[យាយ ម៉ៅ|លោកយាយម៉ៅ]] *[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ]] *[[សាសនាស្រុក|សាសនាខ្មោច]] *[[ព្រះម៉ែនាង​បក់]] *[[ព្រះម៉ែជំនាងទូក ]] *[[ព្រះមេស្រូវ]] *[[ព្រះភូមិទេវតា]] *[[រានទេវតា]] *[[ព្រះមហាជ័យពៃរស្រព]] *[[រុក្ខទេវតា]] *[[យ័ន្ត]] *[[ឃុនឆាង ឃុនផែន|ឃុនឆាង ឃុនផែន នាងភឹម]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងឃុនឆាង ឃុនផែន]] *[[ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ]] *[[ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ ]] *[[ព្រះសិវៈនាដរាជ]] *[[បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា]] *[[យ៉ាបយ៉ុម]] *[[អរុណមិកុល ស្រីមហាមារីអ័ម័ន កូយិល(ទីក្រុងព្រៃនគរ)]] *[[ មីនាឈី សុនទរេសូរ មនឌៀរ]] *[[សក្តិនិកាយ]] *[[ព្រះក័តតាវះរាយ័ន]] *[[ព្រះម៉ែប៉្ររិយាចី]] *[[ភារតៈនាដយ័ម]] *[[វត្តព្រះស្រីមហាអុម៉ាទេវី]] *[[ទេវស្ថានក្រុងបាងកក]] ok386utm532nn1ohtq7o35i69hvrl73 ដប់ប្រាំពីរមេសាជោគជ័យ 0 1929 342711 297084 2026-11-08T05:38:16Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Anthem_of_Democratic_Kampuchea.ogg|Anthem_of_Democratic_Kampuchea.ogg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Abzeronow|Abzeronow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Anthem of Democratic Kampuchea.ogg|]]. 342711 wikitext text/x-wiki {{Infobox anthem | title = ដប់ប្រាំពីរមេសាជោគជ័យ | image = Emblem of Democratic Kampuchea (1975–1979).svg | image_size = | caption = និមិត្តសញ្ញាជាតិកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ | prefix = ប្រវត្តិសាស្ត្រ | country = {{Flagicon image|Flag of Democratic Kampuchea.svg}} [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|កម្ពុជា]] | lyrics_date = | composer = | music_date = | adopted = ឆ្នាំ ១៩៧៦ | until = ឆ្នាំ ១៩៧៩ | sound = Dap Prampi Mesa Chokchey.ogg | sound_title = ដប់ប្រាំពីរមេសាជោកជ័យ }} '''ដប់ប្រាំពីរមេសាជោកជ័យ''' គឺជា[[ភ្លេងជាតិ]]របស់[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលចាប់ផ្តើមប្រើជាផ្លូវការនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៦។ ទោះបីជាចម្រៀង/ភ្លេងជាតិនេះត្រូវបានធ្លាប់ប្រើនៅតាម"តំបន់រំដោះ"មុន ៧ មករាក៏ដោយ ប៉ុន្តែនៅក្នុងមាត្រា ១៨ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាបានថ្លែងថា ភ្លេងនេះត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើជាលើកដំបូងនៅថ្ងៃទី៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៦។ មនុស្សមួយចំនួនបានសន្មតថា[[ប៉ុលពត|ប៉ុល-ពត]] និង[[ខ្មែរក្រហម]]គឺជាអ្នកនិពន្ធចម្រៀងនេះ ក៏ប៉ុន្តែប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនទៀតបានជំទាស់ដោយអះអាងថាប៉ុល-ពតគឺមិនមែនជាអ្នកនិពន្ធពិតប្រាកដទេ, អ្នកនិពន្ធពិតប្រាកដអាចប្រហែលជាត្រូវខ្មែរក្រហមសម្លាប់ ឫត្រូវបានលាក់មុខ។<ref>[http://www.dccam.org/Archives/Documents/DK_Policy/DK_Policy_DK_Constitution.htm Constitution of Democratic Kampuchea] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070328212757/http://www.dccam.org/Archives/Documents/DK_Policy/DK_Policy_DK_Constitution.htm |date=28 March 2007 }}</ref> បន្ទាប់ពីប្រទេស[[វៀតណាម]]បាន[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|វាយលុកចូលកម្ពុជា]]ហើយបានបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|រដ្ឋាភិបាលថ្មី]], ចម្រៀងមួយនេះក៏ត្រូវបានជំនួសដោយ[[ចម្រៀងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា|ចម្រៀងជាតិថ្មី]]មួយទៀត។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក្តី, [[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]នូវតែបន្តយក'ដប់ប្រាំពីរមេសាជោកជ័យ'ជាបទភ្លេងជាតិរបស់ពួកគេ។ លើសពីនេះទៅទៀតនោះ, ដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហមត្រូវបានប្រទេសលោកខាងលិចមួយចំនួនធំបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសកម្ពុជា, បទចម្រៀងនេះនូវតែជាចម្រៀងជាតិតំណាងអោយប្រទេសកម្ពុជានៅក្នុងកែវភ្នែករបស់ប្រទេសលោកខាងលិចដដែល រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៣ ទើបប្តូរមក[[បទនគររាជ]]។ ==ទំនុក== {|class="toccolours" cellpadding="15" rules="cols" |- ! ភាសាខ្មែរ !! អក្សរឡាតាំងតាមសូរស័ព្ទ !! ប្រតិចារិក[[ព្យញ្ជនៈសូរស័ព្ទអន្តរជាតិ|ពសអ]] !! បកប្រែជា[[ភាសាអង់គ្លេស]] |- !colspan="4" bgcolor="lightyellow"|<span style="color:red">វគ្គទីមួយ</span> |- | ឈាមក្រហមច្រាល <br> ស្រោចសព៌ក្រុងវាល <br> កម្ពុជាមាតុភូមិ <br> ឈាមកម្មករ កសិករដ៏ឧត្តម <br> ឈាម[[កងទ័ពបដិវត្តន៍កម្ពុជា|យុទ្ធជន យុទ្ធនារី]]បដិវត្តិ ។ | Jhām kraham crāl<br> scor srab kruṅ vāl<br> kambujā mātubhūm<br> jhām kammakar kasekar ṭa uttam<br> jhām yuddhajan yuddhanari paṭivatt. | cʰiəm krɑhɑːm craːl<br> sraoc sarəp kroŋ ʋiəl<br> kampuʔciə miətoʔpʰuːm<br> cʰiəm kamməkɑː kaʔsekɑː dɑː ʔutdɑm<br> cʰiəm juttəʔcu˘ən juttəʔniəriː paʔteʋo˘ət | The bright scarlet blood <br> Flooded over the towns and plains of our<br> motherland Kampuchea, <br> The blood of our great workers and farmers,<br> Our revolutionary fighters' blood, both men and women. |- !colspan="4" bgcolor="lightyellow"|<span style="color:red">វគ្គទីពីរ</span> |- | ឈាមប្រែក្លាយជា កំហឹងខ្លាំងក្លា<br> តស៊ូមោះមុត<br> [[ការវាយចូលភ្នំពេញ|ដប់ប្រាំពីរមេសា]] [[ទង់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|ក្រោមទង់បដិវត្តិ]]<br> ឈាមរំដោះ អំពីភាពខ្ញុំគេ ។ | Jhām prae klāy jā kaṃhiṅ khlāṃṅ klā<br> ta ŝū moḥ mut<br> ṭap' prāṃ bīr mesā krom daṅ' paṭivatt<br> jhām raṃṭoḥ aṃ bī bhāb khñuṃ ge. | cʰiəm prae kʰlaːy ciə kɑmhəŋ kʰlaŋ kʰlaː<br> tɑː suː mu˘əh mut<br> dɑp-pram-piː meːsaː kʰraom tu˘əŋ paʔteʋo˘ət<br> cʰiəm rumdɑh ʔɑmpiː pʰiəp kʰɲom keː | Their blood produced a great anger and the courage <br> To contend with heroism. <br> On 17 April, under the revolutionary banner, <br> Their blood freed us from the state of slavery. |- !colspan="4" bgcolor="lightyellow"|<span style="color:red">''បន្ទេរ''</span> |- | ជយោ ! ជយោ ! <br> ដប់ប្រាំពីរមេសាជោគជ័យ<br> មហាអស្ចារ្យមានន័យធំធេង<br> លើស[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] ! | Jăyo! Jăyo! <br> Ṭap' prāṃ bīr mesā jog jay<br> mahā ascāry mān năy dhaṃ dheṅ<br> loes samăy aṅgar! | cejoː cejoː<br> dɑp-pram-piː meːsaː coːk-cɨj<br> mɔhaː ʔɑhcaː miən nəi tʰom-tʰeːŋ<br> ləː samaj ʔɑŋkɔː | Hurrah, hurrah,<br> For the glorious 17 April! <br> That wonderful victory had greater significance <br> Than the Angkor period! |- !colspan="4" bgcolor="lightyellow"|<span style="color:red">វគ្គទីបី</span> |- | យើងរួបរួមគ្នា<br> កសាងកម្ពុជានឹងសង្គមថ្មីបវរ<br> [[ប្រជាធិបតេយ្យ]] [[សមភាពនិយម|សមភាព]]នឹងយុត្ដិធម៌<br> តាមមាគ៌ាម្ចាស់ការ ឯករាជ្យរឹងមាំ | Yoeṅ ruop ruom gnā<br> ka sāṅ kambujā nịṅ saṅgam thmī pavar<br> prajā dhipateyy samabhāb nịṅ yutti dharm<br> tām mārgā mcās' kār ekarāj rịṅ māṃ | kəːŋ ruəp-ruəm kʰniə<br> kɑːsaːŋ kampuʔciə nɨŋ sɑŋkum tməi bɑːʋɑː<br> prɑciə-tʰɨppətaj saːmɔːpʰiəp nɨŋ juttəʔtʰɔə<br> taːm miəkiə mcah kaː ʔaekkəriəc rɨŋ mo˘əm. | We are uniting <br> To construct a Kampuchea with a new and better society, <br> Democratic, egalitarian and just. <br> We follow the road to firmly-based independence. |- !colspan="4" bgcolor="lightyellow"|<span style="color:red">វគ្គទីបួន</span> |- | ប្ដេជ្ញាដាច់ខាត ការពារមាតុភូមិ<br> ទឹកដីឧត្តម បដិវត្តដ៏រុងរឿង | ptejñā ṭāc' khāt kārbār mātubhūm<br> dịk ṭī uttam paṭivatt ṭă ruṅ rīoeṅ! | pdacɲaː dac kʰaːt kaːpiə miətoʔpʰuːm<br> tɨk dəi ʔutdɑm paʔteʋo˘ət dɑː ruŋ-rɨəŋ | We absolutely guarantee to defend our motherland, <br> Our fine territory, our magnificent revolution! |- !colspan="4" bgcolor="lightyellow"|<span style="color:red">វគ្គទីប្រាំ</span> |- | ជយោ ! ជយោ ! <br> ជយោ ! [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|កម្ពុជាថ្មី]] <br> ប្រជាធិបតេយ្យ សំបូរថ្កុំថ្កើង<br> ប្តេជ្ញាជ្រោងគ្រវី ទង់បដិវត្តិក្រហមខ្ពស់ឡើង<br> សាងមាតុភូមិយើង អោយចំរើនលោតផ្លោះ<br> មហារុងរឿង មហាអស្ចារ្យ ! | Jăyo! Jăyo!<br> Jăyo! Kambujā thmī<br> prajā dhipateyy saṃpūr thkuṃ thkoeṅ<br> ptejñā jroṅ gravī daṅ' paṭivatt kraham khbas' ḷoeṅ<br> sāṅ mātubhūm yoeṅ oy caṃroen lot phloḥ<br> mahā ruṅ rīoeṅ mahā ascāry! | cejoː cejoː<br> cejoː kampuʔciə tməj<br> prɑciə-tʰippətaj sɑmboː tkom tkaəŋ<br> pdacɲaa croːŋ krɔʋiː tu˘əŋ paʔteʋo˘ət krɑhɑːm kpu˘əh laəŋ<br> saːŋ miətoʔpʰuːm jəːŋ ʔaoy cɑmraən loːt plɑh<br> mɔhaː ruŋ-rɨəŋ mɔhaː ʔɑhcaː | Hurrah, hurrah,<br> Hurrah! For the new Kampuchea <br> A splendid, democratic land of plenty! <br> We guarantee to raise aloft and wave the red banner of the revolution. <br> We shall make our motherland prosperous beyond all others, <br> Magnificent, wonderful! |} ==សូមមើលផងដែរ== *[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] *[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] *[[ចម្រៀងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [https://web.archive.org/web/20080908150254/http://www.dccam.org/Archives/Musics/Songs/Khmer_Rouge_National_Anthem.mp3 Listening Dap Prampi Mesa Chokchey] * [http://www.nationalanthems.us/forum/YaBB.pl?num=1091635567 Lyrics of Dap Prampi Mesa Chokchey] * [https://www.youtube.com/watch?v=2vW5HvVaybw Dap Prampi Mesa Chokchey's video clip] at [[YouTube]] * [http://cabloco.chez.com/midi/cambodge.mid MIDI file(Encarta93′s version)] * [https://web.archive.org/web/20160305090401/http://mayasite.net/MIDI/Atlas/khm001nm.mid MIDI file(WK Midi's version)] * [https://web.archive.org/web/20141020124905/http://www.ekn.net/midi/National-Anthems/Cambodia.mid Other MIDI file] [[Category:Asian anthems]] [[Category:Cambodian songs]] [[Category:Democratic Kampuchea]] [[Category:Historical national anthems]] [[Category:National symbols of Cambodia]] {{stub}} 5uxg5ne2jw6fmw14erwgu7vhh5ky1al សម្ដេចព្រះមហាឃោសានន្ទ 0 2533 342726 341251 2026-11-08T06:03:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342726 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Ghosanda de Camboya.JPG|right|thumb|300px|{{កណ្តាល|សម្តេច​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ}}]] '''មហា​ឃោសានន្ទ''' (ព្រះ​នាម​ពេញ '''សម្តេច​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ''') ​(២៣ ឧសភា ១៩១៣ - ១២ មីនា ២០០៧) ជា​សម្តេច​សង្ឃរាជ​ដែល​ទទួល​ស្គាល់​ដោយ​ប្រជាជន​​[[កម្ពុជា]]​និរទេស​ ដោយ​ព្រះ​អង្គ​​បាន​​គង់​នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា ក្នុង​អំឡុង​ពេល​​សម័យ​[[ខ្មែរ​ក្រហម]] ​និង​សម័យ​កុម្មុយនិស្ត​នៅ​[[ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ មហា​ឃោសានន្ទ​គឺជាព្រះសង្ឃខ្មែរដែលមានការគោរពយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ក្នុងទំនៀមទំលាប់ថេរវាទ ដែលបានបម្រើការជាអយ្យកោនៃព្រះពុទ្ធសាសនាកម្ពុជាក្នុងសម័យខ្មែរក្រហម និងក្រោយការផ្លាស់ប្តូរសម័យកុម្មុយនិស្តនៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។ ឈ្មោះ​ជា​ភាសាបាលី​របស់​ព្រះអង្គ​ថា មហា​គហសដ្ឋា ប្រែ​ថា​ជា​អ្នក​ប្រកាស​ដ៏​រីករាយ។ ព្រះ​នាម​របស់​ព្រះ​អង្គ​ជា​ភាសា​បាលី គឺ « ឃោសានន្ទ » ដែល​មាន​ន័យ​ថា ជា​ « អ្នក​ឃោសនា​ដោយ​រីក​រាយ » (ឃោស ៖ សំឡេង​ប្រកូក, សម្រែក​ខ្លាំង, ការ​បន្លឺ​សំឡេង + អានន្ទ ៖ សេចក្តី​សប្បាយ, សេចក្តី​រីក​រាយ, សេចក្តី​សុខ​សាន្ត, ប្រាមោទ្យ<ref>វចនានុក្រម​បាលី-ខ្មែរ-អង់គ្លេស ដោយ​​បណ្ឌិត សួន ឱសថ, ការ​ផ្សាយ​របស់​វិទ្យាស្ថាន​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ, បោះ​ពុម្ព​លើក​ទី ១, ព.ស. ២៥៥៥ គ.ស. ២០១១, ទំព័រ ៣២, ៣១៦  ។</ref>)  ។ ព្រះ​អង្គ​ប្រសូត​​នៅ[[ខេត្ត​តាកែវ]] នៅ[[ប្រទេសកម្ពុជា]]នាឆ្នាំ ១៩១៣ នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ​អ្នក​ស្រែ​នៅ​[[ទន្លេ​ចតុមុខ]]  ។ កាលនៅ​ពី​ក្មេង ព្រះអង្គ​មាន​ចំណាប់​អារម្មណ៍​យ៉ាង​ខ្លាំង​ទៅ​លើ​[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា]]​ និង​​បាន​ចូល​បម្រើ​ជា​ក្មេង​វត្ត កាល​ពី​អាយុ ៨ ឆ្នាំ ។ ​​ព្រះ​សង្ឃ​ក្នុង​វត្ត​​ស្ងើច​ក្មេង​វត្តរូប​​នោះ​ណាស់ ហើយ​នៅ​អាយុ ១៤ ឆ្នាំ ព្រះ​អង្គ​បាន​បួស​ជា​លោក​នេន<ref>http://www.mahaghosananda.com/biography.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626050554/http://www.mahaghosananda.com/biography.html |date=2007-06-26 }}  ។</ref>  ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​សិក្សា​ភាសា​បាលី​នៅ​ពុទ្ធិកសាលា​ក្នុង​វត្ត ហើយ​បន្ទាប់​មក​ទៀត បាន​និមន្ត​ទៅ​បំពេញ​​ការ​សិក្សា​​នៅ​​ពុទ្ធិកវិទ្យាល័យ នៅ​[[ភ្នំ​ពេញ]]​និង​[[ខេត្ត​បាត់ដំបង]] មុន​នឹង​និមន្ត​ទៅ​​[[ប្រទេស​ឥណ្ឌា]] ដើម្បី​ស្វែង​រក​ការ​សិក្សា​បន្ថែម​ទៅ​លើ​ភាសា​បាលី​នៅ​​​វិទ្យស្ថាន « នវនាលន្ទា​មហាវិហារ » ​ឯ​រដ្ឋ​ពិហារ ប្រទេស​ឥណ្ឌា<ref>{{Cite web |title=Home - NAVA NALANDA MAHAVIHARA UNIVERSITY |url=https://www.nnm.ac.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230715152622/https://www.nnm.ac.in/ |archive-date=2023-07-15 |access-date=2025-12-16 |website=NAVA NALANDA MAHAVIHARA UNIVERSITY |language=en |url-status=live}}</ref>  ។ == ការអប់រំ==   ព្រះ​មហាឃោសានន្ទ​ បាន​ទទួល​ការ​ហ្វឹក​ហាត់​ពី​គ្រូ​ជា​ច្រើន​អង្គ​ក្នុង​[[សាសនា​ព្រះ​ពុទ្ធ]] ដូច​ជា​​ព្រះ​សង្ឃ​ ១ អង្គ​ពី​[[ប្រទេស​ជប៉ុន]] ព្រះ​នាម ហ៊្វូជិអ៊ិ និឈិដាត់ស៊ឺ (藤井 日達)<ref>https://ja.wikipedia.org/wiki/%E8%97%A4%E4%BA%95%E6%97%A5%E9%81%94 និង https://en.wikipedia.org/wiki/Nichidatsu_Fujii  ។</ref> និង​សម្តេច​ព្រះ​សង្ឃរាជ [[ជួន ណាត]] ជា​ដើម  ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦៥ ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ​ បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា ទៅ​ភាវនា​ធម៌​នៅក្នុង​វត្ត​របស់​ព្រះ​អាចារ្យ​ ប៉ែន ធម្មធរោ (พระอาจารย์แป้น ธมฺมธโร) គឺ​ វត្ត​ឆាយ​ណា (วัดชายนา) នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​មួយ ​ជិត​​ទី​រួម​ខេត្ត​​នគរ​ស្រី​ធម្មរាជ នៅ​ភាគ​​ខាង​​ត្បូង​នៃ​​ប្រទេស​ថៃ<ref>http://www.watchaina.com/home/index.php/2014-12-05-14-50-19 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220819142509/https://www.watchaina.com/home/index.php/2014-12-05-14-50-19 |date=2022-08-19 }}  ។</ref>  ។ បួន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក ពោល​​គឺ​​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ដែល​ព្រះ​​អង្គនៅ​តែ​​កំពុង​សិក្សា​នៅ​ក្នុង​វត្ត​ព្រៃ​​របស់​ព្រះ​អាចារ្យ​ធម្មធរោ​នោះ រដ្ឋាភិបាល​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ​បាន​​ចាប់​ផ្តើម​​ទម្លាក់​​គ្រាប់​បែក​​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា ​ក្នុង​​គោល​បំណង​​កាត់​ផ្ដាច់​​ផ្លូវ​​លំ​​ហូ​ជី​មិញ និង​​បញ្ចប់​សង្គ្រាម​វៀតណាម  ។ ប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​រង​ការ​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ខ្ទេច​ខ្ទី ហើយ​ប្រជាជន​ត្រូវ​បែក​ខ្ញែក​ព្រាត់​ប្រាស​គ្នា  ។ == សម័យខ្មែរក្រហម== ពួក​[[ខ្មែរ​ក្រហម]]​​បាន​​​រឹប​​អូស​​​យក​​​ប្រទេស​​ទាំង​មូល ហើយ​​​​វាសនា​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ខ្មែរ ត្រូវ​ស្ថិត​ក្នុង​ភាព​មិន​ទៀង  ។ [[ប៉ុល ពត]] ​ដែល​ធ្លាប់​រស់​នៅ​ក្នុង​វត្ត​អារាម​កាល​នៅ​ក្មេង បាន​ប្រកាស​ថា [[ព្រះ​សង្ឃ]] ​ជា​បញ្ញើ​ក្អែគ ​គ្មាន​​ប្រយោជន៍​​អ្វី​នោះទេ ហើយ​ជា​វណ្ណៈ​មួយ​ក្នុង​របប​សក្តិភូមិ​ចាស់  ។ ដោយ​សារ​ការ​ឃោសនា​​ដ៏​​គួរ​ឲ្យ​រន្ធត់​បែប​នោះ ពួក​ខ្មែរ​ក្រហម​​បាន​ផ្សឹក​[[ព្រះ​សង្ឃ]]​ ហើយ​បញ្ជូន​ទៅ​ធ្វើ​ស្រែ​ចម្ការ​ដូច​ប្រជាជន​ដទៃ​ទៀត​ដែរ ឬ​ក៏​ពួក​ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​​ធ្វើ​ទារុណកម្ម​លើ​ព្រះ​សង្ឃ​ ឬ​​​បញ្ជូន​ទៅ​រៀន​សូត្រ និង​ធ្វើ​គត់​ចោល​​ទៀត​ផង ។ ព្រះ​សង្ឃ​​ខ្លះ​ទៀត ​ត្រូវ​បាន​បង្ខំឲ្យ​​ប្រព្រឹត្ត​ខុស​នឹង​​វិន័យ​​របស់​ព្រះ​សង្ឃ ដោយ​​ត្រូវ​បាន​គេ​ភ្ជង់​កាំភ្លើង  ។ ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក រហូត​ដល់​ពេល​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​ត្រូវ​រលំ លែង​មាន​ព្រះ​សង្ឃ​នៅក្នុង​[[ប្រទេស​កម្ពុជា]] ហើយ​និង​វត្ត​ជា​ច្រើន បាន​ត្រូវ​គេ​កម្ទេច​ចោល  ។ នៅ​​គ្រា​នោះ មាន​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ជា​ច្រើន ​​បាន​ចាប់​ផ្តើម​​រត់​ចេញ​​ពី​[[ប្រទេស​កម្ពុជា]] ទៅ​ផ្តុំ​គ្នា​តាម​បណ្តោយ​ព្រំ​ប្រទល់​ប្រទេស​ថៃ ដោយ​តំណាល​ទាំង​រឿង​រ៉ាវ​ដែល​អ្នក​ក្រៅ​ ពិបាក​ជឿ ស្តី​ពី​របប​ប្រល័យ​ពូជ​សាសន៍​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​ភ័យ​​រន្ធត់​នោះ  ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៧៨ ព្រះ​មហាឃោសានន្ទ​ បាន​ចាក​ចេញ​ពី​អាស្រមបទ​ក្នុង​ព្រៃ ហើយ​បាន​និមន្តទៅ​ដល់ជំរំ​ជន​ភៀស​ខ្លួន​នៅ​តាម​​ព្រំ​ប្រទល់​ប្រទេស​ថៃ​និង​ខ្មែរ ​និង​​បាន​ចាប់​ផ្តើម​​ជួយ​ផ្គត់​ផ្គង់​​ដល់​​ជន​​ភៀស​​ខ្លួន​ដែល​រត់​មក​ប្រទេស​ថៃ​នោះ  ។ នៅ​តាម​ជំរំ​នានា ជន​ភៀស​ខ្លួន ដែល​ខាន​បាន​ជួប​ព្រះ​សង្ឃ​ជា​ច្រើន​ឆ្នាំ​មក​នោះ ពេល​ឃើញ​មុខ​ព្រះ​មហាឃោសានន្ទ ក៏​រំភើប​ចិត្ត​យ៉ាង​ក្រៃ​លែង ហើយ​ក៏​ស្រក់​ទឹក​ភ្នែក​ស្រែក​យំ កាល​ណា​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ​សូត្រ​មន្ត្រ ដែល​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ធ្លាប់​ឮ​ធ្លាប់​សូត្រ​ជា​ច្រើន​ជំនាន់​ច្រើន​តំណ​មុន​ឆ្នាំ​សូន្យ​នៃ​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​របស់​ខ្មែរ​ក្រហម  ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​ចែក​រំលែក​នូវ​អត្ថបទ​ព្រះ​ធម៌​ដល់​ជន​ភៀស​ខ្លួន​ជា​ធម្មទាន សម្រាប់​ចម្រើន​ព្រះ​បរិត្ត និង​បំផុសគំនិត​ ដើម្បី​លើក​ទឹក​ចិត្ត​របស់​ជន​ភៀស​ខ្លួន​ដ៏​វេទនា​ទាំង​នោះ<ref>http://www.ghosananda.org/bio_book.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117000818/http://ghosananda.org/bio_book.html |date=2016-01-17 }}  ។</ref>  ។ == ការស្ថាបនាឡើងវិញ== ព្រះ​មហាឃោសានន្ទ​ បាន​ជួយ​ដល់​ប្រទេស​ជាតិ​ និង​ជួយ​ឲ្យ​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ខ្មែរ ​កើត​ឡើង​​វិញ ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៨០  ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​ធ្វើ​​​ជា​អ្នក​តំណាង​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ក្នុង​​ជំរំ​ជន​ភៀស​ខ្លួន និង​តំណាង​រដ្ឋាភិបាល​ខ្មែរ​និរទេស​កម្ពុជា នៅ​ឯ​​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ  ។ នៅ​ពេល​ដែល​របប ប៉ុល ពត រលំ​នា​ឆ្នាំ ១៩៧៩ ​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ គឺ​ជា​ព្រះ​សង្ឃ​ ១ ​អង្គ ក្នុង​ចំណោម​ព្រះ​សង្ឃ​ខ្មែរ ៣០០០ អង្គ ដែល​បាន​ផុត​ពី​ស្លាប់​ ក្នុង​ចំណោម​​ព្រះ​សង្ឃ​ចំនួន ៦ ម៉ឺន​អង្គ​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​​មុន​ឆ្នាំ ១៩៧៦  ។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៧៩ នៅ​តាម​ជាយ​ដែន​ខ្មែរ-ថៃ ព្រះ​អង្គ​បាន​កសាង​វត្ត​ក្នុង​ជំរំ​ជន​ភៀស​ខ្លួន​ទាំង​ឡាយ ហើយ​បាន​បំបួស​ព្រះ​សង្ឃ​ជាតិ​ខ្មែរ ទោះ​បី​ជា​​មាន​ការ​ហាម​ប្រាម​ពី​អាជ្ញាធរ​យោធា​ថៃ​ក៏​ដោយ<ref>John Amos Marston, Elizabeth Guthrie, History, Buddhism, and new religious movements in Cambodia, គ្រឹះ​ស្ថាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ​សាកលវិទ្យាល័យ​ហាវ៉ៃ (University of Hawaii Press), គ.ស. ២០០៤ ISBN 0-8248-2868-2, ទំព័រ​ ២០១  ។</ref>  ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៨០ ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ និង​​បព្វជិត​សាសនា​គ្រីស្ទាន ១ រូប គឺ​គ្រូ​គង្វាល ភីធ័រ ឡរ៉ែន្ស ផនដ៍ (Peter L. Pond) បាន​បង្កើត​ « បេសកកម្ម​អន្តរសាសនា​ដើម្បី​សន្តិភាព​នៅ​កម្ពុជា »  ។ លោក​ទាំង​ពីរ បាន​រក​ឃើញ​អតីត​ព្រះ​សង្ឃ​និង​ដូន​ជី​ រាប់​រយ​អង្គ និង​រាប់​រយ​នាក់ ដែល​បាន​រួច​ពី​ស្លាប់ ដើម្បី​ឲ្យ​ពួក​អតីត​សង្ឃ​និង​ដូន​ជី​ទាំង​នោះ អាច​បួស​​ឬ​កាន់​សីល​ ១០ ឡើង​វិញ និង​កាន់​កាប់​មុខ​ងារ​​ឡើង​វិញ ​ក្នុង​វត្ត​អារាម​ខ្មែរ​ទូទាំង​ពិភព​លោក​ផង​ដែរ  ។ នៅ​ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨០ រដ្ឋាភិបាល​ថៃ​សម្រេច​ចិត្ត​បង្ខំ​ជន​ភៀស​ខ្លួន​រាប់​ពាន់​នាក់​ឲ្យ​ធ្វើ​មាតុភូមិនិវត្តន៍  ។ លោក​គ្រូ​គង្វាល ផនដ៍ និង​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ ក៏​បាន​រៀប​ចំ​ការ​តវ៉ា​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​ធ្វើ​មាតុភូមិនិវត្តន៍​ទាំង​បង្ខំ​នូវ​ជន​ភៀស​ខ្លួន​ពី​ជំរំ​ស្រះ​កែវ (សាកែវ)<ref> Brian Peter Harvey , An introduction to Buddhist ethics: foundations, values, and issues. គ្រឹះ​ស្ថាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ​សាកលវិទ្យាល័យ​ខេម​ប្រ៊ិដហ្សិ៍ (Cambridge University Press), គ.ស. ២០០០, ISBN 0-521-55640-6, ទំព័រ ២៨១  ។</ref>  ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៨៨ ព្រះ​សង្ឃ​ខ្មែរ​មួយ​ក្រុម ដែល​បាន​និរទេស​ខ្លួន​ចាក​ចេញ​ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា បាន​ជ្រើស​​តាំង​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ ​​​​ជា​​សង្ឃរាជ  ។ ព្រះ​មហាឃោសានន្ទ​ បាន​យល់​ព្រម​ទទួល​ឋានៈ​នេះ​​​ជា​បណ្តោះ​អាសន្ន ដរាប​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​នឹង​មាន​សន្តិភាព​ឡើង​វិញ<ref>Harris, Ian (August 2001), "Sangha Groupings in Cambodia", Buddhist Studies Review (UK Association for Buddhist Studies) 18 (I): 70  ។</ref>  ។ នៅ​ជំនាន់​នោះ គឺ​នៅ​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៨០ សម្តេច​ព្រះ​មហា​សង្ឃរាជ​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា គឺ សម្តេច ទេព វង្ស ដែល​របប​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​កម្ពុជា ក្រោម​ការ​គាំ​ទ្រ​ពី​សាធារណរដ្ឋ​សង្គមនិយម​វៀតណាម បាន​តែង​តាំង​កាល​ពី​ឆ្នាំ ១៩៨១<ref>Harris, Ian (August 2001), "Sangha Groupings in Cambodia", Buddhist Studies Review (UK Association for Buddhist Studies) 18 (I): 75  ។</ref>  ។ == ធម្មយាត្រា== នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩២ ជា​ឆ្នាំ​ដំបូង ដែល​[[អង្គការ​សហប្រជាជាតិ]]​​បាន​អនុវត្ត​សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស​នៃ​ឆ្នាំ ១៩៩១ ទើប​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ ​​ដឹក​នាំ​ធម្មយាត្រា​នៅ​ថ្នាក់​ជាតិ​ជា​​លើក​ដំបូង​​ សម្រាប់​​ផ្តល់​នូវ​សន្តិភាព​ដល់​ប្រទេស​ខ្មែរ​​ទាំង​មូល ​ដើម្បី​ឲ្យ​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​​មាន​សេចក្តី​សង្ឃឹម​និង​សន្តិភាព​​ឡើង​វិញ<ref>http://www.buddhanet.net/masters/maha-gosanada.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303171724/http://www.buddhanet.net/masters/maha-gosanada.htm |date=2016-03-03 }}  ។</ref>  ។ ធម្មយាត្រា​នេះ​ បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​​និង​ចំណាយ​ពេល​អស់​រយៈ​ពេល ​១៦ ​ថ្ងៃ ​និង​ ​២០០ គ.ម. ​ឆ្ពោះ​ទៅ​កាន់​​តំបន់​ខ្មែរ​ក្រហម ដោយ​ឆ្លង​កាត់​ដី ដែល​ពួក​ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​បង្កប់​គ្រាប់​មីន  ។ បន្ទាប់​​មក ព្រះ​អង្គ​នាំ​​[[ធម្មយាត្រា]]​​ជា​ច្រើន ​ឆ្ពោះ​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​​ទាំង​មូល ជាមួយ​មនុស្ស​ចំនួន​ប្រមាណ​ ២០០ ទៅ ៣០០ នាក់​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ (មាន​ទាំង​ព្រះ​សង្ឃ ដូន​ជី និង​ឧបាសក​ឧបាសិកា)  ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៥ មាន​រហូត​ដល់ ៥០០ នាក់ ដែល​ធ្វើ​ធម្មយាត្រា  ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៥ នោះ មាន​ពួក​ខាង​​ « បូជនីយេសចរណ៍​អន្តរជំនឿ​ដើម្បី​សន្តិភាព​និង​ជីវិត » បាន​ទៅ​ជួប​និង​រួប​រួម​គ្នា​ជា​មួយ​ពួក​អ្នក​ធ្វើ​ធម្មយាត្រា​នោះ  ។ ក្រុម​ទាំង ២ បាន​ដើរ​ឆ្លង​កាត់​ប្រទេស​កម្ពុជា ពី​ព្រំ​ប្រទល់​ថៃ រហូត​ដល់​ព្រំ​ប្រទល់​វៀតណាម ដោយ​បាន​ដើរ​កាត់​តំបន់​ដែល​ពួក​ខ្មែរ​ក្រហម​កាន់​កាប់ អស់​រយៈ​ពេល​ច្រើន​ថ្ងៃ  ។ ដោយ​ហេតុ​តែ​បាន​បង្រៀន​នូវ​ភាព​អហិង្សា និង​កសាង​វត្ត​អារាម​ខាង​ពុទ្ធសាសនា​ទូទាំង​ពិភព​លោក ដើម្បី​ជួយ​ជ្រោម​ជ្រែង​ដល់​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ ដែល​ត្រូវ​និរទេស ឲ្យ​ឋិត​នៅ​ក្នុង​សាសនា​ប្រកប​ដោយ​សន្តិភាព​របស់​ខ្លួន​នេះ បាន​ជា​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ​ បាន​ទទួល​ « រង្វាន់​នៃ​​សេចក្តី​ក្លាហាន​និង​មនសិការ ពី​​មូលនីធិ​ ភីស ​អាប្បេយ៍ (អាស្រមបទ​សន្តិភាព) » (Peace Abbey Courage of Conscience Award)  ។<br /> <br /> គេ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ព្រះ​អង្គ​ថា ជា « មហាត្មៈ​គន្ធី នៃ​ប្រទស​កម្ពុជា »<ref>{{Cite news |title=Preah Maha Ghosananda |url=https://www.economist.com/obituary/2007/03/22/preah-maha-ghosananda |access-date=2025-12-16 |work=The Economist |issn=0013-0613|language=en}}</ref>  ។ លោក​ស្រី ឃ្លែរប៊ន ផិល្ល (Claiborne Pell) ដែល​ជា​ប្រធាន​គណៈ​កម្មាធិការ​ការ​បរទេស​នៃ​ព្រឹទ្ធសភា​អាមេរិកាំង បាន​ស្នើ​ឈ្មោះ​របស់​ព្រះ​អង្គ ចំពោះ​រង្វាន់​សន្តិភាព​ណូបែល<ref name="biography">http://www.mahaghosananda.com/biography.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626050554/http://www.mahaghosananda.com/biography.html |date=2007-06-26 }}  ។</ref>  ។ គេ​ក៏​បាន​ស្នើ​ព្រះ​នាម​ព្រះ​អង្គ ចំពោះ​រង្វាន់​នេះ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៥, ១៩៩៦ និង ១៩៩៧ ដោយ​យល់​ឃើញ​សកម្មភាព​របស់​ព្រះ​អង្គ​ក្នុង​ការ​នាំ​សន្តិភាព​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា  ។ ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ ក៏​មាន​តួ​នាទី​ជា​ទី​ប្រឹក្សា​ឲ្យ​​​​ « ពុទ្ធសាសនិក​សម្ព័ន្ធ​ដើម្បីសន្តិភាព » (Buddhist Peace Fellowship) ហើយ​ព្រះ​អង្គ​គង់​ម្តង​ម្កាល​នៅ​វត្ត​អារាម​​បាលិលេយ្យ​ ដែល​កសាង​ដោយ​ជន​ភៀស​ខ្លួន​ខ្មែរ នៅ​ទី​ក្រុង​ហ្វ៊ីឡាឌែលហ៊្វីយ៉ា រដ្ឋ​ផេនស៊ីលវ៉ានីញ៉ា ស.រ.អា.  ។<br /> <br /> សម្តេច​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ ​បាន​ទទួល​អនិច្ចធម្ម​នៅ​ក្រុង​ន័រធ៍​ហាំប៍តុន រដ្ឋ​ម៉ាស្សាឈូសេត្តស៍ នៃ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក នៅ​ថ្ងៃ​ទី ១២ ខែ​មីនា ឆ្នាំ ២០០៧<ref name="biography" />  ៕ {{អត្ថបទពិសេស}}   * ជីវប្រវត្តិ​សម្តេច​ព្រះ​មហា​ឃោសានន្ទ​ជា​ខេមរភាសា ៖ [http://www.centrepeaceconflictstudies.org/fileadmin/downloads/pdfs/Maha_Ghosananda_Buddha_of_Battlefield.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716065859/http://www.centrepeaceconflictstudies.org/fileadmin/downloads/pdfs/Maha_Ghosananda_Buddha_of_Battlefield.pdf |date=2011-07-16 }} [http://5000-years.org/kh/play/45250/90] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124103020/https://5000-years.org/kh/play/45250/90 |date=2025-01-24 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[Category:ព្រះសង្ឃខ្មែរ]] [[Category:ព្រះសង្ឃ]] [[Category:ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] [[Category:ព្រះសង្ឃក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] berb6ts2qmakt0iuugy2wcpelyzmvkj ព្រាប សុវត្ថិ 0 2668 342673 337390 2026-11-08T04:26:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342673 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រាប សុវត្ថិ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |ព្រាប សុវត្ថិ ឆ្នាំ2024 <br> |- style="background: #f1f5fc;" |'''ឈ្មោះ''' | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1975|5|25|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Khmer Music, Cha Cha Cha, Jazz, Madizone, Classic, R&B, Rock, Hip hop & Pop Music. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |1995-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * តួសម្ដែងប្រុស * អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | ផលិតកម្ម ហ្គាឡាក់សុីណាវ៉ាត្រា (Galaxy) 2020-បច្ចុប្បន្ន |} '''ព្រាប សុវតិ្ថ''' ([[អង់គ្លេស]]: Preap Sovath) (កើតថ្ងៃទី២៥ ខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៩៧៥) លោក គឺជាកុំពូលតារាចម្រៀងកម្ពុជាមួយរូប ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៥ ជាមួយនិង អាល់ប៊ុម (Album) បទចម្រៀងពេញនិយមក្នុងបទ (ទូរសព្ទប្រាប់អូន) ចេញផ្សាយដោយ [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] បទចម្រៀងមួយនេះ ធ្វើឱ្យលោកទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីទស្សនិជន និង ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាបន្តបន្ទាប់ លោកក៏ជាតារាភាពយន្ត ជាអគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកយីហោល្បី ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាចៅក្រម និងជាសមាជិកគណៈកម្មាធិការ សវនាកម្មដែលជាអ្នកវាយតម្លៃ សម្រាប់ភាពពិតនៃសម្លេងដែលបង្ហាញក្នុងវគ្គ Blind audition ក្នុងកម្មវិធី [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Voice_Cambodia The Voice Cambodia] ហើយលោកក៏បានក្លាយជា Jugde Audition ក្នុងកម្មវិធីបន្តបន្ទាប់ទៀតដូចជា៖ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Cambodian_Idol Cambodian Idol]) (The Voice Kid Cambodia) and (X Factor Cambodia) ផងដែរ។ == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' '''ព្រាប សុវត្ថិ''' កើតនៅថ្ងៃទី២៥ ខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៩៧៥ កំឡុងពេលដែលកងទ័ព [[ខ្មែរក្រហម]] ធ្វើការជម្លៀសប្រជាពលរដ្ឋចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ នាថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥។ ម្តាយរបស់លោកបានបង្កើតលោក នាតាមផ្លូវធ្វើដំណើរពេលកំពុងជម្លៀស ដែលជាពេលយប់ក្រោមដើមស្នាយមួយ ដូចនេះម្ដាយលោកក៏ដាក់ឈ្មោះអោយលោកថា (ស្នាយ) ។ ឪពុករបស់ព្រាប សុវត្ថ ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងទ័ពខ្មែរក្រហមនៅឆ្នាំ ១៩៧៧ ក្រោយមកលោក និងម្តាយរបស់លោកបានផ្លាស់លំនៅទៅ [[ស្រុកកោះធំ]] ក្នុង [[ខេត្តកណ្តាល]] ម្តាយរបស់លោកត្រូវ បានពួកខ្មែរក្រហមបង្ខំអោយទៅធ្វើការនៅកសិដ្ឋានប្រមូលផ្តុំជាមួយពលរដ្ឋខ្មែរជាច្រើនទៀតជារៀងរាល់ថ្ងៃខណៈពេលដែល ព្រាប សុវត្ថិ ធំធាត់នៅក្នុងមណ្ឌលកុមារ ក្នងរបបវាលពិឃាត ក្រោមការដឹកនាំរបស់ [[ប៉ុលពត]] ។ ក្រោយពេលដួលរលំរបបខ្មែរក្រហម គ្រួសាររបស់លោក ព្រាប សុវត្ថិ បានផ្លាស់ទីលំនៅទៅរស់នៅទី [[ក្រុងភ្នំពេញ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ លោកស្រីបានចូលធ្វើទាហ៊ាននៅអគ្គស្នងការនយោបាយ ហើយបានរៀនផ្នែកបរិក្ខាហិរញ្ញវត្ថុ ហើយបានចូលបម្រើការងារក្នុងក្របខ័ណ្ឌរដ្ឋ ជាហរិញ្ញឹក។ បន្ទាប់មកម្តាយរបស់លោកបានខិតខំយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីបញ្ជូនលោក ព្រាប សុវត្ថ ទៅសាលារៀនហើយនៅទីបំផុតលោកបានបញ្ចប់ការសិក្សានៅវិទ្យាល័យក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ហើយបន្តការសិក្សាបរិញ្ញាប័ត្រច្បាប់និងសេដ្ឋកិច្ចនៅសកលវិទ្យាល័យសេដ្ឋកិច្ច ក្នុងអំឡុងពេលនោះផងដែរ លោកបានដាក់ពាក្យបម្រើកងទ័ព ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩២ លោកបានចូលធ្វើទាហាន​ នៅអគ្គស្នងការនយោបាយ ពេលលោកបានចូលទាហាន លោកឩស្សាហ៍ បានឡើងច្រៀងក្នុងកម្មវីធីជប់លៀង សម្លេងទឹកដមរបស់លោក ត្រូវបានមិត្តភ័ក្ដនែនាំ អោយទៅចេញច្រៀងតាមរាង្គសាល និង តាមបារប៊ីហ្គាដេន ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៤ លោកដើរច្រៀងតាមភោជនីដ្ឋានផ្សេងៗផងដែរ លោកចេញច្រៀងបានរយៈពេលតែ ១ឆ្នាំ លោកក៏បានទៅច្រៀងឱ្យ [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៥ ពេលនោះហើយដែល លោក បានបោះជំហ៊ានឈានចូលក្នុងវិស័យសិល្បះយ៉ាងពេញលេញជាលើកដំបូង និង បានចេញបទចម្រៀងជាលើកដំបូងក្នុងបទ "អូនជាបេះដូងបង" (Oun Chea Besdong Bong) ចេញផ្សាយក្នុងអាល់ប៊ុម [[RHM Album (CD Vol.04)]]។<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Radio_France_Internationale Radio France Internationale] (2011) [http://go.metrolagu.ru/getmp3?v=rmUqzNNIPsk Preap Sovath Biography], Website: go.metrolagu.ru, Publication: September 11, 2011. </ref> == អាជីពតន្ត្រី == '''Music career''' === ព្រាបសុវត្ថិ បទចម្រៀងក្នុងឆ្នាំ (១៩៩៥ - ១៩៩៥) === ''' Preap Sovath Song in (1995 - 1995)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩៩៥ ព្រាប សុវត្ថិ បានចូលច្រៀងក្នុង [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] និងបានចេញបទចម្រៀងជាលើកដំបូងរបស់ខ្លួនចំនួន២បទ ដែលមានចំណងជើងថា "ចាំអូនមួយជីវិត" (Cham Oun Mouy Jivit) និងបទ "អូនជាបេះដូងបង" (Oun Chea Besdong Bong) ចេញផ្សាយក្នុងអាល់ប៊ុម [[RHM Album (CD Vol.04)]] ការបង្ហាញខ្លួនរបស់ ព្រាប សុវត្ថិ ក្នុងបទចម្រៀងលើកដំបូងពេលនោះមិនទាន់ទទួលបាន ការពេញនិយមស្ដាប់ច្រើននោះទេ ត្បិតពេលនោះ ព្រាប សុវត្ថិ ត្រូវប្រកួតប្រជែងជាមួយតារាចម្រៀងជួរមុខ និងតារាចម្រៀងរាមច្បងជាច្រើនទៀត ក្នុងផលិតកម្មដូចគ្នា។<ref>Nokorthom News (2020) [https://norkorthom.com/2020/08/%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%b6%e1%9e%94-%e1%9e%9f%e1%9e%bb%e1%9e%9c%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%90%e1%9e%b7-%e1%9e%93%e1%9f%85%e1%9e%87%e1%9e%b6%e1%9e%98%e1%9e%bd%e1%9e%99%e1%9e%a0%e1%9e%84%e1%9f%92/ ព្រាប សុវត្ថិ នៅជាមួយហង្សមាស ២៣ឆ្នាំ អស់និស្ស័យ ដើរចូល Galaxy]{{Dead link|date=កក្កដា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Website: norkorthom.com, Publication: August 20, 2020</ref> ព្រាប សុវត្ថិ បានបន្តច្រៀងក្នុងផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស ពីឆ្នាំ ១៩៩៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៧ ជាមួយតារាចម្រៀងជាច្រើនដូចជា៖ លោក [[សុះ ម៉ាច]] និង អ្នកស្រី [[សួន ចន្ថា]] ក្នុងអាល់ប៊ុមរស្មីហង្សមាស [[RHM Album (CD Vol.19)]] និង កញ្ញា [[ទូច ស៊ុននិច]] ក្នុងអាល់ប៊ុមរស្មីហង្សមាស [[RHM Album (CD Vol.20)]], RHM Album CD Vol.24, RHM Album CD Vol.25។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨-១៩៩៩ ព្រាប សុវត្ថិ បានចាប់ដៃគូចម្រៀង ជាមួយអ្នកស្រី [[ហ៊ឹម ស៊ីវន]] និង អ្នកស្រី សួន ចន្ថា ចេញនូវអាល់ប៊ុមរួមគ្នា ក្នុងអាល់ប៊ុមរស្មីហង្សមាស RHM Album CD Vol.26, RHM Album CD Vol.27 និង RHM Album CD Vol.29, RHM Album CD Vol.33, RHM Album CD Vol.34 ដែលជាអាល់ប៊ុមចម្រៀងឆ្លងឆ្លើយដែលមានការពេញនិយមស្ដាប់ជាច្រើនផងដែរ។ <ref> Tnaot News (2021) [https://m.tnaot.com/km/m/detail/article/12307256 លោក ព្រាបសុវត្ថិ], Website: tnaot.com, Publication: November 25, 2021 </ref> === ភាពពេញនិយម (២០០០-២០០៥) === '''Popularity (2000 - 2005)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០០ លោក ព្រាប សុវត្ថិ បានចេញនូវបទចម្រៀង [[រាំវង់]] ដើម្បីចូលរួមអបអរ [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ក្នុងនោះមានបទ "រាំវង់សហស្សវត្សរ៍ថ្មី" ចេញក្នុងអាល់ប៊ុម RHM Album (CD Vol.56), និងបានចេញក្នុងអាល់ប៊ុមដៃគូ (Partner Album) ជាមួយអ្នកស្រី ហុឹម សុីវន ក្នុងអាល់ប៊ុម RHM Album (CD Vol.58) បទចម្រៀងដែលធ្វើឱ្យលោក ព្រាប សុវត្ថិ កាន់តែមានភាពល្បីល្បាញក្នុងពេលនោះគឺបទ "មានថ្មីម្ដេចមិនប្រាប់" ចេញក្នុងអាល់ប៊ុមទោល (Solo Album) RHM Album (CD Vol.63) បទមួយនេះបានជាប់ក្នុងកម្មធី Top1 Music Apsara Radio FM.97 ផងដែរ ដែលក្លាយជាបទចម្រៀងមានការចាក់ស្ដាប់ច្រើនបទផុតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០១ លោក ព្រាប សុវត្ថិ បានចូលរួមក្នុងកម្មវិធីប្រគុំតន្រ្តី សុខភាពមាតា ពិភពលោក ដែលរៀបចំឡើងដោយ អង្គការ យូនីសេហ្វ ([https://en.wikipedia.org/wiki/UNICEF UNICEF]) ស្ដីពី "សប្ដាហ៍ពិភពលោក បំបៅកូនដោយទឹកដោះម្ដាយ" (World Breastfeeding Week) និងមានការផ្សាយផ្ទាល់ក្នុងទូរទស្សន៍ បុស្តិ៍លេខ៣ ផងដែរ។<ref> UNICEF (2001) [https://bophana.org/events/world-breastfeeding-week-online/ World Breastfeeding Week – Online], Website: bophana.org, Publication: Bophana Center August 19, 2021 </ref> === ចូលរួមការប្រគុំតន្ត្រីពេញនិយមអាស៊ានជប៉ុន (២០០៣) === === '''Joined Japan Asean Pop Concert (2003)''' === ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៣ ជាកិត្តិយសមួយផងដែរសម្រាប់លោក ព្រាប សុវត្ថិ តំណាងឱ្យតារាចម្រៀងពេញនិយមរបស់កម្ពុជា ចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ នៃការប្រគុំតន្ត្រី J-ASEAN POPs ដែលធ្វើឡើងនៅទីក្រុង [https://en.wikipedia.org/wiki/Yokohama Yokohama] [[ប្រទេសជប៉ុន]] ដែលរៀបចំដោយមូលនិធិជប៉ុន បទចម្រៀងដែលនិពន្ធរួមគ្នាដោយសិល្បករជប៉ុន និងសិង្ហបុរី និងរៀបចំតាមរបៀបរបស់ពួកគេតាមភាសារបស់ពួកគេគឺជា បទចម្រៀងដោយសិល្បករកំពូលរបស់ប្រទេសជប៉ុន និងប្រទេសអាស៊ានទាំងដប់ច្រៀង ក្នុងគោលបំណង ស្វែងរកការរួមផ្សំគ្នាក្នុងចំណោមវប្បធម៌ចម្រុះនៃប្រទេសជប៉ុន និងបណ្តាប្រទេសអាស៊ាន និងនាំមកនូវអារម្មណ៍នៃការរួមគ្នា និងសហគមន៍ក្នុងចំណោមប្រជាជនដ៏ធំទូលាយដែលគាំទ្រវាតាមរយៈការផ្លាស់ប្តូរតន្ត្រីដ៏ពេញនិយម។<ref> MOFA: Japan (2003) [https://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/asean/year2003/concert.html Japan and ASEAN Pop Stars Dream Concert 2003 J-ASEAN POPs in Yokohama], Website: mofa.go.jp </ref> កំពូលតារាចម្រៀងឧកញ៉ា ព្រាប សុវត្ថិ បានចេញសារប្រកាសថ្កោសទោសយ៉ាងខ្លាំង ចំពោះទង្វើរំលោភបំពានរបស់អាជ្ញាធរថៃ មកដែនអធិបតេយ្យភាពជាតិ បូរណភាពទឹកដី និងសិទ្ធិមនុស្សមកលើប្រទេសកម្ពុជា យ៉ាងកម្រោល និងយ៉ាងគឃ្លើនបំផុត តាមរយៈការអនុវត្តច្បាប់របស់ថៃមកលើដែនអធិបតេយ្យកម្ពុជា។ == ព្រាបសុវត្ថិ បទល្បីប្រចាំឆ្នាំ (២០០៤ - ២០០៦) == '''Preab Sovath Hits Songs of the Year (2004 - 2006)''' == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2000 | align="center" | មានថ្មីម្ដេចមិនប្រាប់ | align="center" | Top1 Music Apsara FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Apsara Radio FM.97 Cambodia |- | align="center" | 2005 | align="center" | U Better Not Come Home | align="center" | Top1 Music Apsara FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Apsara Radio FM.97 Cambodia |- | align="center" | 2012 | align="center" | Cambodia Top Singer | align="center" | Anachakdara Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | [https://web.archive.org/web/20260519040745/https://sabay.com/ Sabay Digital Corporation]<ref>Phnom Penh Post (2012) [https://www.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B-%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E2%80%8B%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B6 ពានរង្វាន់ អាណាចក្រតារា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516053033/https://www.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B-%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E2%80%8B%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B6 |date=2023-05-16 }}, Website: postkhmer.com, Publication: February 17, 2012</ref> |- | align="center" | 2018 | align="center" | Best Male Artist of The Year | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio FM.89 Cambodia.<ref>World Bridge Media (2018) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' === ព្រាប សុវត្ថិ អាល់ប៊ុម (១៩៩៥ - ១៩៩៩) === '''Preap Sovath Album (1995 - 1999)''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | អាល់ប៊ុម ! style="background-color:#D3D3D3" width=10% | ប្រភេទតន្ត្រី ! style="background-color:#D3D3D3" width=15% | សិល្បៈ ! style="background-color:#D3D3D3" width=10% | ឆ្នាំចេញផ្សាយ ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ផលិតកម្ម |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.04)|អូនជាបេះដូងបង]] | align="center" | Blues | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1995 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.04 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.19)|ម្ដេចអូនដាច់មេត្តា]] | align="center" | Classic | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1996 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.19 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.20)|បេះដូងក្រៀមស្វិត]] | align="center" | Classic | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1996 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.20 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.24)|មិនដឹងមិនឮ]] | align="center" | Cha Cha Cha | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1997 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.24 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.25)|ហេតុអ្វីទៅអូន]] | align="center" | Classic | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1997 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.25 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.26)|លេខ១បីនាក់]] | align="center" | Dance Music | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] Ft. ហុឹម សុីវន | align="center" | 1998 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.26 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.27)|កម្មពៀរស្នេហា]] | align="center" | Dance Music | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1998 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.27 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.29)|កិច្ចសន្យាស្នេហ៍]] | align="center" | Classic | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1998 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.29 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.33)|សល់តែពាក្យ Good Bye]] | align="center" | Classic | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1999 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.33 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.34)|រួមក្ដីស្នេហ៍]] | align="center" | Dance Music | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] Ft. ហុឹម សុីវន | align="center" | 1999 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.34 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.37)|គ្រាន់តែសុំស្រលាញ់]] | align="center" | Dance Music | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1999 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.37 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.39)|គូកម្ម]] | align="center" | Classic | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] Ft. ហុឹម សុីវន | align="center" | 1999 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.39 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.45)|ទូរសព្ទប្រាប់អូន]] | align="center" | Classic | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1999 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.45 |- | align="center" | [[RHM Album (CD Vol.50)|ឱ!ក្ដីស្នេហា]] | align="center" | Classic | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1999 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.50 |- | align="center" | ថ្នមម្ចាស់ស្នេហ៍ | align="center" | Classic | align="center" | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] | align="center" | 1999 | align="center" | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស|RHM]] CD Vol.53 |} == ដូច្នេះ == * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] * [[តួសម្ដែងកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == [[Category:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] q8hs2k84gqxfro6kym2buxyepnhmsoa ខេត្តក្រចេះ 0 2788 342591 329809 2026-11-08T00:26:30Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342591 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ខេត្តក្រចេះ | native_name = | native_name_lang = khm<!-- ISO 639-2 code --> | settlement_type = [[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = 20171123 Sunset over Mekong Kratie 3996 DxO.jpg | image_caption = ទិដ្ឋភាពដងទន្លេមេគង្គនៅខេត្តក្រចេះ | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = | motto = | image_map = Cambodia Kratié locator map.svg | map_caption = ទីតាំងខេត្តក្រចេះលើផែនទីប្រទេសកម្ពុជា | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Kratié in Cambodia | latd = 12 | latm = 29 | lats = | latNS = N | longd = 106 | longm = 1 | longs = | longEW = E | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[List of sovereign states|ប្រទេស]] | subdivision_name = {{CAM}} | established_title = ចៅហ្វាយខេត្ត | established_date = វ៉ា ថន ([[គណបក្សប្រជាជជនកម្ពុជា|គបក]]) | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងក្រចេះ|ក្រចេះ]] | leader_party = | leader_title = | area_footnotes = | area_total_km2 = 11094 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web|url = http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf|title = General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals|publisher = National Institute of Statistics, Ministry of Planning|date = 3 September 2008|format = PDF}}</ref> | population_total = ៤១៧ ៣២១ | population_as_of = ២០១៩ | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[ស្រុកនៃកម្ពុជា|ស្រុក-ក្រុង]] | blank_info_sec1 = ៦l | blank1_name_sec1 = <!-- Communes --> | blank1_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = <!-- Villages --> | blank2_info_sec1 = | timezone1 = [[ម.ស.ស.+០៧]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = ក្រមវាយទូរសព្ទ | area_code = +៨៥៥ | iso_code = KH-១០ | website = | footnotes = | official_name = ក្រចេះ }} '''ក្រចេះ''' ({{IPA-km|krɑˈceh|IPA}}) គឺជា[[ខេត្ត]]មួយក្នុង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ ក្រុងរបស់ខេត្តមានឈ្មោះថា[[ក្រុងក្រចេះ|ក្រចេះ]]ដែលជា[[ទីរួមខេត្ត]]។ ក្រចេះគឺជាខេត្តតូចមួយតែគួរឲ្យចាប់ចិត្តសិ្ថតនៅប៉ែកឦសាននៃរាជធានី[[ភំ្នពេញ]]។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]]នៅភាគខាងជើង [[ខេត្តមណ្ឌលគីរី|មណ្ឌលគីរី]]នៅខាងកើត [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] និង [[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]]នៅខាងលិច ហើយ[[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] និង[[វៀតណាម]]នៅខាងត្បូង។ មានផ្លូវគមនាគមន៍តភ្ជាប់ ៣ខែ្ស គឺផ្លូវជាតិលេខ៧ ចម្ងាយ ៣៤0 គីឡូម៉ែត្រ ផ្លូវលំក្រាលក្រួសក្រហម កាត់ស្រុកតំបែរ-ស្រុកឆ្លូង មួយខែ្សនិងតាមមាត់ទនេ្លមួយខែ្សទៀត មានចម្ងាយប្រហាក់ប្រហែល នឹងផ្លូវទឹកទនេ្លមេគង្គ ២២០ គីឡូម៉ែត្រ។ ការធ្វើដំណើរ ទោះបីតាមរថយន្តកី្តតាមកាណូតលឿនកី្តមិនលើសពី៥ម៉ោងទេ ពិតជាបានមកដល់ក្រុងក្រចេះដោយសុវតិ្ថភាព។ ខេត្តក្រចេះ សម្បូរដោយធនធានធម្មជាតិ នៅលើដី មានព្រៃព្រឹក្សា វាលស្រែ ដីមានជីជាតិ នៅក្នុងទឹកសម្បូរដោយត្រី ពិសេសមេពូជត្រីធំៗ នៅតាមអន្លង់មេគង្គក្នុង[[ស្រុកសំបូរ]] និងមានសត្វផ្សោតទឹកសាប ដែលទាក់ទាញភ្ញៀវ ទេសចរជាតិ និងអន្តរជាតិ។ ក្រៅពីនេះ នៅមានទេសភាពដ៏ស្រស់សោភ័ណ ថៃ្ងលិចគងព្រៃកោះទ្រង់ដ៏ស្អាត គួរឱ្យចង់ទស្សនាទៀតផង។ ទាំងអស់ដែលបានបរិយាយចោះៗ ខាងលើ ធ្វើឲ្យខេត្តក្រចេះមានកំណើនភ្ញៀវទេសចរណ៍ទេ្វដងក្នុង មួយឆ្នាំៗ។ កត្តាទាំងនេះបាន ចង្អុលឲ្យខេត្តក្រចេះជ្រើសរើសយក វិស័យ[[ទេសចរណ៍]]ជាវិស័យអាទិភាពក្នុងកិច្ចការស្តារ និងអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច ទោះតាមរយៈចំណូលដោយផ្ទាល់កី្ត ដោយប្រយោលកី្ត ក៏វិស័យទេសចរណ៍បានកំពុងជំរុញយ៉ាងស្វាហាប់ ដើម្បីធ្វើជាឧបករណ៍វិជ្ជមានមួយក្នុងការកាត់បន្ថយភាពក្រីក្រ បង្កើនការងារសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋជាង ២៨ម៉ឺននាក់ នៅខេត្តក្រចេះ។<ref>គេហទំព័រព័ត៌មានសហគមន៍ [http://www.cambodiacic.info/articledetail.asp?req_id=877 ខេត្តក្រចេះនិងវិស័យទេសចរណ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414233438/http://www.cambodiacic.info/articledetail.asp?req_id=877 |date=2008-04-14 }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== តាមចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យក្នុងតំបន់នេះបានអោយដឹងថា ''ក្រចេះ'' គឺជាពាក្សក្លាយពីភាសាបារាំងថា GATILLE ដោយអ្នកបកប្រែ អោយអាជ្ញាធរបារាំងពេលនោះ និយាយពុំត្រឹមត្រូវតាមភាសាបារាំង។ ពាក្យ GATILLE ក្លាយមកជា ក្រចេះ។ ដោយមានការបះបោរពីជនជាតិដើមភាគតិច "[[ព្នង]]" ប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់បារាំង អាណា ព្យាបាលបារាំងពេលនោះបានបញ្ជូនទ័ព និងចាត់លោក GATILLE ឲ្យផ្គត់ផ្គង់សម្ភារៈសឹក ភស្តុភារ និងបោះទីតាំងក្នុងទីក្រុង ក្រចេះសព្វថៃ្ងដោយ តាំងនាមមូលដ្ឋាននោះថា CAMP LOGISTIQUE DE GATILLE មានន័យថា ''ជំរុំភស្តុភារ Gatille''។ ដូចនេះអ្នកខ្លះយល់ថា ក្រចេះ គឺជាពាក្យក្លាយមក ពីឈ្មោះនាយទាហានបារាំងរូបនេះ។ តាមវចនានុក្រមខែ្មរ របស់សមេ្តចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត|ជួន-ណាត]] ភាគទី១ និង ភាគទី២ ត្រង់ទំព័រ៩៣០ បោះពុម្ពឆ្នា១៩៦៧ សរសេរថា "ក្រចេ" (ន) (ពាក្យជនជាតិស្ទៀង) ក្របី កំពង់ក្រចេ កំពង់ចម្លងក្របី (ក្លាយមកជា ក្រចេះ)។ តាមការរៀបរាប់របស់ចាស់ទុំរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ បានឲ្យដឹងថានៅសម័យដើមខេត្តក្រចេះ មានជនជាតិដើមភាគតិច ជាច្រើនរស់នៅ ហើយមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មផេ្សងៗ នៅភូមិភាគឦសាន្តទាំងមូលតាមច្រក "កំពង់ចម្លងក្របី" របស់ ជនជាតិស្ទៀងឆ្លងពីក្រចេះទៅតំបន់ ខាងលើ និងក្រចេះមកតំបន់ខាងក្រោម ហើយតែងតែមកផ្លាស់ប្តូរទំនិញទៅវិញទៅមកនៅ កំពង់ចម្លងនេះ។ ផែ្អកតាមឯកសារយោង របស់លោក ជួប-ឃាន កំណើត និងប្រវតិ្តនាមខេត្តក្រចេះ ចុះថៃ្ងទី ១៨ មេសា ២០០១ បព្ជាក់ថាសម័យកាល ក្រុង[[សម្ភុបុរៈ]] (សំបូរ) សេ្តច[[លាវ]]តែងតែនាំសួយសារ ផេ្សងៗ មកថ្វាយសេ្តចខែ្មរ តាមរយៈកំពង់ចម្លងនេះដែរ។ == ប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:Roka kandal pagoda2.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល|ទស្សនីយភាពនៅវត្តរកាកណ្ដាល ខេត្តក្រចេះ]] [[ឯកសារ:December 2 Memorial Monument.jpg|រូបភាពតូច|វិមានអនុស្សាវរីយ៍ ២ធ្នូ]] [[ឯកសារ:Cambogia, divinità femminile da koh krieng, viii sec. ca..JPG|រូបភាពតូច|224x224ភីកសែល|រូបចម្លាក់ដែលគេរកនៅសម័យចេនឡាសតវត្សទី៨ រកឃើញនៅកោះគ្រៀង ខេត្តក្រចេះ ឥឡូវនេះរូបចម្លាក់នេះស្ថិតនៅសារមន្ទីរហ្គីមេតនាទីក្រុងប៉ារីស។]] ធ្លាប់ជាអតីតរាជធានីសម្ភុបុរៈកំឡុងសម័យ[[ចេនឡា]]ដែលរាជធានីនោះមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ស្រុកសំបូរ]]។ ខេត្តក្រចេះក៏បាន បន្សល់នូវប្រាសាទបុរាណមួយចំនួនដែលបានកសាងឡើងនៅសតវត្សទី៨ ផងដែរ ដូចជា [[ប្រាសាទនាងពៅ]] ស្ថិតនៅ[[ឃុំសំបុក]] [[ប្រាសាទព្រះធាតុខ្វាន់ពីរ]] ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកក្រចេះ]] ប្រាសាទទួល [[ប្រាសាទ|ត្រពាំងថ្ម]] ស្ថិតនៅ[[ស្រុកសំបូរ]]នៅខាងកើត ប្រាសាទប្រាំ ប្រាសាទកោះគ្រីង ដែលមានរូបទេវៈដ៏ល្អវិចិត្រៗជាច្រើន សាលបុរាណៗ ព្រះវិហារសសរមួយរយដែលបានកសាងនៅសតវត្សទី១៦ វត្តនេះមានជាប់ទាក់ទងនឹងរឿងព្រេងខ្មែរ រឿងក្រពើនេនធន ផ្ទះបុរាណៗរបស់ខ្មែរ អគាររចនាបថបារាំង និងប្រាសាទជាច្រើនទៀត ដែលគេមិន អាចស្គាល់់ឈ្មោះ ព្រោះបានបែកបាក់អស់ហើយ ក្រៅពីប្រាសាទមានផ្ទាំង[[សិលាចារឹក]]ដែលជា ស្នាដៃរបស់បុព្វបុរសខែ្មរ មាននៅសេសសល់រហូតដល់សព្វថៃ្ង ទាំងអស់នេះសបញ្ជាក់ឲ្យឃើញថាខេត្តក្រចេះពិតជា មានសម្បត្តិវប្បធម៌‌ប្រវត្តិសាស្រ្ត សម្រាប់អ្នកសិក្សា ស្រាវជ្រាវជាតិ និង អន្តរជាតិ ដើម្បីសែ្វងយល់បានកាន់តែច្រើន។<ref>គេហទំព័រ[http://www.kratie.gov.kh/khmer_version/aboutkratie/history.htm ប្រវត្តិខេត្តក្រចេះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121211018/http://www.kratie.gov.kh/khmer_version/aboutkratie/history.htm |date=2008-11-21 }}</ref> តំបន់នៅក្បែរៗក្រចេះតាមបណ្ដោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]ធ្លាប់ជាតំបន់មួយដែលមានមនុស្សរស់នៅច្រើនក្រាស់ក្រែលក្នុងសម័យ[[អង្គរ|បុរេអង្គរ]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{cite book|author = ដាវីដ-ឈែនដ្លឺរ|title = A History of Cambodia|publisher = Westview Press|year = 2007|url = http://books.google.com/books?id=psLv6GUB8JoC&pg=PA33&sig=39nElE-OGW2LfdNK9AQJNrK1rQw|page = 33|isbn = 0-8133-4363-1|authorlink = ដាវីដ ភល ឈែនដ្លឺរ}}</ref> លន់-ណុលធ្លាប់ជាអភិបាលនៃខេត្តនេះនៅឆ្នាំ ១៩៥៤។ <ref>{{cite book|author = Jessup, John E.|title = An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945-1996|publisher = Greenwood Publishing Group|year = 1998|url = http://books.google.com/books?id=jh3Q5F7BaB8C&pg=PA434&sig=7oOgvhyIQhPHLnyWGMezbOJaJgg |page = 434|isbn = 0-313-28112-2}}</ref> កំឡុងការលុកលុយរបស់បរទេស និង សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីជាច្រើនលើកច្រើនសាចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេស ខេត្តក្រចេះបានត្រូវគេមើលឃើញថារងនូវការវាយប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។<ref name="kampi" /> កំឡុងប្រតិបត្តិការបញ្ជី ក្រចេះបានរងនូវការទម្លាក់គ្រាប់បែកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយសហរដ្ឋ។<ref name=kampi/><ref name="ch5">{{citation|url= http://www.adb.org/Documents/Reports/Indigenous_Peoples/CAM/chapter_5.pdf|title= Cam Region Prelim Edit|publisher = adb.org|chapter = 5|format = PDF}}</ref> ការប្រមូលយកអាវុធយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ និង ការដោះមីនគឺជាកិច្ចការថ្មីៗនៅពេលបច្ចុប្បន្នដ៏សំខាន់។<ref name="kampi">{{cite web|url= http://www.mivactrust.org/kampi.htm|title= Kampi Village Project|publisher= MiVAC Trust|accessdate= June 30, 2008|archivedate= វិច្ឆិកា 21, 2008|archiveurl= https://web.archive.org/web/20081121193852/http://www.mivactrust.org/kampi.htm|url-status= dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី ៣០ ធ្នូ ១៩៧៨ កងកម្លាំងរបស់វៀតណាមបានកាន់កាប់ខេត្តក្រចេះ។<ref>{{cite book|author1 = Brune, Lester H.|author2 = Richard Dean Burns|title = Chronological History of U.S. Foreign Relations|publisher = Routledge|year = 2002|url = http://books.google.com/books?id=WJnMg9sVV78C&pg=PA867&sig=snhMUwDWSJh5fuKx_7Qc9-xI-D8#PPA867,M1 |page = 867| isbn = 0-415-93916-X}}</ref> ===ងារចៅហ្វាយខេត្ត=== ដើម្បីគ្រប់គ្រង និងត្រួតត្រាភូមិភាគឦសានទាំងមូល ពេលនោះអាជ្ញាធរបារាំងបានចាត់តាំង ចៅហ្វាយខេត្តម្នាក់ បើតាមសៀវភៅពង្សាវតារសងេ្ខបរបស់កម្ពុជាទំព័រ ១៥៤ និពន្ធដោយ? មានងារជា "'''ឧកញ៉ាមហាជនបទ រដ្ឋរុក្ខាមហាបុរន្តគ្រាម សេនាធិបតីសិរី អនុរក្សឧត្តមក្រម ពាហុ'''" រដ្ឋបាលខេត្តមានងារជា "ព្រះពិភក្តិជនបទ" ។ល។ == ភូមិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Map Kratie Province.png|រូបភាពតូច|ផែនទីបណ្ដាញខ្សែទឹកទន្លេមេគង្គនិងផ្លូវជាតិមួយចំននួននៅខេត្តក្រចេះ]] ខេត្តក្រចេះស្ថិតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបប៉ែកឦសាននៃ [[ប្រទេសកម្ពុជា]] សំបូរទៅដោយសម្បត្តិវប្បធម៌‌ប្រវត្តិសាស្រ្ត និងធម្មជាតិជាច្រើន ដែលទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ ភ្ញៀវជាតិ និងអន្តរជាតិអោយមក ទស្សនាកំសាន្ត និងសិក្សាស្រាវជ្រាវ ដើម្បីបាន ឃើញបានយល់ និងបានស្គាល់ពីទិដ្ឋភាពពិតនៃ សម្បតិ្តទាំងនោះដោយខានពុំបាន។ ក្រៅអំពី លទ្ធភាពខាងផែ្នកទេសចរណ៍ខេត្តក្រចេះអាចផ្តល់ លទ្ធភាពលើវិស័យផេ្សងៗទៀតជាច្រើន ដូចជាវិស័យសេដ្ឋកិច្ច សង្គមកិច្ច វប្បធម៌‌ និងអរិយធម៌‌ ដែលជាកេរ្តិ៍ដំណែលពីដូនតារបស់ខែ្មរបានបន្សល់ទុកអោយយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ដល់កូនចៅជំនាន់ក្រោយផងដែរ។ ក្រចេះក្រុងជាទីប្រជុំជនតូចប៉ុនែ្តស្អាតលំអទៅដោយអាគារស្ថាបនាតាំងពីទសវត្ស ១៩៤០-១៩៥០ និង១៩៦០ ដែលមាន រចនាបថល្អប្រណិត។ នៅគ្រប់ទីកនែ្លងក្នុងខេត្តប្រកបដោយ ធម្មជាតិពិតដ៏សែនមនោរម្យ នៅខាងមុខមានដងទនេ្ល និងកោះនៅខាងក្រោយមានបឹងដ៏ធំ ដែលមានជំនោរបរិសុទ្ធ។ អ្នកដែលបានមកដល់ខេត្តក្រចេះ ជាលើកដំបូងប្រាកដជាមានអារម្មណ៏ សប្បាយរីករាយ នឹងបានគយគន់ទេសភាព ហើយនិងស្រូបខ្យល់រំភើយៗនាពេលរសៀលថៃ្ងរៀបលិច ដ៏ស្រស់ត្រកាល។ ខេត្តក្រចេះមានសត្វផ្សោតទឹកសាបដែលជាប្រភេទសត្វដ៏កម្រក្នុងពិភពលោកក៏ដូចជាក្នុងតំបន់ និងសំបូរទៅដោយរមណីយដ្ឋានបែបប្រវត្តិសាស្រ្តនិងធម្មជាតិដ៏ប្រពៃ ដែលមានការទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៏ពី គ្រប់មជ្ឈដ្ឋានទាំងក្នុងនិងក្រៅប្រទេស និងមាន សារៈសំខាន់សំរាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវសែ្វងយល់។ លើសពីនេះខេត្តក្រចេះមានជនជាតិដើម ភាគតិចរស់នៅចំនួន៧ ជនជាតិដូចជា [[ព្នង]] ស្ទៀង គួយ ខោញ មិល ក្រោល ថ្មូន។ ខេត្តមានរមណីយដ្ឋានចំនួន ១៣ កនែ្លង ក្នុងនោះមានរមណីយដ្ឋានវប្បធម៌‌ប្រវត្តិសាស្រ្តចំនួន ៦ កនែ្លង និងរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិចំនួន ៧ កនែ្លង។ ការធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ៧ ដែលមានចម្ងាយ ៣៤០ គ.ម. មានភាពងាយស្រួលគ្រប់រដូវកាលដោយបច្ចុប្បន្នផ្លូវជាតិត្រូវបានក្រាលកៅស៊ូរួចរាល់ហើយអ្នកទេសចរណ៍អាចធ្វើដំណើរ មកកាន់ខេត្តក្រចេះតាមមធ្យោបាយផ្ទាល់ខ្លួន រថយន្តតាក់ស៊ី រថយន្តក្រុង អ្នកទេសចរណ៍ក៏អាចធ្វើដំណើរតាមទនេ្លមេគង្គដែលមានចម្ងាយ ២២០ គម. ដោយប្រើមធ្យោបាយនាវាលឿន អ្នកធ្វើដំណើរអាចគយគន់ទេសភាពតាមដងទនេ្ល។ ការធ្វើដំណើរតាមផ្លូវអាកាសពុំទាន់អាចប្រព្រឹត្ត ទៅបាននៅឡើយដោយសារ អាកាសយាន្តដ្ឋានពុំទាន់បានកែលំអនិងពុំទាន់មានជើងហោះហើរនៅឡើយ។ លើសពីនេះភ្ញៀវទេសចរណ៍អាចបន្តដំណើរទៅកាន់[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] [[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] និងទៅប្រទេសជិតខាងដូចជា ប្រទេស[[លាវ]] និង [[វៀតណាម]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.kratie.gov.kh/index.htm |title=ទស្សនាខេត្តក្រចេះ |access-date=2008-02-26 |archivedate=2008-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316064134/http://www.kratie.gov.kh/index.htm |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Kratie sunset2.jpg|left|thumb|200px|ថ្ងៃអស្ដង្គតតាមបណ្ដោយទន្លេ]] ទន្លេមេគង្គហូរចាប់ពីខាងជើងទៅខាងត្បូងខេត្ត មានប្រវែងប្រហែល ១៤០&nbsp;គ.ម.ដែលហូរឆ្លងកាត់ក្នុងខេត្តក្រចេះ។<ref name="geography" /> ទន្លេនេះគឺជាទីលំនៅរបស់ផ្សោត មច្ឆា និង បក្សាបក្សី។<ref name="geography" /> លំហូរនៃទន្លេមេគង្គនៅ[[ក្រុងក្រចេះ]]ប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំង។<ref>Murdiyarso, D. "Water resources management policy responses to land cover change in South East Asian river basins". ''Forests, Water and People in the Humid Tropics: Past, Present and Future'' (M. Bonell & L.A. Bruijnzeel, editors). Cambridge University Press (2005), [http://books.google.com/books?id=vGC1iBfhglMC&pg=PA124&sig=xpng1qyA6202rwul-3gLFHIJ1HU p. 124]. ISBN 0-521-82953-4.</ref><ref>{{cite book|author = Dudgeon, David|title =Tropical Asian Streams: Zoobenthos, Ecology and Conservation|publisher = Hong Kong University Press |year = 1999|url = http://books.google.com/books?id=Iqkx1anCk_gC&pg=PA26&sig=12rIB2XNMPt8OfDI6semmdv8H_g| page = 26|isbn = 962-209-469-4}}</ref> មានកោះរាប់រយលិចទឹកនៅរដូវវស្សាជាច្រើននៅក្នុងទន្លេនេះ។<ref name="geography" /><ref name="ramsar" /> នៅឆ្នាំ ២០០៧ ដដែលនោះ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានគ្រោងសាងសង់ទំនប់នៅក្នុងទន្លេមេគង្គក្បែរក្រុងក្រចេះ។<ref>http://www.terraper.org/articles/Sambor-TERRA%20Sept07.pdf{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ខេត្តនេះក៏មានព្រៃឈើជាច្រើន ជួរភ្នំព្រះពាន់ ភ្នំព្រិច<!--Phnom Prich wildlife sanctuary? but Phnom Prich Wildlife Sanctuary is in Mondulkiri province... --> និងចម្ការកៅស៊ូ។<ref name="geography" /> ភាគខាងកើតក្រចេះគឺជាតំបន់សត្វបក្សីដ៏សំខាន់មួយ។<ref>{{cite web|url= http://www.birdlife.org/datazone/search/species_search.html?action=SitHTMDetails.asp&sid=16677&m=0|title= Mondulkiri / Kratie Lowlands (Important Birds Areas of Cambodia)|publisher= birdlife.org|access-date= 2014-08-26|archivedate= 2009-01-04|archiveurl= https://web.archive.org/web/20090104090540/http://www.birdlife.org/datazone/search/species_search.html?action=SitHTMDetails.asp&sid=16677&m=0|url-status= dead}}</ref> ខេត្តនេះបានគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើនបំផុតដោយព្រៃយ៉ាងក្រាស់។<ref name="geography2">{{cite web|url= http://www.tourismcambodia.com/travelguides/detail.asp?ProvinceID=12&ItemN=1|title= Geography|publisher= Tourism of Cambodia|year = 2007|accessdate= June 18, 2008}}</ref> រណ្ដៅជាច្រើនកើតចេញពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រតិបត្តិការបញ្ជីកំឡុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] រណ្ដៅខ្លះត្រូវបានពេញប្រៀបដោយទឹក ដែលនៅតែមានឃើញនៅជនបទ។<ref name="geography2" /> ដែនដីភាគខ្លះនៅខេត្តក្រចេះគឺត្រូវបានប្រើសម្រាប់កសិកម្ម ទោះបីជាភាគរយរបស់ដីកសិកម្មទាំងនេះតូចជាងកន្លែងផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក៏ពិតមែនក្ដី។<ref name="geography2" /> ខេត្តនេះមានអាកាសធាតុខ្យល់រដូវ ដែលមានរដូវរងារចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ទៅដល់ មីនា រដូវក្ដៅចាប់ពីខែ មីនា ទៅដល់ ខែឧសភា និងរដូវវស្សាចាប់ពីខែ ឧសភា ដល់ តុលា។<ref>{{cite web|url= http://www.tourismcambodia.com/travelguides/detail.asp?ProvinceID=12&ItemN=3|title= Climate|publisher= Tourism of Cambodia |year = 2007|accessdate= June 18, 2008}}</ref> មានទឹកជំនន់ជានិច្ចជាកាលនៅខេត្តក្រចេះ ទន្លេមេគង្គអាចមានទឹកហូរកាត់លើសលប់ខ្លាំងស្មើនឹង ៤ ម កំឡុងរដូវវស្សា។<ref>{{cite web|url= http://www.sea-user.org/news-detail.php?news_id=2171|title= SEA-USER News<!-- Bot generated title -->|access-date= 2014-08-26|archivedate= 2011-07-28|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110728010500/http://www.sea-user.org/news-detail.php?news_id=2171|url-status= dead}}</ref> ក្រចេះត្រូវបានគេស្គាល់ដោយទស្សនីយភាពមាត់ទន្លេគួរឱ្យទាក់ទាញ និង ភូមិស្រុក ហើយនិងវាលស្រែដ៏ខៀវស្រងាត់។<ref>{{cite web|url= http://www.travelfish.org/province/cambodia/northeastern_cambodia/kratie|title= Kratie Province|publisher= Travelfish|accessdate= June 18, 2008|archivedate= តុលា 19, 2008|archiveurl= https://web.archive.org/web/20081019120401/http://www.travelfish.org/province/cambodia/northeastern_cambodia/kratie|url-status= dead}}</ref> នេសាទដ្ឋានជាច្រើនជាផ្នែកនៃភូមភាគិទន្លេមេគង្គលើ ដែលមានសារៈសំខាន់ទ្រទ្រង់ដល់ប្រភេទសត្វបំលាស់ទី និងការនេសាទចិញ្ចឹមពោះ ប៉ុន្តែមិនបានដើរតួនាទីសំខាន់ខាងការនេសាទបែបពាណិជ្ជកម្មទេ។<ref name="fish">{{Cite web |title=Natural Resources and Rural Livelihoods in Cambodia: A Baseline Assessment |url=https://cdri.org.kh/publication/natural-resources-and-rural-livelihoods-in-cambodia-a-baseline-assessment |access-date=2025-12-16 |website=cdri.org.kh |language=en |doi=10.64202/wp.23.200207 |issn=1560-9197 |lccn=2003534230 |oclc=52226152 |ol=16294085M}}</ref> ព្រៃឈើនៅក្រចេះប្រែទៅជាស្រឡះ និងមានកម្រាស់តិចជាងទីកន្លែងផ្សេងទៀតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលព្រៃទាំងនោះបានក្លាយជាដើមឈើរុះរោយ ជ្រុះស្លឹកកំឡុងរដូវប្រាំង។<ref name="fish" /> ==រដ្ឋាភិបាល== លោកខាំ-ភឿនគឺជាអភិបាលខេត្តក្រចេះ និង<ref>{{Cite web |url=http://www.pep-net.org/NEW-PEP/Group/CBMS/Other%20meets/newsletter/CBMS%20Updates%20Issues/Sept_07.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2014-08-26 |archivedate=2009-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090106051012/http://www.pep-net.org/NEW-PEP/Group/CBMS/Other%20meets/newsletter/CBMS%20Updates%20Issues/Sept_07.pdf |url-status=dead }}</ref> វ៉ែន-សុឃយគឺជាអភិបាលរង។<ref name="ramsar">{{cite web|url= http://www.ramsar.org/wwd/7/wwd2007_rpts_cambodia1.pdf|title= Report on World Wetlands Day|format = PDF| publisher= Ramsar Convention on Wetlands|date= February 6, 2007|accessdate= June 30, 2008}} {{Dead link|date=កញ្ញា ២០១០|bot=H3llBot}}</ref> នៅក្នុងការបោះឆ្នោតក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់ ២០០៧ អាសនៈភាគច្រើនបានធ្លាក់ទៅលើសមាជិកគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។<ref name=election>{{cite web|url= http://necelect.org.kh/English/ElectionResult/2007/Official%20results/Official%20Results(seast_e).pdf|title= Official Results of the 2007 Commune Councils Election|format= PDF|publisher= Cambodia National Election Committee|date= April 24, 2007|accessdate= 2008-05-04|archivedate= 2011-07-22|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110722132042/http://necelect.org.kh/English/ElectionResult/2007/Official%20results/Official%20Results(seast_e).pdf|url-status= dead}}</ref> ស្ត្រីបានជាប់ឈ្មោះ ១៧,៤ % ក្នុងសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់។<ref>{{cite web|url= http://www.necelect.org.kh/English/ElectionResult/2007/Official%20results/Result%20Women%20in%2024%20provinces.pdf|title= Number of Women elected as Communes Councils’ Members for the 2007 Commune Council elections Nationwide|format= PDF|publisher= Cambodia National Election Committee|date= May 4, 2007|accessdate= 2008-05-04|archivedate= 2008-04-29|archiveurl= https://web.archive.org/web/20080429110554/http://www.necelect.org.kh/English/ElectionResult/2007/Official%20results/Result%20Women%20in%2024%20provinces.pdf|url-status= dead}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០០៥ ក្រចេះបានទទួល ១,៦ អរពៈរៀលពីមូលនិធិឃុំ/សង្កាត់ ក្នុងមូលនិធិអភិវឌ្ឍន៍មាន ១,២ អរពៈរៀល និងមូលនិធិសំរាប់រដ្ឋបាលមានចំនួន ០,៤៩ អរពៈ (អរពៈ=១ពាន់លាន) រៀល។<ref>{{cite web |url=http://www.cdri.org.kh/webdata/flashrep/2006/Feb06.pdf |title=Microsoft Word - Flash Report- Feb 06.doc |format=PDF |date= |accessdate=2010-05-19 |archivedate=2011-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722132131/http://www.cdri.org.kh/webdata/flashrep/2006/Feb06.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Cham basket weavers Kratie.jpg|thumb|200px|left|ស្ត្រី[[ចាម]]កំពុងត្បាញកន្ត្រក]] == សេដ្ឋកិច្ចនិងដំណឹកជញ្ជូន == នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ សេដ្ឋកិច្ចខេត្តក្រចេះ មានទំហំទឹកប្រាក់ប្រមាណ ២.២១៨.៣១៥ លានរៀល គិតជាដុល្លា ប្រហែល ៥៤៧លានដុល្លាអាមេរិច ស្មើនឹង ២.៤% នៃសេដ្ឋកិច្ចជាតិ។ សេដ្ឋកិច្ចខេត្តក្រចេះមានកំណើន ៦,៣%នៅឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបឆ្នាំ២០១៨ ដែលមានទំហំសេដ្ឋកិច្ច ២.០៣៧.២៤៥ លានរៀល ស្មើនឹង ៥០៣ លានដុល្លាអាមេរិច ក្នុងនោះចំណូលសម្រាប់ម្នាក់ (GDP) ១.៣៨១$ នៅឆ្នាំ២០១៩ និង ១.២៨៤$ នៅឆ្នាំ២០១៨ ។ សកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចចម្បងរបស់ខេត្តក្រចេះ គឺវិស័យកសិកម្ម វិស័យកសិឧស្សាហកម្ម និងសេវាកម្ម ។ ខេត្តក្រចេះ អនុវត្តស្រូវវស្សា បានចំនួន ៣៣.៥៧១ហ.ត និងប្រមូលផល សរុបចំនួន ៨៩.០១១តោន ដែលក្នុងនោះទិន្នផលជាមធ្យម ២.៧៧០គ.ក/ហ.ត ។ ចំណែកស្រូវប្រាំងអនុវត្ត បានចំនួន ១៤.១៤៣ហ.ត និងប្រមូលផលបាន ៦២.១២៦តោន ដែលក្នុងនោះទិន្នផលជាមធ្យម ៤.៣៩៣គ .ក/ហ.ត ។ ប្រជាកសិករ ក៏និយមដាំដុះដំណាំរួមផ្សំមួយចំនួនទៀតផងដែរ ដូចជា ពោតស ដំឡូងគរ ដំឡូងជ្វា ប៉ិកគក់ និងបន្លែគ្រប់ប្រភេទ ដែលអនុវត្តលើផ្ទៃដី បានចំនួន ៩.០៩៩ហ.ត។ ខេត្តមានក្រុមហ៊ុន សរុបចំនួន ៤៩ ដែលកំពុងធ្វើការដំដុះដំណាំកសិ-ឧស្សាហកម្មទាំងរយៈពេលខ្លី និងរយៈពេលវែង មានដូចជា៖ ពោតក្រហម សណ្តែកបាយ សណ្តែកដី សណ្តែកសៀង ល្ង ថ្នាំជក់ កៅស៊ូ ស្វាយចន្ទី ម្រេច ដំឡូងមី ចេក អំពៅ លើផ្ទៃដី សរុបចំនួន ២០៦.៣០៤ហ.ត ។ ទេសចរណ៍ទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់ពីគ្រប់ស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធទាំងអស់ ដើម្បីធ្វើការផ្សព្វផ្សាយ និងបង្កើតផលិតផលទេសចណ៍ដ៏សំបូរបែប ជាពិសេសការចូលរួមពីសំណាក់វិស័យឯកជន ដែលដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការជម្រុញវិស័យមួយនេះឱ្យមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ជាក់ស្តែង ខេត្តមានសណ្ឋាគារ ចំនួន ១៤កន្លែង (ស្មើនឹង ៦០១បន្ទប់) ផ្ទះសំណាក់ ចំនួន ៤៨កន្លែង (ស្មើនឹង ៤៥០បន្ទប់) ភោជនីយដ្ឋាន ចំនួន ៥៨កន្លែង ខារ៉ាអូខេ ១៨កន្លែង (ស្មើនឹង ៩៦បន្ទប់) ម៉ាស្សា ០៩កន្លែង (ស្មើនឹង ៦៦គ្រែ) និងរមណីយដ្ឋាន សរុបចំនួន ១៨កន្លែង សម្រាប់ទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរ ជាពិសេសសត្វផ្សោតទន្លេមេគង្គ ។ ជាក់ស្តែង ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ខេត្តក្រចេះ បានស្វាគមន៍ភ្ញៀវទេសចរទាំងជាតិ-អន្តរជាតិ សរុបចំនួន ៣៧៣.៦៩៦នាក់ ក្នុងនោះភ្ញៀវជាតិ ចំនួន ៣៤៦.៨១៨នាក់ និងភ្ញៀវអន្តរជាតិ ចំនួន ២៦.៨៧៨នាក់ ។<ref>[https://www.kratie.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%91%E1%9F%85 https://www.kratie.gov.kh/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230930024531/https://www.kratie.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%91%E1%9F%85 |date=2023-09-30 }}រដ្ឋបាលខេត្តក្រចេះ</ref>[[ឯកសារ:Scenery on Koh Trong Island - Mekong River - Kratie - Cambodia - 01 (48378624216).jpg|រូបភាពតូច|ដំណាំស្រូវមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចប្រចាំខេត្ត]] អ្នករស់នៅអចិន្ត្រៃយ៍នៅខេត្តក្រចេះភាគច្រើនគឺជាកសិករ រឺ អ្នកនេសាទចិញ្ចឹមពោះ។<ref name="part1">{{cite web|url= http://www.foodsecurity.gov.kh/docs/ENG/Part%201-Spien%20Sokhapheap%20Baseline%20Survey-ENG.pdf|format= PDF|title= Kratie Spien Sokhapheap baseline survey final report<!-- Bot generated title -->|access-date= 2014-08-26|archivedate= 2011-07-22|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110722132208/http://www.foodsecurity.gov.kh/docs/ENG/Part%201-Spien%20Sokhapheap%20Baseline%20Survey-ENG.pdf|url-status= dead}}</ref> ៧៨ % នៃពួកគាត់ជាអ្នកមានការងារក្នុងវិស័យកសិកម្ម។<ref name=land/> សាមសិបភាគរយនៃគ្រួសារដែលនៅខេត្តក្រចេះរកបានតិចជាង ១ $ ស.រ ក្នុងមួយថ្ងៃ អត្រាភាពក្រីក្ររបស់ខេត្តគឺ ៣២ % យ៉ាងណាក៏វានៅតែទាបជាងមធ្យមភាគជាតិដែលមានកំរិត ៣៩ %។<ref name="part1" /><ref>{{cite web|url= http://www.mekongtourism.org/site/index.php?id=153|title= UPDATE - December 2007|publisher= MekongTourism.org<!-- Bot generated title -->}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ការជីករករ៉ែមាសមួយភាគមាននៅក្នុងខេត្តក្រចេះ។<ref>{{cite web|url= http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2000/9317000.pdf|title= The Mineral Industries of Cambodia and Laos in 2000<!-- Bot generated title -->|access-date= 2014-08-26|archivedate= 2012-07-07|archiveurl= https://web.archive.org/web/20120707162527/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2000/9317000.pdf|url-status= dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/1997/9307097.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2014-08-26 |archivedate=2012-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707153712/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/1997/9307097.pdf |url-status=dead }}</ref> ដីភាគច្រើននៅខេត្តក្រចេះមិនសូវមានជីជាតិទេ ខេត្តនេះកាលពីដំបូងដាំដំណាំឧស្សាហកម្មដែលរស់បានយូរឆ្នាំដូចជាកៅស៊ូ។<ref>{{cite web|url= http://www.mekonginfo.org/mrc_en/doclib.nsf/0/FBD88E391DE3E897C725682C0024A905/$FILE/FULLTEXT.html|publisher= mekonginfo.org|title= Introduction<!-- Bot generated title -->|access-date= 2014-08-26|archivedate= 2011-09-27|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110927191336/http://www.mekonginfo.org/mrc_en/doclib.nsf/0/FBD88E391DE3E897C725682C0024A905/$FILE/FULLTEXT.html|url-status= dead}}</ref> ការកាប់ព្រៃឈើខុសច្បាប់បានត្រួតពិនិត្យដោយអ្នករដ្ឋការខេត្តគឺជាបញ្ហាមួយ។<ref>{{cite web|url= http://www.globalwitness.org/media_library_detail.php/335/en/laundering_of_illegal_timber_undermines_forestry_r|title= Laundering of illegal timber undermines forestry reform in Cambodia|publisher= Global Witness<!-- Bot generated title -->|access-date= 2014-08-26|archivedate= 2007-08-04|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070804055822/http://www.globalwitness.org/media_library_detail.php/335/en/laundering_of_illegal_timber_undermines_forestry_r|url-status= dead}}</ref> ក្រចេះមានសក្ដានុពលជាគោលដៅបរិស្ថានទេសចរណ៍ (អេកូទេសចរណ៍)។<ref>[http://www.cdri.org.kh/webdata/download/caer/caer01e.pdf p. 70]</ref> ប្រព័ន្ធផ្លូវគមនាគមន៍ក្រចេះមានការអភិវឌ្ឍតិចតួច។<ref name="part1"/> កាលពីឆ្នាំ ១៩៩៨ គ្រួសារជាមធ្យមមានផ្ទៃដីកសិកម្ម ០,៤៨ ហិកតា និង ៣៧ % ទៀតគ្មានដីប្រើប្រាស់ឡើយ។<ref name="land">{{Cite web |url=http://www.cdri.org.kh/webdata/download/wp/wp21e.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2014-08-26 |archivedate=2007-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019081213/http://www.cdri.org.kh/webdata/download/wp/wp21e.pdf |url-status=dead }}</ref> === កសិកម្ម === ខេត្តក្រចេះ ស្ថិតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបភាគឦសាន ខាងកើតឈៀងខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានចំងាយពីរាជធានីភ្នំពេញ ប្រមាណ ៣៤០ គ.ម តាមផ្លូវគោក និងចំងាយ ២២០ គ.ម.តាមផ្លូវទឹក។ ខេត្តក្រចេះ មានផៃ្ទដីធម្មជាតិសរុបចំនួន ១១០៩៤ គ.ម<sup>២</sup> ក្នុងនោះមានផៃ្ទដីសំរាប់កសិកម្ម ៨៥ ទនេ្ល បឹងបួរ ព្រែក សំរាប់នេសាទ ៨៥ ដីក្រហម ០,៥៥ និង ព្រៃឈើ ៨៣,៥៥។ ផែ្អកតាមឋានលេខន៍ ផែ្នកខាងកើត និងខាងលិចទនេ្លមេគង្គខេត្តក្រចេះ ចែកចេញជា ៥ ប្រព័ន្ធកេ្សត្រ-បរិស្ថាន ដែលមានជាអាទិ៏ៈ # តំបន់ខ្ពង់រាបដីក្រហម ([[ស្រុកស្នួល]] ចំនួន ៥៥៤៧ ហ.ត.) # តំបន់ខ្ពង់រាបដីខ្មៅ និងល្បាយខ្សាច់ស ([[ស្រុកសំបូរ]]) # តំបន់ចំការល្បាប់ តាមដង[[ទនេ្លមេគង្គ]] (ស្រុកសំបូរ [[ស្រុកឆ្លូង]] ស្រុកក្រចេះនិង[[ស្រុកព្រែកប្រសព្វ]]) # តំបន់ដាំដុះស្រូវទំនាប (ស្រុកទាំង ៥) # តំបន់ដាំដុះដំណាំរួមផ្សំ (បនែ្លគ្រប់ប្រភេទ) បន្ទាប់ពីដំណាំ[[ស្រូវ]] ពេលរដូវទឹកសំរក [[ឯកសារ:Scenery on Koh Trong Island - Mekong River - Kratie - Cambodia - 10 (48393101437).jpg|រូបភាពតូច|ទេសភាពស្រុកស្រែចំការនៅកោះទ្រុង ខេត្តក្រចេះ]] ក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ នេះ ខេត្តក្រចេះទទួលបានបរិមាណទឹកភ្លៀងកំពស់ ១៧១៨៦ ម.ម បៀ្របធៀបឆ្នាំ ២០០៥ កើនទើ្បង ៣៤៨៥០ ម.ម និងទឹកជំនន់ទនេ្លមេគង្គមានកំពស់អតិបរិមា ២១១៩ ម ធ្វើអោយ យើងជួបការលំបាកដល់ការងារបង្កបង្កើនផលដូចជា ការរាំងស្ងួតដោយកនែ្លងក្នុងរដូវ ស្ថានភាពទឹកជំនន់បានជន់ទើ្បង ២ លើកផ្ទួនៗគ្នា និងនៅចុងរដូវមានទឹកជំនន់ទឹកភ្លៀង សត្វល្អិតបំផ្លាញ។<ref>គេហទំព័រ [http://www.kratie.gov.kh/khmer_version/economy_commerce/agriculture.htm វិស័យកសិកម្មខេត្តក្រចេះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121212112/http://www.kratie.gov.kh/khmer_version/economy_commerce/agriculture.htm |date=2008-11-21 }}</ref> === តំបន់ឧស្សាហកម្ម === ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការវិវឌ្ឍន៍រីកចំរើនលើ វិស័យសេដ្ឋកិច្ចដ៏ឆាប់រហ័សរបស់កម្ពុជា ដោយ ឡែកខេត្តក្រចេះ សំដៅ ស្រូបយកសក្តានុពលនេះបានទាន់ពេលវេលា ក្នុងការធ្វើអោយមាន កំណើនការងារ កំណើនចំណូលគ្រួសារ និងខេត្តទាំងមូល ខេត្តក្រចេះបានរៀបចំតំបន់ឧស្សាហកម្ម ដែលមានផៃ្ទដីប្រមាណ ១៦០០ ហិកតាមានទីតាំងស្ថិតនៅ ឃុំ២ធ្នូ ស្រុកស្នួល ជាប់ព្រំដែនខេត្តប៊ិញភឿក សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។ តំបន់នេះចែកចេញជាពីរនៅអមផ្លូវលេខ ៧៤ ឆ្ពោះទៅ កាន់ច្រកទ្វារព្រំដែនអន្តរជាតិត្រពាំងស្រែ។ សព្វថៃ្ងកំពុងបោះបង្គោលកំណត់ព្រំប្រទថដងថដថងដងដងដងល់ដីតាមការណែនាំរបស់[[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]]។<ref>គេហទំព័រ [http://www.kratie.gov.kh/khmer_version/economy_commerce/industry.htm តំបន់ឧស្សាហកម្មខេត្តក្រចះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121211624/http://www.kratie.gov.kh/khmer_version/economy_commerce/industry.htm |date=2008-11-21 }}</ref> === វិស័យទេសចរណ៍ === [[ឯកសារ:DKoehl Irrawaddi Dolphin jumping.jpg|រូបភាពតូច|សត្វផ្សោតនៅទន្លេមេគង្គកាំពី ខេត្តក្រចេះ ប្រទេសកម្ពុជា ឆ្នាំ២០១១]] ក្រចេះជាខេត្តមួយដែលមានកន្លែងទេសចរណ៍កួរឲ្យទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍មានដូចជា រមណីយដ្ឋានព្រែកកាំពី ដែលមានសត្វផ្សោតទឹកសាបដ៍កម្រនៅលើពីភពលោក ​ទោះបីជាកំណាត់​ផ្លូវ​ក្រាល​​កៅស៊ូ​មួយ​ខ្សែ​ ឆ្ពោះ​​ទៅ​រមណីយដ្ឋា​ន​អន្លង់​ផ្សោត ​​រមណីយដ្ឋាន​​កាំពី​ និងវត្ត​​សសរ​​មួយរយ មាន​លក្ខណៈ​​តូច​ចង្អៀត​​ក្តី​ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ​ ភ្ញៀវ​​ទេ​ស​ចរ​​ជាតិ​ និងអន្តរជាតិ​ នៅតែព្យាយាម​​ធ្វើ​​ដំណើរ​ទៅទស្សនា​កំសាន្ត​ តាម​​​មធ្យោ​បាយ ​​រៀងៗ​ខ្លួន​ដែរ​ ព្រោះ​ថា​ជាផ្លូវសំខាន់​​ហើយ​តែង​មាន​សភាព​កុះករ​ក្នុង​ពេល​​មានបុណ្យទាន​ម្តងៗ។ នាឱកាស​បុណ្យ​ចូលឆ្នាំ​​ គេ​ឃើញ​​ភ្ញៀវ​ទេសចរ​ជាតិ​និងអន្តរជាតិ​​ធ្វើដំណើរ លើ​កំណាត់​ផ្លូវ​ក្រាល​កៅស៊ូ​​នេះ​ឆ្ពោះ​ទៅ​កាន់​​រមណីយ​ដ្ឋាន​អន្លង់​ផ្សោត ​រមណីយ​ដ្ឋាន​​កាំពី​ និង​វត្ត​សសរ​១០០​​ វត្តភ្នំសំបុក ភ្នំសុពណ៌កាឡី សួនស្នេហ៍ថ្មបាំង ព្រមទាំងទិញ ក្រូចកោះទ្រង់ ក្រឡានថ្មគ្រែ និង វត្ថុអនុស្សារីយន៍ ជាច្រើនទៀត ថ្វីដ្បិត​សភាព​​ផ្លូវ​​មាន​លក្ខណៈ​​តូច​ចង្អៀតនិង​​​ជិះ​ប្រជ្រៀត​គ្នា​យ៉ាងណា​ក៏ដោយ ក៏នៅតែមានមនុស្សជាច្រើនធ្វើដំណើរទៅលេងកំសាន្តយ៉ាងច្រើនគ្មាពេលលេង ។ ទេសចរណ៍ទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់ពីគ្រប់ស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធទាំងអស់ ដើម្បីធ្វើការផ្សព្វផ្សាយ និងបង្កើតផលិតផលទេសចណ៍ដ៏សំបូរបែប ជាពិសេសការចូលរួមពីសំណាក់វិស័យឯកជន ដែលដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការជម្រុញវិស័យមួយនេះឱ្យមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ជាក់ស្តែង ខេត្តមានសណ្ឋាគារ ចំនួន១៤កន្លែង (ស្មើនឹង ៦០១បន្ទប់) ផ្ទះសំណាក់ ចំនួន៤៨កន្លែង (ស្មើនឹង ៤៥០បន្ទប់) ភោជនីយដ្ឋានចំនួន ៥៨កន្លែង និងរមណីយដ្ឋានសរុបចំនួន ១៨កន្លែង សម្រាប់ទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរ ជាពិសេសសត្វផ្សោតទន្លេមេគង្គ ។ ជាក់ស្តែង ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ខេត្តក្រចេះ បានស្វាគមន៍ភ្ញៀវទេសចរទាំងជាតិ-អន្តរជាតិ សរុបចំនួន ៣៧៣.៦៩៦នាក់ ក្នុងនោះភ្ញៀវជាតិ ចំនួន ៣៤៦.៨១៨នាក់ និងភ្ញៀវអន្តរជាតិ ចំនួន ២៦.៨៧៨នាក់ ។<ref>រដ្ឋបាលក្រុងក្រចេះ</ref> ខេត្តក្រចេះ ជាដែនដីល្បីល្បាញនូវនំក្រឡានដ៏ឆ្ងាញ់ពិសា នៃតំបន់ខ្ពង់រាបភាគឦសាន្តរបស់ប្រទេសកម្ពុជា និងជាខេត្តដែលបន្សលទុកនូវសិល្បៈសំណង់បុរាណនាសម័យបារាំងជាច្រើន ហើយក៏ជាដែនដីសម្បូរផលិតផល ទេសចរណ៍លក្ខណអេកូធម្មជាតិ ពោរពេញដោយជីវៈចម្រុះគ្រប់ប្រភេទ យ៉ាងស្រស់ត្រកាលបំផុត។ «ខេត្តក្រចេះ» ស្ថិតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបដែលសំបូរទៅដោយព្រៃឈើ សត្វព្រៃ ហើយមានទន្លេមេគង្គលើ ដែលជាប្រភពទឹក ជាជំរកមច្ឆាជាតិ និងជាពិសេសទៅទៀត ទន្លេមេគង្គមានអន្លង់ជ្រៅៗដែលជាជំរកត្រី នឹងសត្វផ្សោត ហើយសត្វផ្សោតនេះជាប្រភេទសត្វទឹកកំរ ។<ref>{{Cite web |title=តិចថានៅក្រចេះអត់សូវមានកន្លែងដើរលេងចុះ ៤ កន្លែងនេះ សប្បាយក្រៃលែង ទេសភាពស្អាតៗ |url=https://news.sabay.com.kh/article/1307201 |access-date=2023-08-12 |website=news.sabay.com.kh}}</ref> ===ទីផ្សារ=== [[ឯកសារ:Kratie.- Krong Kracheh (1).jpg|រូបភាពតូច|ហាងលក់ទំនិញទូទៅ ផ្លូវលេខ៨ សង្កាត់ក្រចេះ ក្រុងក្រចេះ ប្រទេសកម្ពុជា]] ផ្សារ៖ ឆ្លូង ពង្រ សណ្ដាន់ សាមគ្គីក្រុងក្រចេះ ស្នួល ==បញ្ហាសង្គម== ការសម្បទានដីជារឿយគ្របដណ្ដប់លើដីដែលមានម្ចាស់ រឺ ប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជននៅខេត្តក្រចេះតាំងពីយូរមកហើយ។<ref>Stidsen, Stille (editor). ''The Indigenous World 2007''. International Work Group for Indigenous Affairs (2007), [http://books.google.com/books?id=PSCoD-gc4_cC&pg=PA347&sig=BLf38ghtPViwqHIZag-bKi8Q8nw p. 347]. ISBN 87-91563-23-2.</ref><ref>Stidsen, ''The Indigenous World 2007'', [http://books.google.com/books?id=PSCoD-gc4_cC&pg=PA349&sig=0WYAoCuVwO3Fc6kXLxvvjokD9AU p. 349].</ref> នៅឆ្នាំ ២០០៤ អ្នករៀបចំដីសហគមន៍ត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយកងទ័ពបន្ទាប់ពីពួកគេបានរឹបអូសរណាយន្តដែលបានប្រើប្រាស់សំរាប់ការកាប់ព្រៃឈើខុសច្បាប់។<ref>''Human Rights Watch World Report 2005''. [[ឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|Human Rights Watch]] (2005), [http://books.google.com/books?id=OZ3a4M_oZccC&pg=PA259&sig=ljgYKwdqKppGWrcPPwPR4o2NlF0 p. 259]. ISBN 1-56432-331-5.</ref> អង្គការរបស់ជនជាតិដើមមួយមានសកម្មភាពនៅខេត្តក្រចេះនេះ។<ref>Stidsen, ''The Indigenous World 2007'', [http://books.google.com/books?id=PSCoD-gc4_cC&pg=PA353&sig=PLm0ERYC6qhTxY6zTSxfJinVIOk p. 353].</ref> ==សុខភាព អប់រំ និង អភិវឌ្ឍន៍== គ្រុនខ្យងហៀនគឺជាបញ្ហាមួយនៅខេត្តក្រចេះ។<ref>{{cite web|url= http://www.cnm.gov.kh/VBD%20Watch/vbd3.htm|title= Welcome|publisher= cnm.gov.kh}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ការកើតជំងឺគ្រុនចាញ់ និង គ្រុនឈាមបានកើនឡើងយ៉ាងរហ័សក្នុងពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ ២០០០ កំណើននេះត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានថាមកពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។<ref>{{cite web|url = http://www.oxfamamerica.org/whatwedo/campaigns/climate_change/news_publications/cambodia-changing-climate-leads-to-increase-in-malaria-and-other-diseases|publisher = Oxfam America|title = Cambodia: Changing Climate Leads to Increase in Malaria and Other Diseases<!-- Bot generated title -->|access-date = 2014-10-24|archivedate = 2008-06-04|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080604144313/http://www.oxfamamerica.org/whatwedo/campaigns/climate_change/news_publications/cambodia-changing-climate-leads-to-increase-in-malaria-and-other-diseases|url-status = dead}}</ref> គ្រុនចាញ់មានក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើន (អភេកន្តោប្រជា) ដែលនៅក្នុងព្រៃខេត្តក្រចេះ។<ref name="part1" /> អត្រាមរណៈទារកក្នុងខេត្ត ៩៧/១០០០ និង អត្រាមរណៈកុមារ ៨០/១០០០ គួរអោយកត់សំគាល់មានខ្ពស់ជាង មធ្យមភាគថ្នាក់ជាតិទៅទៀត (៦៨/១០០០ និង ៥៣/១០០០ រៀងគ្នា)។<ref name="part1" /> ===មន្ទីរពេទ្យ=== ====រដ្ឋ==== *មន្ទីរពេទ្យបង្អែកខេត្តក្រចេះ *មន្ទីរពេទ្យបង្អែកឆ្លូង *មន្ទីរពេទ្យ​បង្អែក​ស្រុក​ស្នួល ====ការអប់រំ ==== ខេត្តក្រចេះ គឺជាខេត្តមួយក្នុងចំណោមខេត្តក្រីក្របំផុតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ២០១៥ ត្រូវបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៥ រីឯនៅក្នុងប្រទេសសម្រាប់អត្រាប្រឡងមធ្យមសិក្សាទុតិយភូមិ។ សាលារៀនបានតស៊ូដើម្បីទាក់ទាញគ្រូបង្រៀនទៅកាន់ប្រជាជនក្រីក្រនៅឯជនបទ។ គ្រូបង្រៀនត្រូវបានបញ្ជូនទៅខេត្តពីភ្នំពេញ ដែលជារាជធានីរបស់ប្រទេស ប៉ុន្តែពួកគេគឺជាគ្រូបង្រៀនថ្មីដែលមើលឃើញឱកាសក្នុងការប្រឡងគ្រូដែលមិនសូវមានភាពម៉ត់ចត់នៅតាមតំបន់ដាច់ស្រយាល។ គ្រូថ្មីទាំងនេះកម្រស្នាក់នៅលើសពីមួយឆ្នាំ ឬពីរឆ្នាំ ដោយសារប្រាក់ខែតិច ធ្វើឱ្យមន្ត្រីមូលដ្ឋានត្រូវធ្វើដោយគ្មាន ហើយសិស្សច្រើនតែត្រូវបន្តការសិក្សាដោយខ្លួនឯង។<ref>ឯកសារវីគីភីឌាអង់គ្លេស</ref> == វិស័យដឹកជញ្ជូន == [[ឯកសារ:Road from Kratie province to Chhloung district 2011-10-28 - panoramio.jpg|រូបភាពតូច|ផ្លូវពីខេត្តក្រចេះទៅស្រុកឆ្លូងឆ្នាំ២០១១ ទេសភាពតាមដងផ្លូវ]] ក្នុងខេត្តរថយន្តក្រុង០៣ ក្រុមហ៊ុន គឺក្រុមហ៊ុន សូរិយា, ក្រុមហ៊ុន រិទ្ធិមុន្នី និងក្រុមហ៊ុន ហ៊ួរលាន ក្រៅពីនេះ នៅមានរថយន្តឈ្នួលតូច និងមធ្យមជាច្រើនទៀត សំរាប់ដឹកជញ្ជូនអ្នក ដំណើរក្នុងខេត្ត និងក្រៅខេត្ត ។ នៅក្នុងខេត្តមាន ម៉ូតូឌុបភ្ញៀវទេសចរ ៥៧ គឿ្រង និងមគ្គុទេសន៍ទេសចរណ៍ ២៣នាក់។ '''ចំងាយផ្លូវ''' * ក្រចេះ-ភ្នំពេញ ៣៤០ គម * ក្រចេះ-ស្ទឹងត្រែង ១៤២ គម * ក្រចេះ-រតនៈគីរី ១៤៣ គម * ក្រចេះ-មណ្ឌលគីរី ២១១ គម * ក្រចេះ-កំពង់ចាម ២១៦ គម * ក្រចេះ-ព្រុំដែនវៀតណាម ១០១ គម '''ផ្លូវទឹក''' * ក្រចេះ-ភ្នំពេញ ២២១ គ,ម * ក្រចេះ-កំពង់ចាម ១១៦ គ,ម * ក្រចេះ-ស្ទឹងត្រែង ១២៨ គ,ម '''ផ្លូវអាកាស''' មានព្រលានយន្តហោះមួយនៅវាលវង់ បច្ចុប្បន្នពុំទាន់ដំណើរការ។ ហើយគេក៍អាចចុះចតបណ្ដោះអាសន្ននៅទីធ្លាតារាងបាល់ខេត្តក្រចេះ។ '''ការដឹកជញ្ជូនក្នុងខេត្ត''' * ក្រចេះ-ចំបក់ ៥២ គម តាមរថយន្តប្រភេទទេសចរណ៍ ១២ កៅអីមាន២គ្រឿង * ក្រចេះ-ឆ្លូង ៣៦ គ,ម តាមរថយន្តប្រភេទទេសចរណ៍ ៤ កៅអី មាន ៤ គ្រឿង, រថយន្តប្រភេទ ទេសចរណ៍ ១២ កៅអីមាន ២ គ្រឿងនិងរថយន្តប្រភេទដឹកទំនិញ ២,៥ តោនមាន ៤គ្រឿង * ក្រចេះ-សំបូរ ៣៦ គ.ម តាមរថយន្តប្រភេទទេសចរណ៍ ៤ កៅអីមាន ៦ គ្រឿង និងប្រភេទដឹកទំនិញ ១តោន និង ២,៥ តោនមាន ៩ គ្រឿង * ក្រចេះ-[[ឃុំកន្ទួត|កន្ទួត]] ២២ គ.ម តាមរថយន្តប្រភេទដឹកទំនិញ ១ តោនមាន ៨ គ្រឿង * ក្រចេះ-[[ស្វាយជ្រះ]] តាមរថយន្តប្រភេទដឹកទំនិញ ១តោន និង ២,៥ តោនមាន ៥ គ្រឿង * ក្រចេះ-ស្នួល ៨៣ គ.ម តាមរថយន្តប្រភេទទេសចរណ៍ ១២ កៅអីមាន ៤ គឿ្រង រថយន្តក្រុង និងរថយន្ត ប្រភេទដឹកទំនិញមួយបាំងកន្លះមាន ៦ គ្រឿង '''ការដឹកជញ្ជូនក្រៅខេត្ត''' * ក្រចេះ-ស្ទឹងត្រែង តាមរថយន្តទេសចរណ៍ ១៥ កៅអី មាន២ គ្រឿងរថយន្ត ៤ កៅអី មាន៦គ្រឿង និងរថយន្តក្រុង មាន៣ គ្រឿង * ក្រចេះ-រតនៈគិរី តាមរថយន្ត៤ កៅអី មាន ១២ គ្រឿង * ក្រចេះ-ភ្នំពេញ តាមរថយន្ត ៤កៅអីមាន ១២គ្រឿង រថយន្តទេសចរណ៍ ១២ ទៅ ១៥ កៅអី មាន ៣២ គ្រឿងនិងរថយន្តក្រុងមាន៣ក្រុមហ៊ុន <ref>គេហទំព័រ [http://www.kratie.gov.kh/khmer_version/economy_commerce/transportation.htm វិស័យដឹកជញ្ជូនខេត្តក្រចេះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122002624/http://www.kratie.gov.kh/khmer_version/economy_commerce/transportation.htm |date=2008-11-22 }}</ref> ==ប្រជាលេខន៍== [[ឯកសារ:Kratie sunset.jpg|thumb|right|200px|ថ្ងៃលិច ផ្ទះនៅជាយ[[ក្រុងក្រចេះ]]]] មានជនជាតិភាគតិចយួនច្រើនគួរសមក្នុងខេត្តក្រចេះ។<ref>Jordens, Jay. "Persecution of Cambodia's ethnic Vietnamese communities during and since the UNTAC period". ''Propaganda, Politics, and Violence in Cambodia'' (Steve Heder & Judy Ledgerwood, editors). M.E. Sharpe (1995), [http://books.google.com/books?id=RVqHYRHFJ1QC&pg=PA136&sig=K1AWd9_fhU5VHfKXD4gg_4N5ezw p. 136]. ISBN 1-56324-665-1.</ref> ក្រចេះគឺជាស្រុកកំណើតនៃក្រុមជនជាតិដើមទាំងប្រាំពីរ: ព្នង<!--Phnong--> កួយ<!--Kuoy--> មិល<!--Mel--> ខោញ ក្រោល ស្ទៀង<!--Stieng--> និង ថ្មូន<!--Thmaun-->។<ref name="geography">{{cite web|url= http://www.kratie.gov.kh/english_version/aboutkratie/geography.htm|title= Geography|publisher= Government of Kratié Province|accessdate= June 18, 2008|archivedate= វិច្ឆិកា 22, 2008|archiveurl= https://web.archive.org/web/20081122005420/http://www.kratie.gov.kh/english_version/aboutkratie/geography.htm|url-status= dead}}</ref><ref name="ch2">{{Cite web |url=http://www.adb.org/Documents/Reports/Indigenous_Peoples/CAM/chapter_2.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2014-08-26 |archivedate=2007-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019025105/http://www.adb.org/Documents/Reports/Indigenous_Peoples/CAM/chapter_2.pdf |url-status=dead }}</ref> ប្រហែល ៧០% អ្នករស់នៅអចិន្ត្រៃយ៍នៃខេត្តនេះរស់នៅតាមបណ្ដោយដងទន្លេមេគង្គ<ref name="geography" /> តំបន់ក្រៅពីទន្លេនេះមានការតាំងនៅនៃប្រជាជនរប៉ាត់រប៉ាយ។<ref>{{cite web|url= http://www.tourismcambodia.com/travelguides/provinces.asp?provinceId=12|title= Welcome to Kratie, Cambodia|publisher= Tourism of Cambodia|year = 2007|accessdate= June 18, 2008}}</ref> ប្រហែល ៨% នៃប្រជាជនខេត្តក្រចេះគឺជាអ្នកស្រុកដើម ខេត្តនេះជាខេត្តមួយក្នុងចំណោមខេត្តបួនដែលមានអត្រាប្រជាជនដើមច្រើនគួរសមដែរ។<ref name="ch2" /><!--see ch2 for stats--> ៧០% នៃប្រជាជនទាំងនេះគឺនៅជនបទ។<ref name="land" /> ខេត្តក្រចេះ មានប្រជាពលរដ្ឋសរុបចំនួន ៤១៧.៣២១នាក់ ស្រ្តី ២១០.៨៣៧នាក់ ស្មើនឹង ៩៤.០៨០គ្រួសារ ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ៣៧នាក់/គម២ ដែលប្រមាណ ៨២,២% ជាកសិករ ១៧,៣% ជាសេវាករ និង០,៥% ជាសិប្បករ ។ កម្លាំងពលកម្មដែលមានអាយុ១៨-៦០ឆ្នាំ មានចំនួន ៥១,១% និងមានកំណើនប្រជាជនប្រចាំឆ្នាំ ២,៤% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប ។ == សាសនា == {{Pie chart|thumb=right|value1=93.2|value2=6.6|value3=0.2|color1=Gold|color2=Green|color3=DodgerBlue|color4=Black|caption=សាសនាខេត្តក្រចេះ (ជំរឿនឆ្នាំ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2024-10-17|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref>|label1=[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]|label2=[[អ៊ីស្លាមនៅកម្ពុជា|អ៊ីស្លាមសាសនា]]|label3=ជំនឿផ្សេងៗ}} [[ឯកសារ:100 Column Temple - panoramio.jpg|រូបភាពតូច|វត្តសសរមួយ១០០]] សាសនារបស់រដ្ឋនៅក្នុងខេត្តក្រចេះគឺ[[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] ដែលមានជាង ៩៣,១% នៃប្រជាជនក្នុងខេត្តក្រចេះ គឺជាអ្នកកាន់យកនូវព្រះពុទ្ធសាសនា។ ប្រជាជនខេត្តក្រចេះប្រហែល ៦.៦% បានប្រកាន់យក[[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]] ភាគច្រើនអ្នកប្រកាន់យកសាសនានេះគឺជា[[ជនជាតិចាម្ប៍|ជនជាតិចាម]] ឬ ខ្មែរឥស្លាម។ រីឯចំណែកសាសនាគ្រឹស្តត្រូវបានដើរតាមពីក្រោយដោយមានចំនួន ០.២% នៅក្នុងខេត្តក្រចេះ ខណៈដែល វិញ្ញណានិយម ឬ សាសនាផ្សេងទៀតមានចំនួន០.១% ។ ប្រជាជនខ្មែរក្នុងខេត្តក្រចេះភាគច្រើនប្រកាន់យកព្រះពុទ្ធសាសនាដែលជាសាសនារបស់រដ្ឋ ហើយក៏សាសនាមួយចំនួនទៀត ដែលកំពុងមានសកម្មភាពនៅក្នុងខេត្ត គឺ[[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រឹស្ត]] [[មហាយាន|សាសនាព្រះពុទ្ធមហាយាន]] (ចិន និង យួន) និង[[សាសនាបាហៃ]] ។ ស្ថិតិនៃសាសនាទាំងអស់មានដូចជា៖ វត្តព្រះពុទ្ធសាសនាទាំងពីរគណៈមាន ចំនួនសរុប១៧២វត្ត (ព្រះសង្ឃចំនួន ១.៣៦២អង្គ, អាចារ្យ ៤៦៣នាក់, គណៈកម្មការវត្ត ៨៣២នាក់, តាជី-ដូនជី ៥២នាក់ និងក្មេងវត្ត ២១៨នាក់), សាសនាឥស្លាមមានព្រះវិហារចំនួន ៨៥កន្លែង ស៊ូរាវ ១០០កន្លែង មានសាសនិកសរុប៤៨.១៧៩នាក់, សាសនាគ្រឹស្ទមានព្រះវិហារ ចំនួន ១៩កន្លែង ស្នាក់ការថ្វាយបង្គំ ១៥កន្លែង មានសាសនិកសរុប ១.១៧៨នាក់, សាសនាមហាយានមានព្រះវិហារ ចំនួន ០២កន្លែង មានសាសនិកសរុប ១៣៧នាក់ និងសាសនាបាហៃមានព្រះវិហារ ចំនួន ០១កន្លែង មានបរិស័ទសរុប ២៨នាក់ ។<ref>រដ្ឋបាលខេត្តក្រចេះ (ស្ថានភាពទូទៅនៃខេត្តក្រចេះ)</ref> ==ស្រុក-ក្រុង== ខេត្តក្រចេះ រួមមាន ៧ ស្រុក-ក្រុង ៖ ឃុំ {| border="1" cellpadding="2" |- ! style="background:orange; color:black" |ក្រមស្រុក-ក្រុង ! style="background:black; color:white" |ស្រុក-ក្រុង ! style="background:pink; color:navy"|ឡាតាំង |- | style="background:#CDE5B2"|១០០១ | style="background:#CDE5B2"|[[ស្រុកឆ្លូង|ឆ្លូង]]​ | style="background:#CDE5B2"|Chhloung |- | style="background:#CDE5B2"|១០០២ | style="background:#CDE5B2"|[[ក្រុងក្រចេះ|ក្រចេះ]] | style="background:#CDE5B2"|Kratie |- | style="background:#CDE5B2"|១០០៣ | style="background:#CDE5B2"|[[ស្រុកព្រែកប្រសព្វ|ព្រែកប្រសព្វ]] | style="background:#CDE5B2"|Preaek Prasab |- | style="background:#CDE5B2"|១០០៤ | style="background:#CDE5B2"|[[ស្រុកសំបូរ|សំបូរ]] | style="background:#CDE5B2"|Sambour |- | style="background:#CDE5B2"|១០០៥ | style="background:#CDE5B2"|[[ស្រុកស្នួល|ស្នួល]] | style="background:#CDE5B2"|Snuol |- | style="background:#CDE5B2"|១០០៦ | style="background:#CDE5B2"|[[ស្រុកចិត្របុរី|ចិត្របុរី]] | style="background:#CDE5B2"|Chet Borei |- | style="background:#CDE5B2"|១០០៧ | style="background:#CDE5B2"|[[ស្រុកអូរគ្រៀងសែនជ័យ|អូរគ្រៀងសែនជ័យ]] | style="background:#CDE5B2"|O'Kreang Senchey |} == ឯកសារពិគ្រោះ == {{reflist|1}} {{reflist|2}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/kratie.html គេហទំព័ររដ្ឋាភិបាលខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224051105/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/kratie.html |date=2008-12-24 }} * [http://www.necelect.org.kh/Khmer/ElecResult.htm គណកម្មការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911034133/http://www.necelect.org.kh/Khmer/ElecResult.htm |date=2010-09-11 }} * [http://khetkrongofcambodia.blogspot.com ខេត្ត/ក្រុងនៅប្រទេសកម្ពុជា] * [http://www.tourismcambodia.com/TravelGuides/provinces.asp?ProvinceID=12 ក្រសួងទេសចរកម្ពុជា] {{commons category|ក្រចេះ (ខេត្ត)}} *[http://www.kratie.gov.kh/english_version/index.htm Official provincial website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914164922/http://www.kratie.gov.kh/english_version/index.htm |date=2008-09-14 }} (English version) *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/kratie.html District, commune, and village listing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224051105/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/kratie.html |date=2008-12-24 }} *[http://www.moc.gov.kh/national_data_resource/Provincial%20Resources/Kratie/Index.htm Kratie provincial resources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205070845/http://www.moc.gov.kh/national_data_resource/Provincial%20Resources/Kratie/Index.htm |date=2008-12-05 }} *[http://www.eac.gov.kh/Kratie.php Kratie map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007073215/http://www.eac.gov.kh/Kratie.php |date=2008-10-07 }} *[http://www.tourismcambodia.com/travelguides/provinces.asp?provinceId=12 Official tourism website] *[http://www.mekongdiscoverytrail.com/ Info for ecotourism along the Mekong] *{{Wikivoyage-inline|Kratié}} {{Geographic location |Centre = ខេត្តក្រចេះ |North = [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] |Northeast = |East = [[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]] |Southeast = [[ខេត្តប៊ិញភឿក]], ({{flag|វៀតណាម}}) |South = |Southwest = [[ខេត្តកំពង់ចាម]] |West = [[ខេត្តកំពង់ធំ]] |Northwest = }} {{DEFAULTSORT:Kratie Province}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តក្រុងខ្មែរ|ក្រចេះ]] {{ខេត្តក្រចេះ}} {{ខេត្តក្រុងខ្មែរ}} {{Portal bar|កម្ពុជា}} nfcakc0lvzh0mgan9ww0tu1rcg7fqrz ចិន 0 3429 342604 342210 2026-11-08T01:29:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342604 wikitext text/x-wiki {{about||សាធារណរដ្ឋចិន|តៃវ៉ាន់||China 王國(disambiguation)|and|PRC (disambiguation)}} {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|China}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国 ([[ភាសាចិន]])}}}}<br/>{{small|{{nobold|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' ([[ភិងអ៊ិង]])}}}} | common_name = ចិន | image_flag = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = 中華人民共和國國徽.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|វរលញ្ឆករជាតិ]] | image_map = China on the globe (all claims hatched) (Asia centered) (alternative).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសចិន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិចិន|ចលនាទ័ពស្ម័គ្រចិត្ត]]"<br/>{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}<br />{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | official_languages = {{nowrap|[[ភាសាចិន]]<ref name="langlaw">{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)|publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013|archive-date=24 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm}}</ref><!--end nowrap:-->}} | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]] | regional_languages = [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] • [[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] • [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ|អ៊ុយហ្គឺរ]] • [[ភាសាហ្សួង|ហ្សួង]] • [[ភាសានៃប្រទេសចិន|ភាសាដទៃទៀត]] | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៩១.១% [[ជនជាតិហាន]]|៨.៩% [[បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]}} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title=Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft|access-date=2021-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190131093152/http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|archive-date=2019-01-31|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៣៣.៤% [[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |២៥.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១៩.៦% [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] |១៧.៧% [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|សាសនាប្រជាប្រិយ]]ផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[គ្រិស្តសាសនានៅចិន|គ្រិស្តសាសនា]]|១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]}} | religion_ref =<ref name="religion2023">ស្ថិតិសមីបតាឆ្នាំ២០២៣ ពីលទ្ធផលស្ទង់មតិរបស់[[ការសិក្សាក្រុមគ្រួសារចិន]] (CFPS) នៃឆ្នាំ២០១៨ ដែលមាននៅក្នុងទិន្នន័យវិភាគខាងក្រោម៖ * {{Cite web |date=30 August 2023 |title=Measuring Religion in China |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909075729/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |archive-date=9 September 2023 |publisher=Pew Research Center}}{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|title=Measuring Religions in China|date=30 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930132002/https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|archive-date=30 September 2023|url-status=live}} A compilation of statistics from reliable surveys held throughout the 2010s and early 2020s, with an emphasis on the CFPS 2018. * {{cite journal|last=Wenzel-Teuber|first=Katharina|title=Statistics on Religions and Churches in the People's Republic of China – Update for the Year 2022|journal=Religions & Christianity in Today's China|volume=XIII|pages=18–44|date=2023|publisher=China Zentrum|issn=2192-9289|url=https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623210716/https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-date=23 June 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Chunni|last2=Lu|first2=Yunfeng|last3=He|first3=Sheng|title=Exploring Chinese folk religion: Popularity, diffuseness, and diversities|journal=Chinese Journal of Sociology|volume=7|number=4|pages=575–592|date=2021|publisher=SAGE Publications|doi=10.1177/2057150X211042687|url=http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015040713/http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-date=15 October 2023|url-status=live |issn=2057-150X}}</ref> | religion_year = ២០២៣ | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៉េកាំង]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[ស៊ាងហៃ]]<br />{{smaller|{{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(26,320,000_region:CN-SH)}}}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]]<ref>{{cite web |title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en |website=Constitute |accessdate=25 August 2019}}</ref><br/>[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]]<ref>"President Xi is making great attempts to 'Sinicize' Marxist-Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp 387–411 at p. 395.</ref> | leader_title1 = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្ស]] / [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ី ជីនពីង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[លី ឈាង]] | leader_title3 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសមាជជាតិប្រជាជន|ប្រធានសមាជ]]}} | leader_name3 = [[ចាវ លឺជី]] | leader_title4 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]}} | leader_name4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | sovereignty_type = និម្មិតកម្ម | established_event2 = [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្សបុរេប្រវត្តិដំបូង]] | established_date2 = ២០៧០ មុន គ.ស. | established_event3 = [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សរាជាធិរាជដំបូង]] | established_date3 = ២២១ មុន គ.ស. | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១ មករា ១៩១២ | established_event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត]] | established_date5 = ១ តុលា ១៩៤៩ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date6 = ២០ កញ្ញា ១៩៥៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ ធ្នូ ១៩៨២ | established_event8 = [[ម៉ាកាវ|ការទទួលស្គាល់]][[ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពទីក្រុងម៉ាកាវ|រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត]] | established_date8 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩ | area_km2 = ៩,៥៩៦,៩៦១ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៣/ទី៤ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = ២.៨ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ១,៤០៩,៦៧០,០០០<ref>{{Cite news |last=Master |first=Farah |date=17 January 2024 |title=China's population drops for second year, with record low birth rate |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-drops-2nd-year-raises-long-term-growth-concerns-2024-01-17 |access-date=19 October 2024 |work=Reuters}}</ref> | population_estimate_rank = ទី២ | population_estimate_year = ២០២៣ | population_density_km2 = ១៤៥<ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_rank = ទី៨៣ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៣.០១៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២៣,៣៨២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៧៣ | GDP_nominal = {{increase}} ១៩.៣៧៤ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_rank = ទី២ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៧២១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣៨.២ | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=31 ឧសភា 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២១<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៧៦៨ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/22|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|access-date=23 May 2023}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[រ៉ិនមីនប៊ី]] (យន់/យ័ន; ¥){{efn|លុយ[[ដុល្លារហុងកុង]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ហុងកុង]]ចំណែកនៅឯ[[ម៉ាកាវ]]វិញគឺគេប្រើ[[ប៉ាតាកាម៉ាកាវ]]}} | currency_code = CNY | time_zone = [[ម៉ោងនៅចិន|ម៉ោងស្តង់ដាចិន]] | utc_offset = [[UTC+០៨:០០|+៨]] | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''ឬ'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[សកលសករាជ|ស.ស.]]; [[ប្រតិទិនចិន]])}} | drives_on = ស្តាំ<br/>{{Bulleted list |ឆ្វេងនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]និង[[ម៉ាកាវ]]}} | cctld = {{hlist|[[.cn]]|[[.中国]]|[[.中國]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])}}{{hlist|[[.hk]]|[[.香港]] ([[ហុងកុង]])}}{{hlist|[[.mo]]|[[.澳门]]|[[.澳門]] ([[ម៉ាកាវ]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|+៨៦]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])<br/>{{bulleted list|[[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងកុង|+៨៥២]] ([[ហុងកុង]])|[[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាកាវ|+៨៥៣]] ([[ម៉ាកាវ]])}} }} {{contains Chinese text}} '''ប្រទេសចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōngguó'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中华人民共和国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中華人民共和國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]។ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]ច្រើនជាងគេបំផុតដោយមានប្រជាជនសរុប ១.៤ ពាន់លាននាក់ និងមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៧ លានម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យចិនជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣ ឬ ៤ ខាងចំនួនផ្ទៃដី]]។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] ហើយមានយុត្តាធិការ[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]ចំនួន ២២, [[តំបន់ស្វយ័តនៅចិន|តំបន់ស្វយ័ត]]ចំនួនប្រាំ, [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់]]ចំនួនបួន (មាន [[ប៉េកាំង]] [[ធៀនជីន]] [[ស៊ាងហៃ]] និង[[ចុងគីង]]) និង[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៅចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]]ចំនួនពីរ (មាន [[ម៉ាកាវ]] និង[[ហុងកុង]])។ ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃ[[ទន្លេលឿង]]។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. រហូតដល់សតវត្សទី១៩ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-191-64758-1|page=379|author-link=Angus Maddison}}</ref> ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុង[[រាជវង្សសៀ]]។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗ និងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជា[[រាជវង្សឈិន|អាណាចក្រចិនដំបូងគេ]]នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[រាជវង្សហាន]] (២០៦ មុន គ.ស.–២២០ នៃ គ.ស.) ដែលជារាជវង្សស្នងបន្តពីរាជវង្សឈិន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យរាជវង្សដ៏រីកចម្រើនបំផុតខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដោយក្នុងសម័យនោះ ចិនបានរកឃើញរបៀបបង្កើតក្រដាស និង[[ត្រីវិស័យ]] រួមជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍខាងវិស័យកសិកម្មនិងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ [[ម្សៅរំសេវ]] និងការផ្តិតអក្សរត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង]] (៦១៨–៩០៧) និង[[រាជវង្សសុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧)។ វប្បធម៌ថាងបានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអាស៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏វែងមួយក៏បាននិម្មិតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបានលាតត្រដាងពីប្រទេសចិនរហូតដល់តំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] (ផ្នែកខាងជើងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា) និងអនុតំបន់[[ស្នែងអាហ្រ្វិក]]។ រាជវង្សចិនចុងក្រោយគេបង្អស់គឺ[[រាជវង្សឈីង]] ដែលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងខាងអំណាចនិងទឹកដីទៅមហាអំណាចលោកខាងលិច។ នៅទីបំផុត [[រាជានិយមចិន]]ក៏បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១]] ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]]។ ប្រទេសចិនបានទទួលរងការឈ្លានពានដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ក៏លេចផ្ទុះឡើងហើយប្រជាជាតិចិនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយចិនដីគោកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដឹកនាំដោយ[[ម៉ៅសេទុង]] ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្ស[[គួមីនតាង]]បានរត់ដកថយទៅ[[កោះតៃវ៉ាន់]]។ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេសចិន ទោះបីជា[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាតំណាងតែមួយគត់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ ក្ដី។ ប្រទេសចិនបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកប្រទេសមួយនេះគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]] ហើយត្រូវជារដ្ឋសង្គមនិយមមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋសង្គមនិយមទាំងប្រាំដែលនៅមានវត្តមាននាបច្ចុប្បន្នកាល។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ (ជំនួសតៃវ៉ាន់)។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការពហុភាគី និងតំបន់ជាច្រើនដូចជា៖ [[ធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងតំបន់]] (RCEP) ហើយត្រូវជាសមាជិកនៃប្រជាជាតិ[[ប៊្រីកស៍]] និង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]។ ចិនជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់|កម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតជា យអទ]] ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតទីពីរបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម]]។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចកំពុងលូតលាស់លឿនបំផុត]]នៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=13 September 2020|website=World Bank|language=en}}</ref> ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិសរុប|ប្រទេសដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភលំដាប់ទី២]] លើពិភពលោកផងដែរ និងជាប្រទេសផលិតនិងនាំចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានកងទ័ពឈរជើងធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក (គឺ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]) មានថវិកាការពារជាតិខ្ពស់បំផុតទីពីរ និងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរ]]។ ប្រទេសចិនត្រូវបានគេកំណត់ថានឹងក្លាយប្រទេសមហាអំណាចផ្តាច់មុខនាពេលឆាប់ៗនេះដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំនិងយោធាដ៏មានអំណាចរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title=ប្រទេសចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ការប្រកួតប្រជែង និង/ឬជម្លោះ (អង់គ្លេស)|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|access-date=22 March 2021|work=Center for Strategic and International Studies|quote=យោងតាមទស្សនៈនេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិតរួចទៅហើយជាមួយនឹងធនធានដែលកំពុងកើនឡើងនិងមូលដ្ឋានបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងមានការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។ រចនាសម្ពន្ធ័យោធារបស់ប្រទេសនេះកំពុងវិវត្តដល់ចំណុចមួយដែលចិនអាចប្រៀបធៀបឬប្រកួតប្រជែងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក–យ៉ាងហោចណាស់នៅទ្វីបអាស៊ី។}}</ref><ref>{{cite web|title=កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនប៉ុន្តែប្រទេសជិតខាងបាននាំគ្នាបង្កើតការប្រុងប្រយ័ត្ននូវឥទ្ធិពលចិន (អង់គ្លេស)|url=https://www.pewresearch.org/global/2019/12/05/chinas-economic-growth-mostly-welcomed-in-emerging-markets-but-neighbors-wary-of-its-influence/|author1=Silver, Laura|author2=Devlin, Kat|author3=Huang, Christine|date=5 December 2019|access-date=22 March 2021|work=Pew Research Center|quote=ប្រទេសចិនបានកំពុងក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ។ វាមិនត្រឹមតែជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតលំដាប់ទីពីរនិងជាប្រទេសនាំចេញធំបំផុតនៅលើពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏បាននិងកំពុងវិនិយោគលើវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងការអភិវឌ្ឍនៅឯបរទេសផងដែរ។}}</ref><ref name="CNN_naval">{{cite news|title=China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?|url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst/index.html|author=Lendon, Brad|date=5 March 2021|access-date=22 March 2021|publisher=CNN|quote=In 2018, China held 40% of the world's shipbuilding market by gross tons, according to United Nations figures cited by the China Power Project at the Center for Strategic and International Studies, well ahead of second place South Korea at 25%. Put in a historical perspective, China's shipbuilding numbers are staggering -- dwarfing even the U.S. efforts of World War II. China built more ships in one year of peace time (2019) than the U.S. did in four of war (1941-1945).}}</ref><ref>{{cite web|title=Five big takeaways from the 2019 Asia Power Index|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|author=Lemahieu, Herve|date=29 May 2019|access-date=22 March 2021|publisher=Lowy Institute|archive-date=24 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=[https://archive.org/details/genghiskhanmaki00jack/page/95 95]}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= [https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi/page/13 13], 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=[https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra/page/682 682] |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=dead|archivedate=7 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO<sub>2</sub> បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម<sup>២</sup> ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម<sup>២</sup> (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម<sup>២</sup> វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម<sup>២</sup> ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម<sup>២</sup> ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម<sup>២</sup> (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|url=https://archive.org/details/taxon_1998-02_47_1/page/67|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម<sup>២</sup> បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម<sup>២</sup> ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-2005_30_2/page/46 |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |url=https://archive.org/details/strongborderssec0000frav |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |url=https://archive.org/details/perfectdictators0000ring |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=[https://archive.org/details/perfectdictators0000ring/page/3 3] |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=dead |archivedate=9 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=dead |archivedate=2022-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=dead |archivedate=2023-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=dead }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville |accessdate=2024-10-15 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102081214/https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |dead-url=yes }}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] oyjheyt21z1yalp06eztkk4uxqsovl7 ពិធីបុណ្យអុំទូក 0 3689 342670 340389 2026-11-08T04:24:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342670 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} ''{{pp-move-indef}}'' <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{Good article}} {| class="infobox" style="width:2em;" |-style="text-align:center;" |style="background: #123456;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS; font-size: 15pt; color:yellow ; text-shadow: 1px 0px yellow;> បុណ្យអុំទូក </p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[File:បុណ្យអុំទូក.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" | colspan="4" style="background: #ABCDEF;" |'''Boat racing during Bon Om Touk''' |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |colspan="2"|'''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |colspan="2"| បុណ្យអុំទូក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធដោយ''' |colspan="2"| ជនជាតិខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''រយៈពេល''' |colspan="2"| ៣ ថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃចាប់ផ្ដើម និង ថ្ងៃបញ្ចប់''' |colspan="2"| ថ្ងៃ​១៤កើត ១៥កើត ដល់​ថ្ងៃ ១រោច ខែ​ក​ក្តិ​ក |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រវត្តិទេវៈកថា''' |colspan="2"| ហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រារព្ធលើកដំបូង''' |colspan="2"|ក្នុងរាជ​ព្រះបាទ [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ចុះកាលបរិច្ឆេទ''' |colspan="2"|'''ឆ្នាំ ១៨៧៣''' |} '''បុណ្យអុំទូក''' ([[អង់គ្លេស]]: Bon Om Touk) គឺជាពិធីបុណ្យ​ជាតិដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលកំណត់យក ជាថ្ងៃឈប់សំរាករបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣ថ្ងៃ ដែលគិតចាប់ពី អំឡុងខែវិច្ឆិកា និងពេលខ្លះធ្លាក់មកនៅចុងខែតុលា ដែលរាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំ[[ចន្ទគតិ]] ។ បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ជាបុណ្យសន្តៈរដូវ (រដូវរំហើយ) ឬ ទិវាវិស្សមកាល (Seasonal Holidays) ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនិង ពិធីបុណ្យសែនព្រះខែ ([[អង់គ្លេស]]: Moon Festival) នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ៖ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] និង [[ជប៉ុន]] ជាដើមដែលត្រូវបានគេហៅថា "ពិធីបុណ្យ ពាក់កណ្តាលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ([[អង់គ្លេស]]: The Mid-Autumn Festival) <ref> Franklin E. Huffman, Im Proum (1988) [https://books.google.com.kh/books?id=3Wqc-iIdb_YC&dq=%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%A2%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80%E2%80%8B&source=gbs_navlinks_s Intermediate Cambodian Reader], Publisher: SEAP Publications p.499 [[ISBN]]: 087727522X </ref> == ៣ថ្ងៃ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក == '''The Three Days Of Royal Boat Festival''' [[File:Cambodian Illuminated Boat 2017.jpg|left|thumb|lluminated float (Bratib) of National Assembly of Cambodia during Bon Om Touk.]] ពិធីបុណ្យអុំទូក មានរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ដោយថ្ងៃទី១ ជាថ្ងៃបើកកិច្ចប្រណាំងទូក​ ស្ថាប័នព្រះមហាក្ស័ត្រ ត្រូវរៀបចំទូកព្រះទីនាំងនឹមរាជ្យ ចំនួន២ ដាក់ឲ្យទន្ទឹមគ្នា ដើម្បីធ្វើជាទីព្រ័ត ដោយកំណត់យកម៉ោង ១១:០០ នាទីព្រឹក ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមប្រណាំងទូក ដែលមានទូកប្រណាំងរាប់រយ មកពី២៥ ខេត្តក្រុង ទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា មកប្រណាំងប្រជែងដើម្បីទទួលបានជ័យលាភីនេះ លុះក្រោយពេលដែលកម្មវិធីប្រណាំងទូកប្រព្រឹត្តទៅដល់បញ្ចប់នាពេលល្ងាច គេមានការបណ្ដែតប្រទីបធំៗនៅម៉ោង ៦:០០ នាទីល្ងាច ដែលមានប្រទីបតំណាងឲ្យស្ថាប័នជាតិ ទាំង ៣០ ចូលរួម ដើម្បីបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខពី "ព្រះម៉ែគង្គា" ([[អង់គ្លេស]]: Goddess Ganga) និង សូមពរជ័យពីពពួកនាគ និង ថ្ងៃទី២ ក្រោយបញ្ចប់ការបណ្ដែតប្រទីប វេលាម៉ោង ៩:០០ នាទីយប់គេមានរៀបចំកិច្ចពិធី អកអំបុក រហូតដល់ វេលាម៉ោង ១២:០០ រំលងអាធ្រាត្រ ជាកិច្ចសំពះព្រះខែ ពលរដ្ឋ​ជាច្រើនរយនាក់ និងដើរជាមួយនិងចង្កៀងគោមចំរុះពណ៌របស់ពួកគេ ដើម្បីបង្អួតគ្នា ក្រោមពន្លឺព្រះច័ន្ទពេញវង់ដ៏ស្រស់ស្អាត ថ្ងៃទី៣ ចុងក្រោយ ពិធីប្រណាំងទូកនិងបញ្ចប់នៅម៉ោង ៥:០០ នាទីល្ងាច ជាមួយនិងកិច្ចពិធីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ ទូកប្រណាំងទាំងអស់ និងត្រូវយកមកដង្ហែរឡើងវិញដើម្បីកាត់ខ្សែរព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។<ref> Rungsin Kānphim (1981) [https://www.worldcat.org/title/vappadharm-khmaer-pracam-gruasar/oclc/54221527 Khmer Culture of Family], Publisher: Original from the University of Michigan p.96 illustrations (some color) ; 26 cm, OCLC Number: 54221527 </ref>​ == ពិធីបណ្ដែតប្រទីប == '''Lantern Floating Ceremony''' [[File:Bondet Bratib of Cambodia.jpg|thumb|Bondet Bratib or Lantern floating of Cambodia.]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ជាកិច្ចពិធីមួយដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ព្រះចន្ទរាជា]] គ.សករាជ ១៥២២ ក្រោយព្រះអង្គឈ្នះសង្គ្រាមស្ដេចកន នាបន្ទាយចតុមុខ ព្រះអង្គបានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា (Goddess Ganga) ម្ដាយនៃការបង្កើតប្រភពទឹក (Mother of water source creation) ដើម្បីជាកិច្ចសុំខមាលទោសផង និង បន់ស្រន់សូមកុំឱ្យមានទឹកជំនន់នៅតំបន់នេះទៀត ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> "ព្រះម៉ែគង្គា" ដែលមានព្រះហស្ថ (ដៃ) កាន់ផ្កាឈូក និង ក្អមទឹក មានយាន្តជំនិះ ជាសត្វទឹក មកករ ត្រីរាជ ក្រពើ អណ្តើក .ល។ '''គង្គា''' មកពីពាក្យ ទន្លេនៅឥណ្ឌាឈ្មោះថា កាំងកា (Ganga river) ជាទន្លេ ពិសិដ្ឋ នៃ គ្រប់ជំនឿសាសនាទាំងអស់នៅ [[ឥណ្ឌា]] ជាពិសេស ពួកហិណ្ឌូ ទោះបី ពុំមានទន្លេ (Ganga) នៅខ្មែរ តែព្រះម៉ែគង្គា នៅតែជាព្រះម៉ែថែរក្សាទឹកទាំងអស់ដូចជា សមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក បឹង ដែលជាប្រភពទឹកនៃការចិញ្ចឹបបីបាច់ដល់មនុស្សសត្វទាំងពួង និង ការហូរនាំនូវដីល្បាប់និង ភោគផលត្រីជាដើម ។ ខ្មែរក៏មានទន្លេដពិសិដ្ឋមួយដែរ ដែលមានលក្ខណះជា ជ័យភូមិហិណ្ឌូ គឺ [[ទន្លេសាប]] ការស្រលាញ់ និង គោរពនូវធម្មជាតិ ជាមាតា និងថែរក្សា មាតាខ្លួន ប្រកបដោយ ការដឹងគុណ និង ខមាលទោស ប្រជាជនខ្មែរតែងតែ ធ្វើនូវកូនប្រទីបតូចៗបណ្ដែត ដើម្បីជាការដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គាផង និងដើម្បីជាការបួងសួងផង ដែល​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​សប្បាយ​ ភោគ​ផល​ក្នុង​ការ​នេសាទត្រី ដែលជារបរ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ប្រចាំ​ថ្ងៃ ។<ref> Professor Pich Sal (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8Eis4PLIPp0C&q=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&dq=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj-_dOs1qL0AhXk7XMBHfwMBzYQ6AF6BAgMEAM The 12-Month Royal Ceremony], Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia, Original from University of California, Berkeley p.76 </ref> === វិបាក === ក្រុមបុរាណាចារ្យដែលមកពីកម្រិតសិក្សាដេប៉ាតាម៉ង់នៃសកលវិទ្យាល័យក្រៅប្រទេស បានធ្វើការចងក្រង ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះខែ នៅលើគេហទំព័រ Khmer Wikipedia ដែលជាសព្វវចនាធិប្បាយ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេសបានចូលអានដោយសេរី ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹង វប្បធម៌ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ខ្លួន បើសិនជាពួកយើងបោះពុម្ភសៀវភៅដែលមានតម្លៃថ្លៃ តើមានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប៉ុន្មាននាក់បានអាន ? ចុះហេតុអ្វីពួកយើងមិនចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ទៅបម្រើការជាមន្ត្រីក្នុងក្របខ័ណ្ឌ ពីព្រោះទឹកមាត់របស់ពួកយើងសាបពេក មិនមានឥទ្ធិពលក្នុងការកែប្រែគោលគំនិតរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនោះទេ ឧទាហរណ៍ ក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ ឈ្មោះពិធីបុណ្យអុំទូក ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ តើមន្ត្រីក្រោមឱវាទនរណាម្នាក់ហ៊ានផ្ដល់យោបល់ថាពាក្យនេះខុសហើយ ? ដោយបែបនេះហើយទើបពួកយើងជ្រើសរើសយកសេរីភាព ។ ពួកយើងមិនមែនជាក្មេងៗ សកលវិទ្យាល័យដែលសរសេរលើអត្ថបទជាតិធំៗនេះទេ ។ '''វិចារ ការបណ្ដែតប្រទីប''' ថ្មីៗនេះ ក្រុមសំអាងការមួយចំនួនធំ បាននាំគ្នាថតផុសផុល នៃការស្លៀកពាក់តុបតែងបែបបុរាណ អំពីការ បណ្ដែតប្រទីប គឺជារឿងល្អប្រសើរណាស់ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេ បែរជាបង្ហាញរូបភាព នៃពិធីលយក្រាថងរបស់ជាតិសាសន៍ថៃទៅវិញ ។ សំអាងលើចម្លាក់មួយផ្ទាំងពីរផ្ទាំង នាប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មារ ប៉ុន្តែទើបតែមកអនុវត្តន៍ក្នុងឆ្នាំ 2016 នាស.វទី21 ផ្ទុយទៅវិញ ថៃមានរូបភាពភស្តុតាងនៃរាជវង្សរបស់ពួកគេ បណ្ដែតកន្ទោងផ្កា តាំងពី ស.វទី20 ក្នុងឆ្នាំ 1950s មកម្ល៉េះហើយពិធីបុណ្យរបស់គេមានភាពល្បីល្បាញយូរមកហើយក្នុងក្រសែភ្នែកបរទេស បើសិនជាជនជាតិខ្មែរនៅតែបណ្ដែតប្រទីប ក្នុងរូបភាពកន្ទោងផ្កា នោះវប្បធម៌នៃការបណ្ដែតប្រទីបរបស់យើងនិងមិនមានជារូបភាពដែលជាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួននោះទេ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែរូបភាព រាជវង្ស ដែលជាភស្តុតាងមកគាំទ្រនោះឡើយ ដូចនេះ ប្រទីបរបស់កម្ពុជាត្រូវមានរចនាបថ ខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពីទំនៀមថៃ ។ ក្មេងៗមួយចំនួនលើកឡើងថា ចាស់ៗមួយចំនួនគាត់ប្រាប់មកចឹង ទើបពួកគេអនុវត្តន៍ ការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កាតាម តើចាស់ៗនៅកម្ពុជា មានកម្រិតសិក្សាខ្ពស់ ប៉ុន្មានមុឺននាក់អំឡុងពេលកម្ពុជាមានសង្គ្រាមសុីវិល 1973 ដល់ 1993 ? សូមកុំយកគោលគំនិតជនចាស់ៗដែលមិនមានការអប់រំខ្ពស់ មកធើជាឯកសារយោងគាំទ្រនូវគោលគំនិតរបស់ខ្លួន ពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជាធំៗដែលបានចងក្រង សុទ្ធតែឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីក្រុមមនុស្សដែលមានការសិក្សាខ្ពស់ ហើយត្រូវនិងចំណេះជំនាញ របស់ពួកគេ ។ '''តើពីបុរាណកាលប្រជាជនខ្មែរធ្វើរូបរាងប្រទីបបែបណាខ្លះ ?''' ក្នុងការចុះសាកសួរផ្ទាល់ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលមានជន្មាយុច្រើន ហើយឆ្លងកាត់សម័យកាលច្រើន ប្រទីបមានរូបរាងច្រើនសណ្ឋាន ពួកគាត់បានលម្អិតប្រាប់ថា ប្រទីបខ្មែរដែលគិតចាប់ពីព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ គឺធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតក្រដាស មានរូបរាងជាសត្វនាគ រាជសីហ៍ ខ្លា ក្រពើ និង បក្សីផ្សេងៗ មានប្រទីបខ្លះធ្វើពីបង្គំឬស្សី បិតដោយក្រណាត់ស្ដើង, ក្រណាត់ខ្លះមានគូរជារូបភាពទេវតាផ្សេងៗ ប្រទីបខ្លះគេយកបំពុងឬស្សី មកចោះជារន្ធតូចៗដែលមានជាក្បាច់ផ្កាផ្សេងៗ ហើយគេអុចទៀនបំភ្លឺពីខាងក្នុង រួចបួងសួងបំណងប្រាថ្នា ហើយពន្លឺទៀនមិនរលត់ទេ រក្សារហូតដល់ទៀនឆេះប្រទីបចូលទៅក្នុងទឹកតែម្ដង ហើយមិនមានការបណ្ដែតកន្ទោងផ្កា ឬ ដើមចេកស្អីនោះទេ លោកបានបន្តថា កន្ទោងស្លឹកអស់នោះបណ្ដែតតែបន្តិចត្រូវខ្យល់រលត់អស់ហើយ បើបណ្ដែតទៅរលត់ងងឹតឈឹងដដែល គេមិនចាំបាច់មកបណ្ដែតដើម្បីមើលភ្លើងប្រទីបនោះទេ ហើយកន្ទោងទាំងអស់នោះនិងស្អុយរលួយធ្វើឱ្យទឹកស្អុយប្រើមិនកើត សម័យនោះត្រូវដងទឹកតាមដងទន្លេស្ទឹងបឹងបួយកមកប្រើ ដោយការរៀបរាប់បែបនេះ ទើបយើងជឿថា ការបណ្តែតកន្ទោងផ្កាក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺប្រជាជនខ្មែរ ដែលចំណាកស្រុកទៅថៃ ហើយត្រឡប់មកវិញ ពួគគេបាននាំពិធីលយកន្ទោងរបស់ថៃមកច្របល់នៅក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា ។ វិចារ វេយ្យាករណ៍ជាតិ ពន្យល់ពាក្យ សំពះព្រះខែ អកអំបុក បើសិនជាពិធីបុណ្យជាតិកម្ពុជា សរសេរបែបនេះ * ទី១ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ * ទី២ ខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ * ទី៣ ពិធីបុណ្យមិនអាចបញ្ចប់បាន ១. សំពះព្រះខែ ជាសព្ទនាម ដែលសំដៅដល់ឈ្មោះ នៃពិធីបុណ្យមួយ អកអំបុក ជាកិរិយាសព្ទ សម្ដៅដល់កិច្ចអ្វីមួយ ដូចនេះ អកអំបុក ដែលជា កិរិយាសព្ទ មិនអាចស្ថិតនៅខាងក្រោយសព្ទនាមបានទេ ឧទាហរណ៍: សម្ដេចទៅផ្ទះ សព្ទនាម + កិរិយាសព្ទ + នាម យើងមិនអាចសរសេរថា សម្ដេចផ្ទះទៅ បានទេ ខុសវេយ្យាករណ៍ជាតិ ។ ២. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យខុសកម្មវិធីបុណ្យជាតិ ព្រោះកិច្ចដាលអំបុកអកអំបុក គេប្រារព្ធឡើងនៅម៉ោង 8-9 យប់ មុនកម្មពីធីសំពះព្រះខែ ដែលចងក្រងដោយលោក ចាបពិន សមាជិក នៃក្រុមជុំមុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1956 មិនមែនជាឯកសារយោងដែលទើបតែចងក្រងក្នុងឆ្នាំ 1990s នេះទេ ។ ៣. បើសរសេរ សំពះព្រះខែ អកអំបុក និង នាំឱ្យពិធីបុណ្យក្លាយជា ពិធីបុណ្យដែលមិនអាចបញ្ចប់បាន ហេតុអ្វីទើបមិនអាចបញ្ចប់បាន ពីព្រោះអស់លោកអាចបន្តអកអំបុកក្រោយសំពះព្រះខែរួច ដែលមានន័យថា អស់លោកអាចអកអំបុក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ហើយបន្ត អកអំបុករហូតដល់ពីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ អាចធ្វើបន្តគ្រប់ខែ ដែលរកទីបញ្ចប់នៃពិធីបុណ្យមិនឃើញ ។ == វិចិត្រសាលរូបភាព == នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិខ្មែរ បណ្ដែតប្រទីបមិនមានការអុចធូប នោះទេ រឹតតែមិនមានការយកលុយកាក់ទៅដាក់បណ្ដែតជាមួយ ។ <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|Cambodian floating lanterns (Bondet Bratib) during Bon Om Touk at Neang Kmao Pagoda, Takeo Province 2016. </gallery> === អត្ថន័យផ្សេងទៀត === '''Other meanings''' [[File:Cambodia Lantern floating.jpg|thumb|Buddhist Lantern floating of Cambodia, Dedicated to Bodhisattva]] ពិធីបណ្ដែតប្រទីប របស់កម្ពុជាដូចគ្នាទៅនិងពិធីបុណ្យគោម នៃបណ្ដាលប្រទេសមួយចំនួនដូចជា៖​ [[វៀតណាម]] [[ចិន]] [[តៃវ៉ាន់]] [[កូរ៉េខាងត្បូង]] [[ឡាវ]] [[ជប៉ុន]] និងដូចគ្នា ទៅនិង ពិធី "Ganga puja" or "Ganga Dussehra​" របស់ឥណ្ឌា ដែលប្រារព្ធដើម្បីដឹងគុណដល់ព្រះម៉ែគង្គា ឬ (Goddess Ganga) ដែលធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ​។ ការបណ្ដែតប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអត្ថន័យផ្សេងទៀត របស់ពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា គឺជាការឧទ្ទិសដល់ ពុទ្ធសាសនាដែលមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរ ទាថាវង្ស ភាសាបាលីមានចែងថា ព្រះចង្កូមកែវទាំង៤ នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ បានប្រតិស្ថាននៅទីទាំង៤ គឺ៖ * នៅ ត្រៃត្រឹង្សសួគ៌ (Trāyastriṃśa)​ ឋានសួគ៌នៃទេវតាទាំង ៣៣ពួក * នៅ ពិភពនាគ (Naga World)​ * នៅ កាន្ធី (Kandy) [[ស្រីលង្កា]] * នៅ ទន្តៈបុរី (Dantapuri) [[ឥណ្ឌា]] ភាណវារៈបាលី ត្រង់ពុទ្ធនមក្កាគាថា មានចែងថា ស្នាមព្រះបាទ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ គឺៈ * ទី១ - នៅសុវណ្ណមាលិកបរពត * ទី២ - នៅសុវណ្ណបរពត * ទី៣ - នៅសុមនកូដបរពត * ទី៤ - នៅយោនកបុរី * ទី៥ - នៅស្ទឹងនម្មទា ពាក្យសរសើរព្រះបាទ "យស្សបាទេ" ទាំងបាលី ទាំងសម្រាយមានចែងថា ព្រះបាទនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ថាននៅទីតាំង ៥ដូចក្នុងភាណរៈដែរ ។ ដោយហេតុមានគម្ពីរដីការជាប្រភពយ៉ាងនេះ បានជាពុទ្ធបរិស័ទខេមរជាតិតែងធ្វើពិធីបណ្តែតប្រទីប នៅយប់ពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ ដែលក្រោយមកគេប្រារព្ធពិធីបណ្តែតប្រទីបនៅយប់ ១៤-១៥កើត និង ១រោជ ខែកត្តិក បូជាចំពោះចង្កូមកែវនៅពិភពនាគព្រះពុទ្ធបាទនៅស្ទឹងនម្មទា និងនៅទីឯទៀតដូចពោលខាងលើ ហើយដោយជឿថា ជាការកុសលយ៉ាងធំបានផលយ៉ាងប្រសើរដើម្បីសុខចំរើន រុងរឿងដល់ខ្លួន ដល់ប្រជាជន និងដល់ប្រទេសជាតិ ។<ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> == បណ្ដែតប្រទីប ខុសគ្នាពី លយកន្ទោង == '''Bondet Bratib Different Loy Krathong''' [[File:Cambodia Loy Bratib.jpg|thumb|Cambodia Loy Bratib mural art of Angkor period record from Chinese Ambassador Zhou Daguan 1296 AD, This mural art Keep in France museum.]] យោងតាមវចនានុក្រម របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ [[ជួន ណាត​]] បោះពុម្ពផ្សាយ​ជាផ្លូវការណ៍ ឆ្នាំ ១៩៩៣ ពាក្យ '''ប្រទីប''' ( ន. ) ( សំ., បា. ) (បទីប) គោម, ចង្កៀង ។ ខ្មែរ​យើង​ហៅ​តែ​ចង្កៀង​តូច​ៗ​ដែល​ឥត​កែវ​លំផូង : អុជ​ប្រទីប, ពន្លឺ​ប្រទីប​ប្លុង​ៗ ។ ប្រដាប់​ធ្វើ​ជា​គ្រោង ឬ​ជា​រូប​ផ្សេង​ៗ ដាក់​លើ​ទូក​លាត​ឬ​លើ​ក្បូន អុជ​បំភ្លឺ​ព្រោងព្រាត​បណ្ដែត​លើ​ទឹក : បណ្ដែត​ប្រទីប ។ - ប្រទីប​ជ្វាលា ប្រទីប​ច្រើន​ដែល​ដាក់​រាយ​ជា​ជួរ​ជា​សង្កាត់​នៅ​ស៊ុម​ឬ​នៅ​ប្រទាស​បញ្ឈរ អុជ​ភ្លឺ​រុងរឿង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​ជាដើម (ម. ព. ជ្វាលា>ជ្វាលា ផង) ។<ref>Choun Nath (1993) [http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 Khmer Dictionary: ប្រទីប] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118212444/http://dictionary.tovnah.com/word/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%94 |date=2021-11-18 }}, Publisher: KHMER-ENGLISH-KHMER DICTIONARIES By dictionary.tovnah.com</ref> លយប្រទីប គឺជាការបណ្ដែតគោម (Floating Lantern) ដោយមិនមានកែវលំផូង ដែលខុសពីការ លយកន្ទោង ទាំងស្រុង ដោយប្រការយល់ខុស របស់ពលរដ្ឋ​កម្ពុជា​មួយចំនួន ដែលទទួលរងនូវវប្បធម៌ ពីប្រទេសដ៏ទៃ តែងនាំវប្បធម៌របស់កម្ពុជាច្របល់ និង ជាតិសាសន៍ដទៃ ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមពលរដ្ឋកម្ពុជាមួយចំនួនបោះបង់នូវប្រការយល់ច្រឡំនេះ ។​ * '''ដូចនេះ​''' ការធ្វើប្រទីប ពីក្រដាស ហើយរលាយនូវរយៈពេលឆាប់រហ័ស មិនមានការប៉ះពាល់ទៅដល់បរិស្ថានទឹកនោះទេ ពលរដ្ឋ​កម្ពុជាមួយចំនួន គួរងាកមកធ្វើកូនប្រទីបអំពីក្រដាសវិញ ។​ យោងតាមកំណត់ត្រា របស់លោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) មកដល់ចក្រភពអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃគ.សរាជ លោកបានកត់ត្រា ពិធីបណ្ដែតគោមរបស់កម្ពុជា ថាអ្នកស្រុកទីនេះ គេ​យក​ខែទី១០ របស់​ចិន​​ធ្វើ​ជាខែទី១១ ហើយខែនោះ​មាន​ឈ្មោះថា (កក្ដិក) នៅពីមុខវាំងគេសង់វេទិការ​មួយ​ យ៉ាងធំ ​ដែល​អាចដាក់​បាន​មនុស្ស​មួយ​ពាន់នាក់​ ហើយគេចងប្រទីបជ្វាលា ​និង​ផ្កាផ្ញីជាដើម លំអនៅលើក្បូននោះ ដូចនេះពិធីលយប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម (Floating Lantern) មានតាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ។<ref>លីធាម តេង (1991) [http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 កំណត់ហេតុរបស់ ជីវតាក្វាន់ : អំពីប្រពៃណីនៃអ្នកស្រុកចេនឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120110546/http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/recordID/catalog.bib/BA69549830 |date=2021-11-20 }} បោះពុម្ពលើកទី 3 ភ្នំពេញ : រស្មីបដិវត្ត</ref> <ref> Daguan Zhou (1991) [https://books.google.com.kh/books?id=sn5uAAAAMAAJ&q=zhou+daguan+record+of+cambodia&dq=zhou+daguan+record+of+cambodia&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXu4aj5qb0AhXJrlYBHX6MCUYQ6AF6BAgJEAM The Customs of Cambodia], Publisher: Siam Society, 2001 Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9748298515 </ref> ជនជាតិកម្ពុជា តែងតែធ្វើកិច្ចពិធី អណ្តែត​ប្រទីប​ដល់​ព្រះម៉ែគង្គា និង ការចេញវស្សា ក្នុងអំឡុងខែវិច្ឆិកាដើម្បីជាកិច្ចបូជា ដល់ព្រះចង្កូមកែវ របស់ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូ និងជាការដឹងព្រះគុណ ដល់ព្រះម៉ែគង្គា ក្នុងការផ្ដល់នូវប្រភពទឹកសម្រាប់ការប្រើប្រាស ​រីឯប្រទីបផ្កាឈូកតំណាងឱ្យកំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា ដោយសារតែព្រះបាតជើងរបស់[[ព្រះវិស្ណុ]] បានឈានប៉ះនឹងស្រទាប់មេឃា ហើយបង្កើតបានជាដំណក់ទឹកលើកដំបូងដែលធ្លាក់មកជាដួងកែវជីវិត ឃើញដូចនេះ [[ព្រះព្រហ្ម]] ក៏យកដួងកែវជីវិតនេះមករក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្តល់កំណើតដល់គង្គា។<ref> Munīsobhǎṇ (Sekh Nāṅ) (Braḥ Grū.) (1950) [https://books.google.com.kh/books?id=3QsjAQAAMAAJ&q=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&dq=%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%82%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGjaLD78j0AhWOSWwGHeQyCmwQ6AF6BAgDEAM Sāsanā sākal lok, Volumes 1-2], Publisher: Roṅ Bumb khmaer, Original from the University of Michigan.</ref> == លយកន្ទោង មិនមែនជាប្រទីប == '''Loy Krathong is not lanterns floating''' ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនខ្វល់ថាអស់លោកយកប្រភពស្រពិចស្រពិលណាមួយមកទេ ការលយកន្ទោងស្លឹកក្នុងកិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សា និង ក្នុងកិច្ចពិធីបុណ្យអុំទូក មិនមែនជាប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរឡើយ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រទេសចិន កម្ពុជាបានបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់រក្សាទុកនៅសៀវភៅ មានតាំងពី ស.វទី៧ មកម្ល៉េះនៃអាណាចក្រចេនឡា ដូចនេះប្រាកដណាស់ ការបណ្ដែតគោមមិនធ្វើពីស្លឹករុក្ខជាតិដូចបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយនឹកឃើញនោះទេ យើងក្រឡេកទៅមើលការបង្កើតក្រដាស ត្រូវបានរកឃើញនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងស.វទី៥ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរយៈពេល ២០០ឆ្នាំ នៃការដោះដូរទំនេញរវាងចិន និង កម្ពុជា ពិតណាស់ឥទ្ធិពលនៃការផ្លាសប្ដូរវប្បធម៌ក៏និងកើតមានដូចគ្នា សូមធ្វើការច្រានចោលទាំងស្រុងរាល់ជនទាំងឡាយណាដែលយក ការលយកន្ទោងស្លឹក របស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃមកច្របល់ក្នុងវប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យសូមលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការបណ្ដែតគោមជំនួសឱ្យការលយកន្ទោង ។ តើអ្នកដឹងទេ កន្ទោងបាយសី ជនជាតិខ្មែរបុរាណតែងតែកាច់ថ្វាយដល់ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) និងបានយកទៅដាក់នៅលើជើងពានផ្សេងៗ ក្នុងកិច្ចពិធីសែនព្រះខែ ជនជាតិខ្មែរមួយចំនួនដែលមានការយល់ខុស តែងយកទំនៀមសាសន៍ដ៏ទៃ នៃការយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីបណ្ដែតប្រទីបរបស់ខ្មែរម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមបញ្ឈប់រាល់ទង្វើរទាំងឡាយណា ដែលឈានដល់ការបំផ្លាញ វប្បធម៌ទំនៀមទម្លាប់ជាតិកម្ពុជា ដូនតាខ្មែរបានប្រឹងប្រែងបែងចែកនូវវប្បធម៌រវាងជាតិសាសន៍ខ្មែរ និង ជាតិសាសន៍សៀម ឱ្យខុសប្លែកពីរចនាបថគ្នា ដែហៅថាស្តាយ (Style) ដែលមានន័យថា វប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា តែមិនដូចគ្នាឡើយ ដើម្បីសម្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ជាតិរបស់ខ្លួន ផ្ទុយទៅវិញជនអគតិមួយចំនួន បានព្យាយាមយកវប្បធម៌កម្ពុជាទៅច្របល់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជាតិសាសន៍ដទៃម្ដងហើយម្ដងទៀត តាមការយល់ឃើញដ៏ល្ងិតល្ងង់របស់ពួកគេ បញ្ចាក់ ខ្មែរពីបុរាណតែងតែបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម ដែលធ្វើអំពីក្រដាសឈើស្មាច់ជាមួយ និង បន្ទះឬស្សី ឬ ដើមចេក ។ * ប្រទេសកម្ពុជាដែលកាន់ពុទ្ធមហានិកាយ យកពន្លឺគោម ជាមាគា បូជាដល់ព្រះពោធិសត្វ លែងមានន័យចំពោះ ប្រជាជនខ្មែរកណ្ដាលហើយ ពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកមកបណ្ដែតពេញស្ទឹងអង្គរ ឱ្យបរទេសយល់ច្រឡំថា កិច្ចដែលបានធ្វើបូជា ចំពោះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់សាសន៍សៀមទៅវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សាទរចំពោះប្រជាជនខ្មែរកម្ពុជាក្រោម ដែលរក្សាទំនៀមបណ្ដែតប្រទីប បណ្ដែតគោមត្រឹមត្រូវតាមក្បួនតម្រា ។ រាប់ថយក្រោយ ជាង 10 ឆ្នាំមុន ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនដែលឃើញពួកគេយកកន្ទោងស្លឹកទៅបណ្ដែតនៅស្ទឹងអង្គរសោះ គ្មានសូម្បីរូបថតជាភស្តុតាង គ្មានសូម្បីកំណត់ត្រាបរទេស ដែលថតប្រជាជនខ្មែរនាំគ្នា ទៅបណ្ដែតកន្ទោងស្លឹកនៅស្ទឹងអង្គរអំឡុងឆ្នាំ 1999 ដល់ឆ្នាំ 2013 ឥឡូវពួកក្មេងវប្បធម៌កាងការលយកន្ទោងនេះទៅហើយ ក្រុមបុរាណាចារ្យ គ្មានពាក្យអ្វីនិងទូហ្មានអប់រំទៀតនោះទេ ។ === ការចូលរួម === '''Participation''' [[File:Cambodia Bondet Bratib.jpg|thumb|250px|Cambodian Bondet Bratib at Takeo Province 2016.]] ការបណ្ដែតប្រទីប ឬ បណ្ដែតគោម របស់ប្រជាជនខ្មែរគឺបានមកពីជំនឿសាសនាចំនួនពីរ គឺ ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ដែលមានជាទេវកថាតំណាលក្នុងក្រាំងគម្ពីរផងដែរ ប៉ុន្តែជាអកុសលប្រទេសកម្ពុជាបានជួបប្រទះនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអស់រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ដែលរាប់ចាប់តាំងពីសម័យខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលធ្វើឱ្យកំណត់ត្រាមួយចំនួនធំត្រូវបានបាត់បង់ នៅសល់តែការនិទានតគ្នា ពីចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលរស់រានមានជីវិតប៉ុនណោះ ដែលបាននិទានបន្តគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។ បើទោះជាខ្មែរបុរាណបានទទួលយក ឥទ្ធិពលសាសនាព្រហ្មញ្ញមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរបុរាណបានធ្វើការប្រែសម្រួលនៅទេវកថាទាំងអស់នោះឱ្យទៅជាបែបផែនរបស់ខ្មែរផងដែរ ដែលហៅ (Version Khmer) កំណើតរបស់ព្រះម៉ែគង្គា នៅក្នុងទេវកថា របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលកម្ពុជាបាននិទានខុសប្លែកពីឥណ្ឌាមួយចំនួនផងដែរ ។ ទេវៈកថាកម្ពុជា មានតំណាលពី ស្ដេចស្វាមួយឈ្មោះ ពាលី បានវាយដណ្ដើមឋានសួគ៌របស់ព្រះឥន្ទ្រ ដូចនេះហើយ ទើបទេវតា ទាំងអស់បានសុំយាង [[ព្រះនរាយណ៍]] ឱ្យមកជួយ ដោយ ព្រះនរាយណ៍ បានក្រឡាខ្លួននិមិត្មកាយជាសមណៈព្រាហ្មណ៍ ដែលមានរូបរាងទាបកន្តឿ ឈ្មោះ វាមន និងបានទៅសុំដី ៣ជំហ៊ាន ពីស្ដេចស្វាឈ្មោះ ពាលី ស្ដេចស្វាពាលី ដោយសេចក្ដីអំនួត នោះក៏យល់ព្រម ក្រោយមក វាមន បានពង្រីកកាយខ្ពស់ធំឡើងៗ មួយជំហ៊ានឈានយកឋានបាតាល់ របស់ស្វាពាលី ជំហ៊ានទី២ ឈានយកឋានសួគ៌ ក៏ប៉ះនិងស្រទាប់មេឃា បង្កើតបានជាតំណក់ទឹកមួយធ្លាក់ចុះមក ដែលមានជាដួងកែវជីវិត [[ព្រះព្រហ្ម]] ឃើញដូចនេះ បានយកទឹកនៃដួងកែវជីវិតនេះទៅរក្សាទុកក្នុងស្រទាប់ផ្កាឈូក ហើយបានផ្ដល់ជាកំណើតដល់នាងគង្គា ។ ចំណែកឯស្វាពាលីដែលដឹងថា សមណៈព្រាហ្មណ៍ គឺជាព្រះនរាយណ៍ ទើបពាលី សុំទូលបាតជើងព្រះនរាយណ៍នៃជំហ៊ានទី៣ ជាការដឹងខុស និងសូមឱ្យព្រះនរាយណ៍អភ័យទោសដល់រូបគេ ។ តំណាលទេវកថា វគ្គទី២ តំណាលពីស្ដេចនាគ ឈ្មោះវីរៈតា បានខឹងនិងមនុស្សលោក ថាខ្លួនជាអ្នកបង្អុលទឹកភ្លៀងចុះមកសោះប៉ុន្តែបែរជាមនុស្សលោកទៅគោរពបន់ស្រន់ សែនព្រេនដល់ពួកទេវតាទៅវិញ ដោយសេចក្ដីខឹង ស្ដេចនាគវីរៈតា មិនបង្អុលទឹកភ្លៀងដល់មនុស្សលោកនោះទេ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក បានកើតការរាំងស្ងួតជាបន្តបន្ទាប់ មនុស្សលោកចាប់ផ្ដើមអស់ជំនឿលើទេវតា ។ ព្រះឥន្ទ្រដោយសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ ខ្លាចមនុស្សលោក បាត់ជំនឿលើទេវតា ក៏បានទៅសុំឱ្យ អទិទេពនៃអង្គព្រះព្រហ្មជួយ ព្រះព្រហ្មក៏បង្គាប់ឱ្យនាងគង្គា (Goddess Ganga) បង្អុលទឹកដល់មនុស្សលោក ។ នាងគង្គា បានចាប់ច្បូតសសៃសក់របស់ខ្លួនទម្លាក់ទឹកដល់មនុស្សលោក ក្នុងការទម្លាក់ទឹកនេះសសៃសក់របស់នាងមួយសសៃ បានដាច់ធ្លាក់ចុះមកហើយក្លាយជាសត្វទឹកដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលមានឈ្មោះថា សត្វមករ សត្វនេះគ្មានអង្គទេវៈណាអាចបង្ក្រាបវាបានឡើយ ដោយមិនចង់ឃើញ ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក កើតមាននៅមហន្តរាយ នាងគង្គាបានប្រកាសប្រាប់អស់ទេវៈទាំងពួងថា រាល់នរណាម្នាក់អាចបង្ក្រាបសត្វនេះបានទ្រង់និងរៀបអភិសេកជាមួយនិងអង្គទេពនោះ ។ ដោយគ្មានទេវៈណាអាចបង្ក្រាប សត្វមករនោះបាន ទើបអង្គព្រះឥសូរ យាងចុះមកបង្ក្រាបសត្វនោះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានរៀបអភិសេកនិងនាងគង្គា ហើយជាចុងក្រោយស្ដេចនាគ វីរៈតា បានប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយនិង ព្រះឥន្ទ្រ ហើយព្រះឥន្ទ្របានប្រើនៅអំណាចកាំរន្ទះរបស់ខ្លួនយកឈ្នះស្ដេចនាគវីរៈតា ហើយបរិវារនាគទាំងអស់ត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ។ និទានទេវៈកថានេះបានបង្កើតឱ្យមានជាទំនៀមទម្លាប់នៃការបណ្ដែតប្រទីបនៅក្នុងតំបន់នៃសហគមរស់នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Lawrence Johnstone Burpee (1964) [https://books.google.com/books/about/Canadian_Geographical_Journal.html?id=AdhYAAAAMAAJ Canadian Geographical Journal, Volumes 68-69], Contributors: Royal Canadian Geographical Society, Canadian Geographical Society, Publisher: Royal Canadian Geographical Society., Original from the University of Michigan </ref> == ពិធីអកអំបុក == '''Og Ambok Ceremony''' ប្រវត្តិពិធី អកអំបុក ប្រវត្តិនេះមានមកយូលង់ណាស់មកហើយ ដែលគេជឿថា ក្នុងរាជ '''[[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]]''' ក្នុងឆ្នាំ (១៥៦៨ នៃ គ.ស) ដែលកើតឡើងតាមរយៈព្រះសុបិន របស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គ សុបិន ឃើញព្រះឥន្ទ្រ (Indra) ប្រយុទ្ធគ្នាជាមួយពួកបីសាច (Demon) នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ហើយទ្រង់ឃើញ ព្រះឥន្ទ្រ បានចោលកាំរស្មីរន្ទះសម្លាប់ពួកបីសាចនោះ ភ្លាមនោះសម្លេងរន្ទះ បានបាញ់បន្លឺឡើង ធ្វើឲ្យទ្រង់ភ្ញាក់ឡើង លុះព្រឹកឡើងទ្រង់ចាត់ឲ្យមន្ត្រីហែរហមទៅមើលដីបរិវេណជុំវិញក្នុងបន្ទាយលង្វែក ក៏ប្រទះឃើញដីមួយកន្លែងមានស្នាមរន្ទះបាញ់ពិតមែននោះ ព្រះរាជាទ្រង់ ក៏បាននាំព្រះមហេសី ស្រីស្នំ ក្រុមការ រួមទាំងញាតិវង្ស ព្រាហ្មបរោហិត មន្រ្តីសេនាបតី ទាំងអស់ ធ្វើពិធីសែនក្រុងពាលី បួងសួងដល់ទេវតាទាំង ៨ទិស អស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ។ ។ ហើយទ្រង់បានបញ្ជារឲនាមុឺនសេនាសាងសង់វត្តមួយដើម្បីបូជាដល់ព្រះឥន្ទ្រ ដែលមានឈ្មោះថា '''វត្តព្រះឥន្ទ្រ''' (Indra Pagoda) ក្នុង[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ហើយក្រោយមកបានប្ដូរឈ្មោះមក វត្តព្រះឥន្ទ្រទេពវិញ ដោយការសាងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធដែលមាននៅក្នុងខេត្តកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Cambodia. Krasuaṅ Ghosanākār nẏṅ Vappadharm (1990) [https://books.google.com.kh/books?id=1FPNkquAQCoC&q=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&dq=%E1%9E%A2%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%80%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf7_yS7qb0AhW5klYBHT3pBjQQ6AF6BAgFEAM Prajum rẏan breṅ Khmaer, Volume 9], Publisher: Krum Jaṃnuṃ Taṃniam Daṃnlâp Khmae, Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> ពេលសាងសង់វត្តនេះបញ្ចប់ទ្រង់រៀបចំឲ្យមានកិច្ចពិធី '''ដាលអំបុក''' នេះឡើង គេ​ត្រូវ​ចាត់តាំង​អ្នក​ដាល់​ដោយមាន​កម្លាំង​ត្រៀម​ជំនួយ៤ ឬ៥នាក់ អ្នក​លីង​ដែល​អាចមាន២ឬ៣នាក់ ក្នុងមួយក្រុម។ គេ​ចាត់តាំង​អ្នកដើរ​ប្រមូល​ត្បាល់​អង្រែ ដើររក​អំបែង​ធ្វើ​ឈើ​ឆ្កៀស​ត្រៀម​ទុកជាមុន​ឲ្យ​ស្រេច។ ធម្មតា​បុណ្យ​មហា​អំបុក គេ​ត្រូវមាន​ត្បាល់​ពី ៣០ ទៅ ៥០ ដើម្បី​ញ៉ាំង​ពិធី​នេះ​ឲ្យ​មាន​ភាព​ឧឡា​រិ​ក។ ដូច្នេះ គេ​ក៨ត្រៀម​មនុស្ស ៣០ ឬ ៥០ ក្រុម​ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ពិធី​នេះដែរ។ នៅ​ថ្ងៃបុណ្យ​សម្ភារៈ​គ្រប់​ប្រភេទ​ដែល​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ក្នុង​ពិធី ត្រូវបាន​ដឹកជញ្ជូន​យកទៅដាក់​ឯ​វត្ត​ជាស្រេច​តាំងពី​ថ្ងៃរសៀល​ម្ល៉េះ។ នៅពេល​ព្រលប់​ប្រមាណ​ម៉ោង ៦ កន្លះ អ្នកចាត់ចែង​បុណ្យ​បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​ដាល់អំបុកនីមួយៗ តម្រៀប​ត្បាល់ ចង្ក្រាន​ជា​ជួរ​យ៉ាង​ត្រង់ ហើយ​វែង នៅតាម​ចំនួន​ត្បាល់​ដែល​អាចមាន។ ដំបូង​ឡើង​អ្នក​បញ្ជាការ បាន​បង្គាប់​ឲ្យ​គ្រប់​ក្រុម​បង្កាត់ភ្លើង ដាំ​អំបែង​ឲ្យ​បាន​ក្ដៅស្មើៗគ្នា​មុន​ចាប់ផ្ដើម​ពិធី។ នៅពេល​ពិធី​មហា​អំបុក​ចាប់ផ្ដើម​សកម្មភាព​គេ​សន្មតគ្នា​យក​សំឡេង​គង​ជា​សញ្ញា​បញ្ជា។ លុះ​ឃើញថា អំបែង​គ្រប់​ក្រុម​មានកំ​ដៅ​ល្មម​ហើយ គេ​នោះ​គង​មួយ​អន្លូង​ជាស​ញ្ញា ប្រាប់​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង។ អ្នក​លីង​បាន​វាស​វី​ឈើ​លីង​ទៅលើ​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​អំបែង​ទៅតាម​បច្ចេកទេស ឬ​បទពិសោធន៍​របស់ខ្លួន។ លុះ​ប៉ាន់ស្មាន​ដឹងថា ស្រូវ​លីង​នោះ​ឆ្អិន (ដោយ​គ្រាប់ស្រូវ​ចាប់​ផ្ទុះ​ប្រែសៗ ជា​បន្ត​បន្តា​ប់) ហើយ​នោះ​ស្នូរ​គង​អន្លូង​ទី​ពីរបាន​បន្លឺ​ឡើងជា​សញ្ញា​ប្រាប់ថា ឲ្យ​អ្នក​លីង​លើក​អំបែង​ចាក់​ស្រូវ​លីង​ឆ្អិន​ល្មម​នោះ​ទៅក្នុង​ត្បាល់ ព្រម​គ្នា បន្ទាប់ពីនោះ​ភ្លាម​ស្នូរ​អង្រែ​បាន​បញ្ចេញ​សន្ធឹក​យ៉ាង​កក្រើក​ដី។ '''អ្នក​ដាល់អំបុក​''' គ្រប់​ក្រុម​បាន​បុក​និង​ឆ្កៀស​យ៉ាង​ញាប់ដៃ ដើម្បី​លៃ​យ៉ាងណា​ឲ្យ​អំបុក​របស់ខ្លួន​មានគុណ​ភាពល្អ។ នៅពេលនេះ ទស្សនិកជន​រាប់ពាន់នាក់​មកឈរ​ចោមរោម​មើល​ទស្សនីយភាព​នេះ​យ៉ាង​សប្បាយ​ព្រឺព្រួច ដោយ​ឃើញ​ត្បាល់​អំបែង ចង្ក្រាន​តម្រៀប​គ្នា​យ៉ាង​ត្រង់ ដោយ​ឃើញ​ចង្កៀងគោម ឬ​ចង្កៀងម៉ាំងសុង​ជះ​ពន្លឺ​ព្រោងព្រាត ដើម្បី​បំភ្លឺ​អ្នក​ដល់​អំបុក និង​ទស្សនិកជន។ គេ​រំភើប​រីករាយ​ដោយ​ឃើញ​ចលនា​ស្ត្រី​អ្នក​ដល់​អំបុក មាន​រូបរាង​ស្អាតបាត ប្រដាប់​ដោយ​សម្លៀកបំពាក់​សម្រាប់​ថ្ងៃបុណ្យ​ធ្វើ​កាយវិការ​លើក​អង្រែ​បុក​អំបុក​យ៉ាង​ទន់ភ្លន់។ មិនយូរប៉ុន្មាន ស្នូរ​គង​ទី៣បានធ្វើ​ឡើង (មូង) ជា​សញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ប្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ដាល់អំបុក​កាយ​អំបុក​ដាក់​កញ្ជើ។ រួច​សំឡេង​គង ក៏បាន​បន្លឺ​ជាស​ញ្ញា​ឲ្យ​ចាក់​ស្រូវ​ទៅក្នុង​អំបែង ដើម្បី​លីង​ជា​បន្តទៀត។ សកម្មភាព​នេះ ប្រព្រឹត្តឡើង​ក្នុង​ចលនាដដែលៗទាល់តែ​អស់​ស្រូវ​មួយ​តៅ ទើប​បញ្ជាការ​ដាល់អំបុក​ជា​សមូហភាព​នេះ។ គេ​អាច​ប៉ាន់ស្មាន​បាន​ថា តាំងពី​ពេល​ចាប់ផ្ដើម​រហូតដល់​ពេល​បញ្ចប់​នៃ​ពិធី​ដាល់អំបុក អាចមាន​ថេរៈវេលា​ពី៤ ទៅ ៥ ម៉ោង។ អ្នកផង​ធ្លាប់​បានដឹងហើយថា ពិធី​អកអំបុក​ត្រូវ​ប្រព្រឹត្តធ្វើ​នៅពេលព្រះ​ខែរៈត្រ​ង់ ឬ ពេលដែល​ព្រះ​ចន្ទ​គោចរ​មក​ចំ​ពីលើ​ក្បាល។ ដូច្នេះ នៅពេល​ដាល់អំបុក​បាន​ចប់​ហើយ គេ​ចាត់ចែង​អុំ​អំបុក​ជាបន្ទាន់ ដោយ​គេ​បាន​ត្រៀម​ចង្អេរ៣ឬ៤ ក្នុងមួយក្រុមៗ សម្រាប់​អុំ​អំបុក​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​ទាន់ពេលវេលា​ដែល​លោក​អាចារ្យ​បានគ្រោង​ទុក​ក្នុង​កម្មវិធី។ លោក​អាចារ្យ បាន​ប្រកូក​ប្រកាស​ឲ្យប្រុសៗ កម្លោះៗចូលមក​អកអំបុក​នៅ​តាម​តុ តាម​ក្រុម​ដែល​បាន​តម្រៀ​ម​គ្នា​ហូរហែ​ជា​ជួរ បំភ្លឺ​ដោយ​ចង្កៀងគោម គួរ​ឲ្យ​សប្បាយរីករាយ។ ស្រី​ម្នាក់​ចាប់​សក់​បុរស​ភ្ងើយ ហើយ​បង្គាប់​ឲ្យ​ប្រុស​នោះ​ហាមាត់​ឲ្យ​ធំ។ ស្រី​ម្នាក់ទៀត​ក្ដាប់​អំបុក ហើយ​បង្ហូរ​អំបុក ទៅក្នុង​មាត់​ប្រុស​នោះ។ គេ​បង្អក​ដូច្នេះ ម្ដង​ហើយ​ម្ដងទៀត ដោយ​សួរថា "ពេញ​ឬ​នៅ? “ អ្នក​ត្រូវគេ​បង្អក មិនទាន់​ឆ្លើយ​ស្រួលបួល​ផង ក៏​ត្រូវគេ​បង្អក​បន្ថែមទៀត ទាល់តែ​ឆ្លើយ​ចេញមក​ទាំង​ឡុលៗ មិន​ច្បាស់​ថា ពេញ​ហើយ។ បន្ទាប់ពី​បង្អក​អំបុក​ហើយ គេ​បង្អក​ចេញ​ទៀត ដោយ​ចាប់​ញាត់​ឲ្យ​តែ​ខាង​ឈ្នះ​ដៃ។ ប្រុស​អ្នក​អកអំបុក មើល​ពី​ខាងក្រៅ ហាក់ដូច​បានទទួល​នូវ​ទា​រុក​ណ​កម្ម​មួយ ព្រោះ​ត្រូវគេ​បង្អក​អំបុក​ពេញមាត់​ហើយ ត្រូវគេ​ញាត់​ចេក​ទាំងមូល​ថែមទៀត ធ្វើ​ឲ្យ​មាត់​គេ​ពេញ​ហួស​ពី​ចេញ គឺ​ដល់​ថ្នាក់ «ហៀរ»។ និយាយ​ក៏​មិន​រួច ទំពារ​ក៏​មិនកើត​យ៉ាង​នេះហើយ​នៅ​ត្រូវគេ​គក់​ខ្នង​ឮសូ «ឌិប» ដោយ​សួរថា «ពេញ​ឬ​នៅ?» ។ លុះ​ឆ្លើយ​ដោយ​មិន​ច្បាស់​ថា «ពេញ​ហើយ» ស្រីៗ ក៏​សួរ​ទៀតថា ឆ្នាំក្រោយ​ភ្លៀង​ល្អ ឬទេ ? ឬ​សួរ​សង្ខេប​ខ្លី​ថា "ភ្លៀង​ឬ​មិន​ភ្លៀង" អក​ឆ្លើយ​មិន​ច្បាស់«ឡុល»ថា «ភ្លៀង!» ។ ក្រុម​ណា​ក៏​អក​តាម​របៀបនេះ គឺស្រីៗបង្អក​អំបុកប្រុសៗ ។ ព្រមជាមួយ​ចលនា​អកអំបុក​ជា​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំ ដូច​មហា​អំបុក​ដែរ​នេះ គេ​ឃើញ​សកម្មភាព​មួយ គឺ, កសិករ​ខ្មែរ​នៅ​ស្រុកស្រែ បាន​ឱកាស​ជួបគ្នា ក​ម្លោះ​ជួប​ក្រមុំ។ គេ​បាន​សម្ដែង​ការស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយគ្នា តាម​ការអនុគ្រោះ​របស់​ប្រពៃណី នៅក្រោម​ក្រសែភ្នែកចាស់ៗ ជា​ឱ​ពុក​ម្ដាយ​របស់​ក​ម្លោះ និង​ក្រមុំ។ អត្ថន័យ​ម្យ៉ាងទៀត គឺ​ក្នុង​ពិធី​មហា​អំបុក អកអំបុក​នេះ ទាំងអស់គ្នា​បានបង្ហាញ​អំពី​សាមគ្គីភាព​ជិតស្និទ្ធ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​បញ្ជា​ការ​ម្នាក់ គឺ​ចាស់​ស្រុក។ អ្នកអនុវត្ត​គោរព​បទបញ្ជា​របស់​មេ​កោយ​យ៉ាង​សស្រាក់សស្រាំ ធ្វើ​ឲ្យ​ពិធី​នេះ​ទទួលបាន​ជោគជ័យ។ ពេល​អកអំបុក​ទៀតសោត គេ​ឃើញ​អំបុកពេញៗកញ្ជើ ចេក​គ្រប់មុខ​រៀបចំ​ពោរ​ពាស​លើ​តុ។ គេ​ឃើញ​ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​បង្អក និង​ពេល​អកអំបុក​នឹង​ចេក​កំពប់ ធ្លាក់​រពោង​របា​យមក​លើដី ជាការ​បកស្រាយ​នូវ​ភាពសម្បូរ​ហូរហៀរ​រប​ស់​ស្រុកទេស​ពី​បុរាណ។ <ref>Professor Miech Pon (1999) [https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 Documentary on Khmer Traditions and Customs Part 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230814082618/https://library.khmerstudies.org/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=10410&shelfbrowse_itemnumber=14130 |date=2023-08-14 }}, Contributor: Hun Neang, Publisher: Officer of the Khmer Traditional Church of the Buddhist Academy of Cambodia p. 391</ref> == ពិធីសំពះព្រះខែ == '''Offering to the Moon''' [[File:សៈសៈបណ្ឌិត.jpg|thumb|The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit.]] [[File:Cambodia Moon Sacrifice.jpg|thumb|The Cambodian peoples celebration Moon Sacrifice prayer to the rabit avatar of Bodhisattva of Buddha Mahanikaya in second day of Bon Om Touk at 12:00 am midnight.]] The Jataka, Vol. III,. by H.T. Francis and R.A. Neil, (1897), Khmer According to the Buddhist scriptures Version Sovannsam Jataka Pali 1938 The Legend of The Moon Rabbit Sasa-Bondit. '''តាមគម្ពីរ ពុទ្ធសាសនា [[សុវណ្ណសាមជាតក]] (ភាសាបាលី)''' ក្នុងកាល​កន្លងទៅហើយ ព្រះបាទព្រហ្មទត្តសោយ​រាជ្យក្នុង​ក្រុង​ពារាណសី​ មានតំណាលនិទានថា កាល​នោះ​ព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ ទ្រង់សោយព្រះជាតិជាសត្វ​ទន្សាយ នៅអាស្រ័យ​ក្នុងដងព្រៃមួយ ក្នុងព្រៃនោះមាន ស្វា១ ចចក១ ភេ១ ជា​សំឡាញ់​​នឹង​គ្នា ​បាននៅរួមជាមួយនឹងទន្សាយ សុទ្ធតែជាបណ្ឌិត​សត្វ គឺសត្វ​ដែលមានចំណេះដឹង ​តែងនាំគ្នាស្វែងរកអាហារតាមគោចរស្ថានរៀងៗខ្លួន ដល់ពេល​ល្ងាច​ទើប​មកជួបជុំគ្នា ។ ចំណែកសៈសៈបណ្ឌិតគឺ (ទន្សាយ) តែងពន្យល់​ធម៌ដល់​សត្វទាំង​បីថា៖ អ្នករាល់គ្នាត្រូវធ្វើទាន រក្សាសីល ធ្វើឧបោសថកម្មកុំបីខាន ។ ​* នែ ! សំឡាញ់ស្អែកនេះជាថ្ងៃឧបោសថ អ្នក​ទាំង​អស់គ្នា​ត្រូវរក្សា​ឧបោសថ​ហើយឱ្យ​ទាន​ផង ​ព្រោះ​ការ​រក្សា​​សីល​​ហើយ​​ឱ្យទាន ​​តែង​បាន​​ផល​ច្រើន ទៅអនាគតជាតិ ។ សត្វ​ទាំងបីនោះ​ព្រម​ទទួល​ធ្វើតាម និង បានត្រាច់ចរណ៍ រកអាហារទៅតាមសណ្ឋានរៀងៗខ្លួន (សត្វភេ រកបាន​ត្រីថ្ពិនងាប់ស្រាប់ ​៧ក្បាល) (សត្វចចក រកបានសាច់ ​ទន្សងទើបតែស្លាប់មួយក្បាល) (សត្វស្វា រកបានផ្លែស្វាយមួយផ្លែ) ចំណេកឯ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ រកមិនអាហារសោះ) វេលានោះដែរ សក្កៈទេវរាជ នៃឋានទេវតា ឬ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) បានក្រឡាខ្លួនជាពួក សមណៈព្រាហ្មណ៍ នៃសាសនាហិណ្ឌូ ហៅថា ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ ចុះមកសាកល្បង ការបំពេញបរមីសីលនៃសត្វទាំងបួន ដោយល្បងជាការសុំអហារ នៃទាន​ ភេ ចចក ស្វា បានឲ្យអាហាររបស់ខ្លួន រៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) គឺមិនមានអាហារជាប់ខ្លួននោះទេ ឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានសុំអាហារ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ជាច្រើនលើក ហើយពោលថា ៖ ម្នាទន្សាយ អង្គអត្មា មិនធ្វើ​បាណាតិបាតា នោះទេ​ "បាណាតិបាតា ប្រែថា ការមិនសម្លាប់សត្វ ឬ ប្រមាថជីវិតអ្នកដទៃ" ទន្សាយ តបថា ចូរម្នាលព្រាហ្មណ៍ទៅរក​អុសបង្កាត់​ភ្លើង​ហើយមក​ប្រាប់​ដល់ខ្ញុំចុះ ខ្ញុំនិង​លោត​​ ទម្លាក់​ខ្លួនត្រង់កណ្តាល​រ​ងើកភ្លើងនោះ ​បើសាច់ខ្ញុំ​ឆ្អិនល្មម​ហើយ​ សូម​ម្នាលព្រាហ្មណ៍ពិសាហើយធ្វើសមណៈធម៌ចុះ ។ វេលានោះឥន្ទ​ព្រាហ្មណ៍បានបង្កាត់ភ្លើង ​ឆេះសន្ធោរ​សន្ធៅ​ ហើយមកប្រាប់ដល់​ទន្សាយបណ្ឌិត ទន្សាយបណ្ឌិត ក៏លោតទៅជិត​គំនរភ្លើង​នោះហើយពោលថា៖ ទានរមែងដោយសចៈ បើទានដែលករុណាឲ្យនោះមិនបរិសុទ្ធ ការបំពេញបរមីក៏គ្មានន័យនោះដែរ ​ពោលចប់ សៈសៈបណ្ឌិត (ទន្សាយ) ក៏​​រលាស់​ខ្លួនបីដងហើយ ក៏លោតទៅក្នុងគំនរភ្លើង​ដោយ​ចិត្ត​រីករាយ​​និងជ្រះថ្លា ប៉ុន្តែគំនរភ្លើងនោះមិនកក្ដៅឆេះរោមបណ្ឌិត ទន្សាយឡើយ ក្រោយមកឥន្ទ្រព្រាហ្មណ៍ បានក្រឡាខ្លួនជា ព្រះឥន្ទ្រវិញ ហើយពោលថា ទានដែលជ្រះថ្លាគឺជាគុណដ៏ប្រពៃ ព្រះឥន្ទ្រ ក៏ហោះពរនាំយក ម្នាលទន្សាយបណ្ឌិត ទៅមណ្ឌល [[ព្រះច័ន្ទ]] រួចអធិដ្ឋានសូមឲ្យរូបទន្សាយមានដិតជាប់នៅក្នុងដួងព្រះច័ន្ទ ការធ្វើទានបរិសុទ្ធដែលជាគុណតម្លៃរបស់អ្នក​ចូរតាំង​រូបអ្នក នៅអស់​មួយ​​កប្ប កុំឱ្យ​រលុបបាត់នៅក្នុងដែនភទ្ទកប្បនេះឡើយ ដូចនេះហើយយើងតែងសង្កេតឃើញរូបទន្សាយមានដក់ជាប់ក្នុងព្រះច័ន្ទ ។​ ឯសត្វទាំង ៤ ក៏នាំគ្នារក្សាសុចរិតធម៌ ដរាបដល់អស់អាយុ បានទៅកើតក្នុង​ទេវលោក​ទាំងអស់គ្នា ជាតកនេះព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ * ភេក្នុងកាលនោះ គឺ ព្រះអានន្ទ (Ānanda) * ចចក គឺ ព្រះមហាមោគ្គល្លាន​ (Maudgalyayana) * ស្វា គឺ ព្រះសារីបុត្រ (Śāriputra) * ព្រាហ្មណ៍ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ (Indra) * ទន្សាយបណ្ឌិត គឺ អង្គ​ព្រះតថាគត (Tathāgata) ​ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រេងនិទានដ៏មានអត្ថន័យនេះ បានដក់ជាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត ខ្មែរពុទ្ធសាសនិក មកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងជំនឿ សែនព្រេន សំពះព្រះខែ សូមពរពីពួកទេវតា ទាំង ៨ទិស ដើម្បីថែរក្សាសេចក្ដីសុខចម្រើនដល់ពលរដ្ឋជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ <ref> H.T. Francis and R.A. Neil (1897) [https://www.sacred-texts.com/bud/j3/j3017.htm SASA-JĀTAKA No. 316.], Publisher: Ashgate Publishing Limited, Farnham 2010, Website: Sacred-texts.com </ref> <ref> Cambodia. Krasuan Ghosanākār nyn Vappadharm (1990) [https://books.google.com/books/about/Prajum_r%E1%BA%8Fan_bre%E1%B9%85_Khmaer.html?id=1FPNkquAQCoC Collection of Khmer legends, Volume 9], Publisher: Buddha Sāsanapaṇdity, Original from University of California, Berkeley </ref> == នារីរាំនៅលើក្បាលទូក == '''Women dancing on a racing boat''' [[File:Dancing on the racing boats.jpg|thumb|Dancing on the racing boats Origin in the 16th century]] នារីរាំនៅលើក្បាលទូក ដែលមានក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដី [[ស្រីជេដ្ឋា|ព្រះស្រីជេដ្ឋា​]] ឬ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន គ.សរាជ ១៥១៦ ព្រះស្ដេចកនតាំងពិធីប្រណាំងទូក មាននារីរាំក្បាលទូកបង្អួតកងទ័ពជើងទឹក ទៅកាន់ [[ព្រះចន្ទរាជា]] នារាជធានី​ទួលបាសាន [[ខេត្តកំពង់ចាម​]] ។ នារីរាំនៅលើក្បាលទូក មានវត្តមានមកជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ ត្រូវបានពលរដ្ឋគ្រប់រូបជឿថា តំណាងឲ្យដួងវិញាណនៃអ្នកថែរក្សាទូក ឬហៅថា '''ជំនាងទូក''' ដែលអាចជាវិញាណ ស្ត្រី ឬ បុរស ដែលមកថែរក្សាទូក តាមការអុចធូបសែនព្រេនអញ្ជើញហៅ មុនពេលក្រុមកីឡាករ យកទូកប្រណាំងរបស់ពួកគេមកប្រណាំងជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក ទំនៀមយកស្ត្រីមករាំនៅលើក្បាលទូកនេះ បានបន្តក្នុងផ្នត់គំនិតពលរដ្ឋខ្មែរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សិល្បៈនៃការាំនៅលើក្បាលទូក ក៏មានវត្តមាន បុរសផងដែរ ដែលតំណាងឲ្យអ្នកដឹកនាំទូក ដែលមានជាសម្រែកបញ្ជាក់ប្រាប់ ឲ្យក្រុមរបស់ខ្លួន ប្រតិបត្តិការណ៍ព្រមគ្នាៗ ដោយស្វាហាប់ និង ស្រុះគ្នាដើម្បីឈានទៅដល់ទីគោលដៅរបស់ពួកគេ។ ទូកប្រណាំងទាំងអស់តែងតែមាននៅរូបគំនូរ ភ្នែកទូក ដែលធ្វើឲ្យទូកហាក់ដូច ជាមានជីវិត តំណាងឲ្យ សត្វនាគ ផុសអណ្ដែតនៅលើផ្ទៃទឹកដូច្នោះដែរ។<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-7], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ប្រវត្តិបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk History''' [[File:Angkor Thom, Bayon 08.jpg|thumb|Bayon temple Sculpture depicts a naval battle between Khmer and Champa on the Tonle Sap Lake 12th century.]] បុណ្យអុំទូក ត្រូវបានគេតំណាលថា ជាពិធីបុណ្យរំលឹកដល់ការដឹងគុណ ចំពោះកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតបូជាចំពោះទឹកដីក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-ចាម នាស.វទី​១២ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ ​[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១១៧៧ ដល់ឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.សករាជ ។ រីរៈភាពនៃកងទ័ពជើងទឹករបស់កម្ពុជានេះហើយ ដែលត្រូវបានគេជឿថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានប្រារព្ធពិធី ប្រណាំងទូកនេះឡើង ដែលមានកងទ័ពទូកជាច្រើនក្រាសក្រែល ចូលរួម នេះបើយោងតាមចម្លាក់នា [[ប្រាសាទបាយ័ន]] និង [[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] ដែលពណនាអំពី​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃចម្បាំងនេះ ។​<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=yGpuAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A7+%E1%9E%85%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%98%E2%80%8B&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi49bSUqaj0AhW2k1YBHcR7AQcQ6AF6BAgDEAM Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap. Dept. of Culture and Monuments, Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture (2004) Udaya, Issue 5], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> <ref> [http://www.elibraryofcambodia.org/prorvort-bunomtouk-bandert-prortib-sampeas-preah-kher-ork-ombok-ebook/ ប្រវត្តិ​បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ អកអំបុក​] (2002) Publisher: Buddhist institute of ministry of cult and religion and elibrary of Cambodia p.12 </ref> ពិធីប្រណាំងទូក នេះទៀតសោតមានកត់ត្រាក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩២៨ ផែនដីព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ផែនដីព្រះចន្ទរាជា នាស.វទី១៦ (16th century) ចេញផ្សាយដោយ​ព្រះរាជបណ្ណាល័យជាតិ​កម្ពុជា ដោយអំណះអំណាងខាងលើនេះ ទើបមាននូវកិច្ចពិធីប្រណាំងទូកនេះឡើង ក្នុងខែកក្ដិក មានរយៈពេល ៣ ថ្ងៃ ដែលបានចាត់ចូលក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូកនេះឯង ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រជាជនខ្មែរ មកពីបណ្ដាលខេត្តក្រុងនានា បាននាំទូកមកសំចត តាមដងទន្លេនាម្ដុំមុខព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីត្រៀម​ខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រណាំង ដើម្បីប្រជែងយកជ័យលាភី ពីកម្មវិធីប្រកួតដ៏អស្ចារ្យនេះ ទូកដែលពលរដ្ឋយកមកប្រណាំងនេះ វាមិនត្រឹមតែជាការបង្ហាញផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌ប្រពៃណី និង ជំនឿនោះទេ ទៀតសោត វាបានបង្ហាញជាប្រភេទកីឡាប្រណាំងទូក ទៅកាន់សកលលោកផងដែរ ។​<ref> Heinrich-Böll-Stiftung (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=770ZFiMbwm8C&q=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%80&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlmZ_ytKj0AhXErlYBHdw4DqEQ6AF6BAgFEAM 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5], Publisher: Sākalvidyālăy Bhūmin Bhnaṃ Ben, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> == បុណ្យអុំទូក ក្នុងកំណត់ត្រាបារាំង == '''Bon Om Touk in French record''' [[File:French Record Bon Om Touk 1873.jpg|thumb|French Record Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque 1873.]] ពិធីបុណ្យអុំទូករបស់កម្ពុជាត្រូវបាន Record ជាលើកដំបូងក្នុងរាជព្រះបាទ [[នរោត្ដម]] ពីសំណាក់ក្រុមវិទូបារាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នេះបើយោងតាមឯកសាររបស់បារាំង (Magasin Pittoresque 1873) នៅដើមឆ្នាំ ១៨៨៧ រូបភាពនៃទូកប្រណាំងរបស់កម្ពុជាបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់បារាំងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងទស្សនាវដ្តី "Le Magasin Pittoresque" ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩០ ទស្សនាវដ្តីរដ្ឋាភិបាលបារាំង "Les Colonies Francaises" បានពណ៌នាក្នុងទំព័រជាច្រើនអំពីអត្ថន័យនៃពិធីបុណ្យអុំទូក ទស្សនាវដ្ដី​នោះ​បាន​សរសេរ​ថា​៖ "ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ដែល​ពិត​ជា​ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​បាតុភូត​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ប្រហែល​ជា​កើត​ឡើង​នៅ​កន្លែង​ណា​ផ្សេង​ទៀត​" ។ <ref> [https://www.alamyimages.fr/courses-de-canoe-au-cambodge-illustration-gravee-d-epoque-magasin-pittoresque-1873-image363158729.html?pv=1&stamp=2&imageid=520EBFEB-697F-4F45-8708-34988853B722&p=324760&n=1&orientation=0&pn=1&searchtype=0&IsFromSearch=1&srch=foo%3Dbar%26st%3D0%26sortby%3D2%26qt%3DCambodia%25201873%26qt_raw%3DCambodge%25201873%26qn%3D%26lic%3D3%26edrf%3D0%26mr%3D0%26pr%3D0%26aoa%3D1%26creative%3D%26videos%3D%26nu%3D%26ccc%3D%26bespoke%3D%26apalib%3D%26ag%3D0%26hc%3D0%26et%3D0x000000000000000000000%26vp%3D0%26loc%3D0%26ot%3D0%26imgt%3D0%26dtfr%3D%26dtto%3D%26size%3D0xFF%26blackwhite%3D%26cutout%3D%26archive%3D1%26name%3DPanther%2520Media%26groupid%3D%26pseudoid%3D%7B6AA54F68-C3A3-4196-AD8D-8122D7B14297%7D%26userid%3D%26id%3D%26a%3D%26xstx%3D0%26cbstore%3D1%26resultview%3DsortbyPopular%26lightbox%3D%26gname%3D%26gtype%3D%26apalic%3D%26tbar%3D1%26pc%3D%26simid%3D%26cap%3D1%26vd%3D0%26cid%3D%26pe%3D%26so%3D%26lb%3D%26pl%3D0%26plno%3D%26fi%3D0%26langcode%3Dfr%26ispremium%3D1%26flip%3D0%26contributorqt%3D%26plgalleryno%3D%26plpublic%3D0%26viewaspublic%3D0%26isplcurate%3D0%26imageurl%3D%26saveQry%3D%26editorial%3D1%26t%3D0%26customgeoip%3D%26filters%3D0 Courses de canoë au Cambodge, illustration gravée d'époque. Magasin Pittoresque] (1873) Contributeur: Panther Media GmbH / Alamy Banque D'Images, www.alamyimages.fr </ref> <ref>Michelle Vachon (2014) [https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ Boats Flying] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121043733/https://english.cambodiadaily.com/lifestyle/boats-flying-by-71960/ |date=2021-11-21 }}, The Cambodia Daily © All rights reserved</ref> === បុណ្យអុំទូក នៃកំណត់ត្រាកម្ពុជា === '''Bon Om Touk of Cambodia Record''' យោងតាមឯកសារ កំណត់ត្រា "​ល្បែងប្រណាំងទូក" របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ លេខ១៩.០០៤ និពន្ធដោយលោក "ថាច់ប៉េន" ហៅប៉ាង ជាអាចារ្យនៅពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យរង [[ខេត្តឃ្លាំង]] [[កម្ពុជា​ក្រោម]] មានចែងថា ៖ សម័យលង្វែក (ព.សករាជ ២០៧២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥២៨) ព្រះបាទ អង្គចន្ទ ទី១ នៃអាណាចក្រលង្វែក ទ្រង់តាំងពញ្ញាតាត ងារជាស្និទ្ធភូបាល ជាស្ដេចត្រាញ់នៅកម្ពុជាក្រោម មានឋានៈជាចៅហ្វាយ [[ខេត្តបាសាក់]] នាស្រុកបាសាក់ ​ឲ្យត្រៀមទ័ពខ្មែរជើងទឹកដើម្បីច្បាំងជាមួយ និង ទ័ពយួនជើងទឹក ដែលបានចូលមកលុកលុយ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ ត្រាវិញ) ដឹកនាំដោយ ស្ដេចត្រាញ់យួននាម ម៉ាក ដាងដុង (Mạc Đăng Dung of Đại Việt) នៃអាណាចក្រដាយវៀត ។ ពញ្ញាតាត បានចាត់របៀបរៀបចំការពារស្រុក ដូចមានរៀបរាប់ខាងក្រោមនេះ ៖ ទាហាន​ជើងទឹក ចែកចេញជា ៣ក្រុម * ក្រុម​ទី​១ ហៅ​ទ័ព​ស្រួច ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថាទូក '''ង''' ។​ * ក្រុម​ទី​២ ហៅ​ទ័ព​ជំនួយ ហាត់​ច្បាំង និង​ទូក​ចែវ​ពីរ​ជួរ​ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូច​ទូក​ប្រណាំង​សព្វថ្ងៃ ដែលហៅថា '''ទូកមួង''' . * ក្រុម​ទី​៣ ហៅ​ទ័ព​បាសាក់ គឺ​ទូក​ធំ​មាន​ដំបូល​មាន​ចែវ មាន​ក្ដោង​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ដូចជា​ទូក​បាសាក់ ដែលហៅ​ថា '''ទូក​ប៉ុកចាយ''' ហើយទូក​រាង​ស្ដួច​វែង​មាន​ដំបូល​តែ​មួយ​កាត់​ខាង​មុខ ឥត​ជញ្ជាំង ដែលជា​ទូក​ដាក់​ស្បៀង​អាហារ​សម្រាប់​កងទ័ព ។ របៀបបង្ហាត់ច្បាំង "តាមទំនៀមស្តេចក្រាញ់កម្ពុជាក្រោម" ស្រេចលើមន្រ្តី ៤ទិស "ចតុស្តម្ភ" ដែលនៅក្នុងឱវាទស្និទ្ធិភូបាលស្តេចត្រាញ់គ្រប់ជំពូក ដែលបញ្ញតិច្បាប់សម្រាប់ស្រុក ។ល។ កំណត់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក រដូវអកអំបុកនោះ មន្ត្រីទាំង ៤ទិស ត្រូវកេណ្ឌទាហានទាំងជើងទឹក ជើងគោក "សមយុទ្ធ" ១ថ្ងៃ ១យប់ រាល់ឆ្នាំ ។ ចំណែកទាហានជើងទឹកឲ្យទៅប្រឡងឫទ្ធី ឯទន្លេពាមកន្ថោក្នុងខេត្តឃ្លាំង ត្បិតទីនោះជាទីប្រជុំទឹក គ្រប់ខេត្តទៅមកបានស្រួល ។ តាមសៀវភៅ និងឯកសារ ជាប្រភពទាំងពីរខាងលើនេះ អាចសន្និដ្ឋានបានថា ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបុរាណ ជាប្រទេសមានកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងខ្លាំងពូកែ និងមានពិធីហ្វឹកហ្វឺន ពីធីសមយុទ្ធកងទ័ពនេះ ជាប្រពៃណីជាប់រៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសកម្ពុជាធ្វើពិធីនេះរៀងរហូតមក គឺជាប់តំណមកពីសមយុទ្ធក្នុងសម័យបុរាណនេះឯង ។​<ref> Chab Pin (1969) [http://www.elibraryofcambodia.org/preah-reach-pithi-thvea-tor-sor-meas-pheak-ti-3-ebook/ The 12-Month Royal Ceremony-Volume 3] Khmer Tradition Church of the Buddhist Academy of Cambodia p.174 </ref> == ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ បិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក == '''Bon Om Touk Closing Ceremony''' [[File:Cambodia royal sword.jpg|thumb|Cambodia royal sword use in Bon Om Touk Closing Ceremony.]] ពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ប្រារព្ធឡើងនាថ្ងៃចុងក្រោយ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ជាពេលដែលទូកប្រណាំងទាំងអស់បានស្វែងរកឃើញម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលត្រូវបានអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ប្រសិទ្ធី​នាមថាជា '''"ស្ដេចទូក"''' ។ មុននិងធ្វើពិធីកាត់ព្រ័ត្យ គេត្រូវធ្វើពីធីអញ្ជើញព្រះខ័នជ័យជាមុនសិន ដោយ ព្រះព្រហ្មជ័យ ជាឆ្មាំយាម ព្រះខ័ន​ជ័យ ត្រូវយកព្រះខ័នជ័យ មកវេទិកាដំណាក់ផែ ព្រះខ័ន​ជ័យ អាចយាងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង បានតែម្ដងគត់ ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យអុំទូក នៃកិច្ចពិធីកាត់ព្រ័ត្យ ។ ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសថា សូមអញ្ជើញ "កាំបិតព្រះស្ដេច" រួចយកទៅថ្វាយជាដាវអជ្ញាសឹក ទៅអង្គព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីលើកជាកិច្ចកាត់ជ័យព្រ័ត្យ ក្នុងព្រះនិមិត្តសញ្ញានេះត្រូវបានហៅថា "ព្រះខ័ន​ជ័យ​ស្រុក របស់ព្រះរាជា នៃព្រះនគរ (The Victorous Sword of The Vassal King of Preah Nokor) ព្រះព្រហ្ម​រាជ និងប្រកាសដល់បារមីទេវតា និង ពួកនាគទាំងឡាយ នៃព្រះនគរ (ទូកប្រណាំងទាំងអស់ ដែលតំណាងជាសត្វនាគ) ចូលអុំកាត់ព្រ័ត្យ បិទ​បញ្ចប់ពិធីបុណអុំទូក ម្ចាស់ជ័យលាភីលេខ ១ ដែលជាស្ដេចទូក ដែលអុំនៅខាងមុខគេ ដំរៀបជាក្បួនកងទ័ពជើងទឹក ត្រូវពាំនាំយកព្រះខ័នរាជជាតំណាងយកទៅកាត់ទីជ័យព្រ័ត្យ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ពិធីបុណ្យអុំទូក ។​<ref> Chab Pin (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=LYj2zQEACAAJ&dq=%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%83%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A&hl=en&sa=X&redir_esc=y Khmer tradition], Publisher: Cambodian Buddhist Academy of Khmer Tradition Church , Unesco p.985 [[ISBN]]: 9924923200 </ref> == ចំណាត់ថ្នាក់ប្រណាំងទូក (២០០៥ - បច្ចុប្បន្ន) == '''Boat Racing Rankings (2005 - Present)''' ចំណាត់ថ្នាក់នៃការប្រណាំងទូក ក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ ដែលផ្ទុកចំណុះចន្លោះចាប់ ៦០ ឡើងទៅដល់ ក្រោមចំណុះ ៨០ ទូកដែលទទួលជ័យលាភី ពីព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទូកដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ ទូទាំងប្រទេស ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមហៅថា "ស្ដេចទូក" ។ <ref > [https://www.facebook.com/NCONIF?mibextid=ZbWKwL គណៈកម្មាធិការជាតិ រៀបចំបុណ្យជាតិ-អន្តរជាតិ] </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាម ថៃឈ្លានពានកម្ពុជារយៈពេល៥ថ្ងៃ <br> (24 កក្កដា 2025) ដល់ (29 កក្កដា 2025) | align="center" | ២០២៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''តេជោកែវវិជ័យបារមីចៅសែន''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''មហាទន្សាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''កោះកេរសែនជ័យបារមីព្រះអង្គខ្មៅ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តព្រះវិហារ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | សារាយតេជោសែនជ័យ | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ស្រស់​គៀនជ្រៃ​ បារមី​តេ​ជោ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ស្រី​ម៉ៅក្រាំងយ៉ូវ''' | align="center" | ៧១ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ជ្រៃមាសសាគរតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំង ចង្ហាន់ហុយចេស្តា''' | align="center" | ៧៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''អធិរាជចក្រភពរង្សី''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០០៦ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ឪដុង្គម៉ែជ័យបារមីវាំងចាស់''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] | align="center" | ២០០៥ |} === ចំណាត់ថ្នាក់ រងជើងឯក === '''Runner-up''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សម្ដេចវិបុលបញ្ញាបារមីមានជ័យ''' | align="center" | ៧៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ក្ដាមប្រៃ''' | align="center" | ៦៤ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''សារាយតេជោសែនជ័យ''' | align="center" | ៧៧ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ច័ន្ទសោមសែនមង្គល''' | align="center" | ៧០ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០១៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ជាតិកម្ពុជា ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិ | align="center" | ២០១៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ការយាងសោយព្រះទីវង្គត់ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] | align="center" | ២០១២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិងការកាន់ទុក្ខ នៃព្រឹត្តិការណ៍​ដួលជាន់គ្នា​ស្លាប់នៅលើស្ពានកោះពេជ្រ នៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១០ ដែលឆក់យកជីវិតមនុស្ស ៣៥៣​នាក់ | align="center" | ២០១១ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ព្រឹទ្ធាចារ្យមហាតេជោសែនជ័យ (ម្ទេសខ្មាំង)''' | align="center" | ៧២ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០១០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៨ |- | align="center" style="background:#FFB6C1;" | លេខ២ | align="center" | '''ស្រីសសុខសែនជ័យ''' | align="center" | ៦៨ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តតាកែវ]] | align="center" | ២០០៧ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ២០០៥ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកចែវ == '''Boat rowing racing rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ពពករសាត់''' | align="center" | ៤៥ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សិរីចំប៉ាបុប្ផាប្រជុំមិត្ត''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ចាម]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ព្រះទីនាំងសារាយអណ្ដែតចង្ហាន់ហុយ''' | align="center" | ៤៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''សាមគ្គីសែនជ័យ''' | align="center" | ៤៦ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តកណ្ដាល]] | align="center" | ២០១៨ |} == ចំណាត់ថ្នាក់ទូកខ្នាតអន្តរជាតិ == '''Boat International scale rankings''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#EEDD82" width=10% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | ឈ្មោះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=20% | ចំណុះទូក ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | តំណាង ខេត្ត-ក្រុង ! style="background-color:#EEDD82" width=30% | កំណត់ត្រា |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ខ្មែរកម្ពុជាក្រោមមានជ័យ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | align="center" | ២០២៤ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០២៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កិច្ចប្រជុំអាស៊ាន កម្ពុជាក្លាយជាម្ចាស់ផ្ទះរៀបចំកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន | align="center" | ២០២២ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២១ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោក ការរាតត្បាតនៃជំងឺ Covid-19 | align="center" | ២០២០ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៩ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៨ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៧ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |ការផ្អាកពិធីបុណ្យអុំទូកទាក់ទងនិង កម្ពស់ទឹកទាបពេក ហេតុផលផ្សេងទៀត នៃបាតុកម្មនយោបាយ | align="center" | ២០១៥ |- | align="center" style="background:#90EE90;" | លេខ១ | align="center" | '''ហោះសែនជ័យបារមីវត្តកំពង់គរ''' | align="center" | ២៣ នាក់ | align="center" | [[ខេត្តក្រចេះ]] | align="center" | ២០១៤ |} == ប្រវត្តិសត្វមករ == មករ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ ដែល​មាន​ន័យ​ថា នាគ​សមុទ្រ ឬ សត្វ​ទឹក​ចម្លែក ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​ដើម​នៃ​ពាក្យ 'mugger' ( गुंडा ) ក្នុង​ភាសា​ហិណ្ឌី។ ភាសា​ហិណ្ឌី ហៅក្រពើ​ថា मकर (មករ ឬ មករៈ)។ មានតំណាលថា មានអសុរៈមួយនាម វរៈត្រា (Vritra) ដែលជាអសុរៈ ដែលគ្រប់គ្រងលើពពួកនាគ បានទប់ទឹកទាំងអស់មិនឲ្យបង្អុរមកឋានមនុស្ស ដោយធ្វើឲ្យមានការកើតគ្រោះរាំងស្ងួតពាសពេញតំបន់ មនុស្សម្នាចាប់ផ្ដើមបួងសួងសុំឲ្យ ពួកទេវៈជួយ រំពេចនោះទេវតាស្រីមួយអង្គ ប្រកបដោយកិរិយាល្អស្អាត បានរំសាយសក់ចុះមកបង្កើតជាប្រភពទឹក នៅតំបន់នោះ មនុស្សម្នាសប្បាយចិត្តជាខ្លាំងក៏ប្រសិដ្ឋនាមទ្រង់ថា "ព្រះម៉ែគង្គា" (Goddess Ganga) ពេលនោះព្រះកេសារ (សក់) មួយសរសៃរបស់ព្រះនាងគង្គា បានធ្លាក់​មកដល់​ឋាន​មនុស្ស ក៏បានក្លាយជាសត្វមករ ហើយខ្លាំងជាងអ្វីៗទាំងអស់នៅលើលោក វាក៏បានលេប​​រាល់​សព្វសត្វ ទាំងពួងដែលវាជួបប្រទះ មិនថាមនុស្ស្ រាជសីហ៍ ឬ ពស់នាគរាជ ឡើយ ។ ដោយនៅឋានកណ្តាលគ្មានអ្នកណាអាចបង្ក្រាបសត្វមករនេះបាន ព្រះឥសូរ ឬ ព្រះសីវៈ (Shiva) ក៏ចុះមកតទល់ជាមួយមករ ដោយមានការសន្យាពីព្រះនាងគង្គាថា បើ​ព្រះឥសូរ​អាចចាប់សត្វមករ នោះបាន ទ្រង់នឹងរៀបអភិសេកជាមួយ។ ព្រះឥសូរក៏បានចុះមកតទល់ជាមួយនឹងមករ​អស់រយៈ​ពេលជាច្រើនថ្ងៃនៅតែមិនដឹងឈ្នះចាញ់។ ព្រះនាងគង្គាក៏បានប្រាប់ព្រះឥសូរ ថាបើព្រះអង្គចង់បង្ក្រាបមករ​បាន លុះត្រាតែព្រះអង្គលើកទូលព្រះបង្គំមកដាក់លើបាតដៃរបស់ព្រះអង្គ ហើយព្រះនាងគង្គារ បានប្រើកេសាររបស់ខ្លួនទម្លាក់ទៅក្នុងទឹក ដើម្បីស្រូបទាញយកទឹកទាំងអស់ចេញ រួចទុកឲ្យតែមករ​នោះឲ្យនៅលើគោក មករដែលជាសត្វទឹក ក៏ប្រែមកជាជើងរាជសី ព្រះឥសូរ ក៏ប្រើមហាទម្ងន់ អង្គុយសង្កត់ពីលើសត្វមករ មករមិនអាចទ្រាំនិងទម្ងន់ដែលសង្កត់របស់ព្រះឥសូរបាន មករ ក៏សុខចិត្តចុះចាញ់ព្រះឥសូរ ដោយអនុភាពកាចសាហាវ របស់សត្វមករ ព្រះឥសូរក៏ជប់ត្រង់មាត់សត្វមករ ឲ្យទៅជាប្រមោយសត្វដំរី សត្វមករ ក៏សន្យាថា និងខ្ជាក់រាល់សព្វសត្វ​ទាំងពួង​​នោះ​ចេញ​មកវិញ ហើយព្រះឥសូរ ក៏បានយកសត្វមករធ្វើជាយាន្តជំនិះចាប់ពីពេលនោះមក ហើយសត្វមករក្នុងទម្រង់ប្រមោយដំរី ក៏ត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា គជសី ដែលមានរូបរាង្គស្រដៀងគ្នាទៅនិង រាជសី ដែលជាស្តេចតោ ជាអ្នកការពារ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានធ្វើយកមកធ្វើជានិមិត្តរូប បាវចនាជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ ។ ការប្រណាំងទូកនាគអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការបង្ហាញឡើងវិញនូវនិមិត្តរូបទាំងនេះ ដែលជា ការប្រយុទ្ធគ្នានៃនិទាន ទេវកថា ផងដែរ ។ <ref> Khmer Tradition Church Academy (1963) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81.html?id=ZfO1X01JGbwC Collection of Cambodia legends Volume 1], Publisher: Cambodia Buddhist Academy, Original from the University of Michigan </ref> == ឈ្មោះ និង វេយ្យាករណ៍ == '''Names and grammar''' ឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានសរសេរថា៖ <br> '''ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ''' ដែលរៀបរៀងទៅតាមកម្មវិធីប្រារព្ធ និងការប្រើប្រាសនូវវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ពិធីបុណ្យថែមពាក្យ "ព្រះរាជ" ដោយមានន័យថា ពិធីបុណ្យដែលបង្កើតឡើងដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ ហើយត្រូវបានចូលរួមដោយព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ ។ ពាក្យបុណ្យអុំទូក ហេតុអ្វីមិនប្រើពាក្យ បុណ្យប្រណាំងទូក ពីព្រោះពាក្យបុណ្យ បានបញ្ចាក់ន័យឱ្យពាក្យ អុំទូក ដោយមានន័យថា ការអុំទូកមិនថា អុំលឿន ឬ អុំយឺត អ្នកអុំទូកទាំងអស់បានស្ថិតក្នុងកម្មពិធីបុណ្យដែលកំពុងប្រារព្ធ ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "បណ្ដែតប្រទីប" ហេតុអ្វីក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនប្រើពាក្យ លយប្រទីប បណ្ដែតកន្ទោង ឬ លយកន្ទោង ពីព្រោះពាក្យ (លយ) គឺជាកម្ចីពាក្យសៀម ដែលមិនមែនជាពាក្យផ្លូវការណ៍របស់ខ្មែរនោះទេ ហើយពាក្យ "កន្ទោង" គឺសំដៅលើស្លឹករុក្ខជាតិ ដែលគេធ្វើជាចានសម្រាប់ដាក់នូវសំណែនចង្អាប បណ្ដែតឱ្យពពួកខ្មោចព្រាយបីសាចប៉ុនណោះ ដោយមានបញ្ចាក់នៅក្នុងវចនានុក្រមជាតិ របស់សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួនណាត រីឯពាក្យ ប្រទីប មានន័យស្មើនិងពាក្យ គោម ។ បន្ទាប់មកពាក្យ "អកអំបុក" ត្រូវបានដាក់នៅកណ្ដាល បន្ទាប់ពីពិធីបណ្ដែតប្រទីប ត្រូវបានបញ្ចប់នៅម៉ោង 7ល្ងាច ហើយកម្មពិធីអកអំបុកត្រូវបានចាប់ផ្ដើមប្រារព្ធនៅម៉ោង 8យប់ រហូតដល់ពេលវេលា ចូលដល់ម៉ោង 12 រំលងអាធ្រាត ទើបប្រជាជននៃកម្ពុជា ធ្វើការអុចធូបបន់ស្រន់សំពះព្រះខែ ជាការបញ្ចប់ ។ ដូចនេះហើយទើបពាក្យផ្លូវការណ៍នៃពិធីបុណ្យអុំទូកត្រូវសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ចំណែកឯពាក្យដែលអ្នកមួយចំនួនប្រើខុសនោះ គឺពាក្យ ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប សំពះព្រះខែ និង អកអំបុក ឬ ប្រើពាក្យទាំងនេះឆ្លាសគ្នាយ៉ាងណាដែលផ្ទុយនិងការពន្យល់ពាក្យវេយ្យករណ៍ខ្មែរខាងលើនេះ គឺសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកយល់ខុសពីវេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរទាំងស្រុង ។<ref> RUPP (1999) [https://www.google.com.kh/books/edition/2e_Congr%C3%A8s_national_de_la_recherche_soc/770ZFiMbwm8C?hl=en 2e Congrès national de la recherche socio-culturelle sur le Cambodge, 3-5 Février 1999], Publisher: Royal University of Phnom Penh, Original from University of California, Berkeley p.381 </ref> * សូមមើល ការប្រើពាក្យ "អកអំបុក សំពះព្រះខែ" ដោយសាស្ត្រាចារ្យ អាំងជូលាន (2018) [https://www.yosothor.org/publications/khmer-renaissance/chapter-two/som-pes-preas-khae.html?fbclid=IwAR14QHbrPzbXRgDAK8Jcv_MCEVMfP2nsx3dBXpqqrzc_oU9uoq_U46MFK7U សំពះព្រះខែ], Publisher: សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ នៃមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវប្បធម៌ វិទ្យាសាស្ត្រ , Website: www.yosothor.org ។ * សូមកុំយកឈ្មោះបុណ្យជាតិ ដែលមានពាក្យក្នុងការប្រើវេយ្យករណ៍ត្រឹមត្រូវយក ទៅសរសេរឡូកឡំតាមការយល់ឃើញរបស់អស់លោកអ្នក សូមអរគុណ ។ * មានក្មេងៗវប្បធម៌ ចូលមកពន្យល់ក្រុមបុរាណាចារ្យថា ពាក្យ បុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និង សំពះព្រះខែ អកអំបុក សរសេរទៅតាម បទដ្ឋានគតិយុទ្ធ និងទំនៀម ។ សូមកុំយល់ច្រឡំ សៀវភៅប្រចាំទាំង១២ខែ របស់អ្នកស្រីពេជ្រសល់ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលចេញផ្សាយផ្ទាល់ខ្លួន ជាមួយនិង អត្ថបទ ពិធីទ្វាទសមាស ឆ្នាំ ១៩៥២ ចេញផ្សាយដោយ ពុទ្ធសន្យបណ្ឌិតកម្ពុជា នៃសមាជិកទាំង ៦រូប មកពីក្រុមជុំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ។ == សេចក្តីកែតម្រូវ == ថ្មីៗនេះ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានមើលឃើញពីការសរសេរ វេយ្យាករណ៍ខុស អំពីឈ្មោះពេញ នៃពិធីបុណ្យអុំទូក ដែលជាបុណ្យជាតិរបស់ខ្លួន ពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីរាជការមួយចំនួន ដែលក្នុងនោះបូករួមទាំងគណ:កម្មាធិការបុណ្យជាតិផងដែរ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៩ ខែកញ្ញ ឆ្នាំ២០២៤ ដែលបានសរសេរថា÷ [https://www.facebook.com/share/p/e1ZoZVYbgJFTSFUm/ ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អកអុំបុក] ដែលខុសនិង វេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងស្រុង ដែលគួរសរសេរថា "ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្ដែតប្រទីប អកអំបុក និង សំពះព្រះខែ" ។ នៅពេលដែលក្បាលម៉ាសុីនប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិខុសហើយ ថ្នាក់ក្រោមខ្លាចមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិកែតម្រូវទេ បែរជាព្រងើយកន្តើយ ហើយគាំទ្រនូវការប្រើវេយ្យាករណ៍ជាតិទាំងខុស បែរជាគ្រប់បណ្ដាញ (Page) នៃក្រសួងបន្តប្រើខុសបន្តគ្នា ពិធីបុណ្យទៅមុខហើយ តែវេយ្យាករណ៍ជាតិចាប់ផ្ដើមរលាយ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់លែងស្គាល់ នាមសព្ទ គុណនាម សព្ទនាមប្រធាន នេះហើយភាពរលាយនៃភាសាជាតិ ។ '''បុណ្យអុំទូកកំពង់ចាម''' ការបណ្ដែតប្រទីប នាខេត្តកំពង់ចាម ១៧ តុលា ២០២៤ [https://www.facebook.com/share/p/W4CK5yrrHWXAAZiR/ តើនេះជាការបណ្ដែតប្រទីប ?] , ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមល្ងិតល្ងង់ លែងស្គាល់ កន្ទោង ស្គាល់ប្រទីប , បើសិនជាបរទេសសួរថា តើអ្នកមានភស្តុតាងដែលទេ ដែលខេត្តកំពង់ចាម មានបណ្ដែតប្រទីប រូបរាង្គកន្ទោង គេសុំរូបថត 1960s ឬ យ៉ាងហោចណាស់ រូបថត 1990s , ប្រាកដណាស់មិនមានទេ តែប្រទេសជិតខាងមាន ហើយគេមានរូបថត លយក្រាថង ក្នុងឆ្នាំ 1950s ដូចនេះមានន័យថា ការបណ្ដែតកន្ទោងរបស់ប្រទេសអ្នកគឺ ទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសសៀម ។ ក្រុមបុរាណចារ្យ បានស្វែងរករូបថតពីអតីតកាល ដែលជនជាតិខ្មែរយកផ្កាទៅបណ្ដែតដែលហៅថាលយប្រទីប នៅតាមបណ្ណាល័យជាតិប្រទេសនានានៅក្រៅប្រទេសផងដែរ ប៉ុន្តែគឺគ្មានទាល់តែសោះ ដូចនេះសូមបញ្ឈប់ដាច់ខាតរាល់សកម្មភាពផុសផុលណាមួយដែលធ្វើឱ្យច្របូកច្របល់ដល់វប្បធម៌ជាតិរបស់កម្ពុជា ។ == ចំណារពន្យល់ == [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|នេះជាចម្លាក់ នៃការថ្វាយដង្វាយស្រូវអង្ករ ជារង្វាស់តៅ ទៅកាន់ក្សត្រីយ៍ នាប្រាសាទបាយ័ន (English: This is a sculpture of offering rice as a measure of tao to the queen of Bayon temple)]] ពិធីលយកន្ទោង ដែលបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនយល់ច្រឡំទៅ និងចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័ន ដែលបង្ហាញជាតឹកតាងនៃការលយប្រទីបនាសម័យអង្គរ គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ប្រាសាទបាយ័ន សាងសង់ឧទ្ទិសឱ្យពុទ្ធសាសនា មហាយាន មិនមែនឧទ្ទិសឱ្យខាងសាសនាហិណ្ឌូឡើយ តើគេអាចទាញសេចក្ដីនោះ ថាជាពិធីនៃសាសនាហិណ្ឌូបានដោយរបៀបណា ជាពិសេសថាបន់ស្រន់ថ្វាយ ទេវៈស្រី ព្រះម៉ែគង្គា ខាងហិណ្ឌូសាសនាទៅទៀត តើសំអាងលើអ្វី ? តើប្រវត្តិវិទូរអន្តរជាតិណាខ្លះទទួលស្គាល់ថា ចម្លាក់លិបនាប្រាសាទបាយ័នមួយផ្ទាំងនេះជាពិធីលយកន្ទោង ? ការបកស្រាយ ចំពោះក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួននៅកម្ពុជា ពួកគេតែងនាំយកកិច្ចពិធីលយកន្ទោងរបស់ជាតិសាសន៍ដ៏ទៃ ដែលធ្វើពីស្លឹកចេកយកមកច្របល់និង កិច្ចពិធីលយប្រទីប ម្ដងហើយម្ដងទៀត ទាំងកម្ពុជាមិនមានកំណត់ត្រាច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ហើយគ្មានប្រវត្តិវិទូរខ្មែរណាមួយធ្វើការកត់ត្រាពន្យល់ក្នុងក្រាំងសៀវភៅសោះឡើយ សូម្បីតែភាសាអង់គ្លេស ឬ បារាំង ដែលក្រុមបុរាណាចរ្យខំស្វែងរកតាមប្រភពបណ្ណាល័យអន្តរជាតិធំៗ ក៏គ្មានការកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងក្នុងពិធីបុណ្យអុំទូក ឬ កិច្ចពិធីចេញព្រះវស្សានោះទេ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការសាកសួរចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ចាប់ពីព្រះជន្ម៧០ ដល់ព្រះជន្ម៩០ អំពីកិច្ចលយកន្ទោង ក្នុងការចេញវស្សា និង បុណ្យអុំទូក ក្នុងទ.វទី៦០ ចម្លើយដែលក្រុមបុរាណាចារ្យទទួលបាន គឺមិនមានទាល់តែសោះ សេចក្ដីអំពាវនាវ សូមបញ្ឈប់ការបកស្រាយវប្បធម៌ខ្មែរតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នក ដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់ ។ ទាំងព្រះសង្ឃមួយចំនួន ទាំងក្រុមក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ដែលមានការយល់ដឹងតិចតួច បានបង្កើតកិច្ចបង្ហោះគោម តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ខុសកាល ខុសវេលា មិនយល់ដឹងអំពី ខ្យល់ជំនោរ ទិសដៅខ្យល់ស្ងួត គិតជា អុីដ្រូហ្សែន និង អុកស៊ីហ្សែន ដែលនាំឱ្យគោមដែលបង្ហោះអាចនិងធ្លាក់មកវិញ ជាមួយនិងចំហេះភ្លើងនាំឱ្យកើតមានហានិភ័យ បង្ករជាភ្លើងឆេះផ្ទះ និង ភ្លើងឆេះព្រៃ ដែលបុរាណាចរ្យ ហាមប្រាម មិនឱ្យមានការបង្ហោះគោមផ្ដេះផ្ដាស រាប់ចាប់ពីខែចេញវស្សា រហូតដល់ខែចេត្រ ចូលឆ្នាំ ។ កិច្ចបង្ហោះគោមបូជាពុទ្ធសាសនា អាចប្រារព្ធទៅបាននៅអំឡុងខែពិសាខ នៃខែទី៥ នៃកិច្ចពិធីបុណ្យវិសាខបូជាប៉ុនណោះ ។ យូរៗទៅ ទៅជាពួកក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន ទៅជាចេះពន្យល់ពាក្យខ្មែរដោយចិត្តឯង ទាញពាក្យ កន្ទោង និង ប្រទីប ដែលមានន័យខុសគ្នា មកច្របល់បញ្ចូលគ្នា ដើរពន្យល់វប្បធម៌ខ្មែរប៉ាតណាប៉ាតណីនៅលើបណ្ដាញសង្គម គ្មានការទទួលស្គាល់ដោយក្រុមសាស្ត្រាចារ្យខ្មែរ និង មិនមានសូម្បីតែការចេញផ្សាយ អំពីអត្ថន័យ ដូចគ្នា ដោយវិទ្យាស្ថានភាសាជាតិនៃរាជបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យក្រុមបុរាណាចារ្យ ឈឺក្បាលនិងបងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនដែលកាន់កន្ទោងយកមកបណ្ដែតច្របល់និងពិធីបុណ្យអុំទូក និង ចេញវស្សា ខុសរដ្ឋប្បវេណីនៃទំនៀមខ្មែរទាំងស្រុង ហើយពួកគាត់ផុសទាំងមិនដឹងខ្យល់លើបណ្ដាញសង្គមថា មកលយប្រទីប ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រា នៃកិច្ចពិធីលយប្រទីប មានការពន្យល់នៅក្នុងព្រះរាជទ្វាទសមាស នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលមានភាពខុសគ្នាទាំងស្រុង ទៅនិងពិធីលយកន្ទោង ដោយបែបនេះហើយ សូមអំពាវនាវ បងប្អូនខ្មែរមួយចំនួនបញ្ឈប់ការលយកន្ទោង ក្នុងពិធីចេញព្រះវស្សា និង ពិធីបុណ្យអុំទូក ។ === ប្រការ === ថ្មីៗនេះមានក្មេងវប្បធម៌មួយចំនួន បានបង្កើតទំព័រ Facebook ដាក់ឈ្មោះថា៖ (បុរាណាចារ្យ) និង (Asean Untold History) ហើយបានផុសអំពី លយកន្ទោង ច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបថែមទៀតផង ដោយធ្វើការពន្យល់តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន និង មិនមានសូម្បីតែឯកសារយោង ឬ កំណត់ត្រាណាមួយ របស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា យកមកគាំទ្រការលើកឡើងនោះទេ ។ ម្ចាស់ក្សត្រីកុសមៈ លោកខំប្រឹងចែកញែកវប្បធម៌កម្ពុជា ឱ្យដាច់ដោយឡែកពីប្រទេសថៃ ព្រោះមិនចង់ឱ្យវប្បធម៌កម្ពុជាមានវប្បធម៌ក្លូន ឬ វប្បធម៌ភ្លោះជាមួយថៃ ដើម្បីកុំជនបរទេសយល់ច្រឡំ ពីព្រោះប្រទេសសៀម គឺជាក្រុមចោរឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា និង បានប្លន់យកវប្បធម៌កម្ពុជា និងមិនឱ្យតម្លៃ "Credit" ទៅម្ចាស់ដើមនោះទេ ដូចនេះហើយលោកចង់ឱ្យបរទេសយល់ថា កម្ពុជា និង ថៃ ទោះមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នាពិតមែន តែមានរចនាបទខុសគ្នា (Diffrent Style) នៅក្នុងកំណត់ត្រាលោក ចូវតាក្វាន់ (Zhou Daguan) លោកបានពណ៌នាថា កម្ពុជាមានគោម រាប់ពាន់ចងដង្ហែរតាមផ្លូវផងដែរ នោះបញ្ចាក់ថា គោមក្រដាស មានតាំងពីសម័យកាលអង្គរមកម៉្លេះ ផ្អែកលើការដោះដូរទំនិញជាមួយនគរចិនតាមរយៈឈ្មួញសំពៅ និង កំណត់ត្រាអំពីបណ្ណាល័យចំនួនពីរនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានការតម្កល់ក្រាំងគម្ពីរជាសៀវភៅ ដែលមានចំនួនជាច្រើនរយក្បាលផងដែរ ហើយលោកចូវតាក្វាន់ មិនបានកត់ត្រាពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ។ បញ្ចាក់៖ ក្រោយពីមានក្មេងៗមួយចំនួន ចាប់ផ្ដើមយល់ច្រឡំពិធីលយក្រាថង របស់ថៃ ដែលកម្ចីពាក្យកម្ពុជា (កន្ទោង) ដែលធ្វើអំពីស្លឹករុក្ខជាតិ យកមកបណ្ដែតច្របល់និង ពិធីលយប្រទីបរបស់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2018 ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការពិសោធន៍ ទៅលើកន្ទោងស្លឹក និង ប្រទីបដែលធ្វើពីបន្ទះឬស្សីទ្របាតសម្រាប់ការអុជទាន និង ក្រដាស ហើយវត្ថុទាំងពីរ បានយកទៅបណ្ដែតក្នុងអាងត្រីចំនួនពីរ ក្នុងបរិមាណនៃចំនួនច្រើន និង ទុកវារយៈពេល ១ថ្ងៃ ទៅ៣ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ លទ្ធផលដែលយើងទទួលបាន អាងត្រីដែលមានកន្ទោងស្លឹកបានពុលស្លាប់ ចំណែកឯ អាងត្រីដែលមានប្រទីប ត្រីមិនបានពុលស្លាប់នោះទេ ក្នុងដំណាក់កាលពិសោធន៍នេះ យើងមិនទាន់ទុកវត្ថុទាំងពីរក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង រហូតដល់វត្ថុទាំងពីររលាយនោះទេ ពីព្រោះមានលទ្ធផលនៃការពិសោធន៍លើកទី១រួចទៅហើយ ។ ដូចនេះហើយ ទើបក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជា មិនមានការចងក្រងពីការលយកន្ទោងស្លឹកនោះទេ ផ្អែកលើការបំពុលបរិស្ថានទឹកនេះហើយ ទើបពិធីលយកន្ទោងនេះត្រូវបានបោះបង់ក្នុង ទ.វទី៦០ និងមានការហាមប្រាមពីលោក ត្រឹង ងា ផងដែរ ដែលធ្លាប់បានចុះផ្សាយក្នុងអត្ថបទរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ == សេចក្ដីប្រតិកម្ម == បុណ្យអុំទូក ជាបុណ្យប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានផ្អាកជាច្រើនលើកច្រើនសារ រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ មកដល់ ឆ្នាំ ២០២២ នេះ ហើយពិធីនេះគឺបានអន់ថយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ ។ នៅក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[នរោត្ដមសីហនុ]] ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក នៅទស្សវតន៍ទី៦០ មានការបណ្ដែតប្រទីបចូលរួម ចំនួនជាង ៣០ ហើយប្រទីបទាំងអស់បានផ្លាសប្ដូររូបរាង្គ នៃការរចនា និង ផ្លាសប្ដូរភ្លើងពណ៌ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ គ្រាន់តែរក្សានៅនិមិត្តសញ្ញា (Logo) និងមាន អក្សរស្ថាប័នជាតិធំៗនៅខាងក្រោមផងដែរ យើងងាកទៅមើលការបណ្ដែតប្រទីប គិតចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ចំនួនប្រទីបបានធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង រហូតដល់ក្រោម ១៥ ប្រទីបទៀតផង មានពេលខ្លះរូបរាង្គប្រទីបទាំងអស់នោះមានរូបភាពដដែលៗតាមផ្នត់គំនិតដ៏ចាស់គំរិល របស់ក្រុមមន្ត្រីមួយចំនួននោះផងដែរ ការធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ នៅរដ្ឋប្បវេណីនៃកិច្ចទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ដែលចាត់ទុកការប្រណាំងទូក នៅមុខព្រះបរមរាជវាំង ជានិមិត្តសញ្ញា នៃការប្រារព្ធក្នុងការនឹករលឹក ដឹងគុណដល់កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា ដែលបានពលីជីវិតដើម្បីទឹកដី ការពិតទៅកិច្ចពិធីដ៏ធំនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និង ថែរក្សាឱ្យកើតមានជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររហូតតរៀងទៅ ។ រាល់ពេលមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ភូមដ្ឋានរបស់ពួកគេ បានចូលលុយគ្នា ធ្វើទូក គូរគំនូរពណ៌ទូក ដោយដាក់ឈ្មោះតំណាងឱ្យភូមិដ្ឋានរបស់ពួកគេ ឬ តំណាងវត្តអារាម ក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ជាការពិតណាស់ទោះជាគ្មានមន្ត្រីចាស់គំរិលទាំងនោះឧប្ថម្ភ ក៏ប្រជាពលរដ្ឋ អាចយកទូករបស់ពួកគេ មកប្រកួតបានផងដែរ ដោយសេចក្ដីស្រលាញ់ និង ទឹកចិត្តក្នុងការថែរក្សានូវវប្បធម៌ប្រពៃណី ដែលជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ ការដាក់ឈ្មោះទូកតាមតំបន់របស់ពួកគេ បានរួមចំណែកឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយល់ដឹងពីតំបន់ភូមិស្រុកនោះផងដែរ ដើម្បីឱ្យពួគេអាចប្រកួតប្រជែងយកកេរ្តិ៍ឈ្មោះសម្រាប់ភូមិស្រុករបស់ពួកគេ ហើយបានរួមចំណែកឱ្យពលរដ្ឋទទួលបាននូវចំណេះដឹងទូទៅ ក្នុងការស្គាល់ថាតើភូមិស្រុកនៅកម្ពុជាមានឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? ការដាក់ឈ្មោះសម្គាល់នេះត្រូវបានសាបរលាប តាមរយៈមន្ត្រីអគតិមួយចំនួន យកទៅដាក់ឈ្មោះ ទៅតាមអំពើចិត្តនៃឈ្មោះរបស់ខ្លួន ឬ ទៅតាមគោលគំនិតនយោបាយរបស់ពួកគេ ដែលធ្វើឱ្យឈ្មោះទូកមួយចំនួនបាត់បង់តម្លៃ ជាមរតកវប្បធម៌ក្នុងការតំណាងឱ្យវប្បធម៌ជាតិនៃតំបន់របស់ខ្លួន ។ ការមិនប្រារព្ធពិធីបុណ្យអុំទូក បានធ្វើឱ្យពលរដ្ឋដែលចំណាយពេលវេលា និងលុយកាក់ សាងសង់ទូក រៀបចំទូក ត្រូវបានអាសាបង់ ដោយការបំបាក់ទឹកចិត្តពលរដ្ឋផងដែរ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ នៅតែមិនអាចទទួលយក ការលុបពិធីបុណ្យអុំទូក ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ នេះ ជាមួយនិងលេះដែលមិនសម ហេតុផលនេះទាល់តែសោះ យ៉ាងណាក៏សុំឱ្យមានការថែរក្សាទំនៀមបុណ្យអុំទូកនេះជាដរាបរៀងទៅ សូមអរគុណ ។ == វិចារណកថា == '''បើសិនជាមិនមានពិធីបុណ្យអុំទូក តើពលរដ្ឋខ្មែរនិង ខាតអ្វីពិតប្រាកដ ?''' * បាត់បង់អត្តសញ្ញាណ ទំនៀមទម្លាប់ និង ប្រពៃណី ។ * ការខាតបង់ទៅលើវិស័យទេសចរណ៍ ប៉ះពាល់ដល់វិស័យអាកាសចរ គ្មានភ្ញៀវទេសចរណ៍មកលេង ។ * ប៉ះពាល់ដល់វិស័យបដិសណ្ឋារកិច្ច ដូចជា៖ រមណីយដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និង អាហាររដ្ឋាន ។ * ប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចេញលក់ទំនិញ រាប់លានមុខដែល ជិតផុតសពលភាព ឬ (Expired) ដែលជាទំនិញលក់លាងឃ្លាំង បញ្ចុះតម្លៃធូរធ្លៃ ចំណញដល់ការប្រើប្រាសរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ។ * ប្រជាជនតូតាច មិនអាចរកប្រាក់ចំណេញ ទាំងទេសចរណ៍ ក្នុងស្រុក និងក្រៅស្រុក ដូចជា៖ អ្នកលក់ទឹកភេសជ្ជៈ អ្នកលក់នំចំនី ដោយការទូរែក...។ * ប៉ះពាល់ទៅដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្ម គ្មានការដាក់បង្ហាញនូវផលិតផលថ្មី គ្មានការប្រគំតន្ត្រី គ្មានការជួលតូប ឬ ជួលស្តង់លក់ផ្សេងៗ ។ * ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសិល្បៈដូរតន្ត្រី មិនមានការជួលអ្នកសិល្បៈ មករាំច្រៀង និង សម្ដែង ។ * ប៉ះពាល់ដល់សេវាកម្មដឹកអ្នកដំណើរ ដែលប្រជាពលរដ្ឋធ្វើដំណើរមកចូលរួមកំសាន្តតាមរយៈ រថយន្តក្រុង ឬ រថយន្តឈ្នួល ផ្សេងៗ ។ == បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ == '''Bon Om Touk 150th Anniversary''' បុណ្យអុំទូក ខួបលើកទី១៥០ ដែលគិតចាប់ពីរយៈពេលនៃការប្រារព្ធដំបូងនៅទន្លេចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ ដល់ ឆ្នាំ២០២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ដែលបន្សល់ទុកជាមរតកវប្បធម៏ប្រពៃណីដ៏ល្អឯកនៅកម្ពុជា ។ ពិធីបុណ្យអុំទូក ត្រូវបានបោះបង់ចោលអស់រយៈពេល ២៨០ ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីការដួលរំលំសម័យកាលលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ រហូតដល់ការបង្កើតឡើងវិញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣ នាសម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង ។ ហេតុអ្វីបានជាពិធីបុណ្យអុំទូក ប្រារព្ធដំបូងដោយ ព្រះបាទនរោត្តម ? ពីព្រោះតែ មិនមានកំណត់ត្រាណាមួយក្នុងសម័យកាលអង្គរ ឬ សម័យកាលលង្វែក សរសេរពីឈ្មោះពិធីប្រណាំងទូក ដែលហៅថា "បុណ្យអុំទូក" នោះទេ មានន័យថាបើទោះជាពិធីប្រណាំងទូក បង្កើតឡើងតាំងពីសម័យអង្គរ ឬ សម័យនគរភ្នំក្ដី តែមិនមានការប្រើឈ្មោះហៅសម្គាល់ថា បុណ្យអុំទូក នោះឡើយ ។ ដូចនេះក្មេងៗវប្បធម៌ជំនាន់ក្រោយសូមកុំព្យាយាម វែកញែក ដេញដោល ដោយភាពល្ងិតល្ងង់របស់ខ្លួន ហើយព្យាយាម លុបបំបាត់នូវស្នាដៃ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ដែលជា អង្គព្រះមហាក្សត្រដែលបង្កើតឱ្យមាន ពិធីបុណ្យអុំទូក នៅកម្ពុជា ។ == សេចក្ដីអំណរ ចំពោះព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក 2024 == == កិច្ចពិធីទាក់ទងនិងគោម នៅកម្ពុជា == '''Lantern Ceremony in Cambodia''' * '''ពិធីព្យួរគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ។ English: Lantern hanging ceremony held in the festival Khmer New Year.(April) * '''ពិធីបង្ហោះគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុងពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា]] ។ English: Lantern launching ceremony held in the festival Vaisak Worship Day.(May) Worshipping to Buddha Ceremony. * '''ពិធីបណ្ដែតគោម''' ប្រារព្ធនៅក្នុង [[ពិធីបុណ្យអុំទូក]] ។ English: Lantern Floating Ceremony '' 'Held in Cambodia Water Festival or Bon Om Touk (November) == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ]] hd64g0ucrbaizjy5igd9pl5b0llnxh8 វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាកម្ពុជា 0 4297 342714 320072 2026-11-08T05:39:18Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342714 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាកម្ពុជា.jpg|right|thumb|300px| ​វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាកម្ពុជា]] វិទ្យា​ស្ថាន​បច្ចេក​វិទ្យា​កម្ពុជា គឺជា[[គ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សានៅកម្ពុជា]]ដែល​បណ្តុះ​បណ្តាល​វិស្វករ​បច្ចេកទេស។ ==ប្រវត្តិ== វិទ្យា​ស្ថាន​បច្ចេក​វិទ្យា​កម្ពុជា​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៦៤ មាន​ឈ្មោះ​ថា វិទ្យា​ស្ថាន​បច្ចេក​ទេស​ជាន់​ខ្ពស់​មិត្ត​ភាព​កម្ពុជា​សូវៀត (Institut Technique Supérieur de l’Amitié Khméro-Soviétique: '''ITSAKS''') ។ វិទ្យា​ស្ថាន​នេះ​ត្រូ​វ​បាន​​ផ្ដល់​ជំនួយ​ពី​សហភាព​សូវៀត​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ ១៩៧៥ និង​ពី ១៩៨០ ដល់ ១៩៩១ ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩១ សូវៀត​បាន​បញ្ចប់​ជំនួយ​ទាំង​ស្រុង​ភ្លាមៗ​ដល់​វិទ្យាស្ថាន ។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៣ រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​និង​រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​បាន​ចុះ​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​គ្នា​ដើម្បី ​អភិវឌ្ឍ​វិទ្យាស្ថាន​បន្ត ដោយ​ប្តូរ​ឈ្មោះ​មក​ជា​វិទ្យា​ស្ថាន​បច្ចេក​វិទ្យា​កម្ពុជា ជា​ភាសា​បារាំង (Institut de Technologie du Cambodge: '''ITC''') ។ វិទ្យាស្ថាន​បច្ចេកទេស​វិទ្យា​កម្ពុជា (ITC) ជា​គ្រឹះ​ស្ថាន​ឧត្តម​សិក្សា​កម្ពុជា ដែល​គ្រប់​គ្រង​ដោយ​ទី​ភ្នាក់​ងារ​ឧត្តម​សិក្សា​នៃ​ក្រុម​ប្រទេស​និយាយ​ភាសា​បារាំង (Agence Universitaire de la Francophonie: '''AUF''') ពី​ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដល់​ឆ្នាំ ២០០៤ នៅ​ក្នុង​ក្រប​ខ័ណ្ឌ​នៃ​ជំនួយ​ឧបត្ថម្ភ​ហិរញ្ញ​ប្បទាន​របស់​ប្រទេស​បារាំង (ក្រសួង​ការ​បរទេស​ និង​ស្ថាន​ទូតបារាំង) ។ ==ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល== វិទ្យាស្ថាន​បច្ចេកទេស​វិទ្យា​កម្ពុជា ធ្វើ​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល​អ្នក​គ្រប់​គ្រង​បច្ចេកទេស ដែល​ជា​តម្រូវ​ការ​ចាំ​បាច់​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ក្នុង​វិស័យ​វិទ្យាសាស្រ្ត វិស្វករ​ ហើយ​មាន​ការ​សិក្សា​ពីរ​ផ្នែក៖ * ផ្នែក​ "វិស្វករ" សិក្សា​រយៈ​ពេល​ ៥ឆ្នាំ បើក​សម្រាប់​និស្សិត​ចំនួន ៣០នាក់​ ដែល​ត្រូវ​បាន​ជ្រើស​រើស​តាម​ការ​ប្រឡង​ប្រជែង​កម្រិត​សញ្ញាប័ត្រ​ទុតិយភូមិ ។ ផ្នែក​វិស្វករ​នេះ បើក​បង្រៀន​ដល់​និស្សិត​ដែល​ចេះ​ភាសា​បារាំង​នៅ​ក្នុង​តំបន់​ផង​ដែរ ហើយ​និស្សិត​ទទួល​ការ​បណ្តុះបណ្តាល​ជា​ភាសា​បារាំង ។ * ផ្នែក "អ្នក​បច្ចេក​ទេស​ជាន់​ខ្ពស់" (សញ្ញា​បត្រ​ឧត្តម​សិក្សា​បច្ចេក​វិទ្យា) សិក្សា​រយៈ​ពេល​ ៣ឆ្នាំ ។ ការ​ជ្រើស​រើស​និសិ្សត​ ២០០នាក់​ បានធ្វើ​ឡើង​តាម​ការ​ពិនិត្យ​សំនុំ​ឯកសារ​សុំ​ចូល​រៀន ចាប់​ពី​សញ្ញា​ប័ត្រ​ទុតិយភូមិ ។ និស្សិត​ទទួល​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល​ជា​ ភាសា​ខ្មែរ​ផង​ និង​បារាំង​ផង ។ នៅ​ក្នុង​ផ្នែក​ទាំង​ពីរ​ខាង​លើ​នេះ តម្រូវ​ឱ្យ​និស្សិត​ចេះ​ច្បាស់​ភាសា​អង់គ្លេស​ផង​ដែរ ។ ==រចនាសម្ព័ន្ធ== វិទ្យាស្ថានចែកចេញជា១០ដេប៉ាតឺម៉ង់៖ *ដេប៉ាតឺម៉ង់ទូទៅ Département de Tronc Common (TC) ៖ បណ្តុះបណ្តាលមុខវិជ្ជាគ្រឹះ(គណិតវិទ្យា រូបវិទ្យា គីមីវិទ្យា)សំរាប់និស្សិតឆ្នាំទី១និងទី២ និងភាសាបរទេស​(បារាំងនិងអង់គ្លេស)សំរាប់និស្សិតគ្រប់ជំនាន់។ *ទេពកោសល្យគីមីនិងចំណីអាហារ Génie Chimie et Alimentaire (GCA) *ទេពកោសល្យសំណង់ស៊ីវិល Génie Civil (GCI) *ទេពកោសល្យវិស្វកម្ម-ស្ថាបត្យកម្ម ( OAC ) *ទេពកោសល្យអគ្គិសនីនិងថាមពល Génie Electricité et Energie (GEE) *[[ទេពកោសល្យពត៌មានវិទ្យានិងទំនាក់ទំនង Génie Informatique et Communication (GIC)|ទេពកោសល្យព័ត៌មានវិទ្យានិងទំនាក់ទំនង Génie Informatique et Communication (GIC)]] *ទេពកោសល្យឧស្សាហកម្មនិងមេកានិក Génie Indistruel et Mécanique (GIM) *ទេពកោសល្យជនបទ Génie Rural (GRU) *ទេពកោសល្យធនធានរ៉ែ និងភូគព្ភសាស្ត្រ Génie Géoressources et Géotechnique(GGE) *ទេពកោសល្យ ទូរគមនាគមន៏និងបណ្តាញ ( GTR ) *[https://itc.edu.kh/home-ams/ ទេពកោសល្យ ​គណិតវិទ្យាអនុវត្តន៍និងស្ថិតិ (AMS) (Major : Data science and Financial engineering)] == ទំនាក់​ទំនង​== * អាសយដ្ឋាន​៖ មហាវិថី សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី ភ្នំពេញ<br> * ទូរស័ព្ទ៖ (០២៣) ៨៨២ ៤០៤<br> * ទីប្រឹក្សា​របស់​គណៈ​គ្រប់​គ្រង៖ លោក ម៉ុង​សេហ្វ ម៉េដ​ដេប * វែបសាយៈ [http://www.itc.edu.kh http://www.itc.edu.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214212149/http://www.itc.edu.kh/ |date=2008-02-14 }} * អ៊ីម៉ែលៈ [mailto:info@itc.edu.kh info@itc.edu.kh] ==ឯកសារ​យោង== * វែបសាយៈ https://web.archive.org/web/20080214212149/http://www.itc.edu.kh/ * [[ហ្រ្វង់កូហ្វូនីនៅប្រទេសកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សានៅកម្ពុជា]] 53gh8x3e0fvc2kzf6stx78wpz725ap2 ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម 0 4478 342677 342108 2026-11-08T04:39:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342677 wikitext text/x-wiki '''ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Preah Ang Chek Preah Ang Chorm shrine) គឺជាបូជនីយដ្ឋានសាសនាមួយស្ថិតនៅ[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។បូជនីយដ្ឋានសាសនានេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលមានដាក់តម្កល់[[ព្រះពុទ្ធរូប]] ០២ អង្គនៅក្នុងនោះគឺ'''ព្រះអង្គចេក'''និង'''ព្រះអង្គចម'''ហើយត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ធ្វើការគោរពបូជាតាំងពីឆ្នាំ ១៩៨២ មកម្ល៉េះ។ {{Infobox religious building | name = ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម | native_name = Preah Ang Chek Preah Ang Chorm | religious_affiliation = [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] | image = Preah_Ang_Chek_and_Preah_Ang_Chorn_(m).jpg | alt = | caption = | map_type = Cambodia | coordinates = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | deity = | country = {{flag|កម្ពុជា}} | functional_status = | website = | founded_by = | year_completed = ១៩៨២ | image_size = 300px }} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===ប្រភពដើមមិនច្បាស់លាស់អំពីរូបសំណាកសម័យអង្គរទាំង ០២ អង្គនេះ=== ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម គឺជារូបសំណាកដែលសាងអំពីសំរិទ្ធនិងត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ នៅឯម្ដុំព្រៃជុំវិញ[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]។គេជឿថារូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមដើមឡើយត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។យោងតាមវិទ្យាស្ថានមនុស្សសាស្ត្រនិងសង្គមសាស្ត្រនៃ[[រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា|រាជ្យបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា]]នៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ដែលបានឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គបានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះនិងដាក់តម្កល់ទុកនៅ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដើម្បីជាកត្តិយសនិងការគោរពដល់ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គដែលនៅក្នុងសម័យនោះត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ព្រះបរមពោធិសត្វ|ព្រះពោធិសត្វ]]ដែលទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារតែ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោលគ្មានអ្នកថែរក្សា។<ref name=":0">{{Cite web |last=Po |first=Yin |date=2020-08-24 |title=ប្រវត្តិរបស់ព្រះអង្គចេក និង ព្រះអង្គចម ដែលជាទីសក្ការៈបូជារបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ |trans-title=History of Preah Ang Chek and Preah Ang Chorm, a shrine of the Khmer people |url=https://ihss.rac.gov.kh/2020/08/24/%e1%9e%94%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%9c%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%b7%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9f%87%e1%9e%a2%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82%e1%9e%85%e1%9f%81%e1%9e%80-%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a/ |access-date=2022-07-18 |website=Institute of Humanities and Social Sciences of the Royal Academy of Cambodia |language=km }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===អបិយជំនឿអាថ៌កំបាំងរបស់លោកដាប ឈួន=== បន្ទាប់ពីដឹងថារូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមកំពុងរក្សាទុកនៅឯ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]លោក[[ដាប ឈួន]]ដែលជាចៅហ្វាយខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០ រួមជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានលួចយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះ<ref>{{Cite news |last=Sloan |first=Michael |date=2011-07-29 |title=The hotel de la saved |work=[[Phnom Penh Post]] |url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/hotel-de-la-saved |access-date=2022-07-18 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយរបស់ខ្លួនដែលសព្វថ្ងៃគឺជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]]។គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវការទាហាន ០៥ នាក់ប្រើកម្លាំងរួមគ្នាទើបអាចលើករួច។បើតាមអបិយជំនឿគេជឿថាលោក[[ដាប ឈួន]]អាចលើករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់លើស្មារបស់ខ្លួនបានយ៉ាងងាយស្រួល។លោកនិងទាហានរបស់លោកតែងតែចំណាយពេលយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃដើម្បីថ្វាយបង្គំនិងបួងសួងនៅមុខរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះ។<ref name=":1">{{Cite web |last=Kosal |first=Por |date=2020-12-23 |title=ល្បីថាតា ដាប ឈួន មានអំណាចបារមីខ្លាំងពូកែ តែនៅចាញ់ប្រពន្ធគាត់ឆ្ងាយណាស់ |trans-title=Dap Chhuon had occult powers, but from behind his wife was even stronger in witchcraft. |url=https://sbm.news/articles/5fe1c2b65c32608c49ded995 |access-date=2022-07-18 |website=SBM News}}</ref> គេជឿថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានប្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]ឲ្យដឹងខ្លួនជាមុនអំពីអំពីផែនការដែល[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]មានបំណងធ្វើឃាតលោកបន្ទាប់ពីរូបលោកត្រូវបានចោទប្រកាន់ថាក្បត់ជាតិនិងជាប់ទាក់ទងនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] ដែលមានគោលបំណងប៉ុនប៉ងផ្តួលរំលំ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|របបរាជានិយម]]។លោកបានសម្រេចចិត្តរត់ភៀសខ្លួនទៅ[[ថៃ|សៀម]]ដោយលោកបានព្យាយាមយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយប៉ុន្តែមិនអាចធ្វើបានឡើយដោយសារលោកបានបាត់បង់កម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាអស់ទៅហើយ។<ref name=":1" /> បន្ទាប់ពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានមន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តយកទៅរក្សានិងតម្កល់ទុកនៅឯមុខអគារនៅក្នុងពិធីដ៏អធិកអធមមួយនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។នៅពេល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]កំពុងផ្ទុះឡើងនៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅកាន់[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ដែលស្ថិតនៅក្បែរនោះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។<ref>Kosal, Por (2020-12-23). [https://sbm.news/articles/5fe1c2b65c32608c49ded995 "ល្បីថាតា ដាប ឈួន មានអំណាចបារមីខ្លាំងពូកែ តែនៅចាញ់ប្រពន្ធគាត់ឆ្ងាយណាស់"] [Dap Chhuon had occult powers, but from behind his wife was even stronger in witchcraft.]. SBM News. Retrieved 2022-07-18.</ref> ===ត្រូវបានបំផ្ទុះចោលនៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហមឬត្រូវបានបោះចូលទៅក្នុងទឹក?=== រូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមទទួលរងនូវការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយសារកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]<ref>{{Cite book |last=Harris |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=ih7HDwAAQBAJ |title=Buddhism in a Dark Age: Cambodian Monks under Pol Pot |date=2012-12-31 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-6577-1 |pages=112 |language=en}}</ref>ធ្វើការបំផ្ទុះចោល។ទង្វើបែបនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការប៉ុនប៉ងលុបបំបាត់ប្រជាជននៅ[[ខេត្តសៀមរាប]]ចេញអំពីអ្វីដែលពួកគេចាត់ទុកថាជាអបិយជំនឿ។យោងតាម[[ទេព វង្ស|សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជទេព វង្ស]]<ref>{{Cite book |last1=Nike |first1=Howard J. De |url=https://books.google.com/books?id=EQw3WtGizq4C&dq=preah+ang+chek+preah+ang+chorm&pg=PA365 |title=Genocide in Cambodia: Documents from the Trial of Pol Pot and Ieng Sary |last2=Quigley |first2=John |last3=Robinson |first3=Kenneth J. |date=2012-05-23 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0546-6 |location=365 |language=en}}</ref>ព្រះអង្គលោកមានការសោកស្តាយចំពោះការបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកសំរិទ្ធទាំង ០២ អង្គនេះដែលឆ្លាក់ដោយបុព្វបុរសរបស់យើងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរវត្ត]]។ទោះជាយ៉ាងណាមានការរៀបរាប់ខុសៗគ្នាអំពីជោគវាសនារបស់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដោយលោក[[ឆាំង យុ]]បានអះអាងថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះមិនត្រូវបានបំផ្ទុះចោលនោះទេប៉ុន្តែត្រូវបានបោះចូលទៅក្នុងទឹកទៅវិញ។<ref>{{Cite book |last=Harris |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=rVnMxVz_Bg8C&dq=preah+ang+chek+preah+ang+chorm&pg=PA287 |title=Cambodian Buddhism: History and Practice |date=2008-03-11 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-3298-8 |pages=287 |language=en}}</ref>មិនថាជាករណីណាក៏ដោយប្រជាពលរដ្ឋមួយចំនួនបានផ្សព្វផ្សាយពាក្យចចាមអារ៉ាមថាទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ដែលបានប្រព្រឹត្តទៅលើរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះរួមទាំងមេបញ្ជាការរបស់ពួកគេបានស្លាប់ដោយជំងឺនៅក្នុងរយៈពេលខ្លីបន្ទាប់ពីនោះ។<ref name=":2">{{Cite news |last=Thik |first=Kaliyann |date=2011-09-23 |title=The guardian statues |work=[[Phnom Penh Post]] |url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues |access-date=2022-07-18}}</ref> ===ការស្ដារឡើងវិញនូវការគោរពបូជា=== រូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមត្រូវបានគេធ្វើការគោរពបូជាឡើងវិញដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីព្រះសង្ឃ ពុទ្ធសាសនិក និង [[ខេត្តសៀមរាប|អាជ្ញាធរខេត្តសៀមរាប]]។ យោងតាមឯកសារផ្លូវការរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានស្រង់ឡើងពីបាត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ហើយយកទៅតម្កល់ទុកនៅ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ដែលជាទីតាំងដើមវិញ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ទីសក្ការៈបូជាសម្រាប់ដាក់តម្កល់រូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមឬដែលត្រូវបានហៅថា'''ព្រះពុទ្ធមាស'''បានចាប់ផ្ដើមសាងសង់ឡើងទល់មុខសួនឯករាជ្យនិង[[សណ្ឋាគារហ្គ្រេនហូថែលអង្គរ|សណ្ឋាគារ Grand Hotel d’Angkor]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ រដ្ឋមន្ត្រី[[:en:Ministry_of_Commerce_(Cambodia)#p-lang|ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម]]លោក[[ចម ប្រសិទ្ធ]]បានចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការពង្រីកនិងកែលម្អទីសក្ការៈបូជានេះ។<ref>Thik, Kaliyann (2011-09-23). [https://phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues "The guardian statues"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260214155832/https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues |date=2026-02-14 }}. [[:en:The_Phnom_Penh_Post|Phnom Penh Post]]. Retrieved 2022-07-18.</ref> ==ឯកសារយោង== 76opyyesr8yxh3z5529sn7lw3qf3rcb អុនសេន 0 4709 342719 129258 2026-11-08T05:49:25Z ~2026-59221-39 53831 342719 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Onsen Mark.png|thumb|200px|រូបសញ្ញាអុនសេននៅប្រទេសជប៉ុន]] '''អុនសេន''' ជាភាសាជប៉ុន 温泉 ជាភាសាអង់គ្លេស Hot Spring។ អុនសេនជាភាសាជប៉ុនមានន័យថា'''អណ្តូងទឹកក្តៅ'''។​ អុនសេនសំដៅលើទឹកក្តៅធម្មជាតិដែលផុសពីក្នុងដី។ ជនជាតិ[[ជប៉ុន]]និយមងូតនិងចូលត្រាំអុនសេនដើម្បីឱ្យស្បែកស្អាត និងសុខភាពល្អ។ នៅប្រទេស[[ជប៉ុន]] កន្លែងដែលមានអុនសេន គឺជាទីរមណីយដ្ឋានទេសចរណ៍ដ៏ពេញនិយមក្នុងចំនោមប្រជាជនក្នុងស្រុកក៏ដូចជាជនបរទេសដែលចូលមកទស្សនា​ប្រទេសនេះ។​ អុនសេនត្រូវបានចែកជា២ប្រភេទតាមប្រភពកំដៅរបស់វាគឺ # អុនសេនប្រភេទភ្នំភ្លើង(火山性温泉) ដែលប្រភពកំដៅបានមកពី[[ម៉ាក់ម៉ា]][[ភ្នំភ្លើង]]ដែលនៅក្នុងជំរៅផ្ទៃដី # អុនសេនប្រភេទមិនភ្នំភ្លើង(非火山性温泉) ដែលប្រភពកំដៅមិនទាក់ទងនឹង[[ភ្នំភ្លើង]] == កំនរកំនើត == [[ឯកសារ:Suwa Hotspring in Nagano Japan 001.JPG|thumb|right|200px|ស៊ុវ៉ាអុនសេននៅខេត្តណាហ្គាណុ]] អុនសេនកើតឡើងដោយធម្មជាតិដោយទឹកក្តៅផុសចេញពីក្នុងដី និងដោយមនុស្សជីកចូលទៅក្នុងសសៃទឹកក្តៅក្នុងដី។ អុនសេនត្រូវបានចែកជា២ប្រភេទតាមប្រភពកំដៅរបស់វា[https://ohayo-onsen.com/nuoc-khoang-onsen/ គឺ] # អុនសេនប្រភេទភ្នំភ្លើង(火山性温泉) ដែលប្រភពកំដៅបានមកពី[[ម៉ាក់ម៉ា]][[ភ្នំភ្លើង]]ដែលនៅក្នុងជំរៅផ្ទៃដី # អុនសេនប្រភេទមិនភ្នំភ្លើង(非火山性温泉) ដែលប្រភពកំដៅមិនទាក់ទងនឹង[[ភ្នំភ្លើង]]។ កន្លែងមានអុនសេនជាតំបន់ភ្នំភ្លើង ឬ នៅក្បែរនោះ។ ហេតុនេះហើយនៅក្នុងទឹកនោះសំបូរឧស្ម័នភ្នំភ្លើងដូចជា​[[ស៊ុលផួរ]] និងសារធាតុរ៉ែអំបិល។ == អុនសេននៅលើពិភពលោក == === អុនសេននៅប្រទេសជប៉ុន === ដោយសារប្រទេសជប៉ុនសំបូរភ្នំភ្លើង ប្រទេសនេះមានអុនសេនភាគច្រើនជាប្រភេទទី១។ នៅក្នុងរឿងព្រេងនិទាន ទេវកថា និងប្រវត្តិសាស្ត្រ បញ្ជាក់ថាជប៉ុនបានស្គាល់និងប្រើប្រាស់អុនសេនតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ។ ចាប់ពីសម័យ[[អិដុ]](江戸時代)(១៦០៣-១៨៦៨) អុនសេនបានក្លាយជាទីពេញនិយមសំរាប់ប្រជាជនទូទៅ។ សំរាប់ប្រជាជនទូទៅគេនិយមងូតនៅតាមអុនសេនផ្សេងៗគ្នាតាមរដូវ ក្នុងរូបភាពជាការបំបាត់ការនឿយហត់និងការព្យាបាលជំងឺ។ នៅសម័យ[[មេជី]](明治時代)(១៨៦៨-១៩១២) ឬសករាជពន្លឺ មានការសិក្សាតាមរបៀបវិទ្យាសាស្ត្រអំពីអុនសេនកាន់តែច្រើនឡើង។ ការរីកចំរើននៃការវិភាគសារធាតុគីមី និងវេជ្ជសាស្ត្រ បានបញ្ជាក់អំពីប្រសិទ្ឋភាពនៃការព្យាបាលជំងឺរបស់អុនសេន។​ជាលទ្ឋផល ចំនួនអ្នកប្រើប្រាស់អុនសេនមានការកើនឡើងជាលំដាប់។ នាពេលបច្ចុប្បន្នអុនសេនក្លាយជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏ចំបង។ ហេតុនេះការស្រាវជ្រាវរុករកអុនសេនកើនឡើងទូទាំងប្រទេស រួមទាំងទីក្រុងធំៗដូចជា[[តូក្យូ]] ក៏ត្រូវបានគេស្ថាបនាអោយមានអុនសេនសាធារណៈដែរ។ === អុនសេននៅអឺរ៉ុប === ខុសពីប្រទេសជប៉ុនដែលប្រើប្រាស់ទឹកអុនសេនសំរាប់ងូត នៅអឺរ៉ុបឯណោះវិញគេនិយមយកទឹកអុនសេនមកផឹក។ [[អឺរ៉ុប]]បានស្គាល់អុនសេនតាំងពីសតវត្សទៅ១៥ ប៉ុន្តែដោយអឺរ៉ុបមិនសូវមាន[[ភ្នំភ្លើង]] អុនសេននៅអឺរ៉ុបមានទំហំ​តូច មានទឹកតិចនិងមិនសូវក្តៅ។ នៅអឺរ៉ុបគេទទួលស្គាល់ថាការផឹកទឹករឹង(ទឹកអុនសេន) ការងូតទឹកក្តៅរួចម៉ាស្សា ជាសកម្មភាពនៃការព្យាបាលជំងឺ។ តំបន់នៅអឺរ៉ុបដែលមានអុនសេនល្បីៗមានដូចជានៅ [[ឆេកូ]] [[អង់គ្លេស]] [[ហុងគ្រី]] [[បែលហ្សីក]] [[អាលឺម៉ង់]] និង [[អាយស្លេន]] ជាដើម។ === អុនសេននៅអាមេរិក === [[អាមេរិក]]មានអុនសេនដោយកន្លែងតាមតំបន់ខ្សែក្រវាត់ភ្នំភ្លើង។ នៅឆ្នាំ ១៥៤១ ជនជាតិ[[អេស្ប៉ាញ]]បានរកឃើញ​អុនសេនដែលប្រើប្រាស់ដោយពួកជនជាតិដើមតាំងពីបុរាណ។ អុនសេននៅអាមេរិកមានទឹកច្រើនតែមិនសូវក្តៅ គេប្រើវាសំរាប់តែងូត ចំហុយខ្លួន(Sauna) និងម៉ាស្សា​ ជាដើម។ === អុនសេននៅអូសេអានី === ប្រទេសណូវ៉ែលហ្សឺឡង់ ឬ [[ញូហ្សីឡេន]] សំបូរអុនសេនដោយសារវាមានភ្នំភ្លើងច្រើន។ គេនិយាយថាជនជាតិ​ដើមឈ្មោះ [[ម៉ាអូរី]]បានស្គាល់និងដឹងពីប្រសិទ្ឋភាពព្យាបាលជំងឺរបស់អុនសេន។ អុនសេននៅទីនោះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដូចជាអាងហែលទឹក។ === អុនសេននៅអាស៊ី === នៅប្រទេសកូរ៉េ គេមានទំលាប់ចូលត្រាំក្នុងអុនសេនដូចជប៉ុនដែរ។​ វប្បធម៌នេះត្រូវបាននាំមកដោយពួកទាហានជប៉ុន​សម័យសង្គ្រាមដែលបានរុករកអុនសេននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]]។ អុនសេននៅកូរ៉េមិនសូវមានទេ តែមានទឹកមានកំដៅក្តៅ។​ === អុនសេននៅកម្ពុជា === ​ដោសសារប្រទេស[[កម្ពុជា]]មិនមានភ្នំភ្លើង ការនិយាយថាកម្ពុជាមានអុនសេន អាចជារឿងចំលែកមួយ។ តាមពិតប្រទេសកម្ពុជាក៏មានអុនសេនដែរ នៅក្នុង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] ឈ្មោះថារមណីយដ្ឋានទេរទឹកពុះ។ នៅទីនោះមានទឹកក្តៅធម្មជាតិដែលមានកំដៅប្រហែល៨០អង្សា ផុះពីក្នុងដី។ ដោយសារប្រទេសកម្ពុជាជាប្រទេសក្តៅ ការងូតទឹកក្តៅមិនមែនជាការពេញនិយមទេ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសារទឹកនោះក្តៅពេកនិងការភ័យក្លាចការមានសារធាតុពុលលាយឡំក្នុងទឹកនោះ។ ប្រសិនបើមានការសិក្សា​ល្អិតល្អន់ពីសារធាតុគីមីក្នុងទឹកនោះ អនាគតកម្ពុជាអាចមានអុនសេនសំរាប់ទាក់ទាញ​ភ្ញៀវបរទេសជប៉ុនជាមិនខាន។ == ការប្រើប្រាស់អុនសេន == ប្រជាជនជប៉ុននិយមងូតនិងត្រាំទឹកក្តៅ ហេតុនេះអុនសេនបានក្លាយជាកន្លែងងូតទឹកទូទៅ។ នៅក្នុងសម័យដែលខ្វះចំនេះដឹងពីអនាម័យនិងការព្យាបាលជំងឺតាមរបៀបវិទ្យាសាស្ត្រ អុនសេនត្រូវបានប្រើប្រាស់​សំរាប់ព្យាបាលរបួសសើស្បែក និងជំងឺផ្សេងៗយ៉ាងមានប្រសិទ្ឋភាព។ មានរឿងដំនាលជាច្រើនអំពីសត្វមានរបួស​ដែលធ្លាក់ចូលទៅក្នុងអុនសេនហើយឆាប់ជាពីរបួសនៅពេលបន្ទាប់។ បច្ចុប្បន្នកន្លែងដែលមានអុនសេនតែងមាន ផ្ទះសំណាក់និងសណ្ឋាគារកកកុញ ព្រោះវាជាកន្លែងទេសចរនិងកំសាន្តសំរាប់ ដំនើរទស្សនកិច្ចសិក្សា និងការដើរលេងបញ្ចប់ឆ្នាំសិក្សារបស់សិស្សសាលា និងភ្ញៀវទេសចរទូទៅ។ == បំនែងចែកអុនសេនតាមសារធាតុរ៉ែ == ​ === អុនសេនសាមញ្ញ === មានសារធាតុរ៉ែនិងឧស្ម័នលាយឡំតិចតួចបំផុត(ក្រោម១ក្រាមក្នុង១លីត្រ)។ ប្រតិកម្មជាមួយស្បែកតិចតួច។​ ថ្លាគ្មាន​ពណ៌ គ្មានក្លិន គ្មានរស់ជាតិ។ ព្យាបាលជំងឺទាក់ទងនិងសសៃប្រសាទ សាច់ដុំ សន្លាក់ ជាំ ថ្លោះគ្រេច អាការរងា និងបំបាត់ភាពនឿយហត់។ ពាក្យថាសាមញ្ញនេះមានន័យថា មានសារធាតុអុនសេនច្រើនប្រភេទក្នុងបរិមាណតិចតូច លាយឡំគ្នាក្នុងសមាមាត្រយ៉ាងល្អ។ === អុនសេនស៊ុលផួរ === មានសារធាតុអ៊ីដ្រូសែនស៊ុលភីតយ៉ាងច្រើនលាយឡំ។មានក្លិចដូចពងមាន់ស្អុយ និងមានជាតិពុល។ មានប្រសិទ្ឋភាពបំបាត់មុន ស្បែកមានខ្លាញ់ច្រើន ជំងឺសើស្បែក ជំងឺទាក់ទងសន្លាក់ ក្អក រោគស្ត្រី ជាដើម។ វាមានប្រសិទ្ឋភាពផងដែរចំពោះជំងឺទឹកនោមផ្អែមដោយអ៊ីយ៉ុងស៊ុលផួរមាននាទីបង្កើនធាតុផ្សំអរម៉ូនអាំងស៊ុយលីន។​ ដោយសារវាមានជាតិពុល ការប្រើប្រាស់ត្រូវធ្វើដោយមានការណែនាំត្រឹមត្រូវពីគ្រូពេទ្យ។ ម្យ៉ាងទៀតសារធាតុអ៊ីដ្រូសែនស៊ុលភីដជាសារធាតុអាស៊ីត សូមប្រុងប្រយត័្នពេលចុះងួតដោយពាក់គ្រឿងអល្លង្កាជា​ពិសេសលោហៈធាតុប្រាក់។ === អុនសេនអំបិល === សំបូរសារធាតុអំបិល ជាពិសេសគឺអំបិលសំល។ ក្នុង១លីត្រមានអំបិលលើសពី១ក្រាម។ មានប្រសិទ្ឋភាពចំពោះ​របួសសើស្បែក ជំងឺសើស្បែក ជាំ ថ្លោះគ្រេច ជំងឺសន្លាក់ សសៃឈាម។ === អុនសេនដែក === សំបូរដែកកាបូណាត និងដែកស៊ុលផួរិច។ ដោយសារជាតិដែកមានប្រតិកម្មជាមួយខ្យល់ ទឹកនេះតែងមានពណ៌ច្រែស។ មានប្រសិទ្ឋភាពសំលាប់បាក់តេរី។ === អុនសេនទង់ដែង-ដែក === សំបូរសារធាតុទង់ដែងនិងដែក។ មានពណ៌លឿង។​ មានប្រសិទ្ឋភាពសំរាប់ជំងឺទាក់ទងនឹងឈាមដូចជា[[ជំងឺលើសឈាម]]។ === អុនសេនអាលុយមីញ៉ូម === សំបូរជាតិអាលុយមីញ៉ូម។ === អុនសេនអាស៊ីត === មានសារធាតុស៊ុលផួរិចនិងក្លរួ ដែលជាសមាសធាតុអាស៊ីត([[pH]] ក្រោម ៣)។ មានប្រតិកម្មខ្លាំង និងមានសមត្ថភាព​សំលាប់បាក់តេរីខ្ពស់។ មានប្រសិទ្ឋភាពចំពោះជំងឺសើស្បែក។ === អុនសេនកាបូនឌីអុកស៊ីត === ថ្លាគ្មានពណ៌ សំបូរកាបូនឌីអុកស៊ីត។ មានប្រសិទ្ឋភាពធ្វើអោយសសៃឈាមដើរស្រួល និងព្យាបាលជំងឺបេះដូងនិងលើសឈាម។ មានផលមិនល្អចំពោះអ្នកមានជំងឺផ្លួវដង្ហើម។ {{commonscat|Onsen}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អុនសេន]] eugzvf4baqg3evl3qyhrsruayljf95w អាជ្ញាធរអប្សរា 0 5147 342762 312348 2026-11-08T07:06:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342762 wikitext text/x-wiki អាជ្ញាធរ​អប្សរា (អាជ្ញាធរ​ដើម្បី​ការ​ពារ​រមណីយដ្ឋាន និង រៀង​ចំ​តំបន់​អង្គរ) បង្កើត​ឡើង​ជា​ផ្លូវ​ការ នា​[[ខែកុម្ភៈ|ខែ​កុម្ភៈ]] ឆ្នាំ ១៩៩៥ ។ សមត្ថកិច្ចនៃ​អាជ្ញាធរ​អប្សរា លាត​សន្ធឹង​លើ​ផៃ្ទដី​មួយ​ម៉ឺន​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា​នៃ[[ខេត្តសៀមរាប|​ខេត្ត​សៀម​រាប​]]ទាំង​មូល ពោល​គឺ ខេត្ត​ដែល​សម្បូរ​ទៅ​ដោយ​បេតិកភណ្ឌដ៏​សន្ធឹក​សន្ធាប់ ដែល​មាន​បរិស្ថាន​ច្រើន​បែប​យ៉ាង ព្រម​ទាំង​ប្រកប​ដោយ​ភោគ​ផល​ចិញ្ចឹម​ជីវិត ឥត​ខ្វះ ដោយ​សារ​វាល​ទំនាប​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង និង​[[ទនេ្លសាប|ទនេ្ល​សាប]] មាន​អំណោយ​ផល ។ អាជ្ញាធរ​អប្សរា ជា​គ្រឹះ​ស្ថាន​សាធារណៈ​មួយ ប្រកប​ដោយ​បុគ្គលិកភាព​គតិយុត្តិ មាន​ស្វ័យភាព​រដ្ឋបាល និង​ហិរញ្ញវត្ថុ ។ អាជ្ញាធរ​អប្សរា​មាន​បេសកកម្ម​គិត​គូរ ដឹក​នាំ​ការ​ងារ​រៀប​ចំ និង​អភិវឌ្ឍ​ទេសចរណ៍​នៃ​តំបន់​ចំនួន​ប្រាំ ដែល​កំណត់​ក្នុង​ព្រះ​រាជក្រឹត្យ​លេខ ០០១ នស ចុះ​ថៃ្ង​ទី ២៨ [[ខែឧសភា|ខែ​ឧសភា]] ឆ្នាំ ១៩៩៤ ស្តី​ពី​ការ​កំណត់ និង ចាត់​ចែង​តំបន់​សៀមរាប-អង្គរ ។ ព្រះ​រាជក្រឹត្យ​ចេញ​នៅ​[[ខែមករា|ខែ​មករា]] ឆ្នាំ ១៩៩៩ បាន​បនែ្ថម​អំណាច​ទៅ​ឲ្យ​ប្រធាន​ក្រុម​ប្រឹក្សាភិបាល​អាជ្ញាធរ​អប្សរា ដែល​ជាមួយ​គ្នា​នោះ ក៏​ជា​ប្រធាន​អគ្គនាយក​ដែរ ។ សមត្ថកិច្ច​របស់​អាជ្ញាធរ​ទូទៅ បាន​ត្រូវ​ពង្រឹង​បនែ្ថម​គួរ​ឲ្យ​កត់​ម្គាល់​ ជា​ពិសេស​លើ​ការ​គ្រប់​គ្រង​ទាំង​ស្រុង​លើ​វិស័យ​អភិវឌ្ឍន៍​នៅ​អង្គរ ។ អាជ្ញាធរ​អប្សរា​បង្កើត​ឡើង​ជា​អាជ្ញាធរ​ដើម្បី​ការ​ពារ​រមណីយដ្ឋាន និង​រៀប​ចំ​តំបន់​អង្គរ ។ == ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ == អាជ្ញាធរអប្សរាប្រាស្រ័យទាក់ទងការងារជាមួយសហគមន៍អន្តរជាតិ តាមរយៈយន្តកម្មមួយដែលទាំងអស់គ្នាបានបង្កើតឡើង។ គម្រោងការងារទាំងអម្បាលមាណ ត្រូវដាក់ឲ្យគណៈកម្មការអន្តរជាតិសម្របសម្រួលមួយ ហៅថា ICC ត្រួតពិនិត្យ។ ICC បញ្ជូនទៅឲ្យគណៈកម្មការបចេ្ចកទេស (Technical Committee) របស់ខ្លួនពិនិត្យតាម ទស្សនៈបចេ្ចកទេស។ គណៈកម្មការទាំងពីរនេះ មាន[[ប្រទេសជប៉ុន]] និង[[បារាំង]]ជាសហប្រធានព្រមទាំង[[យូណេស្កូ]] ជាលេខាធិការដ្ឋានក្នុងក្របខណ្ឌនេះ កម្ពុជាដែលជាម្ចាស់ផ្ទះ ធ្វើកិច្ចប្រជុំជាប្រក្រតីជាមួយភាគីអន្តរជាតិ របស់ខ្លួននៅសៀមរាប ឬនៅ[[ភ្នំពេញ]]។ វិធីប្រាស្រ័យគ្នានេះ ញាំងឲ្យភាគីជាតិពង្រឹងសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន បន្តិច ម្តងៗទៅបាន។ == បេសកកម្ម និងភារកិច្ច == == រចនាសម្ព័ន្ធ == អគ្គនាយដ្ឋាននៃអាជ្ញាធរអប្សរា ជាគ្រឹះស្ថានសាធារណៈរដ្ឋុបាល មានរចនាសម្ព័ន្ធដូចតទៅ ៖ * ១. នាយកដ្ឋានរដ្ឋុបាល បុគ្គលិក ហិរញ្ញកិច្ច និងទំនាក់ទំនងសាធារណៈ * ២. នាយកដ្ឋានរមណីយដ្ឋាន និងបុរាណវិទ្យាទី ១ * ៣. នាយកដ្ឋានរមណីយដ្ឋាន និងបុរាណវិទ្យាទី ២ * ៤. នាយកដ្ឋានអភិវឌ្ឌន៍វប្បធម៌ សារមន្ទីរនិង បទដ្ឋានបេតិកភ័ណ្ឌអន្តរជាតិ * ៥. នាយកដ្ឋានអភិវឌ្ឍន៍ទេសចរណ៍អង្គរ * ៦. នាយកដ្ឋាននគរូបនីយកម្ម និងអភិវឌ្ឍតំបន់សៀមរាប-អង្គរ * ៧. នាយកដ្ឋានប្រជាសាស្រ្ត និងការអភិវឌ្ឍ * ៨. នាយកដ្ឋានទឹក និងព្រៃឈើ * ៩. នាយកដ្ឋានសណ្តាប់ធ្នាប់ និងសហប្រតិបត្តិការ == គេហទំព័រ == https://web.archive.org/web/20230110053416/https://apsaraauthority.gov.kh/ o3ekezjznygy1zs5dv6yaoeukupatpz .kh 0 6217 342563 324433 2026-11-07T22:56:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342563 wikitext text/x-wiki {{Infobox Top level domain |name = .kh |image =https://km.wikipedia.org/wiki/.kh |introduced = 20 កុម្ភៈ 1996 |type = [[ដែនកម្រិតខ្ពស់តាមកូដប្រទេស]] |status = សកម្ម |registry = [[និយ័តករទូរគមនាគមន៍កម្ពុជា]] (TRC) |sponsor = [[ក្រសួងប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍]] |intendeduse = អង្គភាពជាប់ទាក់ទិនជាមួយ {{KHM}} |actualuse = ប្រើក្នុងប្រទេសកម្ពុជា |restrictions = *ប្រើប្រាស់សម្រាប់អង្គភាព និងប្រជាជនកម្ពុជា ឬជនបរទេសជារូបវន្តបុគ្គល ឬនីតិបុគ្គល ដែលបានដាក់ស្នើពាក្យសុំមក ន.ទ.ក *ឈ្មោះនិងមាតិកាមានលក្ខណៈអាសអាភាស មិនសមរម្យ និងបែបប្រមាថនឹងត្រូវបានហាមឃាត់ |structure = ការចុះឈ្មោះស្ថិតនៅកម្រិតទីបីក្រោមស្លាកកម្រិតទីពីរ ឬកម្រិតទីពីរតែម្ដង |registereddomains = 3,033 |dateregistereddomains = វិច្ឆិកា 2021 |refregistereddomains = <ref>{{cite web|url=https://www.trc.gov.kh/en/certificates/|title=និយ័តករទូរគមនាគមន៍|lang=pt-br|trans-title=ស្ថិតិវិញ្ញាបនបត្រ|website=trc.gov.kh|access-date=20 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220091438/https://www.trc.gov.kh/en/certificates/|url-status=dead}}</ref> |document = [https://www.trc.gov.kh/en/online-services1/dns-registration/ កិច្ចណែនាំស្តីពី .kh] |disputepolicy = ម្ចាស់របស់ឈ្មោះពាណិជ្ជកម្មដែលបានចុះឈ្មោះមានអាទិភាព ហើយអាចប្រឈមនឹងការចុះឈ្មោះដែលមានវិវាទ |website = {{URL|trc.gov.kh}} }} '''.kh''' ជាដែនកម្រិតខ្ពស់[[អ៊ីនធើណេត]]តាម[https://example.org Cambodia]) សម្រាប់[[ប្រទេសកម្ពុជា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយ[[ក្រសួងប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍]] ហើយពីឆ្នាំ ២០១២ មក មុខងារនេះត្រូវបានផ្ទេរទៅកាន់[[និយ័តករទូរគមនាគមន៍កម្ពុជា]]។ == ដែនកម្រិតទីពីរ == * '''per.kh''' - សម្រាប់ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន។ * '''com.kh''' - សម្រាប់អង្គភាពពាណិជ្ជកម្ម។ * '''edu.kh''' - សម្រាប់ស្ថាប័នអប់រំ។ * '''gov.kh''' - សម្រាប់អង្គភាពរដ្ឋាភិបាល។ * '''mil.kh''' - សម្រាប់អង្គភាពយោធា។ * '''net.kh''' - សម្រាប់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបណ្តាញ។ * '''org.kh''' - សម្រាប់អង្គការមិនមែនពាណិជ្ជកម្ម។ == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == *[https://web.archive.org/web/20211220131533/https://www.domain.gov.kh/ គេហទំព័រចុះឈ្មោះដែន .kh] ik6de7vdma0p827hoe8gohoepqgsrf6 ទសពលញ្ញាណ 0 6419 342628 310622 2026-11-08T02:36:56Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342628 wikitext text/x-wiki ==និយមន័យ== ទសពលញ្ញាណ មក​ពី​សព្ទ​ថា ទស (១០) និង ពលៈ (កម្លាំង) និង ញាណ (សេចក្ដី​ដឹង, ប្រាជ្ញា, ទ្រង់​ញាណ (ព្រះ​ពុទ្ធ) ទ្រង់​ជ្រាប​ច្បាស់​នូវ​កិច្ច​ការ​អាថ៌​កំបាំង​ជ្រាល​ជ្រៅ​ផ្សេង​ៗ ដោយ​ព្រះ​ប្រាជ្ញា) ។ តាម​​វចនានុក្រម​ខ្មែរ​ ពាក្យ​ថា ទសពល (ទៈ-សៈ-ពល់) គុណសព្ទ ឬ នាមសព្ទ មាន​ន័យ​ថា ដែល​មាន​កម្លាំង ១០ គឺ​មាន​កម្លាំង​ស្មើ​នឹង​ដំរី​វិសេស ១០ (ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ) ឬហៅ​ថា ព្រះ​ទសពល ។ ក្នុង​ភាសា​បាលី​ គេ​ប្រើ​ពាក្យ​ថា ទសតថគតពល (ទៈសៈ-តៈថៈគៈតៈ-ពៈលៈ) (dasa-(Tathāgata)- bala) ប្រែ​តាម​រូបសព្ទថា អំណាច ១០ របស់​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ ឬ ព្រះ​អង្គ​ដែល​មាន​ ១០ អំណាច ពោល​គឺ​ ព្រះ​ពុទ្ធ ។ ==អធិប្បាយ== ពាក្យថា ទសពលញ្ញាណ (the Ten Powers of the Perfect One)(បាលីថា តថាគតពលញ្ញាណ ១០) គឺ​ជា ព្រះ​ញាណ​ដែល​ជា​កម្លាំង​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​ទាំង ១០ ប្រការ ដែល​អាច​ឲ្យ​ព្រះ​អង្គ​​មាន​សំឡេង​ដូច​សីហនាទ (សិង្ហ) ដើម្បី​ប្រកាស​ផ្សាយ​សាសនា​ឲ្យ​គង់វង់ [វចនានុក្រមពុទ្ធសាសនា​ ភាសា​ថៃ] ។ ញាណ​ដ៏​អស្ចារ្យ​ទាំង ១០ របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​មាន​ដូច​ខាង​ក្រោម ៖ # '''ឋានាឋានញ្ញាណ''' : ញាណ​​ដែល​អាច​ដឹង​ឋានៈ និង អឋាន គឺ ការ​ដឹង​ធម្មជាតិ​ពិត​ទាក់ទង​នឹង​ព្រំដែន និង ខេត្ត​ខណ្ឌ​នៃ​វត្ថុ​ទាំង​ឡាយ ពោល​គឺ​ការ​ដឹង​ថា​ អ្វី​អាច​កើត​ឡើង​បាន អ្វី​កើត​ឡើង​មិន​បាន និង​ ​ប៉ុន្មាន​ជាការ​ល្មម និយាយ​ឲ្យ​ចំ​វា​ជា​សម្ព័ន្ធ​ភាព​រវាង​ហេតុ​ និង ​ផល និង​ក្បួន​ច្បាប់​នៃ​ចរិយធម៌​ទាក់​ទង​នឹង​លទ្ធភាព​របស់​បុគ្គល​ម្នាក់​ៗ​ដែល​នឹង​ទទួល​បាន​ផលនៃ​កម្ម​​ដែល​មនុស្ស​ម្នាក់​ៗ​ប្រព្រឹត្ត​ល្អ​និង​អាក្រក់​ផ្សេង​ៗ​គ្នា ។ — knowledge of instance and no instance; knowledge of possibilities and impossibilities # '''កម្មវិបាកញ្ញាណ''' : ញាណ​ដែល​អាច​ដឹង​អំពី​ផល​នៃ​កម្ម ពោល​គឺ​​​លទ្ធភាព​អាច​កំណត់​បែង​ចែក​ការ​ឲ្យ​ផល​ភ្លាម​ៗ រវាង​កម្ម​ល្អ​និង​កម្ម​អាក្រក់ ដែល​ជា​ប់​ពាក់​ព័ន្ធ​នឹង​បច្ច័យ​ឡោមព័ទ្ធ​ផ្សេង​ៗ,​ អាច​មើល​ឃើញ​ច្បាស់​លាស់​នូវ​ការ​ទាក់​ទង​រវាង​ដំណើរក​កើត​ផល​នៃ​កម្ម​យ៉ាង​ច្បាស់ ។ ​— knowledge of ripening of action; knowledge of the results of karma # '''សព្វត្ថគាមិនីបដិបទាញាណ''' : ញាណ​ដែល​អាច​ដឹង​ខ​ប្រតិបត្តិ​ដែល​នឹង​នាំ​ទៅ​កាន់​គតិ​ទាំង​ពួង គឺ​ សុគតិ ទុគ្គតិ ឬ​ដំណើរ​ផុត​ចាក​គតិ; ឬ​ជា​ញាណ​ដែល​ដឹង​របៀប​ប្រតិបត្តិ​​ដែល​នាំ​ទៅ​កាន់​អត្ថប្រយោជន៍​ទាំង​ពួង ពោល​គឺ​ ទិដ្ឋធម្មិកត្ថ សម្បរាយិកត្ថ ឬ បរមត្ថ គឺ​ការ​ដឹង​ថា​ពេល​ប្រាថ្នា​ចូល​ទៅ​កាន់​គតិ​ឬ​ប្រយោជន៍​ណា​មួយ ឬ​ប្រាថ្នា​ធ្វើ​កិច្ចការ​អ្វី​មួយ គឺ​មានវិធីប្រតិបត្តិ​​យ៉ាង​ល្អិតល្អន់ ។ — knowledge of the way that leads anywhere; knowledge of the practice leading to all destinies and all goals # '''នានាធាតុញ្ញាណ''' : ញាន​ដែល​អាច​ដឹង​សភាវៈ​នៃ​លោក​ដែល​ជា​ផ្សំ​ឡើង​ដោយ​ធាតុ​ផ្សេង​ៗ​យ៉ាង​ច្រើន​អនេក គឺ ការ​ដឹង​នូវ​សភាវៈ​របស់​ធម្មជាតិ ទាំង​ផ្នែក​ឧបាទិន្នកសង្ខារ និង អនុប្បាទិន្នកសង្ខារ ដូច​ជា​ ការ​ដឹង​គ្រឿង​ផ្សំ​ផ្សេង​ៗរបស់​ជីវិត ការ​ដឹង​សភាវៈ​នៃ​គ្រឿង​ផ្សំ​ទាំង​នោះ ព្រម​ទាំង​លក្ខណៈ​ និង មុខងារ​​របស់​ធាតុ​ផ្សំ​នីមួយ​ៗនោះ​ ជាអាទិ គឺ​ការ​ដឹង​មុខងារ​របស់​ខន្ធ អាយតនៈ និង ធាតុ​ផ្សេង​ៗ នៅ​ក្នុង​ក្បួន​នៃ​ការ​យល់​ដឹង​ ជាដើម និង ការ​ដឹង​នូវ​ហេតុ​នៃ​ការ​បែក​ធ្លាយ​របស់​វត្ថុ​ទាំង​ឡាយ​នោះ ។ — knowledge of the world with its many and different elements # '''នានាធិមុត្តិកញ្ញាណ''' : ញាណ​ដែល​ដឹង​នូវ​អធិមុត្តិ គឺ ការ​ដឹង​អធ្យាស្រ័យ និន្នាការ ការប្រកាន់​ជំនឿ និង ចំណាប់​អារម្មណ៍ ជាដើម របស់​សត្វ​ទាំង​ឡាយ​ ដែល​ប្រព្រឹត្ត​ជីវិត​របស់​គេ​រៀង​ៗ​ខ្លួន ។ — knowledge of the different dispositions of beings # '''ឥន្រ្ទិយប្បរោបរិយត្តញ្ញាណ''' : ញាណ​ដែល​ដឹង​នូវ​សេចក្តី​ប្រសើរ និង ថយថោក​នៃ​ឥន្ទ្រីយ៍​​ទាំង​ឡាយ​ គឺ​ការ​ដឹង​ថា​សត្វ​នោះ​មាន​សទ្ធា វីរិយៈ សតិ សមាធិ បញ្ញា ត្រឹម​កម្រិត​ណា មាន​កិលេស​ច្រើន មាន​ឥន្ទ្រីយ៍​ទន់​ជ្រាយ ឬ​ចាស់​ក្លា ងាយ​ប្រដៅ​ឬ​ពិបាក​ប្រដៅ មាន​លក្ខណៈ​សម្បត្តិ​សមរម្យ​អាច​ត្រាស់​ដឹង​ឬ​អត់ — knowledge of the state of faculties of beings; knowledge of the inferiority and superiority of the controlling faculties of various beings; knowledge as regards maturity of persons # '''ឈានាទិសង្កិលេសាទិញ្ញាណ''' : ញាណ​ដែល​ដឹង​អំពី​ចិត្ត​​សៅហ្មង ចិត្ត​ជ្រះ​ថ្លា ចិត្ត​​ចេញ​ចាក​ឈាន វិមោក្ខ សមាធិ និង សមាបត្តិ ទាំង​ឡាយ​ — knowledge of defilement, cleansing and emergence in the cases of the meditations, liberations, concentrations and attainments # '''បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ''' : ញាណ​ដែល​អាច​រឭក​ភព​ដែល​ធ្លាប់​បាន​យក​កំណើត​ពី​អតីតជាតិ — knowledge of the remembrance of former existences # '''ចុតូប្បាតញ្ញាណ''' : ញាណ​ដែល​អាច​ដឹង​នូវ​ចុតិ (ស្លាប់) និង ឧបត្តិ (កើត) នៃ​សត្វ​ទាំងឡាយ​ដែល​អន្ទោល​ទៅ​តាម​កម្ម - knowledge of the decease and rebirth of beings) # '''អាសវក្ខយញ្ញាណ''' : ញាណ​ដែល​អាច​ដឹង​នូវ​ការ​អស់​ទៅ​នៃ​អាសវៈ​ (គ្រឿង​សៅហ្មង) ទាំង​ឡាយ — knowledge of the exhaustion of mental intoxicants) ==សម្រង់​ពី[[ព្រះត្រៃបិដក]]== [១៦៦] ម្នាល​សារីបុត្ត '''តថាគតពលញ្ញាណ''' របស់​តថាគត​នេះ​មាន​ '''១០ ប្រការ''' គឺ​ជា​ពលញ្ញាណ ដែល​តថាគត​បាន​ប្រកប​ហើយ​ ទើប​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ហេតុ​ដ៏​ប្រសើរ បន្លឺ​សីហនាទ ក្នុង​បរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ (ចក្រ​ដ៏ប្រសើរ) ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ។ ឯតថាគតលញ្ញាណ ១០ តើ​ដូច​ម្តេច ? # ម្នាល​សារីបុត្ត ព្រះ​តថាគត​ក្នុង​លោក​នេះ​ '''រមែង​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ហេតុ​តាម​ហេតុ​ផង ដឹង​ច្បាស់​នូវ​អំពើ​មិន​មែន​ជា​ហេតុ​តាម​អំពើ​មិន​មែន​ជា​ហេតុ​ផង''' តាម​សេចក្តី​ពិត ។ ម្នាល​សារីបុត្ត​ ត្រង់​ដែល​ព្រះ​តថាគត​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ហេតុ​តាម​ហេតុ​ផង ដឹង​ច្បាស់​នូវ​អំពើ​មិន​មែន​ជា​ហេតុ​ តាម​អំពើ​មិន​មែន​ជា​ហេតុ​ផង តាម​សេចក្តី​ពិត ម្នាល​​សារីបុត្ត នេះ​ឯង ជា​តថាគតពលញ្ញាណ​របស់​តថាគតទី ១ ជា​ពលញ្ញាណ​ដែល​ព្រះ​តថា​គត​តែង​អាស្រ័យ ទើប​បាន​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ​ បន្លឺ​សីហនាទ​ក្នុង​ពួក​បរិស័ទ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ (ចក្រ​ដ៏​ប្រសើរ) ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ។ # ម្នាល​សារីបុត្ត មួយ​ទៀត ព្រះ​តថាគត'''​រមែង​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​វិបាក​នៃ​កុសលកម្ម​​ និង អកុសលកម្ម ដែល​សត្វ​បាន​ធ្វើ​ហើយ ទាំង​អតីត អនាគត និង បច្ចុប្បន្ន តាម​បច្ច័យ តាម​ហេតុ''' ដោយ​សេចក្តី​ពិត​មែន ។ ម្នាល​សារីបុត្ត ត្រង់​ដែល​តថាគតដឹង​ច្បាស់​នូវ​វិបាក​​នៃ​កុសល និង អកុសល ដែល​សត្វ​បាន​ធ្វើ​ហើយ ទាំង​អតីត អនាគត និង បច្ចុប្បន្ន តាម​បច្ច័យ តាម​ហេតុ ដោយ​សេចក្តី​ពិត​ ម្នាល​សារីបុត្ត នេះ​ឯង​ជា​តថាគតពលញ្ញាណ​របស់​តថាគត (ទី ២) ជា​ពលញ្ញាណ​ដែល​តថាគត​តែង​អាស្រ័យ ទើប​បាន​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ​ បន្លឺ​ឡើង នូវ​សីហនាទ​ក្នុង​បរិស័ទ​ទាំងឡាយ ញ៉ាំង​ចក្រ​ដ៏​ប្រសើ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ។ # ម្នាល​សារីបុត្ត មួយ​ទៀត តថាគត'''​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​បដិបទា​​ជា​ដំណើរ​ ទៅ​កាន់​សុគតិ និង ទុគ្គតិ​ក្នុង​ទី​ទាំង​ពួង''' តាម​សេចក្តី​ពិត ។ ម្នាល​សារីបុត្ត ត្រង់​ដែល​ព្រះ​តថាគត​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​បដិបទា​ ដំណើរ​ទៅ​កាន់​សុគតិ​ និង ទុគ្គតិ​ក្នុង​ទី​ទាំង​ពួង ម្នាល​សារីបុត្ត នេះ​ឯង​ជា​តថាគត​ពលញ្ញាណ​របស់​ព្រះ​តថាគត (ទី ៣) ជា​ពលញ្ញាណ​ដែល​ព្រះ​តថាគត​​តែង​អាស្រ័យ​ហើយ ទើប​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ បន្លឺ​សីហនាទ​ក្នុង​បរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ​ដ៏​ប្រសើ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ។ # ម្នាល​សារីបុត្ត​ មួយ​ទៀត តថាគត​'''ដឹង​ច្បាស់​នូវ​លោក​ដែល​មាន​ធាតុ​ច្រើន​យ៉ាង​ មាន​ធាតុ​ផ្សេង​ៗ​គ្នា''' តាម​សេចក្តី​ពិត ។ ម្នាល​សារីបុត្ត ត្រង់​ដែល​​តថាគតដឹង​ច្បាស់​នូវ​លោក​ដែល​មាន​ធាតុ​ច្រើន​យ៉ាង មាន​ធាតុ​ផ្សេង​ៗ​គ្នា តាម​សេចក្តី​ពិត ម្នាល​សារីបុត្ត នេះ​ឯង​ជា​តថាគតពលញ្ញាណ (ទី ៤) ជា​ពលញ្ញាណ ដែល​ព្រះ​តថាគត​បាន​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ ទើប​បន្លឺ​សីហនាទ​ក្នុង​ពួក​បរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ។ # ម្នាល​សារីបុត្ត​ មួយ​ទៀត ព្រះ​តថាគត​'''ដឹង​ច្បាស់​នូវ​អធ្យាស្រ័យ​ផ្សេង​ៗ​គ្នា របស់​សត្វ​ទាំងឡាយ''' តាម​សេចក្តី​ពិត ។ ម្នាល​សារីបុត្ត ត្រង់​ដែល​ព្រះ​តថាគត​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​អធ្យាស្រ័យ​ផ្សេង​ៗ​គ្នា របស់​​សត្វ​ទាំងឡាយ​តាម​សេចក្តី​ពិត ម្នាល​សារីបុត្ត​នេះ​ឯង​ជា​តថាគតពលញ្ញាណ​របស់​ព្រះ​តថាគត (ទី ៥) ជា​ពលញ្ញាណ​ដែល​ព្រះ​តថាគត​តែង​អាស្រ័យ​ហើយ ទើប​បាន​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ បន្លឺ​សីហនាទ​ក្នុង​បរិស័ទ​ទាំងឡាយ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត​ទៅ ។ # ម្នាល​សារីបុត្ត មួយ​ទៀត តថាគត​'''ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ឥន្ទ្រិយ​ក្លៀវក្លា​ និង ទន់ របស់​ពួក​សត្វ​ដទៃ របស់​បុគ្គល​ដទៃ''' តាម​សេចក្តី​ពិត ។ ម្នាល​សារីបុត្ត ត្រង់​ដែល​ព្រះ​តថាគត​ដឹង​ច្បាស់ នូវ​ឥន្ទ្រិយ​ក្លៀវក្លា​ និង ទន់ របស់​ពួក​សត្វ​ដទៃ​ ពួក​បុគ្គល​ដទៃ តាម​សេចក្តី​ពិត ម្នាល​សារីបុត្ត នេះ​ឯង​ជា​តថាគតពលញ្ញាណ​របស់​ព្រះ​តថាគត​(ទី ៦) ជា​ពលញ្ញាណ​ដែល​ព្រះ​តថាគត​តែង​អាស្រ័យ​ហើយ ទើប​បាន​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ បន្លឺ​សីហនាទ​ក្នុង​បរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ ។ # ម្នាល​សារីបុត្ត មួយ​ទៀត តថាគត'''​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ សេចក្តី​សៅហ្មង សេចក្តី​ផូរផង់ និង ការ​ចេញ​នៃ​ឈាន វិមោក្ខ សមាធិ និង សមាបត្តិ​ទាំងឡាយ''' តាម​សេចក្តី​ពិត ។ ម្នាល​សារីបុត្ត ត្រង់​ដែល​ព្រះ​តថាគត​ដឹង​ច្បាស់នូវសេចក្តី​សៅហ្មង សេចក្តី​ផូរផង់ និង ការ​ចេញ​នៃ​ឈាន វិមោក្ខ សមាធិ និង សមាបត្តិ​ទាំងឡាយ តាម​សេចក្តី​ពិត ម្នាល​សារីបុត្ត នេះ​ឯង​ជា​តថាគតពលញ្ញាណ​របស់​ព្រះ​តថាគត​(ទី ៧) ជា​ពលញ្ញាណ​ដែល​ព្រះ​តថាគត​តែង​អាស្រ័យ​ហើយ ទើប​បាន​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ បន្លឺ​សីហនាទ​ក្នុង​បរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ ។ # ម្នាល​សារីបុត្ត មួយ​ទៀត តថាគត'''​រលឹក​ជាតិ​បាន​នៅ​អាស្រ័យ​ក្នុង​កាល​មុន​ជា​អនេកជាតិ''' គឺ​រលឹក​បាន​ ១ ជាតិ ២ ជាតិ ៣ ជាតិ ៤ ជាតិ ៥ ជាតិ ១០ ជាតិ ២០ ជាតិ ៣០ ជាតិ ៤០ ជាតិ ៥០ ជាតិ ១០០ ជាតិ ១ ពាន់​ជាតិ​ ១ សែន​ជាតិ​ក៏​បាន រលឹក​បាន​​ច្រើន​សំវដ្តកប្ប ច្រើន​វិវដ្តកប្ប ច្រើន​សំវដ្ដវិវដ្តកប្ប​ក៏​បាន ថា​ក្នុង​ភព​ឯណោះ អាត្មា​អញ​មាន​ឈ្មោះ​យ៉ាង​នេះ មាន​គោត្រ​យ៉ាង​នេះ មាន​សម្បុរ​យ៉ាង​នេះ មាន​អាហារ​យ៉ាង​នេះ បាន​ទទួល​សុខ​ទុក្ខ​យ៉ាង​នេះ​ មាន​កំណត់​អាយុ​ត្រឹម​ប៉ុណ្ណេះ អាត្មាអញ​នោះ​ច្យុត​ចាក​អត្តភាព​នោះ​ហើយ​បាន​ទៅ​កើត​ក្នុង​ភព​ឯណា ដែល​ទៅ​កើត​ក្នុង​ភព​ឯ​ណោះ​ទៀត អាត្មាអញ ក៏​មាន​ឈ្មោះ​យ៉ាង​នេះ មាន​គោត្រ​យ៉ាង​នេះ មាន​សម្បុរ​យ៉ាង​នេះ មាន​អាហារ​យ៉ាង​នេះ ទទួល​សុខ​ទុក្ខ​យ៉ាង​នេះ មាន​កំណត់​អាយុ​ត្រឹម​​ប៉ុណ្ណេះ លុះ​អាត្មាអញ្​នោះ​ច្យុត​ចាក​អត្តភាព​នោះ​ហើយ​ ទើប​ទៅ​កើត​ក្នុង​ភព​នេះ​ឯង ។ ព្រះ​តថាគត​រលឹក​ជាតិ​ដែល​បាន​នៅ​អាស្រ័យ​ក្នុង​កាល​មុន​ជា​អនេក​ជាតិ ព្រម​ទាំង​អាការ ព្រម​ទាំង​ឧទ្ទេស​យ៉ាង​នេះ​ឯង ។ ម្នាល​សារីបុត្ត ត្រង់​ដែល​ព្រះ​តថាគត​រលឹក​ជាតិ ដែល​បាន​នៅ​អាស្រ័យ​ក្នុង​​កាល​មុន​ជា​អនេក​ជាតិ គឺ​រលឹក​បាន​ ១ ជាតិ ២ ជាតិ ។បេ។ រលឹក​ជាតិ​ដែល​បាន​នៅ​អាស្រ័យ​ក្នុង​កាល​មុន​ជា​អនេក​ជាតិ ព្រម​ទាំង​អាការ​ព្រម​ទាំង​ឧទ្ទេស​យ៉ាង​នេះ ម្នាល​សារីបុត្ត នេះ​ឯង​ជា​តថាគតពលញ្ញាណ​របស់​ព្រះ​តថាគត​(ទី ៨) ជា​ពលញ្ញាណ​ដែល​ព្រះ​តថាគត​តែង​អាស្រ័យ​ហើយ ទើប​បាន​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ បន្លឺ​សីហនាទ​ក្នុង​បរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ ។ # ម្នាល​សារីបុត្ត មួយ​ទៀត តថាគត'''​​មាន​ចក្ខុ​ដូច​ជា​ទិព្វ​ដ៏​បរិសុទ្ធ កន្លង​ហួស​ចក្ខុ​របស់​មនុស្ស​ធម្មតា''' តែង​ឃើញ​នូវ​សត្វ​ទាំងឡាយ កំពុង​ច្យុត​កំពុង​កើត ជា​សត្វ​ទាបថោក​ខ្លះ ខ្ពង់​ខ្ពស់​ខ្លះ មាន​សម្បុរ​ល្អ​ខ្លះ មាន​សម្បុរ​អាក្រក់​ខ្លះ មាន​គតិ​ល្អ​ខ្លះ មាន​គតិ​អាក្រក់​ខ្លះ ដឹង​ច្បាស់​នូវ​សត្វ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​អន្ទោល​ទៅ​តាម​កម្ម​ (របស់​ខ្លួន) ថា អើ​ហ្ន៎ សត្វ​ទាំង​អម្បាល​នេះ ។បេ។ រមែង​ដឹង​ច្បាស់​ (យ៉ាង​នេះ​ឯង) ។ ម្នាល​សារីបុត្ត ត្រង់​ដែល​ព្រះ​តថាគត​មាន​ចក្ខុ​ដូច​ជា​ទិព្វ​ដ៏​បរិសុទ្ធ កន្លង​ហួស​ចក្ខុ​របស់​មនុស្ស​ធម្មតា តែង​ឃើញ​នូវ​សត្វ​ទាំងឡាយ កំពុង​ច្យុត​​កើត ជា​សត្វ​ទាបថោក​ខ្លះ ខ្ពង់​ខ្ពស់​ខ្លះ មាន​សម្បុរ​ល្អ​ខ្លះ មាន​សម្បុរ​អាក្រក់​ខ្លះ មាន​គតិ​ល្អ​ខ្លះ មាន​គតិ​អាក្រក់​ខ្លះ ដឹង​ច្បាស់​នូវ​សត្វ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​អន្ទោល​ទៅ​តាម​កម្ម​ (របស់​ខ្លួន) ថា អើ​ហ្ន៎ សត្វ​ទាំង​អម្បាល​នេះ ។បេ។ រមែង​ដឹង​ច្បាស់​ (យ៉ាង​នេះ​ឯង) ម្នាល​សារីបុត្ត នេះ​ឯង​ជា​តថាគតពលញ្ញាណ​របស់​ព្រះ​តថាគត​(ទី ៩) ជា​ពលញ្ញាណ​ដែល​ព្រះ​តថាគត​តែង​អាស្រ័យ​ហើយ ទើប​បាន​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ បន្លឺ​សីហនាទ​ក្នុង​បរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ ។ # ម្នាល​សារីបុត្ត មួយ​ទៀត តថាគត​​​'''បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ជាក់​ច្បាស់​នូវ​ចេតោវិមុត្តិ នូវ​បញ្ញាវិមុត្តិ​ មិនមាន​អាសវៈ ព្រោះ​អស់​ទៅ​នៃ​អាសៈ​ទាំង​ឡាយ ដោយ​ប្រាជ្ញា​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន ហើយ​សម្រេច​សម្រាន្ត​នៅ​ដោយ​ឥរិយាបថ ៤''' ។ ម្នាល​សារីបុត្ត ត្រង់​ដែល​ព្រះ​តថាគត​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ជាក់​ច្បាស់​នូវ​ចេតោវិមុត្តិ នូវ​បញ្ញាវិមុត្តិ​ មិនមាន​អាសវៈ ព្រោះ​អស់​ទៅ​នៃ​អាសៈ​ទាំង​ឡាយ ដោយ​ប្រាជ្ញា​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន ហើយ​សម្រេច​សម្រាន្ត​នៅ​ដោយ​ឥរិយាបថ ៤ ម្នាល​សារីបុត្ត នេះ​ឯង​ជា​តថាគតពលញ្ញាណ​របស់​ព្រះ​តថាគត​(ទី ១០) ជា​ពលញ្ញាណ​ដែល​ព្រះ​តថាគត​តែង​អាស្រ័យ​ហើយ ទើប​បាន​ដល់​នូវ​ថ្នាក់​ដ៏​ប្រសើរ បន្លឺ​សីហនាទ​ក្នុង​បរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ ញ៉ាំង​ព្រហ្មចក្រ​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ ។ (ref. 2) '''សម្រង់​ចេញ​ពី​ឯកសារ​ភាសា​អង់គ្លេស''' ​គម្ពីរ​មជ្ឈិមនិកាយ ​ M. 12.; និង គម្ពីរ​អង្គុត្តរនិកាយ A. X, 21: There, o monks, the Perfect One understands according to reality the [1] possible as possible, and the impossible as impossible ... [2] the result of past, present and future actions ... [3] the path leading to the welfare of all ... [4] the world with its many different elements ... [5] the different inclinations in beings ... [6] the lower and higher faculties in beings ... [7] the defilement, purity and rising with regard to the absorptions, deliverances, concentration and attainments ... [8] remembering many former rebirths ... [9] perceiving with the divine eye how beings vanish and reappear again according to their actions (kamma) ... [10] gaining, through extinction of all taints, possession of 'deliverance of mind' and 'deliverance through wisdom' ...." ==កំណត់​សម្គាល់== ==ឯកសារយោង== # '''[[ព្រះត្រ័យបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[មជ្ឈិមនិកាយ]] > [[មូលបណ្ណាសក]] > [[សីហនាទវគ្គ]] > [[មហាសីហនាទសូត្រ]] > [[តថាគតពលញ្ញាណ ១០ ប្រការ]]''' (សៀវភៅ​លេខ ២៣ ទំព័រ​ទី ២៦៣ វគ្គ ១៦៦) # '''[[ព្រះត្រ័យបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]]​ > [[មជ្ឈិមនិកាយ]]​ > [[សីហនាទវគ្គ]]​ > [[មហាសីហនាទសូត្រ]] > [[តថាគតពលញ្ញាណ ១០ ប្រការ]] > [[វគ្គ ១៦៦]]'''​ (សៀវភៅ​លេខ ២០ ទំព័រ​ទី ២៦៣) # សុត្តន្តបិដក អង្គុត្តរនិកាយ ទសកនិបាត បឋមបណ្ណាសក មហាវគ្គ​ ទី ៣ (សៀវភៅ​លេខ ៥០ ទំព័រ ៧៣ វគ្គ ២១) ។ # អភិធម្មបិដក វិភង្គបករណ៍ តតិយវគ្គ ញាណវិភង្គ ទសកនិទ្ទេស (សៀវភៅ​លេខ ៨២ ទំព័រ​ទី ១១៨ វគ្គ ៧៣) ។ # គេហទំព័រ ព្រះ​ត្រៃ​បិដក​ភាសា​ថៃ វចនានុក្រម​ពុទ្ធសាសនា​ : [https://web.archive.org/web/20130514132148/http://www.84000.org/tipitaka/dic/d_item.php?i=323] [[Category:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] np0hfrfeuwjyfl0swvf8k29s1dpncpr បរាភវសូត្រ 0 6458 342645 339052 2026-11-08T03:41:48Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342645 wikitext text/x-wiki ​នៅ​ក្នុង​​​គម្ពីរ​[[ព្រះត្រៃបិដក]] [[សុត្តន្តបិដក]] [[ខុទ្ទកនិកាយ]] [[សុត្តនិបាត]] [[តតិយភាគ]] (សៀវភៅ​[[ភាគ៥៤]] ទំព័រទី ៣៦) ([[បរាភវសូត្រ]]) មាន​​​តំណាល​អំពី​​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ព្រះពុទ្ធ​​​ឲ្យ​មនុស្ស​ស្គាល់​មូលហេតុ​ ១២ ប្រការ​ដែល​នាំ​មក​នូវ​ក្តីវិនាស ។ ជា​គូ​នឹង​បរាភវសូត្រ នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក ផ្នែក​សុត្តន្តបិដក ខុទ្ទកនិកាយ ត្រង់ [[ខុទ្ទកបាឋ]]ៈ (សៀវភៅ​[[ភាគ៥២]] ទំព័រ​ទី ១ ដល់ ២០) មាន​រៀបរាប់​អំពី​​កិច្ចការ​ចំនួន ៣៨ ប្រការ​ ​ដែល​នាំ​មក​នូវ​សេចក្តី​ចម្រើន ឬ ​​[[មង្គលសូត្រ]] (ទំព័រ​ទី ៤ ដល់​ទី ៦) ។ ប្រសិន​បើ​មនុស្ស​ទាំងឡាយ​អនុវត្តតាម​គោលការណ៍​ទាំង ៣៨ ប្រការ​​នៅ​ក្នុង​មង្គលសូត្រ ហើយ​វៀរចាក​អំពើ​គួរ​ចៀសវាង​ទាំង ១២ នៅ​ក្នុង​បរាភវសូត្រ មនុស្ស​ទាំងឡាយ​នឹង​បាន​សុខ​ស្ងប់ និង ចម្រុង​ចម្រើន ។ ​ === បរាភវសូត្រ ស្រង់ចេញពីព្រះត្រៃបិដក === [១០] ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុង​វត្តជេតពន របស់​អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី ជិតក្រុង​សាវត្ថី ។ គ្រានោះឯង ទេវតា ១ អង្គ កាល​ដែលរាត្រី​បឋមយាម​កន្លងទៅហើយ មានរស្មី​ដ៏រុងរឿង ញុំាងវត្ត​ជេតពន​ជុំវិញទាំងអស់ ឲ្យភ្លឺ​ស្វាងហើយ ចូលទៅគាល់​ព្រះមានព្រះភាគ លុះចូល​ទៅដល់ ក្រាបថ្វាយបង្គំ​ព្រះមានព្រះភាគ ហើយស្ថិត​ក្នុងទីសមគួរ ។ លុះ​ទេវតានោះ ស្ថិតនៅ​ក្នុងទីសម​គួរហើយ ទើបក្រាប​បង្គំទូល​ព្រះមានព្រះភាគ ដោយគាថា​ដូច្នេះថា ។ [១១] យើងទាំងទ្បាយ មកដើម្បីសួរព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​ (ដោយគិតថា)​យើង​ទាំងទ្បាយ សូមសួរ​អំពីបុរស​បុគ្គល ដែលមាន​សេចក្តីវិនាស​ចុះអ្វីជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ (ព្រះមានព្រះភាគ ត្រាស់ថា) ''១. បុរសដែល​ចម្រើន​ ជាបុគ្គល គឺបណ្ឌិត​ដឹងបាន​ដោយងាយ​បុរស​ដែលវិនាស ជាបុគ្គល គឺបណ្ឌិត​ដឹងបាន​ដោយងាយដែរ​ បុគ្គលអ្នក​ប្រាថ្នាធម៌ រមែង​ចម្រើន​ អ្នកស្អប់ធម៌ រមែងវិនាស ។'' យើងទាំងទ្បាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តីវិនាសទី ១ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ២ អ្វីជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តីវិនាស ។ ''២. បុគ្គលមានពួកអសប្បុរសជាទីស្រឡាញ់ មិនធ្វើសេចក្តី​ស្រឡាញ់​ចំពោះ​ពួក​សប្បុរស ពេញចិត្ត​ចំពោះធម៌​របស់ពួក​អសប្បុរស នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី​ ​២ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ៣ អ្វីជាប្រធាននៃសេចក្តីវិនាស ។ ''៣. ជនអ្នកដេកលក់ច្រើនក្តី និយាយច្រើនក្តី មិនខ្មីឃ្មាតក្តី ខិ្ជលច្រអូសក្តី ប្រាកដ​តែខាង​ក្រោធក្តី នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជាសេចក្តី​វិនាសទី ៣ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៤ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។ ''៤. បុគ្គលជាអ្នកស្តុកស្តម្ភ តែមិនចិញ្ចឹមមាតាក្តី បិតាក្តី ដែលចាស់ មានវ័យកន្លង​ហើយ នោះ​ជាប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៤ បពិត្រ​ព្រះមាន​ព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ៥ អ្វីជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តីវិនាស ។ ''៥. បុគ្គលបញ្ឆោតព្រាហ្មណ៍ក្តី សមណៈក្តី ឬអ្នកសូម​ដទៃក្តី ដោយពាក្យ​កុហក នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៥ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៦ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''៦. បុរសបុគ្គល មានទ្រព្យជាគ្រឿងត្រេកអរ​ច្រើន មានប្រាក់ សម្បូណ៌​ភោជន​បរិភោគ​នូវភោជន​មានរសឆ្ងាញ់​តែម្នាក់ឯង នោះជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តីវិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៦ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ៧ អ្វី​ជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''៧. ជនដែលរឹងត្អឹងដោយអាងជាតិក្តី រឹងត្អឹងដោយអាង​ទ្រព្យ​ក្តី រឹងត្អឹង​ដោយអាង​គោត្រកូល​ក្តី ហើយ​មើលងាយ​ញាតិរបស់​ខ្លួន នោះ​ជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាស ទី ៧ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៨ អ្វី​ជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''៨. ជនជាអ្នកលេងស្រីក្តី លេងសុរាក្តី លេងល្បែងភ្នាល់​ក្តី រមែងញុំាង​ទ្រព្យ ដែលខ្លួន​បានហើយ បានហើយ ឲ្យវិនាសទៅ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៨ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៩ អ្វីជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តី​វិនាស ។ ''៩. ជនមិនត្រេកអរនឹងប្រពន្ធរបស់ខ្លួន ទៅខូច​ចំពោះពួក​ស្រីពេស្យា ឬខូចចំពោះ​ប្រពន្ធនៃ​បុគ្គល​ដទៃ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៩ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូម​ព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ១០ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។ ''១០. បុរសមានវ័យកន្លងហើយ នាំយកស្រ្តី (ក្មេង) ដែលមាន​ដោះក្បំ ដូចជាផ្លែទន្លាប់ រមែង​ដេកមិនលក់ ព្រោះ​សេចក្តី​ប្រច័ណ្ឌ​ចំពោះ​ស្រ្តីនោះ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ១០ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ១១ អ្វីជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''១១. បុរសបុគ្គល តាំងស្រ្តីអ្នកលេងខ្ជះខ្ជាយ ឬបុរស​បែបនោះ​ដែរ ក្នុងឋានៈ​ជាធំ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស​ ។'' យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ១១ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូម​ព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ១២ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ''១២. បុគ្គលដែលកើតក្នុងខតិ្តយត្រកូល មានភោគៈ​តិច តែមាន​សេចក្តី​ប្រាថ្នាធំ ទៅប្រាថ្នា​រជ្ជសម្បត្តិ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។'' បុគ្គលជាបណ្ឌិត បរិបូណ៌ដោយការឃើញ​ដ៏ប្រសើរ ពិចារណា​ឃើញច្បាស់ នូវសេចក្តី​វិនាស​ទាំងនុ៎ះ​ក្នុងលោក បណ្ឌិត​នោះ រមែងគប់​រកនូវ​លោក ដែលមាន​សេចក្តី​សុខដ៏ក្សេម​ក្សាន្ត [បាលីថា សិវំ ក្នុងទីឯទៀតៗ បានដល់​ព្រះនិព្វាន តែក្នុង​ទីនេះ អដ្ឋកថា​ប្រាប់ថា បានដល់​សេចក្តី​សុខ​ក្សេមក្សាន្ត ក្នុងមនុស្ស និងទេវតា ។] ។ ចប់ បរាភវសូត្រ ទី៦ ។ (ព្រះត្រៃបិដក [[ភាគ៥៤]] ទំព័រទី ៣៦ សុត្តន្តបិដក ខុទ្ទកនិកាយ សុត្តនិបាត) ===ប្រមុខនៃក្តីវិនាស ១២ ប្រការ=== ====ទី ១ - បុគ្គលអ្នកទ្រុស្តធម៌ ស្អប់ធម៌==== ពាក្យ​ថា "ធម៌" មាន​អត្ថន័យ​ច្រើន​ណាស់ ប៉ុន្តែ​នៅ​ទី​នេះ ក្នុង​ន័យ​ទូលាយ ធម៌​ មាន​ន័យ​ថា​ ​ការ​បង្រៀន ឬ ​សភាវៈ​ពិត ។​ នៅ​ក្នុង​ន័យ​​ចង្អៀត ធម៌ គឺ​ជា​​ការបង្រៀន​របស់​​​ព្រះ​ពុទ្ធ ។ សូម​កុំ​ច្រឡំ​ការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ និង ធម៌​​សម្រាប់​សូត្រ​ពេល​បុណ្យ​ទាន​​នានា ។ ដោយ​សារ​នៅ​ទី​នេះ​ ធម៌​ ផ្តោត​ជា​ពិសេស​ទៅ​លើ​សេចក្តី​ពិត, ​ច្បាប់​ធម្មជាតិ ឬ​ វិទ្យាសាស្ត្រ ដូច្នេះ​មនុស្ស​ដែល​ស្រឡាញ់​សេចក្តី​ពិត អនុវត្ត​តាម​ច្បាប់​វិទ្យាសាស្ត្រ​​នឹង​ចេះ​ស្វែង​រក​ទិន្នន័យ​ឬ​ព័ត៌មាន​ត្រឹមត្រូវ​ គ្រប់គ្រាន់ និង​ទាន់សម័យ​សម្រាប់​ធ្វើ​​​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​ប្រកប​ដោយ​គតិ​បណ្ឌិត​ឬ​​​បញ្ញាញាណ ។ ពួក​គេ​​រស់​នៅ​មាន​សេរីភាព ​រួច​ផុត​ពី​សេចក្តី​បង្រៀន​ក្លែងក្លាយ​​ទាំង​ឡាយ ដែល​ជា​អន្ទាក់​​, សំណាញ់​, ឬ​រនាំង​ហ៊ុំ​ព័ទ្ធ​បិទ​បាំង​ពួក​គេ​មិន​ឲ្យ​មើល​ឃើញ​ការ​ពិត ​ ។ មនុស្ស​ជឿ​លើ​សេចក្តី​ពិត​តាម​បែប​វិទ្យាសាស្ត្រ​​​នឹង​រស់​នៅ​ប្រកប​ដោយ​សេចក្តី​សុខ​ស្ងប់ គ្មាន​ការ​រវល់​អំពល់​ទុក្ខ ឬ​ភ័យ​ព្រួយ​បង្ក​ឡើង​ដោយ​ការ​បន្លាច ឬ​​ការ​អូស​ទាញ​ឲ្យ​​ជឿ​ទៅ​លើ​សេចក្តី​ជំនឿ​ឥត​ហេតុ​ផល ឬ​អរូបិយជំនឿ​ទាំង​ឡាយ ដូច​ជា​ជំនឿ​ថា​មាន​​មនុស្ស​​, សត្វ​ ឬ​ហេតុការណ៍​​អស្ចារ្យ ​ស្ថាន​នរក ​ស្ថាន​សួគ៌ ​ខ្មោច ​ប្រេត ​អតីតជាតិ ​អនាគត​ជាតិ​ ​ទេវតា ​ព្រហ្ម ឬ​អាទិទេព​ជា​ដើម ។ ជា​រួម មនុស្ស​ជឿ​សេចក្តី​ពិត មិន​ងាយ​សម្រេច​ចិត្ត​ជឿ​តាម​សម្តី​ពន្យល់​ឬ​សេចក្តី​បង្រៀន​​ណា​មួយ​ដែល​​មិន​ទាន់​​មាន​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​​ពិសោធន៍​ល្អិត​ល្អន់​ដោយ​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​នោះ​ឡើយ ។ ចំណែក​មនុស្ស​ដែល​មិន​ស្វែង​យល់​សេចក្តី​ពិត ពួក​គេ​នឹង​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​សេចក្តី​បង្រៀន​ក្លែងក្លាយ ដែល​នាំ​ទៅ​ដល់​ការ​ខាត​បង់​ពេល​វេលា ទ្រព្យ​សម្បត្តិ និង ជីវិត​ក៏​អាច​មាន ។ មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​នេះ​នឹង​ធ្វើ​ខ្លួន​ងាយ​ឲ្យ​មនុស្ស​ដទៃ​បោក​បញ្ឆោត បំភ័យ ឬ​អូស​ទាញ​ឲ្យ​ធ្វើ​អំពើ​ផ្សេងៗ​ដែល​គ្មាន​ភាព​ប្រកដ​និយម ដូច​ជា​ត្រូវ​គេ​បោក​ឲ្យ​ជឿ​លើ​ការ​សាក់​លើ​ខ្លួន​ប្រាណ ការ​ទិញ​កន្សែង​[[យ័ន្ត]], ការ​ទិញ​ថ្នាំ​បុរាណ​ធ្វើ​ពី​ឫស​ឈើ​​ឬ​សត្វ​ងាប់, ការ​ស្រោច​ទឹក​លើក​រាសី, ការ​ទស្សន៍ទាយ​មើល​អនាគត, ពិធី​សែន​ព្រេន​ ជំនឿ​ហោះហើរ​ដើរ​លើ​អាកាស ឬ​ការ​វិនិយោគទុន​បោកប្រាស​តាម​បែប​ពីរ៉ាមីដ ។ មនុស្ស​ក្រុម​នេះ​នឹង​ងាយ​ត្រូវគេ​បញ្ឆោត​​ឲ្យ​ចំណាយ​ពេល​វេលា ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ ឬ​ជីវិត​ទៅ​លើ​​គោល​លទ្ធិ​មួយ ។ ពួក​គេ​នឹង​ក្លាយ​ទៅ​ជា​មនុស្ស​យន្ត​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​ការ​បញ្ជា​របស់​ជន​បោក​ប្រាស់​ដែល​រង់ចាំ​ឱកាស​កេងប្រវ័ញ្ច​យក​ប្រយោជន៍​ទៅ​បម្រើ​បុគ្គល​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ឬ​បក្ស​ពួក​របស់​គេ ។ មនុស្ស​​មិន​ស្រឡាញ់​ការពិត​ ឬ​សេចក្តី​បង្រៀន​តាម​បែប​វិទ្យាសាស្ត្រ​នឹង​សម្រេច​ចិត្ត​យ៉ាង​ងាយ​ដោយ​មិន​បាន​គិត​ពិចារណា​ឲ្យ​បាន​ត្រឹម​ត្រូវ​តាម​បែប​វិទ្យាសាស្ត្រ ។ ====ទី ២ - សេពគប់នឹងជនជាអសប្បុរស==== ដើម្បី​យល់​ច្បាស់​អត្ថន័យ​នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​មួយ​នេះ យើង​ត្រូវ​សិក្សា​ពាក្យ​សប្បុរស​ និង​ អសប្បុរស​ឲ្យ​បាន​ល្អិតល្អន់ ជាមុន​សិន ។ ពាក្យ​ថា សប្បុរស គឺ​បុរស (មនុស្ស​ប្រុស​ក្តី​ ស្រី​ក្តី) ជា​អ្នក​ស្ងប់ មិន​ធ្វើ​អំពើ​អាក្រក់​ដោយ​កាយ វាចា ឬ​ចិត្ត ។ សប្បុរសជន ជា​មនុស្ស​ប្រព្រឹត្ត​ល្អ ត្រឹមត្រូវ​តាម​ច្បាប់​រដ្ឋ​និង​ច្បាប់​សាសនា ។ សប្បុរសជន​ជា​មនុស្ស​រស់​នៅ​ចុះ​សម្រុង​នឹង​មនុស្ស​ដទៃ​​នៅ​ក្នុង​សហគមន៍ ឬ​សង្គម​ជាតិ​ទាំង​មូល ។ ពួក​សប្បុរស​ជន​គោរព​សិទ្ធិ​មនុស្ស​យ៉ាង​ខ្ជាប់ខ្ជួន​ និង មាន​មេត្តា​ករុណា​ដល់​សត្វ​ និង​ រុក្ខជាតិ​នៅ​លើ​ផែន​ដី ។ សប្បុរសជន​មិន​គិត​តែ​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ឬ​ប្រយោជន៍​របស់​ក្រុម​បក្ស​ខ្លួន​នោះ​ទេ ។ ពួក​គេ​ចេះ​ជួយ​ឧបត្ថម្ភ​មនុស្ស​ដទៃ​ដែល​ជា​ជន​ល្ងិតល្ងង់​ឲ្យ​មាន​ប្រាជ្ញា ជួយ​ជន​រង​ទុក្ខ​ឲ្យ​មាន​សេរីភាព ជួយ​ជន​ក្រីក្រ​​ស្រេក​ឃ្លាន​​ឲ្យ​​ទទួល​បាន​អាហារ​​បរិភោគ ជួយ​ជន​ខ្វះ​ទី​ជម្រក​ឲ្យ​មាន​គេហដ្ឋាន​ត្រឹមត្រូវ បង្រៀន​មនុស្ស​ខ្វះ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​​​ឲ្យ​ចេះ​ប្រកប​អាជីព​ត្រឹមត្រូវ​សម្រាប់​ជួយ​យឹតយោង​ខ្លួន​និង​គ្រួសារ ។ លើស​ពី​នោះ​ទៀត ​សប្បុរសជន​ប្រដៅ​បង្រៀន​កូនចៅ​របស់​ពួក​គេ​ឲ្យ​ចេះ​គោរព​មនុស្ស​​ដទៃ​ដោយ​គ្មាន​ការ​រើស​អើង​វណ្ណៈ ឬ​សាសនា ។ ពួក​គេ​ចេះ​គោរព​សេចក្តី​សម្រេច​ចិត្ត​របស់​មនុស្ស​ដទៃ ស្តាប់​យោបល់​ល្អ​របស់​មនុស្ស​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​កែ​លម្អ​ខ្លួន​គេ​ឲ្យ​កាន់​តែ​ប្រសើរ ។ ការ​សម្រេច​ចិត្ត​របស់​សប្បុរសជន​ គឺ​ធ្វើ​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​​ពួក​គេ​បាន​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​រាវ​រក​ព័ត៌មាន​ត្រឹមត្រូវ និង ប្រឹក្សាយោបល់​ជាមួយ​មនុស្ស​មាន​បទ​ពិសោធន៍​ច្រើន​ ឬ​ជន​ជា​បណ្ឌិត ។​ ការ​ប្រតិបត្តិ​ជីវិត​តាម​មាគ៌ា​របស់​សប្បុរសជន​​នឹង​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​រស់​នៅ​យ៉ាង​សុខ​ស្ងប់ ចម្រុងចម្រើន និង សន្តិភាព​​​នៅ​ក្នុង​សង្គម ។​ ហេតុ​ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​បុរាណាចារ្យ​ប្រដៅ​ឲ្យ​មនុស្ស​ជំនាន់​ក្រោយ​សេពគប់​រាប់រក​មនុស្ស​ជា​សប្បុរសជន ។ ផ្ទុយ​ពី​សប្បុរសជន មនុស្ស​ជា​អសប្បុរសជន​​ខ្វះ​ខាត​គុណសម្បត្តិ​ទាំងឡាយ​​ដែល​សប្បុរសជន​មាន​ដូច​បាន​រៀបរាប់​ខាង​លើ​ស្រាប់ ។ ពិនិត្យ​មើល​ពី​ជ្រុង​ជ្រោយ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ ទោះបី​អសប្បុរសជន​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​សន្ធឹក​យ៉ាង​ណា ក៏​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​នេះ​មិន​អើពើ​ចែក​រំលែក​ទ្រព្យ​របស់​ខ្លួន​ធ្វើ​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​មនុស្ស​ដទៃ ដូច​ជា​ការ​ចែក​ទាន​ដោយ​ផ្ទាល់​​ដល់​ជន​ក្រីក្រ ឬ​ការ​បង្កើត​មូល​និធិ​សម្រាប់​ជួយ​សិស្ស​និស្សិត​ក្រីក្រ​ កសាង​សាលា​រៀន ​មន្ទីរ​ពេទ្យ ឬ​ផ្លូវ​ថ្នល់​ ដែល​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​សហគមន៍​ទាំង​មូល​នោះ​ទេ ។ កុំ​ថា​ឡើយ​​ដល់​ទៅ​ការ​ចែក​រំលែក​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​របស់​ខ្លួន​ដល់​មនុស្ស​ដទៃ អសប្បុរសជន​មិន​រវល់​អើពើ​ចំណាយ​ពេល​វេលា​ស្ម័គ្រ​ចិត្ត​ជួយ​កិច្ចការ​សង្គម ដូច​ជា​ការ​ជួយ​បង្ហាត់​បង្រៀន​ជន​ល្ងិតល្ងង់ ការ​ជួយ​កិច្ចការ​វត្តវ៉ា​អារាម សាលា​រៀន ឬ​មន្ទីរ​ពេទ្យ​ជាដើម ។ ​​​អសប្បុរសជន​សម្រេច​ចិត្ត​ធ្វើ​អ្វី​មួយ​តែង​ឈរ​លើ​មូលដ្ឋាន​ទាញ​យក​ប្រយោជន៍​មក​ដល់​ខ្លួន​ឬ​បក្សពួក​របស់​ខ្លួន​ជា​មុន​ ។ អសប្បុរសជន​​ទាញ​យក​គ្រប់​ហេតុ​ផល​ដើម្បី​បន្ត​អំពើ​រើស​អើង​វណ្ណៈ ជំនឿ​សាសនា និង ពណ៌​សម្បុណ៌​ស្បែក​របស់​មនុស្ស​ដទៃ​ដែល​មិន​មែន​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​របស់​ពួក​គេ ។ ដើម្បី​ជា​ភស្តុតាង​សម្រាប់​អះអាង​ចំណុច​ទាំង​ពីរ​ខាង​លើ​នេះ សូម​យើង​នាំ​គ្នា​ពិនិត្យ​មើល​សង្គម​មនុស្ស​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​នៅ​សម័យ​ព្រះពុទ្ធ​ ថា​តើ​សប្បុរសជន និង អសប្បុរសជន បាន​​គិត​ពិចារណា និង ធ្វើ​សកម្មភាព​អ្វី​ខ្លះ​សម្រាប់​ខ្លួន​គេ​និង បក្សពួក​របស់​គេ ។ នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា មនុស្ស​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ចេញ​ជា​ ៤ វណ្ណៈ​ធំៗ ពោល​គឺ​ វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ វណ្ណៈ​ក្សត្រ វណ្ណៈ​វេស្សៈ និង វណ្ណៈ​សូទ្រៈ ។ ជា​ទូទៅ​មនុស្ស​​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍​ ទាញ​យក​ហេតុផល​ថា ពួក​គេ​ជា​មនុស្ស​កើត​មក​ពី​​មាត់​​មនុស្ស​ទេព​ឈ្មោះ "មនុ" ឬ​កើត​មក​ពី​ព្រះ​ឱស្ឋ​របស់​​​ព្រះ​ព្រហ្ម ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ពួក​គេ​ជា​មនុស្ស​ខ្ពង់ខ្ពស់​ជាង​មនុស្ស​មក​ពី​វណ្ណៈ​ដទៃ ។ ពួក​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍​​បាន​បង្កើត​​​គម្ពីរ​ មនុ សស្ត្រៈ ដើម្បី​បោក​ប្រាស់ កេង​ប្រវ័ញ្ច ជិះជាន់​មនុស្ស​​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោមៗ ជា​ពិសេស​មនុស្ស​ចណ្ឌាល (ជន​ក្រៅ​វណ្ណៈ) ដោយ​គ្មាន​សុភវិនិច្ឆ័យ​ឡើយ ។ ទោះ​បី​​មក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​នេះ រដ្ឋាភិបាល​ឥណ្ឌា​មាន​​ច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែល​ការពារ​សិទ្ធិ​របស់​ជន​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ទាំង​ឡាយ​ក៏​ដោយ ក៏​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ និង វណ្ណៈ​ក្សត្រ បន្ត​ជិះជាន់ កេងប្រវ័ញ្ច និង រើសអើង​មនុស្ស​វណ្ណៈ​វេស្សៈ សូទ្រៈ និង ជន​ក្រៅ​វណ្ណៈ (ចណ្ឌាល) ជានិច្ច ។ ​រឿង​និទាន​អំពី​ជីវិត​របស់​តួអង្គ​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ឲ្យ​ឃើញ​ការ​រើស​អើង​វណ្ណៈ​​ដ៏​តឹងតែង​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ឥណ្ឌា​នា​សម័យ​បុរាណ​ ។ ​មាតា​បិតា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​គឺ​ជា​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ក្សត្រ​ (ម្ចាស់​ដី) ដែល​តែង​ប្រមូល​ភោគផល​កសិកម្ម​ពី​ប្រជាកសិករ​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​សូទ្រៈ​ និង ​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ ។ អំពើ​ជិះជាន់​ កេង​ប្រវ័ញ្ច និង រើស​អើង​វណ្ណៈ បាន​បន្ត​ពី​មួយ​ជំនាន់​ទៅ​​មួយ​ជំនាន់​​ទៀត​ដោយ​គ្មាន​ការ​កែ​ប្រែ ដោយសារ​​ពួក​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ (វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ និង វណ្ណៈ​ក្សត្រ) បាន​ចូល​ដៃ​ឃុបឃិត​គ្នា​បង្កើត​ជា​គម្ពីរ​សាសនា​ច្រើន​រាប់​មិន​អស់​សម្រាប់​បិទបាំង​គំនិត​អាក្រក់​របស់​ពួក​គេ និង សម្រាប់​បំបាក់​ផ្នត់​គំនិត​មនុស្ស​ដទៃ​ទៀត​ឲ្យ​ទ្រាំ​ទទួល​យក​​គម្ពីរ​សាសនា​ទាំង​នោះ​ព្រោះ​ជា​បំណង​​របស់​ព្រះ​អាទិទេព ។ គម្ពីរ​សាសនា​ និង ពិធី​សាសនា​ច្រើន​ស្អេក​ស្កះ​ទាំង​នោះ​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ឧបករណ៍​សម្រាប់​​គាប​សង្កត់​ផ្នត់​គំនិត​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោមៗ​ឲ្យ​បន្ត​ទ្រាំ​ទ្រ​ទទួល​យក​​ស្ថានភាព​ជីវិត​របស់​ខ្លួន​ដោយ​គ្មាន​ការ​ពិចារណា​ ឬ​ងើប​ប្រឆាំង​នឹង​អំពើ​អយុត្តិធម៌​សោះ ។ ពួក​អសប្បុរសជន​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​បន្ត​ពន្យល់​ពួក​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោម​ថា​ មូលហេតុ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ពួក​ខ្លួន​មាន​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ច្រើន​​ រស់​នៅ​សុខស្រួល មាន​បាវបម្រើ​ច្រើន​នៅ​ជាតិ​នេះ​ គឺ​មក​ពី​ពួក​ខ្លួន​បាន​ធ្វើ​បុណ្យ​ច្រើន​ពីជាតិ​មុនៗ ហើយ​មូលហេតុ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ពួក​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោមៗ​ក្លាយ​ជា​ជនក្រីក្រ​ដូច្នេះ​ គឺ​មក​ពី​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​កម្មអាក្រក់​ ឬ​ថា​មិន​បាន​ធ្វើ​បុណ្យ​ច្រើន​ពី​ជាតិ​មុនៗ ។ ដូច្នេះ​ពួក​គេ​ត្រូវ​ស៊ូទ្រាំ​ខាំមាត់​សង្កត់​ចិត្ត​ទទួល​យក​ស្ថានភាព​ក្រីក្រ​នៅ​ក្នុង​ជាតិ​នេះ​ ហើយ​ខំ​ធ្វើ​បុណ្យ​ដាក់​ទាន​ឲ្យ​បាន​ច្រើន​ ​ដើម្បី​អាច​កើត​មក​ម្តង​ទៀត​នៅ​ជាតិ​ក្រោយ ​ជា​សេដ្ឋី​មាន​បាវ​បម្រើ​ច្រើន​ ដូច​ពួក​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍​ និង ​វណ្ណៈ​ក្សត្រ​ ។ ការ​បកស្រាយ​បង្វែ​ទិស​របៀប​នេះ​ទទួល​បាន​ផល​រហូត​មក​រាប់​រយ​ជំនាន់​ មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោម​មិន​ហ៊ាន​ងើប​ឡើង​ប្រឆាំង​នឹង​​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​ដើម្បី​ទាមទារ​យក​សិទ្ធិ​សេរីភាព​របស់​ខ្លួន​ទេ ។ ​​មក​ដល់​សម័យ​កាល​ព្រះពុទ្ធ​ មនុស្ស​ជាច្រើន​បាន​ជួប​ប្រាស្រ័យ​ទាក់ទង​​គ្នា​ដើម្បី​ដោះដូរ​ទំនិញ​ព្រម​ទាំង​គំនិត​ថ្មីៗ និង បច្ចេកវិទ្យា​ទំនើបៗ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​ជាច្រើន​ចាប់​ផ្តើម​សួរដេញដោល​អំពី​ទ្រឹស្តី​ទាំងឡាយ​ដែល​មាន​ចែង​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​វេទ​របស់​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​​ថា​តើ​វា​មាន​ភាព​ប្រាកដ​និយម​​​​ក្នុង​កម្រិត​ណា ។ ព្រះ​ពុទ្ធ​ក៏​ជា​ទស្សវិទូ​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម​ទស្សនវិទូ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​បាន​មើល​ឃើញ​អំពើ​អយុត្តិធម៌​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ឥណ្ឌា​នៅ​សម័យ​នោះ ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​​ដេញដោល​​ និង ​បដិសេធ​ទ្រឹស្តីទាំងឡាយ​ដែល​បាន​ចែង​នៅ​​​ក្នុង​គម្ពីរ​វេទ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​បាន​រៀនសូត្រ​​ជាមួយ​គ្រូ​​​តាំង​ពី​កុមារភាព​មក​ ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​តស៊ូ​ស្វិតស្វាញ​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​បែងចែក​ និង រើសអើង​វណ្ណៈ ។ បិតា​របស់​ព្រះអង្គ​ក៏​ជា​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​រើស​អើង​វណ្ណៈ​ដែរ ។ សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ក្រោម​ពេញ​ចិត្ត​ និង ​យក​ទៅ​អនុវត្ត​តាម ក៏​ប៉ុន្តែ​សេចក្តី​បង្រៀន​នោះ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​ខឹង​សម្បា​យ៉ាង​ខ្លាំង ។​ ​បដិវត្តន៍​ខាង​គំនិត​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​ហុច​ផល​យ៉ាង​សម្បើម​​ដោយ​មាន​មនុស្ស​ជាច្រើន​បាន​ងាក​ទៅ​ប្រតិបត្តិ​តាម​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ព្រះ​អង្គ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​សង្គម​មាន​យុត្តិធម៌ មនុស្ស​មាន​សិទ្ធិ​សេរីភាព ។ មនុស្ស​ចាប់​ផ្តើម​យល់​អំពី​តម្លៃ​នៃ​ពាក្យ​ថា​ មេត្តា​ ករុណា ចំពោះ​គ្នា​ទៅវិញ​ទៅ​មក ។ ប្រជាជន​ចាប់​ផ្តើម​បោះបង់​ពិធី​ខាង​សាសនា​ដែល​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​បាន​បង្ខំ​ឲ្យ​ធ្វើ​រាប់​ពាន់​ឆ្នាំ​កន្លង​ទៅ ។ នេះ​គឺ​ជា​ឧទាហរណ៍​បញ្ជាក់​អំពី​ផលប្រយោជន៍​នៃ​ការ​សេពគប់មិត្ត​ជា​សប្បុរសជន និង ផល​អាក្រក់​បាន​ពី​ការ​សេពគប់​មិត្ត​ជា​អសប្បុរសជន ។ ====ទី ៣ - កិរិយា​ដេក, និយាយ, ខ្ជិល, ខឹង​ច្រើន==== នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​នេះ មាន​កិរិយា​ខាង​រាងកាយ​សំខាន់ៗ​ចំនួន ៤ ដែល​យើង​គួរ​ពិចារណា និង ទាញ​យក​ភស្តុតាង​មក​អះអាង​ការពារ​គំនិត​នីមួយៗ​ឲ្យ​បាន​ច្បាស់​លាស់​ ។ មនុស្ស​ និង សត្វ​គ្រប់​រូប​តែង​មាន​ និង ​ប្រើប្រាស់​កិរិយា​ទាំង​ ៤ នេះ​ប្រចាំ​ថ្ងៃ​ ដើម្បី​ឲ្យ​រាង​កាយ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ប្រកប​ដោយ​តុល្យភាព និង សុខភាព​​ ។ យើង​សូម​ផ្តោត​យក​តែ​មនុស្ស​ហើយ​សុំ​មិន​លើក​ជីវិត​សត្វ​មក​បរិយាយ​នៅ​ទី​នេះ​ទេ ។ កិរិយា​ទី ១ គឺ​ការ​ដេក ។ ជាទូទៅ​​ មនុស្ស​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល ៨ ម៉ោង សម្រាប់​ដេក​សម្រាក ដើម្បី​ឲ្យ​ខួរ​ក្បាល​ត្រជាក់​ផង និង ទុក​ពេល​ឲ្យ​រាងកាយ​បញ្ចេញចោល​សារជាតិ​គីមី​ពុល​ដែល​សល់​នៅ​ក្នុង​ខ្លួន និង ខួរ​ក្បាល ផង ។ លើស​ពី​នោះ​ទៀត ក្នុង​ពេល​ដេក​លង់លក់ ខួរ​ក្បាល​មនុស្ស​ចាប់​ផ្តើម​រៀបចំ​ព័ត៌មាន​ដែល​ទទួល​បាន​កាល​ពី​ពេល​ភ្ញាក់​ដឹង​ខ្លួន​ (ព័ត៌មាន​ទទួល​បាន​តាម​រយៈ​ភ្នែក​, ត្រចៀក​, អណ្តាត, ច្រមុះ, ស្បែក, និង​ ចិត្ត) ឲ្យ​មាន​សណ្តាប់​ធ្នាប់​ត្រឹមត្រូវ​ ។ ព័ត៌មាន​ណា​ដែល​គ្មាន​ប្រយោជន៍ ខួរ​ក្បាល​មនុស្ស​នឹង​បោះបង់​ចោល​ដើម្បី​ទុក​លំហ​សម្រាប់​រក្សាទុក​ព័ត៌មាន​ដែល​មាន​ប្រយោជន៍ ។ ចំពោះ​ព័ត៌មាន​ដែល​មាន​ប្រយោជន៍​វិញ ជាពិសេស​ព័ត៌មាន​ទាក់ទង​នឹង​ទីកន្លែង​មាន​ម្ហូប​ចំណី សុវត្ថិភាព និង វិធី​ការពារ​ខ្លួន​ឲ្យ​រួច​ផុត​ពី​គ្រោះ​ថ្នាក់​ជាដើម ត្រូវ​បាន​ខួរ​ក្បាល​យក​ទៅ​តម្រៀប​ទុក​តាម​លំដាប់លំដោយ​សម្រាប់​មនុស្ស​យក​មក​ប្រើប្រាស់​នៅ​ពេល​ខាង​មុខ ។ បន្ទាប់​ពី​ដេក​លក់​បាន ៧ ឬ​ ៨ ម៉ោង មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​នឹង​ភ្ញាក់​ឡើង​​ប្រកប​ដោយ​អារម្មណ៍​ភ្លឺ​ថ្លា គិត​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​អ្វី​មួយ​បាន​លឿន ព្រម​ទាំង​មាន​ប្រតិកម្ម​តប​នឹង​ស្ថានភាព​អាសន្ន​មួយ​យ៉ាង​រហ័សរហួន​ផង​ដែរ ។ មនុស្ស​ដែល​ដេក​មិន​គ្រប់គ្រាន់​ច្បាស់​ជា​មាន​ប្រតិកម្ម​យឺតៗ អាច​បង្ក​គ្រោះថ្នាក់​នៅ​ពេល​បើកបរ​ ឬ​បញ្ជា​គ្រឿង​យន្ត ចំណែក​សិស្សានុសិស្ស​ដែល​ដេក​មិន​គ្រប់គ្រាន់​វិញ​ក៏​ពិបាក​នឹង​ចងចាំ​មេរៀន​ដែល​បាន​រៀន​កាល​ពី​ថ្ងៃ​ម្សិល​មិញ​ដែរ ។ ដូច្នេះ​ ការ​ដេក​គឺ​ពិត​ជា​រឿង​សំខាន់​ណាស់សម្រាប់​មនុស្ស​គ្រប់​រូប ទោះ​បី​មនុស្ស​ខ្លះ​ត្រូវ​ការ​ពេលវេលា​ត្រឹម ៣ ទៅ ៤ ម៉ោង​ក៏​អាច​ដេក​លក់​គ្រប់គ្រាន់​ក៏​ដោយ ។ សេចក្តី​បង្រៀន​នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​ទី ៣ នេះ គឺ​ កុំ​ចំណាយ​ពេល​ដេក​លើស​ពី​សេចក្តី​ត្រូវការ​​របស់​រាង​កាយ ។ ការ​ចំណាយ​ពេល ៩ ឬ​ ១០ ម៉ោង​ សម្រាប់​ដេក​ពួន គឺ​ពិត​ជា​បង្ហិន​ពេល​វេលា​សំខាន់​លើស​ពី ១ ភាគ ៣ ក្នុង​មួយ​ថ្ងៃ​​សម្រាប់​ធ្វើ​ការងារ​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​ខ្លួន​ឯង ដល់​គ្រួសារ និង សង្គម ។ បើ​យើង​ពិចារណា​ពី​ជ្រុង​ជ្រោយ​សុខភាព ការ​ដេក​ច្រើន​ក៏​នឹង​បង្ក​ឲ្យ​សាច់ដុំ​ចុះ​ខ្សោយ ឆ្អឹង​ងាយ​ផុយ​ស្រួយ តម្រង​នោម និង សួត​ពិបាក​ធ្វើការ ។ ការ​ដេក​ច្រើន​ពេក​ក៏​នឹង​បង្ក​ឲ្យ​ស្បែក​ខ្នង​រលាក ហើយ​ក្រពះ​ក៏​ពិបាក​រំលាយ​អាហារ ដែល​បង្ក​ទៅ​ជា​រោគ​ទល់​លាមក​ក៏​មាន ។ មាន​រោគ​ជា​ច្រើន​បង្ក​ឡើង​ដោយ​សារ​តែ​ការ​ដេក​ច្រើន​ហួស​សេចក្តី​ត្រូវការ​របស់​រាងកាយ ។ ដូច្នេះ​យើង​មិន​ត្រូវ​ដំអក់​ទម្រន់​មិន​ក្រោក​ពី​គ្រែ​​ឬ​ទី​ដេក​​នៅ​ពេល​ដល់​ម៉ោង​ត្រូវ​ភ្ញាក់​នោះ​ទេ វៀរលែង​តែ​ករណី​មាន​ជម្ងឺ​ ។ ការ​ពិសារ​គ្រឿង​ញៀន​ស្រវិង​ក៏​នឹង​បង្ក​ឲ្យ​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​វេលា​សម្រាប់​ដេក​ពួន​លើស​ពី​សេចក្តី​ត្រូវការ​របស់​រាង​កាយ​ដែរ ។ ហេតុ​នេះ​យើង​ក៏​ត្រូវ​ជៀសវាង​គ្រឿង​ញៀន​​​ឬ​ស្រវឹង​ទាំង​ឡាយ​ដែល​បង្ក​បញ្ហា​ដល់​សុខភាព​ខួរ​ក្បាល សួត ថ្លើម និង តម្រង​នោម ។​​ កិរិយា​ទី​ ២ គឺ​ការ​និយាយ​ច្រើន​ហួសហេតុ​ដែល​មនុស្ស​​គ្រប់​រូប​គួរ​កាត់បន្ថយ ។ ជា​ទូទៅ​ មនុស្ស​​​និយាយ​ប្រាស្រ័យ​ទាក់ទង​គ្នា​ជាប់​ជាប្រចាំ ដើម្បី​ចែក​រំលែក​ព័ត៌មាន ចំណេះ​ដឹង វិធី​ធ្វើ​ការងារ​ និង ជួញ​ដូរ ។ ការ​និយាយ​គឺ​ជា​អំពើ​ដែល​រាងកាយ​មនុស្ស​ប្រើ​សម្ពាធ​ខ្យល់​បញ្ចេញ​ពី​សួត​ដើម្បី​បញ្ជា​ប្រអប់​សំឡេង​ឲ្យ​មាន​ចេញ​ជា​សំឡេង​ស្រែក ខ្សិប ឬ​និយាយ ។ យើង​ឃើញ​ថា​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​ត្រូវ​ប្រើ​ថាមពល​យ៉ាង​ច្រើន​ដើម្បី​និយាយ​ទាក់ទង​គ្នា ។ បើ​មនុស្ស​និយាយ​តិច គាត់​ក៏​នឹង​ចំណាយ​ថាមពល​តិច បើ​គាត់​និយាយ​ច្រើន គាត់​ក៏​ចំណាយ​ថាពល​ច្រើន​ដែរ ។ ពេល​យើង​ដឹង​ការពិត​ដូច្នេះ​ហើយ យើង​ត្រូវ​កាត់បន្ថយ​ការ​និយាយ​ឲ្យ​បាន​តិច​តាម​អាច​ធ្វើ​បាន​ដើម្បី​សន្សំ​ថាមពល​ទុក​ប្រើប្រាស់​នៅ​ក្នុង​កាយវិការ​ដទៃទៀត ។ មនុស្ស​មួយ​​ដែល​ចំនួន​ប្រកប​អាជីព​ខ្លះៗ​ដែល​ទាមទារ​ការ​និយាយ​ច្រើន ដូច​ជា​គ្រូ​បង្រៀន ភិក្ខុ មេធាវី ឬ​តំណាង​រាស្ត្រ ។ ការ​និយាយ​របស់​ពួក​គាត់​​ភាគ​ច្រើន​​ជា​ការ​នាំ​ប្រយោជន៍​ដល់​មនុស្ស​ច្រើន​នាក់ ។ ប៉ុន្តែ​ពួក​គាត់​ក៏​ខាតបង់​ថាមពល​ច្រើន​ណាស់​ដែរ​នៅ​ពេល​និយាយ​ម្តងៗ ។ ប៉ុន្តែ​មនុស្ស​ខ្លះ​បែរ​ជា​ចង់​បញ្ចេញ​សំដី​រោយរាយ​ព្រោកប្រាជ្ញ​ឥតប្រយោជន៍​តាម​តៀមស្រា ឬ​វត្តវ៉ាអារ៉ាម ដោយ​គ្មាន​គោលដៅ​ពិត​ប្រាកដ ព្រោះ​ពួក​នេះ​មាន​អំនួត​ខ្ពស់ និង​ ចង់​ឲ្យ​មនុស្ស​ដទៃ​កោតក្រែង​ខ្លួន​ថា​ជា​អ្នក​ចេះ​ដឹង​ច្រើន ។ ការ​និយាយ​បែប​នេះ​គឺ​ជា​ការ​បង់​ខាត​ថាមពល​របស់​ខ្លួន ។ បើ​ជ្រុល​ជា​និយាយ​ដើម​អាក្រក់​​ឬ​បង្ខូច​​កិត្តិយស​របស់​មនុស្ស​ដទៃ​​វិញ ជន​ព្រោកប្រាជ្ញ​ឥតបាន​ការ​ទាំង​នោះ​ច្បាស់​ជា​នឹង​ត្រូវ​គេ​ជេរ​ស្តី​ឬ​វាយប្រហារ​ឲ្យ​ឈឺ​សាច់​ជា​មិន​ខាន ។​ បើ​នៅ​ក្នុង​វង់​ជជែក​វិញ មនុស្ស​និយាយ​ច្រើន​មិន​ទុក​ឱកាស​ឲ្យ​ដៃគូ​បញ្ចេញ​គំនិត​របស់​គេ​ទេ ។ នេះ​គឺ​ពិត​ជា​ការ​ខាត​បង់​ដ៏​ធំ​មួយ ព្រោះ​ថា​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​តែង​មាន​គំនិត​ល្អរៀងៗ​ខ្លន គ្រាន់​តែ​គេ​មិន​ចង់​បញ្ចេញ​ឲ្យ​ក្រុម​ពិភាក្សា​ដឹង​​ព្រោះ​គាត់​គ្មាន​ឱកាស ។ ដូច្នេះ​មនុស្ស​និយាយ​ច្រើន​គួរ​តែ​ទុក​ឲ្យកាស​ស្តាប់​យោបល់​របស់​មនុស្ស​ដទៃ កុំ​គិត​ថា​មាន​តែ​ខ្លួន​ទេ​ទើប​មាន​យោបល់​ល្អ ឬ​ចេះ​ដឹង​ច្រើន​ជាង​គេ ។ ម្យ៉ាង​ទៀត​ការ​និយាយ​ច្រើននឹង​នាំ​ឲ្យ​បែក​ធ្លាយ​ការណ៍​សម្ងាត់​ដែល​នាំ​ឲ្យ​ជនបង្កប់​លួច​យក​ព័ត៌មាន​ទៅ​ប្រើ​​សម្រាប់​ធ្វើ​អំពើ​​​អាក្រក់​ដល់​​​ខ្លួន​ឬ​ប្រទេស​របស់​ខ្លួន ។ ​កិរិយា​ទី​ ៣ គឺ​ភាព​កំជិល​​ដែល​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​ត្រូវ​ជៀសវាង ។ គ្មាន​ជន​ណា​ម្នាក់​អាច​អួតអាង​ថា​ខ្លួន​គេ​គ្មាន​ភាព​កំជិល​នៅ​ក្នុង​ខ្លួន​នោះ​ឡើយ ។ មនុស្ស​ម្នាក់ៗ​តែង​មាន​ភាព​កំជិល​នេះ​ជាប់​មក​តាំង​ពី​កំណើត ។ យើង​ខិតខំ​បង្កើត​របៀប​ធ្វើការងារ​ និង បង្កើត​ឧបករណ៍​បច្ចេកវិជ្ជា​ផ្សេងៗ ដើម្បី​ធ្វើ​​កិច្ចការ​មួយ​បាន​សម្រេច​ដោយ​ប្រើ​ពេល​វេលា​តិច​ ដើម្បី​សន្សំ​ពេល​យក​ទៅ​សម្រាក​លំហែ​កម្សាន្ត​ ពោល​គឺ​ភាព​កំជិល ។ មនុស្ស​ខ្លះ​បាន​ជួល​ឬ​ប្រើ​មនុស្ស​ផ្សេង​ទៀត​ឲ្យ​ធ្វើ​ការងារ​ជំនួស​ខ្លួន​ក៏​មាន ។ ក្រុម​មនុស្ស​មាន​អំណាច​ប្រើ​ប្រាស់​មនុស្ស​នៅ​ក្រោម​បង្គាប់​ឲ្យ​ធ្វើ​ការងារ​រាប់​ពាន់​ប្រភេទ​ជំនួស​ខ្លួន ។ ពួក​ម្ចាស់​ដី​ប្រើ​កូន​ឈ្នួល​ធ្វើ​ការងារ​កសិកម្ម​យ៉ាង​លំបាក​និង​ផ្តល់​ប្រាក់​ឈ្នួល​បន្តិចបន្តួច​ឬ​មិន​ឲ្យ​សោះ​ក៏​មាន ។ នោះ​ហើយ​ជា​ភាព​កំជិល​របស់​មនុស្ស​ ។ រី​ឯ​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​ក៏​បាន​ស្វះស្វែង​រក​វិធី​ធ្វើការងារ ឬ​បង្កើត​ឧបករណ៍​សម្រាប់​ធ្វើការងារ​ឲ្យ​បាន​ច្រើន​ដោយ​ប្រើ​ពេល​វេលា​និង​ថាមពល​តិច​បំផុត ។ ឧទាហរណ៍ មនុស្ស​ជំនាន់​ដើម​ត្រូវ​ធ្វើ​ស្រែ​ដោយ​ប្រើ​សត្វ​ជា​ជំនួយ​ព្រោះ​ខ្ជិល​ប្រើ​កម្លាំង​របស់​ខ្លួន ហើយ​ក្រោយ​មក​មនុស្ស​ក៏​បាន​បង្កើត​គ្រឿង​យន្ត​ជំនួស​សត្វ​វិញ​ព្រោះ​វា​ជួយ​ឲ្យ​ពួក​គេ​សម្រេច​គោលដៅ​ឆាប់​ ។ យើង​លើក​យក​ភាព​កំជិល​បែប​​ទី​មួយ​មក​បង្ហាញ​សិន​ថា​ ភាព​កំជិល​មិន​មែន​សុទ្ធ​តែ​អាក្រក់​ទាំង​អស់​នោះ​ទេ ។ យើង​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ភាព​កំជិល​ប្រភេទ​នេះ​ថា "​ទុកពេល​ស្វែងរក​គំនិត​ល្អ​​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​​​ធ្វើ​ការងារ​មួយ​ឲ្យ​បាន​ឆាប់​និង​ប្រសើរ​ជាង​មុន" ។ ភាព​កំជិល​បែប​នេះ​គឺ​មាន​ប្រយោជន៍​​ច្រើន​ជាង​ការ​ធ្វើ​ការងារ​តាម​វិធី​ដដែលៗ​ តាម​ក្បួន​ចាស់ តាម​ទម្លាប់ ដែល​​ចំណាយ​ពេល ឬ​កម្លាំង​ច្រើន និង​ បាន​ផល​តិច ។ ចំណែក​ឯ​ភាព​កំជិល​ដែល​យើង​ត្រូវ​វៀរ​ចាក​ឲ្យ​ឆ្ងាយ​នោះ​គឺ​ជា​ភាព​កំជិល​ដែល​មនុស្ស​ម្នាក់​មិន​​​អនុវត្ត​តាម​វិធី​​ធ្វើ​ការងារ​ដ៏​ប្រសើរ​ដែល​គេ​បាន​ណែនាំ និង មិន​រវល់​គិត​គូរ​រក​វិធី​ធ្វើ​ការងារ​ថ្មី​ដើម្បី​សម្រេច​គម្រោង​ណាមួយ​ឡើយ ។ ឧទាហរណ៍​ទី ១ កសិករ​ម្នាក់​ត្រូវ​ភ្ជួរ​ស្រែ​មួយ​ហិកតា​ឲ្យ​ចប់​ក្នុង​រយៈ​ពេល ១០ ថ្ងៃ ។ ប្រសិន​បើ​គាត់​មាន​តែ​គោ​ឬ​ក្របី​មួយ​នឹម​និង​នង្គ័ល​តែ​មួយ ជា​​ធម្មតា​គាត់​ត្រូវ​ក្រោក​ពី​ព្រលឹម​ដើម្បី​ភ្ជួ​ស្រែ​ឲ្យ​បាន​យូរ​ក្នុង​មួយថ្ងៃៗ ។ ប៉ុន្តែ​គាត់​បែ​ជា​ខ្ជិល​ក្រោក​ពី​ព្រលឹម ហើយ​រង់​ចាំ​ថ្ងៃ​រះ​ផុត​ព្រៃ ឬ​រង់​ចាំ​ជិត​ថ្ងៃ​ត្រង់​ទើប​ចេញ​ទៅ​ស្រែ ។ គាត់​មិន​អាច​នឹង​សម្រេច​ទិសដៅ​របស់​គាត់​បាន​ឡើយ ។ ជម្រើស​ទី​ ២ ​គាត់​អាច​ជួល​មនុស្ស​ដទៃ​​ឲ្យ​មក​ជួយ​ការងារ​នោះ ពេល​នោះ​គាត់​នៅ​តែ​អាច​សម្រេច​ទិសដៅ​បាន​ ។ ប៉ុន្តែ​គាត់​ខ្ជិល​ចំណាយ​ប្រាក់​ឬ​គ្មាន​ប្រាក់​សម្រាប់​ចំណាយ ពេល​នោះ​គម្រោង​របស់​គាត់​នឹង​មិន​អាច​សម្រេច​តាម​ទិសដៅ​ដាក់​ចុះ​ឡើយ ។ ឧទាហរណ៍​​ទី ២ និស្សិត​ម្នាក់​ត្រូវ​សរសេរ​និក្ខេបបទ​កម្រាស់​ ២០០ ទំព័រ ដើម្បី​ការពារ​គំនិត​​របស់​គាត់​សម្រាប់​បញ្ចប់​ថ្នាក់​បរិញ្ញាប័ត្រ ។ គាត់​ត្រូវ​បញ្ចប់​គម្រោង​នោះ​ក្នុង​រយៈពេល ១២​ ខែ ដោយ​រាប់​បញ្ចូល​ទាំង​ការ​រៀបចំ​គម្រោង ការ​ចុះ​ស្រាវជ្រាវ​យក​ទិន្នន័យ ការ​វិភាគ​ទិន្ន័យ និង ការ​សរសេរ​និក្ខេបបទ​ផង​ដែរ ។ និស្សិត​ម្នាក់​នោះ​ខ្ជិល​ធ្វើ​កិច្ចការ​ទាំង​នោះ​និង​រង់ចាំ​ជិត​ដល់​ឆ្នាំ​បញ្ចប់​សឹម​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើ​ការងារ​នោះ ។ ពេលវេលា​ចេះ​តែ​រំកិល​ទៅ​មុខ​គ្មាន​រង់ចាំ​និស្សិត​កំជិល​នោះ​ទេ ។ នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​គាត់​គ្មាន​ទាំង​គម្រោង ទាំង​ទិន្នន័យ សម្រាប់​សរសេរ ហើយ​ក៏​គ្មាន​ឯកសារ​សម្រាប់​បញ្ជាក់​ថា​គាត់​បាន​ធ្វើ​កិច្ចការ​ទាំង​នោះ ។ ឧទាហរណ៍​ទី ៣ ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​ត្រូវ​រៀន​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​​ទាំង​ ១១០​ ក្បាល​ និង​​គម្ពីរ​​ផ្សេងៗ​របស់​ពុទ្ធសាសនា និង របស់​សាសនា​​ផ្សេងៗ​ទៀត​ឲ្យ​ចេះ​ចាំ​យ៉ាង​ស្ទាត់​​សម្រាប់​យក​ទៅ​ការពារ​គំនិត​​នៅ​ពេល​​តស៊ូមតិ (សង្គាយនា) ជា​មួយ​នឹង​ភិក្ខុ​​ដទៃ​នៅ​ថ្ងៃ​ប្រគួត​ប្រឡង​​បញ្ចប់​ការសិក្សា​នៅ​មហាវិទ្យាល័យ ។ ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​នោះ​​អាន​តែ​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​ជា​ភាសា​ខ្មែរ និង ខ្ជិល​អាន​សៀវភៅ​​ផ្សេង​ទៀត​ ។ ថ្ងៃ​ប្រគួត​បាន​ឈាន​មក​ដល់ ការ​ជជែក​ដេញដោល​បាន​ឈាន​ឡើង​ដល់​កម្រិត​ជ្រៅ​និង​លំបាក​យ៉ាង​ខ្លាំង ។ ភិក្ខុ​ជាដៃគូ​ប្រគួត​បាន​ចោទសួរ​ភិក្ខុ​កំជិល​យ៉ាង​ចាស់​ដៃ​ និង បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ភិក្ខុ​កំជិល​ចាញ់ដៃ​អាម៉ាស់​មុខ​ ខឹង​ចិត្ត​ទៅ​សម្ងំ​សូធ្យ​រៀន​បន្ថែម​សម្រាប់​ឡើង​ទៅ​ប្រយុទ្ធ​នៅ​​ពេល​​ក្រោយ​ទៀត ។ ឧទាហរណ៍​ទី ៤ បុរស​ម្នាក់​ចង់​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​មាន​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ច្រើន​ប៉ុន្តែ​គាត់​ខ្ជិល​ទៅ​ប្រកប​អាជីវកម្ម​ឬ​ធ្វើការងារ​បម្រើ​ក្រុមហ៊ុន​ដទៃ ។ គាត់​គិត​ថា​បើ​គាត់​ទៅ​កាស៊ីណូ​ គាត់​អាច​នឹង​ឈ្នះ​ល្បែង​បាន​ប្រាក់​ច្រើន​សន្ធឹក​ក្នុង​ពេល​ឆាប់ៗ បើ​មិន​ដូច្នោះ​ទេ គាត់​អាច​នឹង​ទិញ​ឆ្នោត​ដែល​អាច​ឲ្យ​គាត់​ត្រូវ​បាន​ប្រាក់​រាប់​លាន​ដុល្លា ។ បុរស​ម្នាក់​នោះ​បន្ត​ទៅ​កាស៊ីណូ​ដើម្បី​លេង​ល្បែង​គ្មាន​លោះ​ថ្ងៃ ។ ថ្ងៃ​ខ្លះ​ក៏​ឈ្នះ​ ថ្ងៃ​ខ្លះ​ក៏​ចាញ់ ។ ជា​សរុប​គាត់​ចាញ់​ល្បែង​អស់​ប្រាក់​រាប់​ម៉ឺន​ដុល្លា ត្រូវ​​បញ្ចាំ​ផ្ទះ​ដើម្បី​យក​ប្រាក់​ទៅ​លេង​ល្បែង​ទៀត ។ គាត់​ក៏​បាន​ចំណាយ​ប្រាក់​សន្ធឹក​ណាស់​ដែរ​ដើម្បី​ទិញ​លេខ​ឆ្នោត ។ ទី​បំផុត ផ្ទះ​ក៏​អស់​ ការងារ​ក៏​គ្មាន ព្រម​ទាំង​ជំពាក់​ប្រាក់​អ្នក​ដទៃ​​យ៉ាង​​ច្រើន​ទៀត​ផង ។ នេះ​ជា​លទ្ធផល​នៃ​ភាព​កំជិល ដែល​មនុស្ស​គ្រប់​រូប​គួរ​វៀរ​ចាក​ឲ្យ​ឆ្ងាយ ។​ កិរិយា​ទី ៤ ការ​ខឹង​សម្បារ​ ដែល​មនុស្ស​ត្រូវ​កាត់​បន្ថយ​ឲ្យ​បាន​តិច​បំផុត ។ មនុស្ស​គ្រប់​គ្នា​តែង​មាន​អារម្មណ៍​ខឹង​ស្បារ​ ទោះ​បី​ជា​ជន​សាមញ្ញ ឬ អ្នក​ចេះ​ដឹង​ខ្ពស់​ក្លាយ​ជា​អរហន្ត​ក៏​ដោយ គ្រាន់​តែ​កម្រិត​នៃ​កំហឹង​មាន​ខុសគ្នា​ទៅតាម​កម្រិត​នៃ​ភាព​ចេះ​ដឹង​ និង ការ​ចេះ​ខន្តី​ ឬ​សណ្តោស ។ កំហឹង​គឺ​ជា​អារម្មណ៍​​ឆេះ​ក្តៅ​ ពុះ​កញ្ជ្រោល​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ក្បាល​របស់​បុគ្គល​ម្នាក់​​នៅ​ពេល​ស្ថានភាព​មួយ​មិន​កើតឡើង​តាម​ការ​រំពឹង​ទុក​ ឬ មនុស្ស​ម្នាក់​បង្ក​បញ្ហា​​ឬ​មិន​ធ្វើ​ការងារ​ឲ្យ​សម​នឹង​ចិត្ត​ចង់បាន​របស់​បុគ្គល​ទី​មួយ​នោះ ។ មនុស្ស​​​​ដែល​មាន​ខន្តី​ និង ​យល់​ស្ថានការណ៍ ព្រម​ទាំង​ទុក្ខ​លំបាក​របស់​ជនដទៃ ក៏​ចេះ​បន្ធូរ​អារម្មណ៍​ខឹង​បាន​ឆាប់ និង មិន​ជះ​កំហឹង​ទៅ​លើ​ជន​ទីពីរ ។ មនុស្ស​គ្មាន​ខន្តី​ មិន​ស្វែង​យល់​ស្ថានការណ៍​របស់​ជនដទៃ នឹង​បន្ត​រក្សា​កំហឹង​ឲ្យ​ឆេះ​ងំ​នៅ​ក្នុង​ក្បាល​របស់​ខ្លួន រួច​ហើយ​ជះ​កំហឹង​នោះ​ទៅ​លើ​ជន​ទី​ពីរ និង មនុស្ស​នៅ​ក្បែរ​ខ្លួន​ដូច​ជា​កូន​ចៅ ប្តីសី ឬ មនុស្ស​នៅ​ក្រោម​បង្គាប់ ។ សូម្បី​របស់​មាន​តម្លៃ​​ និង ជាទី​ស្រឡាញ់​របស់​ខ្លួន​​ក៏​មនុស្ស​មិន​ចេះ​ទប់​កំហឹង​នោះ​នឹង​វាយ​បំបែក​ឲ្យ​ខ្ទេច​ ។ គ្មាន​នរណា​ម្នាក់​ចង់​រស់​នៅក្បែរ​មនុស្ស​មិន​ចេះ​ទប់​កំហឹង​សោះ​ឡើយ ព្រោះ​កំហឹង​របស់​បុគ្គល​នោះ​នឹង​ឆ្លង​​ដល់​ខ្លួន​​មិន​ខាន ។ កំហឹង​​ដែល​មិន​មាន​ការ​ទប់ស្កាត់​ត្រឹម​ត្រូវ​គឺ​​ជា​ភាព​ចង្រៃ​​​ដល់​សីលធម៌ (moral hazard) ។​ ការ​បកស្រាយ​ខាង​លើ​បាន​បង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា​​ ការ​ដេកច្រើន, ការ​និយាយច្រើន, ភាព​កំជិល, និង កំហឹង​គ្មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​គឺ​ជា​មូលហេតុ​នាំ​មក​នូវ​​ក្តីវិនាសទី ៣ ។ ហេតុ​នេះ​បុគ្គល​គ្រប់រូប​គួរ​ជៀសវាង​​ឬ​កាត់​បន្ថយ​ការ​បញ្ចេញ​អារម្មណ៍​ទាំង​នោះ​ឲ្យ​បាន​តិច​បំផុត​តាម​អាច​ធ្វើ​បាន​​ដើម្បី​អាច​រស់​នៅ​សុខ​ចម្រើន និង ចុះ​សម្រុង​ជាមួយ​មនុស្ស​ដទៃ​នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ និង សហគមន៍ ។ មាន​វិធី​ប្រកប​ដោយ​ប្រសិទ្ធភាព​ជាច្រើន​ដែល​មនុស្ស​គ្រប់រូប​គួរ​រៀន​និង​ប្រតិបត្តិ​តាម​ដើម្បី​ជួយ​ខ្លួន​ឯង​ឲ្យ​ជៀសវាង​ការដេក​ទ្រមក់ ការ​និយាយ​ច្រើន ភាព​កំជិល និង កំហឹង​ឥត​គម្រប​របស់​ខ្លួន ។ ====ទី ៤ - មិនចិញ្ចឹមមាតា​បិតា==== តាម​​ច្បាប់​ធម្មជាតិ​ ​​មេបា​សត្វ​​​ប្រភេទ​ខ្លះ​​​បង្កើត​កូន​ដើម្បី​បន្ត​ពូជពង្ស​​រួច​ហើយ​ក៏​បន្ត​រក​ចំណី​​មក​បញ្ចុក​កូន​រហូត​ដល់​កូន​ធំធាត់​អាច​ស្វែង​រក​ចំណី​​ដោយ​ខ្លួន​ឯង ។ មេបា​សត្វ​ខ្លះ​ថែម​ទាំង​​​បង្រៀន​កូន​ឲ្យ​ចេះ​រក​ចំណី​អាហារ និង ជួយ​ការពារ​កូន​​ឲ្យ​រួចផុត​ពី​សត្វ​ដទៃ​ដែល​អាច​ចាប់​កូន​ធ្វើ​ជា​ចំណី ​​ ។ នៅ​ពេល​កូន​ធំធាត់​ដឹង​ក្តី​ ពួក​​គេ​​បន្ត​ជីវិត​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ និង ដើរ​តួ​នាទី​ជា​មេបា​​ដើម្បី​បន្ត​ពូជ​ពង្ស​សត្វ​ប្រភេទ​នោះ​បន្ត​ទៀត ។ អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​​នៅ​មិន​ទាន់​រក​ឃើញ​កូន​សត្វ​ប្រភេទ​ណា​មួយ​វិល​ត្រឡប់​​យក​ចំណី​មក​ជួយ​មេបា​​របស់​ខ្លួន​ទេ វៀរលែង​តែ​មនុស្សប៉ុណ្ណោះ ។ មនុស្ស​ក៏​ជា​ពូជ​សត្វ​​ម្យ៉ាង​ដែរ ​ប៉ុន្តែមនុស្ស​ជា​សត្វ​មាន​ភាសា​ពិសេស​សម្រាប់​ឆ្លើយឆ្លង​គ្នា សម្រាប់​បង្រៀន​ឬ​ផ្ទេរ​ចំណេះ​ដឹង​ និង ​បច្ចេកវិជ្ជា​ទៅ​មនុស្ស​ជំនាន់​មួយ​ទៀត ។ មនុស្ស​ប្រើប្រាស់​ភាសា​ពន្យល់​គ្នា​ឲ្យ​ចេះ​ជួយ​បែងចែក​ចំណី​អាហារ ជួយ​ធ្វើ​ការងារ និង ការពារ​គ្នា​តាម​លទ្ធភាព​ដែល​ពួក​គេ​មាន ។ ​មនុស្ស​រស់​នៅ​ក្នុង​កុលសម្ព័ន្ធ​ សហគមន៍ ឬ ប្រទេស​​​ជា​មួយ​គ្នា​បាន​បង្កើត​​ច្បាប់​ទម្លាប់​សម្រាប់​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​កុលសម្ព័ន្ធ​​ សហគមន៍ ឬ​ប្រទេស​នោះ ។ មនុស្ស​បាន​បង្កើត​ច្បាប់​សម្រាប់​​គ្រប់គ្រង​កុល​សម្ព័ន្ធ​ឬ​​​រដ្ឋ និង ច្បាប់​សាសនា​​ដើម្បី​​ឲ្យ​មនុស្ស​​រស់​នៅ​ចុះ​សម្រុង​ និង ចេះ​ជួយ​គ្នា​ដើម្បី​ឲ្យ​ពូជ​មនុស្ស​អាច​រស់នៅ​ប្រកប​ដោយ​សេចក្តី​សុខ ។ ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​​បាន​បង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា ភាគ​ច្រើន​នៃ​​ច្បាប់​សាសនា​​បាន​បង្រៀន​មនុស្ស​​ជា​កូនចៅ​ទទួល​យក​ភារៈ​​ចិញ្ចឹម​ឪពុក​ម្តាយ​ដោយ​ស្ម័គ្រចិត្ត និង ពេញចិត្ត ។ ឧទាហរណ៍ នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ មាន​សេចក្តី​បង្រៀន​ថា កូន​មាន​តួនាទី​ចំពោះ​ឪពុក​ម្តាយ​ស្រប​តាម​ប្រការ ៥ យ៉ាង គឺ ១- ជួយ​ចិញ្ចឹម​បីបាច់, ២- ជួយ​ធ្វើការងារ​ជំនួស​, ៣- ជួយ​ការពារ​និង​រក្សា​វង្ស​ត្រកូល​, ៤- ប្រតិបត្តិ​ខ្លួន​​ឱ្យ​​ត្រឹមត្រូវ​សម​​ជាអ្នកទទួល​និង​គ្រប់​គ្រង​មរតកពី​ពួក​គាត់, និង ៥- ធ្វើបុណ្យទាន​ជូនពួក​គាត់​ពេល​ពួក​គាត់​លា​ចាក​លោក​នេះ ។ ប៉ុន្តែ​មាន​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​​​​​មិន​អនុវត្ត​តាម​ច្បាប់​សាសនា​ទាំង​នោះ​​ទេ ពោល​គឺ​​​មិន​ខ្វល់​ជួយ​ចិញ្ចឹម​ឪពុក​ម្តាយ​របស់​​ខ្លួន​​​ទោះ​បី​ពួក​គេ​មាន​លទ្ធភាព​ និង សមត្ថភាព​គ្រប់គ្រាន់​ក៏​ដោយ ។ យើង​សង្កេត​ឃើញ​ថា​ច្បាប់​សាសនា​គ្មាន​វិធី​អ្វី​​ដើម្បី​ចាប់​បង្ខំ​ពួក​កូន​ទាំង​នោះ​ឲ្យ​អនុវត្ត​តាម​ច្បាប់​ទាំង​នោះ​ទេ ក្រៅ​តែ​វិធី​​ពីរ​យ៉ាង ពោល​គឺ ទី ១ ការ​លើក​ទឹកចិត្ត​​ថា​​វា​ជា​កិច្ច​ការ​ដែល​ព្រះ​អាទិទេព​ដាក់​ចុះ​​ឬ​ទេវតា​នឹង​ជួយ​រក្សា​ពួក​ខ្លួន​ឲ្យ​មាន​សុវត្ថិភាព​​ និង វិធី​ទី ២ គឺ​ការ​និយាយ​បំភិតបំភ័យ​ដើម្បី​បន្លាច​ឲ្យ​ពួក​កូន​ទាំង​នោះ​ទទួលយក​និង​ធ្វើ​តាម​ ។ យើង​មិន​ត្រូវ​បន្ទោស​ពួក​កូនៗ​ថា​​ពួក​គេ​មិន​ចិញ្ចឹម​ឪពុក​ម្តាយ​​ឲ្យ​បាន​ត្រឹមត្រូវ ដោយ​យើង​មិន​​បាន​សិក្សា​មើល​​អំពី​លទ្ធភាព​​របស់​ពួក​កូនៗ​ទាំង​នោះ​ក្នុង​ការ​បំពេញ​​កិច្ចការ​ទាំង​នោះ​​ឡើយ ។ ប្រសិន​បើ​ពួក​កូន​ទាំង​នោះ​គ្មាន​លទ្ធភាព​ធ្វើ​កិច្ចការ​ទាំង​នោះ​ទេ តើ​អ្នក​ណា​ជា​អ្នក​​ជួយ​​ពួក​គេ ? យើង​ត្រូវ​​ពិនិត្យ​មើល​ឲ្យ​ហួស​ពី​ការ​ទទួល​ខុសត្រូវ​របស់​ពួក​កូន​ៗ​ និង ត្រូវ​​សួរ​ថា​តើ​សហគមន៍​ទាំង​មូល​​មាន​តួនាទី​អ្វី​ខ្លះ​ដែល​អាច​ជួយ​​មនុស្ស​ចាស់​នៅ​ក្នុង​ភូមិ និង ជួយ​​បាន​ក្នុង​កម្រិត​ណា ? តើ​ភិក្ខុសង្ឃ​អាច​​ដើរ​តួ​ជា​អ្នក​ដឹក​នាំ​ប្រជាជន​ជា​ពុទ្ធបរិស័ទ​ចំណុះ​ជើង​វត្ត​ឲ្យ​ចូលរួម​គ្នា​ជួយ​ពួក​មនុស្ស​ចាស់​ទាំង​នោះ​បាន​ក្នុង​កម្រិត​ណា ? តើ​ប្រទេស​ទាំង​មូល​អាច​បង្កើត​ច្បាប់​​ការពារ​​មនុស្ស​ចាស់​​បាន​ក្នុង​កម្រិត​ណា រាប់​​ទាំង​ការ​គោរព​សិទ្ធិ​​មនុស្ស និង សិទ្ធិ​ទទួល​បាន​​ការ​ឧបត្ថម្ភ​​ត្រឹមត្រូវ​ពី​រដ្ឋាភិបាល​ទាំង​ផ្នែក​ចំណី​អាហារ ទី​ជម្រក ការ​ថែទាំ​សុខភាព និង សុខុមាលភាព ? ប្រសិន​បើ​​សហគមន៍ វត្ត​អារាម និង រដ្ឋាភិបាល​​រួម​គ្នា​​​ជួយ​មនុស្ស​ចាស់​ទាំង​ឡាយ​​ ពេល​នោះ​បន្ទុក​ក្នុង​ការ​ចិញ្ចឹម​បីបាច់​ឪពុកម្តាយ​នឹង​មិន​សូវ​​ជា​ធ្ងន់​ពេក​សម្រាប់​ពួក​កូនៗ​ដើម្បី​ទទួល​យក​នោះ​ឡើយ ។​ ====ទី ៥ - ភូតកុហក បោកបញ្ឆោត==== នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​នេះ​​យើង​ត្រូវ​បែង​ចែក​ជាពីរ​ផ្នែក​​ឲ្យ​ដាច់​ស្រឡះ​ដើម្បី​ឲ្យ​យើង​អាច​បកស្រាយ​ និង​ រក​ភស្តុតាង​អំណះអំណាង​មក​ការពារ​ចំណុច​នីមួយៗ​ឲ្យ​បាន​ពេញលេញ​ និង ងាយ​យល់ ។ ផ្នែក​ទី ១ គឺ​ពាក្យ​ថា ភូត​ឬ​កុហក ។ តើ​សំដី​កុហក​ផ្តល់​ប្រយោជន៍​ឬ​គុណវិបត្តិ​អ្វី​ដល់​មនុស្ស​​ជា​អ្នក​និយាយ និង មនុស្ស​ជា​អ្នក​ស្តាប់ ? ជា​ទូទៅ​ គ្មាន​មនុស្ស​ណា​ម្នាក់​អាច​អួត​អាង​ថា​មិន​ធ្លាប់​និយាយ​កុហក​សោះ​​ក្នុង​មួយ​ជីវិត ។ មាន​ពេល​ខ្លះ​សំដី​កុហក​អាច​ផ្តល់​ប្រយោជន៍​ដល់​អ្នក​និយាយ​​ និង គ្មាន​មនុស្ស​ណា​មក​ចាប់​ទោស​អូស​ដំណើរ​អ្វី​ទេ​ប្រសិន​បើ​​គេ​ប្រើ​វា​សម្រាប់​ដោះ​ទាល់​ឬ​ការពារ​សុវត្ថិភាព​របស់​ខ្លួន ឬ សុវត្ថិភាព​មនុស្ស​ដទៃ ។ ឧទាហរណ៍​ មាន​ជនចំឡែក​ម្នាក់​មក​សុំ​ស្នាក់​នៅ​ក្នុង​វត្ត​មួយ​​នៅ​ក្នុង​បំណង​ស៊ើប​អង្កេត​មើល​ស្ថានភាព​របស់​ប្រជាជន​ក្នុង​ភូមិ ដូច​ជា​ចង់ដឹង​ថា​តើ​គ្រួសារ​ណា​​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​ជាង​គេ ឬ​​ថា​តើ​មាន​ការ​យាមកាម​ត្រឹមត្រូវ​​ឬ​អត់ ។ ប្រសិន​បើ​ជនចំឡែក​​សួរ​ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​នៅ​ក្នុង​វត្ត​នូវ​សំណួរ​ទាំងឡាយ​ប្រភេទ​នេះ​ តើ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​ត្រូវ​ឆ្លើយ​យ៉ាង​ណា ? បើ​ឆ្លើយ​តាម​ការពិត ជនចំឡែក​នឹង​ប្រើប្រាស់​ព័ត៌មាន​នោះ​ក្នុង​ផ្លូវ​អាក្រក់​​ដូច​ជា​ការ​មក​លួច​ឬ​ប្លន់​ទ្រព្យ​ប្រជាជន​ជាដើម ។ បើ​មិន​ឆ្លើយ​តាម​ការពិត​ទេ ភិក្ខុ​នឹង​មាន​កំហុស​ថា​​បាន​ពោល​ពាក្យ​មុសា ។ ដូច្នេះ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​ត្រូវ​ថ្លឹង​មើល​ថា តើ​ក្នុង​ចំណោម​អំពើ​ទាំង​ពីរ​នោះ​ អំពើ​មួយ​ណា​នឹង​នាំ​ទៅ​ដល់​ផល​វិបត្តិ​តិច​ជាង​គេ ។ ប្រសិន​បើ​មិន​អាច​​គេចវេស​​​មិន​​ឆ្លើយតប​ចំពោះ​សំណួរ​ទាំង​នោះ​បាន​ទេ​ ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​អាច​នឹង​ជ្រើស​យក​​ការ​មិន​ផ្តល់​ព័ត៌មាន​ពិត ឬ​អាច​ឆ្លើយ​ថា​មិន​ដឹង​ជា​ការ​ស្រេច ។ អំពើ​របស់​ភិក្ខុ​នោះ​ជួយ​ការពារ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ឬ​អាយុ​ជីវិត​​របស់​ប្រជាជន ដែល​ជា​ប្រយោជន៍​ប្រសើរ​ជាង​ការ​និយាយ​ព័ត៌មាន​ពិត​​ក្នុង​បំណង​​​រក្សា​សីល​ "មិន​ពោល​ពាក្យ​មុសាវាទ" ។ ប៉ុន្តែ​​ការ​ពោល​ពាក្យ​កុហក​មួយ​ចំនួន​នឹង​​នាំ​ផល​អវិជ្ជមាន​ដល់​ខ្លួន​​ផង និង ដល់​មនុស្ស​ដទៃ​ផង​ដែរ ។ ឧទាហរណ៍ ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​​ពោល​ពាក្យ​អួត​អាង​ថា​អាច​ព្យាបាល​ជម្ងឺ​ច្រើន​មុខ​ជូន​អ្នក​ស្រុក​ ដោយ​លោក​គ្រាន់​តែ​ប្រើ​ថ្នាំ​ឫស​ឈើ​មួយ​ឆ្នាំង​ប៉ុណ្ណោះ ។ ជម្ងឺ​អេដស៍​គឺ​ជា​ជម្ងឺ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ជម្ងឺ​ដែល​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​អួត​ថា​អាច​ព្យាបាល​ឲ្យ​ជា​សះស្បើយ ។ មាន​គ្រួសារ​មួយ​ដែល​មាន​កូន​ប្រុស​ម្នាក់​កើត​ជម្ងឺ​អេដស៍​ដែល​បុគ្គលិក​ពេទ្យ​គ្មាន​វិធី​ព្យាបាល​ឲ្យ​ជា​សះស្បើយ​ទេ គឺ​មាន​តែ​ការ​ចំណាយ​ប្រាក់​សម្រាប់​ទិញ​ថ្នាំ​លេប​ដើម្បី​បង្ក្រាប​​កុំ​ឲ្យ​ចំនួន​វីរុស​កើន​ឡើង​ច្រើន​ពេក​ដែល​អាច​​ឈាន​ទៅ​ដល់​សម្លាប់​បុរស​វ័យ​ក្មេង​នោះ ។ ឪពុក​ម្តាយ​​យុវជន​នោះ​មិន​ជឿ​ពាក្យ​ណែនាំ​របស់​ពេទ្យ​​ក៏​នាំ​កូន​ទៅ​ជួប​ភិក្ខុ​ពូកែ​អួតអាង​អង្គ​នោះ​ដើម្បី​សុំ​ឲ្យ​លោក​ជួយ​ព្យាបាល ។ ការពិត​គឺ​គ្មាន​ថ្នាំ​ឫ​ឈើ​ណា​អាច​សម្លាប់​មេរោគ​អេដស៍​បាន​ឡើយ ។ ដោយ​ក្តី​អំណួត​​​ មោទនភាព និង ខ្លាច​ខ្មាស់​ប្រជាជន​​ផង​ប្រសិន​បើ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​ពោល​ពាក្យ​ពិត​​ "​អាត្មា​មិន​អាច​ព្យាបាល​រោគ​អេដស៍" ជាជាង​ការ​ពោល​ពាក្យ​ពិត ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​កុហក​ថា​លោក​អាច​ព្យាបាល​យុវជន​ឲ្យ​ជា​សះស្បើយ​ពី​រោគ​អេដស៍ ។ ទី​បំផុត​ឪពុក​ម្តាយ​ក៏​អស់​ប្រាក់​ យុវជន​នោះ​ក៏​ស្លាប់​ព្រោះ​មិន​បាន​ទទួល​ថ្នាំ​ពេទ្យ​ត្រឹម​ត្រុវ​ដើម្បី​សម្លាប់​មេរោគ​អេដស៍ ។ នេះ​គឺ​ជា​​ការ​ពេល​ពាក្យ​កុហក​ដែល​បង្ក​ឲ្យ​មនុស្ស​ដទៃ​បាត់​បង់​ទ្រព្យ គ្រោះ​ថ្នាក់ និង ស្លាប់​បាត់បង់​ជីវិត ។ ផ្នែក​ទី ២ គឺ​ការ​បោក​បញ្ឆោត ។ ពាក្យ​ថា​ បោក​បញ្ឆោត គឺ​ជា​​សំដី​ដែល​មនុស្ស​ទី​ ១ ​និយាយ​​លួង​លោម​មនុស្ស​ទី ២ ​ឲ្យ​ធ្វើ​អំពើ​មួយ​​​ដែល​នឹង​មិន​នាំ​ផល​ល្អ​ដល់​​មនុស្ស​ទី ១ ទេ ប៉ុន្តែ​មនុស្ស​ទី ២ បែរ​ជា​បាន​ផល​ទៅ​វិញ ។ ឧទាហរណ៍​ មនុស្ស​សាមញ្ញ​ម្នាក់​បាន​ពោល​ពាក្យ​បញ្ឆោត​ប្រជាជន​ទូទៅ​ថា រូប​ខ្លួន​គឺ​ជា​ព្រះ​សិរីអារ្យ​មេត្រី​ចុះ​មក​ចាប់​ជាតិ​ដើម្បី​ជួយ​សង្គ្រោះ​មនុស្ស​លោក ។ បុរស​ម្នាក់​នោះ​មាន​ក្រុម​បក្ស​របស់​ខ្លួន​ជាច្រើន​ព្រម​ទាំង​មាន​មនុស្ស​មាន​អំណាច​ជួយ​ការពារ​រូប​គេ​ផង​ដែរ ។ ជន​បោកប្រាស់​នោះ​បាន​បញ្ឆោត​មនុស្ស​ជាច្រើន​ឲ្យ​ជឿ​​​ និង ចំណាយ​ប្រាក់​ជា​ច្រើន​ដើម្បី​ទិញ​ជ័រ​គ្រីស្តាល់​របស់​ខ្លួន​ដោយ​និយាយ​ថា​​ជ័រ​នោះ​នឹង​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ដុំ​ពេជ្រ​នៅ​ពេល​អនាគត ។ លើស​ពី​នោះ​ទៀត​​ ជន​បោក​ប្រាស់​ម្នាក់​នោះ​នៅ​បាន​បោក​ប្រជាជន​ជាច្រើន​ឲ្យ​ចំណាយ​ប្រាក់​សង់​វិមាន​ធំស្កឹមស្កៃ​នៅ​លើ​ដី​វត្ត​របស់​ខ្លួន​ព្រោះ​នៅ​ពេល​​ដល់​​ពេល​កំណត់​ជន​បោកប្រាស់​នោះ​នឹង​ហោះ​ឡើង​ទៅ​ស្ថាន​សួគ៌ ហើយ​មនុស្ស​ណា​ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​វិមាន​នៅ​ក្នុង​ដី​វត្ត​​​នោះ​​អាច​នឹង​តោង​​ជើង​ជន​បោក​ប្រាស់​នោះ​ហោះ​ឡើង​ទៅ​ស្ថាន​សួគ៌​ជាមួយ​​ដែរ ។ ទី​បំផុត​អំពើ​បោកប្រាស់​ក៏​ត្រូវ​បាន​បើកបង្ហាញ​ឲ្យ​ដឹង​ជា​សាធារណៈ ជន​បោក​ប្រាស់​ក៏​បាន​សារភាព​​នូវ​អំពើ​បោកប្រាស់​របស់​ខ្លួន ។ មេ​បោកប្រាស់​នេះ​សម​នឹង​ទទួល​​ពិន័យ​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ​ស្រប​នឹង​ច្បាប់​ជាធរមាន ប៉ុន្តែ​ដោយសារ​តែ​មាន​ខ្សែ​ឬ​ខ្នង​បង្អែក​ធំ ជនបោកប្រាស់​ក៏​បាន​ដោះ​លែង​ឲ្យ​រួច​ខ្លួន​បន្ទាប់​ពី​បាន​ពោល​ពាក្យ​សុំ​ទោស​បែប​លាក់​កំណួច​របស់​ខ្លួន ។ ចំណែក​ប្រជាជាន​រាប់​ពាន់​នាក់​ដែល​ត្រូវ​ជន​បោកប្រាស់​បញ្ឆោត​ឲ្យ​ចំណាយ​ប្រាក់​រាប់​ម៉ឺន​នោះ​វិញ​​បាន​ត្រឹម​តែ​ខឹង​មួម៉ៅ​ក្តៅក្រហាយ និង ជេរ​ប្រទេច​ដាក់​បណ្តាសា​មនុស្ស​គម្រក់​នោះ​ប៉ុណ្ណោះ ​ព្រោះ​មិន​អាច​ធ្វើ​អ្វី​កើត និង ឈឺ​ចិត្ត​មិន​គួរ​នឹង​​ល្ងង់​ខ្លៅ​ត្រូវ​​គេ​បោកប្រាស់​យ៉ាង​ងាយ​ដូច្នេះ​សោះ ។ ទី​បំផុត លោភៈ និង មោហៈ បាន​ត្រឹម​នាំ​មក​នូវ​ទោសៈ​ដាក់​ខ្លួន​ប៉ុណ្ណោះ ។ ដូច្នេះ​សូម​ប្រជាជន​ទាំង​អស់ប្រុង​ប្រយ័ត្ន​ខ្លួន មិន​ត្រូវ​ធ្លាក់​ខ្លួន​ចាញ់​ពាក្យ​ល្បង​លួង​លោម​របស់​ជនពាល​ឡើយ ទោះ​ជនពាល​ជា​ភិក្ខុ​សង្ឃ ឬ ជន​សាមញ្ញ​ក៏​ដោយ ។​ ====ទី ៦ - លាក់​​អាហារ​ឆ្ងាញ់ និង ធនធាន==== នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​នេះ​ក៏​មាន​ពីរ​ផ្នែក​ដែល​យើង​ត្រូវ​បកស្រាយ​ដាច់ដោយ​ឡែក​ពី​គ្នា ។ ផ្នែក​ទី​ ១ ការ​លាក់​​អាហារ​ឆ្ងាញ់​​មិន​ចែក​រំលែក​ជាមួយ​នឹង​មនុស្ស​ដទៃ ។ តាម​ច្បាប់​ធម្មជាតិ សត្វ​មួយ​ចំនួន​ធំ​​ស្វែង​រក​ចំណី​អាហារ​សម្រាប់​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ត្រឹម​តែ​មួយ​ថ្ងៃ​ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះ​ពួក​គេ​មិន​ដែល​ខ្វល់ខ្វាយ​កើប​ប្រមូល​អាហារ​​មក​ទុក​សម្រាប់​ថ្ងៃ​ស្អែក​​ទេ ។ បើ​ថ្ងៃ​ស្អែក​ឡើង​រក​មិន​បាន​អាហារ​ពួក​វា​ក៏​នឹង​ស្វែង​រក​អាហារ​នៅ​ថ្ងៃ​ស្អែក​ទៀត ។ មាន​សត្វ​បក្សី​ប្រភេទ​ខ្លះ​ត្រូវ​ហើរ​ផ្លាស់​ទី​ចម្ងាយ​រាប់​ពាន់​គីឡូម៉ែត្រ​ដើម្បី​ស្វែង​រក​ចំណី​ ដោយ​ចំណាយ​ពេល​ហើរ​ច្រើន​ថ្ងៃ​ទើប​ទៅ​ដល់​គោល​ដៅ​ក៏​មាន ។ សត្វ​ខ្លះ​ក៏​រស់​នៅ​​ក្នុង​ជីវិត​ក្រាំង​​មិន​ស៊ី​អាហារ​រយៈពេល​ច្រើន​ខែ ឧទាហរណ៍ កង្កែប​ក្រាំង​​នៅ​ខែ​ប្រាំង ឬ សត្វ​ខ្លា​ឃ្មុំ​នៅ​ដំបន់​ប៉ូល​ខាង​ជើង ។ ប៉ុន្តែ​ក៏​មាន​សត្វ​​មួយ​ចំនួន​ចេះ​គិត​គូរ​យក​ចំណី​ទៅ​ជីក​កប់​លាក់​ទុក​សម្រាប់​ពេល​ក្រោយ​ផង​ដែរ ឧទាហរណ៍ សត្វ​ក្អែក​ប្រភេទ​ខ្លះ​យក​ចំណី​ទៅ​ជីក​កប់​នៅ​ទីតាំង​ច្រើន​កន្លែង​ដើម្បី​កុំ​ឲ្យ​ក្អែក​ដទៃ​ទៀត​រក​ឃើញ ហើយ​​​​ក៏​មាន​សត្វ​ក្អែក​ខ្លះ​លួច​តាម​សង្កេត​មើល​សកម្មភាព​ជីក​កប់​លាក់​ចំណី​នោះ​ដើម្បី​ទៅ​លួច​យក​​ចំណី​នោះ​មក​ស៊ី​ក៏​មាន​ដែរ ។ ពួក​សត្វ​ស្វា​មួយ​ចំនួន​ក៏​មាន​វិធី​លួច​លាក់​ចំណី​មិន​ឲ្យ​​ស្វា​ដទៃ​រក​ឃើញ​ផង​ដែរ ។ រីឯ​មនុស្ស​ក៏​ជា​សត្វ​ដែល​ត្រូវ​ការ​​ចំណី​ដើម្បី​​​បន្ត​ជីវិត​ដូច​សត្វ​ដទៃ​ ដូច្នេះ​មនុស្ស​ក៏​មាន​ល្បិច​កល​ជីក​កប់​ចំណី​លាក់​ទុក​​សម្រាប់​យក​មក​​បរិភោគ​នៅ​ថ្ងៃ​ក្រោយ​ដែរ ។ ល្បិច​នេះ​គឺ​ដុះ​ឡើង​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល​មនុស្ស​ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​ពូជ​មនុស្ស​ដំបូងៗ​ដែល​ដើរ​ស្វែង​រក​ចំណី​យ៉ាង​លំបាក​លំបិន ។ សូម្បី​​​មក​ដល់​​​សម័យ​ទំនើប​​នេះ​ដែល​ងាយ​រក​ចំណី​ក៏​ដោយ​ ក៏​នៅ​មាន​មនុស្ស​មួយ​ចំនួន​បន្ត​កើប​ប្រមូល​ចំណី​លាក់​ទុក​សម្រាប់​ខ្លួន​ឯង​ ឬ​ក្រុម​គ្រួសារ​របស់​ខ្លួន​ដែរ ។ ឧទាហរណ៍​ជាក់​ស្តែង មនុស្ស​ខ្លះ​ទៅ​វត្ត​អារាម​ដើម្បី​ប្រមូល​យក​ចំណី​មក​ផ្ទះ​វិញ​ដោយ​មិន​ខ្ចី​ខ្វល់​ទុក​ចំណី​ខ្លះ​សម្រាប់​មនុស្ស​ដទៃ​ឡើយ ។ បើ​ថ្ងៃ​នេះ​យើង​មាន​ចំណី​អាហារ​ទទួល​ទាន​ ហើយ​យើង​ចែក​រំលែក​ឲ្យ​មនុស្ស​ដទៃ​បាន​បរិភោគ​ដូច​យើង​ ពួក​គេ​ក៏​សប្បាយ​រីករាយ​ជាមួយ​នឹង​យើង ។ ថ្ងៃ​ក្រោយ​នៅ​ពេល​ពួក​គេ​មាន​ចំណី​ឆ្ងាញ់​​ពួក​គេ​​នឹកឃើញ​អំពើ​ល្អ​របស់​យើង​ ពេល​នោះ​ពួក​គេ​ក៏​នឹង​ចែក​ចំណី​ឆ្ងាញ់​ជាមួយ​យើង​ដែរ ។ ផ្នែក​ទី​ ២ ពាក្យ​ថា​ "ធនធាន" មាន​អត្ថន័យ​ទូលំទូលាយ​ដែល​អាច​រាប់​បញ្ចូល​ទាំង​ចំណី​អាហារ ​ប្រាក់កាស់ ចំណេះដឹង និង បច្ចេកវិជ្ជា​ ។ នៅ​ទី​នេះ​យើង​សូម​លើក​យក​អត្ថន័យ​របស់​ "ធនធាន" ​ដែល​មាន​ន័យ​ត្រឹម​តែ​ជា​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​​ដូច​ជា​លុយកាក់​ឬ​មាស​ប្រាក់​ប៉ុណ្ណោះ ។ បើ​មនុស្ស​​ម្នាក់​​លាក់​បំពួន​ចំណី​អាហារ​មិន​ចែក​រំលែក​ជាមួយ​មនុស្ស​ដទៃ មនុស្ស​ម្នាក់​​​នោះ​ក៏​មាន​វិធី​លាក់​បំពួន​ទ្រព្យ​របស់​ខ្លួន​មិន​ចែក​រំលែក​ជាមួយ​អ្នក​ផ្សេង​ដែរ ។ លុយកាក់​ ឬ មាស​ប្រាក់​គឺ​ជា​វត្ថុ​ងាយ​ស្រួល​សម្រាប់​យក​ទៅ​លាក់​ទុក​ជាង​ចំណី​អាហារ​ឆ្ងាយ​ណាស់ ។ សព្វ​ថ្ងៃ​មនុស្ស​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​បាន​យក​ទ្រព្យ​ទាំង​នោះ​ទៅ​ផ្ញើ​ទុក​នៅ​ឯ​ធនាគារ ដែល​មាន​សុវត្ថិភាព​ជាង​ការ​លាក់​ទុក​នៅ​ឯ​ផ្ទះ ។ ពេល​អ្នក​ជិត​ខាង​ ឬ មិត្ត​ភក្តិ​ម្នាក់​មក​ពឹងពរ​​សុំ​ឬ​ខ្ចី​បុល ជន​កំណាញ់​​​នោះ​ក៏​ពោល​ថា​គ្មាន​ប្រាក់​សេស​សល់​នៅ​ផ្ទះ​សម្រាប់​ឲ្យ​ខ្ចីបុល​ទេ ។ នៅ​ពេល​ចូល​ដល់​វ័យ​ចំណាស់ មនុស្ស​កំណាញ់​​នោះ​​​បន្ត​ប្រើ​ល្បិច​ចុង​ក្រោយ​ដើម្បី​ជីក​កប់​​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​របស់​ខ្លួន​សម្រាប់​​បើក​យក​មក​ចាយ​​នៅ​ជាតិ​ក្រោយ​ទៀត ។ តើ​មាន​អ្នក​ស្លាប់​ប៉ុន្មាន​នាក់​ដែល​បាន​ចេញ​មុខ​មក​អះអាង​បញ្ជាក់​ថា​គាត់​បាន​បើក​លុយកាក់​​របស់​គាត់​យក​ទៅ​ចាយ​រួច​ហើយ ។ ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ដែល​គាត់​ខំ​សន្សំ​ ឬ​លាក់​ទុក​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នឹង​ត្រូវ​​ធ្លាក់​ចូល​ទៅ​ក្នុង​កណ្តាប់​ដៃ​មនុស្ស​ដែល​នៅ​រស់​យក​ទៅ​ប្រើប្រាស់​បន្ត​ទៀត ។ ====ទី ៧ - ប្រកាន់ជាតិ, ត្រកូល, ទ្រព្យ, ឋានៈ និង មិន​រាប់​សាច់ញាតិ​របស់​ខ្លួន​==== មុន​នឹង​អាច​​យល់​គំនិត​បង្កប់​នៅ​ក្នុង​គោលការណ៍​នេះ យើង​ត្រូវ​ពិនិត្យ​មើល​សង្គម​ឥណ្ឌា​​នៅ​សម័យកាល​ព្រះ​ពុទ្ធ និង សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ដើម្បី​​វាយ​តម្លៃ​មើល​ថា​តើ​​ពួក​មនុស្ស​ទាំង​នោះ​បន្ត​ប្រព្រឹត្ត​តាម​ទំនៀមទម្លាប់​ចាស់​គំរិល​រាប់​ពាន់​ឆ្នាំ​របស់​ពួក​គេ​ឬ​មាន​ការ​កែប្រែ​ក្នុង​កម្រិត​ណា ។ យើង​បាន​សិក្សា​ និង ដឹង​រួច​ហើយ​ថា សង្គម​មនុស្ស​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ត្រូវ​បាន​​បែង​ចែក​ជា​ ៤ ក្រុម​ឬ​វណ្ណៈ​ដាច់​ស្រឡះ​ពី​គ្នា ។​ លើស​ពី​នោះ​ទៀត មាន​​មនុស្ស​មួយ​ក្រុម​ពិសេស​ទៀត​គឺ​ពួក​ចណ្ឌាល ដែល​ជា​មនុស្ស​នៅ​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ទាំង ៤ ខាង​លើ ។ មាន​ខ​ជា​ច្រើន​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ មនុ ដែល​ពួក​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍​បាន​តាក់តែង​ឡើង​ដើម្បី​គ្រប់គ្រង​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ដទៃ​ទៀត​ ។ ពួក​ព្រាហ្មណ៍​អះអាង​ថា​ពួក​គេ​ជា​មនុស្ស​ពិសេស​ដែល​ព្រះ​អាទិទេព​ចាត់​ឲ្យ​រៀន​គម្ពីរ​វេទ និង គម្ពីរ​ផ្សេង​ទៀត សម្រាប់​រៀប​ចំ​ពិធី​យញ្ញ​សម្រាប់​បូជា​អាទិទេព ។ ពួក​នេះ​ប្រកាន់​យ៉ាង​តឹងរឹង​ថា គ្មាន​មនុស្ស​ណា​ផ្សេង​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ផ្សេង​ទៀត​អាច​អាន​​ឬ​រៀន​គម្ពីរ​វេទ​ឬ​គម្ពីរ​មនុ​បាន​ឡើយ ហើយ​ក៏​គ្មាន​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ផ្សេង​ណា​អាច​រៀបចំ​ធ្វើ​ពិធី​បូជា​ណា​មួយ​បាន​ដែរ ។ មនុស្ស​ស្ទើរ​តែ​ទូទាំង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​នៅ​បន្ត​ជឿ​ថា​ត្រកូល​របស់​ពួក​គេ​ប្រសើរ​ជាង​ត្រកូល​របស់​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោម ។ ការ​រើស​អើង​មនុស្ស​ដោយ​អាង​​លើ​កំណើត​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ខ្ពស់​ឬ​​ត្រកូល​ល្អ​បាន​​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ឲ្យ​ឃើញ​​អំពើ​អយុត្តិធម៌​​​ដែល​ស៊ីចាក់​ជ្រៅ​ចូល​ដល់​ភូមិស្រុក​នៅ​​​ទី​កន្លែង​ឆ្ងាយ​ដាច់​ស្រយាល ។ មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ក្រោម​គ្មាន​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ ឬ​ដី​ធ្លី​សម្រាប់​ប្រកប​របរ​កសិកម្ម ឬ​គ្មាន​ចំណេះ​វិជ្ជា​សម្រាប់​​បម្រើ​ក្នុង​សេវា​សង្គម​ណា​មួយ​ក្រៅ​ពី​ការ​ដើរ​រើស​ប្រមូល​ខ្មោច​មនុស្ស​ ឬ ខ្មោច​សត្វ​យក​ទៅ​ដុត​ចោល ឬ កើប​លាមក​ពី​បង្គន់​របស់​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​យក​ទៅ​ចាក់​ចោល​នៅ​ទី​ឆ្ងាយ​ ដើម្បី​ជា​ការ​ដោះដូរ​យក​ដុំ​បាយ​ឬ​អាហារ​សេសសល់​ ។ ​ទោះ​បី​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ក្រោម​បាន​រៀនសូត្រ​ចេះ​ដឹង​ច្រើន និង មាន​មុខងារ​ខ្ពស់​យ៉ាង​ណា ក៏​មនុស្ស​កំប៉ិកកំប៉ុក​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​បន្ត​រើស​អើង មាក់ងាយ មនុស្ស​ម្នាក់​នោះ​គ្មាន​ថ្ងៃ​បញ្ចប់​សោះ​ឡើយ ។ ឧទាហរណ៍ លោក​បណ្ឌិត អាំបិដការ ដែល​ជា​មនុស្ស​មក​ពី​វណ្ណៈ​ចណ្ឌាល ដែល​បាន​ទទួល​រង​ការ​មើលងាយមើល​ថោក​គ្រប់​ពេល​វេលា​ពី​សំណាក់​សិស្ស​ឬ​គ្រូ​ដែល​ជា​មនុស្ស​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ ។ នៅ​សាលា​រៀន​លោក​មិន​អាច​ចូល​អង្គុយ​ក្នុង​ថ្នាក់​ជាមួយ​សិស្ស​ផ្សេង​ទៀត មិន​អាច​បរិភោគ​ទឹក​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ព្រោះ​ត្រូវ​តែ​មាន​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​ម្នាក់​ចាក់​ទឹក​ចេញ​ពី​ក្អម​មក​ពី​ទី​ខ្ពស់​ឲ្យ​ ព្រោះ​ពួក​មនុស្ស​ទាំង​នោះ​ប្រកាន់​មាំ​ថា មនុស្ស​ចណ្ឌាល​មិន​អាច​ប៉ះពាល់​ទឹក​របស់​ពួក​គេ​ឡើយ ។ ការ​រើស​អើង​នេះ​បន្ត​​​កើត​មាន​រហូត​ដល់​សកលវិទ្យាល័យ​ដែល​លោក​ទៅ​បង្រៀន នៅ​​សភា​ជាតិ​ឥណ្ឌា​ដែល​លោក​គឺ​ជា​ប្រធាន​គណៈកម្មការ​ព្រាង​ច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ហើយ​ក៏​ដោយ ។ សូម្បី​ច្បាប់​រដ្ឋ​ធម្មនុញ្ញ​ឥណ្ឌា​ដែល​ទទួល​បាន​ការ​បោះ​ឆ្នោត​អនុម័ត​ដោយ​សំឡេង​ភាគ​ច្រើន​ក៏​ដោយ ក៏​មនុស្ស​​នៅ​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​មិន​ទទួល​យក​ច្បាប់​នោះ​ទៅ​អនុវត្ត​​ភ្លាមៗ​ដែរ​ព្រោះ​គេ​គិត​ថា​មិន​មែន​ជា​ច្បាប់​ដែល​ផ្តល់​ប្រយោជន៍​ដល់​ពួក​គេ ។ នេះ​ជា​ភស្តុតាង​បញ្ជាក់​ឲ្យ​ឃើញ​អំពើ​រើសអើង​​ដែល​បាន​កើត​ឡើង​និង​កំពុង​កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​សង្គម​ឥណ្ឌា ។ សព្វ​ថ្ងៃ​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ក្រោម​បំផុត​កំពុង​ងើប​ឡើង​តស៊ូ​ប្រឆាំង​ដោយ​ចំហ​ចំពោះ​ការ​គ្រប់​គ្រង​ប្រកប​ដោយ​ភាព​អយុត្តិធម៌ និង ការ​រើសអើង​របស់​មន្ត្រី​មក​ពី​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ និង វណ្ណៈ​ក្សត្រ (ម្ចាស់​ដី) ។ មនុស្ស​ចណ្ឌាល​មួយ​ចំនួន​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​​ជំនឿ​ពី​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍​ទៅ​កាន់​សាសនា​ព្រះ​ពុទ្ធ​វិញ ព្រោះ​ពុទ្ធសាសនា​គ្មាន​ការ​រើស​អើង​វណ្ណៈ គ្មាន​ការ​ប្រកាន់​​ជាតិ​ ត្រកូល ឋានៈ ឡើយ ។ ពួក​មនុស្ស​ចណ្ឌាល​មាន​សេរីភាព​ដើរ​ហើរ និង ចូល​បម្រើ​ក្នុង​ក្រសួង​ជាច្រើន​ដោយ​គ្មាន​ខ្លាច​ការ​រើស​អើង ។ ប៉ុន្តែ​យើង​នៅ​តែ​សង្កេត​ឃើញ​មាន​ករណី​រើសអើង ករណី​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ខាង​លើ​ចាប់​រំលោភ​ស្ត្រី​​​ជា​មនុស្ស​គ្មាន​វណ្ណៈ ករណី​រដ្ឋាភិបាល​មិន​​រៀបចំ​ខ្ទង់​ថវិកា​សម្រាប់​អភិវឌ្ឍ​ដំបន់​ដែល​មាន​មនុស្ស​ចណ្ឌាល​រស់​នៅ​ច្រើន ។ ទោះ​បី​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​គ្មាន​ប្រពៃណី​ប្រកាន់​វណ្ណៈ​ដី​ឆ្កួត​លីលា​ដូច​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ក៏​ដោយ ក៏​យើង​សង្កេត​ឃើញ​​ក្រុម​មេដឹកនាំ​ប្រទេស​ និង អ្នក​ជំនួញ​ដែល​មាន​ប្រាក់​រាប់​លាន​ដុល្លា​រើស​អើង​ប្រជាជន​ក្រីក្រ​ឬ​បុគ្គលិក​តូចតាច ។ យើង​ក៏ឃើញ​មាន​ករណី​បង​ប្អូន​ឈប់​រាប់រក​គ្នា​ដោយសារ​តែ​ឋានៈ​មិន​ដូច​គ្នា ឬ ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​មិន​ច្រើន​ដូច​គ្នា ឧទារហរណ៍ បង​ប្រុស​ជា​មនុស្ស​មាន​ប្រាក់​រាប់​លាន​ដុល្លា ចំណែក​ប្អូន​ប្រុស​ជា​ជនក្រីក្រ​រកស៊ី​រត់​ម៉ូតូ​ឌុប ។ បង​ប្រុស​​មិន​ហ៊ាន​ប្រាប់​ញាតិ​មិត្ត​ខាង​ភរិយា​ខ្លួន​ថា​មាន​ប្អូន​ប្រុស​ម្នាក់​ជា​អ្នក​រត់​ម៉ូតូ​ឌុប​ទេ​ព្រោះ​ខ្លាច​អាម៉ាស់​មុខ​ខ្លួន ។ នេះ​គឺ​ជា​អំពើ​រើស​អើង​ដ៏​លាមក​ដែល​កំពុង​កើត​មាន​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វ​ថ្ងៃ ។ យើង​ជា​ជនជាតិ​ខ្មែរ​មិន​ត្រូវ​បន្ត​ទំនៀមទម្លាប់​រើស​អើង​ដ៏​ថោកទាប​នេះ​ទៀត​ទេ​ប្រសិន​បើ​យើង​មាន​មោទនភាព​ជា​ខ្មែរ ជា​ប្រទេស​ធ្លាប់​មាន​វប្បធម៌​រុង​រឿង​ និង ជា​អារ្យប្រទេស ។ ====ទី ៨ - ប្រព្រឹត្តល្បែង ៣ ប្រការ==== ពាក្យ​ថា​ល្បែង ៣ ប្រការ​​គឺ​រាប់​បញ្ចូល​នូវ​ល្បែង​ស្រី ល្បែង​ស្រា និង​ល្បែង​ប៉ោ​បៀ ។ ពាក្យ​ថា​ល្បែង​ស្រី​គឺ​សំដៅ​ការ​ចំណាយ​ពេល​វេលា​ទៅ​លើ​ការ​ដើរ​ហើរ​​ជា​មួយ​ស្រី​កំណាន់​ឬ​ស្រី​រក​ស៊ី​ផ្លូវ​ភេទ នាំ​ឲ្យ​បង់​ខាត​ពេល​វេលា ប្រាក់កាស់ និង ទឹកចិត្ត លើស​ពី​នោះ​ទៀត​បុគ្គល​នោះ​អាច​នឹង​ឆ្លង​រោគ​សង្គម​ដូច​ជា​រោគ​ស្វាយ ប្រម៉េះ ឬ​អេដស៍​ជា​ដើម ។ បើ​យើង​ស្រាវ​ជ្រាវ​រក​មើល​គំនិត​ដើម​របស់​គោល​ការណ៍​នេះ យើង​អាច​ទាញ​សេចក្តី​សន្និដ្ឋាន​ថា គោល​គំនិត​ដើម​គឺ​ការ​ប្រដៅ​បង្រៀន​មនុស្ស​ប្រុស​ជា​អ្នក​ប្រតិបត្តិ​ព្រហ្មចរិយធម៌​ឲ្យ​​ជៀស​វាង​អំពើ​ទាំងឡាង​ដែល​នាំ​​ឲ្យ​ពួក​គេ​​មិន​អាច​សម្រេច​គោលដៅ​មោក្ខធម៌​​ ។ ប៉ុន្តែ​មនុស្ស​ប្រុស​​ជា​អ្នក​​គ្រប់គ្រង​ផ្ទះ​សម្បែង​ក៏​អាច​យក​​គោលការណ៍​នេះ​​​ទៅ​អនុវត្ត​សម្រាប់​ដឹកនាំ​ជីវិត​របស់​ពួក​គេ​ឲ្យ​បាន​ជា​ប្រយោជន៍​ដែរ ។ ចំណែក​​ស្ត្រី​ជា​អ្នក​ប្រតិបត្តិ​ព្រហ្មចរិយធម៌ និង ស្ត្រី​ជា​មេផ្ទះ​ក៏​អាច​គោលការណ៍​នេះ​​​សម្រាប់​ដឹកនាំ​ជីវិត​បាន​ដូច​គ្នា ដោយ​គ្រាន់​តែ​ប្តូរ​ពីពាក្យ​ថា​ ល្បែង​ស្រី ទៅ​ជា​ ល្បែង​ប្រុស ជា​ការ​ស្រេច ។ សម្រាប់​ស្ត្រី​ជា​មេផ្ទះ​ ពួក​គាត់​ត្រូវ​មាន​ភក្តី​ចំពោះ​ស្វាមី​ និង គ្រួសារ ដោយ​មិន​ត្រូវ​បណ្តោយ​ចិត្ត​ និង ខ្លួន​ប្រាណ​ទៅ​ជា​ឧបករណ៍​​បម្រើ​ភេទ​របស់​បុរស​ដទៃ​ឡើយ ។ ពាក្យ​ថា​ល្បែង​ស្រា គឺ​​ការ​ចំណាយ​ពេល​វេលា និង ប្រាក់កាស់​ទៅ​លើ​​គ្រឿង​ស្រវឹង​ និង គ្រឿង​ញៀន​គ្រប់​ប្រភេទ ។ ត្រេកអរចំពោះភរិយាខ្លួនជាការប្រពៃ ប៉ុន្តែការលេងល្បែងស្រី រមែងជួបផលអវិជ្ជមានជាច្រើនដូចជា ខូចខាតទ្រព្យដែលមានស្រាប់ ខានបានរកទ្រព្យថ្មី មានបញ្ហាទាស់ទែងគ្នាជារឿយៗ ដើរលេងចោលទ្រព្យសម្បត្តិ ខានថែទាំគ្រួសារ (អាចជាហេតុធ្វើឲ្យប្រពន្ធផិតក្បត់ក៏មាន ) ខូចកិត្តិយសខ្លួន និង វង្សត្រកូល មានរឿងអាស្រូវច្រើនមិនចេះចប់ សុខភាពចុះថយជាលំដាប់ ប្រឈមមុខនឹងការឆ្លងជំងឺផ្សេងៗ ជាពិសេសរោគសង្គម និង កាមរោគ ។<br> អ្នកលេងល្បែងស្រានាំមកនូវគុណវិបត្តិយ៉ាងច្រើនដូចជា វិនាសទ្រព្យសម្បត្តិដែលមានស្រាប់ ខាតពេលមិនបានរកទ្រព្យថ្មី និង ខានប្រកបការងារផ្សេងៗ មានរឿងរ៉ាវច្រើន បង្កការឈ្លោះទាស់ទែង និង អំពើហិង្សាញឹកញាប់ និយាយស្តីគ្មានសតិ គ្មានសុជីវធម៌ បាត់បង់សីលធម៌ ខូចភាពថ្លៃថ្នូរ (អាចឲ្យគេមើលងាយដល់កូន ប្រពន្ធ និង វង្សត្រកូល) មិនបានថែគ្រួសារ ខ្សោយប្រាជ្ញា និង ខ្សោយសុខភាពជាលំដាប់ ។<br> ល្បែងភ្នាល់គ្រប់យ៉ាងក៏ធ្វើឲ្យស្រកស្រុតស្រយុតរបូតទ្រព្យសម្បត្តិ យ៉ាងលឿនរហូតលក់កេរមរតក និង ប្រព្រឹត្តខុសផ្សេងៗទៀត ដូចជាសំណូកសូកប៉ាន់ ពុករលួយ និង ចោរកម្ម នាំឲ្យមានទំនាស់បែកបាក់គ្រួសារ ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះ ធ្វើឲ្យអ្នកដទៃអស់ទំនុកចិត្ត (គេមើលងាយដល់កូនចៅ) ។ ហេតុនេះ ល្បែងស្រី ល្បែងស្រា និង ល្បែងស៊ីសង ល្បែងមួយណាក៏ជាប្រមុខនៃក្តីវិនាសទី៨ ។<br> ====ទី ៩ - បុរស​មិនត្រេកអរនឹងប្រពន្ធខ្លួន==== ការ​រួម​ភេទ​គឺ​ជា​កាតព្វកិច្ច​របស់​មនុស្ស, សត្វ និង រុក្ខជាតិ​ដើម្បី​បន្ត​ពូជពង្ស​​​មនុស្ស, សត្វ និង រុក្ខ​ជាតិ​នោះ​នៅ​លើ​ផែន​ដី​​ ។ ចំពោះ​មនុស្ស ការ​រួមភេទ​ដើរ​តួ​​លើស​ពី​ការ​បន្ត​ពូជ​ពង្ស​ទៀត ។ សត្វ និង រុក្ខជាតិ​មាន​ពេលវេលា​របស់​ពួក​គេ​ក្នុង​ការ​រួមភេទ​ដើម្បី​បន្ត​ពូជពង្ស​របស់​គេ ។ ប៉ុន្តែ​ចំពោះ​មនុស្ស លើស​ពី​តួនាទី​បន្ត​ពូជពង្ស មនុស្ស​​​រួម​ភេទ​ដើម្បី​ជា​ការ​កម្សាន្ត​សប្បាយ ឬ​ពង្រឹង​ចំណង​មិត្តភាព​​រវាង​ស្វាមី​និង​ភរិយា ដើម្បី​​ទាក់ទាញ​ឪពុកម្តាយ​ឲ្យ​ចូលរួម​​ក្នុង​ការ​ចិញ្ចឹម​បីបាច់​ថែ​រក្សា​កូនៗ​របស់​ពួក​គេ ​ ។ ជា​ធម្មជាតិ មនុស្ស​ប្រុស​ក៏​ដូច​ជា​សត្វ​ឈ្មោល​ដែរ ពួក​គេ​រមែង​ចង់​រួម​ភេទ​ជាមួយ​នឹង​មនុស្ស​ស្រី​ច្រើន​រូប ​ព្រោះ​ចំណង់​ក្នុង​ការ​បន្ត​ពូជ​របស់​ខ្លួន​​ផង និង ការ​កម្សាន្ត​សប្បាយ​ផង ។ ការ​រស់​នៅ​ជា​គូ​ស្វាមី​ភរិយា​មួយ​ទល់​នឹង​មួយ​គឺ​ជារឿង​របស់​មនុស្ស​សម័យ​ទំនើប​នៅ​ក្នុង​វប្បធម៌​របស់​មនុស្ស​​មួយ​ភាគ​ធំ ។ នៅ​ក្នុង​វប្បធម៌​នៃ​ជនជាតិ​ខ្លះៗ មនុស្ស​ប្រុស​បាន​និង​កំពុង​ជ្រើស​យក​មនុស្ស​ស្រី​ច្រើន​រូប​ធ្វើ​ជា​ភរិយា ឧទាហរណ៍​នៅ​ក្នុង​វប្បធម៌​របស់​​ជនជាតិ​ដែល​កាន់​សាសនា​អ៊ិស្លាម ឬ​ពួក​អ្នក​កាន់​សាសនា​​គ្រិស្ត​នៃ​និកាយ​ម៉័រម៉ឹន ឬ​និកាយ​ស្មបន្ទាល់​ព្រះយេហូវ៉ា​ជាដើម ។ ចំពោះ​មនុស្ស​ប្រុស​ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​បណ្តា​ប្រទេស​ដែល​មាន​ច្បាប់​ហាម​ឃាត់​ឲ្យ​មាន​តែ​ប្តី​ឬ​ប្រពន្ធ​មួយ ថ្វី​ត្បិត​តែ​ពួក​គេ​មិន​យក​ប្រពន្ធ​ច្រើនមែន​ ប៉ុន្តែ​ពួក​គេ​បែរ​ជា​អាច​ទៅ​រួ​មភេទ​ជាមួយ​ស្ត្រី​រកស៊ី​ផ្លូវ​ភេទ​ដើម្បី​កម្សាន្ត​សប្បាយ ។ ការ​ធ្វើ​ដូច្នោះ​នឹង​នាំ​ឲ្យ​មនុស្ស​ប្រុស​ទាំង​នោះ​បង់​ខាត​ទ្រព្យសម្បត្តិ និង ពេលវេលា ថែម​ទាំង​កើត​ជំងឺ​ឆ្លង​តាម​ផ្លូវ​ភេទ​​ដូច​ជា​ជំងឺ​ស្វាយ ប្រមេះ ឬ​អេដស៍​ជា​ដើម ។ ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​ទូន្មាន​ថា បុរស​ដែល​មិនត្រេកអរនឹងប្រពន្ធខ្លួន​គឺ​ជាប្រមុខនៃក្តិវិនាសទី ៩ ។<br> ====ទី ១០ - បុរសចាស់​​យក​​ស្រីក្មេង​ធ្វើ​ជា​ភរិយា==== មនុស្ស​ចាស់​ដែល​​​សម្រេច​ចិត្ត​ជ្រើសរើស​យក​មនុស្ស ​​ដែលមាន​អាយុ​ក្មេង​ជាង​ខ្លួន​ធ្វើ​ជា​គូ​កំណាន់ ​តែង​ជួប​ប្រទះ​ទុក្ខ​​​​ទោមនស្ស​ ។ ឧទាហរណ៍ ប្រសិន​បើ​មនុស្ស​ប្រុស​ចាស់​ម្នាក់​សម្រេច​ចិត្ត​ជ្រើស​រើស​យក​ស្ត្រី​​វ័យ​ក្មេង​ម្នាក់​មក​ធ្វើ​ជា​ភរិយា បុរស​​ចាស់​នោះ​ច្បាស់​ជា​ចំណាយ​ពេល​វេលា​ច្រើន​ដើម្បី​ផ្គាប់ចិត្ត​ភរិយា​ក្មេង ​ ។ នៅ​ក្នុង​បរិបទ​ដូច​គ្នា ស្ត្រី​ចាស់​ម្នាក់​ដែល​សម្រេច​ចិត្ត​ជ្រើសរើស​យក​មនុស្ស​ប្រុស​វ័យ​ក្មេង​ម្នាក់​ធ្វើ​ជា​ស្វាមី ក៏​នឹង​ជួប​ទុក្ខ​ទោមនស្ស​ច្រើន​មិន​ខុស​គ្នា​ដែរ ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ មិន​មែន​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​បែប​នេះ​សុទ្ធ​តែ​ជា​រឿង​មិន​ល្អ​ទាំង​អស់​នោះ​ឡើយ ។ ប្រសិន​បើ​គូ​ស្នេហ៍​ទាំង​ពី​រ​ជា​មនុស្ស​មាន​ចិត្ត​ស្មោះ​ និង សណ្តោស​ចំពោះ​គ្នា​​ពិត​ប្រាកដ​មែន​ នោះ​ពួក​គេ​នឹង​មាន​សុភមង្គល​អស់​មួយ​ជីវិត ។ មាន​ឧទាហរណ៍​​ច្រើន​ណាស់​សម្រាប់​​​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង និង ទូន្មាន​មនុស្ស​ជំនាន់​ក្រោយ​​ឲ្យ​ចេះ​សម្រេច​ចិត្ត​ត្រឹមត្រូវ​ទាក់​ទង​នឹង​ការ​ជ្រើស​រើស​គូ​កំណាន់​ខុស​វ័យ​គ្នា​នេះ ។ ​ដូច្នេះ​ទើប​មាន​ពាក្យ​ទូន្មាន​ថា បុរស​​ឬ​ស្ត្រី​​វ័យចំណាស់​ដែល​សម្រេច​ចិត្ត​ជ្រើស​យក​ស្ត្រី​ឬ​បុរស​វ័យ​ក្មេង​ធ្វើ​ជា​ភរិយា​ឬ​ស្វាមី គឺ​ជា​ប្រមុខ​នៃ​ក្តី​វិនាស ទី ១០ ។<br> ====ទី ១១ - ការ​ជ្រើសរើស​យក​ស្ត្រី​ ​ឬ​​បុរស​ដែល​​ជា​មនុស្ស​​​ខ្ជះខ្ជាយ​ធ្វើ​ជា​គូ​កំណាន់​==== ការ​សម្រេច​ចិត្ត​​ជ្រើសរើស​មនុស្ស​ម្នាក់​​​ធ្វើ​ជា​មិត្ត​ភក្តិ​​គឺ​ជា​រឿង​សំខាន់​​ ។ ​លើស​ពី​នោះ​ទៀត ការ​សម្រេច​ចិត្ត​​ជ្រើស​រើស​មនុស្ស​ប្រុស​ឬ​ស្រី​ម្នាក់​​​ធ្វើ​ជា​​ស្វាមី ​ឬ​ភរិយា​ពិត​ជា​រឿង​សំខាន់​​យ៉ាង​ខ្លាំង​​​នៅ​ក្នុង​ជីវិត​របស់​គ្រហស្ថ ។ ប្រសិន​បើ​ជ្រើស​រើស​ខុស បុគ្គល​នោះ​នឹង​ជួប​ប្រទះ​ទុក្ខ​លំបាក​ទាំង​ផ្លូវ​ចិត្ត និង ផ្លូវកាយ ។ ឧទាហរណ៍ ប្រសិន​បើ​បុគ្គល​ម្នាក់​ជ្រើស​គូកំណាន់​ចិត្ត​ដែល​ជា​មនុស្ស​ល្ងង់​ខ្លៅ បុគ្គល​នោះ​នឹង​​រលាយ​បង់​ទាំង​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ និង កិត្តិយស ។ ប្រពៃណី​ខ្មែរ និង ប្រពៃណី​ជនជាតិ​មួយ​ចំនួន​នៅ​លើ​ពិភពលោក ​​បាន​បណ្តោយ​ឲ្យ​ឪពុក​ម្តាយ​ ឬ​​ចាស់​ព្រឹទ្ធាចារ្យ​ ជា​អ្នក​សម្រេច​ចិត្ត​ជំនួស​យុវជន​​ក្នុង​ការ​ជ្រើស​រើស​គូស្រករ ។ ការ​ធ្វើ​ដូច្នេះ​មិន​មែន​សុទ្ធ​តែ​បាន​ផល​ល្អ​គ្រប់​ពេល​នោះ​ទេ ។ ដូច្នេះ​ ជនជា​បណ្ឌិត​គួរ​ជៀសវាង​​ការ​​សម្រេច​ចិត្ត​ខុស​​ក្នុង​ការ​ជ្រើស​យក​មនុស្ស​ប្រុស​ឬ​មនុស្ស​ស្រី​ម្នាក់​មក​ធ្វើ​ជា​គូគាប់ ។ ​នេះ​គឺ​​ជាប្រមុខនៃក្តីវិនាសទី១១ ។<br> ====ទី ១២ - ជន​កើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ​ប្រាថ្នា​ចង់​ធ្វើ​ជា​ស្តេច​==== បុគ្គល​​ដែល​​កើត​នៅ​ក្នុង​ត្រកូល​ក្សត្រ​ (ឬ​អ្នក​ដឹកនាំ) ​​មាន​ចិត្តលោភលន់​ ចង់​​បាន​អំណាច និង គំនរ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ ។ ជន​ទាំង​នោះ​គ្មាន​ចំណេះ​វិជ្ជា គ្មាន​សមត្ថភាព និង ទ្រព្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែ​បែរ​ជា​មាន​ចិត្ត​ចង់​ឡើង​គ្រងរាជសម្បត្តិ ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រ​បាន​បង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា ជន​ទាំង​នោះ​មួយ​ចំនួន​បាន​បង្កើត​​ក្រុម​បក្ស​ និង បង្ក​ចលនា​តស៊ូ​បដិវត្ត​ដើម្បី​ផ្តួល​រំលំ​ស្តេច​កំពុង​គ្រងរាជ​សម្បត្តិ ​ ។ នៅ​ពេល​បាន​អំណាច​នៅ​ក្នុង​កណ្តាប់​ដៃ ជន​ទាំង​នោះ​​មិន​គិត​គូរ​​ដល់​ការ​កសាង​ជាតិ កសាង​សមត្ថភាព និង អប់រំ​កែលម្អ​ប្រជារាស្ត្រ​ឲ្យ​បាន​សេចក្តី​សុខ-ចម្រើន​ទេ ។ ជា​លទ្ធផល​ប្រទេសជាតិ​ធ្លាក់​​ចូល​ក្នុង​ភាព​អន្តរាយ រលាយ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ ប្រជារាស្ត្រ​ធ្លាក់​ក្នុង​​ទុរ្ភិក្ស ក្រីក្រ ស្រេក​ឃ្លាន ​ ។ ទី​បំផុត​ សង្គ្រាម​​​កាប់​សម្លាប់​គ្នា​​បាន​កើត​ឡើង​​បន្ត​បន្ទាប់​គ្មាន​ទី​បញ្ចប់ ។<br> នៅក្នុងការឆ្លើយនឹងប្រស្នារបស់មនុស្ស និង ទេវតា [[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ]]បានត្រាស់សម្ដែងថា ប្រមុខនៃក្តីវិនាស មាន ១២ ប្រការ​យ៉ាង​នេះ​ឯង ។<br> '''កំណត់​សំគាល់''' (១) '''សំណាង''' = ការសាង គឺទង្វើដែលគេធ្វើ ឬ អ្វីដែលជាសមិទ្ធផលនៃការសាង ដូច្នេះពាក្យថា ព្រេងសំណាង មិន​មែន​សំដៅ​លើ​បុណ្យ​ពីជាតិមុនតែម្យ៉ាងឡើយ គឺមានន័យ ថា អ្វីទាំងឡាយណាដែលគេបានធ្វើហើយពីកាលមុន ដោយរួមទាំងពីអតីតជាតិ និង ក្នុងជាតិនេះ ដូចជាកាលពីខែមុន ឆ្នាំមុន ជាដើមផងដែរ ។ ឧទាហរណ៍ ចំណេះវិជ្ជាដែលយើងបានសិក្សាហើយ ក៏​ចាត់​ទុក​ជា​ព្រេង​សំណាង​មួយ​ដែរ ។ បើបុគ្គលណានិយាយថា ពឹងលើសំណាង មានន័យថា ពឹងលើអ្វីដែលគេធ្វើ ។ ===កំណាព្យ​ជា​បាលី​បែប​បឋ្យាវត្ត=== ១- បរាភវន្តំ បុរិសំ មយំ បុច្ឆាម គោតមំ…..ភវន្តំ បុដ្ឋុមាគម្ម កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២- សុវិជានោ ភវំ ហោតិ សុវិជានោ បរាភវោ…..ធម្មកាមោ ភវំ ហោតិ ធម្មទេស្សី បរាភវោ ។<br> ៣- ឥតិ ហេតំ វិជានាម បឋមោ សោ បរាភវោ…..ទុតិយំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៤- អសន្តស្ស បិយា ហោន្តិ សន្តេ ន កុរុតេ បិយំ…..អសតំ ធម្ម រោចេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៥- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ទុតិយោ សោ បរាភវោ......តតិយំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៦- និទ្ទាសីលី សភាសីលី អនុដ្ឋាតា ច យោ នរោ…..អលសោ កោធបញ្ញាណោ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៧- ឥតិ ហេតំ វិជានាម តតិយោ សោ បរាភវោ…..ចតុត្ថំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៨- យោ មាតរំ បិតរំ វា ជិណ្ណកំ គតយោព្វនំ…..បហុសន្តោ ន ភរតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ៩- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ចតុត្ថោ សោ បរាភវោ…..បញ្ចមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១០- យោ ព្រាហ្មណំ សមណំ វា អញ្ញំ វាបិ វនិព្វកំ…..មុសាវាទេន វញ្ចេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១១- ឥតិ ហេតំ វិជានាម បញ្ចមោ សោ បរាភវោ…..ឆដ្ឋមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១២- បហុតវិត្តោ បុរិសោ សហិរញ្ញោ សភោជនោ…..ឯកោ ភុញ្ជតិ សាទូនិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៣- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ឆដ្ឋមោ សោ បរាភវោ......សត្តមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៤- ជាតិត្ថទ្ធោ ធនត្ថទ្ធោ គោត្តត្ថទ្ធោ ច យោ នរោ…..សញ្ញាតឹ អតិមញ្ញេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៥- ឥតិ ហេតំ វិជានាម សត្តមោ សោ បរាភវោ…..អដ្ឋមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៦- ឥត្ថីធុត្តោ សុរាធុត្តោ អក្ខធុត្តោ ច យោ នរោ......លទ្ធំ លទ្ធំ វិនាសេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៧- ឥតិ ហេតំ វិជានាម អដ្ឋមោ សោ បរាភវោ…..នវមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៨- សេហិ ទារេហិ អសន្តុដ្ឋោ វេសិយាសុ បទុស្សតិ…..ទុស្សតិ បរទារេសុ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ១៩- ឥតិ ហេតំ វិជានាម នវមោ សោ បរាភវោ......ទសមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២០- អតីតយោព្វនោ បោសោ អានេតិ តិម្ពរុត្ថនឹ......តស្សា ឥស្សា ន សុបតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២១- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ទសមោ សោ បរាភវោ…..ឯកាទសមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២២- ឥត្ថី សោណ្ឌឹ វិកិរណឹ បុរិសំ វាបិ តាទិសំ…..ឥស្សរិយស្មឹ ឋបេតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២៣- ឥតិ ហេតំ វិជានាម ឯកាទសមោ សោ បរាភវោ…..ទ្វាទសមំ ភគវា ព្រូហិ កឹ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២៤- អប្បភោគោ មហាតណ្ហោ ខត្តិយេ ជាយតេ កុលេ…..សោ ច រជ្ជំ បត្ថយតិ តំ បរាភវតោ មុខំ ។<br> ២៥- ឯតេ បរាភវេ លោកេ បណ្ឌិតោ សមវេក្ខិយ…..អរិយទស្សនសម្បន្នោ ស លោកំ ភជតេ សិវំ ។<br> បរាភវសុត្តំ និដ្ឋិតំ ====កំណាព្យ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​==== ១- យើងខ្ញុំទាំងឡាយមកសូមទូលសួរ.....នូវហេតុដែលគួរចម្រើនវិនាស<br> ប្រុសស្រីក្នុងលោកសន្និវាស.....ដែលនឹងវិនាសសាបសូន្យចាកគុណ ។<br> ឆ្ពោះព្រះគោតមព្រះអង្គមានបុណ្យ.....មេត្តានិមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> ធម្មជាតដូចម្តេចដែលជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ២- អ្នកដែលចម្រើនតថាគត​ស្គាល់ងាយ.....អ្នកដែលអន្តរាយ​តថាគត​ស្គាល់ពិត<br> អ្នកប្រាថ្នាធម៌ល្អិតល្អក្នុងចិត្ត.....ហើយខំប្រព្រឹត្តនឹងបានចម្រើន ។<br> អ្នកដែលទ្រុស្តធម៌ស្អប់ធម៌ឥតកើន.....ឥតកើនចម្រើនវិនាសទៅមុខ ។<br> ៣- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី ១ ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ២ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ៤- អ្នកដែលស្រឡាញ់ពេញចិត្តសេ្នហា.....តែនឹងមនុស្សណាអសប្បុរស<br> តែងមិនស្រឡាញ់ពេញចិត្តទាំងអស់.....នឹងអ្នកសប្បុរសមកធ្វើជាមិត្រ ។<br> សេចក្តីស្រឡាញ់ពេញចិត្តគំនិត.....ហើយទៅគប់មិត្រអសប្បុរស<br> គាប់ចិត្តក្នុងធម៌ឬមួយរបស់.....ហេតុនោះទាំងអស់នាំឲ្យវិនាស ។<br> ៥- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី២ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៣ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ៦- អ្នកដេកច្រើន​១និយាយ​ច្រើន​១.....និងអ្នកឥតព្រួយឥតគិតប្រឹងប្រែង<br> អ្នកខ្ជិលប្រអូសមិនមានខ្នះខ្នែង.....ខឹងច្រើនសម្តែងឲ្យគេឃើញបាន ។<br> ហេតុធម៌ទាំងនោះមិនជាកល្យាណ.....នាំឲ្យខកខានខាតខូចប្រយោជន៍<br> មានជាប្រធានតិចច្រើនដោយហោច.....នាំបង់ប្រយោជន៍ហើយឲ្យវិនាស ។<br> ៧- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៣ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៤ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ៨- នរជនណាមានទ្រព្យធនធាន.....ហើយខ្លួនមិនបានចិញ្ចឹមរក្សា<br> មាតាបិតាដែលចាស់ជរា.....ហេតុនោះទៅជានាំឲ្យវិនាស ។<br> ៩- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៤ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៥ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១០- ជនបញ្ឆោតព្រាហ្មណ៍ឬពួកសមណៈ.....ពួកស្មូមឬអ្នកដទៃៗ<br> ដោយមុសាវាទឃ្លាតពាក្យប្រពៃ.....នោះប្រធាននៃសេចក្តីវិនាស ។<br> ១១- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៥ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៦ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១២- បុរសអ្នកមានទ្រព្យធនធានច្រើន.....មាសប្រាក់ចម្រើននិងគ្រឿងអាហារ<br> លបលាក់របស់ដែលឆ្ងាញ់ពិសា.....ស៊ីម្នាក់ឯងជាប្រធានវិនាស ។<br> ១៣- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៦ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៧ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១៤- អ្នកដែលប្រកាន់ជាតិទ្រព្យត្រកូល.....ហើយមិនប្រមូលសាច់ញាតិសន្តាន<br> មើលងាយញតិខ្លួនដោយអាងខ្លួនមាន.....នោះជាប្រធានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១៥- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៧ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៨ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១៦- ជនអ្នកប្រព្រឹត្តល្បែងបីប្រការ.....ល្បែងស្រីល្បែងស្រាល្បែងភ្នាល់ទាំងឡាយ<br> ធ្វើទ្រព្យខ្លួនមានឲ្យអន្តរាយ.....ការល្បែងទាំងឡាយនោះនាំវិនាស ។<br> ១៧- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៨ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ៩ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ១៨- ប្រុសមិនត្រេកអរនឹងប្រពន្ធខ្លួន.....ហើយទៅជាប់ជួននឹងស្រីពេស្យា<br> ទ្រុស្តនឹងប្រពន្ធកូនជននានា.....ហេតុនោះទៅជានាំឲ្យវិនាស ។<br> ១៩- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី៩ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ១០ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ២០- បុរសមានវ័យដែលចាស់ហួសពេក.....ហើយមានតម្រេក ដោយក្តីតណ្ហា<br> នាំយកស្រីក្មេងមកធ្វើភរិយា.....ហេតុនោះទៅជានាំឲ្យវិនាស ។<br> ២១- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី១០ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ១១ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ២២- បុរសតាំងស្រីអ្នកលេងខ្ជះខ្ជាយ.....ឬស្រីទាំងឡាយតាំងបុរសនោះ<br> ដែលជាអ្នកលេងខ្ជះខ្ជាយដូច្នោះ.....អំពើទាំងនោះនាំឲ្យវិនាស ។<br> ២៣- យើងខ្ញុំទាំងឡាយបានដឹងជាក់ស្តែង.....វិនាសនេះឯងព្រោះហេតុដូច្នោះ<br> ក្តីវិនាសនេះបើរាប់សង្រ្គោះ.....វិនាសនោះឈ្មោះទី១១ទាន់ហន់ ។<br> បពិត្រព្រះអង្គព្រះនាមភគវន្ត.....សូមទ្រង់និមន្តសម្តែងឲ្យទាន<br> វិនាសទី ១២ អ្វីជាប្រធាន.....នាំសត្វឲ្យមានសេចក្តីវិនាស ។<br> ២៤- ជនណាកើតក្នុងត្រកូលជាក្សត្រ.....អ្នកក្សត់សម្បតិហើយប្រាថ្នាធំ<br> ចង់បានជាស្តេចសោយរាជ្យស្តុកស្តម្ភ.....ហេតុនោះនឹងនាំឲ្យដល់វិនាស ។<br> ២៥- ជនជាបណ្ឌិតគំនិតប្រសើរ.....បានឃើញដំណើរនៃហេតុវិនាស<br> ដល់សត្វក្នុងលោកសន្និវាស.....គេចពីវិនាសគប់រកចម្រើន ។<br> ===ឯកសារ​យោង=== # [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[ខុទ្ទកនិកាយ]] > [[សុត្តនិបាត]] > [[តតិយភាគ]] > បរាភវសូត្រ (សៀវភៅ​[[ភាគ៥៤]] ទំព័រទី ៣៦) # พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕ > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๗ > ขุททกนิกาย > ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต > [https://84000.org/tipitaka/attha/v.php?B=25&A=7218&Z=7291 ปราภวสูตร] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018180537/http://84000.org/tipitaka/attha/v.php?B=25&A=7218&Z=7291 |date=2017-10-18 }}ที่ ๖ # [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/snp/snp.1.06.nara.html Parabhava Sutta: Downfall (SN 1.6)] #[[​ព្រះត្រៃបិដក]] > [[​សុត្តន្តបិដក]] > [[ខុទ្ទកនិកាយ]] > [[ខុទ្ទកបាឋៈ]] > មង្គលសូត្រ (សៀវភៅ​[[ភាគ៥២]] ទំព័រ​ទី ១ ដល់ ២០) # พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕ > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๗ > ขุททกนิกาย > ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต > [https://web.archive.org/web/20250513083425/https://84000.org/tipitaka/_mcu/v.php?B=25&A=7825&Z=7857&bgc=1 มงคลสูตร]ที่ ๔ # [https://www.dhammatalks.org/suttas/KN/StNp/StNp2_4.html Protection] (SN 2:4) # [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/khp/khp.5.nara.html Mangala Sutta: Blessings (Khp 5)] # [[សុខ​ព្រោះ​ហេតុ ៩ យ៉ាង]] [[Category:ព្រះពុទ្ធសាសនា]]<br> 7ior9swcotd1aaen0e9wkelrdodn2l2 ស៊ីហ្គេមលើកទី២៧ 0 7259 342746 340975 2026-11-08T06:35:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342746 wikitext text/x-wiki {{SEA Games infobox | name = ស៊ីហ្គេមលើកទី២៧ | logo = 2013 Southeast Asian Games Logo.png | size = 300px | Optional caption =Motto: "Green, Clean, and Friendship" | nations participating = 11 | athletes participating = TBA | events = 460 in 33 sports | medals = 1557 | opening ceremony = ១១ ធ្នូ ២០១៣ | closing ceremony = ២២ ធ្នូ ២០១៣ | officially opened by = | athlete's oath = | stadium = [[Wunna Theikdi Stadium]] | website = [http://www.27seagames2013.com/ 27th Southeast Asian Games] }} '''ស៊ីហ្គេមលើកទី២៧''' The '''27th [[Southeast Asian Games]]''' is scheduled to be held in [[Naypyidaw]], the new capital of [[Myanmar]],<ref>{{cite web|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=17618|title= Junta Builds Stadium in Bid to Host 2013 SEA Games |accessdate=2010-06-03}}</ref> as well as in other main cities, [[Yangon]], [[Mandalay]]<ref>{{cite web|url=http://www.betweenonline.com/2011/12/28/myanmar-prepares-for-the-2013-southeast-asian-games/|title=Myanmar prepares for the 2013 Southeast Asian Games|accessdate=2012-01-05|archivedate=2018-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624150410/http://www.betweenonline.com/2011/12/28/myanmar-prepares-for-the-2013-southeast-asian-games/|url-status=dead}}</ref> and [[Ngwesaung|Ngwesaung Beach]].<ref>{{cite news|title=More hotels to open at Ngwe Saung beach for SEA Games in 2013|url=http://news.xinhuanet.com/english/business/2012-11/07/c_131957896.htm|accessdate=7 October 2013|newspaper=Xinhua News|date=7 november 2012|archive-date=8 ធ្នូ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208223144/http://news.xinhuanet.com/english/business/2012-11/07/c_131957896.htm|url-status=dead}}</ref> The [[Southeast Asian Games Federation]] (SEAGF) Council met in Jakarta on 31 May 2010 unanimously agreed to award the Myanmar Olympic Committee the right to host the 27th edition of the games.<ref>{{cite web|url=http://www.3g.com.bn/index.php/sports/local/6421--myanmar-to-host-2013-sea-games.html|title=Myanmar to host 2013 SEA Games|accessdate=2010-06-03}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Official website of the [[Olympic Council of Asia]] also approved the fact that Myanmar will host the 27th Southeast Asian Games in its news launched on 7 June 2010.<ref>{{cite web|url=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?redirect=1101|title=SEA Games updates for 2011, 2013|accessdate=2010-06-03|archivedate=2010-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613120216/http://ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?redirect=1101|url-status=dead}}</ref> [[ASEAN Football Federation]] (AFF)'s official website also announced that Myanmar will host the games.<ref>{{cite web|url=http://www.aseanfootball.org/news_d.asp?id=1346|title=MYANMAR TO HOST SEA GAMES 2013|accessdate=2010-06-03|archivedate=2010-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101119192047/http://www.aseanfootball.org/news_d.asp?id=1346|url-status=dead}}</ref> Myanmar had already hosted the Games in [[1961 Southeast Asian Peninsular Games|1961]] and [[1969 Southeast Asian Peninsular Games|1969]] respectively in [[Yangon]], the then capital of Myanmar. This will be the third time that Myanmar will host the Southeast Asian Games. [[Singapore]] withdrew its hosting rights due to expected delays in the completion of its new [[New Singapore National Stadium|national stadium]].<ref>{{cite web |url=http://www.singaporeathletics.com/singapore-videos/sea-games-2013 |title=We’re not hosting SEA Games 2013 |accessdate=2010-01-13 |archivedate=2011-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111004213159/http://www.singaporeathletics.com/singapore-videos/sea-games-2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sportingmalaysia.com/ttd_bizEnterprise/SingleNews.aspx?dirid=107&rec_code=498405 |title= Singapore not likely to host 2013 SEA Games |accessdate=2009-12-08}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> ==ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះ== {{Location map many |Burma |label=Yangon |marksize=8 |pos=right |lat_deg=16|lat_min=48|lat_dir=N |lon_deg=96|lon_min=09|lon_dir=E |label2=Mandalay |mark2size=8 |pos2=bottom |lat2_deg=21|lat2_min=58|lat2_dir=N |lon2_deg=96|lon2_min=5|lon2_dir=E |label3=Naypyidaw |mark3size=8 |pos3=bottom |lat3_deg=19|lat3_min=45|lat3_dir=N |lon3_deg=96|lon3_min=6|lon3_dir=E |label4=Ngwesaung |mark4size=8 |pos4=bottom |lat4_deg=16|lat4_min=51|lat4_dir=N |lon4_deg=94|lon4_min=23|lon4_dir=E |width=125 |float=right |caption=Host cities }} [[Myanmar]], [[Vietnam]], [[Philippines]] and [[Thailand]] have revealed their intentions to host the Games. However, since they hosted the [[2003 Southeast Asian Games|2003]], [[2005 Southeast Asian Games|2005]] and [[2007 Southeast Asian Games|2007]] editions, respectively, these countries are ineligible to host this edition.<ref>{{Cite web |url=http://thitruongvietnam.com.vn/gpmaster.gp-media.thi-truong-viet-nam.gplist.74.gpopen.7517.gpside.1.viet-nam-se-dang-cai-sea-games-2013-.asmx |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-12-03 |archivedate=2012-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306212320/http://thitruongvietnam.com.vn/gpmaster.gp-media.thi-truong-viet-nam.gplist.74.gpopen.7517.gpside.1.viet-nam-se-dang-cai-sea-games-2013-.asmx |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bnionline.net/news/mizzima/8059-burma-hopeful-of-hosting-2013-sea-games.html Burma hopeful of hosting 2013 SEA Games<!-- Bot generated title -->]</ref> By the time that Myanmar will host the games, the country will hold the largest time interval of hosting the games, spanning a time of 44 years. ==វិញ្ញាសាកីឡា== Myanmar will host 33 sports, less than the number of sport in [[2011 Southeast Asian Games]] in [[Indonesia]].<ref>{{cite web |url=http://www.3g.com.bn/index.php/sports/local/6421--myanmar-to-host-2013-sea-games.html |title=Myanmar to host 2013 SEA Games |accessdate=2010-06-03 }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Organizers did not nominate the sports of beach volleyball and dancesports, because they considered those uniforms unsuitable for Burmese women.<ref>{{cite news|url=http://www.mb.com.ph/articles/356335/myanmar-does-what-others-do|title=Myanmar Does What Others Do|last=Satumbaga|first=Kristel|date=4 April 2012|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|accessdate=5 April 2012}}</ref> Tennis and Gymnastics, are Olympic sports not to be played in December. The following sports below are calendared for the 2013 Southeast Asian Games. ==រូបតុក្កតាដំណាង== [[File:2013 SEA Games mascot.png|thumb|The official mascot]] The official mascot of the 2013 Southeast Asian Games is a couple of [[owl]]s which are considered lucky charms in Myanmar tradition. The male owl is called ''Shwe Yoe'' and female owl is called ''Ma Moe''.<ref>{{cite web | url=http://myanmarnaypyidaw.com/sea-games-2013/ | title=SEA Games 2013 | accessdate=2013-06-15 | archivedate=2020-11-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128132640/http://myanmarnaypyidaw.com/sea-games-2013/ | url-status=dead }}</ref> ==មេដៃ== Myanmar will award total 1557 medals; gold 460,silver 460 and bronze 637 to athletes. Athletics will award 46 gold medals with maximum ones in this year SEA Games. {{col-begin}} {{Col-1-of-4}} * {{GamesSport|Aquatics}} ** Diving ** Swimming ** Water polo (Men) * {{GamesSport|Archery}} * {{GamesSport|Athletics}} * {{GamesSport|Badminton}} * {{GamesSport|Basketball}} * {{GamesSport|Billiards and Snooker}}¹ * {{GamesSport|Bodybuilding}}ʰ * {{GamesSport|Boxing}} {{Col-2-of-4}} * {{GamesSport|Canoeing}} * {{GamesSport|Chinlone}}³ * {{GamesSport|Chess}}¹ * {{GamesSport|Cycling}} * {{GamesSport|Equestrian}} * {{GamesSport|Futsal}} * {{GamesSport|Football}} * {{GamesSport|Golf}} * {{GamesSport|Field Hockey}} {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Judo}} * {{GamesSport|Karate}}¹ * {{GamesSport|Kenpō}}² * {{GamesSport|Muay}}ʰ * {{GamesSport|Pencak silat}}² * {{GamesSport|Pétanque}}² * {{GamesSport|Sailing}} * {{GamesSport|Sepak takraw}} * {{GamesSport|Shooting}} {{Col-4-of-4}} * {{GamesSport|Table tennis}} * {{GamesSport|Taekwondo}} * {{GamesSport|Traditional Boat Race}}¹ * {{GamesSport|Volleyball}} ** Indoor * {{GamesSport|Vovinam}}² * {{GamesSport|Weightlifting}} * {{GamesSport|Wrestling}} * {{GamesSport|Wushu}}¹ {{Col-end}} <small>¹ – not an official [[Olympic Sport]].<br /> ² – sport played only in the SEAG.<br /> ³ – not a traditional [[Olympic Sport|Olympic]] nor SEAG Sport and introduced only by the host country.<br /> ° – a former official [[Olympic Sport]], not applied in previous host countries and was introduced only by the host country.<br /> ʰ- sport not played in the previous edition and was reintroduced by the host country.<br /> </small> ==ប្រទេសចូលរួម== {{legend2|#ccccff|Host nation|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |1||align=left|{{flagIOC2team|BRU|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |2||align=left|{{flagIOC2team|CAM|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |3||align=left|{{flagIOC2team|INA|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |4||align=left|{{flagIOC2team|LAO|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |5||align=left|{{flagIOC2team|MAS|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |-style="background:#ccccff" |6||align=left|{{flagIOC2team|MYA|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |7||align=left|{{flagIOC2team|PHI|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |8||align=left|{{flagIOC2team|SIN|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |9||align=left|{{flagIOC2team|THA|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |10||align=left|{{flagIOC2team|TLS|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |- |11||align=left|{{flagIOC2team|VIE|2013 Southeast Asian Games}}|| || || || |-class="sortbottom" |colspan=2|'''Total'''||''' '''||''' '''||''' '''||''' ''' |} ==បញ្ហាចំរូងចំរាស់== {{unreferenced|section|date=November 2013}} * The inclusion of [[Chinlone]], a traditional Burmese sport and the exclusion of Olympic sports like gymnastics and tennis became one of the controversial issues heading before the 27th Southeast Asian Games. * The host nation also include [[Sittuyin]], a traditional Burmese chess, as a traditional chess number along with common [[chess]] competition number. Other competing nations are not familiar with this traditional Burmese chess and clearly Myanmar has advantage in this number. It is suspected as the host effort to boost their gold medals opportunity. * Due to the reduction of a number of Olympic sports and addition of non-Olympic sports and sports wherein the host country excels, the Philippines decided to send only its top athletes instead of a full-house delegation as in the previous games. The Philippines will be sending 208 athletes only, the smallest delegation since the 1999 Brunei SEA Games. ==សិទ្ធិផ្សាយតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ== {{legend2|#ccccff|Host nation|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:left" |- ! colspan=5|2013 SEA Games Broadcasters rights in [[Southeast Asia]] |- ! កូដ IOC ! ប្រទេស ! Broadcast network ! ទ ! Radio network |- | align=left|'''BRU'''||align=left|{{flagicon|BRU}} [[Brunei at the 2013 Southeast Asian Games|Brunei]] | [[Radio Televisyen Brunei|RTB]] | [[RTB1]]<br>[[Kristal-Astro]] | [[Radio Televisyen Brunei#Radio|Radio Nasional Brunei]] |- | align=left|'''CAM'''||align=left|{{flagicon|CAM}} [[Cambodia at the 2013 Southeast Asian Games|Cambodia]] | [[National Television of Kampuchea|NTK]] | [[National Television of Kampuchea|TVK]] | [[National Television of Kampuchea|RNK Radio]] |- | align=left|'''INA'''||align=left|{{flagicon|INA}} [[Indonesia at the 2013 Southeast Asian Games|Indonesia]] | [[w:id:Surya Citra Media|SCM]] (part of [[Emtek|Emtek Group]])<br />[[w:id:Grup Indika|Indika Group]]<br />[[Politics of Indonesia|Radio & Television of the Republic of Indonesia]] | [[SCTV (Indonesia)|SCTV]]<br/>[[Indosiar]]<br/>[[NET.|NET TV]]<br/>[[TVRI]]<br />[[w:id:Nexmedia|Nexmedia]]<br/>[[w:id:Elshinta TV|Elshinta TV]]<br/>[[O Channel]] | [[w:id:Elshinta|Radio Elshinta News & Talk]]<br/>[[Radio Republik Indonesia|RRI]] |- | align=left|'''LAO'''||align=left|{{flagicon|LAO}} [[Laos at the 2013 Southeast Asian Games|Laos]] | [[Lao National Television]] | [[Lao National Television|LNTV]] | [[Lao National Radio|LNR]] |- | align=left|'''MAS'''||align=left|{{flagicon|MAS}} [[Malaysia at the 2013 Southeast Asian Games|Malaysia]] | [[Media Prima]]<br>[[Astro (Malaysian satellite television)|Astro]] | [[TV3 (Malaysia)|TV3 Malaysia]]<br />[[TV9 (Malaysia)|TV9 Malaysia]]<br />[[Astro SuperSport]] | [[Hot FM (Malaysia)|Hot FM]]<br>[[Fly FM]] |- style="background:#ccf;" | align=left|'''MYA'''||align=left|{{flagicon|MYA}} [[Myanmar at the 2013 Southeast Asian Games|Myanmar]] | [[MRTV-4]] | [[MRTV-4]]<br>[[MRTV-4|For Sports]]<br>[[Sky Net]] | [[Myanmar Radio National Service|MRNS]] |- | align=left|'''PHI'''||align=left|{{flagicon|PHI}} [[Philippines at the 2013 Southeast Asian Games|Philippines]] | [[ABS-CBN Corporation]]<br>[[ABC Development Corporation]]<br>[[Solar Entertainment Corporation]] | [[ABS-CBN Network|ABS-CBN]]<br>[[Studio 23]]<br>[[Balls (TV channel)|Balls]]<br>[[DZMM TeleRadyo]]<br>[[TV5 Philippines|TV5]]<br>[[AksyonTV]]<br>[[Solar Sports]] | [[DZMM|DZMM Radyo Patrol 630]]<br>[[DWRR-FM|MOR 101.9]]<br>[[DWFM|Radyo5 92.3 News FM]] |- | align=left|'''SIN'''||align=left|{{flagicon|SIN}} [[Singapore at the 2013 Southeast Asian Games|Singapore]] | [[MediaCorp]] | [[MediaCorp TV Channel 5]]<br>[[MediaCorp TV HD5]]<br>[[MediaCorp Channel NewsAsia|MediaCorp News Channel NewsAsia International]]<br>[[StarHub TV]]<br>[[Mio TV]] | [[938LIVE|MediaCorp Radio 938LIVE]] |- | align=left|'''THA'''||align=left|{{flagicon|THA}} [[Thailand at the 2013 Southeast Asian Games|Thailand]] | [[Television in Thailand|Television Thailand]] | [[Channel 3 (Thailand)|Channel 3]]<br>[[Royal Thai Army Radio and Television Channel 5|Channel 5]]<br>[[Channel 7 (Thailand)|Channel 7]]<br>[[Modernine TV]]<br>[[National Broadcasting Services of Thailand|NBT TV]]<br>[[Thai Public Broadcasting Service|TPBS]] | [[MCOT|Modern Radio]] |- | align=left|'''TML'''||align=left|{{flagicon|Timor Leste}} [[Timor-Leste at the 2013 Southeast Asian Games|Timor Leste]] | [[Radio-Televisão Timor Leste|RTTL]] | [[Radio-Televisão Timor Leste#Television|Televisão Timor Leste]] | [[Radio-Televisão Timor Leste#Radio|Radio Timor Leste]] |- | align=left|'''VIE'''||align=left|{{flagicon|VIE}} [[Vietnam at the 2013 Southeast Asian Games|Vietnam]] | [[Vietnam Television|VTV]]<br>[[Vietnam Multimedia Corporation|VTC]] | [[VTV1]]<br>[[VTV3]]<br>VTC3 | [[Voice of Vietnam]] |- !colspan=5|2013 SEA Games Broadcasters outside of [[Southeast Asia]] |- ! កូដ IOC ! ប្រទេស ! Network Station ! Television Station ! Radio Station |- |align=left|'''PRC'''<br/>'''HKG'''<br/>'''MAC'''||align=left|{{flagcountry|People's Republic of China}}<br/>{{flagcountry|Hong Kong}}<br/>{{flagcountry|Macau}}) |[[China Central Television]] |[[CCTV-1|CCTV-1 (General Channel)]]<br/>[[CCTV-2|CCTV-2 (Finance Channel)]]<br/>[[CCTV-5|CCTV-5 (Sports Channel)]]<br/>[[CCTV-7|CCTV-7 (Military & Agriculture Channel)]]<br/>[[CCTV-22|CCTV-5+ (Sport Plus Channel)]] |[[China National Radio]]<br/>[[China Radio International]] |- |align=left|'''HKG'''||align=left|{{flagcountry|Hong Kong}} |[[Fox Sports Networks]] |[[STAR Sports|STAR Sports Asia]]<br/>[[Fox Sports Asia|Fox Sports]] |N/A |} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://www.27seagames2013.com 27th Southeast Asian Games official website] * [https://web.archive.org/web/20131213131349/http://www.worldmuaythaifederation.com/27th-sea-games-at-myanmar-2013/ World Muay Thai Federation on 27th SEA Games] {{sequence| prev=[[2011 Southeast Asian Games|2011]]<br> [[Jakarta]] & [[Palembang]], [[Indonesia]]|| list=2013<br> [[Naypyidaw]], [[Myanmar]]| next=[[2015 Southeast Asian Games|2015]]<br> [[Singapore]]}} {{SEA Games}} {{ស៊ីហ្គេម}} rxmjr2bjlqwkuzjm0pr1n7h7nksnz5r វិគីភីឌាភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី 0 7831 342712 320036 2026-11-08T05:38:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342712 wikitext text/x-wiki {{Inforbox គេហទំព័រ | name = [[ឯកសារ:Wikipedia-favicon.png|16px|Favicon of Wikipedia]] វិគីភីឌាភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី | រូបថតអេក្រង់ = | collapsible = | caption = | logo = [[ឯកសារ:Wikipedia-logo-v2-id.svg]] | screenshot = [[ឯកសារ:Mainpage-id-Imlek.PNG|135px]] | caption = | url = http://id.wikipedia.org/ | commercial = ទេ | ទីតាំង = ក្រុងម៉ៃអាមី រដ្ឋផ្ល័រីដា | type = សព្វវចនាធិប្បាយ​លើអ៊ីនធឺណិត | ភាសា = [[ភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី]] | registration = ជំរើស | ម្ចាស់ = [[មូលនិធិវិគីមេឌា]] | launch date = ៧ វិច្ឆិកា ២០០៣ | អ្នកនិពន្ធ = }} '''វិគីភីឌាភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី'''​ជាគំរោងវិគីភីឌាមួយនៃគំរោងជាច្រើនទៀតរបស់វិគីមេឌា ជា[[ភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី]]។ វិគីនេះចាប់កំនើតនៅថ្ងៃទី០៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៣។ == កាលបរិច្ឆេទសំខាន់ៗ == * ថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៥ វិគីនេះកើនបាន ១ម៉ឺនអត្ថបទ * ថ្ងៃទី០១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៧ វិគីនេះកើនបាន ៥ម៉ឺនអត្ថបទ * ថ្ងៃទី០១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ វិគីនេះកើនបានជាង ៨ម៉ឺន៣ពាន់អត្ថបទ == តំនភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [[:id:|វិគីភីឌាភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី]] (ទំព័រដើម) * [http://id.wikipedia.org/wiki/Istimewa:Statistik?uselang=km ស្ថិតិវិគីភីឌាភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី] * https://web.archive.org/web/20140119050329/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaID.htm {{InterWiki|code=id}} == អត្ថបទវិគីភីឌាភាសាផ្សេងៗទៀត == {{វិគីភីឌាភាសា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិគីភីឌា]] 4clxjiq2s7ad6p67e6t0pqs797s2v21 ក្រុមហ៊ុននៅសិង្ហបុរី 0 7925 342589 286506 2026-11-07T23:59:59Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342589 wikitext text/x-wiki ខាងក្រោមនេះជាបញ្ជីឈ្មោះក្រុមហ៊ុនធំៗដែលមានទីតាំងនៅ[[សិង្ហបុរី]]។ ''បញ្ជីនេះមិនទាន់ពេញទេ។ សូមជួយសរសេរបន្ថែម'' {|class="wikitable sortable" |- !ឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេស||ឈ្មោះជាភាសាខ្មែរ||ឧស្សាហកម្មផ្នែក||[[ផ្សារហ៊ុននៅសិង្ហបុរី|SGX]] |- |Aetos Security Management Private Limited||អាអេតូស គ្រប់គ្រងសន្ដិសុខឯកជនចំកាត់||សន្ដិសុខ||- |- |Aspial Corporation||សាជីវកម្មអាស្ប៉ាយអល||លក់រាយ||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/A30 A30] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113014345/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/A30 |date=2009-01-13 }} |- |Aurigin Technology||អូរីជីនបច្ចេកវិទ្យា||អេឡិចត្រូនិកនិងផលិតកម្ម||- |- |Bee Cheng Hiang||ប៊ី ចេង ហ៊ាង||អាហារនិងភេសជ្ជៈ||- |- |BreadTalk Group Limited||ប៊្រឹដថកហ្គ្រុបចំកាត់||អាហារនិងភេសជ្ជៈ||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/5DA 5DA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201235845/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/5DA |date=2008-12-01 }} |- |CapitaLand Limited||កាពីតាលែនចំកាត់||អចលនវត្ថុ||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/C31 C31] |- |CBL Data Recovery Technologies||CBL បច្ចេកវិទ្យាសង្គ្រោះទិន្នន័យ||សង្គ្រោះទិន្នន័យ||- |- |Certis CISCO Security Private Limited||ស៊ើធីស ស៊ីស្កូ សន្ដិសុខឯកជនចំកាត់||សន្តិសុខ||- |- |Changi International Airport Services||សេវ៉ាកម្មអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិចាងហ្គី||ប្រតិបត្តិការ||- |- |Chartered Semiconductor Manufacturing||ឆាតធើដ ផលិតកម្មសឺមីកុដឌុចទ័រ||អេឡិកត្រូនិកនិងផលិតកម្ម||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/C27 C27] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207104657/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/C27 |date=2008-12-07 }} |- |City Developments Limited||អភិវឌ្ឍន៍ក្រុងចំកាត់||អចលនវត្ថុ||SGX:[https://web.archive.org/web/20081223024644/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/C09 C09] |- |ComfortDelGro Corporation Limited||សាជីវកម្មខំហ្វតដែលហ្គ្រូចំកាត់||ដឹកជញ្ជូន||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/C52 C52] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220185519/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/C52 |date=2008-12-20 }} |- |Creative Technology||គ្រីអេធីវបច្ចេកវិទ្យា||អេឡិកត្រូនិកនិងផលិតកម្ម||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/C76 C76] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227214231/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/C76 |date=2008-12-27 }} |- |DBS Bank Limited||DBSធនាគារចំកាត់||ធនាគារនិងហិរញ្ញវត្ថុ||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/D05 D05] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207104708/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/D05 |date=2008-12-07 }} |- |Flextronics||ហ្វ្លិចត្រូនិក||អេឡិចត្រូនិកនិងផលិតកម្ម||- |- |Hyflux Limited||ហាយហ្លាក់ចំកាត់||អេឡិចត្រូនិកនិងផលិតកម្ម||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/600 600] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220061832/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/600 |date=2008-12-20 }} |- |Jetstar Asia Airways||អាកាសចរណ៍ជិតស្តារអាស៊ី||ដឹកជញ្ជូនt||- |- |Jurong Port Private Limited||ជូរុងផតឯកជនចំកាត់||ដឹកជញ្ជូនt||- |- |MediaCorp Private Limited||មេឌាខបឯកជនចំកាត់||ផ្សព្វផ្យាយ||- |- |MobileOne Limited||ម៉ូបាលវ័នចំកាត់||ទូរគមនាគមន៍||- |- |Neptune Orient Lines Limited||ណិបធូនអូរៀនឡាញចំកាត់||ដឹកជញ្ជូន||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/N06 N06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227142131/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/N06 |date=2007-12-27 }} |- |Osim International Limited||អូស៊ីមអន្តរជាតិចំកាត់||សុខភាព||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/O23 O23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204012125/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/O23 |date=2008-12-04 }} |- |Oversea-Chinese Banking Corporation Limited||សាជីវកម្មធនាគារចិនក្រៅប្រទេសចំកាត់||ធនាគារនិងហិរញ្ញវត្ថុ||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/O04 O04]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |Pacific Internet||ប៉ាស៊ីហ្វិកអ៊ីនធឺណិត||ទូរគមនាគមន៍||- |- |PSA International Private Limited||PSAអន្តរជាតិឯកជនចំកាត់||ដឹកជញ្ជូន||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/N06 N06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227142131/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/N06 |date=2007-12-27 }} |- |Pacific Century Regional Developments Limited||ប៉ាស៊ីហ្វិកសិនឆឺរីអភិវឌ្ឍន៍តំបន់ចំកាត់||ទូរគមនាគមន៍||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/P15 P15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208023040/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/P15 |date=2008-12-08 }} |- |SBS Transit Limited||SBSត្រេនស៊ីតចំកាត់||ដឹកជញ្ជូន||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S61 S61] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113053406/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S61 |date=2009-01-13 }} |- |SIA Engineering Company Limited||SIAក្រុមហ៊ុនវិស្វកម្មចំកាត់||អេឡិចត្រូនិកនិងផលិតកម្ម||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S59 S59] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201234537/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S59 |date=2008-12-01 }} |- |SMRT Corporation||សាជីវកម្មSMRT||ដឹកជញ្ជូន||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S53 S53] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220185524/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S53 |date=2008-12-20 }} |- |SPH MediaWorks Limited||SPHមេឌាវើកចំកាត់||ផ្សព្វផ្សាយ||- |- |SilkAir||ស៊ីលអ៊ែរ||ដឹកជញ្ជូន||- |- |Singapore Technologies Engineering||វិស្វកម្មបច្ចេកវិទ្យាសិង្ហបុរី||អេឡិកត្រូនិកនិងផលិតកម្ម||- |- |Singapore Telecommunications Limited||សិង្ហបុរិទូរគមនាគមន៍ចំកាត់||ទូរគមនាគមន៍||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/T48 T48]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |Singapore Airlines Limited||អាកាសចរណ៍សិង្ហបុរីចំកាត់||ដឹកជញ្ជូន||SGX:[https://web.archive.org/web/20070704105554/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S55 S55] |- |Singapore Airlines Cargo||-||ដឹកជញ្ជូន||- |- |Singapore Petroleum Company Limited||ក្រុមហ៊ុនប្រេងឥន្ធនៈសិង្ហបុរីចំកាត់||ថាមពល||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S99 S99] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220060937/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S99 |date=2008-12-20 }} |- |Singapore Power||ស៊ីងហ្គាពួរផាវើរ||ថាមពល|| |- |Singapore Post Limited||ប្រៃសណីយសិង្ហបុរីចំកាត់||ប្រតិបត្តិការ||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S08 S08] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220190124/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/S08 |date=2008-12-20 }} |- |StarHub Limited||ស្តារហាប់ចំកាត់||ទូរគមនាគមន៍||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/T54 T54]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |Tiger Airways||អាកាសចរណ៍ថៃហ្គើរ||ដឹកជញ្ជូន||- |- |Valuair||វ៉ាលូអ៊ែរ||ដឹកជញ្ជូន||- |- |United Overseas Bank Limited||យូណាយធីតអូវើរស៊ីធនគារចំកាត់||ធនាគារនិងហិរញ្ញវត្ថុ||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/U11 U11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201231437/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/U11 |date=2008-12-01 }} |- |Venture Corporation Limited||សាជីវកម្មវិនឆឺចំកាត់||អេឡិចត្រូនិកនិងផលិតកម្ម||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/Y03 03] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916183452/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/Y03 |date=2008-09-16 }} |- |Yeo Hiap Seng Limited||យ៉ែវ​ ហៀប សេង ចំកាត់||អាហារនិងភេសជ្ជៈ||SGX:[http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/Y03 Y03] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916183452/http://info.sgx.com/serviceapp.nsf/Cpy/Y03 |date=2008-09-16 }} |} {{សិង្ហបុរី}} [[Category:សិង្ហបុរី]] fl5oxtzo9x7lahuroqqribz6bfikza8 អង់ដ្រេ ម៉ារី អំពែរ 0 8708 342756 285244 2026-11-08T06:59:08Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342756 wikitext text/x-wiki {| border=0 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |+<big><big>'''អង់ដ្រេ ម៉ារី អំពែរ'''</big></big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<big>'''André-Marie Ampère'''</big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 | [[ឯកសារ:Ampere1.jpg|250px|]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''កើតនៅ''' | ថ្ងៃ​ទី ២០ មករា ១៧៧៥<br />[[លីយ៉ុង]] , [[បារាំង]] |- |- style="vertical-align:top;" | '''មរណភាព''' | ថ្ងៃ​ទី ១០ មិថុនា ១៨៣៦ (អាយុ៦១ឆ្នាំ)<br />[[ម៉ាកសី]] , [[បារាំង]] |- | '''សញ្ជាតិ''' | {{ទង់ជាតិ២|បារាំង}} |- | '''ស្នាដៃសំខាន់ៗ​''' | [[ច្បាប់អំពែរ]] |- |'''ហត្ថលេខា''' | [[File:André-Marie Ampère signature.svg|150px|]] |- |} '''អង់ដ្រេ ម៉ារី អំពែរ''' (André-Marie Ampère) (២០ មករា ១៧៧៥ - ១០ មិថុនា ១៨៣៦) ជា[[រូបវិទូ]]និង[[គណិតវិទូ]][[បារាំង]] ដែលបានរួមចំនែកក្នុងរបកគំហើញ[[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]]។ គាត់ជាស្ថាបនិក[[ទូរលេខ]][[អគ្គីសនី]] និង[[អេឡិចត្រូមេដែក]](សហការគ្នាជាមួយ[[ហ្វ្រង់ស័រ អារ៉ាហ្គោ]](François Arago))។ [[អំពែរ]]ដែលជាខ្នាតរបស់[[ចរន្តអគ្គីសនី]]នៅក្នុង[[ប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ]] ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ == ជីវប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:MuseeAmperePoleymieux.jpg|thumb|left|200px|ផ្ទះកាលពីកុមាររបស់អំពែរ។ បច្ចុប្បន្នជាសារមន្ទីរអំពែរ]] អំពែរចាប់កំនើតនៅថ្ងៃទី២០ មករា ១៧៧៥ នៅក្រុង[[លីយ៉ុង]] ប្រទេស[[បារាំង]] និងបានរស់នៅភូមិក្បែរនោះឈ្មោះ Poleymieux-au-Mont-d'Or ពីឆ្នាំ១៧៧៥ដល់ឆ្នាំ១៧៩៦។ តាំងពីកុមារភាព អំពែរជាមនុស្សស្រេកឃ្លានការរៀនសូត្រ។ គេនិយាយថាគាត់ចេះធ្វើការគណនាវែងៗដោយប្រើគ្រាប់ក្រួសនិងកំទេចនំប៊ីស្គីត នៅមុនពេលគាត់ស្គាល់លេខទៅទៀត។ ឪពុករបស់លោកបានបង្រៀនអក្សរឡាតាំងដល់លោក និងបានរកឃើញថាអំពែរមានចំនាប់អារម្មណ៍និងនិស្ស័យនឹងគណិតវិទ្យា។ កុមារអំពែរបានប្រើប្រាស់ភាសាឡាតាំងរបស់ខ្លួន ក្នុងការសិក្សាពីស្នាដៃរបស់[[លេអូណា អឺលែរ|អឺលែរ]] និង [[ដានីញ៉ែល ប៊ែរនុយយី|ប៊ែរនុយយី]]។ នៅសម័យបដិវដ្តន៍បារាំង ឪពុករបស់អំពែរត្រូវពួកបដិវដ្តន៍ចាប់ខ្លួននិងកាត់ទោសប្រហារជីវិតដោយម៉ាស៊ីនកាត់ក ដោយសារគាត់បានរិះគន់ដល់បដិវដ្តន៍ថាបានធ្វើជ្រុលហួសហេតុ។ មរណភាពរបស់ឪពុកជាភាពតក់ស្លុតមួយសំរាប់អំពែរ រហូតដល់គាត់លែងមានចិត្តចង់ធ្វើអ្វីៗទាំងអស់។ មានពេលមួយគាត់បានទទួលនូវពង្រាងនិក្ខេបបទស្ដីពីរុក្ខជាតិ ហើយគាត់ក៏មានចំនាប់អារម្មណ៍ឡើងវិញជាមួយវិទ្យាសាស្ត្រ។ នៅឆ្នាំ១៧៩៦ អំពែរបានជួបជាមួយនាង '''ហ្សូលី ការរ៉ុង''' (Julie Carron) ដែលជាកូនស្រីរបស់ជាងដែកម្នាក់នៅក្បែរក្រុងលីយ៉ុង ហើយបានរៀបការជាមួយនាងនៅឆ្នាំ១៧៩៩។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៧៩៦ អំពែរធ្វើជាគ្រូឯកជននៅលីយ៉ុង ដោយបង្រៀនមុខវិជ្ជា [[គណិតវិទ្យា]] [[គីមីវិទ្យា]] និង ភាសា។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៨០១ គាត់បានរើទៅក្រុងបួក(Bourg) ទៅធ្វើជាសាស្ត្រាចារ្យ[[រូបវិទ្យា]]និងគីមីវិទ្យា ដោយទុកចោលភរិយាកំពុងមានជំងឺព្រមទាំងកូនប្រុសឈ្មោះ[[ហ្សង់ហ្សាក់ អំពែរ]] (Jean-Jacques Ampère)នៅលីយ៉ុង។ ភរិយារបស់លោកបានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ១៨០៣ ដែលប្រការនេះធ្វើអោយអំពែរមានវិបត្តិក្នុងចិត្តពេញមួយជីវិតរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ១៨០៤ អំពែរត្រូវបានគេតែងតាំងជាសាស្ត្រចារ្យគណិតវិទ្យានៅ[[វិទ្យាល័យលីយ៉ុង]]។ នៅថ្ងៃទី១ សីហា ១៩០៦ គាត់បានរៀបការជាថ្មីជាមួយនាង '''ហ្សង់ ហ្វ្រង់ស័រ ប៉ូតូ'''(Jeanne-Françoise Potot) (ភរិយាទី២នេះទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ១៨៦៦នៅវ៉ែកសៃ នៅអាយុ៨៨ឆ្នាំ)។ ពួកគេទាំង២នាក់មានកូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះ អាល់ប៊ីន(Albine) (១៨០៧ - ១៨៤២)។ នៅឆ្នាំ១៩០៩ អំពែរក្លាយជាសាស្ត្រាចារ្យគណិតវិទ្យានៅសាលាពហុបច្ចេកទេសនៅ[[ប៉ារីស]]។ នៅទីនោះ គាត់បានបន្តការស្រាវជ្រាវផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនិង​ប្រឹងប្រែងសិក្សាជាច្រើនផ្នែកទៀតដោយឥតស្រាកស្រាន។ គាត់ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាសមាជិកនៃវិទ្យាស្ថាននេះនៅឆ្នាំ១៨១៤។ កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់អំពែរបានពីការណ៍ដែលគាត់បានរកឃើញទំនាក់ទំនងរវាង[[អគ្គីសនី]]​និង[[ម៉ាញ៉េទិច]] ដែលបានពង្រីកតទៅទៀតជា[[អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច]] (តាមអំពែរគាត់ហៅថា''អេឡិចត្រូឌីណាមិច'')។ នៅថ្ងៃទី១១ សីហា ១៨២០ គាត់បានលឺពីរបស់គំឃើញរបស់[[ហាន់ គ្រីស្ទាន អឺស្តែដ|អឺស្តែដ]] អំពីទ្រនិចត្រីវិស័យដែលងាកដោយសារចរន្តអគ្គីសនី។ រយៈពេលមួយសប្ដាហ៍ក្រោយមក គឺនៅថ្ងៃទី១៨ សីហា អំពែរបានបង្ហាញនិក្ខេបបទមួយនិយាយបកស្រាយកាន់តែជ្រៅពីបាតុភូតស្រដៀងគ្នានោះ ទៅកាន់បណ្ឌិតសភា។ នៅថ្ងៃដដែល អំពែរបានបកស្រាយនៅចំពោះមុខសមាជិកបណ្ឌិតសភា ថាខ្សែចំលងស្របគ្នាឆ្លងកាត់ដោយចរន្តអគ្គីសនី ទាញគ្នាចូលឬច្រានគ្នាចេញ (អាស្រ័យលើទិសដៅចរន្ត៖ បើដូចគ្នាទាញចូល បើផ្ទុយគ្នាច្រានគ្នាចេញ)។ នេះជាគ្រឹះរបស់[[អេឡិចត្រូឌីណាមិច]]។ ផ្នែកអេឡិចត្រូឌីណាមិចត្រូវបានបើកទ្វារឡើង។ អំពែរបានរកឃើញទ្រឹស្ដីគណិតវិទ្យាដែលអាចពន្យល់ពីបាតុភូតអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច​ដែលត្រូវបានគេសង្កេតឃើញហើយ និងបានប្រមើលឃើញពីបាតុភូតថ្មីៗទៀតផង។ [[ឯកសារ:Ampere grave on cimetiere de montmartre paris 03.jpg|thumb|right|200px|ផ្នូររបស់អំពែរ]] ស្នាដៃចុងក្រោយរបស់អំពែរ(ដែលបោះពុម្ភក្រោយមរណភាពរបស់គាត់)មានចំនងជើងថា ''Essai sur la philosophie des sciences, ou exposition analytique d'une classification naturelle de toutes les connaissances humaines ("អត្ថបទសាកល្បងស្ដីពីទស្សនវិជ្ជារបស់វិទ្យាសាស្ត្រ ឬការបង្ហាញបែបវិភាគនៃចំនាត់ថ្នាក់ជាធម្មជាតិនៃចំនេះដឹងមនុស្សជាតិ")។'' អំពែរទទួលមរណភាពនៅ[[ម៉ាកសី]]នៅឆ្នាំ១៨៣៦ ហើយសពរបស់គាត់ត្រូវបានបញ្ចុះនៅឈាបនដ្ឋានម៉ុងម៉ារត្រឹ នៅប៉ារីស។ == ស្នាដៃ == [[ឯកសារ:Place Ampère (Lyon).jpg|thumb|right|200px|រូបសំនាកអនុស្សាវរីយ៍របស់អំពែរ​នៅ[[លីយ៉ុង]]]] * នៅផ្នែកគណិតវិទ្យា អំពែបានធ្វើការស្រាវជ្រាវលើទ្រឹស្ដីប្រូបាប៊ីលីតេ និង ការធ្វើ[[អាំងតេក្រាល]][[សមីការឌីផេរ៉ង់ស្យែលដោយផ្នែក]]។ * នៅក្នុងផ្នែកម៉ាញ៉េទិច គាត់បានលើកឡើងពី[[វិធានមនុស្សអំពែរ]] ដើម្បីកំនត់ពីទិសដៅងាករបស់ទ្រនិចត្រីវិស័យពេលមានចរន្តអគ្គីសនីរត់កាត់ក្បែរវា។ វិធានមនុស្សអំពែរនាពេលនោះចែងថា៖ បើសិនមនុស្សអំពែរដេកនៅលើខ្សែចំលង ដាក់ភ្នែកសំលឹងទៅម្ជុលមេដែក ហើយចរន្តអគ្គីសនីឆ្លង់កាត់ពីចុងជើងទៅក្បាល ពេលនោះប៉ូលជើងរបស់ម្ជុលមេដែកត្រូវតែងាកទៅខាងឆ្វេង។ វិធានមនុស្សអំពែរនេះក្រោយមកត្រូវបានគេប្រើសំរាប់កំនត់ប៉ូលរបស់[[សូលេណូអ៊ីដ]]​ពេលមានចរន្តឆ្លងកាត់រប៊ុំខ្សែចំលងវាដែរ។ * នៅក្នុងផ្នែកអេឡិចត្រូឌីណាមិច អំពែរបានរកឃើញ[[ច្បាប់អំពែរ]] ដែលនិយាយពីខ្សែចំលងស្របគ្នា ច្រានគ្នាចេញបើទិសដៅចរន្តផ្ទុយគ្នា និងទាញគ្នាចូលបើសិនជាទិសដៅចរន្តដូចគ្នា។ * អំពែរបានបកស្រាយពីបាតុភូតម៉ាញ៉េទិច​ដោយប្រើទ្រឹស្ដីចរន្តម៉ូលេគុល គឺថាមានភាគល្អិតផ្ទុកបន្ទុកអគ្គីសនីរាប់មិនអស់ដែលរត់ឆ្លងកាត់ខ្សែចំលង។ ទ្រឹស្ដីនេះត្រូវអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅជំនាន់នោះច្រានចោល។ រយៈពេល៦០ឆ្នាំក្រោយមក ទ្រឹស្ដីនេះត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់ តាមរយៈការរកឃើញ[[អេឡិចត្រុង]]។ * នៅក្នុងផ្នែកគីមីវិទ្យា គាត់បានផ្ដល់សម្មតិកម្មដំនាលគ្នានឹង[[អាមេដេអូ អាវ៉ូហ្គាដ្រូ|អាវ៉ូហ្គាដ្រូ]](Amedeo Avogadro)ដែរដែលថា ចំនួនម៉ូលេគុលឧស្ម័នសមាមាត្រនឹងមាឌរបស់វា។ * អំពែរបានរកឃើញ[[ហ្គាល់វ៉ាណូម៉ែត្រ]] [[ទូរលេខ]]អគ្គីសនី និង [[អេឡិចត្រូមេដែក]](សហការគ្នាជាមួយអារ៉ាហ្គោ)។ == តំនភ្ជាប់ក្រៅ == * [https://web.archive.org/web/20210304161836/http://www.ampere.cnrs.fr/ អំពែរនិងប្រវត្តិរបស់អគ្គីសនី] - ជីវប្រវត្តិ ពិសោធន៍ និងស៊ីមុយឡាស្យុង3D (ជាភាសាបារាំង) * [http://musee-ampere.univ-lyon1.fr សារមន្ទីរអំពែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418102502/http://musee-ampere.univ-lyon1.fr/ |date=2008-04-18 }} - (ជាភាសាបារាំង) * [http://www.newadvent.org/cathen/01437c.htm សព្វវចនាធិប្បាយកាតូលីកអំពីអង់ដ្រេ ម៉ារី អំពែរ] {{commonscat}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អេឡិចត្រូស្តាទិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូបារាំង]] 4cfggmwtloaei00nkct219n8iff4bu5 ភ្នំដា 0 9059 342682 325101 2026-11-08T04:45:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342682 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំដា'''​ មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិព្រែកតាផ]] [[ឃុំគោកធ្លក]] [[ស្រុកអង្គរបូរី|ស្រុកអង្គរបុរី]] ខាងកើត[[ក្រុងដូនកែវ|ទីរួមខេត្តតាកែវ]] ជាកន្លែងលិចទឹក៦ខែ និង គោក ៦ខែ​ មានចំងាយ ១០២​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​ក្រុងភ្នំពេញ និង​ចម្ងាយ ២៤គីឡូម៉ែត្រ​ពីទីរួមខេត្តតាកែវ។ ភ្នំដាជារមណីយដ្ឋានមួយក្នុងស្រុកអង្គរបុរីវនៅក្នុងតំបន់នៃប្រាសាទជាច្រើននិងការជីកបុរាណ។ ភ្នំដាក៏ជាផ្នែកមួយដែលទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៌យ៉ាងពេញនិយមនៅក្នុងខេត្តតាកែវ។ ភ្នំដាគឺជាប្រាសាទមួយដែលត្រូវបានកសាងនៅលើភ្នំតូចមួយ។​ វាត្រូវបានកាសាងឡើងនៅសវត្សទី៦ ដោយព្រះមហាក្សត្រ[[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវរ្ម័ន]] ។ អ្នកប្រវត្តសាស្រ្តបារាំង បាននិយាយថាប្រាសាទនេះបានកសាងឡើងពីថ្មបាយក្រៀម។ {{Infobox Historic Site | name = ភ្នំដា | image = Wat asram moha russei.jpg | location = [[ស្រុកអង្គរបូរី]],[[ខេត្តតាកែវ]],ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា | architect = [[រុទ្ររវ្ម័ន]] | architecture = [[ខ្មែរ]] | restored = [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] | formed = សតវត្សទី៦ នៃគ.ស | rebuilt = ដើមសតវត្សទី១១ នៃគ.ស | height = ១៨ ម៉ែត្រ }}ភ្នំដា ទំនងប្រហែលជាអតីតរាជធានីដំបូងរបស់ខ្មែរ។ ប្រាសាទភ្នំដាកសាងនៅលើកំពូលភ្នំដា មានកម្ពស់៤០ម៉ែត្រ ប្រាសាទនេះបែមុខទៅទិសខាងជើងសំដៅទៅរករាជធានីនគរភ្នំ ដែលទីតាំងស្ថិតនៅស្រុកអង្គរបូរីសព្វថ្ងៃ។ ប្រាសាទនេះកសាងអំពីឥដ្ឋ ថ្មបាយក្រៀម និងថ្មភក់ ជារាងការ៉េ ជ្រុងនីមួយៗមាន១២ម៉ែត្រ និងមានកម្ពស់១៨ម៉ែត្រ ពុំមានជណ្តើរទេ មានទ្វា៣ជាទ្វាបញ្ឆោតនិងទ្វា១ជាទ្វាពិតនៅជញ្ជាំងខាងជើង ហើយជញ្ជាំងក្រាសខុសប្លែកពីប្រាសាទនានា។ ប្រាសាទភ្នំដាពុំមានរបង (កំពែងឬកំផែង) ព័ទ្ធជុំវិញទេ។ នៅខាងក្នុងមានតាំងលឹង្គព្រះឥសូរតាំងពីសម័យសាងសង់ប្រាសាទសម្រាប់ជាទីសក្ការៈបូជា។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងក្នុងសតវត្សទី ៦ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទរុទ្រវរ្ម័ន ជាក្សត្រចុងក្រោយក្នុងសម័យអាណាចក្រភ្នំ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រហ្មញ្ញសាសនាដោយសារតែប្រាសាទភ្នំដាមានអាយុកាលចាស់តាំងពីសតវត្សទី ៦ នោះទើបក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ ជួសជុលឡើងវិញ(សតវត្សទី១១) ដោយកត់សម្គាល់ឃើញផ្តែរ និងសសរពេជ្រប្រហាក់ប្រហែលគ្នា និងរចនាបទឃ្លាំង។ ដោយឡែកផ្តែរសសរពេជ្រត្រូវយកទៅរក្សាទុកនៅសារៈមន្ទីរអង្គរបូរីតាំងពីឆ្នាំ១៩៩៩។ ប្រាសាទភ្នំដាគឺជាប្រាសាទទោល។ មានចម្ងាយ ២៥គីឡូម៉ែត្រតាមផ្លូវទឹក និង៦៥គីឡូម៉ែត្រតាមផ្លូវគោកពីទីរួមខេត្តតាកែវ។<ref>{{Cite web |url=https://www.takeo.gov.kh/archives/4048 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2023-09-22 |archivedate=2023-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230930221341/https://www.takeo.gov.kh/archives/4048 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.takeo.gov.kh/archives/4048 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230930221341/https://www.takeo.gov.kh/archives/4048 |date=2023-09-30 }}<nowiki/>រដ្ឋបាលខេត្តតាកែវ</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំដា មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិព្រែកតាផ ឃុំគោកធ្លក ស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវ ស្ថិតនៅខាងកើតទីរួមខេត្តតាកែវ ដែលមានចម្ងាយ ១០២ គីឡូម៉ែត្រ ពីរាជធានីភ្នំពេញ។ កាលបរិច្ឆេទ សតវត្សទី ១២សង់លើរចនាបទសម្ព័ន្ធសំណង់ពីរវាងចុងសតវត្សរ៍ទី ៦ និងដើមសតវត្សទី៧ (បច្ចុប្បន្នស្ថិតក្នុងស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវ) នៅភាគខាងត្បូងនៃកំពែងក្រុងអង្គរបុរីមានកូនភ្នំតូចមួយដែលជាបូជនីយដ្ឋានដ៏សំខាន់បំផុតរបស់នគរភ្នំ(ហ្វូណន)ដែលអ្នកស្រុកហៅថាភ្នំដា នៅភាគខាងលើកំពូលភ្នំនោះមានប្រាសាទមួយគឺប្រាសាទភ្នំដាដែលកសាងឡើងដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះនរាយណ៍ជាអាទិទេពនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ប្រាសាទភ្នំដារស្ថាបនាបែរមុខទៅទិសខាងជើងមានប្លង់រាងបួនជ្រុងមានខឿននិងជញ្ជាំងសាងអំពីថ្មបាយក្រៀមនិង ផ្នែកដំបូលខាងលើសាងអំពីឥដ្ឋ។ដោយឡែកគ្រឿងលម្អស្ថាបត្យកម្មមេទ្វារ សសរពេជ្រ ផ្តែរនិង ហោជាងរបស់ច្រកទ្វារសាងអំពីថ្មភក់។ តាមរយៈលក្ខណៈស្ថាបត្យកម្មនិងគ្រឿងលម្អគេអាចកំណត់បានថា៖ ប្រាសាទនេះកសាងឡើង នៅក្នុងរវាងសតវត្សទី ១២នៃគ្រិស្តសករាជ(ឬមុននេះបន្តិច) ដោយមានគ្រឹះប្រាសាទដើមដែល បានស្ថាបនាក្នុងសម័យនគរភ្នំរវាងចុងសតវត្សទី ៦ និងដើមសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។ ប្រាសាទនេះគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រាសាទទោលដែលមានទំហំធំជាងគេក្នុងស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ។ រីឯភស្តុតាងខាងបដិមាសាស្ត្រ គឺជាមូលដ្ឋានដ៏សំខាន់ក្នុងការបង្ហាញពីការបន្តនិរន្តរភាពនៃការគោរពប្រណិប័តន៍ ខាងនិកាយព្រះនារាយណ៍តាំងពីសម័យមុនអង្គរមក នោះគឺការរកឃើញ នូវបល្ល័ង្កព្រមជាមួយបដិមាព្រះនារាយណ៍មាន ព្រះហស្តប្រាំបី (កម្ពស់ ២ម៉ែត្រ៧០)ជាមួយបដិមាពីរផ្សេងទៀត ដែលសុទ្ធសឹងឋិតក្នុងរចនាបថភ្នំដា (ពីសតវត្សរ៍ទី៥ ដល់ទី៦)ហើយសព្វថ្ងៃរក្សានិងតាំងបង្ហាញនៅសារមន្ទីរជាតិរាជធានីភ្នំពេញ។ ដោយសារអាយុកាលនិងសង្គ្រាមពីអតីតកាល ប្រាសាទនេះបានរងការខូចខាតខ្លាំង។<ref>{{Cite web |last=Kol |first=Sopha |date=2020-06-09 |title=ប្រវត្តិនៃប្រាសាទភ្នំដា |url=http://nokorwatnews.com/archives/550187 |access-date=2023-09-22 |website=សារព័ត៌មាន នគរវត្ត |language=en-US}}</ref> == ការរង់ចាំជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក == គេហទំព័រនេះដំបូងឡើយត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូនៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩២ នៅក្នុងប្រភេទវប្បធម៌រូបី។ ការដាក់ស្នើត្រូវបានបន្តនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២០។ == វិចិត្រសាល == ==<span style="font-family: Khmer OS muol light; font-size: 120%; color: brown;">តំណខាងក្រៅ</span>== * [http://www.takeoprovince.com/?page_id=91 ឯកសារដែលទាក់ទងនិងប្រាសាទភ្នំដា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006222257/http://www.takeoprovince.com/?page_id=91 |date=2017-10-06 }} [[Category:ខេត្តតាកែវ]] [[Category:ភ្នំនៃខេត្តតាកែវ]] [[Category:ទេសចរណ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ]] 9r3nhgwildj6k4brxdf4wxx9re4mtt3 កាហ្សាក់ស្ថាន 0 9242 342581 339730 2026-11-07T23:32:08Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342581 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |native_name = {{nobold|Қазақстан Республикасы {{small|([[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]])}}<br/>Республика Казахстан {{small|([[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]])}}}} |conventional_long_name = '''សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់ស្ថាន''' |common_name = កាហ្សាក់ស្ថាន |national_anthem = [[កាហ្សាក់ស្ថានខ្ញុំ|Менің Қазақстаным]]<br />"កាហ្សាក់ស្ថានខ្ញុំ" <br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National anthem of Kazakhstan, performed by the United States Navy Band.wav|center]]</div> |image_flag = Flag of Kazakhstan.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិកាហ្សាក់ស្ថាន|ទង់ជាតិ]] |image_coat = File:Emblem of Kazakhstan (3D).svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករកាហ្សាក់ស្ថាន|វរលញ្ឆករ]] |image_map = Kazakhstan on the globe (Kazakhstan centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន (ក្រហម) នៅលើភូគោល |map_width = |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[អាស្តាណា]]<br/>{{Coord|51|10|N|71|26|E|type:city}} |largest_city = [[អាល់ម៉ាទី]]<br/>{{Coord|43|16|39|N|76|53|45|E|type:city}} |official_languages = [[ភាសា​កាហ្សាក់|កាហ្សាក់]]<br/>[[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] |languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] |languages_sub = yes |languages = [[អក្សរកាហ្សាក់#អក្សរគីរីឡុស|គីរីឡុស]]{{refn|group=ស|អក្សរផ្លូវការរបស់ភាសាកាហ្សាក់ (ត្រឹមឆ្នាំ២០២៥) និងភាសារុស្ស៊ី។}}<br/>[[អក្សរកាហ្សាក់#អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]{{refn|group=ស|អក្សរផ្លូវការរបស់ភាសាកាហ្សាក់ (ពីឆ្នាំ២០២៥)។}} |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៧១.៥%​ [[ជនជាតិកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] | ១៤.៤% [[ជនជាតិរុស្ស៊ីនៅកាហ្សាក់ស្ថាន|រុស្ស៊ី]] | ៣.៤% [[ជនជាតិអ៊ូសបេកនៅកាហ្សាក់ស្ថាន|អ៊ូសបេក]] | ១.៨% [[ជនជាតិអ៊ុយក្រែននៅកាហ្សាក់ស្ថាន|អ៊ុយក្រែន]] | ១.៥%​ [[ជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរនៅកាហ្សាក់ស្ថាន|អ៊ុយហ្គឺរ]] | ១.១% [[ជនជាតិអាល្លឺម៉ង់នៅកាហ្សាក់ស្ថាន|អាល្លឺម៉ង់]] | ១.១% [[តាតារនៅកាហ្សាក់ស្ថាន|តាតារ]] |៥.២% [[ប្រជាសាស្ត្រកាហ្សាក់ស្ថាន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} |ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2026)|publisher=Government of Kazakhstan|access-date=25 August 2026|archive-date=8 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008135930/https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|url-status=live}}</ref> |ethnic_groups_year = ២០២៦ |religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៦៩.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅកាហ្សាក់ស្ថាន|ឥស្លាមសាសនា]] |១៧.២% [[គ្រិស្តសាសនានៅកាហ្សាក់ស្ថាន|គ្រិស្តសាសនា]] |០.២% [[សាសនានៅកាហ្សាក់ស្ថាន|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] |១៣.៣% គ្មានជំនឿសាសនា / គ្មានចម្លើយ}} |religion_ref = <ref name="2021EthnicStatistics">{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |title=(ជាភាសាកាហ្សាក់) жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары |publisher=Agency of Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan National Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026 |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |archivedate=2 កញ្ញា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |url-status=dead }}</ref><ref name="Viktorova">{{cite web |last1=Viktorova |first1=Polina |title=How the Number of Believers Changed in Kazakhstan |url=https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |website=CABAR.asia |publisher=The Institute for War & Peace Reporting |date=30 November 2022 |access-date=26 August 2026 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003022458/https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |url-status=dead}}</ref><ref name="cia">{{Cite CIA World Factbook|country=Kazakhstan|section=People and Society|access-date=25 August 2026}}</ref> |religion_year = ២០២១ |government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី|អាស្រ័យពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតីនិយម]]ក្រោមរដ្ឋាភិបាល[[អំណាចនិយម|ផ្ដាច់ការ]]<ref>{{cite web |url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2022/ |title=Frontline democracy and the battle for Ukraine |page=50 |date=2023 |work=Democracy Index 2022 |publisher=The Economist Intelligence Unit |access-date=25 August 2026 |archive-date=10 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210003136/https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2022/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.akorda.kz/en/republic_of_kazakhstan/kazakhstan |title=Official website of the President of the Republic of Kazakhstan |access-date=25 August 2026 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225215822/https://www.akorda.kz/en/republic_of_kazakhstan/kazakhstan |url-status=live}}</ref> |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​កាហ្សាក់ស្ថាន|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[កាស៊ីម យ៉ូម៉ារ តូកាយអេវ]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​រុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[អូលចាស បេកតេណូហ្វ]] |legislature = [[គូរូលតៃ]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រកាហ្សាក់ស្ថាន|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[ខាន់ចក្រកាហ្សាក់]] |established_date2 = ១៤៦៥ |established_event3 =[[រដ្ឋអាឡាស់|រដ្ឋស្វ័យភាពអាឡាស់]] |established_date3 = ១៣ ធ្នូ ១៩១៧ |established_event4 = [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតស្វយ័តកាហ្សាក់|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតស្វយ័ត]] |established_date4 = ១៩ មិថុនា ១៩២៥ |established_event5 = [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតកាហ្សាក់|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀត]] |established_date5 = ៥ ធ្នូ ១៩៣៦ |established_event6 = ប្រកាសអធិបតេយ្យភាព |established_date6 = ២៥ តុលា ១៩៩០ |established_event8 = ប្រកាសជា[[សាធារណរដ្ឋ]] |established_date8 = ១០ ធ្នូ ១៩៩១ |established_event9 = ប្រកាសឯករាជ្យពី[[សហភាពសូវៀត]] |established_date9 = ១៦ ធ្នូ ១៩៩១ |established_event10 = ទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ |established_date10 = ២៦ ធ្នូ ១៩៩១ |established_event11 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ១៩៩៥|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] |established_date11 = ៣០ សីហា ១៩៩៥ |established_event12 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date12 = ១ កក្កដា ២០២៦ |area_size = 1 E7 |area_km2 = ២,៧២៤,៩០០ |area_rank = ទី​៩ |percent_water = ១.៧ |population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ២០,៥៤៧,៩០៩<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/|title=(ជាភាសាកាហ្សាក់) Қазақстан Республикасының өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=stat.gov.kz|publisher=|accessdate=2026-08-25}}</ref> |population_estimate_year = ២០២៦ |population_estimate_rank = ទី​៦៥ |population_density_km2 = ៧.៤៤ |population_density_rank = ទី​២៣៦ |GDP_PPP_year = ២០២៦ |GDP_PPP = {{increase}} ៩៩៣.៦៧២ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KZ">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026}}</ref> |GDP_PPP_rank = ទី៣៦ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៨,២៥០ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KZ"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៤៩ |GDP_nominal = {{increase}} ៣៦០.៤៥៦ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KZ"/> |GDP_nominal_rank = ទី៤៧ |GDP_nominal_year = ២០២៦ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៧,៥០៣ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KZ"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ |HDI_year = ២០២៣ |HDI = ០.៨៣៧<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_rank = ទី៦០ |HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=25 August 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] }}</ref> |Gini = ២៧.៨<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_year = ២០១៨ |Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref = <ref name=WB1>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=21 មករា 2023 |archive-date=18 ឧសភា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518140724/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |url-status=live }}</ref> |currency = [[តាំងកាកាហ្សាក់ស្ថាន|តាំងកា]] (₸) |currency_code = KZT |time_zone = [[ម៉ោងនៅកាហ្សាក់ស្ថាន|លិច{{\}}កើត]] |utc_offset = [[UTC+០៥:០០|+៥]]{{\}}[[UTC+០៦:០០|+៦]] |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |date_format = |drives_on = |iso3166code = KZ |cctld = [[.kz]]<br/>[[.қаз]] |calling_code = |today = | wikidata = Q232 }} '''ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន''' ([[ភាសាកាហ្សាក់]]៖ Қазақстан; [[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Казахстан) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋកាហ្សាក់ស្ថាន''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្តាល]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]នៅភាគខាងជើង [[ចិន]]នៅភាគខាងកើត រីឯប្រទេស[[កៀគីស្ថាន]] [[អ៊ូសបេគីស្ថាន]] និង[[តួកមេនីស្ថាន]]វិញស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រទេសនេះមានរដ្ឋធានីនៅ [[អាសតាណា]] (ធ្លាប់ហៅថា "ន័រស៊ុលតង់") និងមានទីក្រុងធំបំផុតហៅ [[អាល់ម៉ាទី]]។ កាហ្សាក់ស្ថានគឺជាប្រទេសដែលគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រធំជាងគេ ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំបំផុតទីប្រាំបួននៅលើពិភពលោក]] និងមានប្រជាជនចំនួន ១៨.៨ លាន់នាក់។ ទឹកដីនៃប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានបច្ចុប្បន្នត្រូវបានមនុស្សចូលមកតាំងទីលំនៅដំបូងចាប់តាំងពី[[យុគប៉ាឡេអូលីទិក]]មកម៉្លេះ។ នៅបុរាណកាល ក្រុម[[ជនជាតិអ៊ីរ៉ង់]]ផ្សេងៗដូចជា [[សាកា (ជនជាតិ)|សាកា]] [[ម៉ាស្សាជេត្ត]] និង[[ស៊ីតថ៍]] បានចូលមករស់នៅលើទឹកដីកាហ្សាក់ស្ថានតាមរយៈការពង្រីកវាតទីរបស់[[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍]]របស់ពួកគេ។ ក្រុម[[ជនជាតិតួកស៊ីគ]]បានចូលមកដល់ដែនដីប្រទេសនេះនៅប្រហែលដើមសតវត្សទី៦។ នៅសតវត្សទី១៣ ទឹកដីកាហ្សាក់ត្រូវបានត្រួតត្រាដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល]] ដឹកនាំដោយ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។ បន្ទាប់ពីការបែកបាក់រដ្ឋហ្វូងមាសនៅក្នុងសតវត្សទី១៥ [[ខាន់ចក្រកាហ្សាក់]]ក៏បានរំលេចឡើង។ ដល់សតវត្សទី១៨ ខាន់ចក្រកាហ្សាក់ត្រូវបែកបាក់ចេញជាបីបក្សសម្ព័ន្ធ ហើយក៏ត្រូវ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]]ក្ដោបយកទឹកដីបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩ ទឹកដីកាហ្សាក់ទាំងមូលក៏ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរុស្ស៊ីជាផ្លូវការ។<ref>{{cite web |last=Galiev |first=Anuar |date=1998 |title=Traditional Institutions in Modern Kazakhstan |url=http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/97summer/galiev.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904124830/http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/97summer/galiev.html |archive-date=4 September 2019 |access-date=20 កុម្ភៈ 2024 |publisher=Src-h.slav.hokudai.ac.jp}}</ref> បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]ឆ្នាំ១៩១៧ និង[[សង្រ្គាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្រ្គាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]] ទឹកដីរដ្ឋបាលកាហ្សាក់ស្ថានត្រូវបានគេរៀបចំជាច្រើនលើក។ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៦ ទើបព្រំដែនសព្វថ្ងៃបានលេចចេញជារូបរាងឡើងតាមរយៈការប្រកាសរដ្ឋសូវៀតថ្មីហៅ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតកាហ្សាក់ស្ថាន]]។ កាហ្សាក់ស្ថានត្រូវជាសាធារណរដ្ឋសូវៀតចុងក្រោយបង្អស់ដែលប្រកាសឯករាជ្យចេញពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១។ ប្រទេសនេះគ្របដណ្តប់លើតំបន់អាស៊ីកណ្តាលទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ ដោយ [[ផលិតផលសរុបក្នុងស្រុក|ផសស]] (ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប) ក្នុងតំបន់ប្រមាណ ៦០ ភាគរយគឺមានប្រភពចេញពីប្រទេសនេះ ជាចម្បងតាមរយៈឧស្សាហកម្មប្រេងកាត និងឧស្ម័ន ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កាហ្សាក់ស្ថានក៏សម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែជាច្រើនផងដែរ។<ref name="time">{{cite news|last=Zarakhovich|first=Yuri|date=27 September 2006|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html|title=Kazakhstan Comes on Strong|magazine=Time|access-date=29 ឧសភា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151207235354/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html|archive-date=7 ធ្នូ 2015}}</ref> កាហ្សាក់ស្ថានជាប្រទេសដែលមានសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីកណ្ដាល។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះបានប្រកាន់យកប្រព័ន្ធ[[ឯកត្តរដ្ឋ]] (ឯកភូត) សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ<ref>{{cite web |title=Kazakhstan/Qazaqstan Constitution |url=http://www.parlam.kz/en/constitution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202170929/http://www.parlam.kz/en/constitution |archive-date=2 December 2016 |access-date=20 កុម្ភៈ 2024 |website=[[សភាតំណាងរាស្តកាហ្សាក់ស្ថាន]]}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែតាមការពិត កាហ្សាក់ស្ថានត្រូវស្ថិតនៅក្រោមរបបផ្ដាច់ការ<ref name="index2010"/><ref name="index2022"/>ដោយគ្មានការបោះឆ្នោតដោយសេរីនោះឡើយ។<ref name="kaz2"/> ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម និងកំណែទម្រង់នយោបាយផ្សេងៗត្រូវបានចាត់អនុវត្តបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការលាលែងពីតំណែងរបស់ប្រធានាធិបតី[[នុរស៊ុលតង់ ណាហ្សាបាយ៉េហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។ កាហ្សាក់ស្ថាន គឺជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]], [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]], [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]], [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ាស៊ី]], [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខសមូហភាព]], [[អង្គការសន្តិសុខ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអឺរ៉ុប]], [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]], [[អង្គការរដ្ឋតួកស៊ីគ]] និង[[អង្គការវប្បធម៌អន្តរជាតិតួកស៊ីគ]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រកាហ្សាក់ស្ថាន}} នៅសតវត្សទី១៣ [[ជនជាតិកាហ្សាក់]]ជាម្ចាស់ស្រុក ដែលជនជាតិកើតឡើងដោយសារការរួមបញ្ចូលក្នានៃ[[ជនជាតិទួរគី]] និងពួកកុលសម្ព័ន្ធ[[ជនជាតិម៉ុងកូល]] ដែលកម្រនឹងរួមគ្នាជាជាតិសាសន៍តែមួយ បានផ្លាស់ទីលំនៅមករស់នៅលើតំបន់ប្រទេសនេះ។ ទឹកដីនេះត្រូវបានប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]វាយយកនៅសតវត្សទី១៨ ហើយប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានក៏ក្លាយជា[[សហភាពសូវៀត]]នៅឆ្នាំ ១៩៣៦។ ក្នុងកំឡុង កម្មវិធីកសិកម្ម[[កោះវីជីន]] នាទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ និង ១៩៦០ ពលរដ្ឋសូវៀតត្រូវបានជម្រុញក្នុងការដាំដុះនៅវាលស្មៅខាងជើងប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន។ ការហូរចូលនៃពួកជនបរទេស(ភាគច្រើនជា[[ជនជាតិរុស្ស៊ី]] ប៉ុន្តែមានខ្លះទៀតមកពីប្រទេសផ្សេងៗផងដែរ) បានធ្វើឲ្យរបាយប្រជាជនមានការផ្លាស់ប្ដូរ ហើយបានក៏បានធ្វើចំនួនប្រជាជនដែលមិនមែនជា[[ជនជាតិកាហ្សាក់]]មានការកើនឡើងផងដែរ។ ឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៩១ កើតមានឡើងដោយសារអ្នកចំណូលថ្មីដ៏ច្រើនលើសលប់ទាំងនោះបានធ្វើការចាកចេញទៅប្រទេសរបស់ពួកគេវិញ។ បញ្ហាថ្មីដែលចោទឡើងរួមមាន៖ *ការអភិវឌ្ឍអត្តសញ្ញាជាតិដែលមានទំនាក់ទំនងគ្នាមួយ *ពង្រីកការអភិវឌ្ឍនៃធនធានថាមពលដ៏ធំនៅក្នុងប្រទេស ហើយនាំចេញធនធានទាំងនោះទៅក្នុងទីផ្សារពិភពលោក *សម្រេចឲ្យបាននូវវិទ្យាសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ចដែលអាចទទួលយកបាន ដែលមានដូចជា ការនាំប្រេង ហ្គាស ចេញទៅខាងក្រៅប្រទេស ការរុករកមណ្ឌលរ៉ែ និងពង្រឹងទំនាក់ទំនាក់ជាមួយប្រទេសជិតខាង ហើយប្រទេសមហាអំណាចផ្សេងទៀត។ == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រកាហ្សាក់ស្ថាន}} === ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ === ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានស្ថិតនៅក្នុង[[អាស៊ីកណ្ដាល]] ហើយស្ថិតនៅខាងជើង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ទឹកដីមួយផ្នែកតូចនៅខាងលិច[[ទន្លេអ៊ូរាល់]] គឺស្ថិតនៅក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]]។ === កូអរដោនេភូមិសាស្ត្រ === ប្រទេសនេះស្ថិតចន្លោះខ្សែស្របទី៤៨ នៃរយៈទទឹងខាងជើង និងខ្សែបណ្ដោយទី៦៨នៃរយៈបណ្ដោយខាងកើត។ === ផ្ទៃដី === [[ឯកសារ:Kazakhyurt.jpg|រូបភាពតូច|ផ្ទះកាហ្សាក់ស្ថាន]] [[ឯកសារ:200 tenge (2006).jpg|រូបភាពតូច|តេង កាហ្សាក់ស្ថាន]] [[ឯកសារ:Horsemeat platter.jpg|រូបភាពតូច|ចានសាច់សេះ]] ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានមានផ្ទៃដីសរុប២ ៧១៧ ៣០០ គីឡូម៉ែតទ្វេគុណតូចជា[[រដ្ឋតិចសាស]]ចំនួន៤ ហើយចែកជាដែនគោកចំនួន ២ ៦៦៩ ៨០០ គីឡូម៉ែតទ្វេគុណ និងដែនទឹកចំនួន ៤៧ ៥០០ គីឡូម៉ែតទ្វេគុណ។ ព្រំប្រទល់របស់ប្រទេសមានប្រវែងសរុប១២ ០១២គីឡូម៉ែត ដែលជាប់នឹង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]ប្រវែង១ ៥៣៣គីឡូម៉ែត ជាប់[[សាធារណរដ្ឋគីរ៍ហ្គីហ្ស៍ស្ថាន]]ប្រវែង១ ០៥១គីឡូម៉ែត ជាប់[[សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]ប្រវែង៦ ៨៤៦គីឡូម៉ែត ជាប់[[តូមិននីស្ថាន]]ប្រវែង៣៧៩គីឡូម៉ែត និងជាប់[[សាធារណរដ្ឋអ៊ុយប៊ែគីស្ថាន]]ប្រវែង២ ២០៣គីឡូម៉ែត។ ប្រទេសនេះគ្មានព្រំប្រទល់ឆ្នេរសមុទ្រទេ តែគួរកត់សម្គាល់ផងដែរថា ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានក៏ជាប់នឹង[[សមុទ្រ​អារ៉ាល់]]ផងដែរ តែឥឡូវត្រូវបានគេបញ្ចូលជាដែនទឹកពីរ គឺ[[សមុទ្រ​អារ៉ាល់]]ប្រវែង១ ០៧០គីឡូម៉ែត និង[[សមុទ្រ​កាសព្យែន]]ប្រវែង១ ៨៩៤គីឡូម៉ែត។ == បញ្ជីទីក្រុងនៅកាហ្សាក់ស្ថាន == {{Largest cities|country=កាហ្សាក់ស្ថាន|pop_7=333,989|div_5=តំបន់អាកតូបេ{{!}}អាកតូបេ|pop_5=487,994|city_6=តារ៉ាហ្ស|div_6=តំបន់ចាមប៊ីល{{!}}ចាមប៊ីល|pop_6=357,791|city_7=ប៉ាវឡូដារ|div_7=តំបន់ប៉ាវឡូដារ{{!}}ប៉ាវឡូដារ|city_8=អូស្កេមេន|img_4=Qaraghandy, Kazakhstan.jpg|div_8=តំបន់កាហ្សាក់ស្ថានខាងកើត{{!}}កាហ្សាក់ស្ថានខាងកើត|pop_8=331,614|city_9=សេមេយ៍|div_9=តំបន់កាហ្សាក់ស្ថានខាងកើត{{!}}កាហ្សាក់ស្ថានខាងកើត|pop_9=323,138|city_10=អាទីរ៉ាវ|div_10=តំបន់អាទីរ៉ាវ{{!}}អាទីរ៉ាវ|city_5=អាកតូបេ|pop_4=497,712|stat_ref=[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT305821]|city_2=នុរស៊ុលតង់|list_by_pop=|div_name=តំបន់|div_link=|city_1=អាល់ម៉ាទី|div_1=អាល់ម៉ាទី|pop_1=1,854,656|img_1=View of Almaty from the hills.png|div_2=នុរស៊ុលតង់|div_4=តំបន់ការ៉ាកាន់ឌី{{!}}ការ៉ាកាន់ឌី|pop_2=1,078,384|img_2=Astana 020000, Kazakhstan - panoramio (15).jpg|city_3=ស៊ីមកេនត៍|div_3=តំបន់តួគីស្ថាន{{!}}តួគីស្ថាន|pop_3=1,009,086|img_3=Unnamed Road, Kazakhstan - panoramio (44).jpg|city_4=ការ៉ាហ្គានដា|pop_10=269,720}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កាហ្សាក់ស្ថាន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីកណ្តាល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាតួកស៊ីគ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ីកណ្តាល]] pzz6grehjofri6i9ius89dcxt7dqq7g សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ 0 9444 342725 320963 2026-11-08T06:02:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342725 wikitext text/x-wiki {| border=0 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=100 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |+<big><big>'''សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ'''</big></big> | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 | [[image: Khmer Youth Association.jpg]] |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |'''Khmer Youth Association''' |- |} == ជំពូក​ទី​១ អំពី​ ការ​កកើត == '''មាត្រា​ ១.-''' យុវជន​ខ្មែរ​ទាំងពីរ​ភេទ​បាន​រួបរួម​គ្នា​បង្កើត​សមាគម​មួយ​នៅ​ក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា : "សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ "​ សរសេរ​ជា​អក្សរ​កាត់​ថា​ "ស.យ.ខ " ។ '''មាត្រា​ ២.-''' សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ចាប់​កំណើត​ឡើង​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ២២​ ខែ​ វិច្ឆិកា​ ឆ្នាំ​ ១៩៩២​ ដោយ​ទទួល​បាន​ការ​អនុញ្ញាត​ពី​អាជ្ញាធរ​បណ្ដោះអាសន្ន​របស់​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ​ប្រចាំ​នៅ​កម្ពុជា​ "អ៊ុនតាក់" ចុះ​ថ្ងៃ​ទី​ ៣០​ ខែ​ វិច្ឆិកា​ ឆ្នាំ​ ១៩៩២​ និង​ បាន​ចុះបញ្ជី​នៅ​ក្រសួង​មហាផ្ទៃ​ដែល​មាន​លិខិត​ឆ្លើយ​តប​លេខ​ ១០៩​ស.ជ.ប​ ចុះ​ថ្ងៃ​ទី​ ២១​ ខែ​ កុម្ភៈ​ ឆ្នាំ​ ១៩៩៤ ។ '''មាត្រា​ ៣.-''' សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​មាន​ទីស្នាក់ការ​កណ្ដាល​នៅ​ផ្ទះ​លេខ​ ១៣៥​អា ផ្លូវ​លេខ​ ២៥៩​ សង្កាត់​ទឹកល្អក់​ទី​១​ ខណ្ឌ​ទួលគោក​ រាជធានី​ភ្នំពេញ។​ ទីស្នាក់ការ​អាច​ផ្លាស់ប្ដូរ​ទៅ​កន្លែង​ផ្សេង​បាន​ក្នុង​ករណី​ចាំបាច់​ណា​ មួយ​ តែ​ត្រូវ​មាន​សេចក្ដី​សម្រេច​ពី​ គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ។ == ជំពូក​ទី​២ អំពី​ ចក្ខុវិស័យ​ បេសកកម្ម​ គោលបំណង​ និង​ ទិសដៅ == '''មាត្រា​ ៤.-''' សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​មាន​ចក្ខុវិស័យ​ បេសកកម្ម​ គោលបំណង​ និង​ ទិសដៅ​ដូច​ខាងក្រោម៖ '''ក. ចក្ខុវិស័យ''' ចក្ខុវិស័យ​របស់​យើង​ គឺ​ចង់​ឃើញ​យុវជន​ខ្មែរ​ដែល​ប្រកប​ទៅ​ដោយ​សក្ដានុពល​ភាព​ ហើយ​យើង​ធ្វើ​ការ​ជា​មួយ​ និង​ដើម្បី​យុវជន​សម្រាប់​នាំ​មក​នូវ​ការ​ផ្លាស់ប្ដូរ​ជា​វិជ្ជមាន​នៅ​ក្នុង ​សង្គម។ '''ខ. បេសកកម្ម''' បេសកកម្ម​របស់​យើង​ គឺ​ដើម្បី​ជំរុញ​ និង​​លើក​កម្ពស់​ការ​ចូលរួម​របស់​យុវជន​ក្នុង​វិស័យ​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ ប្រជាធិបតេយ្យ​ ការ​កសាង​សន្តិភាព​ សុខភាព​ ការ​អប់រំ​ សមភាព​យេនឌ័រ​ និង​ការ​បណ្ដុះបណ្ដាល​វិជ្ជាជីវៈ​ដល់​យុវជន​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។​ សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ខិតខំ​ពុះពារ​ឆ្ពោះ​ទៅ​រក​ការ​លើក​កម្ពស់​ក្របខ័ណ្ឌ​ជា​ មូលដ្ឋាន​នៃ​ការ​គោរព​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ ប្រជាធិបតេយ្យ​ និង​ ការ​ផ្ដល់​សិទ្ធិ​អំណាច​ដល់​យុវជន​ពី​សំណាក់​រដ្ឋាភិបាល​ និង​អ្នក​ពាក់ព័ន្ធ​ដទៃ​ទៀត​ដោយ​ឈរ​លើ​គោលការណ៍​នៃ​ការ​លើក​ទឹកចិត្ត​ដល់​ ការ​ចូលរួម​របស់​យុវជន​ ព្រម​ទាំង​ការ​ទទួល​ស្គាល់​នូវ​តួនាទី​ និង​ ការងារ​របស់​យុវជន។ '''គ. គោល​បំណង''' លើក​កម្ពស់​យុវជន​ឲ្យ​ចូលរួម​នៅ​ក្នុង​កិច្ចការ​អភិវឌ្ឍន៍​សង្គម។ '''ឃ. ទិសដៅ''' ដើម្បី​អោយ​សម្រេច​បាន​នូវ​គោលបំណង​ខាង​លើ​ សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​មាន​ទិសដៅ​ដូចតទៅ៖<br /> * កាត់បន្ថយ​អត្រា​អនក្ខរជន​តាម​រយៈ​កម្មវិធី​អប់រំ​ក្រៅ​ប្រព័ន្ធ​ បណ្ដុះបណ្ដាល​វិជ្ជាជីវៈ​ និង​ជំនាញ​ផ្សេងៗ​ ដល់​យុវជន​នៅ​ជនបទ​ ខេត្ត/ក្រុង​ និង​ តាម​ពន្ធនាគារ។ * ជំរុញ​ និង​ លើក​តម្កើង​យុវជន​ខ្មែរ​ឲ្យ​ចូលរួម​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍន៍​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ​ ថែរក្សា​ការពារ​និរន្តរភាព​សន្តិភាព​ បរិស្ថាន​ធម្មជាតិ​ សង្គម​ និង​វប្បធម៌​ ព្រមទាំង​ការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​អំពើពុករលួយ​ក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​ កម្ពុជា។ * លើក​តម្កើង​សមភាព​ និង​សមធម៌​យេនឌ័រ​ក្នុង​ចំណោម​យុវជន​ខ្មែរ​ ជាពិសេស​ជំរុញ​ និង​ផ្ដល់​ឱកាស​ដល់​ស្ត្រី​អោយ​ចូលរួម​យ៉ាង​សកម្ម​ក្នុង​កិច្ច​ការ​នយោបាយ​ សង្គម​ និង​ វប្បធម៌។ * ពង្រឹង​ការងារ​ទំនាក់ទំនង​ និង​ កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​ជាមួយ​អង្គការ​ជាតិ​ អន្តរជាតិ​ និង​ស្ថាប័ន​ពាក់ព័ន្ធ​ ក៏​ដូចជា​ពិភពលោក​ដើម្បី​លើក​កម្ពស់​ស្ថានភាព​យុវជន​ និង​ គោលនយោបាយ​សម្រាប់​យុវជន​ខ្មែរ។ * លើក​កម្ពស់​យុវជន​ក្នុង​ការ​ចូលរួម​បង្ការ​ និង​ការ​ការពារ​សុខភាព​ ព្រមទាំង​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​គ្រឿង​ញៀន​នៅ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា។ == ជំពូក​ទី​៣ អំពី​ ផ្លាក​សញ្ញា == '''មាត្រា​ ៥.-''' ផ្លាក​សញ្ញា​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ មាន​ដូចតទៅ ៖<br /> * មាន​រូប​សញ្ញា​រាង​ផ្កា​ឈូក​ក្រពុំ​ដោយ​មាន​សរសេរ​អក្សរ​ព័ទ្ធជុំវិញ​ផ្នែក​ខាង​លើ​ថា​ " សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ " និង​ ខាង​ក្រោម​ថា​ " Khmer Youth Association "។ * កួរ​ស្រូវ​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​តំណាង​ឲ្យ​ភោគផល​កសិកម្ម។ * ស្លឹក​ពណ៌​បៃតង​ស្រទាប់​ទី​១​ តំណាង​ឲ្យ​ការ​រីកចម្រើន​លូតលាស់​នៃ​ដំណាំ​កសិកម្ម​ និង​ឧស្សាហកម្ម​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា។ * នៅ​ចន្លោះ​កួរ​ស្រូវ​ទាំង​សងខាង​មាន​សរសេរ​អក្សរ​ថា​ " យុវជន​ខ្មែរ "​ តំណាង​ឲ្យ​ថាមពល​ និង​ សក្ដានុពល​ភាព​របស់​យុវជន​ខ្មែរ​ក្នុង​ការ​ចូលរួម​អភិវឌ្ឍន៍​ ថែរក្សា​ ការពារ​សន្តិភាព​ និង​ អធិបតេយ្យភាព​ទឹកដី។ * ដៃ​ទាំង​ពីរ​ទ្រ​ជើងពាន​ តំណាង​ឲ្យ​យុវជន​ខ្មែរ​ទាំងពីរ​ភេទ​លើក​ស្ទួយ​វប្បធម៌​ និង​ អរិយធម៌​ជាតិ​ខ្មែរ។ * ពន្លឺ​[[ឆព្វណ្ណរង្សី]]​តំណាង​ឲ្យ​ភាព​ចម្រុងចម្រើន​នៃ​សាសនា​ព្រះពុទ្ធ​នៅ​ ក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ដែល​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ​ជាង​ ៩០​ ភាគរយ​គោរព​ប្រណិប័តន៍។ * ជើង​ពាន​មាន​ក្បាច់​ពី​សម័យ​អង្គរ​ តំណាង​ភាព​រុងរឿង​នៃ​ខឿន​អរិយធម៌​ខ្មែរ​នា​សម័យ​អង្គរ។ * សៀវភៅ​ តំណាង​ឲ្យ​សិក្សាធិការ​អប់រំ​ដែល​ជា​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ​នៃ​ចំណេះដឹង​របស់​យុវជន។ * ស្លាប​មាន់​ តំណាង​ឲ្យ​ស្លាប​ប៉ាកា។ * វិមាន​ឯករាជ្យ​ តំណាង​ឲ្យ​ឯករាជ្យ​ភាព​ជាតិ​ព្រលឹង​ជាតិ​ខ្មែរ​យើង។ == ជំពូក​ទី​៤ អំពី​ សមាជិកភាព == '''មាត្រា​ ៦.-''' យុវជន​ខ្មែរ​ទាំង​ពីរ​ភេទ​ដែល​មាន​អាយុ​ចាប់​ពី​ ១៦​ឆ្នាំ​ រហូត​ដល់​ ៣៥​ឆ្នាំ​ ទោះ​ជា​ខ្មែរ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ ឬ​ក្រៅ​ប្រទេស​មាន​សិទ្ធិ​ចូល​ជា​សមាជិក​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​បាន។ '''មាត្រា​ ៧.-''' យុវជន​ខ្មែរ​ទាំងពីរ​ភេទ​ ដែល​ដាក់​ពាក្យ​ចូល​ជា​សមាជិក​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ត្រូវ​បង់​ថវិកា​ ៣០០០​រៀល​ (បី​ពាន់​រៀល​គត់)។ '''មាត្រា​ ៨.-''' យុវជន​ខ្មែរ​ទាំង​ពីរ​ភេទ​ អាច​ចូល​ជា​សមាជិក​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​បាន​លុះ​ត្រា​តែ​បំពេញ​លក្ខខណ្ឌ​ ដូច​ខាងក្រោម ៖ -ពាក្យ​សុំ​ចូល​ជា​សមាជិក​ ចំនួន​ ០១​ច្បាប់ -រូបថត​ទំហំ​ ៣​ គុណ​ ៤​ ចំនួន​ ០១​សន្លឹក​ និង -រូបថត​ទំហំ​ ៤​ គុណ​ ៦​ ចំនួន​ ០២​សន្លឹក '''មាត្រា​ ៩.-''' សមាជិក​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ ចែក​ចេញ​ជា​ បួន​ប្រភេទ​គឺ ៖<br /> * សមាជិក​ស្ថាបនិក : ជា​សមាជិក​ដែល​ផ្ដួចផ្ដើម​បង្កើត​សមាគម​នេះ​ឡើង។ * សមាជិក​សកម្ម : ជា​សមាជិក​ដែល​ចូលរួម​យ៉ាង​សកម្ម​នៅ​ក្នុង​ សកម្មភាព​របស់​សមាគម​ដោយ​ស្ម័គ្រចិត្ត​ តែ​មិន​ អចិន្ត្រៃយ៍។ * សមាជិក​កិត្តិយស : ជា​ឥស្សរជន​ ឬ​អ្នក​ដែល​បាន​ឧបត្ថម្ភ​ជា​រៀងរាល់​ខែ​ ឬ​ ឆ្នាំ​ដល់​ដំណើរ​ការ​ សកម្មភាព​សមាគម។ * សមាជិក​គាំទ្រ : ជា​សមាជិក​ដែល​មាន​សមាន​ចិត្ត​ផ្ដល់​ជា​អំណោយ​ ឬ​ចូលរួម​សកម្មភាព​ផ្សេងៗ​ជាមួយ​សមាគម​ តែ​គ្មាន​ពេល​កំណត់។ ក. យុវជន​ខ្មែរ​ទាំងពីរ​ភេទ​ បន្ទាប់​ពី​បាន​ចូល​ជា​សមាជិក​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ ទោះ​ជា​ទៅ​ថ្ងៃ​អនាគត​ខ្លួន​មាន​អាយុ​លើស​ពី​ ៣៥​ឆ្នាំ​ក៏​ដោយ​ក៏​នៅ​ជា​សមាជិក​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ដដែល។ ខ. ការ​បាត់បង់​សមាជិកភាព​ទៅ​បាន​លុះ​ត្រា​តែ ៖<br /> * ការ​សុំ​លា​ឈប់​ពី​សមាជិកភាព *​ ទទួល​មរណៈ​ភាព * ការ​ដក​សិទ្ធិ​សមាជិកភាព​ដោយ​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​សមាគម '''មាត្រា ១០.-''' សមាជិក​ សមាជិកា​យុវជន​ខ្មែរ​មាន​សិទ្ធិ​ និង​ ករណីយកិច្ច​ដូចតទៅ​នេះ ៖<br /> * ចូលរួម​សកម្មភាព​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ដោយ​ស្ម័គ្រចិត្ត។ * ចូល​រួម​ផ្ដល់​យោបល់​ដើម្បី​រៀបចំ​សកម្មភាព​ការងារ​របស់​សមាគម។ * មាន​សិទ្ធិ​បោះឆ្នោត​ជ្រើស​ប្រធាន​សមាគម​ និង​ ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​បេក្ខជន​ប្រធាន​ និង​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​សមាគម។ * មាន​សិទ្ធិ​ចូលរួម​មហាសន្និបាត​ និង​ ធ្វើការ​សំរេច​ចិត្ត​ដើម្បី​វឌ្ឍនភាព​របស់​សមាគម។ * យុវជន​ខ្មែរ​ទាំងពីរ​ភេទ​ ដែល​ចូល​ជា​សមាជិក​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ត្រូវ​តែ​គោរព​បទបញ្ជា​ផ្ទៃក្នុង​ និង​លក្ខន្តិកៈ​របស់​សមាគម។ * ចូលរួម​សកម្មភាព​របស់​សមាគម​ទាំង​កំលាំង​កាយ​ និង​ កំលាំង​ចិត្ត។ '''មាត្រា​ ១១.-''' សមាជិក​ សមាជិកា​របស់​សមាគម​ត្រូវ​មាន​ផ្លាក​សញ្ញា​ ឬ​ប័ណ្ណ​កាន់​ជា​សំគាល់។ '''មាត្រា​ ១២.-''' ចូល​ជា​សមាជិក​របស់​សមាគម​នឹង​ទទួល​បាន​ការ​បណ្ដុះបណ្ដាល​វិជ្ជាជីវៈ​ និង​ ជួយ​សំរួល​ដល់​ការ​រក​ការងារ​ធ្វើ​ និង​ ជួយ​ឧបត្ថម្ភ​ផ្សេងៗ​តាម​លទ្ធភាព​របស់​សមាគម។ == ជំពូក​ទី​៥ អំពី​ តួនាទី​ និង​ភារកិច្ច​របស់​សមាជិក​ស្ថាបនិក == '''មាត្រា​ ១៣.-''' សមាជិក​ស្ថាបនិក​មាន​តួនាទី​ដោះស្រាយ​ និង​ សំរប​សំរួល​វិវាទ​ផ្សេងៗ​ដែល​កើត​ឡើង​រវាង​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ និង​ គណកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ។​ សមាជិក​ស្ថាបនិក​ដើរ​តួនាទី​ក្នុង​ការ​បង្រួបបង្រួម​អោយ​មាន​ឯកភាព​ និង​សាមគ្គីភាព​នៅ​ក្នុង​សមាគម។ '''មាត្រា ១៤.-''' សមាជិក​ស្ថាបនិក​ត្រូវ​បង្កើត​គណៈកម្មការ​មួយ​ដែល​មាន​សមាជិក​យ៉ាង​តិច​ ៥​ រូប​ ដឹកនាំ​ដោយ​ប្រធាន​មួយ​រូប​ដើម្បី​ធ្វើ​ទំនាក់​ទំនង​ជាមួយ​ ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ និង​គណកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ។​ គណៈកម្មការ​នេះ​មាន​តួនាទី​ និង​ កាតព្វកិច្ច​កោះ​ហៅ​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ និង​ គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​មក​សាកសួរ​ និង​ បំភ្លឺ​ពាក់ព័ន្ធ​តែ​នឹង​ការ​ប្រេះឆា​ និង​ វិវាទ​ក្នុង​ការ​ដឹកនាំ​ដែល​មិន​អាច​ស្វែង​រក​ដំណោះស្រាយ​បាន​ក្នុង​ចំណោម​ គណៈកម្មាធិការ​ទាំងពីរ​ខាង​លើ។​ សមាជិក​គណៈកម្មការ​ស្ថាបនិក​យ៉ាង​តិច​បី​រូប​អាច​កោះ​ហៅ​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល ​ ឬ​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​មក​សាកសួរ​ និង​បំភ្លឺ​ពី​បញ្ហា​ផ្សេង​ៗ​បាន។ '''មាត្រា​ ១៥.-''' ក្នុង​ករណី​ពិសេស​ដោយ​មើល​ឃើញ​ថា​ សមាគម​ត្រូវ​ឈាន​ទៅ​រក​វិបត្តិ​ហើយ​ តែ​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ និង​ គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​មិន​ព្រម​រិះរក​វិធានការណ៍​ ឬ​ដំណោះ​ស្រាយ​ដើម្បី​បញ្ចៀស​គ្រោះ​អាសន្ន​ទេ​នោះ​នឹង​តម្រូវ​ឲ្យ​មាន​ ចំណាត់​ការ​ភ្លាមៗ​ រួច​ហើយ​ត្រូវ​រាយការណ៍​ជូន​សមាជិក​ស្ថាបនិក​វិញ​មិន​លើស​ពី​មួយ​សប្ដាហ៍។ '''មាត្រា​ ១៦.-''' ករណី​មិន​ព្រម​ស្ដាប់​តាម​ការ​ណែនាំ​របស់​សមាជិក​ស្ថាបនិក​ នោះ​សមាជិក​ស្ថាបនិក​មាន​សិទ្ធិ​នឹង​បង្កើត​គណៈកម្មការ​មួយ​ដើម្បី​ដោះស្រាយ ​វិបត្តិ​ ហើយ​បើ​នៅ​តែ​មិន​អាច​ដោះស្រាយ​បាន​ទៀត​គណៈកម្មការ​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ សមាជិក​ស្ថាបនិក​នេះ​នឹង​កោះ​ឲ្យ​មាន​មហាសន្និបាត​វិសាមញ្ញ​ភ្លាម​ដោយ​ ប្រើប្រាស់​ធនធាន​របស់​សមាគម។ '''មាត្រា​ ១៧.-''' សមាជិក​ស្ថាបនិក​ជា​អ្នក​ពិនិត្យ​មើល​ភាព​ស្របច្បាប់​របស់​សមាគម​យុវជន​ ខ្មែរ។​ ក្នុង​ករណី​មាន​វិវាទ​លើ​លក្ខន្តិកៈ​ និង​ សេចក្ដី​សំរេច​ និង​ បទប្បញ្ញត្តិ​ផ្សេងៗ​ ដែល​ប្រើ​នៅ​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ត្រូវ​ប្ដឹង​ទៅ​គណៈកម្មាធិការ​សមាជិក​ ស្ថាបនិក។​ សមាជិក​ស្ថាបនិក​ដែល​មាន​តួនាទី​ខាង​លើ​នេះ​គឺ​សំដៅ​ទៅ​លើ​សមាជិក​ស្ថាបនិក​ ទាំងឡាយ​ណា​ដែល​បាន​ប្រឹងប្រែង​សង្គ្រោះ​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ឲ្យ​មាន​ជីវិត​ ថ្មី​នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​១៩៩៤​ និង​សមាជិក​ដែល​បាន​ជួយ​សមាគម​តាំងពី​ឆ្នាំ​១៩៩៥​ រហូត​មក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ទើប​អាច​ចូល​ជា​សមាជិក​គណៈកម្មការ​ខាង​លើ​ បាន។ == ជំពូក​ទី​៦ អំពី​ រចនា​សម្ព័ន្ធ == '''មាត្រា​ ១៨.-''' សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​មាន​រចនា​សម្ព័ន្ធ​ទាក់ទង​ដូច​ខាង​ក្រោម ៖ * មហាសន្និបាត * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល * គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ ===មហាសន្និបាត=== មហាសន្និបាត​គឺ​ជា​អង្គការ​សំរេច​ចិត្ត​ថ្នាក់​កំពូល​របស់​សមាគម។​ មហាសន្និបាត​ចែក​ចេញ​ជា​ពីរ​ប្រភេទ​គឺ : '''១. មហាសន្និបាត​សាមញ្ញ''' : គឺ​ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ធ្វើ​ឡើង​ជា​ទៀងទាត់​ទៅ​តាម​ការ​កំណត់​ដែល​មាន​ចែង​ នៅ​ក្នុង​លក្ខន្តិកៈ។​ មហាសន្និបាត​សាមញ្ញ​គឺ​សំដៅ​ជ្រើសរើស​ប្រធាន​សមាគម​រាយការណ៍​ពី​សកម្មភាព​ ការងារ​រយៈ​ពេល​បី​ឆ្នាំ​ របាយការណ៍​ថវិកា​ ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​លក្ខន្តិកៈ​ក្នុង​ករណី​ចាំបាច់​ អនុម័ត​គម្រោង​សកម្មភាព​មេ​ និង​ការ​ចោទ​ឆ្លើយ​ក្នុង​ករណី​មាន​ការ​សង្ស័យ​ ឬ​យល់​មិន​ច្បាស់​ណា​មួយ។​ មហាសន្និបាត​សាមញ្ញ​ត្រូវ​តែ​បាន​រៀបចំ​ឡើង​នៅ​រៀង​រាល់​ថ្ងៃ​ទី​ ២២​ ខែ​ វិច្ឆិកា​ នៃ​ឆ្នាំ​ទី​៣​ក្នុង​អណត្តិ​នីមួយៗ​ ប៉ុន្តែ​កាល​បរិច្ឆេទ​នេះ​អាច​ផ្លាស់ប្ដូរ​បាន​ក្នុង​ករណី​ប្រធាន​ស័ក្ដិ។<br /><br /> '''២. មហាសន្និបាត​វិសាមញ្ញ''' : គឺ​ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ធ្វើ​ឡើង​ដោយ​ពុំ​មាន​កាល​បរិច្ឆេទ​កំណត់​ច្បាស់លាស់ ​នៅ​ក្នុង​លក្ខន្តិកៈ។​ មហាសន្និបាត​វិសាមញ្ញ​គឺ​សំដៅ​ជ្រើសរើស​ប្រធាន​សមាគម​ក្នុង​ករណី​ប្រធាន​ លាលែង​ពី​តំណែង​មុន​អណត្តិ​ មរណភាព​ ឬ​ បាត់បង់​សុពលភាព​ការងារ​ តែ​មហាសន្និបាត​វិសាមញ្ញ​នឹង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​បាន​លុះ​ណា​តែ​មាន​សំលេង​៥០%+១​ នៃ​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល។​ ក្នុង​ករណី​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​អសកម្ម​មិន​ព្រម​ដោះស្រាយ​វិបត្តិ​នេះ​ទេ​ គណៈកម្មការ​ចម្រុះ​មួយ​ ដែល​មាន​សមាសភាព​យ៉ាង​តិច​៧​រូប​ ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​សមាជិក​ស្ថាបនិក​ដើម្បី​រៀបចំ​ឲ្យ​មាន​មហាសន្និបាត​នេះ​ ឡើង​ដោយ​ឈរ​លើ​សំលេង​ ៥០​ភាគរយ​បូក​ ១។<br /><br /> '''៣. ដំណើរ​ការ​រៀបចំ​មហាសន្និបាត'''<br /> '''៣-១-គណកម្មការ​រៀបចំ​មហាសន្និបាត'''<br /> មុន​នឹង​រៀបចំ​មហាសន្និបាត​ គណកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​ត្រូវ​តែ​រៀបចំ​ ជ្រើសរើស​គណៈកម្មការ​ឯករាជ្យ​មួយ​ដើម្បី​រៀបចំ​ដំណើរ​ការ​ មហាសន្និបាត។​ គណៈកម្មការ​ឯករាជ្យ​ត្រូវ​មាន​សមាសភាព​យ៉ាង​ច្រើន​ ០៥​ រូប​ និង​បំពេញ​ភារកិច្ច​មុន​ មហាសន្និបាត​រយៈ​ពេល​១០​ថ្ងៃ​ ហើយ​ចប់​ភារកិច្ច​ ក្រោយ​មហាសន្និបាត​រយៈ ពេល​ ០៣​ថ្ងៃ។​ ប្រធាន​ និង​សមាជិក​របស់​ គណៈកម្មការ​នេះ​ត្រូវ​រើស​ចេញ​ពី​សមាជិក​សកម្ម​ ឬ​ សមាជិក​ស្ថាបនិក​ របស់​សមាគម​ លើក​លែង​តែ​អ្នក​កាន់​កិច្ចការ​រដ្ឋបាល​ដែល​ត្រូវ​យក​ចេញ​ពី​ បុគ្គលិក​របស់​សមាគម។​ ប្រធាន​ និង​ សមាជិក​គណៈកម្មការ​រៀបចំ​ មហាសន្និបាត​គ្មាន​សិទ្ធិ​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​បេក្ខជន​ប្រធាន​ និង​សមាជិក​ ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​សមាគម​បាន​ឡើយ។​ រៀងរាល់​មហាសន្និបាត​ គណៈកម្មការ​រៀបចំ​មហាសន្និបាត​ត្រូវ​តែ​អញ្ជើញ​អ្នក​សង្កេតការណ៍​យ៉ាង​ តិច​ចំនួន​ ០៣​នាក់​ ឲ្យ​ចូលរួម​សង្កេតការណ៍។​ អ្នក​សង្កេតការណ៍​ទាំងអស់​ គ្មាន​សិទ្ធិ​បោះឆ្នោត​ឡើយ​ តែ​មាន​សិទ្ធិ​ចូលរួម​ជា​យោបល់​ចំពោះ​ មហាសន្និបាត។<br /> '''៣-២-លក្ខខ័ណ្ឌ​គោល​នៃ​ការ​ឈរ​ឈ្មោះ'''<br /> បេក្ខជន​ប្រធាន​សមាគម​ និង​ សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ដែល​កំពុង​ ប្រតិបត្តិ​ក្នុង​រចនាសម្ព័ន្ធ​សមាគម​ត្រូវ​លាលែង​រយៈ​ពេល​ ០៣​ថ្ងៃ​ មុន​ពេល​ រៀបចំ​មហាសន្និបាត។​ ក្នុង​ករណី​ដែល​ប្រធាន​សមាគម​បន្ត​ឈរ​ជា​បេក្ខជន​ ហើយ​លាលែង​ពី​តំណែង​របស់​ប្រធាន​រយៈ​ពេល​០៣​ថ្ងៃ​ នោះ​រចនាសម្ព័ន្ធ​សមាគម​ ទាំង​មូល​ត្រូវ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​ដឹក​នាំ​របស់​គណៈកម្មការ​រៀបចំ​ មហាសន្និបាត​ របស់​សមាគម។​ ការ​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​បេក្ខជន​ប្រធាន​គឺ​ត្រូវ​ដាក់​ពាក្យ​សុំ​ជា​ លាយលក្ខណ៍​អក្សរ​ និង​ បំពេញ​បែបបទ​ទៅ​តាម​ទម្រង់​ និង​កាល​បរិច្ឆេទ​ដែល​ គណៈកម្មការ​រៀបចំ​មហាសន្និបាត​បាន​កំណត់។<br /> '''៣-៣-សមាជិក​ចូលរួម​មហាសន្និបាត'''<br /> សមាជិក​ សមាជិកា​ទាំងអស់​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​អាច​ចូលរួម​ក្នុង​ មហាសន្និបាត​ ប៉ុន្តែ​គណៈកម្មការ​រៀបចំ​មហាសន្និបាត​មាន​សិទ្ធិ​កំណត់​ចំនួន​នៃ​ អ្នក​ចូល​រួម​មហាសន្និបាត​អាស្រ័យ​ទៅ​តាម​ធនធាន​របស់​ខ្លួន។<br /> '''៣-៤-ធនធាន​និង​ថវិកា​សម្រាប់​រៀបចំ​មហាសន្និបាត'''<br /> ធនធាន​ និង​ថវិកា​សម្រាប់​រៀបចំ​មហាសន្និបាត​គឺ​ជា​ធនធាន​ និង​ថវិកា​របស់​ សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ។​ គណកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​ និង​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ត្រូវ​មាន​ ភារកិច្ច​ធានា​រ៉ាប់រង​ក្នុង​ការ​ស្វែងរក​ធនធាន​ និង​ថវិកា​ទាំងអស់​នេះ។<br /> ===ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល=== '''១-អំពី​សមាសភាព''' * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​មាន​សមាសភាព​ពី​ ៧​ ទៅ​ ៩​រូប​ ដែល​ត្រូវ​បាន​ជ្រើសរើស​ចេញ​ពី​ឥស្សរជន​ ឬ​ ពី​ប្រធាន​អង្គការ​ សមាគម​នានា​ និង​ពី​សមាជិក​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ដែល​មាន​បទពិសោធន៍​ការងារ​ល្អ​ និង​មាន​ជំហរ​គោរព​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ និង​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​មាន​អណត្តិ​បី​ឆ្នាំ​ស្មើ​នឹង​អណត្តិ​របស់​ប្រធាន​ សមាគម​ដែរ។​ សមាជិក​របស់​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ត្រូវ​បាន​ជ្រើសរើស​ឡើង​តាមរយៈ ៖ : 1. ការ​បោះឆ្នោត​ដោយ​មហាសន្និបាត​ ចំនួន​យ៉ាង​តិច​ ២​ រូប : 2. ពី​សមាជិក​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​ ចំនួន​មិន​លើស​ពី​២​រូប​ ដែល​មិនមែន​ជា​ប្រធាន​ អនុប្រធាន​ អគ្គលេខាធិការ​ ប្រធាន​គណនេយ្យ​ និង​ រដ្ឋបាល​ឡើយ។ : 3. ចំពោះ​បុគ្គលិក​ដែល​មាន​បំណង​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ត្រូវលាលែង​ពី​មុខ​តំណែង​សព្វថ្ងៃ​របស់​ខ្លួន​រយៈ​ពេល​បី​ថ្ងៃ​មុន​មហាសន្និបាត​ ហើយ​ត្រូវ​ចាត់​ទុក​ថា​ បាន​លាឈប់​ពី​បុគ្គលិក​ដោយ​ស្វ័យប្រវត្តិ​ បន្ទាប់​ពី​ខ្លួន​ត្រូវ​បាន​ជ្រើស​តាំង​ដោយ​ការ​បោះឆ្នោត​ពី​មហាសន្និបាត។ '''២-អំពី​ការ​ប្រជុំ''' កិច្ច​ប្រជុំ​សាមញ្ញ​របស់​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ គឺ​ត្រូវ​ប្រារព្ធ​ធ្វើ​ឡើង​ ៤​ដង​ ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​ដោយ​មាន​ការ​ចូលរួម​ពី​ប្រធាន​សមាគម​ អនុប្រធាន​ ប្រធាន​គណនេយ្យ​ និង​រដ្ឋបាល​ដើម្បី​រាយការណ៍​ជូន​ពី​សកម្មភាព​ការងារ​ និង​ ថវិកា​របស់​សមាគម។​ ចំពោះ​ការ​ប្រជុំ​វិសាមញ្ញ​ គឺ​អាស្រ័យ​ទៅ​លើ​ការ​ចាំ​បាច់​របស់​សមាគម។ '''៣-​ អំពី​ភារកិច្ច'''<br /> * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​គឺ​ជា​អ្នក​ធានា​និរន្តរភាព​ការងារ​របស់​សមាគម​ និង​ធ្វើ​ការ​ទទួល​ខុសត្រូវ​ចំពោះ​មុខ​មហាសន្និបាត។ * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​មាន​ភារកិច្ច​ ជួយ​តំរែតម្រង់​គោលនយោបាយ​ដឹកនាំ​សមាគម​ និង​ផ្ដល់​យោបល់​ដល់​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​ក្នុង​ការ​ដំណើរ​ការ​សមាគម​ ទំនាក់​ទំនង​ជាមួយ​ម្ចាស់​មូលនិធិ​ និង​ ជំរុញ​ឲ្យ​មាន​តម្លាភាព​ក្នុង​ការ​ចាយវាយ​ថវិកា​របស់​សមាគម។ * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​មាន​តួនាទី​សំខាន់​ក្នុង​ការ​តាមដាន​យ៉ាង​ដិតដល់​ នូវ​រាល់​សកម្មភាព​របស់​សមាគម​ និង​ អនុម័ត​ច្បាប់​នានា​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ។ * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ជា​អ្នក​ធ្វើ​ការ​អនុម័ត​ទៅ​លើ​គម្រោង​ផែនការ​សកម្មភាព​មេ​របស់​សមាគម។ * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​មាន​សិទ្ធិ​យ៉ាង​គ្រប់គ្រាន់​ក្នុង​ការ​កោះ​អញ្ជើញ​ ប្រធាន​សមាគម​ឲ្យ​ឆ្លើយ​បំភ្លឺ​នៅ​ក្នុង​អង្គប្រជុំ​សាមញ្ញ​ ឬ​ វិសាមញ្ញ​នូវ​អ្វី​ដែល​ខ្លួន​មាន​ការ​សង្ស័យ​ស្នើ​ឡើង​ដោយ​សំលេង​១/៣​នៃ​ សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ទាំងអស់។ * ក្នុង​ករណី​រក​ឃើញ​នូវ​ភស្តុតាង​គ្រប់គ្រាន់​ពី​ប្រធាន​សមាគម​ ដែល​យក​សមាគម​ធ្វើ​អាជីវកម្ម​ ឬ​ធ្វើ​អោយ​ខូច​ប្រយោជន៍​ណា​មួយ​ដោយ​ចេតនា​ និង​អចេតនា​ធ្ងន់ធ្ងរ​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​មាន​សិទ្ធិ​ផ្ដួចផ្ដើម​ឲ្យ​មាន​ មហាសន្និបាត​វិសាមញ្ញ​ជា​បន្ទាន់​យ៉ាង​យូរ​មួយ​សប្ដាហ៍​បន្ទាប់​ពី​កសាង​ សំណុំ​រឿង​បាន​គ្រប់គ្រាន់។ * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​មាន​សិទ្ធិ​ព្រមាន​ និង​សម្រេច​ព្យួរ​មុខ​តំណែង​ការងារ​របស់​ប្រធាន​សមាគម​ក្នុង​ខណៈ​រក​ឃើញ​ថា​ បាន​ប្រព្រឹត្ត​អំពើ​ខុស​ឆ្គង​ធ្ងន់ធ្ងរ​ ដូចជា​ការ​ប្រព្រឹត្ត​អំពើ​ពុករលួយ​នាំ​យក​សមាគម​ទៅ​បម្រើ​អោយ​ផល​ប្រយោជន៍​ គណបក្ស​នយោបាយ​ណា​មួយ​ និង​អសមត្ថភាព​ការងារ។ * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​មាន​សិទ្ធិ​ដកហូត​ ឬ​ តែងតាំង​ចាប់​ពី​អនុប្រធាន​ អគ្គលេខាធិការ​ប្រធាន​ផ្នែក​គណនេយ្យ​ ប្រធាន​រដ្ឋបាល​ និង​ ប្រធាន​ផ្នែក​នានា​ ព្រម​ទាំង​ប្រធាន​សាខា​ខេត្ត/ក្រុង។ * រាល់​ការ​សម្រេច​របស់​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ដែល​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ការ​ តែងតាំង​ ឬ​ ដកហូត​នូវ​តំណែង​ទាំង​ឡាយ​ខាង​លើ​ត្រូវ​ឈរ​លើ​សំលេង​ពីរ​ភាគ​បី​ដាច់​ខាត​នៃ ​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ទាំងមូល។ * ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​មាន​សិទ្ធិ​ចុះ​មក​ធ្វើ​ការ​ត្រួត​ពិនិត្យ​មើល​ការ​ចំណាយ​ថវិកា​នៅ​ផ្នែក​គណនេយ្យ​ និង​សកម្មភាព​ការងារ​ផ្សេងៗ។ * បន្ទាប់​ពី​មហាសន្និបាត​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ត្រូវ​រៀបចំ​ប្រជុំ​ជា​លើក​ ដំបូង​របស់​ខ្លួន​យ៉ាង​យូរ​មុន​ថ្ងៃ​៣១​ ខែ​មករា​ ដើម្បី​រៀបចំ​បោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស​ប្រធាន​របស់​ខ្លួន។ ក្នុង​ករណី​ប្រព្រឹត្ត​ផ្ទុយ​នឹង​លក្ខន្តិកៈ​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ ត្រូវ​ដកហូត​ ដោយ​សំលេង​ ២/៣(ពីរ​ភាគ​បី)​ នៃ​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ទាំងមូល​ចំពោះ​ សមាជិក​ដែល​ធ្វើ​ការ​ជ្រើសតាំង​ឡើង​ដោយ​មហាសន្និបាត​ត្រូវ​តែ​ដក​ហូត​វិញ​ ដោយ​មហាសន្និបាត។ ===គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ=== គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​ត្រូវ​មាន​កាតព្វកិច្ច​ទទួល​ខុសត្រូវ​ចំពោះ​មុខ​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល។<br /> '''១.សមាសភាព​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ'''​នៃ​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​រួម​មាន ៖<br /> * ប្រធាន​ ០១​រូប * អនុប្រធាន ០១​រូប * អគ្គលេខាធិការ ០១​រូប * ប្រធាន​គណនេយ្យ ០១​រូប * ប្រធាន​រដ្ឋបាល ០១​រូប * ប្រធាន​ផ្នែក​ជំនាញ​នានា​ និង​ ប្រធាន​សាខា​ខេត្ត/ក្រុង<br /> '''២.តួនាទី​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ'''​ គឺ​ដើម្បី​អនុវត្ត​អោយ​បាន​សម្រេច​នូវ​ ផែនការ​ និង​ កម្មវិធី​របស់​សមាគម​ ហើយ​មាន​តែ​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​ ប៉ុណ្ណោះ​ ដែល​មាន​សិទ្ធិ​គ្រប់គ្រង​រចនាសម្ព័ន្ធ​រដ្ឋបាល​ខេត្ត/ក្រុង​ របស់​ សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ និង​ មាន​សិទ្ធិ​ស្នើ​សុំ​ដាក់​របៀបវារៈ​ស្ដីពី​ការ​ដកហូត​ ឬ​ តែងតាំង​បុគ្គល​ណា​ម្នាក់​អោយ​កាន់​កិច្ចការ​ណា​មួយ​ទៅ​តាម​សេចក្ដី​ត្រូវ​ ការ​ របស់​ខ្លួន​ជូន​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​សម្រេច​ ហើយ​ប្រធាន​សមាគម​ត្រូវ​ឆ្លើយ​ បំភ្លឺ​នូវ​រាល់​ការ​សួរ​ដេញដោល​នានា​ពី​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​នូវ​ ហេតុផល​ផ្សេងៗ។ '''៣.ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​''' គឺ​ជា​ប្រធាន​សមាគម​ដែល​មាន​សិទ្ធិ​ គ្រប់គ្រង​ក្នុង​មួយ​អណត្តិ​រយៈ​ពេល​៣​ឆ្នាំ​ ហើយ​មាន​សិទ្ធិ​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​ បេក្ខជន​ប្រធាន​សមាគម​តែ​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ពី​អណត្តិ​ជាប់ៗ​គ្នា​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។ '''៤.អនុប្រធាន​ អគ្គលេខាធិការ​ ប្រធាន​គណនេយ្យ​ ប្រធាន​រដ្ឋបាល​ និង​ ផ្នែក​ ជំនាញ​នានា​ ព្រម​ទាំង​ប្រធាន​សាខា​ខេត្ត/ក្រុង'''​ ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ សេចក្ដី​សម្រេច​របស់​ប្រធាន​សមាគម​បន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​យល់ព្រម​ភាគ​ច្រើន​ ពីរ​ភាគ​បី​ពី​សមាជិក​ សមាជិកា​ របស់​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល។ '''៥.ក្នុង​ករណី​ប្រធាន​លាលែង​ពី​ការងារ​មុន​អណត្តិ​ ឬ​បាត់បង់​សុពលភាព'''​ ដោយ​ប្រការ​ណាមួយ​អនុប្រធាន​ត្រូវ​ដឹកនាំ​ការងារ​ជំនួស​ជា​ប្រធាន​ស្ដីទី​ ដោយ​មាន​ការ​យល់ព្រម​ដោយ​សំលេង​ពីរ​ភាគ​បី​នៃ​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​រហូត​ ដល់​មាន​ការ​រៀបចំ​មហាសន្និបាត​ដើម្បី​ជ្រើសរើស​ប្រធាន​ថ្មី​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ ​ ឡើង។ '''៦.ត្រូវ​ផ្ញើ​របាយការណ៍​សកម្មភាព​ និង​ ថវិកា​ ព្រមទាំង​ផែនការ​សកម្មភាពមេ​'''​ ជូន​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ស្របតាម​របាយការណ៍​ និង​ផែនការ​ដែល​ផ្ញើ​ជូន​ ម្ចាស់​មូលនិធិ។ '''៧.ពិធី​ផ្ទេរ​តំណែង​ និង​ស្បថ​ចូល​កាន់​មុខ​តំណែង​របស់​ប្រធាន​សមាគម''' : ពិធី​ផ្ទេរ​ និង​ស្បថ​ចូល​កាន់​មុខតំណែង​ និង​ ផ្ទេរ​តំណែង​នឹង​ត្រូវ​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ ត្រឹម​ថ្ងៃ​ទី​ ៣១​ ខែ​ ធ្នូ​ នៅ​ក្នុង​អណត្តិ​នីមួយៗ។ '''៨.រាល់​សេចក្ដី​សម្រេច​ចិត្ត​នានា​'''ដែល​ធ្វើ​ឡើង​ក្នុង​នាម​ សមាគម​ត្រូវ​ផ្ញើ​ទៅ​ ជូន​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​ និង​គណៈកម្មការ​សមាជិក​ស្ថាបនិក​ជា​កំហិត។ == ជំពូក​ទី​៧ អំពី​ លក្ខខណ្ឌ​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​បេក្ខជន​ប្រធាន​ និង​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល == '''មាត្រា​ ១៩.-''' '''ក. លក្ខខណ្ឌ​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​បេក្ខជន​ប្រធាន'''<br /> * មាន​សញ្ជាតិ​ខ្មែរ។ * ជា​សមាជិក​សមាគម​ដែល​មាន​អាយុ​ពី​ ១៨​ ដល់​ ៣៥​ឆ្នាំ។ * ចូល​ជា​សមាជិក​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​យ៉ាង​តិច​បី​ឆ្នាំ។ * ពុំ​មែន​ជា​សកម្មជន​គណបក្ស​នយោបាយ​ ឬ​មន្ត្រី​ជាន់ខ្ពស់​របស់​រដ្ឋាភិបាល​ឡើយ។ * សមាជិក​សមាគម​ ដែល​កំពុង​មាន​តួនាទី​ជា​មន្ត្រី​រាជការ​ត្រូវ​ដាក់​ពាក្យ​សុំ​ព្យួរ​ការងារ ​ពី​ស្ថាប័ន​ ដែល​ខ្លួន​កំពុង​បម្រើ​ការងារ​ដោយ​ភ្ជាប់​មក​ជាមួយ​នូវ​សេចក្ដី​សម្រេច​ឲ្យ​ ព្យួរ​ការងារ​ផង​នៅ​ពេល​ដែល​ដាក់​ពាក្យ​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​បេក្ខជន​ប្រធាន​សមាគម។ * ត្រូវ​មាន​សញ្ញាប័ត្រ​យ៉ាង​ទាប​ត្រឹម​ថ្នាក់​មធ្យម​សិក្សា​ទុតិយ​ភូមិ។ * ជា​ជន​ដែល​គ្មាន​ប្រវត្តិ​ប្រព្រឹត្ត​អំពើ​ពុករលួយ​ឬ​ធ្លាប់​ប្រព្រឹត្ត​បទល្មើស​ឧក្រិដ្ឋ​ផ្សេងៗ។ * យ៉ាង​ហោច​ណាស់​ធ្លាប់​ធ្វើ​ជា​អ្នក​ដឹកនាំ​ ឬ​គ្រប់គ្រង​ ឬ​អ្នក​សម្របសម្រួល​គម្រោង​កម្មវិធី​អ្វី​មួយ​ក្នុង​អង្គការ​ជាតិ​ ឬ​អន្តរជាតិ។ '''ខ. លក្ខខណ្ឌ​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​បេក្ខជន​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល''' * មាន​សញ្ជាតិ​ខ្មែរ * ជា​សមាជិក​សមាគម​ដែល​មាន​អាយុ​ពី​ ១៨​ ដល់​ ៣៥​ឆ្នាំ។ * ចូល​ជា​សមាជិក​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​យ៉ាង​តិច​១​ឆ្នាំ។ * ជា​អ្នក​មាន​បទពិសោធន៍​ការងារ​ជាមួយ​យុវជន​ ឬ​ មាន​ចំណេះដឹង​ពី​ការងារ​យុវជន​ ឬ​វិស័យ​ណា​មួយ​ដែល​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ។ * ជា​ជន​ដែល​គ្មាន​ប្រវត្តិ​ប្រព្រឹត្ត​អំពើ​ពុករលួយ​ ឬ​ ធ្លាប់​ប្រព្រឹត្ត​បទល្មើស​ឧក្រិដ្ឋ​ផ្សេងៗ។ == ជំពូក​ទី​៨ អំពី​ បទ​វិន័យ == '''មាត្រា​ ២០.-''' ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​របស់​សមាគម​នឹង​ដាក់​វិន័យ​ដល់​សមាជិក​ណា​ដែល​មិន​គោរព​ លក្ខន្តិកៈ​ និង​លិខិត​បទដ្ឋាន​នានា​របស់​សមាគម​ដោយ​ប្រការ : ១. ការ​ណែនាំ​លើក​ទី​១​ លើក​ទី​២​ និង​ លើក​ចុង​ក្រោយ ២. ដក​សិទ្ធិ​សមាជិកភាព ៣. ការ​លួច​ទ្រព្យសម្បត្តិ​របស់​សមាគម​ ការ​ធ្វើ​អោយ​ខូច​កេរ្តិ៍​ឈ្មោះ​ និង​ខូច​ ប្រយោជន៍​របស់​សមាគម​ដោយ​ចេតនា​នឹង​ត្រូវ​កោះ​មក​សាកសួរ​នៅ​ចំពោះ​មុខ​ ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល។​ ក្នុង​ករណី​មិន​អាច​សម្រុះសម្រួល​បាន​នឹង​ត្រូវ​ប្ដឹង​ទៅ​តុលាការ​ នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា។ '''មាត្រា​ ២១.-''' សមាជិក​គ្រប់រូប​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​មិន​អាច​យក​ឈ្មោះ​ ទង់​ ផ្លាក​សញ្ញា​ និង​ ត្រា​ របស់​សមាគម​ទៅ​ប្រើប្រាស់​ក្នុង​ន័យ​បម្រើ​គណបក្ស​នយោបាយ​ និង​បុគ្គល​ខ្លួន​ជា​ដាច់​ខាត។​ ប៉ុន្តែ​សមាជិក​ជា​បុគ្គល​អាច​ចូល​រួម​ក្នុង​សកម្មភាព​គណបក្ស​នយោបាយ​ដោយ​ សេរី។ '''មាត្រា​ ២២.-''' លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ​ និង​ ការ​គោរព​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ គឺ​ជា​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ​ដ៏​រឹងមាំ​ក្នុង​ការ​ដឹកនាំ​ និង​ អភិវឌ្ឍន៍​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ។ '''មាត្រា​ ២៣.-''' បុគ្គលិក​គ្រប់រូប​រួម​ទាំង​គណៈកម្មាធិការ​គ្រប់គ្រង​គ្រប់​លំដាប់​ ថ្នាក់​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​មាន​សិទ្ធិ​ពេញលេញ​ក្នុង​ការ​បញ្ចេញ​មតិ​ យោបល់​រិះគន់​ស្ថាបនា​ដោយ​សេរី​នៅ​ក្នុង​អង្គប្រជុំ​ដោយ​គ្មាន​ការ​រារាំង​ ឬ​គំរាម​កំហែង​ពី​ជន​ណា​ម្នាក់​ឡើយ។​ ការ​និយាយ​បរិហារកេរ្តិ៍​សមាគម​ រឺ​បុគ្គលិក​ ត្រូវ​ធ្វើ​ការ​ព្រមាន​ រឺ​ក៏​បញ្ឈប់​ពី​ការងារ​ក្នុង​ករណី​ធ្វើ​អោយ​ប៉ះពាល់​ធ្ងន់ធ្ងរ។ == ជំពូក​ទី​៩ អំពី​ ប្រភព​មូលនិធិ​ និង​ ការ​ប្រើប្រាស់ == '''មាត្រា​ ២៤.-''' មូលនិធិ​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​បាន​មក​ពី ៖<br /> * ការ​បង់​វិភាគទាន​របស់​សមាជិក​ សមាជិកា​ របស់​សមាគម។ * អំណោយ​ផ្សេងៗ​ជា​អំណោយ​សប្បុរសធម៌​ពី​អង្គការ​ជាតិ​ និង​ អន្តរជាតិ​នានា។ * ជំនួយ​ផ្សេងៗ​ ដែល​អង្គការ​មូលនិធិ​ផ្ដល់​អោយ​តាម​កិច្ច​ព្រមព្រៀង​លើ​កម្មវិធី​នានា​របស់​សមាគម។ * ជំនួយ​ផ្សេងៗ​ដែល​ជា​លក្ខណៈ​ជំនួយ​គ្មាន​សំណង។ '''មាត្រា​ ២៥.-''' រាល់​ការ​ចាយ​វាយ​ និង​ ការ​ប្រើប្រាស់​ថវិកា​របស់​សមាគម​ត្រូវ​មាន​ផែនការ​ និង​ គោលការណ៍​ច្បាស់លាស់​ និង​ មាន​តម្លាភាព​ ដែល​ប្រកប​ទៅ​ដោយ​ស្មារតី​សន្សំសំចៃ​ និង​មាន​ផលប្រយោជន៍​ចំពោះ​សមាគម​ ហើយ​រាល់​ការ​ចាយវាយ​នានា​ត្រូវ​រាយការណ៍​ជូន​មហាសន្និបាត​ អង្គប្រជុំ​ប្រចាំ​ខែ​ និង​ សន្និបាត​ប្រចាំ​ឆ្នាំ។ '''មាត្រា​ ២៦.-''' ប្រធាន​គណនេយ្យ​មាន​តួនាទី​គ្រប់គ្រង​ចំនួន​ទឹកប្រាក់​ និង​សាច់ប្រាក់​ដោយ​ផ្ទាល់​ តែ​គ្មាន​សិទ្ធិ​បញ្ជា​ចំណាយ​ទេ។​ មាន​តែ​អាណាប័ក​ ឬ​អាណាប័ក​ផ្ទេរ​សិទ្ធិ​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​មាន​សិទ្ធិ​បញ្ជា​ចំណាយ។​ ចំពោះ​ចំណាយ​ដែល​មាន​ករណី​ប្រធាន​ស័ក្ដិ​ត្រូវ​សុំ​ការ​អនុម័ត​ពី​ ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល។ == ជំពូក​ទី​១០ អំពី​ អធិបតេយ្យភាព == '''មាត្រា​ ២៧.-''' សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ជា​អង្គការ​ មិនមែន​រដ្ឋាភិបាល​ ឯករាជ្យ​ មិន​បម្រើ​គណបក្ស​នយោបាយ​ និង​មិន​រក​កំរៃ។​ ដូចនេះ​សមាជិក​ នៃ​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ​គ្រប់​លំដាប់​ថ្នាក់​ និង​ប្រធាន​សាខា​ខេត្ត/ក្រុង​ ដែល​កំពុង​ប្រតិបត្តិ​ និង​ បំពេញ​មុខ​នាទី​ក្នុង​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​មិន​អាច​ជា​សមាជិក​សកម្ម​នៃ​គណបក្ស ​នយោបាយ​ ឬ​ជា​សមាជិក​នៃ​គណៈរដ្ឋមន្ត្រី​ដែល​កំពុង​កាន់​អំណាច​ឡើយ។ '''មាត្រា​ ២៨.-''' ការិយាល័យ​ដែល​តាំង​នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ ជា​ទីស្នាក់ការ​កណ្ដាល​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ។​ ទង់​ និង​ផ្លាក​សញ្ញា​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​មាន​កំណត់​នៅ​ក្នុង​ឧបសម្ពន្ធ​ ១​ និង​ ឧបសម្ព័ន្ធ​ ២។ == ជំពូក​ទី​១០ អំពី​ ការ​រំលាយ​សមាគម == '''មាត្រា​ ២៩.-''' មាន​តែ​មហាសន្និបាត​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​តែ​មួយ​គត់​ ដែល​មាន​សិទ្ធិ​រំលាយ​សមាគម​បាន​ដោយ​ឈរ​លើ​សំលេង​ភាគ​ច្រើន​ដាច់​ខាត​ពីរ​ ភាគ​បី។​ ក្នុង​ករណី​មាន​សមាជិក​មហាសន្និបាត​ ចាប់​ពី​សាមសិប​ភាគរយ​ឡើង​ទៅ​មាន​សិទ្ធិ​សុំ​បន្ត​សកម្មភាព​របស់​សមាគម​បាន​ តែ​ត្រូវ​កំណត់​រយៈ​ពេល​មួយ​ឆ្នាំ​ បើ​គ្មាន​ការ​រីកចម្រើន​ត្រូវ​បញ្ចប់​សកម្មភាព​ជា​ស្វ័យប្រវត្តិ។ '''មាត្រា​ ៣០.-''' បន្ទាប់​ពី​ត្រូវ​បាន​រំលាយ​ ទ្រព្យសម្បត្តិ​ និង​ សារពើភ័ណ្ឌ​របស់​សមាគម​ទាំងអស់​ត្រូវ​ធ្វើ​ជា​អំណោយ​ដល់​សមាគម​ឬ​អង្គការ​ នានា​ដែល​មាន​អព្យាក្រិតភាព​ និង​ ឯករាជ្យ​ភាព​ត្រឹមត្រូវ​នៅ​ក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា។ == ជំពូក​ទី​១១ អំពី​ការ​ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​លក្ខន្តិកៈ == '''មាត្រា​ ៣១.-''' មាន​តែ​មហាសន្និបាត​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ទេ​ ដែល​អាច​ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​លក្ខន្តិកៈ​របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​បាន​ តែ​ត្រូវ​ឈរ​លើ​សំលេង​យល់ព្រម​ ៥០​បូក​ ១​ នៃ​សមាជិក​ចូលរួម​មហាសន្និបាត។ '''មាត្រា​ ៣២.-''' ចំពោះ​ការ​ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​ដែល​ប៉ះពាល់​លើ​សិទ្ធិ​សេរីភាព​នៃ​ការ​បញ្ចេញ​មតិ​របស់​សមាជិក​ ឬ​ បុគ្គលិក​ត្រូវ​ហាម​ឃាត់​ជា​ដាច់ខាត។ == ជំពូក​ទី​១២ អំពី​ អន្តរ​បញ្ញត្តិ == '''មាត្រា​ ៣៣.-''' លក្ខន្តិកៈ​នេះ​ ក្រោយ​ពី​បាន​ធ្វើ​ការ​អនុម័ត​ត្រូវ​ប្រកាស​អោយ​ចូល​ជា​ធរមាន​ភ្លាម​ដោយ​ អង្គ​មហាសន្និបាត​ និង​ចុះ​ហត្ថលេខា​ដោយ​ប្រធាន​សមាគម​ដែល​កំពុង​មាន​សុពលភាព។ '''មាត្រា​ ៣៤.-''' លក្ខន្តិកៈ​ និង​លិខិត​បទដ្ឋាន​ទាំងឡាយ​នៅ​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ ដែល​ធានា​ការពារ​នូវ​ទ្រព្យសម្បត្តិ​សមាគម​សិទ្ធិ​ សេរីភាព​ និង​ផលប្រយោជន៍​ត្រឹមត្រូវ​តាម​ច្បាប់​របស់​សមាជិក​ត្រូវ​មាន​អានុភាព​ អនុវត្ត​បន្ត​ទៅ​មុខ​ទៀត​រហូត​ដល់​មាន​អត្ថបទ​ថ្មី​មក​កែប្រែ​ឬ​លុប​ចោល។​ លើក​លែង​តែ​បទបញ្ញត្តិ​ណា​ដែល​ផ្ទុយ​នឹង​ស្មារតី​នៃ​លក្ខន្តិកៈ​នេះ។ == កំណត់​ចំណាំ == '''ការ​កែប្រែ​ និង​ វិសោធនកម្ម​លក្ខន្តិកៈ'''<br /> (មហាសន្និបាត​ របស់​សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ​ បាន​ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ១៩​ ខែ​ វិច្ឆិកា​ ឆ្នាំ​ ២០០៥) ការ​ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​ និង​ កែប្រែ​លក្ខន្តិកៈ​ ទៅ​លើ៖<br /> * ជំពូក​ទី​ ១ : មាត្រា​៣ * ជំពូក​ទី​ ២ : មាត្រា​៤ * ជំពូក​ទី​ ៤ : មាត្រា​ ៥ មាត្រា​ ៨​ មាត្រា​ ៩​ មាត្រា​ ១១ * ជំពូក​ទី​ ៥ : (បន្ថែម​ថ្មី)១ * ជំពូក​ទី​ ៦ : មាត្រា​ ១៨ * ជំពូក​ទី​ ៧ : (បន្ថែម​ថ្មី)២ * ជំពូក​ទី​ ៨ : មាត្រា​ ២០​ មាត្រា​ ២២​ មាត្រា​ ២៣ * ជំពូក​ទី​ ៩ : មាត្រា​ ២៦ * ជំពួក​ទី​ ១០ : មាត្រា​ ២៧​ មាត្រា​ ២៨ * ជំពូក​ទី​ ១១ : មាត្រា​ ២៩ * ជំពូក​ទី​ ១២ : (បន្ថែម​ថ្មី)៣ == ប្រភពពត៌មាន == * [https://web.archive.org/web/20081014025506/http://www.kya-cambodia.org/ សមាគម​យុវជន​ខ្មែរ ] ojwmmuq8hssec1gc4ouica7ybvvjt7x អាហ្វ្រិកខាងត្បូង 0 9554 342764 295041 2026-11-08T07:13:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342764 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង | common_name = អាហ្វ្រិកខាងត្បូង | native_name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:86%; | title = ឈ្មោះផ្លូវការនៅក្នុងភាសាចំនួន ១១ ផ្សេងទៀត<ref name="constitution">{{cite book|url=https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|title=The Constitution of the Republic of South Africa|publisher=Constitutional Court of South Africa|edition=2013 English version|access-date=24 មេសា 2022|archive-date=22 សីហា 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174423/https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180823174423/https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf |date=2018-08-23 }}</ref> | {{Infobox | subbox=yes | bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedown | label1 = [[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ | data1 = ''Republic of South Africa'' | rowclass2 = mergedrow | label2 = [[ភាសាស៊ូលូ]]៖ | data2 = ''iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika'' | rowclass3 = mergedrow | label3 = [[ភាសាហ្សូសា]]៖ | data3 = ''iRiphabhlikhi yoMzantsi Afrika'' | rowclass4 = mergedrow | label4 = [[ភាសាអាហ្វ្រិកាន]]៖ | data4 = ''Republiek van Suid-Afrika'' | rowclass5 = mergedrow | label5 = [[ភាសាសូតូខាងជើង|ភាសាប៉េឌី]]៖ | data5 = ''Repabliki ya Afrika-Borwa'' | rowclass6 = mergedrow | label6 = [[ភាសាសូតូ|ភាសាសូតូខាងត្បូង]]៖ | data6 = ''Rephaboliki ya Afrika Borwa'' | rowclass7 = mergedrow | label7 = [[ភាសាស្វាណា]]៖ | data7 = ''Rephaboliki ya Aforika Borwa'' | rowclass8 = mergedrow | label8 = [[ភាសាស្យូណា]]៖ | data8 = ''Riphabliki ya Afrika Dzonga'' | rowclass9 = mergedrow | label9 = [[ភាសាស្វាស៊ី]]៖ | data9 = ''iRiphabhulikhi yaseNingizimu-Afrika'' | rowclass10 = mergedrow | label10 = [[ភាសាវិនដា]]៖ | data10 = ''Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe'' | rowclass11 = mergedrow | label11 = [[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេខាងត្បូង]]៖ | data11 = ''iRiphabliki yeSewula Afrika'' }} }} | image_flag = Flag of South Africa.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of South Africa.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = ''ǃke e꞉ ǀxarra ǁke'' ([[ភាសាហ្សាំ]])<br/>"ឯកភាពក្នុងភាពចម្រុះ" | national_anthem = "[[ចម្រៀងជាតិអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|ភ្លេងជាតិអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:South Africa National Anthem.ogg|center]]</div> | image_map = South Africa on the globe (Africa centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិប្រតិបត្តិ)<ref name="South Africa at a glance">{{cite web |title=South Africa at a glance {{!}} South African Government |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |website=www.gov.za |access-date=24 មេសា 2022 |archive-date=26 ឧសភា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526163527/https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |url-status=live }}</ref><br/>[[កាប់]] (នីតិបញ្ញត្តិ)<ref name="South Africa at a glance" /><br/>[[ប្លូមហ្វ្រង់តាញ]] (តុលាការ)<ref name="South Africa at a glance" /> | coordinates = | largest_city = [[ចូហានណេសបួរ]]<ref>{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/World.html |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |access-date=24 មេសា 2022 |archive-date=25 ធ្នូ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225082746/http://www.citypopulation.de/World.html%20 |url-status=live }}</ref> | official_languages = '''[[ភាសានៃអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|ភាសាចំនួន ១១]]'''<ref name="constitution" /> {{plainlist | * [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] * [[ភាសាស៊ូលូ|ស៊ូលូ]] * [[ភាសាស្វាស៊ី|ស្វាស៊ី]] * [[ភាសាអាហ្វ្រិកាន|អាហ្វ្រិកាន]] * [[ភាសាសូតូខាងជើង|សេប៉េឌី]] * [[ភាសាសូតូ|សេសូតូ]] * [[ភាសាស្វាណា|សេស្វាណា]] * [[ភាសាស្យូណា|ស៊ីស្យូណា]] * [[ភាសាហ្សូសា|ហ្សូសា]] * [[ភាសាវិនដា|ស៊ីវិនដា]] * [[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេខាងត្បូង|អ៊ិនដេបេឡេ]] }} | languages2_type = | languages2 = | ethnic_groups = {{unbulleted list | {{nowrap|៨០.៧% [[ជនជាតិបង់ធូនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]]}} | ៨.៨% [[ជនជាតិចម្រុះ (អាហ្វ្រិកខាងត្បូង)|ជនជាតិចម្រុះ]] | ៧.៩% [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូងស្បែកស|ជនជាតិស្បែកស]] | ២.៦% [[ជនជាតិអាស៊ី (អាហ្វ្រិកខាងត្បូង)|អាស៊ី]] }} | ethnic_groups_year = ២០១៩ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022019.pdf|title=Mid-year population estimates|date=29 July 2019|publisher=Statistics South Africa|access-date=24 មេសា 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729223342/http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022019.pdf|archive-date=29 កក្កដា 2019}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៨.០% [[គ្រិស្តសាសនានៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៥៨.៣% [[ប្រូតេស្តង់]]<br/>—១៩.៧% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗ |១០.៩% គ្មានជំនឿសាសនា |៤.៤% [[សាសនាប្រពៃណីអាហ្វ្រិក|ជំនឿប្រពៃណី]] |១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|ឥស្លាមសាសនា]] |១.០% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|ហិណ្ឌូសាសនា]] |២.៧% សាសនាផ្សេងៗទៀត |១.៤% មិនបានកំណត់ }} | religion_year = ២០១៦ | religion_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.datafirst.uct.ac.za/dataportal/index.php/catalog/611|title=South Africa – Community Survey 2016|website=www.datafirst.uct.ac.za|access-date=24 មេសា 2022|archive-date=25 វិច្ឆិកា 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204526/https://www.datafirst.uct.ac.za/dataportal/index.php/catalog/611|url-status=live}}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]ដោយមានប្រធានាធិបតីប្រតិបត្តិ | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ីរីល រ៉ាម៉ាហ្វូសា]] | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[ដេវីដ ម៉ាប៊ូហ្សា]] | leader_title3 = [[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ#ប្រធាន|ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]] | leader_name3 = [[អាម៉ុស ម៉ាសុនដូ]] | leader_title4 = [[ប្រធានរដ្ឋសភា (អាហ្វ្រិកខាងត្បូង)|ប្រធានរដ្ឋសភា]] | leader_name4 = [[ណូស៊ីវីហ្វ ម៉ាពីសា-ណឹកាគូឡា]] | leader_title5 = | leader_name5 = | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អាហ្វ្រិកខាងត្បូង)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិនៃខេត្ត|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]] | lower_house = [[រដ្ឋសភានៃខេត្ត|រដ្ឋសភា]] | sovereignty_type = ទទួលឯករាជ្យពី | sovereignty_note = [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] | established_event2 = [[សហភាពអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | established_date2 = ៣១ ឧសភា ១៩១០ | established_event3 = [[លក្ខន្តិកៈវេសត៍មីនស្ទើរឆ្នាំ១៩៣១|រដ្ឋបាលស្វយ័ត]] | established_date3 = ១១ ធ្នូ ១៩៣១ | established_event4 = [[ប្រជាមតិសាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|សាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ៣១ ឧសភា ១៩៦១ | established_event5 = [[អាប៉ាថេដ|ច្បាប់អាប៉ាថេដត្រូវបានលុបបំបាត់]] | established_date5 = ១៧ មិថុនា ១៩៩១ | established_event6 = [[ការបោះឆ្នោតសកលអាហ្វ្រិកខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៩៤|ប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម]] | established_date6 = ២៧ មេសា ១៩៩៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ កុម្ភៈ ១៩៩៧ | established_event8 = | established_date8 = | established_event9 = | established_date9 = | established_event10 = | established_date10 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១,២២១,០៣៧ | area_rank = ទី២៤ | area_footnote = | percent_water = ០.៣៨០ | population_estimate = ៦០,១៤២,៩៧៨<ref>{{Cite web|url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022021.pdf|title=Mid-year population estimates|date=19 July 2021|publisher=Statistics South Africa|access-date=24 មេសា 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729223342/http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022019.pdf|archive-date=29 កក្កដា 2019}}</ref> | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី២៣ | population_census = ៥១,៧៧០,៥៦០<ref name=cib11/> | population_census_year = ២០១១ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤២.៤ | population_density_rank = ទី១៦៩ | GDP_PPP = {{increase}} ៨៦២ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMF 2021">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=199,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2021|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]|access-date=24 មេសា 2022|archive-date=7 ធ្នូ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207044916/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=199,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២១ | GDP_PPP_rank = ទី៣២ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ១៤,២៣៩ ដុល្លារ<ref name="IMF 2021"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៩៦ | GDP_nominal = {{increase}} ៤១៥ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMF 2021"/> | GDP_nominal_year = ២០២១ | GDP_nominal_rank = ទី៣៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦,៨៦១ ដុល្លារ<ref name="IMF 2021"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៨៩ | Gini = ៦៣.០ | Gini_year = ២០១៤ | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA |title=Gini Index |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=24 មេសា 2022 |archive-date=29 ឧសភា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200529083011/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៧០៩ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=24 មេសា 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី១១៤ | currency = [[រ៉ង់អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|រ៉ង់]] | currency_code = ZAR | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|SAST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = | DST_note = | time_zone_DST = | date_format = ទម្រង់ខ្លី៖ * ឆ្នាំ/ខែ/ថ្ងៃ – yyyy/mm/dd<ref>{{Cite web|title=Data Source Comparison for en-ZA|url=https://www.localeplanet.com/compare/en-ZA/index.html|access-date=24 មេសា 2022|website=www.localeplanet.com|archive-date=16 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816213516/https://www.localeplanet.com/compare/en-ZA/index.html|url-status=live}}</ref> * ឆ្នាំ-ខែ-ថ្ងៃ – yyyy-mm-dd<ref>{{Cite web|title=Data Source Comparison for af-ZA|url=https://www.localeplanet.com/compare/af-ZA/index.html|access-date=24 មេសា 2022|website=www.localeplanet.com|archive-date=5 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505092248/https://www.localeplanet.com/compare/af-ZA/index.html|url-status=live}}</ref> | drives_on = ឆ្វេង | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|+២៧]] | iso3166code = ZA | cctld = [[.za]] | today = | footnote_a = }} '''ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]​៖ South Africa) ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការ​ថា '''សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Republic of South Africa) គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ស្ថិតនៅ​ប៉ែក​ខាងត្បូងបង្អស់នៃ​[[អាហ្វ្រិក|ទ្វីបអាហ្វ្រិក]]​។ ជាមួយនឹង[[ប្រជាសាស្ត្រអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|ប្រជាជនជាង ៦០ លាននាក់]] ប្រទេសមួយនេះមានទំហំផ្ទៃដីប្រមាណ ១,២១៩,៩១២ គម<sup>២</sup>។ អាហ្វ្រិកខាងត្បូងមានរដ្ឋធានីចំនួនបីគឺ៖ [[ប្រេតូរីយ៉ា]] (នីតិប្រតិបត្តិ), [[ប្លូមហ្វង់តាញ]] (តុលាការ) និង[[កាប់]] (នីតិបញ្ញត្តិ)។ ចំណែកឯទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសមានឈ្មោះថា [[ចូហានណេសបួរ]] ហើយប្រជាជនជាង ៨០% ជាជនជាតិស្បែកខ្មៅ។<ref name="safacts" /> ប្រទេស​អាហ្វ្រិកខាងត្បូងមាន​ឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ២,៧៩៨ គីឡូម៉ែត្រ អូសបន្លាយតាមភាគត្បូងប្រទេសដោយជាប់នឹង​[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។<ref>{{cite web |url=http://www.samsa.org.za/ |title=South African Maritime Safety Authority |publisher=South African Maritime Safety Authority |access-date=24 មេសា 2022 |archive-date=29 ធ្នូ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229120804/http://www.samsa.org.za/ |url-status=dead |archivedate=2008-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229120804/http://www.samsa.org.za/ }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |website=The World Factbook |title=Coastline |publisher=CIA |access-date=24 មេសា 2022 |archive-date=16 កក្កដា 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |url-status=dead |archivedate=2017-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html }}</ref><ref name=safacts>{{cite web |url=http://www.southafrica.info/about/facts.htm |title=South Africa Fast Facts |publisher=SouthAfrica.info |date=April 2007 |access-date=24 មេសា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719213531/http://www.southafrica.info/about/facts.htm |archive-date=19 កក្កដា 2008 |archivedate=2008-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080719213531/http://www.southafrica.info/about/facts.htm }}</ref> រីឯព្រំដែនគោកវិញ អាហ្វ្រិកខាងត្បូងគឺស្ថិតនៅជាប់ប្រទេស[[ណាមីប៊ី]] [[បុតស្វាណា]] និង[[ស៊ីមបាវេ]]នៅភាគខាងជើង ហើយនៅភាគខាងកើត និងឦសានដោយប្រទេស[[មូសំប៊ិក]] និង[[អេស្វាទីនី]] ហើយវាបានឡោមព័ទ្ធជុំវិញប្រទេស[[ឡឺសូតូ]]។<ref>{{cite web |author=Guy Arnold |url=http://www.britannica.com/eb/article-9113829/LESOTHO |title=Lesotho: Year In Review 1996&nbsp;– Britannica Online Encyclopedia |website=Encyclopædia Britannica |access-date=24 មេសា 2022 |archive-date=22 មិថុនា 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZmWVB1E?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/337131/Lesotho-Year-In-Review-1996 |url-status=live }}</ref> ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូងធ្លាប់ជាដែនដី[[អាណានិគមអង់គ្លេស]] និងទទួលឯករាជ្យពី[[អង់គ្លេស]]កាលពីថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩១០។ កាលពីដើមឡើយ អាហ្វ្រិកខាងត្បូងជា [[ប្រទេស]]មួយកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យសភា]] ដែលមានឈ្មោះថា [[សហភាពអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] ហើយត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅជា "សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងត្បូង" នៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦១។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វ្រិកខាងត្បូង}} {{ផ្នែកទទេ}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាហ្វ្រិកខាងត្បូង}} {{ផ្នែកទទេ}} == មើលផងដែរ == *[[ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក]] ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកភាគខាងត្បូង]] tnmxinah831y7mh0swhsokjrsyvvyg9 ច្បាប់​ស្តី​ពី​របប​សារ​ពត៌មាន 0 9623 342605 340196 2026-11-08T01:39:08Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342605 wikitext text/x-wiki '''ច្បាប់ស្តីពីរបបសារព័ត៌មាន''' ត្រូវបានអនុម័តដោយរដ្ឋសភា នៅថៃ្ងទី ១៨ ខែ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩៩៥​ ដែលសេចក្តីទាំង ស្រុងដូចតទៅ៖[[Ahrunreal168kh.com|KPS Store]] == ជំពូកទី ១ សិទិ្ធ និងសេរីភាពខាងសារព័ត៌‌មាន == ===មាត្រា ១=== ច្បាប់នេះកំណត់របបសារព័ត៌‌មាន និងធានារ៉ាប់រងសេរីភាពសារព័ត៌‌មាន និងសេរីភាពខាងការបោះពុម្ពផ្សាយឲ្យ បានសមស្របតាមមាត្រា ៣១ និងមាត្រា ៤១ នៃ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ===មាត្រា ២=== សារព័ត៌‌មាន មានសិទិ្ធរក្សាការសម្ងាត់ស្តីពីប្រភពព័ត៌‌មានរបស់ខ្លួន។ ===មាត្រា ៣=== ដើមី្បរក្សាឯករាជ្យនៃសារព័ត៌‌មាន ការត្រួតពិនិត្យមុនពេលបោះពុម្ពផ្សាយ ត្រូវហាមឃាត់។ ===មាត្រា ៤=== ការបោះពុម្ពផ្សាយនូវព័ត៌‌មានផ្លូវការដូចជា សេចក្តីថែ្លងការណ៍ ការប្រជុំ កំណត់ហេតុប្រជុំ ឬរបាយការណ៍ណាមួយ។ល។ មិន​អាច​ត្រូវ​ឲ្យ​ផ្តន្ទា​ទោស​បាន​ឡើយ​ប្រសិន​បើការផ្សាយនោះមានលក្ខណៈសមស្របតាមសភាពពេញលេញ ឬសេចក្តីសងេ្ខបត្រឹមត្រូវតាមរឿងពិត។<br /><br /> ព័ត៌‌មានផ្លូវការដែលជាកម្មវត្ថុនៃមាត្រានេះ សំដៅចំពោះ : # សេចក្តីថែ្លងការណ៍ ការប្រជុំ កំណត់ហេតុប្រជុំ ឬរបាយការណ៍របស់រដ្ឋសភា រាប់ទាំងគណៈកម្មាធិការ ឬគណៈកម្មការនានារបស់រដ្ឋសភាផង លើក​លែង​តែ​ក្នុង​ករណីរដ្ឋសភាធ្វើការប្រជុំសម្ងាត់ ដូចមានចែងក្នុង មាត្រា៨៨ នៃ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ # សេចក្តីថែ្លងការណ៍ ការប្រជុំ កំណត់ហេតុប្រជុំ ឬរបាយការណ៍នៃផែ្នកនីតិប្រតិបតិ្ត រួមទាំងសេចក្តីថែ្លង ការណ៍របស់រដ្ឋមន្រ្តី និងមន្រ្តីនានាផង។ # គ្រប់ទិដ្ឋភាពនៃដំណើរការរបស់តុលាការ រាប់ទាំងនីតិវិធីទាំងឡាយផង លើកលែងតែក្នុងករណីដូចខាង ក្រោមនេះ : * តុលាការហាមមិនអោយបើកចំហដល់សាធារណជន * បញ្ញតិ្តដោយមាត្រា ១៦ នៃច្បាប់នេះដែលទាក់ទងទៅនឹងអាថ៌‌កំបាំងរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗនៅក្នុងដំណើរ ជំនុំជំរះកី្ត * សំណុំរឿងដែលនៅក្នុងការអងេ្កតស៊ើបសួររបស់តុលាការនៅឡើយ ។ ===មាត្រា ៥=== 1. '''គោលការណ៍ទូទៅ''' <br /> សារព័ត៌‌មាន មានសិទិ្ធទទួលព័ត៌‌មានដែលស្ថិតក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល លើកលែងតែព័ត៌‌មានណា ដែលបណ្តាលអោយ : * អន្តរាយដល់សនិ្តសុខជាតិ * អន្តរាយដល់ទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសដទៃ * មានការបំពានលើសិទិ្ធរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ដោយរាប់ទាំងសំណុំរឿងរបស់មន្រី្តរាជការ សំណុំរឿងពេទ្យ សំណុំរឿង និងឯកសារផ្លូវការសម្ងាត់ៗ ដទៃ​ទៀត​ជា​ដើម * មានការលាតត្រដាងឯកសារសម្ងាត់ផែ្នកពាណិជ្ជកម្ម ផែ្នកហិរញ្ញវត្ថុដែលបានមកបុគ្គល ឬអង្គភាពត្រឹមត្រូវតាមច្បាប់ណាមួយ និង​ការ​លាត​ត្រដាង​នូវ​ព័ត៌‌​មាន​ដែលពាក់ព័​ន្ធទៅនឹងបទបញ្ជា ឬការត្រួតពិនិត្យ របស់ស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុ * ប៉ះពាល់ដល់សិទិ្ធជនណាម្នាក់ក្នុងការនាំអោយមានជំនុំជំរះកី្តដោយអយុតិ្តធម៌‌ * មានគ្រោះថ្នាក់ដល់មន្រ្តីដែលត្រូវអនុវត្តច្បាប់ ឬត្រូវបំពេញបេសកម្មរបស់ខ្លួន 2-'''ការស្នើសុំព័ត៌‌មាន''' <br /> ការស្នើសុំព័ត៌‌មានត្រូវធ្វើឡើងជាលាយល័ក្ខណ៍អក្សរ ហើយត្រូវបញ្ជាក់អោយបានច្បាស់លាស់អំពីព័ត៌‌មានដែល ស្នើសុំទៅស្ថាប័ននានា។<br /> មន្រ្តី​មាន​សមត្ថកិច្ច​ដែល​គ្រប់គ្រងស្ថាប័ននោះ ត្រូវឆ្លើយតបទៅនឹងពាក្យសុំក្នុងរយៈពេលសាមសិបថៃ្ង (៣០ថៃ្ង) យ៉ាងយូរ ប្រសិន​បើ​ការ​ស្នើ​សុំ​នោះ​ត្រូវ​បាន​បដិសេធ​ទាំងស្រុង ឬខ្លះៗនោះ ហេតុផលនៃការបដិសេធត្រូវបញ្ជាក់អោយ បានច្បាស់លាស់ជាលាយល័ក្ខណ៍អក្សរ។ == ជំពូកទី ២ ការទទួលខុសត្រូវនៃអ្នកសារព័ត៌‌មាន == ===មាត្រា ៦=== អ្នកសារព័ត៌‌មាន មានសិទិ្ធបង្កើតសមាគម អ្នកសារព័ត៌‌មាន។ សមាគមអ្នកសារព័ត៌‌មាននោះត្រូវមានលក្ខណៈឯករាជ្យ។ សមាគមអ្នកសារព័ត៌‌មាននីមួយៗ ត្រូវ​អនុម័ត​លក្ខនិ្តកៈរបស់ខ្លួនដែលមិនផ្ទុយនឹងច្បាប់ជាធរមាន ដោយមានការយល់ព្រមពីសមាជិកតាមការបោះឆ្នោត។ អ្នកដឹកនាំសមាគមអ្នក​សារ​ព័ត៌‌មាន​ដែល​ជា​សមាជិកក្រុមអភិបាល ត្រូវមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសតាមលក្ខណៈប្រជាធិបតេយ្យ។ ===មាត្រា ៧=== សមាគមអ្នកសារព័ត៌‌មាននីមួយៗ ត្រូវតាក់តែងក្រមសីលធម៌‌ដើមី្បអនុវត្តក្នុងសមាគមរបស់ខ្លួន ដែលអ្នកសារព័តមាន មាន​កាតព្វកិច្ច​គោរព​គោល​ការណ៍​ចាំ​បាច់​ជាអាទិ៏ដូចតទៅ : # គោរពសច្ចធម៌‌ និងគោរពសិទិ្ធយល់ដឹងនូវសច្ចធម៌‌របស់សាធារណជន។ # ត្រូវផ្សាយនូវដំណឹងទាំងឡាយដោយសុចរិត ព្រមទាំងធ្វើអត្ថាធិប្បាយ ឬរិះគន់ឲ្យត្រឹមត្រូវ និងសមស្រប តាមគតិយុត្តិធម៌‌។ # ត្រូវរាយការណ៍តែតាមហេតុការណ៍ដែលខ្លួនដឹងពីប្រភពដើមតែប៉ុណ្ណោះ អ្នកសារព័ត៌‌មានមិនត្រូវបំបាត់ចោលនូវព័ត៌‌មានសំខាន់ៗ ឬ​កែ​បន្លំ​ឯកសារ​ផេ្សងៗ​ឡើយ​។ # ប្រើវិធីសុចរិតត្រឹមត្រូវដើមី្បសែ្វងរកដំណឹង [[រូបថត]] និងឯកសារផេ្សងៗ។ # ត្រូវធ្វើការកែតម្រូវនូវព័ត៌‌មានណាដែលចេញផ្សាយរួចហើយៗមានលក្ខណៈមិនជាក់លាក់ និងនាំឲ្យមាន ការយល់ច្រឡំ។ # ត្រូវចៀងវាងការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌‌មាន ដែលញុះញង់ឲ្យមានការប្រកាន់ ពូជសាសន៍ ពណ៌‌សម្បុរ ភេទ ភាសា ជំនឿ សាសនា មតិ ឬនិន្នាការនយោបាយ ដើម​កំណើត​ជាតិ ​ឋានៈសង្គម ធនធាន ឬស្ថានភាពដទៃទៀត។ # ត្រូវគោរពសិទិ្ធ និងសេរីភាពរស់នៅក្នុងជីវភាពឯកជនរបស់បុគ្គល។ # ត្រូវគោរពអោយបានហ្មត់ចត់ តាមក្បួនវេយ្យាករណ៍ក្នុងការសរសេរអត្ថបទ។ # ហាមបោះពុម្ពផ្សាយអត្ថបទ ឬរូបភាពអាសអាភាស និងរូបភាពនៃអំពើហិង្សា។ # ហាមរំលោភលើសិទិ្ធ ដើមី្បមានការជំនុំជំរះក្តីដោយយុត្តិធម៌‌របស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ដូចមានចែងក្នុង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ # ត្រូវចាត់ទុកចំណុចដូចខាងក្រោមនេះ ជាការរំលោភដ៏ធ្ងន់ធ្ងរខាងផែ្នកវិជ្ជាជីវៈរបស់អ្នកសារព័ត៌‌មាន : * ការលួចចម្លងគំនិត ឬស្នាដៃរបស់អ្នកដទៃមកដាក់ថាជារបស់ខ្លួន * បន្លំអោយគេយល់ខុសដូចជា ការសរសេរបញ្ឆិតបញ្ឆៀងដើមី្បអោយអ្នកអានមានការសង័្សយដោយ អយុត្តិធម៌‌លើបុគ្គលណាម្នាក់ ក្រុម បក្សណាមួយ * ការមួលបង្កាច់ បរិហាកេរ្តិ៏ និងការជេរប្រមាថ * ការទទួលសំណូកក្នុងបែបណាមួយ ប$ការជំរិតយកប្រាក់ ដើមី្បជាថ្នូរនឹងការបោះពុម្ពផ្សាយ ឬមិនបោះ ពុម្ពផ្សាយនូវព័ត៌‌មានណាមួយ។ ===មាត្រា ៨=== មុនពេលចាប់ផ្តើមចែកចាយសារព័ត៌‌មាន និយោជក ឬនិពន្ធនាយកត្រូវធ្វើពាក្យមួយច្បាប់ (០១ច្បាប់) ជូនមក​ក្រសួង​ព័ត៌‌មាន​ដើមី្ប​បញ្ជាក់​អំពី​អត្ត​សញ្ញាណ​របស់​ខ្លួន ក្រសួងនេះត្រូវចេញបង្កាន់ដៃអោយទៅសារព័ត៌‌មាន ពេលបាន ទទួលសំណុំបែបបទទាំងមូល។<br /> ក្នុងករណីដែលនាយកការផ្សាយជាសមាជិករដ្ឋសភា ឬស្ថាប័នដែលមានអភ័យឯកសិទិ្ធ សារព័ត៌‌មាននោះត្រូវចាត់ តាំង​ឲ្យ​មាន​សហនាយក​ការ​ផ្សាយ​ម្នាក់​ទៀត​ និយោជក ឬនិពន្ធនាយកដែលមិនគោរពបែបបទនេះជាមុន ត្រូវផ្តន្ទាទោស ពិន័យជាប្រាក់ ពីប្រាំសែនរៀល(​៥០០.០០០រៀល)​​ទៅ​មួយ​លាន​ប្រាំ​សែន​រៀល (១ ៥០០.០០០រៀល) ក្នុងករណីមិនរាងចាលត្រូវពិន័យជាប្រាក់ទេ្វ ឡើង។ ===មាត្រា ៩=== សំណុំបែបបទដែលនិយោជក ឬនិពន្ធនាយក ត្រូវបំពេញមានជាអាទិ៏ : * អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណនៃសារព័ត៌‌មាន * ឈ្មោះ និងអាស័យដ្ឋានរបស់នាយក ឬនិពន្ធនាយក * ឈ្មោះនិងអាស័យដ្ឋានរបស់រោងពុម្ព * លិខិតថ្កោលទោស រាល់ការផ្លាស់ប្តូរព័ត៌‌មានខាងលើនេះ ត្រូវជូនដំណឹងទៅក្រសួងព័ត៌‌មានប្រាំថៃ្ង (៥ថៃ្ង) មុន លើកលែងតែករណីប្រធានសកិ្ត ។ ===មាត្រា ១០=== ជនណាម្នាក់ដែលយល់ថាអត្ថបទណាមួយ ទោះជាសរសេរបញ្ឆិតបញ្ឆៀងក៏ដោយ រូបគំនូរ ឬរូបថតណាមួយនៃសារព័ត៌‌មាន ណា​មួយ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ខុស​ពី​ការពិត ធ្វើឲ្យខូចខាតដល់កិត្តិយស និងសេចក្តីថៃ្លថ្នូររបស់ខ្លួន មានសិទិ្ធទាមទារ អោយសារព័ត៌‌មាននោះធ្វើការកែតម្រូវ ឬមានសិទិ្ធឆ្លើយតប និងធើ្វបណ្តឹង ពីបទបរិហាកេរិ៏្ត ពីបទមួលបង្កាច់ ឬពីបទជេរ ប្រមាថ ចំពោះការប៉ះពាល់កិតិ្តយស និងសេចក្តីថៃ្លថ្នូរ​​រ​បស់​ ខ្លួន។ ចម្លើយកែតម្រូវ ឬឆ្លើយតប ត្រូវ​ចុះ​ផ្សាយ​ក្នុង​រយៈពេល ប្រាំពីរថៃ្ង (៧ថៃ្ង) យ៉ាងយូរ ឬនៅលេខបន្ទាប់ ក្រោយពីបានទទួលការទាមទារឲ្យកែតម្រូវ ឬឆ្លើយតប។<br /> <br /> ចំពោះ​ករណី​ដែល​ពាក់​ព័ន្ធ​ដល់​បុគ្គល​សាធារណៈ គ្រប់ការពោលអះអាង ឬការទំលាក់កំហុសដែលអ្នកសារព័ត៌‌មាន យកមកចុះផ្សាយដោយផ្ទាល់ ឬ​ក៏​យក​មក​ចុះផ្សាយបន្តខុសពីការពិត ក្នុងបំណងបំផ្លាញបុគ្គលសារណៈនោះ គឺជាការមួល បង្កាច់ដែលច្បាប់ហាមឃាត់។ <br /><br /> បើតុលាការរកឃើញថា ការ​ផ្សាយ​ណា​មាន​លក្ខណៈ​ខុសពីការពិត តាមបណ្តឹងរបស់ដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណី តុលាការ អាចបង្គាប់អោយសារព័ត៌‌មាននោះ : * ចុះផ្សាយនូវការកែតម្រូវ ឬ * សងជម្ងឺចិត្ត ឬ * ចុះផ្សាយនូវការកែតម្រូវផង និងបង់ប្រាក់សងជម្ងឺចិត្តផង។ អត្ថបទកែតម្រូវដែលអ្នកសារព័ត៌‌មាន មានកាតព្វកិច្ចផ្សាយ ត្រូវចុះផ្សានៅទំព័រដូចគ្នា និងមានទំហំអក្សរប៉ុនគ្នា និង អត្ថបទដែលបានចាត់ទុកថា ជា​អត្ថបទ​ធ្វើ​អោយ​ខូចខាតកិតិ្តយស និងសេចក្តីថៃ្លថ្នូររបស់គេ លើសពីនេះ តុលាការអាចផ្តន្ទាទោសពិន័យជាប្រាក់ពី មួយលានរៀល (១.០០០.០០០រៀល) ទៅ​ប្រាំ​លាន​រៀល (៥.០០០.០០០រៀល) ទៀតក៏បាន។ <br /><br /> ម៉្យាងទៀតក្នុងករណីដែលមានការវិនិច្ឆ័យអំពីអំពើណាមួយដែលមានចែងក្នុងកថាខ័ណ្ឌខាងលើ តុលាការអាចបញ្ជា​ឲ្យ​បិទ​ផ្សាយ​សេចក្តី​សំរេច​របស់​ខ្លួន​នៅ​ទីកនែ្លងទាំងឡាយ ដែលតុលាការនឹងបញ្ជាក់ ដោយឲ្យជនជាប់ចោទទទួលបន្ទុក ចេញសោហ៊ុយ ហើយតុលាការអាចចុះផ្សាយ សាលក្រម​នេះ​ក្នុង​សារ​ព័ត៌‌មាន មួយ ឬច្រើន និងឲ្យជនជាប់ចោទទទួលបន្ទុក ចេញសោហ៊ុយទាំងអស់ ដោយកម្រិតត្រឹមមួយលានរៀល (១.០០០.០០០រៀល) យ៉ាងច្រើនបំផុត ===មាត្រា ១១=== សារព័ត៌‌មានមិនត្រូវបោះពុម្ពផ្សាយនូវអ្វីដែលនាំអោយប៉ះពាល់ដល់សណ្តាប់ធ្នាប់សាធារណៈដោយញុះញង់ដោយ ផ្ទាល់ឲ្យមនុស្សម្នាក់ ឬច្រើននាក់ ប្រព្រឹត្ត​អំពើហិង្សា ការប្រព្រឹត្តបទល្មើសដែលមានចែងខាងលើនេះ ត្រូវផ្តន្ទាទោសពិន័យជាប្រាក់ពីមួយលានរៀល (១.០០០.០០០ រៀល)ទៅប្រាំលានរៀល (៥.០០០.០០០រៀល) បុគ្គលរងគ្រោះដោយអំពើខាងលើ មានសិទិ្ធតាំងខ្លួនជាដើមបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីទៅតុលាការ គ្រប់ករណីទាំងអស់ តុលាការ​ត្រូវ​ពិនិត្យទៅលើទំនាក់ទំនងដោយផ្ទាល់រវាងអត្ថបទញុះញង់ នឹងអំពើនោះ អត្ថបទដែលមានចំណាស់លើសពីបីខែ (៣ខែ) មិន​អាច​យក​មក​សំអាង​ក្នុង​ការ​ចោទ​ប្រកាន់​បានឡើយ។ ===មាត្រា ១២=== សារព័ត៌‌មានមិនត្រូវបោះពុម្ពផ្សាយ ឬផ្សាយបន្តនូវព័ត៌‌មានដែលបណ្តាលអោយប៉ះពាល់ដល់សនិ្តសុខជាតិ និងសេ្ថរភាពនយោបាយ។<br /> និយោជក និពន្ធនាយក ឬអ្នកនិពន្ធអត្ថបទអាចត្រូវផ្តន្ទាទោសពិន័យជាប្រាក់ពីប្រាំលានរៀល (៥.០០០.០០០រៀល) ទៅដប់ប្រាំលានរៀល (១៥ ០០០.០០០រៀល) ដោយ​មិន​ទាន់​គិត​ដល់ការផ្តន្ទាទោសតាមច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ។<br /> ក្រសួងព័ត៌‌មាន និងក្រសួងមហាផៃ្ទមានសិទិ្ធប្រមូលយកអត្ថបទល្មើស និងសារព័ត៌‌មានលេខចេញផ្សាយអត្ថបទ ល្មើស ដែល​ចេញ​ផ្សាយ​ដោយ​សារ​ព័ត៌‌​មាន​នោះ។ ក្រសួងព័ត៌‌មានសិទិ្ធផ្អាកការផ្សាយក្នុងរយៈពេលមិនហួសពីសាមសិប ថៃ្ង (៣០ថៃ្ង) ហើយបញ្ជូន​សំណុំ​រឿង​ទៅ​តុលាការ។ ===មាត្រា ១៣=== សារព័ត៌‌មានមិនត្រូវបោះពុម្ពផ្សាយ ឬផ្សាយបន្តការមិនពិតដែលជាការជេរប្រមាថ ការមើលងាយដល់ស្ថាប័នជាតិ ការ​ផ្សាយ​បែប​នេះ​អាច​ត្រូវ​ផ្តន្ទាទោស​ពិន័យ​ជាប្រាក់ពី ពីរលានរៀល (២.០០០.០០០រៀល) ទៅដប់លានរៀល (១០.០០០.០០០រៀល)។ ===មាត្រា ១៤=== សារព័ត៌‌មានមិនត្រូវបោះពុម្ពផ្សាយនូវអ្វីដែលប៉ះពាល់ដល់ប្រពៃណីល្អរបស់សង្គមជាតិជាអាទិ៏ : * ពាក្យអសុរោះមិនគួរគបី្បដូចជា អាមឹង ជាដើម * ពាក្យដែលពិពណ៌‌នាចំៗ អំពីសកម្មភាពរួមរក្ស * រូបគំនូរ ឬរូបថត ដែលបង្អាញនូវ កេរិ៏្តភេទ ឬរូបអាក្រាត លើកលែងទិសដៅសំរាប់អប់រំចេញ * រូបភាពដែលប្រមាថមើលងាយបៀ្របធៀបការរំលោភទៅលើមាត្រានេះ អាចត្រូវផ្តន្ទាទោសពិន័យជាប្រាក់ពីមួយលានរៀល (១.០០០.០០០រៀល) ទៅ​ប្រាំ​លាន​រៀល(៥.០០០.០០០រៀល)។ ===មាត្រា ១៥=== លើកលែងតែមានការអនុញ្ញាតពីតុលាការ សារព័ត៌‌មានពុំអាចផ្សាយដំណឹង រូបថត ឬគំនូរ ដែលអាចឲ្យអ្នកអាន ស្គាល់ឈ្មោះ និងភិនភាគនៃ : * ភាគីក្នុងរឿងរដ្ឋប្បវេណី ដែលទាក់ទងទៅនឹងបិតុភាព អាពាហ៍ពិពាហ៍ រឿងលែងលះប្តីប្រពន្ធ ឬរឿង អាណាព្យាបាលលើកុមារ * យុវជនអាយុតិចជាងដប់ប្រាំបីឆ្នាំ (១៨ឆ្នាំ) ក្នុងរឿងវិវាទរដ្ឋប្បវេណី ឬព្រហ្មទណ្ឌ * ស្រី្តដែលទទួលរងគ្រោះដោយអំពើរំលោភលើរាងកាយ ឬអំពើចាប់បង្ខំសេពសន្ធវៈ។ ក្នុងករណីដែលសាមីជន ឬអ្នកអាណាព្យាបាលយល់ព្រមជាលាយល័ក្ខណ៍អក្សរ សារព័ត៌‌មានអាចផ្សព្វផ្សាយរឿង នេះបាន លើកលែងតែការផ្សាយនេះ នាំ​ឲ្យ​ប៉ះ​ពាល់ដល់ការស៊ើបអងេ្កតរបស់តុលាការ។ <br /> បុគ្គលណាដែលត្រូវសារព័ត៌‌មានបំពានសិទិ្ធខាងលើនេះ មានសិទិ្ធប្តឹងទៅតុលាការដើមី្បទាមទារជម្ងឺចិត្ត ការប្រប្រព្រឹត្តល្មើសនឹងបទប្បញ្ញតិ្តខាងលើនេះ ត្រូវផ្តន្ទាទោសពិន័យជាប្រាក់ពីមួយលានរៀល (១.០០០.០០០រៀល) ទៅប្រាំលានរៀល (៥.០០០.០០០រៀល)។ ===មាត្រា ១៦=== ដំណឹងផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម អាចចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈភូតកុហក បើការផ្សាយនោះមានន័យបំផ្លើសហួសហេតុអំពី គុណភាព ឬគុណសម្បតិ្តផលិតផល ឬសេវាណាមួយ បណ្តាឲ្យអ្នកប្រើប្រាស់មានការភ័ន្តច្រឡំអំពីគុណភាព ឬគុណសម្បតិ្តនោះ។ <br /> ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មរបៀបនេះត្រូវហាមឃាត់ ប៉ុនែ្ត​សារ​ព័ត៌‌មាន​​ដែលចុះផ្សាយដំណឹងភូតកុហកនេះ មិនមែនជា អ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះមុខច្បាប់ទេ លើកលែងតែសារព័ត៌‌មាននេះនៅតែបន្តផ្សាយដំណឹងនេះ ក្រោយពីបានទទួលការ ហាមប្រាមជាលាយល័ក្ខណ៍អក្សរពី តុលាការ ឬពីក្រសួងមានសមត្ថកិច្ចរួចហើយ។<br /> ផ្ទុយទៅវិញ អ្នកម្ចាស់ឃោសនាពាណិជ្ជកម្មជាអ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះមុខច្បាប់ និងចំពោះតុលាការ បើមានការ ប្តឹងផ្តល់អំពីបុគ្គល ឬ​សមាគម​អ្នក​ប្រើ​ប្រាស់​ណាមួយ ដែលបានទទួលការខូចខាតប្រយោជន៍បណ្តាលមកពីការផ្សាយ ពាណិជ្ជកម្មភូតកុហកនេះ។<br /> ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មភូតកុហក អាច​ត្រូវ​ផ្តន្ទាទោស​ពិន័យ​ជាប្រាក់ពីមួយលានរៀល (១.០០០.០០០រៀល) ទៅប្រាំលានរៀល(៥.០០០.០០០រៀល)។ == ជំពូកទី ៣ ការប្រកួតប្រជែង == ===មាត្រា ១៧=== បុគ្គលណាក៏ដោយ ទោះជារូបវន្តបុគ្គលកី្ត ឬនីតិបុគ្គលកី្ត មិនអាចធ្វើជាម្ចាស់ ឬជាអ្នកកាន់កាប់សារព័ត៌‌មានជាភាសា ខែ្មរលើសពីពីរ (២) ឡើយ​នៅ​ក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ===មាត្រា ១៨=== ចំនួនសរុបទាំងអស់នៃសារព័ត៌‌មានជាភាសាខែ្មរ ដែលកាន់កាប់ដោយជនបរទេស មិនត្រូវអោយលើសពីមៃ្ភភាគរយ (២០%) នៃ​ចំនួន​សារ​ព័ត៌‌មាន​ជា​ភាសា​ខែ្មរ​ទាំងអស់​ដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ឡើយ។<br /> សារព័ត៌‌មានដែលកាន់កាប់ដោយជនបរទេស ដែលបានអនុញ្ញាតអោយចេញផ្សាយរួចហើយ មិនអាចត្រូវបិទដោយ មូលហេតុ​ថយ​ចុះ​ចំនួន​សរុប​ទាំងអស់​នៃ​សារ​ព័ត៌‌មានជាភាសាខែ្មរនោះទេ។ == ជំពូកទី ៤ ការតម្កល់ទុក == ===មាត្រា ១៩=== និពន្ធនាយក ឬនាយកការផ្សាយ ត្រូវតម្កល់ទុកសារព័ត៌‌មានរាល់លេខរបស់ខ្លួនចំនួនពីរច្បាប់ (០២ច្បាប់) នៅបណ្ណាជាតិ និងប្រាំមួយច្បាប់ (០៦ច្បាប់) ទៀត​នៅ​ក្រសួងព័ត៌‌មាន។ ការតម្កល់ទុកនេះត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈពេលដប់ប្រាំថៃ្ង (១៥ថៃ្ង) ចំពោះការបោះពុម្ពនៅភ្នំពេញ និងសែសិបប្រាំថៃ្ង (៤៥ថៃ្ង) នៅ​កនែ្លង​ដទៃ​ទៀត ដោយគិតពីកាលបរិចេ្ឆទនៃ ការចេញផ្សាយ។<br /> ការប្រព្រឹត្តល្មើសនឹងបទប្បញ្ញតិ្តខាងលើនេះ ត្រូវផ្តន្ទាទោសពិន័យជាអន្តរការណ៍ ដោយក្រសួងព័ត៌‌មានជាប្រាក់ពី បីម៊ឺនរៀល (៣០.០០០រៀល)​ទៅ​បី​សែន​រៀល (៣០០.០០០រៀល)។ == ជំពូកទី ៥ អវសានប្បញ្ញតិ្ត == === មាត្រា ២០=== អំពើប្រព្រឹត្តរបស់និយោជក និពន្ធនាយក ឬអ្នកនិពន្ធអត្ថបទ ដែលរំលោភច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ ត្រូវទទួលទោសតាម ច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ ប៉ុនែ្ត​ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ក៏គ្មានជនណាម្នាក់ត្រូវចាប់ចង ឬជាប់ពន្ធនាគារដោយសារការបព្ចោញមតិឡើយ។ === មាត្រា ២១=== បទប្បញ្ញតិ្តទាំងឡាយដែលមានពីមុនមកហើយទាក់ទងនឹងសារព័ត៌‌មាន ត្រូវចាត់ទុកជានិរាករណ៍។ == ឯកសារយោង == * [https://web.archive.org/web/20110921090319/http://women.open.org.kh/km/press_law ក្រសួង​ព័ត៌មាន] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ច្បាប់នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] iia6k342awwlywziz8n5w0qh1ewlfu0 ផ្លាយ អាស់ 0 10019 342667 340958 2026-11-08T04:21:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342667 wikitext text/x-wiki ផ្លាយអាស់​ជា​កាកសំនល់​សល់​ពី​ចំហេះ​ធ្យូង​ថ្ម។ ផ្លាយអាស់​ជា​ទូទៅ​ ត្រូវ​គេ​ប្រមូល​មក​ពី​បំពង់​ផ្សែង​របស់​រោងចក្រថាមពល​ប្រើ​ធ្យូង​ថ្ម ហើយ​វា​ជា​ផេះ​មួយ​ប្រភេទ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា ផេះធ្យូង​ (coal ash) ដែល​ផេះ​មួយ​ប្រភេទ​ទៀត​ហៅ​ថា ផេះ​បាត (bottom ash) ដែល​គេ​យក​ចេញ​ពី​បាត​របស់​ឡ​ដុត​ធ្យូង។ ដោយ​អាស្រ័យ​លើ​ប្រភព​និង​លក្ខណៈ​របស់​ធ្យូង​ថ្ម​ដែល​គេ​ដុត នោះ​សារធាតុ​ផ្សំ​របស់​ផ្លាយ​អាស់ ប្រែប្រួល​ខុស​គ្នា​គួរ​អោយ​កត់​សំគាល់ ប៉ុន្តែ​ផ្លាយ​អាស់​គ្រប់​ប្រភេទ​ទាំង​អស់ សុទ្ធ​តែ​មានក្នុង​​បរិមាណយ៉ាង​ច្រើន​ នៃ ស៊ីលីកូនឌីអុកស៊ីត (SiO<sub>2</sub>)(ទាំង​ជាអសណ្ឋាន​និងជា​​គ្រីស្តាលីន)​និង​កាល់ស្យូម​អុកស៊ីត (CaO)។ កាល​ពី​មុន​ផ្លាយ​អាស់ ត្រូវ​បាន​គេបង្ហុយ​​ចោលទៅ​​ក្នុង​បរិយាកាស ប៉ុន្តែ​អីលូវ​នេះ​ច្បាប់​ស្តី​ពី​ការ​​បំពុលបរិស្ថាន​​របស់​ឧបករណ៍ប្រើ​ប្រាស់ បាន​ដាក់​កំហិត​អោយ​ឃាត់​ទុក​ផ្លាយអាស់​មិន​អោយ​ហុយ​ចូល​ក្នុង​បរិយាកាស​ដូច​មុន​ទៀត​ទេ។ នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិច ផ្លាយអាស់​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្តុក​ទុក​នៅ រោងចក្រ​ថាមពល​ធ្យូងថ្ម។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​ជា​ទូទៅ​សំរាប់​បន្ថែម​ទៅ​លើ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន នៅ​ក្នុង​ផលិតកម្ម​បេតុង ដែល​វា​បាន​ផ្តល់​ទាំង​គុណ​ប្រយោជន៍​ផ្នែក​បច្ចេកទេស​និង​សេដ្ឋកិច្ច។ គេ​កំពុង​តែប្រើ​វា​ច្រើន​ឡើងៗនៅ​ក្នុង​ការ​សំយោគ​នៃ[[​ធរណីប៉ូលីមែរ]] និង[[​សេអូលីត]]​ផង​ដែរ។ == ធាតុ​ផ្សំ​គីមី​និង​ចំនាត់​ថ្នាក់ == {| class="bordered infobox" style="text-align:center" width="250px" cellpadding="2" |- !colspan="1"|សារធាតុ​ផ្សំ |'''[[ធ្យូង​ប៊ីទូម|ប៊ីទូម]]''' |'''[[អនុប៊ីទូម]]''' |'''[[លីញីត]]''' |- !colspan="1"|SiO<sub>2</sub> (%) |20-60 |40-60 |15-45 |- !colspan="1"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> (%) |5-35 |20-30 |20-25 |- !colspan="1"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> (%) |10-40 |4-10 |4-15 |- !colspan="1"|[[calcium oxide|CaO]] (%) |1-12 |5-30 |15-40 |- !colspan="1"|[[loss on ignition|LOI]] (%) |0-15 |0-3 |0-5 |} ផ្លាយ​អាស់​ឡើង​រឹង​ពេល​ដាក់​ក្នុង​ចំហាយ​ឧស្ម័ន ហើយ​ប្រមូល​ដោយ​អង្គ​បង្កក​អេឡិចត្រូ​ស្តាទិច រឺ​ក៏​ថង់តំរង។ ដោយ​សារ​តែ​ភាគល្អិត​កក​ចូល​គ្នា​ពេល​ដាក់​ក្នុង​ចំហាយ​ឧស្ម័ន ភាគល្អិត​ផ្លាយអាស់​ជា​ទូទៅ​មាន​រាង​ស្វ៊ែរ ហើយ​មាន​ទំហំ ចាប់​ពី​ 0.5 µm ទៅ 100 µm។ ពួក​វា​មួយ​ផ្នែក​ធំផ្សំ​ពី​​ ស៊ីលីកូន​ឌីអុកស៊ីត ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ពីរ​យ៉ាង: មួយ អសណ្ឋាន ដែល​មាន​រាង​មូល​រលោង និងមួយ​ទៀត គ្រីស្តាលីន ដែល​មាន​រាង​ជ្រុង ស្រួច កញ្ឆិញ​កញ្ឆុញ; អាលុយមីញ៉ូមអុកស៊ីត​ (Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>) និង ដែក​អុកស៊ីត(Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>)។ ផ្លាយអាស់​ ជា​ទូទៅ​អេតេរ៉ូសែន​ខ្លាំង​ ប្រកប​ដោយ​ភាគល្អិតថ្លាចំរុះ​គ្នា ដែល​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​គ្រីស្តាល់​ដែល​គេ​អាច​កត់​សំគាល់​បាន ដូច​ជា​ក្វាត មុយលីត និង ដែក​អុកស៊ីត​ផ្សេង​ទៀត។ មាន​ផ្លាយអាស់​ពីរ​ថ្នាក់ ដែល​កំនត់ដោយ [[ASTM International|ASTM]] C618: ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់ F និង​ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​ C។ ចំនុច​ខុស​គ្នា​សំខាន់​រវាង​ថ្នាក់​ទាំង​ពីរ​នេះ គឺ​បរិមាណ​កាល់ស្យូម, ស៊ីលីកា, អាលុយមីញ៉ូម និង​បរិមាណ​ដែក​ នៅ​ក្នុង​ផេះ។ លក្ខណៈ​គីមី​របស់​ផ្លាយអាស់ អាស្រ័យ​ជា​ខ្លាំង​នឹង​ធាតុគីមី​ផ្សំ​របស់​ធ្យូង​ថ្ម​ដែល​គេ​យក​មក​ដុត (មានន័យ​ថា [[anthracite]], [[ធ្យូង​ប៊ីទូម|ប៊ីទូម]], និង​ [[លីញីត]]).<ref name="ASTM Pozzolan" >{{cite web |url=http://www.astm.org/cgi-bin/SoftCart.exe/DATABASE.CART/REDLINE_PAGES/C618.htm?L+mystore+lsft6707 |title=ASTM C618 - 08 Standard Specification for Coal Fly Ash and Raw or Calcined Natural Pozzolan for Use in Concrete |accessdate=2008-09-18 |publisher=ASTM International }}</ref> មិន​មែន​ផ្លាយអាស់​ទាំងអស់ សុទ្ធតែ​គោរពតាម​ស្តង់ដា ASTM C618 នោះ​ទេ, ទៅ​តាម​ប្រភេទ​នៃ​ការ​អនុវត្ត​ជាក់​ស្តែង ពេល​ខ្លះ​វា​មិន​ចាំបាច់​ទេ។ ផេះ​ប្រើ​​ជំនួស​អោយ​ស៊ីម៉ង់ត៍ ត្រូវ​គោរព​តាម​ស្តង់ដា​សាងសង់​ជា​ដាច់ខាត ប៉ុន្តែ​មិន​មាន​ស្តង់ដា​បរិស្ថាន​ណា​មួយ​ ត្រូវ​បាន​គេ​បង្កើត​ឡើង​នៅ​អាមេរិច​ទេ។ 75% នៃ​ផេះ​ត្រូវ​មាន [[ភាពល្អិត]] ស្មើ​ 45 µm រឺ​តូច​ជាង, ហើយ​ មាន​បរិមាណ​កាបូន ដែល​វាស់​ដោយ​ loss on ignition (LOI), មាន​តំលៃ​តិច​ជាង​ 4%។ នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិច LOI ត្រូវ​តិច​ជាង 6%។ របាយ​ទំហំ​ភាគល្អិត​នៃ​ផ្លាយអាស់​មិន​ទាន់​កែច្នៃ ប្រែ​ប្រួល​មិន​ទៀងទាត់ អាស្រ័យ​តាម​ម៉ាស៊ីន​កិនធ្យូងថ្ម និង ម៉ាស៊ីន​កំដៅ។ ដូច្នេះ​ហើយ​ផ្លាយអាស់​ដែល​ត្រូវ​យក​មក​ប្រើ​ក្នុង​បេតុង ចាំបាច់​ត្រូវ​តែ​កែច្នៃ ដោយ​ប្រើ​ឧបករណ៍​រែង ដូច​ជា​ mechanical air classifiers។ === ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​F === ចំហេះ នៃ​អង់ត្រាស៊ីត និង​ធ្យូង​ប៊ីទូម​រឹង ហើយ​ចាស់ ជា​ធម្មតា​ផលិត​បាន​ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​F។ ផ្លាយអាស់​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូលាន ហើយ​មាន​បរិមាណ​[[កំបោរ(រ៉ែ)|កំបោរ]] CaO តិច​ជាង​១០%។ ដោយ​វា​មាន​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូឡានិច គ្រាប់​ស៊ីលីកា​និង​អាលុយមីណា ថ្លាៗ ត្រូវ​ការ ភ្នាក់ងារ​បន្ស៊ី ដូច​ជា​ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន កាល់ស្យូម​អុកស៊ីត(កំបោរ) រឺ​ក៏​ទឹក​កំបោរ (កាល់ស្យូម​អ៊ីដ្រុកស៊ីត) ដោយ​មាន​វត្តមាន​ទឹក ដើម្បី​បង្កើត​ប្រតិកម្ម និង​បង្កើត​បាន​ជា​សារធាតុ​ស៊ីម៉ង់ត៍។ តាម​បែប​ម្យ៉ាង​ទៀត ការ​បន្ថែម​កាតាលីករ​គីមី​ដូច​ជា [[សូដ្យូម​ស៊ីលីកាត]] (រឺ​ហៅ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា water glass) ទៅ​ក្នុង​ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់ F អាច​បង្កើត​បាន​ជា​[[ធរណី​ប៉ូលីមែរ]]។ === ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​C === ផ្លាយអាស់​ផលិត​ចេញ​ពី​ចំហេះ​លីញីត​ខ្ចី រឺ ធ្យូងថ្ម​អនុប៊ីទូម លើស​ពី​មាន​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូឡានិច​ វា​ក៏​មាន​លក្ខណៈ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ខ្លួន​វា​ខ្លះ​ដែរ។ នៅ​ពេល​ដែល​ប៉ះ​នឹង​ទឹក ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​C នឹង​កក​រឹង ហើយ​មាន​រេស៊ីស្តង់​កើន​ឡើងៗ​។ ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​C ជា​ទូទៅ​មាន​កំបោរ​CaO ច្រើន​ជាង ២០%។ ខុស​ពី​ថ្នាក់​F ផ្លាយអាស់​ថ្នាក់​C ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ស៊ីម៉ង់ត៍​ដោយ​ខ្លួន​ឯង មិន​ត្រូវ​ការ​កាតាលីករ។ បរិមាណ អាល់កាលី និង​ស៊ុលផាត (SO<sub>4</sub>) ជា​ទូទៅ​មាន​ច្រើន​ ចំពោះ​ផ្លាយ​អាស់​ថ្នាក់​C។ == កាក​សំនល់​និង​ប្រភព​ទី​ផ្សារ == កាល​ពី​មុន ផ្លាយអាស់ ផលិត​មក​ពី​ចំហេះ​ធ្យូង​ថ្ម ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហុយ​តាម​ផ្សែង​ចូល​ទៅ​ក្នុង​បរិយាកាស។ រឿង​នេះ​បង្កើត​បាន​ជា​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​ដល់​សុខភាព​សាធារណៈ ដែល​ជំរុញ​អោយ​គេ​បង្កើត​ច្បាប់​រឹត​បន្តឹង​ការ​បង្ហុយ​ផ្លាយអាស់​​អោយ​នៅ​ទាប​ជាង​១%​​នៃ​បរិមាណ​ផេះ​ដែល​កើត​ចេញមក។ ក្នុង​ពិភពលោក​ទាំង​មូល ​ផ្លាយអាស់​ច្រើន​ជាង​៦៥%​ ដែល​កើត​​ចេញ​ពី​រោងចក្រ​ថាមពល​ធ្យូង​ថ្ម ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ចាក់​គរ​ចោល។ គ្រាន់​តែ​នៅ​ឥណ្ឌា​តែ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ ផ្លាយអាស់​បាន​ចាក់​ស្រោច​លើ​ដី​ដែល​មាន​ក្រលាផ្ទៃ ១៦០គម<sup>២</sup>។ កាកសំនល់​ផ្លាយ​អាស់​ បានបង្ក​ជា​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​កាន់​តែ​ច្រើន​​ឡើងៗ ក្នុង​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ​ដោយ​សារ​តែ​តំលៃ​នៃ​ការ​ចាក់​គរ​លើ​ដី​ឡើង​ថ្លៃ និង​សារសំខាន់​នៃ​[[ការ​អភិវឌ្ឍ​យូរ​អង្វែង]]។​ ចាប់​ពី​ឆ្នាំ​២០០៥​មក រោងចក្រ​ថាមពល​ធ្យូងថ្ម​របស់​សហរដ្ឋ​អាមេរិច ត្រូវ​បាន​គេ​រាយការណ៍​ថា បាន​បញ្ចេញ​ផ្លាយអាស់​៧១,១​លាន​តោន ដែល​ក្នុង​នោះ ២៩,១លាន​តោន ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​វិស័យ​ផ្សេងៗ។<ref name="acaa2005" >{{cite web | author = American Coal Ash Association | title = CCP Production and Use Survey | url = http://www.acaa-usa.org/PDF/2005_CCP_Production_and_Use_Figures_Released_by_ACAA.pdf | format = PDF | access-date = 2009-01-16 | archivedate = 2007-09-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070911223032/http://www.acaa-usa.org/PDF/2005_CCP_Production_and_Use_Figures_Released_by_ACAA.pdf | url-status = dead }}</ref> ដូច្នេះ​បើ​សិន​ជា​ផ្លាយអាស់​​ទំងន់​៤២លាន​តោន ត្រូវ​យក​ទៅកែ​ច្នៃ​សំរាប់​ប្រើ នោះ​វា​បាន​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​តំរូវ​ការ​ផ្ទៃ​ដី​ចាក់​បំពេញ​ទំហំ ៣៣.៩០០.០០០ម<sup>៣</sup> ។<ref name="acaa2005" /><ref name="epaCCP" >{{cite web | author = U.S. Environmental Protection Agency | authorlink = United States Environmental Protection Agency | title = Using Coal Ash in Highway Construction - A Guide to Benefits and Impacts | url = http://www.epa.gov/epaoswer/osw/conserve/c2p2/pubs/greenbk508.pdf | format = PDF | access-date = 2009-01-16 | archivedate = 2007-11-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071121061054/http://www.epa.gov/epaoswer/osw/conserve/c2p2/pubs/greenbk508.pdf | url-status = dead }}</ref> គុណសម្បត្តិ​ផ្សេង​ទៀត​ទៅ​លើ​បរិស្ថាន​ នៃ​ការ​យក​ផ្លាយ​អាស់​ទៅ​ប្រើ គឺ​វា​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​រូបធាតុ​ដើម​ ដែល​គេ​ត្រូវ​គាស់​កាយ​ចេញ​ពី​ធម្មជាតិ និង យក​ទៅ​ប្រើ​ជំនួស​អោយ​សំភារៈ​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​ត្រូវ​ការ​ថាមពល​ច្រើន​ក្នុងការ​បង្កើត​ដូច​ជា​[[ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន]] ជា​ដើម។​ == បំរើ​បំរាស់​ផ្លាស​អាស់ == ការ​យក​ផ្លាយអាស់​ទៅ​ប្រើ​ឡើង​វិញ ជា​សំភារៈ​វិស្វកម្ម កើត​ចេញ​មក​អំពី​លក្ខណៈ​ប៉ូស្សូឡានិច​របស់​វា មាន​រាង​ស្វ៊ែរ និង​ឯកសណ្ឋាន​គួរ​សម។ ការ​យក​ផ្លាយអាស់​ទៅ​ប្រើ​ឡើងវិញ តាម​លំដាប់​ញឹកញាប់​ខ្លាំង​ទៅ​តិច មាន​ដូច​ជា៖ *ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន និង [[ទឹក​ស៊ីម៉ង់ត៍]] *[[ជើង​ទំនប់​ (ដឹក​ជញ្ជួន)|ជើង​ទំនប់​]] និង​ អង្គ​ចាក់​បំពេញ​បែប​ជា​គ្រោង​ឆ្អឹង *ស្តាប៊ីលីសាស្យុង និង ការ​ពង្រឹង​កាកសំនល់ *គ្រឿង​បន្ថែម​ សំរាប់ [[ក្លាំងគែរ​(ស៊ីម៉ង់ត៍)|ក្លាំងគែរ​ស៊ីម៉ង់ត៍]] *[[ការ​រុក​រាន​តំបន់ដី​រ៉ែ]] *ស្តាប៊ីលីសាស្យុង របស់​[[ដី​អិដ្ឋ|ដី​ទន់​]] *[[ទ្រនាប់​ក្រោម​របស់​ផ្លូវ]] *[[គ្រាប់ថ្ម (កុំប៉ូស៊ីត)|គ្រាប់ថ្ម]] *[[អង្គ​បំពេញ​អាច​ហូរ​បាន]] *ជាតិ​រ៉ែ​បន្ថែម នៅ​ក្នុង [[បេតុង​អាស្វាល់]] *ការ​ប្រើប្រាស់​ផ្សេង​ទៀត រួម​មាន​បេតុង​សែលុយលែរ, [[ធរណី​ប៉ូលីមែរ]], ក្បឿង, [[ថ្នាំលាប]], [[សិត​|​សិត​ដែក]], និង​ជា​អង្គ​បន្ថែម​សំរាប់​ផលិត​ផល​ឈើ​និង​ប្លាស្ទិច។<ref name="epaCCP" /><ref name="USFHA, Fly ash" >{{cite web | author = U.S. Federal Highway Administration | authorlink = Federal Highway Administration | title = Fly Ash | url = http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm | access-date = 2009-01-10 | archivedate = 2007-06-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm | url-status = dead }}</ref> ===ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន=== Owing to its [[pozzolan]]ic properties, fly ash is used as a replacement for some of the [[Portland cement]] content of [[concrete]].<ref name="Scott, 2007, Evolution" >{{cite journal | last =Scott | first =Allan N . | coauthors = Thomas, Michael D. A. | title =Evaluation of Fly Ash From Co-Combustion of Coal and Petroleum Coke for Use in Concrete | url =https://archive.org/details/sim_aci-materials-journal_january-february-2007_104_1/page/62 | journal =ACI Materials Journal | volume =104 | issue =1 | pages =62–70 | publisher =American Concrete Institute |date=January/February 2007 }}</ref> The use of fly ash as a pozzolanic ingredient was recognized as early as 1914, although the earliest noteworthy study of its use was in 1937.<ref name="NCHRP, 1986" >{{cite journal | last = Halstead | first = W. | title = Use of Fly Ash in Concrete | journal = National Cooperative Highway Research Project | volume = 127 |date=October 1986}}</ref> Before its use was lost to the Dark Ages, Roman structures such as [[aqueduct]]s or the [[Pantheon, Rome|Pantheon]] in Rome used volcanic ash (which possesses similar properties to fly ash) as pozzolan in their concrete.<ref name="Moore, Pantheon" >{{cite book | last =Moore | first =David |title =The Roman [[Pantheon, Rome|Pantheon]]: The Triumph of Concrete }}</ref> As pozzolan greatly improves the strength and durability of concrete, the use of ash is a key factor in their preservation. Use of fly ash as a partial replacement for Portland cement is generally limited to Class F fly ashes. It can replace up to 30% by mass of Portland cement, and can add to the concrete’s final strength and increase its chemical resistance and durability. Recently concrete mix design for partial cement replacement with High Volume Fly Ash (50 % cement replacement) has been developed. For Roller Compacted Concrete (RCC)[used in dam construction] replacement values of 70% have been achieved with processed fly ash at the Ghatghar Dam project in Maharashtra, India. Due to the spherical shape of fly ash particles, it can also increase workability of cement while reducing water demand.<ref name="faffhe" >{{cite web | author = U.S. Federal Highway Administration | authorlink = Federal Highway Administration | title = Fly Ash Facts for Highway Engineers | url = http://www.fhwa.dot.gov/pavement/recycling/fafacts.pdf |format=PDF }}</ref> The replacement of Portland cement with fly ash is considered by its promoters to reduce the [[greenhouse gas]] "footprint" of concrete, as the production of one ton of Portland cement produces approximately one ton of [[carbon dioxide|CO<sub>2</sub>]] as compared to zero CO<sub>2</sub> being produced using existing fly ash. New fly ash production, i.e., the burning of coal, produces approximately twenty to thirty tons of CO<sub>2</sub> per ton of fly ash. Since the worldwide production of Portland cement is expected to reach nearly 2 billion tons by 2010, replacement of any large portion of this cement by fly ash could significantly reduce carbon emissions associated with construction, as long as the comparison takes the production of fly ash as a given. ===សំនង់​ជើង​ទេរទំនប់​=== Fly ash properties are somewhat unique as an engineering material. Unlike typical soils used for embankment construction, fly ash has a large uniformity coefficient consisting of [[clay#Definition|clay-sized]] particles. Engineering properties that will affect fly ash’s use in embankments include grain size distribution, [[proctor compaction test|compaction characteristics]], [[shear strength]], [[compressibility]], [[Permeability (fluid)|permeability]], and [[frost heaving|frost susceptibility]].<ref name="faffhe" /> Nearly all fly ash used in embankments are Class F fly ashes. ===ការ​បង្កើន​គុណភាព​ដី=== Soil stabilization is the permanent physical and chemical alteration of soils to enhance their physical properties. Stabilization can increase the shear strength of a soil and/or control the shrink-swell properties of a soil, thus improving the load-bearing capacity of a sub-grade to support pavements and foundations. Stabilization can be used to treat a wide range of sub-grade materials from expansive clays to granular materials. Stabilization can be achieved with a variety of chemical additives including lime, fly ash, and Portland cement, as well as by-products such as lime-kiln dust (LKD) and cement-kiln dust (CKD). Proper design and testing is an important component of any stabilization project. This allows for the establishment of design criteria as well as the determination of the proper chemical additive and admixture rate to be used to achieve the desired engineering properties. Benefits of the stabilization process can include: Higher resistance (R) values, Reduction in plasticity, Lower permeability, Reduction of pavement thickness, Elimination of excavation - material hauling/handling - and base importation, Aids compaction, Provides “all-weather” access onto and within projects sites. Another form of soil treatment closely related to soil stabilization is soil modification, sometimes referred to as “mud drying” or soil conditioning. Although some stabilization inherently occurs in soil modification, the distinction is that soil modification is merely a means to reduce the moisture content of a soil to expedite construction, whereas stabilization can substantially increase the shear strength of a material such that it can be incorporated into the project’s structural design. The determining factors associated with soil modification vs soil stabilization may be the existing moisture content, the end use of the soil structure and ultimately the cost benefit provided. Equipment for the stabilization and modification processes include: chemical additive spreaders, soil mixers (reclaimers), portable pneumatic storage containers, water trucks, deep lift compactors, motor graders. ===សំភារៈ​ចាក់​បំពេញ​ហាប់​ខ្លួន​ឯង=== Fly ash is also used as a component in the production of [[flowable fill]] (also called controlled low strength material, or CLSM), which is used as self-leveling, self-compacting backfill material in lieu of compacted earth or granular fill. The strength of flowable fill mixes can range from 50 to 1,200 [[pound-force per square inch|lbf/in²]] (0.3 to 8.3 [[megapascal|MPa]]), depending on the design requirements of the project in question. Flowable fill includes mixtures of Portland cement and filler material, and can contain mineral admixtures. Fly ash can replace either the Portland cement or fine aggregate (in most cases, river sand) as a filler material. High fly ash content mixes contain nearly all fly ash, with a small percentage of Portland cement and enough water to make the mix flowable. Low fly ash content mixes contain a high percentage of filler material, and a low percentage of fly ash, Portland cement, and water. Class F fly ash is best suited for high fly ash content mixes, whereas Class C fly ash is almost always used in low fly ash content mixes.<ref name="faffhe" /><ref>{{Cite journal | first = K. W. | last = Hennis | first2 = C. W. | last2 = Frishette | contribution = A New Era in Control Density Fill | title = Proceedings of the Tenth International Ash Utilization Symposium | year = 1993 | postscript = <!--None--> }}</ref> ===បេតុង​អាស្វាល់=== Asphalt concrete is a composite material consisting of an asphalt binder and mineral aggregate. Both Class F and Class C fly ash can typically be used as a mineral filler to fill the voids and provide contact points between larger aggregate particles in asphalt concrete mixes. This application is used in conjunction, or as a replacement for, other binders (such as Portland cement or hydrated lime). For use in asphalt pavement, the fly ash must meet mineral filler specifications outlined in [http://www.astm.org/cgi-bin/SoftCart.exe/DATABASE.CART/REDLINE_PAGES/D242.htm?L+mystore+ndfm2845 ASTM D242]. The hydrophobic nature of fly ash gives pavements better resistance to stripping. Fly ash has also been shown to increase the stiffness of the asphalt matrix, improving rutting resistance and increasing mix durability.<ref name="faffhe" /><ref name="Zimmer, 1970, Bituminous Filler" >{{Cite journal | first = F. V. | last = Zimmer | contribution = Fly Ash as a Bituminous Filler | title = Proceedings of the Second Ash Utilization Symposium | year = 1970 | postscript = <!--None--> }}</ref> ===ធរណី​ប៉ូលីមែរ=== កាល​ពី​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ ផ្លាយអាស់ ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​ជា​គ្រឿងផ្សំ​មួយ​ក្នុង ធរណី​ប៉ូលីមែរ ដែល​នៅ​ទី​នោះ រ៉េអាក់ទីវីតេ​របស់​កំទេច​ផ្លាយ​អាស់​​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​ជា​កាវ ដែល​អាច​ប្រៀប​បាន​នឹង​[[ស៊ីម៉ង់ត៍​ផតលែន​]] ជា​រូបខាង​ក្រៅ និង​លក្ខណៈ ប៉ុន្តែ​បាន​កាត់​បន្ថយ​នូវ​បរិមាណ​ឧស្ម័ន​ CO<sub>2</sub> ជា​ច្រើន​។<ref>Duxson P., Provis J.L., Lukey G.C., van Deventer J.S.J., ''The role of inorganic polymer technology in the development of Green concrete'', Cement and Concrete Research, volume 37, issue = 12, year 2007, pages = 1590–1597</ref> It should be noted that when the total [[carbon footprint]] of the alkali required to form geopolymer cement is considered, including the calcining of limestone as an intermediate to the formation of alkali, the net reduction in total CO<sub>2</sub> emissions may be negligible. Moreover, handling of alkali can be problematic and setting of geopolymer cements is very rapid (minutes versus hours) as compared to Portland cements, making widespread use of geopolymer cements impractical at the ready mix level. ===បេតុង​បង្ហាប់​ដោយ​រូឡូ=== Another application of using fly ash is in [[roller compacted concrete]] dams. Many dams in the US have been constructed with high fly ash contents. Fly ash lowers the heat of hydration allowing thicker placements to occur. Data for these can be found at the US Bureau of Reclamation. This has also been demonstrated in the [[Ghatghar Dam]] Project in [[India]]. ===អិដ្ឋ=== Fly ash bricks gain strength as they age. In India fly ash is being used to make fly ash bricks. Leading manufacturers like '''Puzzolana Green Bricks''' ( www.flyashbricksdelhi.com)have introduced high strength bricks in Delhi- NCR region which can be used like normal bricks. In the United Kingdom fly ash has been used for over fifty years to make concrete building blocks. They are widely used for the inner skin of cavity walls. They are naturally more thermally insulating than blocks made with other aggregates. Ash bricks have been used in house construction in [[Windhoek|Windhoek, Namibia]] since the 1970s. There is, however, a problem with the bricks in that they tend to fail or produce unsightly pop-outs. This happens when the bricks come into contact with moisture and a chemical reaction occurs causing the bricks to expand. In May 2007, [[Henry Liu (civil engineer)|Henry Liu]], a retired 70-year-old American [[civil engineer]], announced that he had invented a new, environmentally sound building [[brick]] composed of fly ash and water. Compressed at 4,000 [[Pounds per square inch|psi]] and cured for 24 hours in a 150 °F (66 °C) steam bath , then toughened with an [[air entrainment]] agent, the bricks last for more than 100 freeze-thaw cycles. Owing to the high concentration of [[calcium oxide]] in class C fly ash, the brick can be described as "self-cementing". The manufacturing method is said to save energy, reduce [[mercury (element)|mercury]] pollution, and costs 20% less than traditional clay brick manufacturing. Liu intended to license his technology to manufacturers in 2008.<ref>Popular Science Magazine, [http://www.popsci.com/popsci/technology/b987485a9f492110vgnvcm1000004eecbccdrcrd.html?s_prop16=%20RSS:technology INVENTION AWARDS : A Green Brick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008222414/http://www.popsci.com/popsci/technology/b987485a9f492110vgnvcm1000004eecbccdrcrd.html?s_prop16=%20RSS:technology |date=2007-10-08 }}, May 2007</ref><ref>National Science Foundation, Press Release 07-058, [http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=109594&org=ENG "Follow the 'Green' Brick Road?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606030201/http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=109594&org=ENG |date=2011-06-06 }}, May 22, 2007</ref> Bricks of fly ash can be made of two types. One type of brick is made by mixing fly ash with about equal amounts of soil and proceeding through the ordinary process of making a brick. This type of formation reduces the use of sand in making bricks. Another type of brick can be made by mixing soil, plaster of paris and fly ash in a definite proportion with water and allowing the mixture to dry. Because it does not need to be heated in a furnace this technique reduces air pollution. == បញ្ហា​បរិស្ថាន == ===ផលប៉ះ​ពាល់​ដល់​ទឹក​ក្រោម​ដី​=== ដោយ​សារ​ធ្យូង​មាន​ស្លាក​ស្នាម​សារធាតុ​​អាសេនិច បារីយ៉ូម​ ប៊ែរីល្លីយ៉ូម បូរ៉ុន កាដមីញ៉ូម ក្រូមីញ៉ូម តាល្លីយ៉ូម សេលេនីញ៉ូម ម៉ូលីបដែន និង​បារ៉ត នោះ​ផេះ​របស់​វា​នឹង​បន្ត​មាន​សារធាតុ​អស់​នេះ​បន្ត​ទៀត។ ដូច្នេះ​គេ​មិន​អាច​រក្សា​វា​មិន​អោយ​លេច​ចេញ​ពី​កន្លែង​ស្តុក​បាន​ទេ ប្រសិន​បើ​ទឹក​ភ្លៀង​អាច​ហូរ​ច្រោះ​ប្រដាប់​ស្តុក ហើយ​ហូរ​នាំ​សារធាតុ​ពុល​អស់​នេះ​ទៅដល់​[[​ទឹក​ក្រោម​ដី]]<ref>A December 2008 Maryland court decision levied a $54 million penalty against [[Constellation Energy]], which had performed a "restoration project" of filling an abandoned gravel quarry with fly ash; the ash contaminated area waterwells with heavy metals. C&EN/12 Feb. 2009, p. 45</ref> ===ភ្នាក់​ងារ​ចំលង=== Fly ash contains trace concentrations of [[heavy metals]] and other substances that are known to be detrimental to health in sufficient quantities. Potentially toxic trace elements in coal include [[arsenic]], [[beryllium]], [[cadmium]], [[barium]], [[chromium]], [[copper]], [[lead]], [[mercury (element)|mercury]], [[molybdenum]], [[nickel]], [[radium]], [[selenium]], [[thorium]], [[uranium]], [[vanadium]], and [[zinc]]. Approximately 10 percent of the mass of coals burned in the United States consists of unburnable mineral material that becomes ash, so the concentration of most trace elements in coal ash is approximately 10 times the concentration in the original coal.<ref name="USGS" >{{cite web |author = U.S. Geological Survey | authorlink = USGS |title = Radioactive Elements in Coal and Fly Ash: Abundance, Forms, and Environmental Significance |date = October 1997 |url = http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs163-97/FS-163-97.pdf |work = U.S. Geological Survey Fact Sheet FS-163-97 |format=PDF }}</ref> A 1997 analysis by the [[U.S. Geological Survey]] (USGS) found that fly ash typically contained 10 to 30 ppm of uranium, comparable to the levels found in some [[granite|granit]]ic rocks, [[phosphate]] rock, and black [[shale]].<ref name="USGS" /> In 2000, the [[United States Environmental Protection Agency‎]] (EPA) said that coal fly ash did not need to be regulated as a hazardous waste.<ref>{{cite web |author = Environmental Protection Agency | authorlink = Environmental Protection Agency |title = Notice of Regulatory Determination on Wastes From the Combustion of Fossil Fuels | url = http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getpage.cgi?dbname=2000_register&position=all&page=32214 | work=Federal Register Vol. 65, No. 99 | page=32214 |date = May 22, 2000 }}</ref> Studies by the [[USGS|U.S. Geological Survey]] and others of radioactive elements in coal ash have concluded that fly ash compares with common soils or rocks and should not be the source of alarm.<ref name="USGS" /> However, community and environmental organizations have documented numerous environmental contamination and damage concerns.<ref name="McCabe, 2008, Chesapeake" >{{cite news |first=Robert |last=McCabe | coauthors=Mike Saewitz |title=Chesapeake takes steps toward Superfund designation of site. |url=http://www.norfolk.com/2008/07/chesapeake-takes-steps-toward-superfund-designation-site?page=1 |publisher =''The Virginian-Pilot'' |date=2008-07-19 }}</ref><ref name="McCabe, 2008, Golf" >McCabe, Robert.[http://hamptonroads.com/2008/03/above-ground-golf-course-just-beneath-it-potential-health-risks "Above ground golf course, Just beneath if potential health risks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516075553/http://hamptonroads.com/2008/03/above-ground-golf-course-just-beneath-it-potential-health-risks |date=2013-05-16 }}, ''[[The Virginian-Pilot]]'', 2008-03-30</ref><ref name="CCC, 2000" >Citizens Coal Council, Hoosier Environmental Council, Clean Air Task Force (March 2000), [http://www.catf.us/publications/reports/Laid_to_Waste.pdf "Laid to Waste: The Dirty Secret of Combustion Waste from America's Power Plants"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115204953/http://www.catf.us/publications/reports/Laid_to_Waste.pdf |date=2008-01-15 }}</ref> A revised risk assessment approach may change the way coal combustion wastes (CCW) are regulated, according to an August 2007 EPA notice in the [[Federal Register]].<ref>{{cite web |author = Environmental Protection Agency | authorlink = United States Environmental Protection Agency |title= Notice of Data Availability on the Disposal of Coal Combustion Wastes in Landfills and Surface Impoundments |date=August 29, 2007 |work=72 [[Federal Register]] 49714 |url = http://edocket.access.gpo.gov/2007/pdf/E7-17138.pdf |format=PDF }}</ref> In June 2008, the U.S. House of Representatives held an oversight hearing on the Federal government's role in addressing health and environmental risks of fly ash.<ref name="HCNR, 2008, Risks" >{{cite web | author = House Committee on Natural Resources, Subcommittee on Energy and Mineral Resources | title = Oversight Hearing: How Should the Federal Government Address the Health and Environmental Risks of Coal Combustion Wastes? | date = June 10, 2008 | url = http://resourcescommittee.house.gov/index.php?option=com_jcalpro&Itemid=65&extmode=view&extid=184 | access-date = សីហា 26, 2011 | archivedate = តុលា 15, 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081015072159/http://resourcescommittee.house.gov/index.php?option=com_jcalpro&Itemid=65&extmode=view&extid=184 | url-status = dead }}</ref> ===ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​នឹង​​ការ​ប៉ះ​ពាល់=== [[ស៊ីលីស​|គ្រីស្តាល់​ស៊ីលីស​]](Crystalline silica) និង​ [[កំបោរ​(រ៉ែ)|កំបោរ​]](lime) រួម​ជា​មួយ​នឹង​សារធាតុ​ពុល​ផ្សេង​ទៀត​ អាច​បង្ក​ជា​បញ្ហា​ដល់​សុខភាព​។ ថ្វី​បើ​ខាង​ឧស្សាហកម្ម​បាន​អះអាង​ថា​ ផ្លាយអាស់​ មិន​មែន​ជា​សារធាតុ​ពុល​និង​គ្មាន​សារធាតុ​ពុល​ក៏​ដោយ ក៏​ការ​ដក​ដង្ហើម​យក​សារធាតុ​អស់នេះ ការ​ប៉ះ​ពាល់​ដោយ​ផ្ទាល់​ជា​មួយ​នឹង​ស្បែក និង​ការ​ផឹក​ទឹក​ដែល​មាន​សារធាតុ​អស់​នេះ​ ប្រហែល​ជា​អាច​បង្ក​គ្រោះ​ថ្នាក់​ដល់​សុខភាព<ref>Managing Coal Combustion Residues in Mines, Committee on Mine Placement of Coal Combustion Wastes, National Research Council of the National Academies, 2006</ref> ។ គ្រីស្តាល់​ស៊ីលីស​ ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ផ្លាយអាស់​​ជា​ភ្នាក់​ងារ​ដែល​អាច​ធ្វើ​អោយ​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​សួត​ ហើ​យ​ជា​ពិសេស​បង្ក​ជំងឺ​[[ស៊ីលី​កូសីស​]] (silicosis)។ សារធាតុ​ផ្សេង​ទៀត​របស់​ផ្លាយ​អាស់​ដែល​គួរ​អោយ​បារម្ភ​គឺ​កំបោរ (CaO)។ ជាតិ​គីមី​នេះ​មាន​ប្រតិកម្ម​ជា​មួយ​ទឹក (H<sub>2</sub>O) បង្កើត​បាន​ជា​កាល់ស្យូម​អ៊ីដ្រុកស៊ីត​ [Ca(OH)<sub>2</sub>], ដែល​ធ្វើ​អោយ​ផ្លាយអាស់​មាន​ pH រវាង​ 10 ទៅ​ 12, ដែល​មាន​កំរិត​បាស​ពី​មធ្យម​ទៅ​ខ្លាំង​។ វា​នេះ​អាច​បង្ក​ផល​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​សួត​ដែរ បើ​វា​មាន​បរិមាណ​គ្រប់​គ្រាន់​។ ==ឯកសារ​បង្អែក == {{reflist|2}} [[category:សំភារៈ​សំណង់]] faygvat9dhchpq7t7trduuphfuwvroj ហ្សកដានី 0 10063 342753 317364 2026-11-08T06:58:36Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342753 wikitext text/x-wiki {{About|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រហាសេមីតហ្សកដានី |native_name = {{nobold|المملكة الأردنية الهاشمية {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់]])}}}} |common_name = ហ្សកដានី |image_flag = Flag of Jordan.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិហ្សកដានី|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Coat of Arms of Jordan.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករហ្សកដានី|វរលញ្ឆករ]] |image_map = Jordan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg |image_map2 = Jordan in its region.svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសហ្សកដានីនៅលើភូគោល (លើ) និងនៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] (ក្រោម)។ |image_loc_map = អាស៊ីអាគ្នេយ៍ |national_motto = "الله، الوطن، الملك" {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់]])}}<br/>"ព្រះ ប្រទេស ព្រះមហាក្សត្រ" |national_anthem = [[ព្រះរាជភ្លេងហ្សកដានី|السلام الملكي الأردني]]<br/>{{small|"ព្រះរាជភ្លេងហ្សកដានី"}}<br/>{{center|[[File:National anthem of Jordan instrumental.ogg]]}} |official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]]<ref>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញហ្សកដានី |url=http://www.cco.gov.jo/en-us/Jordanian-Constitutional |website=តុលាការធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រហាសេមីតហ្សកដានី |publisher=តុលាការធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រហាសេមីតហ្សកដានី |access-date=4 មករា 2022 |archivedate=2020-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812035024/http://www.cco.gov.jo/en-us/Jordanian-Constitutional |url-status=dead }}</ref> |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៥% [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | ៣% [[ស៊ាកាស៊ាន (ជនជាតិ)|ស៊ាកាស៊ាន]], [[ជនជាតិឆេឆិន|ឆេឆិន]] | ២% [[ជនជាតិអាមេនី|អាមេនី]] អាស៊ី និងជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} |capital_type = រាជធានី |capital = [[អាម៉ាន់]] |largest_city = capital |coordinates = {{Coord|31|57|N|35|56|E|type:city}} |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យពាក់កណ្តាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[ប្រព័ន្ធសភា|អាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[បញ្ជីរាយព្រះមហាក្សត្រហ្សកដានី|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[អាប់ឌុលឡាទី២ (ហ្សកដានី)|អាប់ឌុលឡាទី២]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្សកដានី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ប៊ីស៊ែរ កាសរណេ]] |legislature = [[សភាហ្សកដានី|សភា]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាហ្សកដានី|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្រហ្សកដានី|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |sovereignty_type = ទទួល[[ឯករាជ្យ]]ពី |sovereignty_note = [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] |established_event2 = [[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|អេមីរ៉ាត]] |established_date2 = ១១ មេសា ១៩២១ |established_event3 = [[ម៉ាន់ដាតសង្គមប្រជាជាតិ|ទទួលឯករាជ្យ]] |established_date3 = ២៥ ឧសភា ១៩៤៦ |established_event4 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញហ្សកដានី|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] |established_date4 = ១១ មករា ១៩៥២ |area_size = 1 E7 |area_km2 = ៨៩,៣៤២ |area_rank = ទី១១០ |percent_water = ០.៦ |population_estimate = ១១,០៤២,៧១៩<ref>{{cite web|title=Population clock|access-date=6 មករា 2022|work=នាយកដ្ឋានស្ថិតិហ្សកដានី|url=http://dosweb.dos.gov.jo/|archivedate=2018-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212110448/http://dosweb.dos.gov.jo/|url-status=dead}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី៨៤ |population_census = ៩,៥៣១,៧១២<ref name="census">{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests|access-date=6 មករា 2022|work=The Jordan Times|last=Ghazal|first=Mohammad|date=22 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208092804/http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|archive-date=8 កុម្ភៈ 2018|url-status=dead}}</ref> |population_census_year = ២០១៥ |population_density_km2 = ១១៤ |population_density_rank = ទី៧០ |GDP_PPP_year = ២០២០ |GDP_PPP = ១០២.១៥៨ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=GDP>{{cite web|title=Jordan|work=IMF|access-date=6 មករា 2022|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=77&pr.y=14&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=}}</ref> |GDP_PPP_rank = ទី៨៤ |GDP_PPP_per_capita = ១០,០០៧ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១១០ |GDP_nominal_rank = ទី៨៩ |GDP_nominal = ៤២.៦០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = ២០២០ |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១០២ |GDP_nominal_per_capita = ៤,១៧៤ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |Gini_year = ២០១១ |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៥.៤ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|title=Gini index|work=World Bank|access-date=6 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=9 កុម្ភៈ 2015|url-status=live}}</ref> |Gini_rank = ទី៧៩ |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ០.៧២៩ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=6 មករា 2022}}</ref> |HDI_rank = ទី១០២ |currency = [[ឌីណាហ្សកដានី]] |currency_code = JOD |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] |utc_offset = +២ |utc_offset_DST = +៣ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងកើត|EEST]] |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅហ្សកដានី|+៩៦២]] |cctld = [[.jo]]<br/>[[.الاردن]] |today = |footnote = }} '''ប្រទេសហ្សកដានី''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ الأردن) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រហាសេមីតហ្សកដានី''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ វាមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅ[[ត្រង់ហ្សកដានី (តំបន់)|ច្រាំងខាងលិច]]នៃ[[ទន្លេហ្សកដានី]]ក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]ដែលជាចំណុចប្រសព្វរវាងទ្វីបអឺរ៉ុប អាស៊ី និងអាហ្វ្រិក។<ref name="mattel"/> ហ្សកដានីមានព្រំប្រទល់ជាប់ជាមួយប្រទេស[[ស៊ីរី]] [[អ៊ីរ៉ាក់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] និងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]នៃ[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]។ [[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]មានទីតាំងនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនភាគខាងលិចនៃប្រទេសនេះ ហើយវាក៏មានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ២៦ គីឡូម៉ែត្រជាប់នឹង[[សមុទ្រក្រហម]]នៅភាគនិរតីបំផុតផងដែរ។<ref name="Jogeo">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA498|page=498|title=Encyclopedia of World Geography|first=R. W.|last=McColl|publisher=Infobase Publishing|access-date=6 មករា 2022|date=14 May 2014|isbn=9780816072293|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128074233/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA498|archive-date=28 វិច្ឆិកា 2016|url-status=live}}</ref> ទីក្រុង[[អាម៉ាន់]]គឺជារាជធានី និងជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេស ហើយជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ និងវប្បធម៌ដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រជាជាតិហ្សកដានីទាំងមូល។<ref name="csbe">{{cite web|url=http://www.csbe.org/publications-and-resources/urban-crossroads/the-domination-of-amman/|first=Mohammad|last=Al-Asad|publisher=CSBE|title=The Domination of Amman Urban Crossroads|access-date=6 មករា 2022|date=22 April 2004|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802171231/http://www.csbe.org/publications-and-resources/urban-crossroads/the-domination-of-amman/|archive-date=2 សីហា 2016|archivedate=2 សីហា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802171231/http://www.csbe.org/publications-and-resources/urban-crossroads/the-domination-of-amman/}}</ref> នៅប្រវត្តសាស្រ្តប្រទេសហ្សកដង់មានអរិយធម៌ច្រើន ព្រមទាំងបានបញ្ជូលនៅអរិយធម៌បុរាណភាគ ខាងកើតដូចជា : Sumerian, Akkadian , Babylonian, Assyrian, Mesopotamian និងចក្រភព Persian។ហ្សកដង់ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃអេហ្ស៊ីប ផារ៉ូនិក ដែលជាម្ចាស់ស្រុកអរិយធម៌ខាងបុរាណវត្ថុ វិទ្យាដែលសល់នៅប៊ីត្រា និងមានស្នាមវប្បធម៌ដែលមកពីខាងលិចដូចជា Macedonian, Roman, Byzantine និងចក្រភព Ottoman Turkish។ នៅសវត្សទី១៧ប្រទេសនេះបាននៅក្រោមវប្បធម៌របស់ពួកម៉ូសស្លីមនិងពួកអារ៉ាប់ក្រោមការគ្រប់គ្រង របស់ចក្រភពអង់គ្លេស។ នៅសវត្សទី១៧ប្រទេសនេះបាននៅក្រោមវប្បធម៌របស់ពួកម៉ូសស្លីមនិងពួកអារ៉ាប់ក្រោមការគ្រប់គ្រង របស់ចក្រភពអង់គ្លេស។ Hashemite ព្រះរាជាណាចក្រហ្សកដង់ជាប្រទេសអនុវត្តន៏ប្រជាធិបតេយ្យ រដ្ឋធម្មនុញដែលនាយករដ្ឋមន្រ្តីជាកាន់អំណាច។ នៅរាជ្ជកាលព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ជាអ្នកកាន់អំណាចនិងជាមេទ័ពដែលជាអ្នកប្រតិបត្ត នឹងជារដ្ឋមន្រ្តីដំ បូងដែលកាន់អំណាចនិងអនុម័តសភារឺជាគណះរដ្ឋមន្ត្រី។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្សកដានី}} == ឯកសារយោង == {{reflist|30em}} {{Stub}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ្សកដានី| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] 2q5kvmie7ki71x6o8ksfdr7x3emjqqs ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា 0 10066 342622 340942 2026-11-08T02:21:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342622 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា | native_name = {{nobold|قطاع غزة ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | common_name = ហ្កាហ្សា | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] |status = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|កាន់កាប់​ដោយ​អ៊ីស្រាអែល]]{{refn|group=ស|ថ្វីបើអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០០៥ មែនក្ដី ប៉ុន្តែអង្គការសហប្រជាជាតិ បណ្ដាអង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ និងអ្នកជំនាញនីតិច្បាប់ជាច្រើនផ្សេងទៀតនៅតែបន្តចាត់ទុកតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់ដោយយោធាអ៊ីស្រាអែលដដែរ។<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429 |page=429 |first=Andrew |last=Sanger |title=Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 |chapter=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla |volume=13 |editor1-first=M. N. |editor1-last=Schmitt |editor2-first=Louise |editor2-last=Arimatsu |editor3-first=Tim |editor3-last=McCormack |publisher=Springer Science & Business Media |date=2011 |isbn=978-90-6704-811-8 |doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14}}<br />* {{cite book |title=International Law and the Classification of Conflicts |editor=Elizabeth Wilmshurst |first=Iain |last=Scobbie |author-link=Iain Scobbie |publisher=Oxford University Press |date=2012 |isbn=978-0-19-965775-9 |page=295 |url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295 }}<br />* {{cite book |title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships |first=Michelle |last=Gawerc |publisher=Lexington Books |date=2012 |isbn=9780739166109 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |access-date=1 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174718/https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |url-status=live}}</ref> នេះក៏ព្រោះតែអ៊ីស្រាអែលនៅបន្តរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់ពួកគេលើដែនអាកាស និងដែនសមុទ្រនៃទឹកដីហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាច្រកចេញចូលហ្កាហ្សាទាំងប្រាំពីរចំណុច តំបន់ទ្រនាប់នានា និងបញ្ជីប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅហ្កាហ្សាជាដើម។ ខណៈមនុស្សភាគច្រើនបានចាត់ទុកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាទឹកដីកំពុងកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែលមែនក្ដី<ref>{{Cite journal |title=Is Israel Still an Occupying Power in Gaza? |first=Hanne |last=Cuyckens |date=1 October 2016 |journal=Netherlands International Law Review |volume=63 |issue=3 |pages=275–295 |doi=10.1007/s40802-016-0070-1 |doi-access=free |issn=0165-070X}}</ref> ប៉ុន្តែរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល និងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់មួយភាគតូចផ្សេងទៀតបានប្រកែកជំទាស់នឹងរឿងនេះ។<ref>{{cite journal |last=Cuyckens |first=Hanne |title=Is Israel Still an Occupying Power in Gaza? |journal=Netherlands International Law Review |volume=63 |issue=3 |year=2016 |issn=0165-070X |doi=10.1007/s40802-016-0070-1 |pages=275–295 |doi-access=free}}</ref>}} * ស្ថិតក្រោមអាណត្តិបណ្ដោះអាសន្ននៃ [[គណៈកម្មាធិការជាតិសម្រាប់រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា|ក.ជ.រ.ហ.]] តាម[[សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] * អ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នកំពុង[[ខ្សែបន្ទាត់លឿង (ហ្កាហ្សា)|កាន់កាប់ទឹកដីហ្កាហ្សាប្រមាណ ៥៣%]] ក្រោម[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] ខណៈទឹកដីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានកំពុងស្ថិតក្រោម[[ហាម៉ាស់]]<ref>{{cite web |last1=Campa |first1=Kelly |last2=Carter |first2=Brian |last3=Hempel |first3=Parker |last4=Moorman |first4=Carolyn |last5=Morrison |first5=Nidal |last6=Parry |first6=Andie |last7=Wells |first7=Katherine |title=Iran Update, October 10, 2025 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-october-10-2025/ |website=understandingwar.org |date=10 October 2025 |publisher=Institute for the Study of War |access-date=1 June 2026}}</ref> |image_map = Gaza Strip in Palestine.svg | map_caption = ផែនទីនៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ក្រហម) និងវ៉េសប៊ែង (លឿងទុំ) |national_motto = |national_anthem = | capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] |coordinates = {{Coord|31|31|N|34|27|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ethnic_groups = [[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីន]][[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | religion = {{unbulleted list |៩៩% [[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|ឥស្លាមសាសនាស៊ុននី]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]]) |<១% [[គ្រិស្តសាសនានៅហ្កាហ្សា|គ្រិស្តសាសនា]]}} |government_type = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = |area_km2 = ៣៦៥ | area_size = 1 E7 |area_footnote = |population_estimate = ~២,០៥០,០០០<ref>{{cite web|url= https://www.france24.com/en/middle-east/20250625-harvard-report-gaza-missing-misinterpreted-number-israel | title= Did a 'Harvard report' reveal 377,000 Gazans are 'missing'? The number has been misinterpreted | date= 20 June 2025|work=France24}}</ref> |population_estimate_year = ២០២៥ |population_estimate_rank = |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = ៥,៩៦៧.៥ |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = – |GDP_PPP_year = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = – |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = {{nowrap|[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]]}}<br/>[[ផោនអេហ្ស៊ីប]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&pg=PA351 |title=Macroeconomic Policy in Fragile States |isbn=978-0-19-885309-1 |last1=Chami |first1=Ralph |last2=Espinoza |first2=Raphael |last3=Montiel |first3=Peter J. |date=26 January 2021 |publisher=Oxford University Press |access-date=1 September 2025 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411064413/https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&q=egyptian+pound+used+in+gaza&pg=PA351 |url-status=live}}</ref> |iso3166code = PS |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] |utc_offset = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងកើត|EEST]] |utc_offset_DST = +៣ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | wikidata = Q39760 }} '''ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា''' ឬហៅសាមញ្ញៗថា '''ហ្កាហ្សា'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ قِطَاعُ غَزَّةَ, អាចសរសេរបានថា '''ហ្គាហ្សា''' ឬ'''កាសា'''}} គឺជាទឹកដី[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីន]]តូចមួយស្ថិតនៅជាប់ឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] និងប៉ែកខាងត្បូងបំផុតនៃអនុតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]នៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រជាជនរស់នៅហ្កាហ្សាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺជា[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]] និងកូនចៅរបស់ពួកគេ ហើយដោយសារតែមានក្រឡាផ្ទៃតូចបើប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជន ហ្កាហ្សាគឺជាទឹកដីដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។ ទិន្នន័យប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជននៃតំបន់នេះនៅចុងឆ្នាំ២០២៤ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថាហ្កាហ្សាមានប្រជាជនរស់នៅសរុប ២.១ លាននាក់ ដែលជាការធ្លាក់ចុះ ៦% ធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនឆ្នាំមុន ដែលបង្កឡើងដោយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=January 1, 2025 |title=Gaza population down by 6% since start of war - Palestinian statistics bureau |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-population-down-by-6-since-start-war-palestinian-statistics-bureau-2025-01-01/}}</ref> ហ្កាហ្សា​មាន​ព្រំប្រទល់​ជាប់​នឹង​ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]​នៅ​ភាគនិរតី និង​ប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]​នៅ​ភាគខាង​កើតនិង​​ជើង។ រដ្ឋធានី និង​ទីក្រុង​ធំ​បំផុត​នៃតំបន់នេះ​គឺ ​[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]។<ref>{{cite web |last=Fabian |first=Emanuel |title=IDF aims to capture 75% of Gaza Strip in 2 months in new offensive against Hamas |url=https://www.timesofisrael.com/idf-aims-to-capture-75-of-gaza-strip-in-2-months-in-new-offensive-against-hamas/amp/ |website=The Times of Israel |date=25 May 2025 |access-date=1 September 2025 }}</ref> ទម្រង់ទឹកដីនៃដែនជ្រោយហ្កាស្សាបច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងខណៈពេលដែលតំបន់ហ្កាហ្សាកំពុងស្ថិតនៅក្រោម[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីប]]នៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានបង្កើតអាណាព្យាបាលភាពនៅហ្កាហ្សាដែលគេតែងហៅថា [[អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួម|ប៉ាឡេស្ទីនរួម]] ហើយទីនេះក៏បានក្លាយជាជម្រករស់នៅសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធំក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]។<ref name=":5">{{Cite web|date=2024-09-06|title=Gaza Strip {{!}} Definition, History, Facts, & Map {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Gaza-Strip |access-date=2024-09-06|website=www.britannica.com |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019125720/https://www.britannica.com/place/Gaza-Strip |url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last=Samson |first=Elizabeth |date=2010 |title=Is Gaza Occupied: Redefining the Status of Gaza under International Law |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/amuilr25&id=929&div=&collection= |journal=American University International Law Review |volume=25 |pages=915 |access-date=1 September 2025 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122142832/https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/amuilr25&id=929&div=&collection= |url-status=live}}</ref> ក្រោយមកនៅកំឡុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក៏បានវាយចូលកាន់កាប់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា រួចក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើតរបបយោធាដែលមានអត្ថិភាពជាច្រើនទសវត្សរ៍នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនមួយនេះ។<ref name=":5" /><ref name=":6" /> [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]នាពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ បានស្ថាបនា[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងដើម្បីបម្រើជារដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងហ្កាហ្សាដោយមានគណបក្ស[[ហ្វាតា]]ជាបក្សកាន់អំណាច ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ គណបក្សហ្វាតាក៏ត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយចលនាឥស្លាមស៊ុននី[[ហាម៉ាស់]]នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោត]]នៃឆ្នាំនោះ។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ក្រុមហាម៉ាស់ក៏បានឡើង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|កាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សា]]ទាំងស្រុងក្រោយឈ្នះ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|សង្គ្រាមស៊ីវិលជាមួយនឹងហ្វាតា]]<ref name="auto1">{{cite book |first=Tristan |last=Dunning |url=https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&pg=PA212 |title=Hamas, Jihad and Popular Legitimacy: Reinterpreting Resistance in Palestine |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102100658/https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&pg=PA212 |archive-date=2 November 2022 |publisher=Routledge |date=2016 |page=212 |isbn=978-1-317-38495-3 }}</ref><ref> *Joshua Castellino, Kathleen A. Cavanaugh, [https://books.google.com/books?id=9VHRny2tWgcC&pg=PA150 ''Minority Rights in the Middle East,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100657/https://books.google.com/books?id=9VHRny2tWgcC&pg=PA150|date=2 November 2022}} Oxford University Press 2013 p.150 *David Rose, [https://www.vanityfair.com/news/2008/04/gaza200804 'The Gaza Bombshell,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180428115827/https://www.vanityfair.com/news/2008/04/gaza200804 |date=28 April 2018 }} Vanity Fair April, 2008. *Sara Roy, ''Hamas and Civil Society in Gaza,'' [https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA45 p.45] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221102100700/https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA45 |date=2 November 2022 }}.</ref> រួចក្រុមនេះក៏បានចាប់ផ្ដើមធ្វើសង្គ្រាមជាមួយអ៊ីស្រាអែលជាបន្តបន្ទាប់ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ ច្បាប់រឹតបន្តឹងហាមឃាត់លើការធ្វើដំណើរ និងការនាំចេញចូលទំនិញផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សា ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលអនុម័តឡើងដំបូងចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite web |title=Preliminary Assessment Of The Economic Impact Of The Destruction In Gaza |url=https://unctad.org/publication/preliminary-assessment-economic-impact-destruction-gaza-and-prospects-economic-recovery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405083028/https://unctad.org/publication/preliminary-assessment-economic-impact-destruction-gaza-and-prospects-economic-recovery |archive-date=5 April 2024 |access-date=1 September 2025 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានដកកងទ័ពខ្លួនចេញពីហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគី និងព្រមទាំងបានរុះរើទីលំនៅនានារបស់ខ្លួន ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយបិទតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូលជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref name=":9">{{Cite web |last=Alfarsi |first=Haroun |date=2023-10-10 |title=Gaza Strip Blockade: Explained |url=https://www.profolus.com/topics/gaza-strip-blockade-explained/ |access-date=2024-09-01 |website=Profolus |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530024201/https://www.profolus.com/topics/gaza-strip-blockade-explained/ |url-status=live }}</ref> រយៈកាលបិទតំបន់ហ្កាហ្សានៅតែអូសបន្លាយបន្តទៀត​ពិសេសក្រោយក្រុមហាម៉ាស់​ចូល​កាន់កាប់​តំបន់នេះក្នុងឆ្នាំ២០០៧។<ref name=":8">{{Cite news |date=2023-10-12 |title=Gaza Strip: devastated by conflict and Israel's economic blockade |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-strip-devastated-by-conflict-economic-blockade-2023-10-12/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113003741/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-strip-devastated-by-conflict-economic-blockade-2023-10-12/ |archive-date=13 November 2023 |access-date=2025-09-01 |work=Reuters }}</ref><ref name=":9" /> ប្រទេសអេហ្ស៊ីប​ក៏​បាន​ចាប់​ផ្តើម​បិទច្រកផ្លូវនានាចូល​ហ្កាហ្សា​ផងដែរនៅ​ឆ្នាំដដែរនោះ។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលបានផ្ដាច់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅហ្កាហ្សាពីមុនហើយមែនក្ដី ប៉ុន្តែ[[សំណុំរឿងតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិស្ដីពីការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែលលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ហ្កាហ្សានៅតែត្រូវបានគេចាត់ទុក]]ថាកំពុងស្ថិតនៅក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]ដដែរនៅក្រោម[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]<ref name="occ">{{cite book |last=Sanger |first=Andrew |title=Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 |chapter=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla |date=2011 |editor1-first=M. N. |editor1-last=Schmitt |editor2-first=Louise |editor2-last=Arimatsu |editor3-first=Tim |editor3-last=McCormack |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429 |publisher=Springer Science & Business Media |volume=13 |page=429 |doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14 |isbn=978-90-6704-811-8 }}</ref><ref> * {{cite web | title=Military occupation of Palestine by Israel | website=Rule of Law in Armed Conflicts Project | date=18 May 2014 | url=https://www.rulac.org/browse/conflicts/military-occupation-of-palestine-by-israel#collapse2accord | access-date=1 September 2025 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404102657/https://www.rulac.org/browse/conflicts/military-occupation-of-palestine-by-israel#collapse2accord | url-status=live}} * {{cite book |last=Scobbie |first=Iain |url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295 |title=International Law and the Classification of Conflicts |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-965775-9 |editor=Elizabeth Wilmshurst |page=295 }} *{{cite book |last=Gawerc |first=Michelle |url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships |date=2012 |publisher=Lexington Books |isbn=9780739166109 |page=44 |access-date=1 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174718/https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |url-status=live }}</ref> ហើយត្រូវបានគេតែងហៅថា "គុកឥតជញ្ជាំង"។<ref>Sara Roy, [https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA41 ''Hamas and Civil Society in Gaza: Engaging the Islamist Social Sector,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100742/https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA41|date=2 November 2022}} Princeton University Press, 2013 p.41</ref> សកម្មភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាចាប់តាំងពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|សង្រ្គាមក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] បានបង្កឱ្យមនុស្សជាច្រើនបាត់បង់អាយុជីវិត ខណៈប្រជាជនជាច្រើននាក់ទៀតបានរត់ចោលទីលំនៅបង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_29_July_2025">{{cite report |date=29 July 2025 |title=IPC ALERT: Worst-case scenario of Famine unfolding in the Gaza Strip |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_GazaStrip_Alert_July2025.pdf |work=Integrated Food Security Phase Classification |access-date=1 September 2025}}</ref> សកម្មភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបណ្ឌិតបញ្ញវន្ត អ្នកជំនាញច្បាប់អន្តរជាតិ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សនានាចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="genocide"> * {{cite book |chapter=Introduction |last1=Dumper |first1=Michael |last2=Badran |first2=Amneh |doi=10.4324/9781003031994 |title=Routledge Handbook on Palestine |date=2024 |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael |editor-last2=Badran |editor-first2=Amneh |isbn=9781003031994 |edition=1st |publisher=Routledge |page=2 }} * {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |work=Guardian |access-date=1 September 2025}} * {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=1 September 2025 |archive-url=https://archive.today/20241027004251/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=27 October 2024}} * {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories |author-link1=Francesca Albanese |page=1 }} * {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 }} * {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |author-link=Enzo Traverso |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 }} * {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=International Federation for Human Rights |access-date=1 September 2025 }} * {{Cite report |author=B'Tselem |author-link1=B'Tselem |date=July 2025 |title=Our Genocide |url=https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |page=86​}}</ref><ref name="genocide_int_law_scholars">{{bulleted list | {{Cite news |last1=Mohyeldin |first1=Ayman |last2=Hamdan |first2=Basel |date=10 December 2024 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |title=Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza |work=MSNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703062158/https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |archive-date=3 July 2025}} | {{Cite journal |last1=De Vogli |first1=Roberto |last2=Montomoli |first2=Jonathan |last3=Abu-Sittah |first3=Ghassan |last4=Pappé |first4=Ilan |author4-link=Ilan Pappé |date=2025 |title=Break the selective silence on the genocide in Gaza |journal=The Lancet |doi=10.1016/S0140-6736(25)01541-7 |at=[https://www.thelancet.com/cms/10.1016/S0140-6736(25)01541-7/attachment/e415fdee-02dc-4495-8515-f587976a5bb3/mmc1.pdf Supplementary appendix pp. 3–4]}} | {{cite news|last1=van Laarhoven |first1=Kasper |last2=Peek |first2=Eva |last3=Walters |first3=Derk |date=14 May 2025 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide |trans-title= |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |access-date=1 September 2025 |newspaper=NRC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515114020/https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |archive-date=15 May 2025}} | {{Cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |date=30 July 2025 |title=Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians |work=The Washington Post |access-date=1 September 2025}} }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានបណ្ដោយប្រវែង ៤១ គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹងពី ៦ ទៅ ១២ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៣៦៥ គម<sup>២</sup>។<ref name="CIA World Factbook">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip|date=12 January 2021}} Entry at the CIA World Factbook</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ ចំនួនប្រជាជននៅហ្កាហ្សាភាគច្រើនជនជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន និងជនភៀសខ្លួន។ តំបន់នេះមានអត្រាយុវជនខ្ពស់ ដោយ ៤៣.៥% នៃប្រជាជនទាំងអស់ត្រូវជាកុមារអាយុ ១៤ ឆ្នាំចុះក្រោម និង ៥០% ស្ថិតក្រោមអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។<ref name="Norman G. Finkelstein">{{cite book|author=Norman G. Finkelstein|title=Gaza|url=https://books.google.com/books?id=qo84DwAAQBAJ&pg=PA|year=2018|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-29571-1|pages=|access-date=1 September 2025|archive-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311045306/https://books.google.com/books?id=qo84DwAAQBAJ&pg=PA|url-status=live}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]][[ស៊ុននី|និកាយស៊ុននី]]គឺជាសាសនារបស់រដ្ឋ ហើយត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិដោយប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់ ខណៈប្រជាជនភាគតិចប្រកាន់[[គ្រិស្តសាសនានៅហ្កាហ្សា|គ្រិស្តសាសនា]]។ ហ្កាហ្សាមានអត្រាកំណើនប្រជាជនប្រចាំឆ្នាំ ១.៩៩% (ក្នុងឆ្នាំ២០២៣) ដែលជាអត្រាខ្ពស់បំផុតទី៣៩ នៅលើពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /> អត្រាអត់ការងារធ្វើនៅហ្កាហ្សាគឺស្ថិតក្នុងចំណោមលេខរៀងខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដារដ្ឋប្រជាជាតិដទៃ ជាមួយនឹងអត្រាគ្មានការងារធ្វើសរុប ៤៦% និងអត្រាយុវជនអត់ការងារធ្វើ ៧០%។<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=Humaid |first=Maram |title=Gaza graduates demand UNRWA solutions for high unemployment rate |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/27/gaza-graduates-demand-unrwa-solutions-for-high-unemployment-rate |access-date=2025-09-01 |website=Al Jazeera |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113013006/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/27/gaza-graduates-demand-unrwa-solutions-for-high-unemployment-rate |url-status=live }}</ref> ផ្ទុយមកវិញ អត្រាអក្ខរកម្មនៅហ្កាហ្សាគឺមានរហូតដល់ទៅ ៩៧% ដែលជាអត្រាខ្ពស់ជាងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅក្បែរនោះទៀតផង ខណៈអត្រាអក្ខរកម្មយុវជនមាន ៨៨%។<ref name="auto">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|access-date=1 September 2025|archive-date=26 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/|url-status=live}}</ref> {{ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងហ្កាហ្សា}} ហ្កាហ្សាត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]]តាំងពីបុរាណកាលមកម៉្លេះ រួចមកដល់សតវត្សរ៍ទី១៦ តំបន់នេះក៏បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៦ អូតូម៉ង់ និង[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]ក៏បានព្រមព្រៀងគ្នា[[ព្រំដែនហ្កាហ្សា–អេហ្ស៊ីប|កំណត់ព្រំដែនអន្តរជាតិ]]សម្រាប់តំបន់នេះជាមួយនឹង[[អេហ្ស៊ីប]]។<ref name=":4">{{cite book |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Land of the Negev |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] Publishing |year=1978–79 |editor1=Gardus, Yehuda |editor2=Shmueli, Avshalom}} pp. 369–370.</ref> ក្រោយពី[[មហាអំណាចកណ្តាល]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បូករួមជាមួយ[[ការបំបែកចក្រភពអូតូម៉ង់|ការកាត់បែងចែកទឹកដីនៃចក្រភពអូតូម៉ង់]] អង់គ្លេសក៏បានលើកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទៅ​ឱ្យប្រទេសអេហ្ស៊ីបគ្រប់គ្រង ប៉ុន្តែត្រូវអេហ្ស៊ីបបដិសេធមិនទទួលខុសត្រូវ។<ref>James Kraska, 'Rule Selection in the Case of Israel's Blockade of Gaza:Law of Naval Warfare or Law of Sea?,' in [https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA387 ''M.N. Schmitt, Louise Arimatsu, Tim McCormack (eds.,) Yearbook of International Humanitarian Law,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100657/https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA387|date=2 November 2022}} Springer Science & Business Media, 2011 pp.367–395, p.387</ref> ដោយហេតុនេះ អង់គ្លេសក៏បានរក្សាគ្រប់គ្រងទឹកដីហ្កាហ្សាដោយខ្លួនឯងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧–១៨ មុនពេលបន្តលើកវាដាក់នៅក្រោមក្របខ័ណ្ឌអន្តរជាតិ ដែលគេតែងស្គាល់ថា "[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]" ពីឆ្នាំ១៩២០ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៨។ ===១៩៤៨–១៩៥៩៖ រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម=== {{Main|អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួម}} ក្នុងកំឡុង[[សង្រ្គាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងជាពិសេស [[សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនរាប់ម៉ឺននាក់បានភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្តេញមកតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="Reuters">{{Cite news |last1=Farrell |first1=Stephen |date=2023-11-02 |title=Israel-Gaza war: a timeline of the conflict's history |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gazas-centuries-war-brief-history-2023-10-30/ |access-date=2025-09-02 |archive-date=6 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106001524/https://www.reuters.com/world/middle-east/gazas-centuries-war-brief-history-2023-10-30/ |url-status=live }}</ref> នៅដំណាច់សង្រ្គាមនោះ ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ២៥% បានកំពុងស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ខណៈទឹកដីនេះមានទំហំត្រឹមតែ ១% ប៉ុណ្ណោះនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនសរុប។{{sfn|Filiu|2014|p=71-72}} នៅឆ្នាំដដែរនោះ ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងាររបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]សម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា ([[ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងារនៃអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា|UNRWA]]) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីដឹកនាំកម្មវិធីផ្សេងៗជួយជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន។{{sfn|Filiu|2014|p=76}} នៅថ្ងៃទី២២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៨ (ជាពេលជិតចប់សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល) នៅឯ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]ដែលកំពុងស្ថិតក្រោមអេហ្ស៊ីប [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមឡើងក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់ប្រទេស[[ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]]លើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួមដែលទើបបានបង្កើតថ្មីនោះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយរដ្ឋសមាជិកចំនួនប្រាំមួយលើប្រាំបីរដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នាពេលនោះ (លើកលែងតែត្រង់ហ្សកដានី)៖ អេហ្ស៊ីប [[ស៊ីរី]] [[លីបង់]] [[អ៊ីរ៉ាក់]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] និង[[យេម៉ែន]]។<ref>{{cite journal |last=Kadosh |first=Sandra Berliant |title=United States Policy Toward The West Bank In 1948 |journal=Jewish Social Studies |volume=46 |issue=3/4 |year=1984 |pages=231–252 |jstor=4467261 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Haddad |first=William W. |first2=Mary M. |last2=Hardy |title=Jordan's Alliance With Israel And Its Effects On Jordanian-Arab Relations |journal=Israel Affairs |volume=9 |issue=3 |year=2003 |pages=31–48 |doi=10.1080/714003508 }}</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ បានបញ្ចប់ [[កិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ឆ្នាំ១៩៤៨#ជាមួយអេហ្ស៊ីប|កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់អ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]]ត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលក្នុងនោះ គេបានសម្រេចបង្កើតខ្សែបន្ទាត់បំបែកកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាខ្សែព្រំដែនបច្ចុប្បន្នរវាងហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគីហត្ថលេខីទាំងពីរបានព្រមព្រៀងមិនកំណត់វាជាខ្សែព្រំដែនអន្តរជាតិឡើយ។ ចំពោះព្រំដែនភាគខាងត្បូងរវាងហ្កាហ្សានិងអេហ្ស៊ីបវិញគឺមិនមានការផ្លាស់ប្តូរអ្វីទេ។<ref name=":4" /> ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនទាំងប៉ុន្មានដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ឬអេហ្ស៊ីប ត្រូវបានទទួលលិខិតឆ្លងដែនប៉ាឡេស្ទីនថ្មីទាំងអស់ ខណៈអេហ្ស៊ីបមិនបានផ្តល់សញ្ជាតិដល់ពួកគេនោះទេ។ ចាប់ពីចុងឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រជាជនទាំងនោះច្រើនរស់តាមរយៈជំនួយពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។ នៅកំឡុង[[វិបត្តិស៊ុយអេ]] (១៩៥៦) តំបន់ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីបត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលវាយចូលកាន់កាប់អស់មួយរយៈ មុនពេលត្រូវដកខ្លួនចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះ រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមក៏ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាជាអាជ្ញាធរអាយ៉ងរបស់អេហ្ស៊ីប ខណៈជំនួយមូលនិធិឯករាជ្យផ្សេងៗដូចជាមិនសូវបានអេហ្ស៊ីបទទួលរ៉ាប់រង ហើយតែងធ្វេសប្រហែសច្រើន។ ក្រោយបន្តិចមក រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមនោះក៏បានផ្លាស់ប្ដូរទីស្នាក់ការទៅទីក្រុង[[គែរ]] ហើយទីបំផុតត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ តាមរយៈក្រឹត្យប្រកាសរបស់ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[ហ្កាម៉ាល អាប់ឌែរ ណាស៊ែរ]]។ ===១៩៥៦–១៩៥៧៖ ការត្រួតត្រាដោយអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|វិបត្តិស៊ុយអេ}} [[File:Gaza Strip (997008872766305171.jpg|thumb|ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅផ្សារមួយកន្លែងក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ឆ្នាំ១៩៥៦]] ក្នុងកំឡុងវិបត្តិស៊ុយអេឆ្នាំ១៩៥៦ (សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលលើកទីពីរ) ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានវាយលុកចូលឈ្លានពានហ្កាហ្សា និងព្រមទាំងឧបទ្វីបស៊ីណៃ។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែវិច្ឆិកា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] បានវាយប្រហារលើកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីប និងប៉ាឡេស្ទីននៅទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]]ក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="Varble, Derek, p. 45">{{harvnb|Varble|2003|p=45}}</ref> កងកម្លាំងដែលឈរជើងនៅខាន់យូនីសបានខិតខំប្រឹងការពារទប់ទល់នឹងអ៊ីស្រាអែលយ៉ាងពេញទំហឹង ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសន្ធោសន្ធៅមកលើទីក្រុងនោះ បង្កឱ្យស្លាប់ជនស៊ីវិលអស់ជាច្រើននាក់។{{sfn|Filiu|2014|p=96}} បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ ទីបំផុតអ៊ីស្រាអែលក៏បានវាយទម្លុះផ្ដាច់ខ្សែកម្លាំងការពារដ៏ស្អិតរមួតរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅខាងក្រៅទីក្រុងខាន់យូនីសតាមរយៈកងពលពាសដែកតូចទី៣៧ របស់ខ្លួន។<ref name="Varble, Derek, p. 46">{{harvnb|Varble|2003|p=46}}</ref> បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមដងផ្លូវអស់មួយរយៈជាមួយទាហានអេហ្ស៊ីប និងកម្លាំងហ្វេដាយ៉ីប៉ាឡេស្ទីន ជាចុងក្រោយ ទីក្រុងខាន់យូនីសក៏ត្រូវបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Varble, Derek, p. 46" /> ក្រោយពេលកាន់កាប់ទីក្រុងខាន់យូនីសបានដោយជោគជ័យ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានប្រព្រឹត្ត[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅខាន់យូនីស|អំពើសម្លាប់រង្គាល]]ទៅលើប្រជាជនក្នុងក្រុងនោះ។<ref name="lat3">[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-04-la-et-joe-sacco4-2010feb04-story.html Joe Sacco produces comics from the hot zones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909182558/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-04-la-et-joe-sacco4-2010feb04-story.html |date=9 September 2024 }} . New York Times.</ref> ក្នុងនោះ កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រហារជីវិតជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលគ្មានអាវុធជាប់ខ្លួន ហើយភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ដោយក្នុងករណី​មួយ បុរស​ៗប៉ាឡេស្ទីនមួយក្រុមត្រូវ​បានទាហានអ៊ីស្រាអែលបញ្ជាឱ្យ​តម្រង់​ជួរ​បែរមុខទៅ​នឹង​ជញ្ជាំង​នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុង មុនពេលត្រូវទាហានអ៊ីស្រាអែលប្រើកាំភ្លើងយន្តបាញ់​​ប្រល័យ​ជីវិតពួកគេទាំងអស់នោះនៅនឹងកន្លែង។{{sfn|Filiu|2014|p=97}} អំណះអំណាងជុំវិញការសម្លាប់រង្គាលនេះត្រូវបានរាយការណ៍ទៅមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិដំបូងនៅថ្ងៃទី១៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៦ ដោយនាយក UNRWA គឺលោក[[អង់រី ឡាប៊ូអ៊ីស]] ដោយផ្អែកទៅលើ "ប្រភពដ៏ជឿទុកចិត្ត" ដែលថាមនុស្សចំនួន ២៧៥ នាក់ត្រូវបានទាហានអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់នៅក្នុងករណីសម្លាប់រង្គាលនោះដោយក្នុងនោះផងដែរមាន ១៤០ នាក់ជាជនភៀសខ្លួន និងអ្នកស្រុកចំនួន ១៣៥ នាក។<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/0/6558f61d3db6bd4505256593006b06be?OpenDocument "UNRWA Report to the UN General Assembly November 1&nbsp;– December 14, 1956"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629110942/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/6558f61d3db6bd4505256593006b06be?OpenDocument|date=29 June 2013}}</ref><ref name="Sacco2">{{cite book |last=Sacco |first=Joe |url=https://archive.org/details/footnotesingaza0000sacc |title=Footnotes in Gaza: A Graphic Novel |publisher=Metropolitan Books |year=2009 |isbn=978-0-8050-7347-8 |author-link=Joe Sacco |url-access=registration}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពីអរិភាពបានបញ្ចប់ អ៊ីស្រាអែលបានបន្តសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១១១ នាក់បន្ថែមទៀតនៅក្នុង[[ជំរុំរ៉ាហ្វា|ជំរុំជនភៀសខ្លួននៃទីក្រុងរ៉ាហ្វា]]កំឡុងបំពេញប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួន ដែលជាហេតុនាំឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិចេញមុខរិះគុនអ៊ីស្រាអែលយ៉ាងអស់ដៃ។{{sfn|Filiu|2014|p=99-100}}<ref name="lat3"/> អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចប់ការកាន់កាប់របស់ខ្លួននៅហ្កាហ្សាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៧ បន្ទាប់ពីបានរងសម្ពាធអន្តរជាតិធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្នុងអំឡុងពេលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់អស់រយៈពេលបួនខែ មានមនុស្សប្រមាណ ៩០០–១,២៣១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។{{sfn|Filiu|2014|p=105}} យោងទៅតាមប្រវត្តិវិទូបារាំង លោក[[ហ្សង់ព្យែរ ហ្វីលីយូ]]បានបង្ហាញថា ប្រជាជននៃតំបន់ហ្កាហ្សា ១% ត្រូវបានស្លាប់ របួស ជាប់ឃុំឃាំង ឬត្រូវរងទារុណកម្មក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។{{sfn|Filiu|2014|p=105}} ===១៩៥៩–១៩៦៧៖ ក្រោមអេហ្ស៊ីប=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអេហ្ស៊ីប}} [[File:Che Guevara in Gaza.jpg|thumb|លោក[[ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា]]នៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩]] បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានរំលាយក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបក្រោមលេសលើកតម្កើងអារ៉ាប់រួមនិយម ក៏បានបន្តកាន់កាប់ហ្កាហ្សារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៧។ ថ្វីបើខ្លួនកាន់កាប់ហ្កាហ្សាមែនក្ដី ប៉ុន្តែអេហ្ស៊ីបមិនបានកាត់បញ្ចូលហ្កាហ្សាជាទឹកដីផ្លូវការរបស់ខ្លួនឡើយដោយផ្ទុយទៅវិញបានចាត់ទុកហ្កាហ្សាថាជាទឹកដីគ្រប់គ្រងក្រៅដែនតាមរយៈរដ្ឋបាលយោធារបស់ខ្លួន។<ref>[http://israelipalestinian.procon.org/view.answers.php?questionID=000503 "How has the Gaza Strip influenced the Israeli-Palestinian conflict?"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120120155902/http://israelipalestinian.procon.org/view.answers.php?questionID=000503 |date=20 January 2012 }} entry at ProCon.org citing "An Historical Encyclopedia of the Arab–Israeli Conflict"</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលអេហ្ស៊ីប ហ្កាហ្សាត្រូវប្រឈមនឹងលំហូរនៃជនភៀសខ្លួនជាង ២០០,០០០ នាក់ពីអតីតទឹកដីម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន និងប្រមាណមួយភាគបួននៃជនភៀសខ្លួនទាំងនោះបានរត់ចោល ឬត្រូវបណ្តេញចេញពីផ្ទះរបស់ពួកគេក្នុងកំឡុងនិងក្រោយបញ្ចប់សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨។<ref>Elisha Efrat, [https://books.google.com/books?id=Hi59AgAAQBAJ&pg=PA74 ''The West Bank and Gaza Strip: A Geography of Occupation and Disengagement,''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221102100714/https://books.google.com/books?id=Hi59AgAAQBAJ&pg=PA74 |date=2 November 2022 }} Routledge, 2006 pp.74–75.</ref> តក្តាលំហូរជនភៀសខ្លួននេះបានធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពរស់នៅក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាធ្លាក់ចុះជាគំហុក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ រដ្ឋាភិបាលអេហ្ស៊ីបបានដាក់កំហិតរឹតបន្តឹងដំណើរចេញចូល និងទៅមកពីហ្កាហ្សា ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជននោហ្កាហ្សាបាត់បង់ឱកាសទៅបម្រើការងារល្អៗក្រៅស្រុកពេញលេញ។<ref name="JB">{{cite journal |last=Baster |first=James |title=Economic Problems in the Gaza Strip |url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_summer-1955_9_3/page/323 |journal=Middle East Journal |volume=9 |issue=3 |year=1955 |pages=323–327 |jstor=4322725 }}</ref> ===១៩៦៧៖ ការត្រួតត្រាជាថ្មីដោយអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល}} នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៧ កំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានចូលកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាម្តងទៀត។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់មេបញ្ជាការភាគខាងត្បូងរបស់អ៊ីស្រាអែល លោក[[អារីយែល ស្ហារុន]] ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនរាប់សិបនាក់ដែលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលសង្ស័យថាជាសមាជិកនៃចលនាតស៊ូ ត្រូវបានចាប់យកទៅប្រហារជីវិតដោយគ្មានការកាត់ទោសរកកំហុសត្រឹមត្រូវ។<ref>{{cite journal |first=Adam |last=Shatz |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n21/adam-shatz/vengeful-pathologies |title=Vengeful Pathologies |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107065245/https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n21/adam-shatz/vengeful-pathologies |archive-date=7 November 2023 |journal=London Review of Books |volume=45 |issue=21 |date=2 November 2023 }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៦៨ អ៊ីស្រាអែលបានបណ្តេញប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧៥,០០០ នាក់ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលកាលនុះគឺលោកស្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]បានចាត់ទុកប្រជាជនទាំងនោះថាជាខ្មាំងបង្កប់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ លើសពីនេះ ប្រជាជនហ្កាហ្សាយ៉ាងតិច ២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលរារាំងមិនឱ្យវិលចូលត្រឡប់មកហ្កាហ្សាវិញបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់។ ជាលទ្ធផល ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានបាត់បង់ប្រជាជនខ្លួនប្រមាណ ២៥% បើប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជនសរុបកាលមុនសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមនៅពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៦៨។<ref>{{cite book |last=Roy |first=S. M. |year=2016 |title=The Gaza Strip: The Political Economy of De-development |url=https://archive.org/details/gazastrippolitic0000roys |publisher=Institute for Palestine Studies USA, Incorporated |edition=Third |isbn=978-0-88728-321-5 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧០–១៩៧១ លោកអារីយែល ស្ហារុនបានអនុវត្តយុទ្ធសាស្រ្ត 'ម្រាមដៃប្រាំ' របស់អ៊ីស្រាអែលដោយបង្កើតតំបន់យោធា និងលំនៅដ្ឋានថ្មីៗតាមរយៈការបំបែកហ្កាហ្សាទៅជាប្រាំតំបន់ដើម្បីសម្រួលដល់ដំណើរត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ផ្ទះ​រាប់​ពាន់​ខ្នង​ត្រូវ​បាន​គេ​ឈូស​ឆាយកម្ទេចចោល ហើយ​គ្រួសារ​បេដចាមួយ​ចំនួន​ធំនៅហ្កាហ្សា​ត្រូវអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែល​បង្ខំ​និរទេសខ្លួន​ទៅ​ស៊ីណៃ។<ref>{{cite book |first=Ehud |last=Eiran |url=https://www.google.com/books/edition/Post_Colonial_Settlement_Strategy/YHoxEAAAQBAJ?gbpv=1&pg=PA83 |title=Post-Colonial Settlement Strategy |publisher=Edinburgh University Press |date=2019 |isbn=978-1-474-43759-2 |page=83}}</ref><ref>{{cite book |first1=Fatina |last1=Abreek-Zubeidat |first2=Alona |last2=Nitzan–Shiftan |chapter="De-Camping" through Development: The Palestinian refugee Camps in the Gaza Strip under the Israeli Occupation |editor1-first=Claudio |editor1-last=Minca |editor2-first=Diana |editor2-last=Martin |editor3-first=Irit |editor3-last=Katz |chapter-url=https://www.google.com/books/edition/Camps_Revisited/e-TaDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA144&printsec=frontcover |title=Camps Revisited: Multifaceted Spatialities of a Modern Political Technology |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |date=2018 |isbn=978-1-786-60580-1 |pages=137–158 [144]}}</ref><ref>{{cite news |first=Ramzy |last=Baroud |authorlink=Ramzy Baroud |url=https://www.jordantimes.com/opinion/ramzy-baroud/sharon-revisited-netanyahus-ultimate-aim-gaza-and-why-it-will-fail#google_vignette |title=Sharon Revisited: Netanyahu's Ultimate Aim in Gaza and Why It Will Fail |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705171921/https://www.jordantimes.com/opinion/ramzy-baroud/sharon-revisited-netanyahus-ultimate-aim-gaza-and-why-it-will-fail#google_vignette |archive-date=5 July 2024 |newspaper=The Jordan Times |date=3 July 2024 }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៣ ([[ក្រោយសង្រ្គាមយមគីបពួរ]]) និងឆ្នាំ១៩៨៧ គោលនយោបាយផ្លូវការស្តីពីការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចនៅតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាគឺនៅមានសភាពដូចកាលឆ្នាំ១៩៦៩ ដដែរដោយលំហូរវិនិយោគ និងឱកាសការងារផ្សេងៗត្រូវបានកាត់និងរឹតបន្តឹង។<ref name=":7">{{cite journal |first=Sara |last=Roy |authorlink=Sara Roy |jstor=2536651 |title=The Gaza Strip: A Case of Economic De-Development |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_autumn-1987_17_1/page/56 |journal=Journal of Palestine Studies |volume=17 |issue=1 |year=1987 |pages=56–88 }}</ref> [[File:Gaza Strip (997009324715105171.jpg|thumb|ជ្រុងមួយនៃទីក្រុងហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧]] យោងតាមប្រវត្តិវិទូលោក[[ថម សេហ្កេហ្វ]] ការបម្លាស់ទីជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនចេញពីមាតុប្រទេសរបស់ពួកគេគឺជាធាតុគំនិតរបស់ក្រុមនិយមហ្ស៊ីយ៉ងតាំងពីដើមរៀងមកម៉្លេះ។<ref name="TSegev">{{cite book |first=Tom |last=Segev |authorlink=Tom Segev |url=https://www.google.com/books/edition/1967/ggLatcD7gW4C?hl=en&gbpv=1&pg=PA532&printsec=frontcover |title=1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102100701/https://books.google.com/books?id=ggLatcD7gW4C&pg=PA532 |archive-date=2 November 2022 |publisher=Henry Holt and Company |year=2007 |page=532 |url-status=live }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧ ក្នុងកំឡុងកិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីសន្តិសុខស្ដីពីជោគវាសនាប្រជាជនអារ៉ាប់នៅហ្កាហ្សា នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលលោក[[ឡេវី អេស្កូល]]បានលើកឡើងពីការរឹតបន្តឹងលើបម្រើបម្រាស់ទឹកស្អាតដើម្បីជំរុញឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់រត់ចេញពីហ្កាហ្សា។<ref>{{cite news |first=Ofer |last=Aderet |url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-pm-in-67-we-ll-deprive-gaza-of-water-and-the-arabs-will-leave-1.5465942 |title=Israeli Prime Minister After Six-Day War: 'We'll Deprive Gaza of Water, and the Arabs Will Leave |newspaper=Haaretz​ |date=17 November 2017 |access-date=4 September 2025 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919033849/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-pm-in-67-we-ll-deprive-gaza-of-water-and-the-arabs-will-leave-1.5465942 |url-status=live }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយកិច្ចប្រជុំនោះ វិធានការមួយចំនួនដូចជាការបិទទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលចាប់អនុវត្តដើម្បីជាសម្ពាធរុញឱ្យប្រជាជនហ្កាហ្សាធ្វើចំណាកស្រុកចេញទៅរស់នៅកន្លែងផ្សេង។<ref name="TSegev" /><ref>{{cite book |first=Nur |last=Masalha |authorlink=Nur Masalha |title=The politics of denial: Israel and the Palestinian refugee problem |url=https://archive.org/details/politicsofdenial0000masa |publisher=Pluto Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/politicsofdenial0000masa/page/104 104] |isbn=0-7453-2120-8 }}</ref> បន្ទាប់ពីសង្រ្គាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ "ទីភ្នាក់ងារអន្តរជាតិជាច្រើនបានខិតខំរកដំណោះស្រាយជួយប្រជាជនហ្កាហ្សាតែដូចជាមិនសូវទទួលបានផលច្រើន" ហើយដោយមូលហេតុនេះទើបបាន[[ជំនួយជនភៀសខ្លួនដើមបូព៌ាអាមេរិកាំង]]ត្រូវបង្កើតឡើងដើម្បីជួយជនរងគ្រោះក្នុងជម្លោះនានាដោយផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះបន្ទាន់ក្នុងល្បឿនឆាប់រហ័ស។<ref>{{Cite web |title=About Anera {{!}} Palestinian Refugee Aid Organization |url=https://www.anera.org/who-we-are/ |access-date=2023-11-07 |website=Anera |language=en-US |archive-date=8 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708032420/https://www.anera.org/who-we-are/ |url-status=live}}</ref> [[File:Dan Hadani collection (990044372600205171).jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩]] នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល]]។<ref>{{cite book |title=Israel's Fateful Hour |url=https://archive.org/details/israelsfatefulho00hark |url-access=registration |publisher=Harper & Row Publishers |location=New York |last=Harkabi |first=Yehoshafat |year=1988 |isbn=0-06-091613-3 |page=87 }}</ref> សន្ធិសញ្ញានេះបានចែងឱ្យអ៊ីស្រាអែលដកទ័ព និងជនស៊ីវិលរបស់ខ្លួនចេញពីឧបទ្វីបស៊ីណៃ ដែលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលវាយកាន់កាប់កាលកំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ខណៈភាគីអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមរក្សាឧបទ្វីបស៊ីណៃជាដែនគ្មានយោធាដូចគ្នា។ ស្ថានការណ៍តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាទំនាក់ទំនងផ្សេងៗរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនត្រូវបានចុះនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញានេះទេ។ អេហ្ស៊ីប​បាន​បោះបង់​ការទាមទារ​ទឹកដី​ទាំងអស់​របស់ខ្លួននៅ​ប៉ែកខាងជើង​នៃព្រំដែន​អន្តរជាតិ (ពោលគឺខាងជើងនៃឧបទ្វីបស៊ីណៃ) ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅតែស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់យោធាអ៊ីស្រាអែល។ ទាំងនេះបានបន្សល់ទុកឱ្យកងយោធា​អ៊ីស្រាអែល​ជា​អ្នក​ទទួល​ខុស​ត្រូវតែមួយគត់​ចំពោះ​ការ​មើលខុសត្រូវ ​និង​ផ្ដល់សេវាកម្ម​ស៊ីវិលផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សា។ ===១៩៨៧៖ អ៊ីនធីហ្វាដាដំបូង=== {{Main|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ}} [[File:Intifada in Gaza Strip, 1987 VI Dan Hadani Archive.jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រឈមនឹងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សាកំឡុង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧]] អ៊ីនធីហ្វាដាទីមួយគឺជាចលនាបាតុកម្មតវ៉ា និងកុប្បកម្មហិង្សាដែលធ្វើឡើងដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុង[[ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]][[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់|ក្រោមការកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] និងក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលផ្ទាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip|title=Intifada begins on Gaza Strip|website=HISTORY|date=9 February 2010 |access-date=2025-09-04|archive-date=15 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215013023/https://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip|url-status=live}}</ref> មហាបាតុកម្មនេះបានផ្ទុះឡើងដោយសារកំហឹងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានឆេះអន្លាយតាំងពីអ៊ីស្រាអែលបានចូលកាន់កាប់តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមកម៉្លេះ ហើយណាមួយពេលវេលាបានកំពុងតែឈានជិតដល់គម្រប់ខួបម្ភៃឆ្នាំនៃជ័យជម្នះរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ|សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៦៧]]។<ref name="LockmanBeinin1989_5">{{cite book |editor-last=Lockman |editor2-last=Beinin |year=1989 |title=Intifada : The Palestinian Uprising Against Israeli Occupation |publisher=South End Press |isbn=0-89608-363-2 |page=5 |url=https://www.google.com/books/edition/Intifada/KYPVNdzXUJkC?hl=en&gbpv=1&pg=PA5&printsec=frontcover |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418105653/https://books.google.com/books?id=KYPVNdzXUJkC&pg=PA5 |archive-date=18 April 2023 |url-status=live }}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះបានអូសបន្លាយពីខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ រហូតដល់[[សន្និសិទទីក្រុងម៉ាឌ្រីដឆ្នាំ១៩៩១|សន្និសិទទីក្រុងម៉ាឌ្រីដក្នុងឆ្នាំ១៩៩១]] ក៏ប៉ុន្តែប្រវត្តិវិទូនិងអ្នកជំនាញខ្លះបានជ្រើសយកឆ្នាំ១៩៩៣ ជាឆ្នាំបិទបញ្ចប់ចលនាបះបោរនេះ ព្រោះវាជាឆ្នាំដែល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ត្រូវបានចុះ។ អ៊ីនធីហ្វាដានេះបានផ្ទុះឡើងដំបូងនៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧<ref name="LockmanBeinin1989_5" /> នៅក្នុង[[ជំរុំជនភៀសខ្លួនចាបាលីយ៉ា]]នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពីរថយន្តកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានបុកជាមួយនឹងរថយន្តស៊ីវិល ដោយបានសម្លាប់កម្មករប៉ាឡេស្ទីនចំនួនបួននាក់។<ref name="OmerMan2001">{{cite news |first=Michael |last=Omer-Man |url=https://www.jpost.com/features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada |title=The accident that sparked an Intifada |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215150108/https://www.jpost.com///features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada |archive-date=15 December 2022 |url-status=live |date=4 December 2011 }}</ref> មហាជនប៉ាឡេស្ទីនបានចោទប្រកាន់អ៊ីស្រាអែលថាមានចេតនាបង្កគ្រោះថ្នាក់បែបនេះដើម្បីទុកជាការសងសឹកទៅនឹងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលម្នាក់ដែលត្រូវបានគេសម្លាប់នៅហ្កាហ្សាកាលពីប៉ុន្មានថ្ងៃមុន។<ref>{{cite book |first=David |last=McDowall |title=Palestine and Israel: The Uprising and Beyond |url=https://archive.org/details/palestineisraelu00mcdo |publisher=University of California Press |year=1989 |page=[https://archive.org/details/palestineisraelu00mcdo/page/3 1] |isbn=0-520-06902-1 }}</ref> អ៊ីស្រាអែល​បាន​ចេញមុខបដិសេធ​នឹងការចោទប្រកាន់បែបនេះ​ឡើង​ដោយអះអាងថាខ្លួនគ្មាន​ចេតនា​ ឬ​គម្រោងសម្លាប់នរណាទេ ពិសេសនៅចំពេលដែលភាពតានតឹងកំពុងតែរុលក្ដៅគគុកផងនោះ។<ref>{{Cite web|title=The accident that sparked an Intifada|url=https://www.jpost.com/features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada|access-date=2025-09-04|website=The Jerusalem Post|date=4 December 2011|archive-date=15 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215150108/https://www.jpost.com///features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada|url-status=live}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបានចេញមុខឆ្លើយតបដោយការធ្វើបាតុកម្ម បង្កើតចលនាមិនស្តាប់បង្គាប់អាជ្ញាធរ និងបះបោរដោយប្រើប្រាស់ហិង្សា។ល។<ref name="books.google.com">{{cite book |first=Ruth Margolies |last=Beitler |url=https://www.google.com/books/edition/The_Path_to_Mass_Rebellion/FVd5dJGBYMsC?hl=en&gbpv=1&pg=PR11&printsec=frontcover |title=The Path to Mass Rebellion: An Analysis of Two Intifadas |publisher=Lexington Books |year=2004 |page=xi }}</ref><ref name="Lustick 1993 560–594">{{Cite journal|last=Lustick|first=Ian S.|date=1993|editor-last=Brynen|editor-first=Rex|editor2-last=Hiltermann|editor2-first=Joost R.|editor3-last=Hudson|editor3-first=Michael C.|editor4-last=Hunter|editor4-first=F. Robert|editor5-last=Lockman|editor5-first=Zachary|editor6-last=Beinin|editor6-first=Joel|editor7-last=McDowall|editor7-first=David|editor8-last=Nassar|editor8-first=Jamal R.|editor9-last=Heacock|editor9-first=Roger|title=Writing the Intifada: Collective Action in the Occupied Territories|url=https://archive.org/details/sim_world-politics_1993-07_45_4/page/560|journal=World Politics|volume=45|issue=4|pages=560–594|doi=10.2307/2950709|jstor=2950709|s2cid=147140028 |issn=0043-8871}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះក៏នាំឱ្យមានការខូចខាតដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលនិងយោធារបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរដូចជា ការប្រើប្រាស់ថ្នាំពណ៌បាញ់លើជញ្ជាំង ការបិទបង្ខាំងចរាចរណ៍តាមដងផ្លូវ<ref name="BBC NEWS">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1987.stm|title=Palestinian intifada|website=news.bbc.co.uk|access-date=4 September 2025|archive-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731193109/http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1987.stm|url-status=live}}</ref><ref name="Walid Salem 2005, pp. 179">{{cite book |first=Walid |last=Salem |chapter=Human Security from Below: Palestinian Citizens Protection Strategies, 1988–2005 |editor-first=Monica |editor-last=den Boer |editor2-first=Jaap |editor2-last=de Wilde |title=The Viability of Human Security |url=https://archive.org/details/bub_gb_A0iMQTYSH8EC |publisher=Amsterdam University Press |year=2008 |pages=179–201 [p. 190] |isbn=978-90-5356-796-8 }}</ref> និងការគប់ដុំថ្មហើយគ្រាប់បែកដបផ្សេងៗនៅទូទាំងហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង។ ទង្វើទាំងនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាខុសផ្ទុយពីគោលបំណងដើមរបស់ប្រជាជនស៊ីវិល ពោលគឺការធ្វើកូដកម្មទូទៅ ការធ្វើពហិការឈប់ទទួលសេវាកម្មពីស្ថាប័នរដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សានិងវ៉េសប៊ែង ពហិការសេដ្ឋកិច្ចដោយបដិសេធមិនប្រកបរបរការងារនៅក្នុងដែនអ៊ីស្រាអែល ដូចជាការផលិតទំនិញអ៊ីស្រាអែល ការបដិសេធមិនបង់ពន្ធ និងការបដិសេធក្នុងការប្រើរថយន្តប៉ាឡេស្ទីនដែលជាប់អាជ្ញាប័ណ្ណអ៊ីស្រាអែលជាដើម។<ref name="books.google.com"/><ref name="Lustick 1993 560–594"/><ref name="BBC NEWS"/> ===១៩៩៤៖ ហ្កាហ្សាក្រោមអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន=== នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៤ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងប៉ាឡេស្ទីន-អ៊ីស្រាអែល ដែលគេច្រើនស្គាល់ថាកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូ បានបិទបញ្ចប់ អំណាចរដ្ឋាភិបាលនៅហ្កាហ្សាក៏ត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់។ មិនយូរប៉ុន្មាន តំបន់ហ្កាហ្សាមួយភាគធំក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប៉ាឡេស្ទីន លើកលែងតែដែនប្លុកលំនៅ និងតំបន់យោធារបស់អ៊ីស្រាអែល។ កន្លងមកទៀត កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលក៏បានចាកចេញពីទីក្រុងហ្កាហ្សា និងរួមទាំងតំបន់ទីក្រុងដទៃទៀត ដោយទុកឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនថ្មីគ្រប់គ្រង និងទទួលរ៉ាប់រងលើតំបន់ទាំងនោះ។ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនថ្មីថ្មោងនោះក្រោមការដឹកនាំដោយលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]បានជ្រើសយកទីក្រុងហ្កាហ្សាជាទីស្នាក់ការកណ្តាលថ្នាក់ខេត្តដំបូងរបស់ខ្លួន។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៥ អ៊ីស្រាអែល និង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO) បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|កិច្ចព្រមព្រៀងទីពីរ]] ដោយក្នុងនោះ ភាគីទាំងពីរបានយល់ស្របពង្រីកដែនអំណាចអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់ទីប្រជុំជនភាគច្រើននៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៤ និងឆ្នាំ១៩៩៦ អ៊ីស្រាអែលបានកសាង[[ជញ្ជាំងហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]]ឡើង ដើម្បីបង្កើនសុវត្ថិភាពសន្តិសុខនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ជញ្ជាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនផ្ដួលរំលំនៅដើមដំបូងនៃ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]កំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០។<ref name="Doron Almog">{{Cite journal |title=Lessons of the Gaza Security Fence for the West Bank |last=Almog |first=Doron |publisher=Jerusalem Centre for Public Affairs |date=23 December 2004 |journal=Jerusalem Issue Briefs |volume=4 |issue=12 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief004-12.htm |access-date=4 September 2025 |archive-date=13 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213141925/http://jcpa.org/brief/brief004-12.htm |url-status=live }}</ref> ===២០០០៖ អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ=== {{Main|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ}} [[File:IDF-D9-demolishes-Palestinian-structure-01.jpg|thumb|រថពាសដែកឈូសប្រភេទ ''Caterpillar D៩'' របស់កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលកំពុងឈូសផ្ទះមួយខ្នងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាកំឡុងព្រឹត្តិការណ៍អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរ]] អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរគឺជាការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនដ៏ធំមួយនៅលើ[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់|ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] និងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលផ្ទាល់ដូចកាលអ៊ីនធីហ្វាដាទីមួយដំបូងដែរ។ មូលហេតុទូទៅនៃចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាលើកនេះត្រូវបានគេសង្ស័យថាបណ្ដាលមកពីបរាជ័យនៃ[[កិច្ចប្រជុំកំពូលខែមដេវីដឆ្នាំ២០០០]] ដែលត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងអាចបោះជំហានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយជុំវិញ[[ដំណើរសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល|ដំណើរសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០០។{{sfn|Pressman|2003|p=114}} ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០ បន្ទាប់ពីលោកអារីយែល ស្ហារុនដែលកាលនោះត្រូវជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងនៅអ៊ីស្រាអែល បានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់បរិវេណអគារ[[អាល់អាក់សា]]ស្ថិតនៅលើកំពូល[[ភ្នំប្រាសាទ]]ក្នុងទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]។{{sfn|Pressman|2003|p=114}} ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​នេះផ្ទាល់គឺមានលក្ខណៈស្ងប់ស្ងាត់ ប៉ុន្តែ​មានគេសង្ស័យថាអាចបង្កប់បំណងញុះញង់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ហើយដូចនឹងការសង្ស័យពិតមែន ​បាតុកម្ម​តវ៉ានិង​កុប្បកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងជាប្រតិកម្មនឹងទស្សនកិច្ចនោះ​ ខណៈកម្លាំងនគរបាល​អ៊ីស្រាអែល​បានព្យាយាមទប់ស្កាត់ដោយការ​បាញ់​គ្រាប់​កាំភ្លើង​ជ័រ និង​ឧស្ម័ន​បង្ហូរ​ទឹក​ភ្នែកជាដើម។{{sfn|Byman|2011|p=114}} អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរនេះគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមដំបូងនៃការវាយប្រហារដោយគ្រាប់រ៉ុក្កែត និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅតាមតំបន់ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល ដោយចលនាប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីននៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ជាពិសេសដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] និងចលនា[[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]។ ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសជាច្រើនបានកើតឡើងចំពោះជនស៊ីវិល ក៏ដូចជាទាហានក្នុងកំឡុងមហាបាតុកម្មនេះ។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានប្រឡូកចូលប្រឆាំងនឹងបាតុកម្មដោយប្រើប្រាស់កាំភ្លើង សម្លាប់មនុស្សតាមគោលដៅកំណត់ និងវាយប្រហារដោយប្រើរថក្រោះនិងពីលើដែនអាកាស ខណៈដែលខាងភាគីប៉ាឡេស្ទីនវិញបានតបតប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលតាមរយៈអត្តឃាតកម្មបំផ្ទុះគ្រាប់បែក បាញ់កាំភ្លើងតបត គប់ដុំថ្មតូចធំ និងការវាយប្រហារដោយបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតជាដើម។<ref name=":1">{{cite book |last=Cohen |first=Samy |chapter=Botched Engagement in the Intifada |date=2010 |title=Israel's Asymmetric Wars |pages=73–91 |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan US |doi=10.1057/9780230112971_6 |isbn=978-1-349-28896-0}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kober |first=Avi |date=2007 |title=Targeted Killing during the Second Intifada:: The Quest for Effectiveness |url=https://www.erudit.org/en/journals/jcs/2009-v29-jcs_27_1/jcs27_1_1art06/ |journal=Journal of Conflict Studies |volume=27 |issue=1 |pages=94–114 |issn=1198-8614 |access-date=4 September 2025 |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405160428/https://www.erudit.org/en/journals/jcs/2009-v29-jcs_27_1/jcs27_1_1art06/ |url-status=live }}</ref> សកម្មភាពបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតរបស់ប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសសម្ដៅទៅលើជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល​ បានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិក៏ដូចជាសំណាក់ប្រជាជនក្នុងស្រុកនិងតំបន់ ហើយជាចំណុចខុសគ្នាបើប្រៀបទៅព្រឹត្តិការណ៍អ៊ីនធីហ្វាដាពីមុន ដែលមានបរិមាណហឹង្សាតិចជាងឆ្ងាយ។<ref name="NMRR">{{Cite journal |last1=Matta |first1=Nada |last2=Rojas |first2=René |date=2016 |title=The Second Intifada: A Dual Strategy Arena |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-sociology-archives-europeennes-de-sociologie/article/abs/second-intifada/CEF937E5D28EFA4F4F684E6D946942BF |journal=European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie |volume=57 |issue=1 |page=66 |doi=10.1017/S0003975616000035 |s2cid=146939293 |issn=0003-9756 |access-date=4 September 2025 |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405161756/https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-sociology-archives-europeennes-de-sociologie/article/abs/second-intifada/CEF937E5D28EFA4F4F684E6D946942BF |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref> *{{Cite journal |last1=Brym |first1=R. J. |last2=Araj |first2=B. |date=2006-06-01 |title=Suicide Bombing as Strategy and Interaction: The Case of the Second Intifada |url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2006-06_84_4/page/1969 |journal=Social Forces |volume=84 |issue=4 |page=1969 |doi=10.1353/sof.2006.0081 |s2cid=146180585 |issn=0037-7732 |quote=In the early years of the 21st century, Israel, the West Bank and Gaza became the region of the world with the highest frequency of—and the highest per capita death toll due to—suicide bombing.}} *{{cite journal |last=Schweitzer |first=Y. |year=2010 |title=The rise and fall of suicide bombings in the second Intifada |journal=Strategic Assessment |volume=13 |issue=3 |pages=39–48 |quote=As part of the violence perpetrated by the Palestinians during the second intifada, suicide bombings played a particularly prominent role and served as the primary effective weapon in the hands of the planners. |url=https://www.inss.org.il/wp-content/uploads/2017/02/FILE1289896644-1.pdf }} *{{cite journal |last=Schachter |first=J. |year=2010 |url=https://strategicassessment.inss.org.il/wp-content/uploads/antq/fe-3427267573.pdf |title=The End of the Second Intifada? |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930061049/https://strategicassessment.inss.org.il/wp-content/uploads/antq/fe-3427267573.pdf |archive-date=30 September 2021 |journal=Strategic Assessment |volume=13 |issue=3 |pages=63–70 |quote=This article attempts to identify the end of the second intifada by focusing on the incidence of suicide bombings, arguably the most important element of second intifada-related violence. }} *{{cite journal |last=Sela-Shayovitz |first=R. |year=2007 |title=Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations |journal=International Journal of Conflict and Violence |volume=1 |issue=2 |pages=163 |id={{URN|nbn|de:0070-ijcv-2007259}} |quote=The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterized by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront. }}</ref> ដោយរាប់ទាំងតួលេខអ្នកស្លាប់ និងរបួសបញ្ចូលគ្នា ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់បង្ហូរឈាមគ្នានេះបានបណ្តាលឱ្យជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣,០០០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈខាងអ៊ីស្រាអែលបានប៉ះពាល់ដល់ជីវិតមនុស្ស ១,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងជនបរទេសចំនួន ៦៤ នាក់។<ref name=casualties2005>{{cite web |url=http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |title=Statistics – Fatalities 29.9.2000–15.1.2005 |work=B'Tselem |archive-url=https://archive.today/20130414103627/http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |archive-date=14 April 2013 |access-date=4 កញ្ញា 2025 |archivedate=14 មេសា 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130414103627/http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |url-status=dead }}</ref> ពីចន្លោះខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០០ ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០១ ជញ្ជាំងបំបែកហ្កាហ្សាពីអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានស្ដារសាងសង់ឡើងវិញ។ ជញ្ជាំងមួយទៀតនៅឯខាងព្រំដែនហ្កាហ្សា-អេហ្ស៊ីបបានចាប់ផ្ដើមតម្លើងកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤។<ref name="Anne Barnard">{{Cite news |title=Life in Gaza Steadily Worsens |first=Anne |last=Barnard |work=The Boston Globe |date=22 October 2006 |url=https://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/10/22/life_in_gaza_steadily_worsens/ |access-date=16 April 2020 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235137/http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/10/22/life_in_gaza_steadily_worsens/ |url-status=dead }}</ref> ចំណុចឆ្លងចេញចូលចម្បងនៅភាគខាងជើងជាប់នឹងអ៊ីស្រាអែលគឺ[[ច្រកឆ្លងដែនអេរ៉េស]] ខណៈចំណុចឆ្លងនៅប៉ែកខាងត្បូងចូលអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅ[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]។ ហ្កាហ្សាក៏មានច្រកឆ្លងទៅភាគខាងកើតដែរហៅថា[[ច្រកឆ្លងដែនការនី]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបិទប្រតិបត្តិការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref name="Greg Myre">{{Cite news |title=Gaza Crossing:Choked Passages to Frustration |first=Greg |last=Myre |work=The New York Times |date=4 March 2006 |url=https://www.nytimes.com/2006/03/04/international/middleeast/04gaza.html |access-date=5 September 2025 |archive-date=6 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106110814/http://www.nytimes.com/2006/03/04/international/middleeast/04gaza.html |url-status=live }}</ref> ព្រំដែនភាគខាងជើងហ្កាហ្សាគឺស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាព្រំដែនទឹក និងអាកាសដូចគ្នា។ ចំពោះព្រំដែនភាគខាងត្បូងវិញគឺមានអេហ្ស៊ីបជាអ្នកគ្រប់គ្រងដូចដែលបានចែងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអេហ្ស៊ីប និងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="BBC">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm |title=Gaza crisis: key maps and timeline |work=BBC News |date=6 January 2009 |access-date=5 September 2025 |archive-date=25 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125084904/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm |url-status=live }}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ ទាំងអ៊ីស្រាអែលនិងអេហ្ស៊ីបគឺមិន​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​មាន​ដំណើរចេញចូល​ដោយ​សេរី​ពី​តំបន់​ហ្កាហ្សា​ឡើយ ខណៈ​ព្រំដែន​ទាំង​ពីរទិស​មានទាហាន​យោធាឈរជើងឃ្លាំមើល​យ៉ាង​តឹងរឹង។ មកទល់បច្ចុប្បន្ន អេហ្ស៊ីបនៅតែរក្សាបិទច្រកផ្លូចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សារបស់ខ្លួន ដោយសារតែក្ដីបារម្ភខ្លាចក្រុមហាម៉ាស់ខាងហ្កាហ្សាចូលមកបង្កើតចលនាបះបោរជីហាដឥស្លាមនៅក្នុងទឹកដីស៊ីណៃ។<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/182738#.U8LcArFhs6I |title=Egypt Opens Gaza Border Crossing for the Injured – Middle East – Arutz Sheva |date=10 July 2014 |publisher=Israelnationalnews.com |access-date=2025-09-05 |archive-date=13 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713002958/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/182738#.U8LcArFhs6I |url-status=live }}</ref> ===២០០៥៖ ការដកខ្លួនដោយឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល=== [[File:Gush Katif-N-Dekalim02.jpg|thumb|[[ណេវ៉េដខាលីម]]ក្នុងប្លុកលំនៅដ្ឋាន[[ហ្គូសកាធីហ្វ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ អ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដោយថែមទាំងបានរុះរើទីតាំងលំនៅដ្ឋានតូចៗរបស់ខ្លួនចេញទៀតផង។<ref name="auto2">{{cite web |url=http://www.btselem.org/gaza_strip/control_on_air_space_and_territorial_waters |title=Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip |work=btselem.org |access-date=5 September 2025 |archive-date=28 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628105536/http://www.btselem.org/gaza_strip/control_on_air_space_and_territorial_waters |url-status=live }}</ref> អ៊ីស្រាអែលក៏បានដកខ្លួនចេញពី[[ផ្លូវហ្វីឡាឌែលហ្វី]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាដីវែងអន្លាយមួយខ្សែនៅជាប់ព្រំដែនជាមួយអេហ្ស៊ីប បន្ទាប់ពីអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមធានាសន្តិសុខនៅខាងព្រំដែនរបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងស្តីពីដំណើរចេញចូល]] ដែលគេតែងច្រើនស្គាល់ថា កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងរ៉ាហ្វា។<ref>{{cite web |url=http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 |title=Philadelphi Route |publisher=Reut Institute |access-date=2015-09-05 |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714202343/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 |url-status=dead |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714202343/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 }}</ref> ក្រោយពីអ៊ីស្រាអែលបានដកកម្លាំងយោធា និងប្រជាជនខ្លួនចេញអស់ តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទាំងមូលក៏ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]]ជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite web |date=7 October 2023 |title=Timeline of conflict between Israel and Palestinians in Gaza |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |access-date=5 September 2025 |website=Reuters |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007105909/https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |url-status=live }}</ref> ===២០០៦–២០០៧៖ ការឡើងកាន់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់ និងជម្លោះស៊ីវិល=== {{Main|ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់}} នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីន]]ដែលបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងក្នុងថ្ងៃទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានដណ្ដើមសំឡេងឆ្នោតបានច្រើនជាងគេ (៤២.៩%) និងបានឈ្នះអាសនៈចំនួន ៧៤ លើអាសនៈសរុប ១៣២ នៅក្នុងសភា (៥៦%)។<ref>[http://www.iht.com/articles/2006/01/25/africa/web.0125pals.php Counting underway in Palestinian elections], International Herald Tribune, 25 January 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515023627/http://www.iht.com/articles/2006/01/25/africa/web.0125pals.php |date=15 May 2011 }}</ref><ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1557518.htm Election officials reduce Hamas seats by two], ABC News Online, 30 January 2006. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110629015352/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1557518.htm |date=29 June 2011}}</ref> នៅពេលដែលក្រុមហាម៉ាស់ឡើងកាន់អំណាចនៅខែបន្ទាប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពអឺរ៉ុប រុស្ស៊ី និងអង្គការសហប្រជាជាតិបានទាមទារឱ្យក្រុមហាម៉ាស់ទទួលស្គាល់នូវកិច្ចព្រមព្រៀងដែលបានធ្វើឡើងពីមុនទាំងអស់ ព្រមទាំងទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពអ៊ីស្រាអែល និងបោះបង់ចោលនូវចលនាបែបហិង្សារបស់ខ្លួន។ នៅពេលដែលហាម៉ាស់បានបដិសេធសំណើទាមទារអស់ទាំងនោះ<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2006/09/22/world/middleeast/22cnd-mideast.html |title=Hamas Refuses to Recognize Israel |work=The New York Times |date=22 September 2006 |access-date=5 September 2025 |archive-date=9 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209055114/https://www.nytimes.com/2006/09/22/world/middleeast/22cnd-mideast.html |url-status=live}}</ref> សហគមន៍អន្តរជាតិក៏បានសម្រេចកាត់ផ្តាច់ជំនួយរបស់ពួកគេផ្ទាល់ទៅកាន់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន ខណៈជំនួយខ្លះវិញត្រូវបានរុញបញ្ជូនទៅអង្គការមនុស្សធម៌ដែលមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយរដ្ឋាភិបាលនៅហ្កាហ្សាចាត់ចែងជំនួស។<ref>{{cite news |last=Weisman |first=Steven R. |url=https://www.nytimes.com/2006/04/08/world/middleeast/08hamas.html |title=U.S. and Europe Halt Aid to Palestinian Government |newspaper=The New York Times |date=8 April 2006 |access-date=5 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222935/http://www.nytimes.com/2006/04/08/world/middleeast/08hamas.html |url-status=live}}</ref> វិបត្តិនយោបាយ និងបញ្ហាជាប់គាំងសេដ្ឋកិច្ចនៅក្រោយការបោះឆ្នោតបានធ្វើឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់សម្រេចចិត្តធ្វើចំណាកស្រុកចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2006/12/09/international/i104249S77.DTL |title=More Palestinians flee homelands |access-date=15 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070515044844/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2006%2F12%2F09%2Finternational%2Fi104249S77.DTL |archive-date=15 May 2007 |archivedate=15 ឧសភា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515044844/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2006%2F12%2F09%2Finternational%2Fi104249S77.DTL }}, Sarah El Deeb, Associated Press, 9 December 2006.</ref> [[File:Gaza City.JPG|thumb|សំណង់អគារនៅ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]], ២០០៧]] បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជំនះនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីននៃឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់ និងហ្វាតាក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិប៉ាឡេស្ទីនមួយដោយមានលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]]ជាមេដឹកនាំ។ មួយរយៈខ្លីបន្ទាប់ ក្រុមហាម៉ាស់ក៏បាន[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ផ្ទុះអាវុធ]]ជាមួយនឹងក្រុមហ្វាតា ហើយក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ក៏បានវាយកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាទាំងស្រុង<ref name="Guardian">{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 September 2025 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran |archive-date=31 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831134036/http://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |url-status=live}}</ref> ក៏ដូចជាស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សាផងដែរ។ [[ប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីន]] លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]បានឆ្លើយតបវិញដោយប្រកាសដាក់រដ្ឋក្នុងគ្រាអាសន្ន រំលាយរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិនោះចោល និងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីដោយមិនរាប់បញ្ចូលមន្ត្រីហាម៉ាស់ជាសមាជិក។<ref name="intern_fight_p14-15">{{cite book |title=Internal fight: Palestinian abuses in Gaza and the West Bank |pages=14–15 |author2=Human Rights Watch |first1=Fred |last1=Abrahams |publisher=Human Rights Watch |year=2008|author2-link=Human Rights Watch}}</ref> សមាជិកក្រុមហាម៉ាស់មួយចំនួនដែលមានវត្តមាននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងកាលនោះត្រូវបានកងកម្លាំង[[សន្តិសុខបង្ការប៉ាឡេស្ទីន]]បានចាប់ឃាត់ខ្លួនទាំងអស់។ នៅចុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ ប្រទេសអេហ្ស៊ីប អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងហ្សកដានីបានប្រកាសទទួលស្គាល់គណៈរដ្ឋមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនថ្មីដែលមានមូលដ្ឋាននៅវ៉េសប៊ែងក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកអាបាស់ ហើយត្រូវជា "រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនស្របច្បាប់តែមួយគត់"។ អេហ្ស៊ីបក៏បានផ្លាស់ប្តូរស្ថានទូតប៉ាឡេស្ទីនរបស់ខ្លួនពីហ្កាហ្សាទៅវ៉េសប៊ែងដែរ។<ref>{{cite web |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html |title=Mubarak calls Hamas' takeover of the Gaza Strip a 'coup' |work=Haaretz |access-date=6 September 2025 |archive-date=25 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625201301/http://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html |url-status=dead |archivedate=25 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070625201301/http://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html }}</ref> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេហ្ស៊ីបបានគាំទ្រដល់ដំណើរផ្សះផ្សា និងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមថ្មីមួយទៀតរវាងហ្វាតានិងហាម៉ាស់ ហើយបានជំរុញឱ្យលោកអាបាស់ចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចាសន្ទនាជាមួយក្រុមហាម៉ាស់។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យពិបាកទៅរួចនោះគឺលក្ខខណ្ឌដែលលោកអាបាស់បាន​ដាក់​នៅចំពោះមុខហាម៉ាស់ ពោលគឺត្រូវប្រគល់ហ្កាហ្សាមកឱ្យអាជ្ញាធរ​ប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រង។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែល និង​អេហ្ស៊ីប​វិញ អាជ្ញាធរទាំងពីរប្រទេសបាន​ប្រកាសបិទ​ច្រក​ព្រំដែន​ជាមួយ​នឹង​ហ្កាហ្សាជាប្រតិកម្មនៃការឡើងកាន់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់។ ប្រភពពីប៉ាឡេស្ទីនបានរាយការណ៍ថា មន្ត្រីអ្នកឃ្លាំមើលមកពីសហភាពអឺរ៉ុបបាននាំគ្នារត់ភៀសខ្លួនចេញអស់ពីហ្កាហ្សាតាមរយៈច្រកព្រំដែនរ៉ាហ្វានៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនហ្កាហ្សា-អេហ្ស៊ីប ដោយសារតែពួកគេខ្លាចត្រូវហាម៉ាស់ចាប់ឃុំឃាំង ឬប្រព្រឹត្តិអំពើអ្វីមួយដែលអាចប៉ះពាល់ដល់អាយុជីវិតរបស់ពួកគេ។<ref name="EU_flee_Rafah_crossing">{{cite web |last=Dudkevitch |first=Margot |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1139395602714 |title=EU monitors flee Rafah border crossing |work=Jerusalem Post |date=14 March 2006 |access-date=6 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121459/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1139395602714 |archive-date=11 May 2011 |archivedate=13 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713125814/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1139395602714 }}</ref> បន្ទាប់ពីកិច្ចផ្សះផ្សាបានបរាជ័យ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៃបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនបានរួមគ្នាប្រកាសប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងព្រំដែនហ្កាហ្សាដោយហាម៉ាស់។<ref name="Abbas wins Egypt backing on border">{{cite web |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2008/01/2008525125823983496.html |title=Middle East&nbsp;— Abbas wins Egypt backing on border |publisher=Al Jazeera English |date=28 January 2008 |access-date=6 September 2025 |archive-date=3 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203155552/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2008/01/2008525125823983496.html |url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ របាយការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ក្រុមហាម៉ាស់បានបន្តរត់ពន្ធគ្រឿងផ្ទុះ និងអាវុធយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពីទឹកដីអេហ្ស៊ីបតាមប្រព័ន្ធរូងក្រោមដីសម្ងាត់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ កងកម្លាំងសន្តិសុខអេហ្ស៊ីបបានបញ្ជាក់ថាខ្លួនបានរកឃើញផ្លូវក្រោមដីរបស់ហាម៉ាស់ចំនួន ៦០ រូង។<ref>{{cite web |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Egypt finds 60 Gaza tunnels in 10 months |work=Jerusalem Post |date=13 November 2007 |access-date=6 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121629/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=11 May 2011 |archivedate=15 វិច្ឆិកា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111115212139/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull }}</ref> ===២០០៨–២០០៩៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)}} [[File:Damaged housing gaza strip april 2009.jpg|thumb|right|សំណង់អគារខូចខាតកំឡុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០០៨–២០០៩]] នៅថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/12/28/world/middleeast/28mideast.html |work=The New York Times |title=Israelis Say Strikes Against Hamas Will Continue |first1=Taghreed |last1=El-Khodary |first2=Ethan |last2=Bronner |date=28 December 2008 |access-date=7 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511223019/http://www.nytimes.com/2008/12/28/world/middleeast/28mideast.html |url-status=live }}</ref> [[យន្តហោះចម្បាំងF-16ហ្វាខន|យន្តហោះចម្បាំង F-១៦]] របស់អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសទៅលើគោលដៅមួយចំនួនក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់បណ្តោះអាសន្នរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់ត្រូវបែកបាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ |title=A Timeline of Terror: 2001 to 2012, The Official Blog of the Israel Defense Forces |publisher=Idfblog.com |date=16 April 2012 |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122185506/http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ |archive-date=22 January 2013 |archivedate=22 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122185506/http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ }}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមបើកការឈ្លានពានចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/01/04/world/middleeast/04mideast.html |newspaper=The New York Times |date=4 January 2009 |title=Israeli Troops Launch Attack on Gaza |first1=Isabel |last1=Kershner |first2=Taghreed |last2=El-Khodary |access-date=7 September 2025|archive-date=9 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409005842/http://www.nytimes.com/2009/01/04/world/middleeast/04mideast.html |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីអគាររដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់ អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការវាយសម្ដៅទៅលើទីកន្លែងមួយចំនួនផ្សេងទៀតដែលខ្លួនអះអាងថាជាឃ្លាំងស្តុកទុកអាវុធរបស់ហាម៉ាស់ ដូចជា ស្ថានីយ៍នគរបាល សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ ឃ្លាំងរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ព្រះវិហារឥស្លាម និងអគារផ្សេងៗជាច្រើនទៀត។<ref>{{cite web |last=Mozgovaya |first=Natasha |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html |title=IDF shell kills 30 in Gaza UN school; Israel mulls appeal over Hamas fire from UN facilities |work=Haaretz |access-date=7 September 2025 |archive-date=1 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401074434/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html |url-status=dead |archivedate=1 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090401074434/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html }}</ref> ភាគីខាងអ៊ីស្រាអែលបានថ្លែងថា ការវាយប្រហាររបស់ខ្លួននេះគឺជាប្រតិកម្មចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារដោយគ្រាប់រ៉ុក្កែតរបស់ក្រុមហាម៉ាស់មកលើតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលសរុបមានចំនួនជាង ៣,០០០ គ្រាប់ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ ហើយប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនប្រតិបត្តិការនេះ ហាម៉ាស់បានបន្តបង្កើនគ្រាប់បាញ់ប្រហារបន្ថែមទៀតដោយមិនញញើត។ ប្រភពយោធាអ៊ីស្រាអែលបានបង្ហាញថា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]]បានបញ្ជាកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឱ្យរៀបចំត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ប្រតិបត្តិការនេះនៅប្រមាណប្រាំមួយខែមុនពេលចាប់ផ្ដើមមកម៉្លេះ ដោយកំឡុងពេល ៦ ខែនោះ អ៊ីស្រាអែលបានរៀបចំផែនការលម្អិតលម្អន់ម៉ត់ចត់ និងប្រមូលផ្តុំព័ត៌មានបានពីការស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ផ្សេងៗ។<ref>{{cite web |last=Ravid |first=Barak |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363/ |title=IAF strike followed months of planning |publisher=Haaretz.com |date=28 December 2008 |access-date=7 September 2025 |archive-date=24 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324160347/http://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130324160347/http://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363 }}</ref> ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនសរុបប្រមាណ ១,១០០–១,៤០០ នាក់<ref>{{cite news |last=Kasher |first=Asa |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=168061 |title=Analysis: A moral evaluation of the Gaza War |newspaper=The Jerusalem Post &#124; Jpost.com |publisher=Jpost.com |access-date=7 September 2025 |archive-date=21 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221144352/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=168061 |url-status=live }}</ref> (ក្នុងនោះមានជនស៊ីវិលពី ២៩៥–៩២៦ នាក់) និងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១៣ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្រ្គាមរយៈពេល ២២ ថ្ងៃនេះ។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/8428883.stm |work=BBC News |title=Slow recovery from wounds of Gaza conflict |date=27 December 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174738/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/8428883.stm |url-status=live }}</ref> ជម្លោះនេះបានបង្កឱ្យមានការខូតខាត ឬបំផ្លិចបំផ្លាញផ្ទះសម្បែងប្រជាជនអស់រាប់ម៉ឺនខ្នង<ref>{{cite web |title=IOM Appeal for Gaza Focuses on Health and Recovery |url=http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId%3D21830 |access-date=7 September 2025 |date=2009-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310183754/http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId=21830 |archive-date=10 March 2012 |url-status=dead |publisher=International Organization for Migration |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310183754/http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId=21830 }}</ref><ref>{{cite web |last=Lappin |first=Yaakov |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |title=IDF releases Cast Lead casualty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121653/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=11 May 2011 |work=The Jerusalem Post |date=26 March 2009 |access-date=7 កញ្ញា 2025 |archivedate=3 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203063523/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull }}</ref> ក៏ដូចជាមន្ទីរពេទ្យចំនួន ១៥ កន្លែងក្នុងចំណោមមន្ទីរពេទ្យសរុប ២៧ នៅហ្កាហ្សា និងព្រមទាំងមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៤៣ កន្លែងក្នុងចំណោមមណ្ឌលថែទាំងសុខភាពសរុប ១១០ ទីតាំង<ref>{{cite web |url=http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf |title=Gaza Health Fact Sheet |access-date=2025-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308014019/http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf |archive-date=8 March 2015 |archivedate=2015-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308014019/http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf }}</ref> រីឯអណ្តូងទឹកចំនួន ៨០០ ត្រូវរងការខូចខាត ឬបំផ្លិចបំផ្លាញទាំងស្រុង<ref>{{cite web |url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 |title=MIDEAST: Attack on Water Brings Sanitation Crisis – IPS |publisher=Ipsnews.net |date=18 June 2009 |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204070226/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 |archive-date=4 December 2010 |archivedate=4 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101204070226/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 }}</ref> ចំណែកឯផ្ទះកញ្ចក់ចំនួន ១៨៦<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment of the Gaza Strip |url=http://postconflict.unep.ch/publications/UNEP_Gaza_EA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514204950/http://postconflict.unep.ch/publications/UNEP_Gaza_EA.pdf |archive-date=2011-05-14 |url-status=live |access-date=2025-09-07}}</ref> និងរួមទាំងកសិដ្ឋានគ្រួសារជិត ១០,០០០ កន្លែងបានទទួលរងផលប៉ះពាល់ខ្ទិចខ្ទាំពីសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{cite web |title=The humanitarian situation in Gaza and FAO's response |url=http://www.fao.org/fileadmin/templates/tc/tce/pdf/FAO_brief_on_Gaza_23_Jan_09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214100134/http://www.fao.org/fileadmin/templates/tc/tce/pdf/FAO_brief_on_Gaza_23_Jan_09.pdf |archive-date=2009-02-14 |url-status=live |access-date=2025-09-07}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រាមហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បានបន្សល់ទុកឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់គ្មានផ្ទះសម្បែងរស់នៅ,<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |title=Gaza 'looks like earthquake zone' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |work=BBC News |date=20 January 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=25 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125181742/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |url-status=live }}</ref> ៤០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់គ្មានទឹកប្រើប្រាស់<ref name="news.bbc.co.uk" /><ref name="Gaza: Humanitarian situation">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7845428.stm |work=BBC News |title=Gaza: Humanitarian situation |date=30 January 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=8 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110208132149/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7845428.stm |url-status=live }}</ref> ហើយមួយលាននាក់គ្មានអគ្គិសនីប្រើប្រាស់<ref name="Gaza: Humanitarian situation" /> និងបណ្តាលឱ្យមានការខ្វះខាតស្បៀងអាហារយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza |title=Launches Emergency Food Distributions to Families in Gaza &#124; WFP &#124; United Nations World Food Programme – Fighting Hunger Worldwide |publisher=WFP |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511084335/http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza |archive-date=11 May 2011 |archivedate=11 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511084335/http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza }}</ref> ===២០១៤៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤}} នៅថ្ងៃទី៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការយោធាវាយប្រហារចូលក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាថ្មី។ ដើមហេតុចម្បងនៃជម្លោះលើកនេះគឺកើតចេញពីករណីចាប់ជំរិតនិងសម្លាប់យុវជនអ៊ីស្រាអែលចំនួនបីនាក់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែងដោយសមាជិកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនដែលជាប់ទំនាក់ទំនងនឹងហាម៉ាស់។ ជាប្រតិកម្ម កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលបានផ្តួចផ្តើមប្រតិបត្តិការយោធាមួយភ្លាមៗ ហើយជាលទ្ធផល ពួកគេបានចាប់ខ្លួនជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣៥០ នាក់ដោយពួកគេស្ទើរទាំងអស់ត្រូវជាសមាជិកសកម្មប្រយុទ្ធហាម៉ាស់នៅវ៉េសប៊ែង។<ref name="nathanthrall">{{cite journal |author=Nathan Thrall |date=1 August 2014 |title=Hamas's Chances |url=http://www.lrb.co.uk/v36/n16/nathan-thrall/hamass-chances |journal=London Review of Books |volume=36 |issue=16 |access-date=7 September 2025 |archive-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416032651/https://www.lrb.co.uk/v36/n16/nathan-thrall/hamass-chances |url-status=live }}</ref><ref name="HamasAcc">Jack Khoury, [https://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.611676 Hamas claims responsibility for three Israeli teens' kidnapping and murder'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010052244/https://www.haaretz.com/hamas-admits-kidnap-murder-of-3-teens-1.5260283/ |date=10 October 2020 }}, ''Haaretz'', 21 August 2014.</ref><ref name="HamasAcc2">[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4562328,00.html 'Mashal: Hamas was behind murder of three Israeli teens'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230916104726/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4562328,00.html |date=16 September 2023 }}, Ynet, 22 August 2014.</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ហាម៉ាស់នៅតែបន្តបាញ់រ៉ុក្កែតជាច្រើនគ្រាប់ចូលទៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលនាំឱ្យផ្ទុះជម្លោះរយៈពេលប្រាំពីរសប្តាហ៍នេះឡើង។ សង្គ្រាមមួយនេះផងដែរត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជម្លោះដ៏សាហាវបំផុតមួយក្នុងចំណោមជម្លោះបើកចំហរវាងអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកើតឡើងក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកនេះ។​ការវាយប្រហារដោយប្រើគ្រាប់រ៉ុក្កែតដោយប៉ាឡេស្ទីន បូករួមជាមួយការវាយប្រហារតាមដែនអាកាសដោយអ៊ីស្រាអែល បានបណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់ពាន់នាក់បាត់បង់ជីវិត ដោយជងរងគ្រោះភាគច្រើនជាជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite news|last=Zonszein|first=Mairav|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967|title=Israel killed more Palestinians in 2014 than in any other year since 1967|date=2015-03-27|work=The Guardian|access-date=2020-03-03|issn=0261-3077|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412025048/https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967|url-status=live}}</ref> ===២០១៨–២០១៩៖ មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់=== {{Main|មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់}} [[File:OCHAoPT 2018 Gaza border protests 31 may 2018.png|thumb|right|ផែនទីរបស់[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]]បង្ហាញពីបាតុកម្មនៃមហាបរពល,​ ៣១ ឧសភា ២០១៨]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨–២០១៩ បាតុកម្មជាច្រើនតគ្នាដែលគេតែងស្គាល់ថា [[មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់]] ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងជារៀងរាល់ថ្ងៃសុក្រនៅតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្បែរជញ្ជាំងព្រំដែនហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល ដោយបានអូសបន្លាយចាប់ពីថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ រហូតដល់ថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩។ ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បាតុកម្មនេះ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុប ២២៣ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="B'tselem21">[https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time 'And now for the whitewashing,' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231017132258/https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time |date=17 October 2023 }} B'tselem 24 May 2021</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-gaza-protest-20180330-htmlstory.html|title=15 Palestinians reported killed by Israeli fire as Gaza border protest builds |last=Alouf |first=Abu |date=30 March 2018|website=Los Angeles Times|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180519031927/http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-gaza-protest-20180330-htmlstory.html|archive-date=19 May 2018}}</ref> គោលបំណងនៃបាតុកម្មតវ៉ានេះគឺដើម្បីទាមទារ​ឱ្យ​ជនភៀសខ្លួន​ប៉ាឡេស្ទីនត្រឡប់​ចូលទៅ​កាន់​ទឹកដី​ដែល​ពួកគេ​ធ្លាប់រស់នៅពីមុនវិញ ពោលគឺ​ទឹកដី​​អ៊ីស្រាអែល​ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីនថែមទាំងបានចេញមុខតវ៉ាប្រឆាំងផងដែរនឹងការបិទផ្លូវគោក ផ្លូវអាកាស និងផ្លូវសមុទ្រចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល ហើយនិងការទទួលស្គាល់ទីក្រុងយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីអ៊ីស្រាអែលដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="Toameh">Khaled Abu Toameh, [https://www.timesofisrael.com/hamas-vows-gaza-protests-to-continue-until-they-return-to-all-of-palestine "Hamas vows Gaza protests last until Palestinians return to all of Palestine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231007054949/https://www.timesofisrael.com/hamas-vows-gaza-protests-to-continue-until-they-return-to-all-of-palestine/ |date=7 October 2023 }}, ''The Times of Israel'', 9 April 2018.<br />"The protests are an uprising for "Jerusalem, Palestine, and the right of return", he said, referring to the demand that Palestinian refugees and their descendants be allowed to return to their former homes in Israel."</ref><ref name="NY2" >David M. Halbfinger, Iyad Abuheweila, Jugal K.Patel [https://www.nytimes.com/interactive/2018/04/13/world/middleeast/gaza-fence-aerial.html "300 Meters in Gaza: Snipers, Burning Tires and a Contested Fence"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422065743/https://www.nytimes.com/interactive/2018/04/13/world/middleeast/gaza-fence-aerial.html |date=22 April 2018 }}, ''The New York Times'' 15 May 2018.’ Most Gazans are Palestinian refugees or their descendants, and marching on the fence highlights their desire to reclaim the lands and homes from which they were displaced 70 years ago in the war surrounding Israel's creation.’</ref><ref> *{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/.premium-mass-gaza-border-clashes-52-killed-by-israeli-gunfire-2-410-wounded-1.6091548|title=Mass Gaza Border Clashes: 58 Palestinians Killed by Israeli Gunfire, 1,113 Wounded|last1=Khoury|first1=Jack|date=15 May 2018|work=Haaretz|access-date=8 September 2025|last2=Kubovich|first2=Yaniv|last3=Zikri|first3=Almog Ben|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180514195751/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/.premium-mass-gaza-border-clashes-52-killed-by-israeli-gunfire-2-410-wounded-1.6091548|archive-date=14 May 2018}} *David M. Halbfinger & Iyad Abuheweila, [https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/gaza-israel-protests.html "One Dead Amid Violence in 3rd Week of Protests at Gaza-Israel Fence"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180517222949/https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/gaza-israel-protests.html|date=17 May 2018}} ''The New York Times'', 13 April 2018.<br />"They are objecting to Israel's 11-year-old blockade of Gaza and seeking to revive international interest in Palestinian claims of a right of return to the lands they were displaced from in 1948." *Adam Rasgon, [https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Masses-of-Gazans-head-to-border-fence-to-demand-right-of-return-547367 "Masses of Gazans head to border area for 'right of return' says organizer"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180505122635/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Masses-of-Gazans-head-to-border-fence-to-demand-right-of-return-547367|date=5 May 2018}} ''The Jerusalem Post'', 28 March 2018.</ref> នៅចុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ លទ្ធផលរបស់[[គណៈកម្មការឯករាជ្យអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីបាតុកម្មតវ៉ានៅព្រំដែនហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៨|គណៈកម្មការស៊ើបការណ៍ឯករាជ្យ]]របស់[[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ក្នុងចំណោមករណីស្លាប់និងរបួសរបស់បាតុករចំនួន ៤៨៩ ករណីដែលត្រូវបានខ្លួនវិភាគនោះ គេបានរកឃើញថាមានតែពីរករណីប៉ុណ្ណោះដែលអាចចាត់ទុកថាជាទង្វើហួសហេតុប្រថុយគ្រោះថ្នាក់ដល់កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល។ ដូច្នេះ គណៈកម្មាការបានចាត់ទុកករណីដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានជាទង្វើសម្លាប់បាតុករដោយខុសច្បាប់ ហើយបានបញ្ចប់ដោយអនុសាសន៍មួយដែលអំពាវនាវឱ្យអ៊ីស្រាអែលពិនិត្យមើលថាតើ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] ឬ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]មានត្រូវបានប្រព្រឹត្តដែរឬទេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការបង្ក្រាបបាតុកម្មរបស់ខ្លួន ហើយប្រសិនបើមានពិតមែននោះ សូមឱ្យអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលចាប់អ្នកប្រព្រឹត្តិខុសនោះមកកាត់ទោស។<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/unispal/document/un-independent-commission-of-inquiry-on-protests-in-gaza-presents-its-findings-press-release/ |title=UN Independent Commission of Inquiry on Protests in Gaza Presents its Findings - Press Release - Question of Palestine |website=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009065103/https://www.un.org/unispal/document/un-independent-commission-of-inquiry-on-protests-in-gaza-presents-its-findings-press-release/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite report |title=Report of the independent international commission of inquiry on the protests in the Occupied Palestinian Territory - A/HRC/40/74 |url=https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIOPT/A_HRC_40_74.pdf |publisher=UNHRC |date=28 February 2019 |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIOPT/A_HRC_40_74.pdf |url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គណៈកម្មការដដែរក៏បានប្រកាសបន្ថែមទៀតថា ខ្លួនមាន " 'ហេតុផលសមស្រប' ក្នុងការជឿជាក់ថាទាហានអ៊ីស្រាអែលអាចពិតជាបានប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម ហើយបានធ្វើការបាញ់មកលើអ្នកកាសែត បុគ្គលិកសុខាភិបាល និងកុមារពិតមែនក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១៨"។ អ៊ីស្រាអែល​បាន​ចេញមុខបដិសេធ​មិន​គាំទ្រលទ្ធផល​ស៊ើប​អង្កេត និង​បាន​ច្រាន​ចោល​របាយការណ៍របស់​គណៈកម្មការនោះចោល។<ref name="CNN1111">{{Cite news |url=https://www.cnn.com/2019/02/28/middleeast/israel-gaza-un-intl/index.html|title=UN: Israel may have committed war crimes during Gaza protests |first1=Milena |last1=Vaselinovic |first2=Oren |last2=Liebermann |work=CNN |date=28 February 2019 |access-date=8 September 2025 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014022301/https://www.cnn.com/2019/02/28/middleeast/israel-gaza-un-intl/index.html |url-status=live}}</ref> ===២០២១៖ វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល=== {{Main|វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល}} នៅមុនវិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនប្រមាណ ៤៨% ក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមិនមានការងារធ្វើនោះឡើយ ហើយប្រជាជនប្រមាណពាក់កណ្ដាលបានកំពុងរស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រ។ ក្នុង​កំឡុង​​វិបត្តិឆ្នាំ២០២១ កុមារ​ចំនួន ៦៦ នាក់​បានបាត់បង់ជីវិត ខណៈកាលជម្លោះមុនមានកុមារចំនួន ៥៥១ នាក់បានស្លាប់។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១ គណៈប្រតិភូជាន់ខ្ពស់របស់ធនាគារពិភពលោកបានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចនៅតំបន់ហ្កាហ្សា ដើម្បីទស្សនានូវសភាពការណ៍ខូចខាតនៃហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងព្រមទាំងជីវិតមនុស្សទូទៅ។ ជាលទ្ធផល ធនាគារពិភពលោកបានចាប់ដៃគូជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហភាពអឺរ៉ុបវាយតម្លៃលើតម្រូវការផ្សេងៗដើម្បីត្រៀមជំនួយគាំទ្រការកសាង និងការស្តារឡើងវិញនៃតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Toll of War on Palestinians in Gaza |date=27 June 2021 |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]] |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2021/06/27/the-toll-of-war-on-palestinians-in-gaza |access-date=8 September 2025 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204711/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2021/06/27/the-toll-of-war-on-palestinians-in-gaza |url-status=live}}</ref> ករណីផ្ទុះអាវុធតូចមួយបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៥ ដល់ថ្ងៃទី៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ ហើយជាលទ្ធផលនៃការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសដោយអ៊ីស្រាអែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបន្ថែមបានទទួលរងការខូចខាត ហើយបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់រងគ្រោះផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ។<ref>{{Cite web |url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-august-2022-escalation-dashboard-09-august-2022 |title=Gaza August 2022 Escalation Dashboard (09 August 2022) - occupied Palestinian territory &#124; ReliefWeb |website=reliefweb.int |date=9 August 2022 |access-date=8 September 2025 |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816140543/https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-august-2022-escalation-dashboard-09-august-2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 |title=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory &#124; Escalation in the Gaza Strip and Israel &#124; Flash Update #2 as of 18:00, 8 August 2022 |website=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory |date=8 August 2022 |access-date=8 September 2025 |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812012844/https://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 |url-status=dead |archivedate=12 សីហា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812012844/https://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 }}</ref> ===២០២៣–២០២៥៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សា}} {{See also|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធមហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:SoI-War 23-10-31 IDF 05-04.jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា, ៣១ តុលា ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ កងកម្លាំងជីវពលនៅហ្កាហ្សាដឹកនាំដោយ[[កងពលតូចអាល់កាសាំ]]របស់ហាម៉ាស់ បានធ្វើ[[ការលុលលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកចូលភាគនិរតីនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងគោលបំណងវាយកម្ទេចសហគមន៍ និងមូលដ្ឋានយោធាអ៊ីស្រាអែល។ ក្នុងដំណើរនេះ ហាម៉ាស់បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១,៣០០ នាក់ និងចាប់មនុស្សប្រមាណ ២៣៦ នាក់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង។<ref>{{cite news |last=Hutchinson |first=Bill |date=22 November 2023 |title=Israel-Hamas War: Timeline and key developments |url=https://abcnews.go.com/International/timeline-surprise-rocket-attack-hamas-israel/story?id=103816006 |work=ABC News |access-date=8 September 2025 |archive-date=16 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016214718/https://abcnews.go.com/International/timeline-surprise-rocket-attack-hamas-israel/story?id=103816006 |url-status=live}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ អ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសសង្រ្គាមលើក្រុមហាម៉ាស់ ហើយបានប្រកាស "បិទផ្លូវចេញចូលទាំងអស់" នៃតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា<ref>{{Cite web |date=2023-10-09 |title=Israel announces 'total' blockade on Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza |website=www.aljazeera.com |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009105304/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza |url-status=live }}</ref> ខណៈរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[យ៉ូអាហ្វ ហ្កាឡង់ត៍]]បានប្រកាសថា "ហ្កាហ្សានឹងមិនមានអគ្គិសនី គ្មានអាហារ គ្មានប្រេងឥន្ធនៈ អ្វីៗគ្រប់យ៉ាងត្រូវតែបានបិទ។ យើងកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយសត្វមនុស្ស ហើយសកម្មភាពរបស់យើងទាំងឡាយគឺប្រព្រឹត្តិទៅតាមនឹង"។<ref>{{cite news |title=Israel announces 'complete siege' of Gaza, cutting its electricity, food, water, and fuel |url=https://www.businessinsider.com/israel-gallant-announces-complete-siege-gaza-no-electricity-food-fuel-2023-10 |work=Business Insider |date=9 October 2023 |access-date=8 September 2025 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102181111/https://www.businessinsider.com/israel-gallant-announces-complete-siege-gaza-no-electricity-food-fuel-2023-10 |url-status=live}}</ref><ref name="TimesOfIsrael_GazaHostages">{{cite news |author=Fabian |first1=Emanuel |last2=Magid |first2=Jacob |date=16 October 2023 |title=IDF notifies relatives of 199 people that their loved ones are Gaza hostages |url=https://www.timesofisrael.com/idf-notifies-relatives-of-199-people-that-their-loved-ones-are-gaza-hostages/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102181257/https://www.timesofisrael.com/idf-notifies-relatives-of-199-people-that-their-loved-ones-are-gaza-hostages/ |archive-date=2 November 2023 |access-date=8 September 2025 |work=The Times of Israel}}</ref> ក្រោយមក លោកហ្កាឡង់ត៍ក៏បានកែលម្អគោលជំហររបស់លោកបន្តិចបន្ទាប់ពីមានការដាក់សម្ពាធពីប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ចូ បៃដិន]] ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយក៏ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា ដើម្បីឱ្យអ៊ីស្រាអែលនិងអេហ្ស៊ីបបើកផ្លូវផ្តល់ជំនួយចូលក្នុងហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite news |date=2024-03-02 |title=Fergal Keane: Aid convoy tragedy shows fear of starvation haunts Gaza |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |access-date=2025-09-08 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315042049/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |url-status=live}}</ref> [[File:Gaza war 2023 - 2025 IMG 8182.png|thumb|ទិដ្ឋភាពហ្កាហ្សាក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសពីអ៊ីស្រាអែល]] នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ [[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥|បទឈប់បាញ់រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់]]បានចូលជាធរមានជាផ្លូវការ។ សុពលភាពរបស់វាបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា នៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយបើកការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលគ្មាននរណាគ្រោងទុកជាមុន។<ref>{{cite news |last1=Shurafa |first1=Wafaa |last2=Mednick |first2=Sam |date=March 18, 2025 |title=Israel launches deadly wave of airstrikes across Gaza after ceasefire talks stall |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-news-ceasefire-hostages-03-17-2025-b8753b9458a44f10ab08aa9b12582780 |access-date=8 September 2025 |work=AP News |location=Deir al-Balah, Gaza Strip }}</ref> សង្រ្គាមហ្កាហ្សាបានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងដំណំដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងជីវិតមនុស្ស ហើយវាក៏បានបង្កឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិមនុស្សធមហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមនុស្សធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]] និងព្រមទាំង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ផងដែរ ដែលសព្វថ្ងៃកំពុងប៉ះពាល់ដល់អាយុជីវិតប្រជាជនហ្កាហ្សាស្ទើរគ្រប់គ្នា។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រជាជនភាគច្រើនត្រូវបង្ខំចិត្តផ្លាស់ទីលំនៅទៅរស់នៅតាមជំរុំជនភៀសខ្លួនផ្សេងៗនៅទូទាំងតំបន់ដ៏តូចចង្អៀតមួយនេះ។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/> អង្គការសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]] និង[[បេត្សាលែម]] ក៏ដូចជាអ្នកជំនាញសាស្ត្រាចារ្យសិក្សាអំពី[[ប្រល័យពូជសាសន៍វិទ្យា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]និង[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]] និងព្រមទាំងអ្នកជំនាញជាច្រើនផ្សេងទៀតបាននិយាយថា [[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]កំពុងតែកើតមានឡើងនៅហ្កាហ្សា ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណានៅតែមានអ្នកជំនាញមួយចំនួនជំទាស់នឹងរឿងប្រល័យពូជសាសន៍នេះ។<ref name="genocide"/><ref name="genocide_int_law_scholars"/> ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងមក ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៦០,០០០ នាក់នៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត ដោយស្ទើរតែពាក់កណ្តាលនៃអ្នកស្លាប់ទាំងនោះត្រូវជាជាស្ត្រីនិងកុមារ ហើយមនុស្សជាង ១៤៨,០០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{Cite news|date=29 July 2025 |title=How many Palestinians has Israel's Gaza offensive killed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|access-date=8 September 2025|work=Reuters }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|title=Over 60,000 Palestinians killed in the 21-month Israel-Hamas war, Gaza's Health Ministry says|date=29 July 2025|website=Associated Press}}</ref><ref>{{cite web |date=30 July 2025 |title=Reported impact snapshot {{pipe}} Gaza Strip (30 July 2025) |url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |work=[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌|ការិយាល័យសម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]]}}</ref> លទ្ធផលសិក្សាដោយ ''The Lancet'' បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មនុស្សនៅហ្កាហ្សាចំនួន ៦៤,២៦០ នាក់បានស្លាប់ដោយសារត្រូវរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ បើគិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤ ខណៈលទ្ធផលសិក្សាពួកគេបានកត់សម្គាល់ដែរថាក្នុងចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលបានរាប់បញ្ចូលអាចរួមមានចំនួនអ្នកស្លាប់ "ដោយប្រយោល" ច្រើនជាងអ្នកស្លាប់ដោយរបួសធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name="Lancet2025">{{Cite journal|last1=Jamaluddine |first1=Zeina |last2=Abukmail |first2=Hanan |last3=Aly |first3=Sarah |last4=Campbell |first4=Oona M. R. |last5=Checchi |first5=Francesco |date=9 January 2025 |doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3 |journal=The Lancet |publisher=Elsevier |title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis |volume=405 |issue=10477 |pages=469–477 |doi-access=free |pmid=39799952}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Bloxham |first1=Donald |author-link=Donald Bloxham |date=3 April 2025 |title=The 7 October Atrocities and the Annihilation of Gaza: Causes and Responsibilities |journal=Journal of Genocide Research |issue=Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |doi=10.1080/14623528.2025.2483546 |s2cid= |doi-access=free |pages=23–24 }}</ref><ref>{{Cite news|date=10 January 2025 |title=Gaza death toll 40% higher than official number, Lancet study finds |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/10/gaza-death-toll-40-higher-than-official-number-lancet-study-finds |access-date=8 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tanno |first=Sophie |date=9 January 2025 |title=Gaza death toll has been significantly underreported, study finds |url=https://edition.cnn.com/2025/01/09/middleeast/gaza-death-toll-underreported-study-intl |access-date=8 September 2025 |website=CNN }}</ref> គិតមកត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ តួលេខចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយរបួសធ្ងន់ធ្ងរអាចមានដល់ ៩៣,០០០​ នាក់ (៧៧,០០០ ទៅ ១០៩,០០០ នាក់) ដែលស្មើនឹង ៤–៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅហ្កាហ្សាកាលមុនសង្រ្គាម។<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/interactive/middle-east-and-africa/2025/05/08/how-many-people-have-died-in-gaza |title=How many people have died in Gaza? |date=2025-05-08 |newspaper=The Economist |quote=The researchers found that the overlap was so small that the true number of deaths was probably 46-107% higher than the official ministry total. If you assume that the ratio has stayed the same since last June (and not fallen, as systems caught up during the ceasefire, say) and apply them to the current tally, it would suggest that between 77,000 and 109,000 Gazans have been killed, 4-5% of the territory's pre-war population (see chart).}}</ref> ===២០២៥–បច្ចុប្បន្ន៖ ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា=== {{Main|ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ [[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]]បានចូលជាធរមាន ដែលអំពាវនាវឱ្យមានការរំសាយយោធានិងលើកលែងទោសដល់សមាជិកហាម៉ាស់ណាដែលព្រមទម្លាក់អាវុធចុះ ការគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នដោយស្ថាប័នបច្ចេកទេសប៉ាឡេស្ទីនក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់គណៈកម្មការអន្តរជាតិដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ បើកសេរីភាពចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សា និងការបើកដំណើរការជំនួយអន្តរជាតិឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |date=2025-10-09 |title=Donald Trump's 20-point Gaza peace plan in full |url=https://www.bbc.com/news/articles/c70155nked7o |access-date=2026-06-01 |website=BBC }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តនូវកំណែផែនការសន្តិភាពចំនួន ២០ ចំណុចដែលរៀបរាងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈរុស្ស៊ី និងចិនបានបោះអនុប្បវាទ។<ref name="smithnov2025">{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/world/gaza/trump-gaza-peace-plan-un-vote-israel-hamas-resolution-rcna244560|title=Trump's Gaza peace plan wins global backing. Now comes the hard part.|website=NBC News|last=Smith|first=Alexander|date=2025-11-18|access-date=2026-06-01}}</ref> ផែនការនេះត្រូវបានក្រុមហាម៉ាស់ច្រានចោល ដោយបានជំទាស់នឹងសំណើសុំបង្កើតកងទ័ពរក្សាសន្តិភាពអន្តរជាតិនៅលើទឹកដីហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាកង្វះការធានានូវការសម្រេចជោគវាសនាដោយផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងផែនការនោះ<ref>{{cite news|date=2025-11-18|access-date=2026-06-01|title=Hamas, Gaza factions say UN resolution undermines 'national will'|website=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/18/hamas-gaza-factions-say-un-resolution-undermines-national-will}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ។<ref name="smithnov2025"/> បន្ថែមពីលើនេះ កិច្ចសម្រុះសម្រួលជំនួយហិរញ្ញប្បទានក៏ត្រូវបានលើកយកមកពិភាក្សាផងដែរ។ របាយការណ៍បានបង្ហាញថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានពិចារណាប្រើប្រាស់ចំណូលពន្ធប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៥ ពាន់លានដុល្លារ ដែលត្រូវបានបង្កកដោយអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីជួយហិរញ្ញប្បទានដល់កិច្ចប្រឹងប្រែងកសាងតំបន់ហ្កាហ្សាឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |title=Exclusive: US may ask Israel to put Palestinian tax money toward Trump's Gaza plan, sources say |url=https://www.reuters.com/world/us-may-ask-israel-put-palestinian-tax-money-toward-trumps-gaza-plan-sources-say-2026-05-15/ |access-date=2026-06-01 |work=Reuters }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== [[File:Gaza Beach.jpg|thumb|ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅឯឆ្នេរសមុទ្រហ្កាហ្សាកាលឆ្នាំ២០០៦]] [[File:Gaza sea port.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពទីក្រុងហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨]] ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានបណ្ដោយពីជើងទៅត្បូងប្រវែង ៤១ គីឡូម៉ែត្រ និងទទឺងពីកើតទៅលិចប្រវែងពី ៦ ទៅ ១២ គីឡូម៉ែត្រ និងហើយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៦៥ គម<sup>២</sup>។<ref name="Arnon">{{cite journal |first=Arie |last=Arnon |url=http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |title=Israeli Policy towards the Occupied Palestinian Territories: The Economic Dimension, 1967–2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630142150/http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |archive-date=2013-06-30 |journal=Middle East Journal |volume=61 |number=4 |date=Autumn 2007 |page=575 |doi=10.3751/61.4.11}}</ref><ref name="CIA World Factbook" /> ហ្កាហ្សាមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]ប្រវែង ៥១ គីឡូម៉ែត្រ និងព្រំដែនខាងត្បូងជាប់ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]ប្រវែង ១១ គីឡូម៉ែត្រក្បែរទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]]។<ref>{{Cite news |date=20 May 2021 |title=Israel-Palestinian conflict: Life in the Gaza Strip |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |url-status=live |access-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627053554/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |archive-date=27 June 2018}}</ref> ទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]]មានទីតាំងស្ថិតនៅប្រមាណ ៧ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគឦសាននៃទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]] ហើយទីប្រជុំជនតូចៗជាច្រើននៅជុំវិញក្រុង[[ឌែរអែលបាឡា]]សុទ្ធតែមានទីតាំងនៅតាមឆ្នេរសមុទ្ររវាងក្រុងឌែរអែលបាឡានិងទីក្រុងហ្កាហ្សា។ ក្រុង[[បេតឡាហ៊ីយ៉ា]] និងក្រុង[[បេតហានូន]]គឺស្ថិតនៅភាគខាងជើង និងភាគឦសាននៃទីក្រុងហ្កាហ្សារៀងគ្នា។ ប្លុក[[ហ្គូសកាធីហ្វ]]គឺជាតំបន់ទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលធ្លាប់មានទីតាំងស្ថិតនៅលើផ្នូកខ្សាច់ជាប់នឹងក្រុងរ៉ាហ្វា និងខាន់យូនីសតាមបណ្តោយគែមភាគនិរតីនៃឆ្នេរ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]ប្រវែង ៤០ គីឡូម៉ែត្រ។ ឆ្នេរអាល់ដេអ៊ីរ៉ាគឺជាទីកន្លែងដ៏ពេញនិយមបំផុតសម្រាប់អ្នកចូលចិត្តជិះរលក។<ref>{{cite news |last=Roug |first=Louise |date=23 August 2007 |title=In Gaza, surfers find peace and freedom riding the deep blue |publisher=Articles.latimes.com |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jul-29-fg-gazasurf29-story.html |url-status=live |access-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014022552/http://articles.latimes.com/2007/jul/29/world/fg-gazasurf29 |archive-date=14 October 2012}}</ref> [[វ៉ាឌីហ្កាហ្សា]]គឺជាទន្លេដ៏សំខាន់បំផុតនៅហ្កាហ្សាខណៈតំបន់ព័ទ្ធជុំវិញទន្លេនេះត្រូវបានគេប្រកាសជាដែនអភិរក្សធម្មជាតិដើម្បីការពារតំបន់ឆ្នេរសើមតែមួយគត់នៅហ្កាហ្សា។<ref name="meweco">[https://www.mahmiyat.ps/uploads/WadiGazaMP.pdf MANAGEMENT PLAN- WADI GAZA ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220605084222/https://www.mahmiyat.ps/uploads/WadiGazaMP.pdf|date=5 June 2022}}, by the MedWetCoast project</ref><ref>{{cite web |url=https://www.euronews.com/green/2023/04/16/now-we-can-breathe-a-little-how-gaza-is-bringing-its-wetlands-back-to-life |title='Now we can breathe a little': How Gaza is bringing its wetlands back to life |date=16 April 2023 |access-date=9 September 2025 |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101001758/https://www.euronews.com/green/2023/04/16/now-we-can-breathe-a-little-how-gaza-is-bringing-its-wetlands-back-to-life |url-status=live }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុស្ងួតពាក់កណ្ដាល|អាកាសធាតុក្ដៅពាក់កណ្តាលស្ងួត]] រួមជាមួយនឹងរដូវវស្សាកម្រិតក្ដៅ ហើយរដូវប្រាំងក្ដៅស្ងួត។ ថ្វីបើមានអាកាសធាតុស្ងួតហែងក៏ដោយក្ដី អត្រាសំណើមនៅហ្កាហ្សាគឺមានបរិមាណខ្ពស់ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។ ទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំនៅហ្កាហ្សាគឺមានអត្រាខ្ពស់ជាងទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំនៅលើទឹកដីគ្រប់ទិសនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីបចាប់ពីចន្លោះ ២២៥ មីលីម៉ែត្រនៅភាគខាងត្បូង និង ៤០០ មីលីម៉ែត្រនៅភាគខាងជើង ដោយច្រើនតែធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងកុម្ភៈ។ ===បញ្ហាបរិស្ថាន=== បញ្ហាបរិស្ថាននៅហ្កាហ្សារួមមាន កំណើនវាលលំហ ទឹកសាបប្រែជាទឹកប្រៃ ប្រព្រឹត្តិកម្មទឹកស្អុយ ជំងឺឆ្លងពីទឹក ការរេចរឹលដី និងតំហយចុះក៏ដូចជាការបំពុលធនធានទឹកក្រោមដីជាដើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ មន្ត្រីអង្គការសហប្រជាជាតិម្នាក់បានមានប្រសាសន៍ថា "វាអាចត្រូវចំណាយពេល ១៤ ឆ្នាំ ... ដើម្បីសម្អាតកម្ទេចកម្ទី រួមទាំងកម្ទេចសំណល់ថ្មផ្សេងៗពីអគារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលត្រូវបានរងការបំផ្លាញ" (កំឡុងសង្រ្គាមហ្កាហ្សា)។<ref name="Reuters 2024 c119">{{cite web | title=UN official says it could take 14 years to clear debris in Gaza | website=Reuters | date=26 Apr 2024 | url=https://www.reuters.com/world/middle-east/un-official-says-it-could-take-14-years-clear-debris-gaza-2024-04-26/ | access-date=9 September 2025 | archive-date=26 April 2024 | archive-url=https://archive.today/20240426163228/https://www.reuters.com/world/middle-east/un-official-says-it-could-take-14-years-clear-debris-gaza-2024-04-26/ | url-status=live }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} ===ហ្កាហ្សាក្រោមសេចក្ដីសម្រេចលេខ ២៨០៣=== {{See also|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមសេចក្ដីសម្រេចលេខ​ ២៨០៣|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ ក្រុមហាម៉ាស់និងអ៊ីស្រាអែលបានទទួលយកដំណាក់កាលទីមួយនៃ[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] ដោយបិទបញ្ចប់អរិភាពនៅក្នុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] និងការដកទ័ពរបស់អ៊ីស្រាអែលមួយផ្នែកចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។ នៅក្នុងដំណាក់កាលទីពីរនៃផែនការនេះ គេបានគ្រោងទុកថា កងកម្លាំងរក្សាស្ថិរភាពអន្តរជាតិមួយនឹងត្រូវបញ្ជូនមកឈរជើងក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព]]និង[[​គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​សម្រាប់​រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា]]នឹងចាប់ដៃគ្នាគ្រប់គ្រងតំបន់ហ្កាហ្សាជាបណ្ដោះអាសន្ន មុនពេលត្រូវផ្ទេរអំណាចគ្រប់គ្រងទៅឱ្យ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]]នាពេលអនាគត។<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/25/washington-backing-plan-for-tony-blair-to-head-transitional-gaza-authority | title=Washington backing plan for Tony Blair to head transitional Gaza authority | work=The Guardian | date=25 September 2025}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.timesofisrael.com/revealed-tony-blairs-us-backed-proposal-for-ending-the-gaza-war-and-replacing-hamas/ | title=Revealed: Tony Blair's US-backed proposal for ending the Gaza war and replacing Hamas | work=The Times of Israel | date=25 September 2025}}</ref> ===រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់}} [[File:UNSchool DestrMoInterior.jpg|thumb|សំណល់អគារសាលារៀន អសប និងទីស្ដីការក្រសួងមហាផ្ទៃក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា, ធ្នូ ២០១២]] ចាប់តាំងពីហាម៉ាស់បានកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាមក ក្រុមមួយនេះបានអនុវត្តនូវសិទ្ធិអំណាចប្រតិបត្តិក្រសោបលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទាំងមូលតាមរយៈស្ថាប័នអំណាចប្រតិបត្តិ នីតិប្បញ្ញត្តិ និងតុលាការផ្ទាល់របស់ខ្លួន។<ref name="freedomhouse">{{cite web |date=4 January 2018 |title=Gaza Strip |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007111428/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip |archive-date=7 October 2018 |access-date=9 September 2025 |website=Freedom House |archivedate=7 តុលា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111428/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip }}</ref> រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០១២ គឺជារដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនទីពីរដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ប្រចាំនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាចាប់តាំងពីបានបំបែកចេញពី[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]កាលពីឆ្នាំ២០០៧ មក។<ref name=hurriyet0209>{{cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/hamas-announces-cabinet-reshuffle-in-gaza.aspx?pageID=238&nID=29198&NewsCatID=352 |title=Hamas announces cabinet reshuffle in Gaza |date=2 September 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com |access-date=9 September 2025 |archive-date=12 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012085350/http://www.hurriyetdailynews.com/hamas-announces-cabinet-reshuffle-in-gaza.aspx?pageID=238&nID=29198&NewsCatID=352 |url-status=live }}</ref> ការរុះរើរដ្ឋាភិបាលចាស់នេះត្រូវបានអនុម័តដោយសមាជិកសភារបស់ហាម៉ាស់ដែលមានមូលដ្ឋាននៅហ្កាហ្សាពី[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name=hurriyet0209/> ចាប់តាំងពីហាម៉ាស់បានចូលកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មក មនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាជា "រដ្ឋនិយមឯកបក្ស" ថ្វីបើហាម៉ាស់បានបើកសិទ្ធិអត្ថិភាពដល់ក្រុមនយោបាយផ្សេងក្រៅពីខ្លួនក៏ដោយក្ដី ដូចជាបក្សក្រុមឆ្វេងនិយម[[រណសិរ្សប្រជាជនដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[រណសិរ្សប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ជាដើម។<ref> *{{Cite web |title=Gaza Strip: Freedom in the World 2020 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/gaza-strip/freedom-world/2020 |access-date=2025-09-09 |website=Freedom House |quote=Since 2007, Gaza has functioned as a de facto one-party state under Hamas rule |archive-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327190234/https://freedomhouse.org/country/gaza-strip/freedom-world/2020 |url-status=live }} *{{Cite news |title=How powerful is Hamas? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/10/10/how-powerful-is-hamas |access-date=2025-09-09 |issn=0013-0613 |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114121410/https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/10/10/how-powerful-is-hamas |url-status=live }} *{{Cite journal |last=Burton |first=Guy |date=2012 |title=Hamas and its Vision of Development |url=https://www.jstor.org/stable/41507185 |journal=Third World Quarterly |volume=33 |issue=3 |pages=525–540 |doi=10.1080/01436597.2012.657491 |jstor=41507185 |s2cid=144037453 |issn=0143-6597 |access-date=9 September 2025 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023080017/https://www.jstor.org/stable/41507185 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="auto1" /> ក្រមច្បាប់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់នៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺផ្អែកទៅលើច្បាប់អូតូម៉ង់ ក្រមច្បាប់ម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេសឆ្នាំ១៩៣៦ [[ច្បាប់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] [[ច្បាប់សារីយ៉ា]] និងបទបញ្ជាយោធាអ៊ីស្រាអែលជាដើម។ ហាម៉ាស់មានរក្សាប្រព័ន្ធតុលាការជាមួយតុលាការស៊ីវិល និងយោធា និងសេវាកម្មកាត់ទោសសាធារណៈ។<ref name=freedomhouse/><ref>{{citation |url=https://www.academia.edu/2984906 |title=Ideology and Practice: The Legal System in Gaza under Hamas |first=Nicolas |last=Pelham |date=2010 |via=www.academia.edu |access-date=9 September 2025 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628143849/https://www.academia.edu/2984906 |url-status=live }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៦ ក្នុងនាមជារដ្ឋមានកម្រិតប្រជាធិបតេយ្យបោះឆ្នោតតិចបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ានិងអាហ្រ្វិកខាងជើង បើយោងទៅតាមសន្ទស្សន៍ ''V-Dem Democracy'' ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ជាមួយនឹងពិន្ទុ ០.១៣៦ លើពិន្ទុមួយពេញ។<ref name="report">{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |title=Democracy Report 2024, Varieties of Democracy |access-date=9 September 2025 |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312185522/https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |url-status=live }}</ref> ===សន្តិសុខ=== សន្តិសុខដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាចម្បងគឺស្ថិតនៅក្រោមការរ៉ាប់រងរបស់ហាម៉ាស់តាមរយៈកងកម្លាំងយោធារបស់ខ្លួនគឺ [[កងពលតូចអាល់កាសាំ|កងពលតូចអ៊ីសអាដឌីន អាល់កាសាំ]] សេវាកម្មសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង និងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល។ កងពលតូចអ៊ីសអាដឌីន អាល់កាសាំនោះមានកម្លាំងទាហានបម្រើប្រមាណចាប់ពី ៣០,០០០ រហូតដល់ទៅ ៥០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=https://www.middleeasteye.net/news/hamas-gains-credibility-fighting-force-analysts-say-371780262 |title=Hamas growing in military stature, say analysts |website=Middle East Eye |access-date=9 September 2025 |archive-date=7 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007040321/https://www.middleeasteye.net/news/hamas-gains-credibility-fighting-force-analysts-say-371780262 |url-status=live }}</ref> ===ក្រុមបក្សពួក និងមនោគមវិជ្ជាផ្សេងទៀត=== [[File:2013 Fatah anniversary rally in Gaza (04).jpg|thumb|ប្រជាជនប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅទីក្រុងហ្កាហ្សាដើម្បីគាំទ្រក្រុមហ្វាតា, មករា ២០១៣]] ក្រៅពីហាម៉ាស់ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក៏មានវត្តមានក្រុម​សកម្មប្រយុទ្ធ​ប៉ាឡេស្ទីន​ផ្សេងទៀត​ផងដែរ​ ដោយខ្លះថែមទាំងមានទំនោរ​ប្រឆាំង​នឹង​ក្រុម​ហាម៉ាស់ទៀតផង។ [[ចលនាជីហាតឥស្លាមនៅប៉ាឡេស្ទីន]] ឬគេតែងនិយមស្គាល់ថា ក្រុមជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន គឺជាក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធំទីពីរបង្អស់ដែលសកម្មនៅតំបន់ហ្កាហ្សាបន្ទាប់ពីហាម៉ាស់។ ក្រុមនេះក៏មានកងកម្លាំងយោធាផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរហៅថា [[កងពលតូចអាល់គូដស៍]] ដោយមានកម្លាំងប្រមាណ ៨,០០០ នាក់។<ref>*[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1658443.stm Who are Islamic Jihad?]BBC. 9 June 2003. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327035852/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1658443.stm |date=27 March 2009 }} *{{cite web |url=https://www.dni.gov/index.php/nctc-home |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016214230/http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html |url-status=dead |title=Palestine Islamic Jihad (PIJ) |publisher=NCTC |archive-date=16 October 2014 |website=www.dni.gov |access-date=9 កញ្ញា 2025 |archivedate=16 តុលា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016214230/http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html }} *{{cite web |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126041704/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad |url-status=dead |title=Australian Government: Listing of Terrorism Organisations |archive-date=26 January 2014 |access-date=9 កញ្ញា 2025 |archivedate=20 សីហា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060820175840/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/NationalSecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad }}</ref><ref name=IslamicJihad>{{cite news |url=https://www.foxnews.com/world/islamic-jihad-chief-dies-after-clash-with-hamas-police/#ixzz2X8KLrgkS |title=Islamic Militant Group |publisher=Foxnews.com |date=23 June 2013 |access-date=2025-09-09 |archive-date=24 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624121949/http://www.foxnews.com/world/2013/06/23/islamic-jihad-chief-dies-after-clash-with-hamas-police/#ixzz2X8KLrgkS |url-status=live }}</ref> បក្សពួកធំទីបីបន្ទាប់គឺ [[គណៈកម្មាធិការប្រជាតស៊ូ]] ដែលមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឈ្មោះ [[កងពលតូចអាល់ណាស៊ែរ សាឡាអាល់-ឌីន]]។ បក្សពួកផ្សេងៗទៀតរួមមាន [[កងទ័ពឥស្លាម (ហ្កាហ្សា)|កងទ័ពឥស្លាម]] កងវរសេនាតូចនីដាល់ អាល់អាមូឌី (ជាសាខានៃ[[កងពលតូចទុក្ករយុទ្ធអាលអាក់សា]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅវ៉េសប៊ែង) [[កងពលអាប៊ូអាលីមូស្តាផា]] (ក្រុមប្រដាប់អាវុធនៃរបស់រណសិរ្សប្រជាជនដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន) [[កងពលតូចឆេក៍អូម៉ារហាឌីដ]] (កូនក្រុម[[រដ្ឋឥស្លាម]]) និងព្រមទាំងក្រុមបក្សពួកជាច្រើនទៀត។<ref>{{cite news |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/analysis-17-palestinian-militant-factions-identified-in-recent-gaza-conflict.php |title=Analysis: 17 Palestinian militant factions identified in recent Gaza conflict |author=Joe Truzman |work=FDD's Long War Journal |date=4 June 2021 |access-date=9 September 2025 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605024417/https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/analysis-17-palestinian-militant-factions-identified-in-recent-gaza-conflict.php |url-status=live}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ទឹកដីហ្កាហ្សាត្រូវបានបែងចែកទៅជាតំបន់តូចៗចំនួន ៥ គឺ៖ [[ទេសហ្កាហ្សាខាងជើង]] [[ទេសហ្កាហ្សា]] [[ទេសឌែរអែលបាឡា]] [[ទេសខាន់យូនីស]] និង[[ទេសរ៉ាហ្វា]]។ ===នីត្យានុកូលភាពនៃរបបហាម៉ាស់=== ក្រោយពីបានឡើងកាន់អំណាចក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ហាម៉ាស់បានបណ្តេញមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់របស់ហ្វាតាចេញពីមុខតំណែងរដ្ឋសំខាន់ៗដូចជា តំណែងរដ្ឋាភិបាល ស្ថាប័នសន្តិសុខ សាកលវិទ្យាល័យ និងកាសែតព័ត៌មានជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរហាម៉ាស់បានដកហូតអាវុធកាំភ្លើងពីសំណាក់កងជីវពល បក្សពួកសាសនានយោបាយ និងក្រុមឧក្រិដ្ឋជនផ្សេងៗ និងថែមទាំងបានគ្រប់គ្រងលើបណ្ដាញផ្លូវក្រោមដីស្ទើរទាំងអស់នៅហ្កាហ្សា។ យោងតាម[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]] នៅក្រោមរបបគ្រប់គ្រងរបស់ហាម៉ាស់ កាសែតសារព័ត៌មានមួយចំនួនត្រូវបានបិទប្រតិបត្តិការ ហើយអ្នកកាសែតមួយចំនួនទៀតត្រូវរងការបៀតបៀនពីអាជ្ញាធរ។<ref name="AI_torn">{{cite web |date=24 October 2007 |title=Torn apart by factional strife |url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde21/020/2007/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313044927/https://www.amnesty.org/en/documents/mde21/020/2007/en/ |archive-date=13 March 2015 |access-date=10 September 2025 |publisher=Amnesty International}}</ref> បាតុកម្មគាំទ្រហ្វាតាត្រូវបានហាមឃាត់និងបង្រ្កាប ដូចក្នុងករណីបាតុកម្មមហាជនក្នុងថ្ងៃគម្រប់ខួបមរណភាពរបស់លោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]អញ្ចឹង ដោយជាលទ្ធផលនៃអន្តរាគមន៍ពីអាជ្ញាធរហាម៉ាស់ មនុស្សចំនួន ៧ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web |title=Hamas kills seven at Arafat rally in Gaza |url=http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070813050106/http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 |archive-date=13 August 2007 |access-date=10 September 2025 |archivedate=13 សីហា 2007 |archiveurl=https://archive.today/20070813050106/http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 }}, AFP, (via SBS World News Australia), 13 November 2007.</ref> ក្រោយក្ដោបបានអំណាចនៅហ្កាហ្សា ក្រុមហាម៉ាស់ និងរួមទាំងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធផ្សេងទៀតបាននៅបន្តបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតឆ្លងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ យោងតាមប្រភពរបស់អ៊ីស្រាអែល ចាប់ពីថ្ងៃដែលហាម៉ាស់បានចូលកាន់អំណាចរហូតដល់ចុងខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ គ្រាប់រ៉ុក្កែតចំនួន ៦៩៧ គ្រាប់ និងគ្រាប់បែកត្បាល់ ៨២២ គ្រាប់ ត្រូវបានបាញ់សម្ដៅមករកទីប្រជុំជនអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web |title=Israeli MFA |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Missile+fire+from+Gaza+on+Israeli+civilian+targets+Aug+2007.htm#statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011023634/http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-%2BObstacle%2Bto%2BPeace/Palestinian%2Bterror%2Bsince%2B2000/Missile%2Bfire%2Bfrom%2BGaza%2Bon%2BIsraeli%2Bcivilian%2Btargets%2BAug%2B2007.htm#statistics |archive-date=11 October 2007 |access-date=10 September 2025 |publisher=Mfa.gov.il |archivedate=11 តុលា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011023634/http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-%2BObstacle%2Bto%2BPeace/Palestinian%2Bterror%2Bsince%2B2000/Missile%2Bfire%2Bfrom%2BGaza%2Bon%2BIsraeli%2Bcivilian%2Btargets%2BAug%2B2007.htm#statistics }}</ref> ជាប្រតិកម្មឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពហាម៉ាស់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការបាញ់ប្រហារតបទៅវិញសម្ដៅលើប្រភពដែលរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ទាំងនោះបានបាញ់ចេញមក រួមជាមួយនឹងគោលដៅយោធាផ្សេងៗទៀត ហើយបានប្រកាសដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាជាអង្គភាពហានិភ័យគ្រោះថ្នាក់។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បន្ថយការធ្វើដំណើរចេញចូលហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាទំនិញនាំចេញនាំចូល និងប្រេងឥន្ធនៈជាដើម ដែលជាហេតុបង្កឱ្យមានកង្វះខាតថាមពលនៅហ្កាហ្សា។ សកម្មភាពនេះបាននាំឱ្យមានការចោទប្រកាន់ថាអ៊ីស្រាអែលកំពុងដាក់ទណ្ឌកម្មរួមទៅលើប្រជាជនស្លូតត្រង់នៅតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវសហគមន៍អន្តរជាតិប្រកាសថ្កោលទោស។ ថ្វីបើមានរបាយការណ៍ជាច្រើនបានបញ្ជាក់ថាហ្កាហ្សាកំពុងមានវិបត្តិកង្វះស្បៀងអាហារ និងរបស់របរប្រើប្រាស់ចាំបាច់ផ្សេងៗទៀតក្ដី<ref>{{cite news |date=6 January 2009 |title=Profile: Gaza Strip |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5122404.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518081735/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5122404.stm |archive-date=18 May 2014 |access-date=10 September 2025 |work=BBC News}}</ref> ក៏អ៊ីស្រាអែលនៅតែនិយាយអះអាងថា ហ្កាហ្សានៅមានរបបអាហារ និងថាមពលគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ប្រជាជនរបស់គេបានជាច្រើនសប្តាហ៍ទៀត។<ref>{{cite news |last1=Greenberg |first1=Hanan |date=20 June 1995 |title=IDF official rejects claims of humanitarian crisis in Gaza |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3496654,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523062831/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3496654,00.html |archive-date=23 May 2011 |access-date=10 September 2025 |newspaper=Ynetnews |publisher=Ynetnews.com}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} {{See also|សេដ្ឋកិច្ចប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:GazaTextiles.jpg|thumb|មុខរបរចិញ្ចឹមជីវិតតូចតាចរបស់ប្រជាជនហ្កាហ្សា]] ក្នុងអំឡុងពេលកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាធ្លាប់ស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលអភិវឌ្ឍន៍តិចតួចរួមជាមួយការពឹងផ្អែកច្រើនទៅលើសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំជាមួយវ៉េសប៊ែងផងដែរ ក៏ប៉ុន្តែនៅពេលបច្ចុប្បន្ន ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចនៅហ្កាហ្សាគឺមានលក្ខណៈឯកោដាច់ដោយឡែកតែឯងដោយផលិតភាព និងនវានុវត្តន៍ផ្សេងៗត្រូវផ្អាកលែងដើរបន្តទៅមុខ ហើយជារឿយៗត្រូវរំខានដោយការវាយប្រហារដោយយោធាអ៊ីស្រាអែល។ សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាក៏បានទទួលផលប៉ះពាល់ពីកម្រិតអត់ការងារធ្វើ និងភាពក្រីក្រខ្ពស់ផងដែរ ខណៈប្រជាជនហ្កាហ្សាជាង ៧៥% ពឹងផ្អែកលើជំនួយមនុស្សធម៌។ នយោបាយសេដ្ឋវិទូលោកស្រីសារ៉ា រ៉យ (''Sara Roy'') ដែលមានឯកទេសខាងសិក្សាសេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បានមានប្រសាសន៍ថា ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ គឺជាចំណុចរបត់មួយនៅក្នុងគោលនយោបាយរបស់អ៊ីស្រាអែល ដែលពីមុនអ៊ីស្រាអែលធ្លាប់ចង់ព្យាយាមត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ប៉ុន្តែចំពោះគោលនយោបាយអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នវិញគឺមានគោលបំណងបំបាក់សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាតែម្តងឱ្យមកសល់ត្រឹមតំបន់ដែលត្រូវការជំនួយមនុស្សធម៌សុទ្ធសាទ និងលែងមានមហិច្ឆតាឬគំនិតអភិវឌ្ឍន៍ដូចមុន។<ref name="Sara M. Roy" /> សេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ជាច្រើនដែលបង្កឡើងដោយការបិទខ្ទប់ព្រំដែនស្ទើរទាំងស្រុងដោយប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែល ហើយដោយសារតែមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនច្រើនខ្ពស់បំផុតមួយនៅលើពិភពលោកដែរនោះ<ref name="nbcpd">{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/specials/gaza-strip-map-density-israel-hamas-conflict/index.html|title=The Gaza Strip's density, visualized|work=NBC News|accessdate=10 September 2025|date=10 October 2023|archive-date=25 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125124933/https://www.nbcnews.com/specials/gaza-strip-map-density-israel-hamas-conflict/index.html|url-status=live}}</ref><ref name=arc>Doug Suisman, Steven Simon, Glenn Robinson, C. Ross Anthony, Michael Schoenbaum (eds.) [https://books.google.com/books?id=32Kg2wdcQPcC&pg=PA79 ''The Arc: A Formal Structure for a Palestinian State,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100704/https://books.google.com/books?tid=32Kg2wdcQPcC&pg=PA79|date=2 November 2022}} Rand Corporation, 2007 p.79</ref> តំបន់នេះត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិដីធ្លី ការរឹតត្បឹតសន្តិសុខផ្ទៃក្នុងនិងក្រៅ ឥទ្ធិពលអាក្រក់ផ្សេងៗជះដោយប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីស្រាអែល និងការរឹតបន្តឹងលើការចូលបម្រើកម្លាំងពលកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មឆ្លងដែន។ របាយការណ៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧២% បានកំពុងប្រឈមនឹងអសន្តិសុខស្បៀងអាហារ។<ref>United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD), Report on UNCTAD Assistance to the Palestinian People: Developments in the Economy of the Occupied Palestinian Territory (Geneva: UNCTAD, September 2015), p. 8, online at http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tdb62d3_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003183453/https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tdb62d3_en.pdf |date=3 October 2020 }} .</ref> ប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៣,១០០ ដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ដែលស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៦៤ ប្រើប្រៀបទៅនឹងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /> របាយការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញទៀតថា អត្រាប្រជាជនអត់ការងារធ្វើនៅហ្កាហ្សាមាន ៤៥% ហើយ ៦៥% នៃប្រជាជនទាំងអស់កំពុងរស់នៅក្នុងសភាពក្រីក្រ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ កម្រិតជីវភាពរស់នៅបានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ២៧% បើប្រៀបធៀបទៅនឹងឆ្នាំ២០០៦ ហើយប្រជាជន ៨០% បានពឹងផ្អែកលើជំនួយអន្តរជាតិដើម្បីបានរស់បន្តជីវិតទៅមុខទៀត។<ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Larry |title=UN report: 80% of Gaza inhabitants relied on international aid before war |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/25/un-report-80-per-cent-of-gaza-inhabitants-relied-on-international-aid-before-war |access-date=10 September 2025 |work=The Guardian |date=25 Oct 2023 |ref=The-Guardian-UN-report |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103073449/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/25/un-report-80-per-cent-of-gaza-inhabitants-relied-on-international-aid-before-war |url-status=live }}</ref> លទ្ធភាពទទួលបានតម្រូវការចាំបាច់ដូចជាទឹកជាដើមគឺនៅមានកំណត់ខ្លាំង ដោយមានគ្រួសារប្រមាណតែ ១០–២៥% ប៉ុណ្ណោះដែលមានទឹកប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ ហើយជាធម្មតាបានតែពីរបីម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ ដោយតម្រូវការ "ចាំបាច់ជាខ្លាំង" ប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧៥–៩០% ពឹងផ្អែកលើទឹកគ្មានសុវត្ថិភាពចេញពីអ្នកលក់ផ្គត់ផ្គង់ដែលមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់។ ដូច្នោះហើយ ២៦% នៃអ្នកជំងឺនៅហ្កាហ្សាគឺបានឆ្លងជំងឺតាមរយៈការប្រើប្រាស់ទឹកខ្វះអនាម័យ ហើយជាប្រភពបង្កការពុលនីត្រាតចំពោះកុមារ ៤៨%។ កង្វះទឹកធ្ងន់ធ្ងរនៅហ្កាហ្សានេះគឺជាលទ្ធផលនៃគោលនយោបាយអ៊ីស្រាអែល និងការគ្រប់គ្រងអាងស្តុកទឹកឬប្រភពទឹកផ្សេងៗដោយអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Sara M. Roy">{{cite book|author=Sara M. Roy|title=The Gaza Strip|url=https://books.google.com/books?id=gXAqjgEACAAJ&pg=PA|year=2016|publisher=Institute for Palestine Studies USA, Incorporated|isbn=978-0-88728-321-5|pages=|access-date=10 September 2025|archive-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311045308/https://books.google.com/books?id=gXAqjgEACAAJ&pg=PA|url-status=live}}</ref> សហភាពអឺរ៉ុបបានសម្ដៅលើស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចតំបន់ហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០១៣ ដូចតទៅ៖ "ចាប់តាំងពីក្រុមហាម៉ាស់បានកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ បូករួមជាមួយការបិទព្រំដែនដោយអ៊ីស្រាអែលមក ស្ថានការណ៍នៅហ្កាហ្សាបានធ្លាក់ក្នុងសភាពរ៉ាំរ៉ៃ ការអភិវឌ្ឍន៍បានដើរថយក្រោយ ហើយការពឹងផ្អែកលើជំនួយបរទេសបានកើនឡើង ថ្វីបើជាមានការបន្ធូរបន្ថយជាបណ្តោះអាសន្នលើដំណើរចេញចូលមនុស្ស និងទំនិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ក្ដី។ ការបិទព្រំដែននោះផងដែរបានកាត់ផ្ដាច់ផ្លូវនាំចូលនាំចេញទំនិញទាំងឡាយទៅទីផ្សារអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាការផ្ទេរបន្តទៅកាន់វ៉េសប៊ែង និងនាំមកនូវការឹតបន្តឹងបន្ថែមលើការនាំចេញទៅក្រៅជាហេតុបង្កឱ្យមានការធ្លាក់ចុះអត្រានាំចេញ ២% គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៧។<ref name="eccpalestine.org">{{cite web |title=EU Heads of Missions' report on Gaza 2013 |url=http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172357/http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ |archive-date=14 July 2014 |access-date=2025-09-12 |publisher=Eccpalestine.org |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714172357/http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ }}</ref> យោងតាមលោកស្រីសារ៉ា រ៉យ មានមន្ត្រីកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលជាន់ខ្ពស់មួយរូបបានប្រាប់ទៅកាន់មន្ត្រី UNWRA នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ថា គោលនយោបាយរបស់អ៊ីស្រាអែលចំពោះតំបន់ហ្កាហ្សាគឺធ្វើយ៉ាងណាឱ្យតំបន់នេះ "គ្មានការអភិវឌ្ឍន៍ គ្មានវិបុលភាព គ្មានវិបត្តិមនុស្សធម៌"។<ref>Sara Roy, [http://www.thenation.com/article/the-gaza-strips-last-safety-net-is-in-danger/ 'The Gaza Strip's Last Safety Net Is in Danger,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150811041635/http://www.thenation.com/article/the-gaza-strips-last-safety-net-is-in-danger/ |date=11 August 2015 }} The Nation 6 August 2015.</ref> ===ឧស្សាហកម្ម=== ឧស្សាហកម្មនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាទូទៅស្ថិតក្នុងរូបភាពអាជីវកម្មគ្រួសារតូចៗដែលផលិតវាយនភណ្ឌ សាប៊ូ ចម្លាក់ឈើអូលីវ និងវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ធ្វើពីគុជខ្យងជាដើម។ ផលិតផលកសិកម្មសំខាន់ៗក្នុងទឹកនេះរួមមាន ផ្លែ[[អូលីវ]] ក្រូច បន្លែ [[សាច់គោហាឡាល]] និងផលិតផលទឹកដោះគោ។ល។ ផលិតផល​នាំ​ចេញ​ចម្បងមានផ្លែ​ក្រូច និង​ផ្កាលម្អ ខណៈ​ផលិតផលនាំ​ចូល​ចម្បង​គឺ​អាហារ ទំនិញ​ប្រើប្រាស់ និង​សម្ភារ​សំណង់។ ដៃគូពាណិជ្ជកម្មសំខាន់បង្អស់របស់ហ្កាហ្សាគឺប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីប។<ref name="CIA World Factbook" /> ===ធនធានធម្មជាតិ=== ធនធានធម្មជាតិនៃតំបន់ហ្កាហ្សារួមមានដីដែលអាចបង្កបង្កើនផល—ប្រហែលមួយភាគបីនៃផ្ទៃដីហ្កាហ្សាអាចសាងសង់ប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដីធ្លីចម្ការបាន។ ថ្មីៗនេះ គេបានរកឃើញពីវត្តមាន[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ តំបន់នេះផងដែរគឺពឹងផ្អែកច្រើនលើទឹកហូរតាមទន្លេ[[វ៉ាឌីហ្កាហ្សា]] ដែលហូរចេញពីសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេពុះកាត់ហ្កាហ្សាបន្តចូលទៅអ៊ីស្រាអែល។<ref name="google2">{{cite book |first1=Clive |last1=Lipchin |first2=Eric |last2=Pallant |first3=Danielle |last3=Saranga |author4=Allyson Amster |title=Integrated Water Resources Management and Security in the Middle East |url=https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC&pg=PA109 |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-5986-5 |page=109 |access-date=10 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228175308/https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC&pg=PA109 |url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ធនធានទឹកភាគច្រើនបានមកពីអណ្តូងទឹកក្រោមដី (ស្មើនឹង ៩០% នៃធនធានទឹកទាំងអស់នៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២១)។ ថ្វីបើជាប្រភពផ្គត់ផ្គង់ប្រជាជនហ្កាហ្សាស្ទើរទាំងអស់មែន ប៉ុន្តែវាជាប្រភពទឹកគ្មានគុណភាពរដោយភាគច្រើនមិនសមសម្រាប់ការប្រើប្រាស់របស់មនុស្សឡើយ។ ធនធានទឹកនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតគឺបានមកពីរោងចក្រកែផលិតប្រៃជាទឹកសាប ឬត្រូវបានទិញពីក្រុម[[មេកូរ៉ុត]]របស់អ៊ីស្រាអែល (ស្មើនឹង ៦% នៃធនធានទឹកទាំងអស់ក្នុងឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite news |title=Gaza's limited water access, mapped |url=https://edition.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html |access-date=10 September 2025 |work=CNN |date=18 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027063638/https://edition.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html |url-status=live}}</ref> យោងទៅតាម[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទិ្ធមនុស្ស]] ច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិគឺតម្រូវឱ្យអ៊ីស្រាអែលដែលជាប្រទេសកាន់កាប់នៅតំបន់ហ្កាហ្សា ជាអ្នកធានាថាតម្រូវការជាមូលដ្ឋានត្រូវបានផ្ដល់ជូនដល់ប្រជាជនស៊ីវិលគ្រប់គ្រាន់។<ref>{{cite web |title=Israel: Immediately Restore Electricity, Water, Aid to Gaza |url=https://www.hrw.org/news/2023/10/21/israel-immediately-restore-electricity-water-aid-gaza |website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|Human Rights Watch]] |date=21 October 2023 |access-date=10 September 2025 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102154142/https://www.hrw.org/news/2023/10/21/israel-immediately-restore-electricity-water-aid-gaza |url-status=live}}</ref> ធនធានឧស្ម័នសមុទ្រ ឬ[[ប្រេងឥន្ធនៈ]]នៃហ្កាហ្សាលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣២ គីឡូម៉ែត្រពីឆ្នេរដែនជ្រោយហ្កាហ្សា<ref name="Nafeez" >Nafeez Mosaddeq Ahmed, [http://mondediplo.com/blogs/israel-s-war-for-gaza-s-gas 'Israel's War for Gaza's Gas,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150315011659/http://mondediplo.com/blogs/israel-s-war-for-gaza-s-gas |date=15 March 2015 }} Le Monde diplomatique, November 2012.</ref> ហើយត្រូវបានគេគណនាថាមានបរិមាណសរុប ៣៥ បេសេអ៊ឹម។<ref name="Rand" >Steven W. Popper, Claude Berrebi, James Griffin, Thomas Light, Endy Y. Min, [https://books.google.com/books?id=dMtllbFoH9UC&pg=PA11 ''Natural Gas and Israel's Energy Future: Near-Term Decisions from a Strategic Perspective,''] Rand Corporation, 2009 p.11.</ref> ===វិស័យដឹកជញ្ជូន=== [[File:Gaza airport 03.jpg|thumb|អគាររងការខូចខាតមួយផ្នែកនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]]] [[វិថីសាឡាអាល់ឌីន]]គឺជាផ្លូវហាយវេដ៏សំខាន់នៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ វាលាតសន្ធឹងជាង ៤៥ គីឡូម៉ែត្រតាមបណ្ដោយទម្រង់ទឹកដីហ្កាហ្សាទាំងមូលពី[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]នៅភាគខាងត្បូងរហូតដល់[[ច្រកឆ្លងដែនអេរ៉េស]]នៅភាគខាងជើង។ មុនរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើង មហាវិថីមួយ​នេះធ្លាប់​ជាខ្សែផ្លូវតភ្ជាប់​រវាងប្រទេស​អេហ្ស៊ីប និង​លីបង់។<ref name="National">{{Cite web |last=Cunningham |first=Erin |date=2010-03-09 |title=Ancient Gaza roadway still a vital resource |url=https://www.thenationalnews.com/world/mena/ancient-gaza-roadway-still-a-vital-resource-1.502046 |access-date=2025-09-10 |website=The National }}</ref> [[កំពង់ផែហ្កាហ្សា]]គឺជាកំពង់ផែដ៏សំខាន់ និងសកម្មតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ នៅក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងអូស្លូ ផែនការពង្រីកកំពង់ផែមួយនេះត្រូវបានដាក់ចេញមក ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានគេអនុវត្តទេ ពិសេសបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបិទផ្លូវគោកនិងផ្លូវទឹកក្រោយពីក្រុមហាម៉ាស់បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាគណបក្សកាន់អំណាចតាំងពីឆ្នាំ២០០៦ មក។ ទាំងកងទ័ពជើងទឹកអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបជាតួអង្គអនុវត្តដំណើរបិទផ្លូវទាំងនោះ ដែលនាំឱ្យមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ជីវិតអ្នករស់នៅក្នុងហ្កាហ្សា។ យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស វាបានប៉ះពាល់ដល់ដំណើរចេញចូលរបស់មនុស្ស និងព្រមទាំងវិស័យពាណិជ្ជកម្មជាពិសេស ដោយវិស័យនាំចេញរបស់ហ្កាហ្សាត្រូវបានរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងបំផុត។ រាល់កិច្ចព្យាយាមកែលម្អ និងកសាងស្ដារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទាំងឡាយនៅហ្កាហ្សាក៏បានទទួលរងឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានផងដែរដោយសារទណ្ឌកម្មបិទផ្លូវទាំងនេះ។<ref>{{cite book |title=World Report 2015: Israel/Palestine – Events of 2014 |chapter=World Report 2015: Israel/Palestine |date=11 January 2015 |chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/israel/palestine |publisher=Human Rights Watch |access-date=10 September 2025 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307000349/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/israel/palestine |url-status=live }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៨ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទីពីរ និង[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ត្រូវបានចុះ ។ អាកាសយានដ្ឋាននេះត្រូវបង្ខំបិទទ្វារបន្ទាប់ពីរងការខូចខាតក្រោមថ្វីដៃអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០០០។ ស្ថានីយរ៉ាដា និងប៉មបញ្ជាចរាចរណ៍អាកាសត្រូវបានបំផ្លាញដោយយន្តហោះចម្បាំងនៃកងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ នៅកំឡុងចលាចលអ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជូនគ្រឿងចក្រមកឈូសឆាយផ្លូវរត់របស់អាកាសយានដ្ឋាននេះចោលនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០០២។<ref name=msnbc_fly_again>[https://www.nbcnews.com/id/wbna7900217 ''Grounded in Gaza, but hoping to fly again''], NBC News, 19 May 2005</ref><ref name=bbc2005>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4449461.stm ''Years of delays at Gaza airport''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060308050138/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4449461.stm |date=8 March 2006 }},​ Johnston, Alan. BBC News, 15 April 2005</ref> ផ្លូវរត់ព្រលានដែលនៅសល់តែមួយក្នុងហ្កាហ្សាគឺស្ថិតនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានហ្គូសកាធីហ្វ]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបោះបង់ចោលបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០០៥។ ចរាចរណ៍ផ្សេងៗលើដែនអាកាសតំបន់ហ្កាហ្សាគឺត្រូវបានរឹតបន្តឹងខ្លាំងបំផុតដោយ[[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]] ដូចដែលកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូបានអនុញ្ញាត។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Gaza Strip population.png|thumb|កំណើនប្រជាជននៅហ្កាហ្សាចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥០ រហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ន]] [[File:Jabalia 23.jpg|thumb|ក្មេងស្រីប៉ាឡេស្ទីននៅក្រុង[[ចាបាលីយ៉ា]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៩]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ១.៦ លាននាក់<ref name="CIA World Factbook" /> ដោយក្នុងនោះមានប្រជាជនស្ទើរតែ ១.០ លាននាក់រស់នៅក្នុងនាមជាជនភៀសខ្លួនក្រោមបញ្ជីអង្គការសហប្រជាជាតិ។​<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/unrwa/refugees/gaza.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217211906/http://www.un.org/unrwa/refugees/gaza.html |archive-date=17 December 2007 |title=UNRWA: Palestine refugees |publisher=Un.org |access-date=11 September 2025}}</ref> ប្រជាជនហ្កាហ្សាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនជាកូនចៅបន្តពីឳពុកម្ដាយជីដូនជីតាដែលជាជនភៀសខ្លួនដូចគ្នាបន្ទាប់ពីពួកគេត្រូវបានបណ្តេញចេញ ឬត្រូវបង្ខំរត់ចេញពីផ្ទះសម្បែងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨។ តែយ៉ាងណា ចំនួនប្រជាជនហ្កាហ្សានៅបន្តកើនឡើងបន្តិចម្ដងៗតាំងពីពេលនោះមក ដែលភាគច្រើនបណ្ដាលមកពី[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ខ្ពស់ ដោយស្ដ្រីម្នាក់អាចបង្កើតកូនបានដល់ទៅ ៨.៣ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ដែលមកទល់សព្វថ្ងៃគឺនៅតែជាអត្រាខ្ពស់បំផុតនៅហ្កាហ្សា។ តួលេខនេះ​បាន​ធ្លាក់​ចុះ​មក​នៅ​ត្រឹម ៤.៤ នាក់សម្រាប់​ស្ត្រី​ម្នាក់​វិញនៅក្នុង​ឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែវានៅតែជាអត្រាតួលេខខ្ពស់​មួយបើប្រៀបនឹងបណ្ដារដ្ឋដទៃៗទៀតនៅ​លើ​ពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /><ref name=":0"/> បើចាត់អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុបនេះជាចំណាត់ថ្នាក់វិញ ហ្កាហ្សាគឺស្ថិតនៅលេខរៀងទី ៣៤ នៅក្នុងចំណោមតំបន់ប្រទេសចំនួន ២២៤។<ref name="CIA World Factbook" /><ref name=":0">{{Cite web |last=Coghlan |first=Andy |title=The reasons why Gaza's population is so young |url=https://www.newscientist.com/article/dn25993-the-reasons-why-gazas-population-is-so-young/ |access-date=2020-12-27 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125212840/https://www.newscientist.com/article/dn25993-the-reasons-why-gazas-population-is-so-young/ |url-status=live }}</ref> កត្តានេះបាននាំឱ្យហ្កាហ្សាមានសមាមាត្រកុមារខ្ពស់ខុសពីធម្មតានៅក្នុងចំណោមចំនួនប្រជាជនសរុប ដោយប្រមាណ ៤៣.៥% នៃប្រជាជនខ្លួនគឺមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬក្មេងជាងនេះ និងអាយុមនុស្សជាមធ្យម ១៨ ឆ្នាំនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអាយុមនុស្សមធ្យមជាសកលគឺ ២៨ ឆ្នាំ និង ៣០ ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ក្រុមប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានអាយុជាមធ្យមទាបជាងហ្កាហ្សាគឺបណ្ដាប្រទេសនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិក ដូចជាប្រទេស[[អ៊ូកង់ដា]]ជាដើម ដែលអាយុមនុស្សជាមធ្យមគឺ ១៥ ឆ្នាំ។<ref name=":0" /> ===សាសនា=== [[File:Great Mosque of Gaza (Omari Mosque).jpg|thumb|right|ទិដ្ឋភាពនៃ[[មហាវិហារឥស្លាមហ្កាហ្សា]] ដែលត្រូវជាព្រះវិហារឥស្លាមដ៏ចំណាស់មួយនៅហ្កាហ្សាមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃ គ.ស. មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែសំណង់អគារសាសនាបុរាណមួយនេះត្រូវទទួលរងការខូចខាតតាមរយៈការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]]] {{See also|ឥស្លាមនិយមនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} ប្រជាជនប្រមាណ ៩៩.៨% នៅហ្កាហ្សាគឺប្រកាន់[[ស៊ុននី|សាសនាឥស្លាមស៊ុននី]] ខណៈប្រជាជនទាំងប៉ុន្មានទៀតមានប្រមាណពី ២,០០០ ទៅ ៣,០០០ នាក់ (០.២%)​ ជា[[គ្រិស្តសាសនិកអារ៉ាប់|អ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនា]]។<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4514822.stm Middle East Christians: Gaza pastor] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090123003622/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4514822.stm |date=23 January 2009 }} BBC News, 21 December 2005</ref><ref name="CIA World Factbook" /> {{Bar box | title=សាសនានៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ប៉ាន់ប្រមាណឆ្នាំ២០១២)<ref name="CIA World Factbook" /> | titlebar=#ddd | float=right | bars= {{Bar percent|ឥស្លាមសាសនា|green|98}} {{Bar percent|គ្រិស្តសាសនា|blue|1}} {{Bar percent|សាសនាដទៃ|grey|1}} }} ពីឆ្នាំ១៩៨៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៩១ ក្នុងកំឡុងការបះបោរ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]] ក្រុមហាម៉ាស់បានធ្វើយុទ្ធនាការគាំទ្រឱ្យស្ត្រីពាក់ហ៊ីចាបដណ្ដប់ក្បាល។ នៅក្នុងដំណើរយុទ្ធនាការនោះ ស្ត្រីណាដែលជ្រើសរើសមិនពាក់ហ៊ីចាប ត្រូវបានក្រុមសកម្មជនហាម៉ាស់ធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយប្រើពាក្យសំដីបៀតបៀន និងជួនកាលបង្ខំដោយប្រើកម្លាំងទៀតផង ដែលជាហេតុនាំឱ្យស្ដ្រីនារីច្រើនពាក់ដណ្ដប់ហ៊ីចាបដើម្បី "គ្រាន់តែជៀសវាងបញ្ហាបែបនេះកើតឡើងនៅតាមដងផ្លូវប៉ុណ្ណោះ"។<ref name="Ruben">{{cite book |last1=Rubenberg |first1=Cheryl A. |author1-link=Cheryl Rubenberg |title=Palestinian Women: Patriarchy and Resistance in the West Bank |date=2001 |pages=230–231 |url=https://archive.org/details/palestinianwomen0000rube/}}</ref> តាំងពីហាម៉ាស់បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មក សកម្មជនឥស្លាមជាច្រើននាក់បានព្យាយានជាច្រើនដងដើម្បីទាមទារឱ្យអាជ្ញាធរហាម៉ាស់បង្កើតច្បាប់ឱ្យស្ដ្រីស្លៀក "[[សម្លៀកបំពាក់ឥស្លាម]]" និងតម្រូវឱ្យពាក់ហ៊ីចាប។<ref name="ReferenceB">[https://www.nytimes.com/2009/09/06/world/middleeast/06gaza.html Hamas Fights Over Gaza's Islamist Identity] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170119001358/http://www.nytimes.com/2009/09/06/world/middleeast/06gaza.html |date=19 January 2017 }} New York Times, 5 September 2009</ref><ref name="xinhua">{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |title=Hamas encourages Gaza women to follow Islamic code |publisher=News.xinhuanet.com |date=3 January 2010 |access-date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514030330/http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |archive-date=14 May 2011 |archivedate=14 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514030330/http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |url-status=dead}}</ref> "ក្រសួងទាយជ្ជទានឥស្លាម" របស់រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់បានបង្កើតគណៈកម្មាធិការគុណធម៌ឡើងដើម្បីណែនាំប្រជាពលរដ្ឋខ្លួនអំពី "ហានិភ័យគ្រោះថ្នាក់នៃការស្លៀកពាក់មិនសមរម្យ ការលេងបៀរ និងការណាត់ជួបស្នេហា"ផ្សេងៗ។<ref name="bloomberg">[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aB2RfynNbLmk Hamas Bans Women Dancers, Scooter Riders in Gaza Push] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20151118123632/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aB2RfynNbLmk |date=18 November 2015 }} By Daniel Williams, Bloomberg, 30 November 2009</ref> ប៉ុន្តែជាក់សណ្ដែង រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់មិនមានច្បាប់អ្វីមកកំណត់ពីរបៀបស្លៀកពាក់ និងបទដ្ឋានសីលធម៌អ្វីទេ ហើយក្រសួងអប់រំរបស់ហាម៉ាស់ក៏មិនមានបទបញ្ជាតម្រូវឱ្យសិស្សស្រីស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ឥស្លាមមករៀនដែរ។<ref name="ReferenceB"/> យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស រដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងដោយហាម៉ាស់បានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើ "ឥស្លាមភាវូបនីយកម្ម" តំបន់ហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយក្នុងនោះមាន "ការគាបសង្កត់អង្គការសង្គមស៊ីវិល" និង "ការរំលោភសិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ" ។<ref name=Esveld>[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-27-la-oe-vanesveld-gaza-20100627-story.html "In Gaza, prisoners twice over; Palestinians are being squeezed by the Israeli blockade and Hamas' 'Islamizing' actions,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511190222/http://articles.latimes.com/2010/jun/27/opinion/la-oe-vanesveld-gaza-20100627 |date=11 May 2011 }} Bill Van Esveld, Bill Van Esveld is a Middle East researcher for Human Rights Watch, 27 June 2010, ''Los Angeles Times''.</ref> [[File:Forced Displacement of Gaza Strip Residents During the Gaza-Israel War 23-25.jpg|thumb|សំណល់វិហារឥស្លាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនម្នាក់គឺលោកកាលីដ អាល់ហ៊្រូបបានចេញមុខរិះគន់លើអ្វីដែលគាត់ហៅថា "ជំហានដូចក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន" ដែលក្រុមហាម៉ាស់កំពុងបានអនុលោមថា៖ "ឥស្លាមភាវូបនីយកម្ម កំពុងត្រូវបានដាក់អនុវត្តដោយបង្ខំលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដែលមានក្នុងរូបភាពគាបសង្កត់សេរីភាពសង្គម វប្បធម៌ និងសារព័ត៌មាន ហើយមិនសមស្របនឹងទស្សនៈរបស់ហាម៉ាស់បានប្រកាសឡើយ ពោលជាទង្វើដ៏អាក្រក់ដែលត្រូវតែប្រឆាំង។ ទាំងនេះជាកិច្ចព្យាយាមស្ដារ​របប​ផ្តាច់ការអំណាចនិយមដោយយកសាសនាជាយានដើម្បីសម្រេចគោលដៅពួកគេ"។<ref>The Hamas Enterprise and the Talibanization of Gaza, Khaled Al-Hroub, Al-Ayyam (Palestinian Authority), 11 October 2010. [http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/4696.htm Translation] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101024183415/http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/4696.htm |date=24 October 2010 }} by the Middle East Research Institute, 22 October 2010.</ref> មន្ត្រី​ហាម៉ាស់​បាន​បដិសេធ​ថា​ខ្លួនមិនមានគម្រោងផែនការអ្វីក្នុងការ​ដាក់ចេញអនុវត្តនូវ​ច្បាប់​ឥស្លាម​ឡើយ។ សមាជិកសភារបស់ហាម៉ាស់ម្នាក់បានមានប្រសាសន៍ថា "អ្វីៗដែលអ្នកកំពុងឃើញគឺជាជម្រើសបុគ្គលនីមួយៗមិនមែនមកពីគោលនយោបាយទេ" ហើយបានបន្ថែមថា "យើងជឿជាក់លើការបញ្ចុះបញ្ចូល"[ច្រើនជាងការបង្ខំ]។<ref name="bloomberg"/> ករណីអំពើហឹង្សារើសអើងគ្រិស្តបរិស័ទ និងសាសនាត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាក៏មានវត្តមាននៅហ្កាហ្សាដែរ។ ម្ចាស់​ហាង​លក់​សៀវភៅ​គ្រិស្ត​សាសនិក​ម្នាក់​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់​ជំរិត និង​សម្លាប់​នៅក្នុង​ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៧។<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/gazas-christian-bookseller-killed-396283.html |work=The Independent |location=London |title=Gaza's Christian bookseller killed |first=Eric |last=Silver |date=8 October 2007 |access-date=11 September 2025 |archive-date=21 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421202741/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/gazas-christian-bookseller-killed-396283.html |url-status=live }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ បណ្ណាល័យ[[សមាគមយុវជនគ្រិស្ត]] (YMCA) នៅទីក្រុងហ្កាហ្សាត្រូវបានជនជ្រុលនិយមបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបំផ្លាញ។<ref>{{cite news |title=Militants bomb Gaza YMCA library |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7246454.stm |access-date=11 September 2025 |newspaper=BBC News |date=15 February 2008 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209110915/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7246454.stm |url-status=live }}</ref> មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១៨ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើ[[ព្រះវិហារសាំងព័រភារ]] ដែលជាវិហារគ្រិស្តដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅហ្កាហ្សា នៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{cite news |last1=Marsi |first1=Federica |title=Gaza's Christian community faces 'threat of extinction' amid Israel war |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/11/10/extinction-gaza-christians-fear-for-communitys-survival-amid-israel-war |agency=Al-Jazeera |date=10 November 2023 |access-date=11 September 2025 |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110073921/https://www.aljazeera.com/features/2023/11/10/extinction-gaza-christians-fear-for-communitys-survival-amid-israel-war |url-status=live }}</ref> មនុស្សចំនួនបីនាក់ទៀតបានស្លាប់នៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកដដែរទៅលើ[[វិហារគ្រួសារពិសិដ្ឋ]]នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Israel kills three in Gaza Catholic church bombing |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/17/israel-bombs-gazas-only-catholic-church-sheltering-elderly-and-children |access-date=2025-07-29 |website=Al Jazeera }}</ref> ក្រៅពីហាម៉ាស់ [[ចលនាសាលាហ្វី]]បានផុសលេចឡើងនៅលើទឹកដីហ្កាហ្សាក្នុងកំឡុងឆ្នាំ២០០៥ ដែលចលនានេះគាំទ្រដល់ "របៀបរស់នៅដ៏តឹងរ៉ឹងផ្អែកតាមក្រុមអ្នកប្រតិបត្តិសាសនាឥស្លាមដំបូងបង្អស់"។<ref name=bbc-salafist>{{cite news |last1=Knell |first1=Yolande |title=Can Hamas hold back Islamic State in Gaza? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-33110099 |access-date=11 September 2025 |agency=BBC News |date=12 June 2015 |archive-date=13 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150913115303/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33110099 |url-status=live }}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ គេបានប៉ាន់ស្មានថាអ្នកគាំទ្រចលនាសាលាហ្វីមានតែប្រមាណ "រាប់រយ ឬប្រហែលជាពីរបីពាន់នាក់" ប៉ុណ្ណោះនៅហ្កាហ្សា។<ref name=bbc-salafist/> ===វិស័យអប់រំ=== [[File:Girls lining up for class - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|កូនសិស្សស្រីៗនៅសាលារៀនក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា កំពុងតម្រង់ជួរគ្នាត្រៀមចូលថ្នាក់រៀន]] [[File:Ucas1.jpg|thumb|[[សាកលមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រអនុវត្ត]] ជាមហាវិទ្យាល័យធំបំផុតនៅហ្កាហ្សា]] ប៉ាឡេស្ទីនមានអត្រាអក្ខរកម្មខ្ពស់ប្រមាណ ៩៧% (៩៦% សម្រាប់ស្ត្រី និង ៩៩% សម្រាប់បុរស) នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ និងអត្រាអក្ខរកម្មរបស់យុវជន (អាយុ ១៥–២៤ ឆ្នាំ) មាន ៨៨% ក្នុងឆ្នាំ២០២០ (ស្រី ៩៤% និងប្រុស ៨២%)។<ref name="auto"/> យោងតាមតួលេខរបស់ទីភ្នាក់ងារជំនួយនិងការងារអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា (UNRWA) ហ្កាហ្សាមានសាលារៀនសរុបចំនួន ៦៤០៖ សាលារដ្ឋចំនួន ៣៨៣, សាលា អសប ចំនួន ២២១ និងសាលាឯកជនចំនួន ៣៦ ដោយសរុបសិក្សានុសិស្សរៀនចំនួន ៤៤១,៤៥២ នាក់។<ref>{{cite web |url=http://imeu.net/news/article0017067.shtml |title=Children and education fact sheet |publisher=Imeu.net |access-date=11 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201010130/http://imeu.net/news/article0017067.shtml |archive-date=1 December 2010 |archivedate=1 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201010130/http://imeu.net/news/article0017067.shtml }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ ហ្កាហ្សាមានសាកលវិទ្យាល័យចំនួន ៥ ហើយវិទ្យាស្ថានសិក្សាថ្មីចំនួន ៨ ទៀតកំពុងត្រូវបានសាងសង់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/05/23/world/middleeast/hamas-run-schools-in-gaza-set-out-to-teach-hebrew.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2012/05/23/world/middleeast/hamas-run-schools-in-gaza-set-out-to-teach-hebrew.html |archive-date=2022-01-02 |url-access=limited |url-status=live |title=Hamas-Run Schools in Gaza Set Out to Teach Hebrew |first=Jodi |last=Rudoren |newspaper=The New York Times |date=22 May 2012}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៨ សាកលវិទ្យាល័យចំនួន ៩ បានកំពុងដំណើរការនៅហ្កាហ្សា។ មហាវិទ្យាល័យសហគមន៍នៃវិទ្យាសាស្រ្តអនុវត្ត និងបច្ចេកវិទ្យា (CCAST) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ នៅក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា។ នៅឆ្នាំ២០០២ មហាវិទ្យាល័យនោះបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅក្នុងបរិវេណថ្មីនៅហ្កាហ្សាភាគខាងត្បូង ហើយក៏កើតចេញជាវិទ្យាស្ថានពហុបច្ចេកទេសហ្កាហ្សា (GPI) នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦។ មួយឆ្នាំក្រោយមកគឺក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មហាវិទ្យាល័យនោះត្រូវបានទទួលស្គាល់តម្លើងជាសាកលមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រអនុវត្តន៍ (UCAS)។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ មហាវិទ្យាល័យមួយនេះមាននិស្សិតចំនួន ៦,០០០ នាក់សិក្សាក្នុងដេប៉ាដឺម៉ង់ចំនួន ៨ ដែលផ្តល់ជំនាញជាង ៤០។<ref>{{cite web |url=http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 |title=University College of Applied Sciences |publisher=Ucas.edu.ps |access-date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511074016/http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 |archive-date=11 May 2011 |url-status=dead |archivedate=11 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511074016/http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 }}</ref> ===សុខាភិបាល=== [[File:View of the hospital from the north.jpg|thumb|[[មន្ទីរពេទ្យមិត្តភាពតួកគី-ប៉ាឡេស្ទីន]]]] ខុសពីតំបន់អស្ថិរភាពដទៃ ហ្កាហ្សានៅមានមន្ទីរពេទ្យ និងមណ្ឌលថែទាំសុខភាពដំណើរការច្រើនគួរសម។ ដោយសារតែមនុស្សវ័យក្មេងមានច្រើន ដូច្នេះអត្រាមរណៈនៅហ្កាហ្សាគឺមានកម្រិតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក ពោលគឺត្រឹម ០.៣១៥% ប៉ុណ្ណោះក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=2025-09-11 |archive-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228071330/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html |url-status=dead |archivedate=2018-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705071857/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html }}</ref> ចំពោះអត្រាមរណៈទារកវិញគឺជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១០៥ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសនិងដែនដីចំនួន ២២៤ ដោយមានអត្រា ១៦.៥៥ ក្នុងទារក ១០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |title=Country Comparison: Infant mortality rate |publisher=CIA |access-date=11 September 2025 |archive-date=7 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |url-status=dead |archivedate=7 កុម្ភៈ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៣៥ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍ភាពក្រីក្រមនុស្ស]]។ យោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញថា អាយុរស់នៅសម្រាប់បុរសជាមធ្យមគឺ ៧២.៥ ឆ្នាំ និងខណៈស្ដ្រីវិញគឺ ៧៥ ឆ្នាំ ដេលជាតួលេខប្រហាក់ប្រហែលដូចគ្នានឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប លីបង់ ឬហ្សកដានី ប៉ុន្តែនៅទាបជាងនៅអ៊ីស្រាអែលនៅឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Guterres |first=António |author-link=António Guterres |date=2023-05-17 |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including east Jerusalem, and in the occupied Syrian Golan |url=https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA76/A76_15-en.pdf |access-date=2025-09-11 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]]}}</ref> ការសិក្សាមួយដែលធ្វើឡើងដោយ[[សាកលវិទ្យាល័យចន ហបឃីនស៍]] (សហរដ្ឋអាមេរិក) និង[[សាកលវិទ្យាល័យអាល់គូដស៍]] (នៅ[[អាប៊ូឌីស]]) សម្រាប់អង្គការ ''CARE International'' នៅចុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញពីកម្រិកង្វះរបបអាហារខ្ពស់ក្នុងចំណោមប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន។ ការសិក្សានេះបានរកឃើញថា ១៧.៥% នៃកុមារដែលមានអាយុពី ៦ ទៅ ៥៩ ខែបានទទួលរងពីកង្វះអាហារូបត្ថម្ភដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។ ៥៣% នៃស្ត្រីស្ថិតក្នុងអាយុអាចបន្តពូជ និង ៤៤% នៃកុមារទាំងអស់ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានកង្វះខ្វះឈាមក្រហម។ អសន្តិសុខក្នុងការទទួលបានស្បៀងអាហារគ្រប់គ្រាន់គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បានប៉ះពាល់ដល់គ្រួសារនៅហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧០% នេះក៏ដោយសារកំណើនចំនួនមនុស្សដែលត្រូវការជំនួយពីទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិដែលបានកើនឡើងពី ៧២,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០០០ ដល់ ៨០០,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។​<ref>[http://www.maannews.com/Content.aspx?id=773119 '200 Gazans injured in separate incidents on first day of Eid al-Adha,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160920020729/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=773119 |date=20 September 2016 }} Ma'an News Agency 13 September 2016.</ref> បន្ទាប់​ពី​ក្រុមហាម៉ាស់បានកាន់កាប់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ស្ថានភាព​សុខភាព​នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាគឺត្រូវ​ប្រឈម​មុខ​នឹង​បញ្ហា​ថ្មីៗ។ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) បានសម្តែងការព្រួយបារម្ភរបស់ខ្លួនអំពីផលវិបាកនៃការបែកបាក់នយោបាយផ្ទៃក្នុងរបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាការធ្លាក់ចុះនូវគុណភាពសេដ្ឋកិច្ចសង្គម សកម្មភាពយោធា និងផលប៉ះពាល់សុខភាពផ្សេងៗបង្កឡើងដោយភាពឯកោផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត និងសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014080431/http://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html |url-status=dead |archive-date=14 October 2007 |title=WHO &#124; WHO statement on the situation in the Gaza Strip |publisher=Who.int |date=25 September 2007 |access-date=11 September 2025 |archivedate=14 តុលា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014080431/http://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html }}</ref> ផ្អែកតាមការសិក្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ នៅលើទឹកដីដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់ អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានរាយការណ៍ថាប្រហែល ៥០% នៃកុមារតូចៗ និងទារកអាយុក្រោម ២ ឆ្នាំ និង ៣៩.១% នៃស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដែលទទួលសេវាថែទាំមុនពេលសម្រាលនៅហ្កាហ្សា បានទទួលរងពីកង្វះខ្វះជាតិដែក។ អង្គការមួយនេះក៏បានសង្កេតឃើញដែរថា កង្វះអាហារូបត្ថម្ភរ៉ាំរ៉ៃចំពោះកុមារអាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំ "មិនមានភាពប្រសើរឡើងអ្វីនោះទេ ហើយបែរជាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនទៅវិញ"។<ref>{{cite book |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including East Jerusalem and the occupied Syrian Golan |date=11 May 2012 |publisher=World Health Organization |page=2 |url=http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_3973.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806000042/http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_3973.pdf |archive-date=2012-08-06 |url-status=live |access-date=11 September 2025}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] មន្ទីរពេទ្យជាច្រើននៅហ្កាហ្សាត្រូវបានរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{Cite web |date=2024-04-06 |title=Six months of war leave Al-Shifa hospital in ruins, WHO mission reports |url=https://www.who.int/news/item/06-04-2024-six-months-of-war-leave-al-shifa-hospital-in-ruins--who-mission-reports |access-date=2025-09-11 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] }}</ref> ក្នុងកំឡុងពេលសង្រ្គាម យុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងការពារជំងឺស្វិតដៃជើងបានទទួលជោគជ័យដោយកុមារជាង ១៨៧,០០០ នាក់ដែលមានអាយុក្រោម ១០ ឆ្នាំនៅតំបន់ហ្កាហ្សាកណ្តាលបានទទួលចាក់វ៉ាក់សាំង (ដែលជាចំនួនលើសពីគោលដៅដែលបានដាក់ចេញដំបូង) ដោយមានការគាំទ្រពីអង្គការសុខភាពក្នុងស្រុកនិងអន្តរជាតិ ចំពេលការប្រយុទ្ធត្រូវបានផ្អាកបណ្ដោះអាសន្នដើម្បីធានាថាយុទ្ធនាការអាចគ្របដណ្តប់នៅគ្រប់តំបន់ដែលរងនូវអសន្តិសុខ។<ref>[https://www.who.int/news/item/04-09-2024-first-phase-of-polio-campaign-concludes-successfully-in-gaza "First phase of polio campaign concludes successfully in Gaza."] ''World Health Organization''. 4 September 2024. 4 November 2024.</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:مدينة أصداء.jpg|thumb|ឧទ្យានកម្សាន្តហ្កាហ្សា]] [[File:UNRWA Summer Game July 2010.jpg|thumb|ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតកីឡារដូវក្ដៅហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១០, ជាព្រឹត្តិការណ៍សម្រាប់កុមារដែលបានរៀបចំឡើងដោយ UNRWA]] ===បុរាណវត្ថុ=== [[សារមន្ទីរបុរាណវត្ថុហ្កាហ្សា]]បានបើកទ្វារជាសាធារណៈដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref name=nytimes08>[https://www.nytimes.com/2008/07/25/world/middleeast/25gaza.html Museum Offers Gray Gaza a View of Its Dazzling Past, Ethan Bronner] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170628022310/https://www.nytimes.com/2008/07/25/world/middleeast/25gaza.html |date=28 June 2017 }}, ''The New York Times'', 25 July 2008</ref> [[សារមន្ទីរវប្បធម៌អាល់ការ៉ារ៉ា]]នៅក្រុង[[ខាន់យូនីស]]បានបើកទ្វារទទួលភ្ញៀវចូលទស្សនានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប៉ុន្តែមកដល់ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ សារមន្ទីរមួយនេះត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web |date=2023-10-18 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) خسائر كبيرة في قطاع الثقافة الفلسطينية جراء العدوان الإسرائيلي على غزة |work=القاهرة 24 |url=https://www.cairo24.com/1885559 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018205004/https://www.cairo24.com/1885559 |archive-date=2023-10-18 |access-date=2025-09-12}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-18 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) استهداف البشر والحجر والكلمة.. قصص تدمير أشهر المؤسسات الثقافية في غزة – البوابة نيوز |url=https://www.arabianews24.net/a/917847 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018205046/https://www.arabianews24.net/a/917847 |archive-date=2023-10-18 |access-date=2025-09-12 |archivedate=2023-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018205046/https://www.arabianews24.net/a/917847 |url-status=dead }}</ref> ===ហ៊ិកាយ៉ា=== [[ហ៊ិកាយ៉ា]]គឺជាសិល្បៈនៃការនិយាយ ឬបែបនិទានកថាដែលភាគច្រើនសម្ដែងដោយស្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនវ័យចំណាស់ ហើយវាត្រូវបានចុះទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref>{{Cite book |last1=Adam |first1=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=Y8a5EAAAQBAJ&dq=Palestine+hikaye&pg=PA17 |title=Yearbook of Transnational History: (2023) |last2=Stiefel |first2=Barry L. |last3=Peleg |first3=Shelley-Anne |date=2023-04-17 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-68393-379-3 |pages=17–18 }}</ref> នៅកាលឆ្នាំ១៩៨៩ ដំណើររឿងព្រេងក្នុងនិទានកថានៃហ៊ិកាយ៉ាត្រូវបានគេកត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ ហើយបានបោះពុម្ពរួមជាមួយរឿងជាច្រើនទៀតនៅក្នុងសៀវភៅចំណងជើងថា ''Speak Bird, Speak Again''។<ref>{{Cite web |date=2007-03-05 |title=Hamas school book ban sparks anger |url=https://www.thestar.com/entertainment/hamas-school-book-ban-sparks-anger/article_46351fca-bb83-55ce-abe0-1e1920ecc5de.html |access-date=2025-09-12 |website=Toronto Star }}</ref> ===ទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុ=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ របាយការណ៍សិក្សាបានបង្ហាញថាគ្រួសារហ្កាហ្សាភាគច្រើនគឺមានវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍ (៧០%+) សម្រាប់ស្ដាប់និងទស្សនា ហើយប្រហែល ២០% មាន[[កុំព្យូទ័របុគ្គល]]។ ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាមានសិទ្ធិចូលប្រើកម្មវិធីផ្កាយរណប FTA ការផ្សាយតាមទូរទស្សន៍ពី[[សាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយប៉ាឡេស្ទីន]] [[អាជ្ញាធរផ្សព្វផ្សាយអ៊ីស្រាអែល]] និង[[អាជ្ញាធរទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុទីពីរ|អាជ្ញាធរផ្សព្វផ្សាយអ៊ីស្រាអែលទីពីរ]]។<ref>{{cite web |url=https://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3A8bx1UFVnnI8J%3Awww.ijma3.org%2FAdmin%2FAdditionals%2Fsurvey_english.pdf+computer+ownership+in+Gaza+strip&hl=en&gl=nz&pid=bl&srcid=ADGEEShNVU9JU2TtRYX8XwHEJMjSdJUbW-w9MjDDA9B3XQS43AcovZ99O1Uk8-_ELbPVgq1zHazQyYf_zTQWvBUo-JMZCJ7kCigKF2SwRDHFHOtp8clfUynWkmrZc1x9RdVmCwvNpw7C&sig=AFQjCNGCO4cyOx0BC9fsbJiwLVf4fJXXMQ |title=Palestinian Central Bureau of Statistics – 2004 Survey of Computer, Internet and Mobile Phone Ownership |access-date=12 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511190346/http://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3A8bx1UFVnnI8J%3Awww.ijma3.org%2FAdmin%2FAdditionals%2Fsurvey_english.pdf+computer+ownership+in+Gaza+strip&hl=en&gl=nz&pid=bl&srcid=ADGEEShNVU9JU2TtRYX8XwHEJMjSdJUbW-w9MjDDA9B3XQS43AcovZ99O1Uk8-_ELbPVgq1zHazQyYf_zTQWvBUo-JMZCJ7kCigKF2SwRDHFHOtp8clfUynWkmrZc1x9RdVmCwvNpw7C&sig=AFQjCNGCO4cyOx0BC9fsbJiwLVf4fJXXMQ |url-status=live }}</ref> ===កីឡា=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ សមាគមឥស្លាមនៅហ្កាហ្សាបានបើកសម្ពោធអាងហែលទឹកទំហំអូឡាំពិកដំបូងរបស់ខ្លួននៅក្លឹប[[អាស-សាកាដា]]។​<ref name=Maan>[http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=285242 Gaza opens first Olympic-size swimming pool] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121113101036/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=285242 |date=13 November 2012 }}, 18 May 2010, Ma'an News Agency.</ref> ក្រុមកីឡាហែលទឹកនៃក្លឹបអាស-សាកាដាបានដណ្ដើមឈ្នះមេដាយមាស និងប្រាក់ជាច្រើនគ្រឿងពីកម្មវិធីប្រកួតកីឡាហែលទឹកប៉ាឡេស្ទីនផ្សេងៗ។<ref name="sadaka">[http://www.alsadaka.ps/index.php/archives/604 السباحة صالة الالعاب الرياضية والساونا في النادي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110511202713/http://www.alsadaka.ps/index.php/archives/604 |date=11 May 2011 }}, as-Sadaka Athletics Club</ref> ===ទីតាំងបុរាណ និងអគារប្រវត្តិសាស្ត្រ=== កន្លែងទីតាំងបុរាណប្រវត្តិសាស្ត្រគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅហ្កាហ្សារួមមាន៖ <center> <gallery> File:Saint Porphyrius Church, Gaza City.jpg|[[ព្រះវិហារសាំងព័រភារ]] តាំងពីសម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាង File:Great Mosque of Gaza (Omari Mosque).jpg|[[មហាវិហារឥស្លាមហ្កាហ្សា]] File:قصر الباشا في غزة.jpg|[[វិមានអាល់បាឆា]] តាំងសម័យម៉ាម្លុក </gallery> </center> *[[អាល់ម៉ូក្រាកា]] តំណាំងលំនៅមនុស្សកាលសម័យ[[យុគសំរឹទ្ធ]]...ជាដើម។ល។ ==មើលផងដែរ== *[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់]] *[[វ៉េសប៊ែង]] *[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] *[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Bregman |first=Ahron |url=https://books.google.com/books?id=xtKuTB_SlwcC |title=Israel's wars: a history since 1947 |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28715-9 |edition=2nd |location=London; New York |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102101205/https://books.google.com/books?id=xtKuTB_SlwcC |archive-date=2 November 2022 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Cobham |first1=David P. |last2=Kanafani |first2=Noman |editor-last=Cobham |editor-first=David P. |editor-last2=Kanafani |editor-first2=Noman |title=The economics of Palestine: economic policy and institutional reform for a viable Palestinian state |url=https://books.google.com/books?id=sR6AAgAAQBAJ |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-0-415-32761-9 |edition=Illustrated |series=Routledge studies in development economics |location=London; New York |oclc=ocm55131465 }} * {{Cite book |last=Filiu |first=Jean-Pierre |author-link=Jean-Pierre Filiu |url=https://books.google.com/books?id=l_hzBAAAQBAJ |title=Gaza: A History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-190-20191-3 |access-date=12 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228175337/https://books.google.com/books?id=l_hzBAAAQBAJ |archive-date=28 February 2023 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Seib |first=Philip |editor-last=Seib |editor-first=Philip |url=https://books.google.com/books?id=7RPIAAAAQBAJ |title=Al Jazeera English: global news in a changing world |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |isbn=978-0-230-34020-6 |series=Palgrave Macmillan series in international political communication |location=New York, NY }} * {{Cite book |last=Byman |first=Daniel |url=https://books.google.com/books?id=mYppAgAAQBAJ&pg=PA114 |title=A high price: the triumphs and failures of Israeli counterterrorism |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539182-4 |location=New York |pages=114– |access-date=12 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118095443/https://books.google.com/books?id=mYppAgAAQBAJ&pg=PA114 |archive-date=18 November 2021 |url-status=live }} * {{Cite journal |last=Pressman |first=Jeremy |date=2003 |title=The Second Intifada: Background and Causes of the Israeli-Palestinian Conflict |url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/jcs/article/view/220/378 |url-status=live |journal=Journal of Conflict Studies |volume=23 |issue=2 |issn=1715-5673 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101133442/https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/220 |archive-date=1 November 2020 |access-date=12 September 2025 }} * {{Cite book |last=Varble |first=Derek |url=https://books.google.com/books?id=P5qHCwAAQBAJ |title=The Suez crisis, 1956 |publisher=Osprey Publishing |year=2003 |isbn=978-1-84176-418-4 |series=Essential histories |location=Oxford }} {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes|d=yes}} * [https://web.archive.org/web/20160424091544/http://atlas.pcbs.gov.ps/atlas/default.asp មើលផែនទីស្ថិតិប៉ាឡេស្ទីន] នៅឯ[[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្ដាលនៃប៉ាឡេស្ទីន]] (រក្សាទុកក្នុង archive តាំង ២៤ មេសា ២០១៦) * {{Cite web |title=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs – occupied Palestinian territory |url=http://www.ochaopt.org/node/10572 |access-date=11 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174724/https://www.ochaopt.org/ |url-status=dead |archivedate=28 កុម្ភៈ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230228174724/https://www.ochaopt.org/ }} * {{cite web |last=Salam |first=Yasmine |date=9 October 2023 |title=Gaza Strip explained: Who controls it and what to know |url=https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |publisher=NBC News}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |date=2021-01-12 }}. ''The World Factbook''. [[ទីភ្នាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]. * [https://www.state.gov/countries-areas/palestinian-territories/ យល់ដឹងអំពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន] នៅឯ[[ក្រសួងការបរទេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]។ * [https://www.google.com/maps/place/Gaza+Strip/@31.4102912,34.2761441,11z ដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅលើ Google Maps] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិពន្ធភូមិ និងបរិពន្ធភូមិ]] fk2nzu59tabw3hijqnsrtv6le04aqra រុស្ស៊ី 0 10693 342701 341976 2026-11-08T05:18:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342701 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សហព័ន្ធរុស្ស៊ី | native_name = {{nobold|Российская Федерация}} | common_name = រុស្ស៊ី | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិរុស្ស៊ី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិរុស្ស៊ី|"Государственный гимн<br />Российской Федерации"]]<br />{{small|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី")}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg|center]]</div> | image_map = Russia on the globe (+claims hatched) (Russia centered).svg | map_caption = ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ម៉ូស្គូ]] | coordinates = {{Coord|55|45|N|37|37|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|title=(ភាសាអង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី – ជំពូក ៣៖ រចនាសម្ព័ន្ធសហព័ន្ធ, មាត្រា ៦៨|work=constitution.ru|access-date=22 មេសា 2015}}</ref> | languages2_type = {{nobold|[[ភាសាទទួលស្គាល់ជាតិ]]}} | languages2 = សូមមើល [[ភាសានៃរុស្ស៊ី]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៨០.៩% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៣.៩% [[តាតារ]] | ១.៤% [[ជនជាតិ​អ៊ុយក្រែននៅរុស្ស៊ី|អ៊ុយក្រែន]] | ១.១% [[បាស្គារ]] | ១.០% [[ជនជាតិឈូវ៉ាស|ឈូវ៉ាស]] | ១.០% [[ជនជាតិឆេឆិន|ឆេឆិន]] | ១០.៧% [[ក្រុមជនជាតិនៅរុស្ស៊ី|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១០ | ethnic_groups_ref = <ref name="perepis-2010.ru">{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-date=18 មករា 2012|title=ВПН-2010|website=perepis-2010.ru|access-date=2021-02-17|archivedate=2012-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|url-status=dead}}</ref> | religion_year = ២០១២ | religion_ref = <ref name="Pew2017"/> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * ៤៧.៤% [[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]] ** ៤១% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|អូស្សូដក់]] ** ៦.៤% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត {{Tree list/end}} | ៣៨.២% គ្មានជំនឿសាសនា | ៦.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] | ២.៤% [[សាសនានៅរុស្ស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] | ៥.៥% គ្មានចម្លើយ}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​]]ក្រោម[[របបផ្ដាច់ការ|អំណាចផ្ដាច់ការ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​រុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​រុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]] | leader_title3 = [[ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | leader_name3 = [[វ៉ាលិនធីណា ម៉ាតវីយ៉េងកូ]] | leader_title4 = [[ប្រធាន​សភា​ឌូម៉ា]] | leader_name4 = [[វីច្ឆេស្លាវ វ៉ូឡូឌីន]] | leader_title5 = [[តុលាការកំពូលរុស្ស៊ី|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name5 = [[វីច្ឆេស្លាវ ឡេបេដេវ]] | legislature = [[សភា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|សភា​សហព័ន្ធ]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | lower_house = [[សភា​ឌូម៉ា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[រាជវង្សរូរីគ]]បាននិម្មិតឡើង | established_date2 = ៨៦២ | established_event3 = {{nowrap|[[រូសកៀវ]]}} | established_date3 = ៨៨២ | established_event4 = [[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]] | established_date4 = ១២៨៣ | established_event5 = [[អាណាចក្រ​ត្សារ​រុស្ស៊ី]] | established_date5 = ១៦ មករា ១៥៤៧ | established_event6 = [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភព​រុស្ស៊ី]] | established_date6 = ២ វិច្ឆិកា ១៧២១ | established_event8 = [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|របបរាជាធិបតេយ្យ]]ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល | established_date8 = ១៥ មីនា ១៩១៧ | established_event9 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងបាឡាវេហ្សា|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] | established_date9 = ១២ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event10 =[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date10 = ១២ ធ្នូ ១៩៩៣ | established_event11 = [[សាធារណរដ្ឋគ្រីមៀរ|ការទទួលស្គាល់]]រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត | established_date11 = ១៨ មីនា ២០១៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១៧,១២៥,១៩១ | area_rank = ទី១ | percent_water = ១៣<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 កក្កដា 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 មេសា 2008 |archivedate=2011-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = {{plainlist| * {{DecreaseNeutral}} ១៤៦,០២៨,៣២៥<ref>រាប់បញ្ចូលទាំងប្រជាជនចំនួន ២,៤៥៩,២៧៦ ដែលនៅរស់នៅក្នុង[[ការកាត់យកគ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]</ref> * {{nowrap|(រាប់បញ្ជូលទាំងគ្រីមៀ)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2025_Site.xlsx |format=XLSX |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2025 года |work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=24 September 2026 |archive-date=7 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407172042/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2025_Site.xlsx |url-status=dead}}</ref>}} * {{DecreaseNeutral}} ១៤៣,៥៦៩,០៤៩ * (ដកគ្រីមៀចេញ)}} | population_estimate_year = ២០២៥ | population_estimate_rank = ទី​៩ | population_density_km2 = ៨.៤ | population_density_rank = ទី​១៨៧ | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP = {{increase}} ៧.៥២៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=24 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៤ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥២,៤៧៩ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៤៣ | GDP_nominal = {{increase}} ២.៦៥៦ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU"/> | GDP_nominal_rank = ទី៩ | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៨,៥២៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.RU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៦ | HDI_year = ២០២៣ | HDI = ០.៨៣២<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_rank = ទី​៦៤ | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=24 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | Gini = ៣៦.០<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០២០ | Gini_rank = ទី៩៨ | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | Gini_change = decrease | currency = [[រូបរុស្ស៊ី (រូបិយវត្ថុ)|រូប]] ('''₽''') | currency_code = RUB | time_zone = | utc_offset = +២ ទៅ +១២ | time_zone_DST = | drives_on = ស្ដាំ | iso3166code = RU | cctld = {{unbulleted list|[[.ru]]|([[.рф]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅរុស្ស៊ី|+៧]] | wikidata = Q159 }} '''ប្រទេសរុស្ស៊ី''' ([[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Россия, ''រ៉ូស្ស៊ីយ៉ា'') ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការថា '''សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ដែលលាតសន្ធឹងពីភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មកដល់តំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ រុស្ស៊ីមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៧,១២៥,១៩១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលស្មើនឹងមួយភាគប្រាំបីនៃផ្ទៃដីដែលមានមនុស្សរស់នៅលើភពផែនដី ហើយលាតត្រដាងឆ្លងកាត់[[ម៉ោងនៅរុស្ស៊ី|ល្វែងម៉ោងចំនួន ១១]] និងមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ព្រំដែនរុស្ស៊ី|ប្រទេសអធិបតេយ្យចំនួន ១៦]]។ វាជាប្រទេសដែល មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]] និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេទី ៩]] ហើយក៏ត្រូវជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ផងដែរ។ ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជារដ្ឋធានី និងជា[[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅរុស្ស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទីក្រុងធំបំផុត]]នៅក្នុងប្រទេស ខណៈឯទីក្រុង[[សង់ពីទ័របួរ]]គឺជាទីក្រុងធំបន្ទាប់ទីពីរ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ពួក[[ស្លាវខាងកើត]]បានលេចខ្លួនឡើងជាក្រុមជនជាតិដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបរវាងសតវត្សទី៣ និងទី៨ នៃគ.ស.។ រដ្ឋមជ្ឈឹមសម័យមួយដែលមានឈ្មោះថា"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]"បានកកើតនៅអំឡុងសតវត្សទី៩។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៩៨៨ រដ្ឋមួយនេះបានទទួលជ្រើសយក[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់បូព៌ា|គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់]]ជាសាសនារបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន]]រួចបានច្របាច់បញ្ចូលវប្បធម៌ប៊ីហ្សង់ទីននិងវប្បធម៌ស្លាវចូលគ្នាដែលបង្កើតបានជា[[វប្បធម៌រុស្ស៊ី]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ពីរបីសតវត្សក្រោយមក រដ្ឋរុស្សបានបែកទៅជារដ្ឋតូចៗរហូតដល់អំឡុងសតវត្សទី១៥ នៅពេលដែល[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋទាំងនោះឡើងវិញ។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១៨ ប្រជាជាតិមួយនេះបានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅគ្រប់ទិសតំបន់ជាពិសេសគឺទៅទិសខាងកើត រួចហើយក៏បានលេចឈ្មោះឡើងថា"[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]"ដែលត្រូវជារដ្ឋមហាអំណាចមួយនៅអឺរ៉ុបនិងជា[[បញ្ជីរាយចក្រភពតាមធំបំផុត|ចក្រភពធំបំផុតទីបី]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]បានបញ្ចប់ រដ្ឋដែលមានឈ្មោះថា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]]បានកកើតឡើងរួចក៏ក្លាយជារដ្ឋសមាជិកធំបង្អស់របស់[[សហភាពសូវៀត]]និងត្រូវជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ សហភាពសូវៀតបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅខាង[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]ក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] រួចបានលេចខ្លួនឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចដ៏ធំមួយនិងជាគូប្រជែងរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅអំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ នៅសម័យសូវៀត គេឃើញថារុស្ស៊ីបានសម្រេចនូវសមិទ្ធិផលបច្ចេកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យជាច្រើនប្រចាំសតវត្សទី២០ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការបង្ហោះតារារណប និងការបញ្ចូនមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ទៅក្នុងលំហអាកាស។ល។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ សសសស រុស្ស៊ីបានធ្វើបតិដ្ឋាកម្មក្លាយជា"សហព័ន្ធរុស្ស៊ី"។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ព្រឹត្តិការណ៍វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] បានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាត់អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីហើយបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋ[[សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ រុស្ស៊ីត្រូវបានគេសម្តៅមកថាជាមហាអំណាចសក្តានុភូតមួយដោយមានកម្លាំងយោធាធំជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោកនិងជាប្រទេសដែលចំណាយលើយោធាច្រើនបង្អស់ទីបួន។ រុស្ស៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ខ្លាំងនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]ដោយមាន[[ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនៅរុស្ស៊ី|ប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពសកល]]និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំនៅឯសាកលវិទ្យាល័យ]]ដោយឥតគិតថ្លៃ។ [[សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី]]បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លំដាប់ទី ១១ លើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ និងជាប់លំដាប់ទីប្រាំមួយបើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវគេទទួលស្គាល់ថាជា[[រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ដោយខ្លួនមានស្តុកទុកចំនួនអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ធនធានរ៉ែ និងថាមពលរបស់រុស្ស៊ីគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកហើយសព្វថ្ងៃជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងផលិតផលប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ហ្សេ ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអឺរ៉ុប]] [[ធនាគារវិនិយោគអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] ហើយខ្លួនក៏ត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] និង[[សហភាព​សេដ្ឋកិច្ច​អឺរ៉ុបអាស៊ី]]ផងដែរ។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ពាក្យ''រុស្ស៊ី''គឺមានដើមកំណើតមកពីពាក្យ"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]" ដែលជាឈ្មោះរបស់រដ្ឋឯករាជ្យមួយនៅអំឡុង[[មជ្ឈិមសម័យ]]ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិ[[ស្លាវខាងកើត]]។ ដើមឡើយ ជនជាតិស្លាវគឺមិនបានសម្តៅមកលើប្រជាជាតិខ្លួនថា"រុស្ស"នោះទេដោយពួកគេតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា "Русская земля" បកប្រែមកថា"ទឹកដីរុស្ស៊ី" ឬ"ទឹកដីនៃរុស្ស"។ ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយរដ្ឋដទៃទៀត អ្នកប្រវត្តិវិទូសម័យបានសម្តៅមកលើរដ្ឋដំបូងរបស់រុស្ស៊ីនេះថា''រូសកៀវ''។ ឈ្មោះថា"រុស្ស"នេះត្រូវបានដាក់ឱ្យដោយ[[ជនជាតិរូស]] (អាចសរសេរបានថា"រុស្ស") ឈ្មួញនិងយុទ្ធជនជនជាតិស៊ុយអែត<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Russia |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/rus |title=Rus – definition of Rus by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> ដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅដោយឆ្លងសមុទ្របាល់ទិកមកលើទឹកដីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នរួចបង្កើតបានជារដ្ឋមួយដែលគេតែងស្គាល់ថា"រូសកៀវ"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} ===ប្រវត្តិដើម=== បុព្វបុរសនៃជនជាតិរុស្ស៊ីសព្វថ្ងៃគឺមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធស្លាវនៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃទំនាបបឹងភីនស៍។<ref>{{Cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford, P. M.|title=The Early Slavs|url=https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851|publisher=Cornell University Press|pages=[https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851/page/15 15]–16|isbn=978-0-8014-3977-3|year=2001}}</ref> ជនជាតិស្លាវខាងកើតបានមកតាំងទីលំនៅនៅតំបន់ភាគខាងលិចរុស្ស៊ីចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺពី[[កៀវ]]មកកាន់ក្រុង[[ស៊ូសដាល]]និង[[មូរ៉ម]] និងលើកទីពីរគឺពី[[ផូឡូតស្គ៍]]មកកាន់[[ណូវកូរ៉ត]]និង[[រ៉ូសតូវ]]។ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៧ មក ទឹកដីភាគខាងជើងរុស្ស៊ីគឺត្រូវបានជនជាតិស្លាវខាងកើតគ្រប់គ្រងនិងបង្កបង្កើតបានជាកូនចៅតៗគ្នារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite book|author=Christian, D.|title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia|url=https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2|publisher=Blackwell Publishing|year=1998|pages=[https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri_c0t2/page/6 6]–7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Main|រូសកៀវ}} [[File:Kievan Rus en.jpg|200px|thumb|ទឹកដីរូសកៀវនៅអំឡុងសតវត្សទី១១]] បើយោងទៅតាម[[កាលប្បវត្តិដើម]] ជនជាតិរុស្សមួយរូបឈ្មោះ[[រូរីគ]]ត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃបុរីណូវកូរ៉តនៅក្នុងឆ្នាំ៨៦២។ នៅឆ្នាំ ៨៨២ អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ឈ្មោះថា[[អូឡេកនៃណូវកូរ៉ត|អូឡេក]]បានដឹកនាំទ័ពធ្វើដំណើរទៅភាគខាងត្បូងហើយក៏បានវាយត្រួតត្រាបុរី[[កៀវ]]<ref>{{Cite book|author1=Thompson, J.W. |author2=Johnson, E.N. |title=An Introduction to Medieval Europe, 300–1500|url=https://archive.org/details/introductiontome0000jame |publisher=W. W. Norton & Co.|year=1937|page=[https://archive.org/details/introductiontome0000jame/page/268 268]|isbn=978-0-415-34699-3}}</ref> ដែលដើមឡើយត្រូវជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ[[កាហ្សារ]]។ ព្រះអង្គអូឡេករួមជាមួយនឹងបុត្ររបស់រូរីគព្រះនាម[[អ៊ីហ្គ័រនៃកៀវ|អ៊ីហ្គ័រ]]បានចាប់វិធានការដាក់កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់ទាំងនោះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននិងលើកទ័ពបន្តវាយត្រួតត្រាទឹកដីកាហ្សារដែលនៅសេសសល់និងថែមទាំងវាយលុកលើពួកប៊ីហ្សាទីននិងពែរ្សទៀតផង។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១០ និងទី១១ រូសកៀវត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋដែលធំនិងមានការរីកចម្រើនខ្លាំងបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|title=Ukraine: Security Assistance|publisher=U.S. Department of State|url=https://2001-2009.state.gov/t/pm/64851.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[វ៉្លាឌឺមៀរទី១]] (៩៨០–១០១៥) និងបុត្ររបស់ទ្រង់នាម[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] (១០១៩–១០៥៤) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[យុគសម័យមាស]]របស់មហារដ្ឋរូសកៀវហើយក្នុងរជ្ជកាលរបស់ក្សត្រទាំងពីរអង្គនេះ រដ្ឋរូសកៀវបានទទួលយកនូវឥទ្ធិពលគ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់ពីពួកប៊ីហ្សាទីនហើយបានបង្កើតក្រមច្បាប់ដំបូងបង្អស់របស់ពួកស្លាវខាងកើត។ នៅសតវត្សទី១១ និងទី១២ រូសកៀវបានទទួលរងនូវការលុកលុយពីកុលសម្ព័ន្ធជិតខាងឥតឈប់ឥតឈរមានដូចជា ពួក[[គីបឆាក់]] និង[[ប៉េជ្ឆេណេក]]ជាដើម។ ការលុកលុយទាំងអស់នោះគឺជាមូលហេតុដែលបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស្លាវខាងកើតផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃភាគខាងជើងដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ហ្សាលេស៊ី]]។<ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=5244000721|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=978-5-244-00072-6|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref name="Curtis"/> ទីបំផុត រូសកៀវត្រូវបានដួលរលំនៅពេលដែលពួកម៉ុងកូលបានធ្វើ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងកូលលើរូស|ការចូលឈ្លានពាន]]នៅរវាងឆ្នាំ១២៣៧ និងឆ្នាំ១២៤០។<ref>{{Cite book|author=Hamm, M.F.|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-02585-8|year=1995}}</ref> ជាលទ្ធផល ទីប្រជុំជនជាច្រើនត្រូវបានដុតបំផ្លាញ<ref>{{cite web |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |title=The Destruction of Kiev |publisher=Tspace.library.utoronto.ca |access-date=19 មករា 2011 |archive-url=https://archive.today/20110427075859/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |archive-date=27 មេសា 2011 |archivedate=2016-08-19 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |url-status=dead }}</ref> ហើយប្រជាជនខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលក៏ត្រូវបានសម្លាប់ដោយពួកម៉ុងកូលផងដែរ។<ref>{{cite web|url=http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|title=History of Russia from Early Slavs history and Kievan Rus to Romanovs dynasty|publisher=Parallelsixty.com|access-date=27 មេសា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121024544/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|archive-date=21 មករា 2010|archivedate=2018-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201064748/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|url-status=dead}}</ref> ក្រោយមក ក្រុមអ្នកឈ្លានពានទាំងនោះក៏បានបង្កើតរដ្ឋមួយនៅទឹកដីភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូងដោយមានឈ្មោះថា[[នគរហ្វូងមាស]] ហើយអស់រយៈពេលពីរសតវត្សទៅមុខទៀត មហានគរមួយនេះគឺតែងតែឈ្លានពានក្សត្របុរីតូចៗរបស់រុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref>{{Cite book|author=Рыбаков, Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|year=1948|pages=525–533, 780–781}}</ref> បន្ទាប់ពីរូសកៀវបានដួលរលំ សាធារណរដ្ឋណូវកូរ៉តក៏បានបង្កើតហើយវាត្រូវជារដ្ឋស្នងតែមួយគត់ដែលមិនបានទទួលរងការឈ្លានពាននិងការលុកលុយធ្ងន់ធ្ងរពីសំណាក់ពួកម៉ុងកូល។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាឡិចសាន់ដឺ ណេវស្គី]] នគរណូវកូរ៉តបានបង្ក្រាបការឈ្លានពានរបស់ស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សមរភូមិណេវ៉ា]]នៃឆ្នាំ១២៤០ និងពួកសាសនាភាគខាងជើងនៅក្នុង[[សមរភូមិទឹកកក]]នៃឆ្នាំ១២៤២។ ===ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ=== {{Main|ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ}} ក្រោយពីរូសកៀវបានដួលរលំ រដ្ឋអំណាចថ្មីក៏បានកកើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ដែលដើមឡើយគឺជាផ្នែកនៃពញារដ្ឋ[[វ្លាឌឺមៀរ‐ស៊ូសដាល]]។ ខណៈពេលដែលខ្លួនកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ម៉ុងកូលនិងពួកតាតារហើយដោយសារតែអ្នកត្រួតត្រាមិនសូវអើពើទៀតនោះ រដ្ឋម៉ូស្គូក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងអតីតទឹកដីភាគកណ្តាលនៃរូសក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៤។ ហើយបន្តិចម្តងៗ ម៉ូស្គូក៏ក្លាយជាកម្លាំងដឹកនាំក្នុងដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរូសឡើងវិញនិងការពង្រីកទឹកដីរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីនាពេលអនាគត។<ref>Davies B. Warfare. State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700. Routledge, 2014. Pg. 4; (PDF) available [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Davies.pdf here]</ref> ប៉ុន្តែដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរបស់ពួកម៉ូស្គូគឺមិនងាយស្រួលនោះឡើយដោយពួកគេត្រូវទទួលរងការវាយលុកម្តងហើយម្តងទៀតពីពួកម៉ុងកូលនិងតាតារ។ រីឯវិស័យកសិកម្មវិញគឺបានទទួលរងខូចខាតតាំងពីដំបូងមកម្លេះដោយសារតែ[[យុគសម័យកូនទឹកកក|រដូវធ្លាក់ព្រិល]]មានរយៈពេលយូរលើសពីធម្មតា។ ម៉្យាងទៀត ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏កាចសាហាវនៅរវាងឆ្នាំ១៣៥០ និងឆ្នាំ១៤៩០។<ref name="Byrne p.62" /> ជាភព្វសំណាង ទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតពោលគឺទឹកដីរុស្ស៊ីមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបហើយពួកគេមានវប្បធម៌អនាម័យស្អាត (ឧទាហរណ៍៖ ការនាំគ្នាអនុវត្ត[[បាញ៉ា]]៖ ជាការត្រាំខ្លួននៅក្នុងទឹកក្តៅ) ដោយហេតុនេះហើយទើបករណីស្លាប់ដោយសារជំងឺនៅអឺរ៉ុបខាងកើតមានចំនួនតិចជាងពីអឺរ៉ុបខាងលិច<ref name="banya">{{cite web |url=http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-url=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-date=30 ឧសភា 2012 |title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិបាញ៉ា និងទឹកក្តៅ |access-date=2021-03-13 |archivedate=2012-05-30 |archiveurl=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |url-status=dead }}</ref> ហើយចំនួនប្រជាជនក្នុងតំបន់ក៏ចាប់ផ្តើមកើនវិញនៅអំឡុងឆ្នាំ១៥០០។<ref name="Byrne p.62">"''[https://books.google.com/books?id=yw3HmjRvVQMC&pg=PA62 Black Death]''". Joseph Patrick Byrne (2004). p. 62. {{ISBN|0-313-32492-1}}</ref> កងទ័ពសហពញារដ្ឋរុស្ស៊ីដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គ[[ឌីមីទ្រី អ៊ីវ៉ាណូវិច]]និងទទួលការគាំទ្រពី[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់រុស្ស៊ី]] បានប្រយុទ្ធឈ្នះលើទ័ពម៉ុងកូល-តាតារនៅក្នុង[[សមរភូមិគូលីកូវ៉ូ]]នៅឆ្នាំ១៣៨០។ ក្នុងនាមជារដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលជាងគេនៅក្នុងតំបន់ ពញារដ្ឋម៉ូស្គូបានចាប់ផ្តើមលេបត្របាក់រដ្ឋជិតខាងរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗ។ ទីបំផុតនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] រុស្ស៊ី (ម៉ូស្គូ) ក៏បានយកឈ្នះហើយបានផ្តួលរំលំការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកតាតារចោលរួចហើយរុស្ស៊ីបានបន្តបង្រួបបង្រួមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងខាងជើងទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនវិញ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាអង្គក្សត្ររុស្ស៊ីដំបូងបង្អស់ដែលមានគោរម្យងារថា"សម្តេចចៅពញានៃរុស្ស៊ីរួម"។<ref>{{cite web|author=May, T.|title=Khanate of the Golden Horde|url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607055652/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-date=7 មិថុនា 2008|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ក្រោយ[[ការដួលរលំនៃកុងស្តង់ទីណូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣ រុស្ស៊ីបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋស្នងពេញលេញរបស់[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងកើត]]។ ព្រះបាទអ៊ីវ៉ានទី៣ បានរៀបអភិសេកជាមួយ[[សូហ្វីយ៉ា ប៉ាលីអូឡូក]]ដែលត្រូវជាក្មួយស្រីរបស់[[បញ្ជីរាយនាមអធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន|អធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន]]ចុងក្រោយបង្អស់គឺព្រះចៅ[[កុងស្តង់ទីនទី១១ ប៉ាលីអូឡូក|កុងស្តង់ទីនទី១១]]។ ព្រះអង្គអ៊ីវ៉ានបានយករូបឥន្ទ្រីក្បាលពីររបស់ប៊ីហ្សង់ទីនធ្វើជានិមិត្តរូបជាតិខ្លួនហើយមកដល់បច្ចុប្បន្នវាបានក្លាយជារូបតំណាងវរលញ្ឆករប្រទេសរុស្ស៊ី។ ===អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី=== {{Main|អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី}} [[File:Vasnetsov Ioann 4.jpg|thumb|upright=0.7|right|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ត្សារ[[អ៊ីវ៉ានទី៤]]]] នៅឆ្នាំ១៥៤៧ សម្តេចចៅពញា[[អ៊ីវ៉ានទី៤]] បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេច[[ត្សារ]]ដំបូងបង្អស់របស់ប្រជាជាតិរុស្ស៊ី។ ស្តេចត្សារបានប្រកាសឱ្យប្រើក្រមច្បាប់ថ្មី (១៥៥០) បានបង្កើតគណៈតំណាងសក្តិភូមិ និងបានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ជនបទ។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|pages=562–604|volume=6|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref><ref>{{Cite book|author=Skrynnikov, R.|title=Ivan the Terrible|publisher=Academic Intl Pr|year=1981|page=[https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219 219]|isbn=978-0-87569-039-1|url=https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219}}</ref> នៅក្នុងរជ្ជកាលដ៏វែងរបស់ព្រះអង្គ អ៊ីវ៉ានបានពង្រីកទឹកដីរុស្ស៊ីឱ្យធំទ្វេដងជាងមុនដោយកាត់ទឹកដីខាន់ចក្រតាតារចំនួនបី (ជាផ្នែកដែលនៅសេសសល់ពី[[ហ្វូងនគរមាស]]) មាន៖ [[ខាន់ចក្រកាហ្សាន|កាហ្សាន]] [[ខាន់ចក្រអាស្ត្រាខាន់|អាស្ត្រាខាន់]] និង[[ខាន់ចក្រស៊ីបឿរ|ខាន់ចក្រស៊ីបេរី]]។ គិតត្រឹមសតវត្សទី១៦ រុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|រដ្ឋឆ្លងទ្វីប]]មួយ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Siberia|title=Siberia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ីក៏បានថយចុះវិញដោយសារតែសង្គ្រាមដ៏មានរយៈពេលយូរមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[សង្គ្រាមលីវ៉ូនី]]។ វាគឺជាសង្គ្រាមប្រយុទ្ធរវាងមហាអំណាចរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពប៉ូឡូញ លីទុយអានី និងស៊ុយអែតដោយភាគីទាំងសងខាងមានគោលបំណងចង់ដណ្តើមយកទឹកដីដែលនៅជាប់[[សមុទ្របាល់ទិក]]។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–908|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[ខាន់ចក្រគ្រីមៀ]]ដែលត្រូវជារដ្ឋស្នងរបស់ហ្វូងនគរមាសតែមួយគត់បានបន្តវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|author=Eizo Matsuki|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-date=1 ឧសភា 2011|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|access-date=4 ឧសភា 2013|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងដើម្បីស្តារខាន់ចក្រវ៉ុលហ្កាឡើងវិញ ពួកគ្រីមៀនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺ[[ចក្រភព អូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]បានរួមគ្នា[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-គ្រីមៀ|វាយឈ្លានពានចូលទៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីភាគកណ្តាល]] ហើយជារឿងដែលមិនគួរឱ្យជឿ ទ័ពរបស់ពួកគេបានបុកទៅដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនិងថែមទាំងបានដុតផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុងនោះទុកជាការអបអរជ័យជម្នះនិងទុកជាការគំរាមកំហែងទៅរុស្ស៊ីផង។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–809|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ទ័ពសម្ព័ន្ធភាពទាំងពីរត្រូវបានបង្ក្រាបដោយទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សមរភូមិម៉ូឡូឌី]] ហើយជាលទ្ធផលកងកម្លាំងភាគីគ្រីមៀនិងអូតូម៉ង់ក៏ត្រូវបែកបាក់ហើយយុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ។ ដោយមិនទាន់អស់ចិត្ត ពួកគ្រីមៀនូវតែបន្តវាយលុកលើទឹកដីរុស្ស៊ីប៉ុន្តែលើកនេះពួកគេបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាសករជាជាងកម្លាំងកងទ័ព។ ដើម្បីបញ្ឈប់ការវាយលុករបស់គ្រីមៀ រុស្ស៊ីបានចាត់សាងសង់បន្ទាយនៅតាមព្រំដែនភាគខាងត្បូងហើយការវាយលុកក៏បានបញ្ចប់នៅអំឡុងសតវត្សទី១៧។<ref>{{cite web|author=Brian Glyn Williams |title=The Sultan's Raiders: The Military Role of the Crimean Tatars in the Ottoman Empire |url=http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |website=[[The Jamestown Foundation]] |year=2013 |page=27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021092115/http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |archive-date=21 តុលា 2013|author-link=Brian Glyn Williams }}</ref> ការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះរាជបុត្រត្សារអ៊ីវ៉ានបានធ្វើឱ្យដាច់ពូជពង្ស[[រាជវង្សរូរីគ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨ ហើយបូករួមជាមួយនឹង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សឆ្នាំ១៦០១–០៣]] ទៀតបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល គ្មានអង្គក្សត្រគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់។ គេបានសម្តៅលើសម័យនេះថា"[[វេលានៃភាពវឹកវរ]]"។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times |publisher=AST|year=2001|volume=7|pages=461–568|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]ក៏ឈ្លាតឱកាសវាយលុកឈ្លានពានទឹកដីមួយផ្នែកនៃរុស្ស៊ីនិងថែមទាំងបានចូលត្រួតត្រារាជធានីម៉ូស្គូមួយរយៈផងដែរ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១២ កងទ័ពប៉ូឡូញត្រូវបានអង្គភាពស្ម័គ្រចិត្តរុស្ស៊ីវាយថយមកវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់វីរបុរសជាតិពីររូបគឺពាណិជ្ជករម្នាក់ឈ្មោះ[[គូស្មា មីនីន]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ឌីមីទ្រី ប៉ូស៍ហាស្គី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១៣ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏តែងតាំងរាជវង្សថ្មីដែលមាននាមថា[[រាជវង្សរ៉ូម៉ាណូវ]]ហើយក្រោយៗមក រុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្តើមងើបខ្លួនក្លាយជាមហាអំណាចឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះលើគ្រោះចលាចលពីមុនៗហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបង្វែរមកចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតទៅទៀតនៅក្នុងសតវត្សទី១៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ ទាសករអ៊ុយក្រែនម្នាក់បានចូលរួមក្នុងក្រុមបះបោរមួយប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានី។ នៅឆ្នាំ១៦៥៤ មេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនឈ្មោះ[[បុកដាន ឃ្មែរនីតស្គី]]បានស្នើដាក់ជាតិខ្លួនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់ត្សារ[[អាឡិចស៊ី (ត្សាររុស្ស៊ី)|អាឡិចស៊ីនៃរុស្ស៊ី]]។ ត្សារអាឡិចស៊ីបានទទួលយល់ព្រមសំណើនោះហើយ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ប៉ូឡូញ (១៦៥៤–១៦៦៧)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ប៉ូឡូញ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាលទ្ធផល ទឹកដីអ៊ុយក្រែនត្រូវបានកាត់ទៅជាពីរផ្នែកដោយផ្នែកខាងលិចគឺស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញដដែរ រីឯផ្នែកខាងកើតត្រូវធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។ នៅឆ្នាំ១៦៧០–៧១ មានការបះបោរអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្នុងតំបន់វ៉ុលហ្កាប៉ុន្តែវាត្រូវបានកម្លាំងទ័ពត្សារបង្ក្រាបបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Stenka-Razin|title=Stenka Razin|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> រុស្ស៊ីបានរុញពង្រីកទឹកដីខ្លួនទៅភាគខាងកើតរហូតនិងបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីស៊ីបេរីដ៏ធំអស្ចារ្យដែលសម្បូរទៅដោយព្រៃភ្នំនិងព្រិលធ្លាក់ជាច្រើន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ អ្នករុករកជនជាតិរុស្ស៊ីពីររូបឈ្មោះ[[ហ្វេដុត ប៉ូពូវ]]និង[[សេមយ៉ន ដេសណេវ]]បានរកឃើញ[[ច្រកសមុទ្របេរីង]]ហើយអ្នកទាំងពីរក៏ក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើនាវាចរណ៍ទៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Semyon-Ivanov-Dezhnyov|title=Semyon Ivanov Dezhnyov|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===អធិរាជាណាចក្ររុស្ស៊ី=== {{Main|ចក្រភព រុស្ស៊ី}} [[File:Peter I by Kneller.jpg|thumb|upright|ព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១]], ជា[[ព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី|អធិរាជរុស្ស៊ី]]ដំបូងបង្អស់ពីឆ្នាំ១៧២១ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥។]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ពីទ័រទី១]] ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានប្រកាសក្លាយជារដ្ឋចក្រភពនៅក្នុងឆ្នាំ១៧២១ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាមហាអំណាចពិភពលោកមួយផងដែរ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គពីឆ្នាំ១៦៨២ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥ ព្រះចៅពីទ័របានច្បាំងយកឈ្នះលើពួកស៊ុយអែតនៅក្នុង[[មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]ហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីដែលបានបាត់បង់នៅក្នុងវេលានៃភាពវឹកវរក៏បានប្រគល់មកឱ្យរុស្ស៊ីវិញ។<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=9, ch.1|url=http://militera.lib.ru/common/solovyev1/09_01.html|isbn=978-5-17-002142-0|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ពីទ័របានស្ថាបនារាជធានីថ្មីនៅក្បែរសមុទ្របាល់ទិកដែលមានឈ្មោះថា[[សង់ពីទ័របួរ]]។ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមទទួលនូវឥទ្ធិពលវប្បធម៌ខ្លះៗពីអឺរ៉ុបខាងលិចបន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានសម្រេចអនុម័តកំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបុត្រីរបស់ពីទ័រគឺអធិរាជិនី[[អេលីហ្សាប៊ែតទី១ (អធិរាជិនីរុស្ស៊ី)|អេលីហ្សាប៊ែត]] គេឃើញថាប្រទេសរុស្ស៊ីបានចូលរួមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] (១៧៥៦–៦៣)។ នៅក្នុងជម្លោះនេះ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីព្រុសខាងកើតបានមួយរយៈនិងព្រមទាំងចូលទៅដល់រាជធានីប៊ែរឡាំងទៀតផង។ ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពីអេលីហ្សាប៊ែតបានចូលទិវង្គតទៅ ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលរុស្ស៊ីដណ្តើមបាននៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[រាជាណាចក្រព្រុស]]វិញដោយអធិរាជថ្មីគឺ[[ពីទ័រទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ព្រះចៅពីទ័រទី៣]]។ ព្រះអធិរាជិនី[[កាតឺរីនទី២]] (គ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៦២–៩៦) បានដឹកនាំប្រទេសរុស្ស៊ីទៅរកវិបុលភាពនិងវឌ្ឍនភាពស្ទើរគ្រប់វិស័យ។ ព្រះអធិរាជិនីទ្រង់បានពង្រីកឥទ្ធិពលនយោបាយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីហើយបានកាត់បញ្ចូលទឹកដីមួយភាគធំរបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានីដាក់ជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[ការរំលែងទឹកដីប៉ូឡូញ|រំលែកទឹកដីប៉ូឡូញ]]។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់តែខិតជិតទៅដល់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ នៅភាគខាងត្បូងវិញ ជ័យជម្នះរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៧៦៨–១៧៧៤)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐តួកគី]]បានបណ្តាលឱ្យទឹកដីខ្លួនរុញច្រានរហូតទៅដល់សមុទ្រខ្មៅនិងថែមទាំងបានវាយត្រួតត្រាខាន់ចក្រគ្រីមៀនៅក្នុងដំណើរនេះផងដែរ។ ជាលទ្ធផលនៃជ័យជម្នះនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ពែរ្ស]]នៅអំឡុងសតវត្សទី១៩៖ រុស្ស៊ីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ត្រង់ក័រកាស៊ី]]និងតំបន់[[ក័រកាស៊ីខាងជើង]]។<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp. 728–730 ABC-CLIO, 2014 {{ISBN|1-59884-948-4}}</ref><ref>John F. Baddeley, "The Russian Conquest of the Caucasus", Longman, Green and Co., London: 1908. {{ISBN|978-0-7007-0634-1}} p. 90</ref> បុត្ររបស់កាតឺរីននាម[[ប៉ូលទី១|ប៉ូល]]បានឡើងស្នងរាជ្យជំនួសព្រះមាតាបន្ទាប់ពីអធិរាជិនីបានសោយទិវង្គតទៅ។ ការដឹកនាំរបស់ប៉ូលគឺមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់ហើយព្រះអង្គច្រើនតែផ្តោតលើវិបត្តិក្នុងស្រុក។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប៉ូលត្រូវបានគេធ្វើឃាតហើយរាជបល្ល័ងត្រូវធ្លាក់មកបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]]។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺ រុស្ស៊ីបានវាយយកទឹកដីហ្វាំងឡង់ពីស៊ុយអែតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងទឹកដី[[បេសារ៉ាប៊ី]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលធ្វើនិគមកិច្ចលើទឹកដីអាឡាស្កា។ [[File:Russia 1533-1896.gif|thumb|left|វិសាលភាពទឹកដីរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ១៥៣៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩៤។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៨០៣–១៨០៦ បរិនាវាចរណ៍ដំបូងរបស់រុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តិទៅបានសម្រេចហើយក្រោយមក ដំណើររុករកនៅលើសមុទ្រក៏បានចាប់ផ្តើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ បេសនជនរុស្ស៊ីបានដាក់ជើងលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ជាលើកដំបូង។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីក]] រុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្នុងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]។ [[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយសម្រេចហើយកងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរមកដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនៅឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងទាំងនោះបាននាំគ្នាដកថយទៅវិញដោយសារតែការប្រយុទ្ធប្រឆាំងតទល់ដ៏ឈ្លាសវៃរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី បូករួមជាមួយនឹង[[សិសិររដូវ]]ដ៏ត្រជាក់លើដែនដីរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=Ruling the Empire|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/5.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានរុញច្រាន[[មហាកងទ័ព|មហាទ័ព]]បារាំងចេញពីដែនចក្រភពខ្លួនរួចចេញពីទឹកដីប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតរហូតទៅដល់ទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទី១ បានក្លាយជាគណៈប្រតិភូនាំមុខរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន]]ហើយទឹកដីអឺរ៉ុបក្រោយសម័យណាប៉ូឡេអុងក៏បានកំណត់នៅក្នុងសមាជនោះ។ មន្ត្រីនៃសង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីកបាននាំចូលនូវគំនិតសេរីនិយមចូលក្នុងប្រទេសវិញហើយបានបង្កើតនូវ[[កុបកម្មដេកាប៊្រីស្ត៍]]ក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយអំណាចរបស់ស្តេចត្សារ។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] (១៨២៥–៥៥) ឥទ្ធិពលនិងអំណាចរបស់រុស្ស៊ីនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានរំខានដោយការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៨៤៧ ដល់ឆ្នាំ១៨៥១ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១ លាននាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែជំងឺ[[អាសន្នរោគ]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2001). "''[https://books.google.com/books?id=oh-5AAmboMUC&pg=PA9 Russia and the Russians: a history]''". Harvard University Press. p. 9. {{ISBN|0-674-00473-6}}</ref> អ្នកស្នងរាជ្យបន្ទាប់ពីនីកូឡាសគឺព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី២ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី២]] (១៨៥៥–៨១) ទ្រង់បានអនុម័តបម្លាស់ប្តូរជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសដូចជាការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេរីភាពនៃឆ្នាំ១៨៦១]] ជាដើម។ កំណែទម្រង់ទាំងនេះបានជម្រុញឱ្យមានកំណើនឧស្សាហូបនីយកម្មនិងទំនើបកម្មនៅក្នុងជួរយោធា។ នៅចុងសតវត្សទី១៩ គេឃើញមានចលនាសង្គមនិយមខ្លះៗបានចាប់ផុសឡើងនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ី។ ព្រះអង្គអាឡិចសាន់ដឺទី២ ត្រូវបានភេរវករបដិវត្តន៍ធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដោយបន្សល់ទុករាជបល្ល័ងឱ្យ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]]។ អធិរាជរុស្ស៊ីចុងក្រោយគេគឺព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] (១៨៩៤–១៩១៧) បានជួបនូវបញ្ហាធំៗមួយចំនួនដូចជា [[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៥]] ដែលកើតឡើងដោយការបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន]]និងឧប្បត្តិហេតុបាតុកម្មមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ការបង្ហូរឈាមថ្ងៃអាទិត្យ]]។ កុបកម្មនោះត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយជោគជ័យប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីត្រូវបង្ខំចិត្តទទួលធ្វើកំណែទម្រង់ដ៏ធំមួយ (គឺកំណែទម្រង់[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៦]]) ដោយនៅក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការផ្តល់សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ បង្កើតសភា ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យមានវត្តមានគណបក្សនយោបាយ និងការបង្កើតស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិបោះឆ្នោតគឺ[[សភាឌូម៉ា (ចក្រភពរុស្ស៊ី)|សភាឌូម៉ានៃចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ [[កំណែទម្រង់ស្តូលីពីន|កំណែទម្រង់កសិកម្មស្តូលីពីន]]បាននាំឱ្យមានការធ្វើចំណាកស្រុកជាច្រើនដោយប្រជាកសិករទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩០៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ ពលរដ្ឋប្រមាណ ៤ លាននាក់បានរត់មកតាំងទីលំនៅលើតំបន់ស៊ីបេរី។<ref>N. M. Dronin, E.&nbsp;G. Bellinger (2005). ''[https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: The interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems]''. Central European University Press. p. 38. {{ISBN|963-7326-10-3}}</ref> ===បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ និងសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី}} {{See also|ការបោះឆ្នោរសភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧}} [[File:Russian Imperial Family 1913.jpg|thumb|left|ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] និងគ្រួសាររបស់ទ្រង់ត្រូវបានពួកបុលសេវិកបាញ់សម្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។]] នៅឆ្នាំ១៩១៤ រុស្ស៊ីបានសម្រេចលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បន្ទាប់ពី[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]បានប្រកាសសង្គ្រាមលើសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺប្រទេស[[រាជាណាចក្រស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]។ នៅឆ្នាំ១៩១៦ [[ការវាយប្រហារប៊្រូស៊ីលូវ|ការវាយតបប៊្រូស៊ីលូវ]]របស់រុស្ស៊ីស្ទើរតែបំបាក់កម្លាំងយោធារបស់អូទ្រីស-ហុងគ្រីទាំងអស់ទៅហើយ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលបញ្ឈប់រុស្ស៊ីមិនឱ្យបន្តបុកចូលទឹកដីអូទ្រីស-ហុងគ្រីតទៅទៀតនោះគឺការមិនជឿទុកចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជន តម្លៃខាតបង់នៃសង្គ្រាម អត្រាមរណភាពខ្ពស់ អំពើពុករលួយ និងសកម្មភាពក្បត់ជាតិ។ល។ ទាំងនេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលបង្កឱ្យមាន[[បដិរត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧]] ដែលមានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗចំនួនពីរ។ [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]]បានបង្ខំឱ្យសម្តេចនីកូឡាសដាក់រាជ្យហើយទ្រង់និងគ្រួសារទ្រង់ត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងនិងក្រោយមកសម្លាប់នៅយេកាតឺរីនប៊ឺកខណៈពេលដែល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]កំពុងតែឆាបឆេះ។ របបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរបបនយោបាយដែលពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពបក្សនយោបាយដ៏ផុយស្រួយដែលបានប្រកាសខ្លួនថាជា[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩១៧ [[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងបើយោងតាមក្រឹតរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/history/619540|title=Провозглашена Российская республика|date=7 កុម្ភៈ 2017|website=Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ សភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានប្រកាសថារុស្ស៊ីគឺជាសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ សភាធម្មនុញ្ញក៏ត្រូវបានរំលាយដោយ[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិមជ្ឈិមនៃរុស្ស៊ីរួម]]។ ===សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែតុលា|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|ចលនាទង់ស}} [[File:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|thumb|upright=0.8|រូបគំនូរឃោសនារបស់ចលនាទង់សក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។]] ជម្លោះបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នចូលកាន់កាប់អំណាច។ បក្ស[[បុលសេវិក]]ក៏បានងើបឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះដោយគេសម្តៅលើការបះបោរនោះថា[[បដិវត្តន៍ខែតុលា]]។ នៅទីបំផុត លោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌឺមៀរ លេនីន]] និងបក្សពួកកុម្មុយនីស្តរបស់លោកបានទទួលជ័យជម្នះដោយបានផ្តួររំលំរបបសាធារណរដ្ឋចោលហើយអំណាចត្រូវបានធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃពួកសូវៀត។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសរុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ ក្រោយពីពួកសូវៀតបានចូលកាន់អំណាច [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងរវាងពួក[[ចលនាទង់ស]]នឹងរបបកុម្មុយនីស្តថ្មី។ ជាលទ្ធផលនៃការចុះហត្ថលេខាសន្តិភាពជាមួយ[[មហាអំណាច កណ្តាល|មហាអំណាចកណ្តាល]] រដ្ឋបុលសេវិករុស្ស៊ីត្រូវលះបង់ទឹកដីធំៗមួយចំនួនដូចជាតំបន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែន ប៉ូឡូញ បាល់ទិក និងហ្វាំងឡង់។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ក៏បានព្យាយាមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីបញ្ឈប់ក្រុមបុលសេវិកដែរប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច។ នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ភាគីទាំងពីរបានប្រើប្រាស់យុទ្ធនាការនិរទេសប្រជាជននិងសម្លាប់ជនណាដែលគាំទ្រសត្រូវរៀងខ្លួន ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា [[សម្បដិភ័យក្រហម]] និង[[សម្បដិភ័យស]]។ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវជួបនឹងបន្ទុកវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ គេបានប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សប្រមាណពី ៧ លានទៅ ១២ លាននាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=New York|publisher=Pegasus Books|year=2007|isbn=9781681770093|url=https://books.google.com/books?id=QnwRMQAACAAJ|page=287}}</ref> ប្រជាជនរាប់លាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួន<ref>[https://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA3 Transactions of the American Philosophical Society]. James E. Hassell (1991), p. 3. {{ISBN|0-87169-817-X}}</ref> ហើយ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩២១–២២|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំមួយ (១៩២១–២២) បានឆក់យកជីវិតមនុស្សប្រមាណជាងប្រាំលាននាក់បន្ថែមទៀត។<ref>[https://web.archive.org/web/20121219101057/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/5rfhjy.htm Famine in Russia: the hidden horrors of 1921], International Committee of the Red Cross</ref> ===សហភាពសូវៀត=== {{Main|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សហភាពសូវៀត|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសហភាពសូវៀត}} [[File:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|ទឹកដីនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] (ក្រហម) ក្នុង[[សហភាពសូវៀត]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៦។]] រដ្ឋរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន បេឡារុស និងត្រង់ក័រកាស៊ីជាមួយគ្នាបានបង្កើតចេញជា[[សហភាពសូវៀត]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩២២។ ក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋទាំង ១៥ នៅក្នុងសហភាពសូវៀត សាធារណរដ្ឋធំជាងគេនោះគឺ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋដឹកនាំនៃសហភាពផងដែរ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លេនីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ លោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តសហភាពសូវៀត|លេខាបក្ស]]ថ្មី (តំណែងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងជួរគណបក្សកុម្មុយនីស្ត)។ ស្តាលីនបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយប្រើអំណាចផ្តាច់ការដោយលោកបានបំបិទមាត់រាល់ក្រុមប្រឆាំងទាំងអស់នៅក្នុងបក្សនិងនៅក្នុងប្រទេស។ [[លីយ៉ុង ទ្រុតស្គី]]ដែលជាអ្នកគាំទ្រគំនិត[[បដិវត្តន៍ពិភពលោក]]មួយរូបបានធ្វើនិរទេសចេញពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៩ ដោយបន្សល់ទុកឱ្យគំនិត[[សង្គមនិយមក្នុងប្រទេសមួយ]]របស់ស្តាលីនក្លាយជាគំនិតមនោគមវិជ្ជាគោលនៅក្នុងសហភាពសូវៀត។ ទោះជាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាច្រើនឆ្នាំក៏ដោយក៏វិបត្តិផ្ទៃក្នុងបក្សបុលសេវិកនូវតែបន្តកើតមាន ដោយឃើញបែបនេះស្តាលីនបានចាត់យុទ្ធនាការបោសសម្អាតបក្សពីឆ្នាំ១៩៣៧–៣៨។ ជាលទ្ធផល ថ្នាក់ដឹកនាំនិងមនុស្សមួយចំនួនត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនយោបាយដោយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះទៀតត្រូវចាប់សម្លាប់ចោលតែម្តងសម្បីតែមេយោធាក៏មិនអាចគេចខ្លួនរួចដែរ។<ref>Abbott Gleason (2009). ''[https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. {{ISBN|1-4051-3560-3}}</ref> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តាលីន រដ្ឋាភិបាលសូវៀតបានចាប់ផ្តើមដំណើរការនៃ[[សេដ្ឋកិច្ចផែនការ]] ធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មនៅតាមតំបន់ជនបទ និងបង្កើតសហករណ៍កសិកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងសម័យសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដ៏រីកចម្រើននេះមានមនុស្សជាច្រើនត្រូវបានទាហាននិងរដ្ឋាភិបាលចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំការងារ<ref name="Getty">Getty, Rittersporn, Zemskov. "Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence". ''The American Historical Review'', Vol. 98, No. 4 (October 1993), pp. 1017–49.</ref> ជាពិសេសគឺបុគ្គលដែលប្រឆាំងនឹងការដឹកនាំរបស់ស្តាលីនហើយជាលទ្ធផល មនុស្សរាប់លាននាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននិងនិរទេសទៅតំបន់ជនបទនៃសហភាពសូវៀត។<ref name="Getty" /> គោលការណ៍កសិកម្មថ្មីនៅក្នុងប្រទេសបូករួមជាមួយនឹងគោលនយោបាយដ៏តឹងរឹងរបស់រដ្ឋនិងគ្រោះរាំងស្ងួតបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៣២–៣៣|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣២ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៣។<ref>[[R. W. Davies]], [[S. G. Wheatcroft]] (2004). ''The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931–33'', p. 401.</ref> មនុស្សប្រមាណពី ២ ទៅ ៣ លាននាក់បានក្ស័យជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទុរ្ភិក្សមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=The U.S.S.R. from the death of Lenin to the death of Stalin – The Party versus the peasants |url=https://www.britannica.com/place/Soviet-Union/Toward-the-second-Revolution-1927-30#ref42055 |website=www.britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=18 កក្កដា 2019}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ សូវៀតបានផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មទៅជាប្រទេសឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ====សង្គ្រាមលោកលើកទី២==== [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.3|[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]], ជាសមរភូមិប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តសង្គ្រាម។ វាបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩៤៣ បន្ទាប់ពីកងទ័ពសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់។]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤១ អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ីបានហែកចោលនូវសន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានរវាងខ្លួននិងសូវៀតហើយបានបញ្ជាឱ្យទ័ពដ៏ធំអស្ចារ្យរបស់ខ្លួន[[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា|ចូលឈ្លានពាន]]ទឹកដីសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web |title=World War&nbsp;II|website=Encyclopædia Britannica |access-date=9 មីនា 2008 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II}}</ref> នៅក្នុងដំណើរឈ្លានពាននេះ អាល្លឺម៉ង់បានបង្កើតផែនការមួយដែលមានឈ្មោះថា[[ផែនការស្រេកឃ្លាន]]ដោយទាហានអាល្លឺម៉ង់បានរឹបអូសស្បៀងអាហារទាំងអស់ពីប្រជាជនសូវៀត។<ref>{{cite news |last1=Snyder |first1=Timothy |title=The Reich's forgotten atrocity |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/21/secondworldwar-russia |work=The Guardian |date=21 តុលា 2010}}</ref> ត្រឹមរយៈពេល ៨ ខែក្រោយការចូលឈ្លានពានដំបូងប៉ុណ្ណោះ ទាហានអាល្លឺម៉ង់បានចាប់និងសម្លាប់ឈ្លើយសង្គ្រាមសូវៀតអស់ប្រមាណបីលាននាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៤១–៤២។<ref>[[Adam Jones (Canadian scholar)|Adam Jones]] (2010), ''Genocide: A Comprehensive Introduction'' (2nd ed.), p. 271. – "The large majority of POWs, some 2.8 million, were killed in just eight months of 1941–42, a rate of slaughter matched (to my knowledge) only by the 1994 Rwanda genocide."</ref> ពីដំបូងៗ យុទ្ធសាស្ត្រ[[វែរម៉ាកត៍]]គឺទទួលបានផលសម្រេចដូចអ្វីៗដែលខ្លួនគ្រោងទុកមែនប៉ុន្តែដំណើរឈ្លានពានរបស់ពួកគេត្រូវបានជាប់គាំងនៅឯ[[សមរភូមិម៉ូស្គូ]]។ ក្រោយមកទៀត អាល្លឺម៉ង់ត្រូវទទួលរងការបរាជ័យដ៏ធំលើកទីមួយរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]]នៅឆ្នាំ១៩៤២–៤៣<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II |website=Encyclopædia Britannica|access-date=12 មីនា 2008|title=The Allies' first decisive successes: Stalingrad and the German retreat, summer 1942 – February 1943}}</ref> ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សមរភូមិគួស្ក៍]]នៃឆ្នាំ១៩៤៣។ ការបរាជ័យមួយទៀតរបស់អាល្លឺម៉ង់គឺ[[ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងលេនីនក្រាដ]]ដោយទីក្រុងរុស្ស៊ីមួយនេះត្រូវបានកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់និងហ្វាំងឡង់កាត់ផ្តាច់ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ផ្លូវគោកដោយទុកឱ្យប្រជាជនរុស្ស៊ីរាប់លាននាក់ស្រេកឃ្លាននិងស្លាប់ជាងមួយលាននាក់ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ពួកគេនូវតែមិនព្រមចុះចាញ់។<ref>[https://web.archive.org/web/20110629173955/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1173696/?site_locale=en_GB The Legacy of the Siege of Leningrad, 1941–1995]. Cambridge University Press.</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលលោកស្តាលីននិងភាពដឹកនាំដ៏ឈ្លាសវៃរបស់លោក[[ចចជី ហ្ស៊ូកូវ]]និង[[កូនស្តង់ទីន រ៉ូកូសូវស្គី]] កងទ័ពសូវៀតបានវាយបកលើកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់វិញហើយបានរុញច្រានពួកអាល្លឺម៉ង់ចេញពីទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៤–៤៥ និងបាន[[សមរភូមិប៊ែរឡាំង|ទៅដល់រដ្ឋធានីប៊ែរឡាំង]]នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពសូវៀតបាន[[សង្គ្រាមសូវៀត–ជប៉ុន|បណ្តេញកងកម្លាំងជប៉ុន]]ចេញពីទឹកដី[[ម៉ាន់ជូគួរ]]របស់ប្រទេសចិននិងតំបន់ភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ។ ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសម្តៅលើសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ឆ្នាំ១៩៤១–៤៥ ថា"[[មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ (សព្ទ)|មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ]]"។ សហភាពសូវៀតជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក សហរាជាណាចក្រ និងចិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[មហាយក្សទាំងបួនក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាយក្សទាំងបួន]]នៃមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២<ref>{{cite book|last=Brinkley|first=Douglas|author-link=Douglas Brinkley|title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive|url=https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&pg=PA223|publisher=Macmillan |isbn=978-0-8050-7247-1|year=2003}}</ref> ហើយក្រោយមកទៀត មហាអំណាចទាំងបួកក៏ក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite book|last=Urquhart|first=Brian|author-link=Brian Urquhart|title=Looking for the Sheriff|publisher=New York Review of Books, 16 July 1998}}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាមដែលសម្បូរទៅដោយ[[បញ្ជីរាយសមរភូមិតាមឧបទ្ទវហេតុ|ប្រតិបត្តិការយោធាដ៏សាហាវជាច្រើននេះ]] [[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅសហភាពសូវៀត|ចំនួនមរណភាពរបស់ជនស៊ីវិលនិងយោធាសូវៀតបានកើនរហូតទៅដល់ ២៣ លាននាក់]]ដែលស្មើនឹងមួយភាគបីនៃចំនួន[[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឧបទ្ទវហេតុសរុបនៅក្នុងសង្គ្រាម]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2006). ''[https://books.google.com/books?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242 Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union]''. Harvard University Press. p. 242. {{ISBN|0-674-02178-9}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសូវៀតត្រូវទទួលរងនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា សូវៀតនូវតែលេចឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗ។ ====សង្គ្រាមត្រជាក់==== ក្រោយពីមហាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ តំបន់អឺរ៉ុបខាងលិចនិងកណ្តាលដូចជា [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេស[[អូទ្រីស]]គឺកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[កងទ័ពក្រហម]]បើយោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងផតស៍ដាម]]។ រដ្ឋាភិបាលសង្គមនិយមត្រូវបានតម្លើងនៅតាមរដ្ឋរណប[[ប្លុកខាងលិច]]ទាំងនោះដោយសូវៀត។ បន្ទាប់ពីបានក្លាយជាមហាអំណាចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទីពីរនៅលើពិភពលោក សហភាពសូវៀតបានចាត់បង្កើតសម្ព័ន្ធភាព[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]ហើយបន្តចូលរួមក្នុងចលនាដើម្បីត្រួតត្រាពិភពលោក (ដោយឥទ្ធិពល) ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកនិង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]ជាគូប្រជែង។ ក្រោយពីមរណភាពរបស់ស្តាលីន មេដឹកនាំថ្មីឈ្មោះ[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងនិយាយប្រឆាំងរបបស្តាលីននិងចេញគោលនយោបាយថ្មីគឺ[[អស្តាលីននីយកម្ម]]។ ប្រព័ន្ធការងារព្រហ្មទណ្ឌត្រូវបានធ្វើកំណែទម្រង់ហើយអ្នកទោសជាច្រើនត្រូវបានដោះលែងនិងស្តារនីតិសម្បទាឡើងវិញ។<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|work=TIME|access-date=1 សីហា 2008|title=Great Escapes from the Gulag|date=5 មិថុនា 1978|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626002132/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|url-status=dead}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកគឺកាន់តែមានសម្ពាធធ្ងន់ឡើងនៅពេលដែលអាមេរិកបានបញ្ឈរមីស៊ីលរបស់ខ្លួននៅតួកគីខណៈដែលសូវៀតបានបញ្ឈរមីស៊ីលខ្លួននៅគុយបា។ [[File:Sputnik asm.jpg|thumb|[[ស្ពុតនីគ ១]] គឺជាផ្កាយរណបសិប្បនិម្មិតដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។]] នៅឆ្នាំ១៩៥៧ សហភាពសូវៀតបានបង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់ពីពិភពលោកគឺ[[ស្ពុតនីគ ១]], [[សម័យអវកាស]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។ អវកាសចររុស្ស៊ីឈ្មោះ[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]គឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានធ្វើដំណើរគោចរជុំវិញផែនដីដោយជិះលើយានអវកាសឈ្មោះ[[វ៉ូស្តុក ១]] នៅ[[ទិវាអវកាស|ថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១]]។ បន្ទាប់ពីគ្រូឆេវបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ លោក[[ឡេអូនីត ប្រេស្នេវ]]បានឡើងកាន់អំណាចបន្ត។ ចាប់ពីអំឡុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ដើមទសវត្ស៍ឆ្នាំ១៩៨០ សូវៀតត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាជាច្រើនដែលគេសម្តៅមកលើវេលានេះថា[[សម័យកាលជាប់គាំង]] ពោលគឺជាសម័យដែលកំណើនសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះហើយគោលនយោបាយសង្គមប្រែជាឋិតិវន្ត។ [[កំណែទម្រង់កូស៊ីជីន]]ឆ្នាំ១៩៦៥ មានគោលបំណងធ្វើវិមជ្ឈការមួយផ្នែកនៃសេដ្ឋកិច្ចសូវៀត និងផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលផ្តោតលើ[[ឧស្សាហកម្មធន់ធ្ងន់]]និងគ្រឿងអាវុធទៅជាប្រទេស[[ឧស្សាហកម្មធន់ស្រាល]]និងផ្តោតលើការផ្តល់ទំនិញប្រើប្រាស់ទៅដល់ប្រជាជនវិញប៉ុន្តែវាត្រូវបានរារាំងដោយថ្នាក់ដឹកនាំកុម្មុយនីស្តអភិរក្សនិយម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍បដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន សហភាពសូវៀតបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងខ្លួន[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ចូលឈរជើង]]ក្នុងប្រទេសនោះ។ ការចូលកាន់កាប់នេះបានធ្វើឱ្យធនធានសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ហើយបានអូសបន្លាយយ៉ាងយូរដោយមិនទទួលបានលទ្ធផលនយោបាយអ្វីសោះ។ ទីបំផុត កងទ័ពសូវៀតក៏បានដកថយចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ដោយសារតែមានការប្រឆាំងច្រើនពីអន្តរជាតិ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃដ៏ពិបាកយកឈ្នះ និងកង្វះការគាំទ្រពីប្រជាពលរដ្ឋសូវៀត។ [[File:President Ronald Reagan Meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Hofdi House During The Reykjavik Summit Iceland - DPLA - af5603d8cc5dc9f3bd2f69b218e112bd.jpg|thumb|left|មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]ជាមួយប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[រ៉ូណល់ វីហ្កេន|រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]។]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៥ តទៅ មេដឹកនាំសូវៀតចុងក្រោយគឺលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]បានខិតខំព្យាយាមធ្វើកំណែទម្រង់សេរីភាពនៅក្នុងប្រព័ន្ធដឹកនាំសូវៀតដោយបានណែនាំនូវគោលនយោបាយពីរសំខាន់ៗគឺ [[ក្លាណូស]] (បើកចំហរ) និង[[ប៉េរេស្ត្រយកា]] (កសាងរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ) ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ចប់នូវភាពជាប់គាំងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ ប៉ុន្តែសកម្មភាពទាំងនេះបាននាំឱ្យកើតមានចលនាជាតិនិយមនិងចលនាបំបែកគ្នាទៅវិញ។ មុនឆ្នាំ១៩៩១ សេដ្ឋកិច្ចសូវៀតគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 March 2008|title=1990 CIA World Factbook|archivedate=27 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053700/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំចុងក្រោយ វាបានទទួលរងនូវការខ្វះខាតទំនិញផលិតផល ឱនភាពថវិកា និងការផ្ទុះឡើងនៃការផ្គត់ផ្គង់ប្រាក់ដែលបង្កឱ្យមានអតិផរណា។<ref name="photius.com">{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o~1315.html|title=Russia Unforeseen Results of Reform|publisher=The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook|access-date=10 មីនា 2008}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩១ ភាពចលាចលផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយបានចាប់ផ្តើមពុះកញ្ជ្រោលនៅពេលដែល[[រដ្ឋបាល់ទិក]]បានជ្រើសរើសផ្តាច់ខ្លួនចេញពីសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា [[ប្រជាមតិសហភាពសូវៀតឆ្នាំ១៩៩១|ប្រជាមតិ]]មួយបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងហើយជាលទ្ធផល ប្រជាជនដែលចូលរួមភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតផ្លាស់ប្តូរសហភាពសូវៀតទៅជា[[សហភាពសាធារណរដ្ឋអធិបតេយ្យសូវៀត|សហព័ន្ធថ្មី]]មួយទៀត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ មានការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយដោយសមាជិកក្នុងរដ្ឋាភិបាលហ្គ័របាឆូវដើម្បីប្រឆាំងនឹងគោលបំណងរក្សាសហភាពសូវៀតរបស់ហ្គ័របាឆូវប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាបែរជានាំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តសូវៀតដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ សហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]ទៅជារដ្ឋឯករាជ្យចំនួន ១៥។ ===រុស្ស៊ីសម័យ (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} {{See also|សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} [[File:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|thumb|left|លោក[[វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]]កំពុងស្បថចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៅក្នុងពិធីប្រគល់តំណែង ដោយមានលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]ឈរនៅពីក្រោយ, ឆ្នាំ២០០០។]] នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩១ លោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីជាប់ឆ្នោតដំបូងគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៃ សសសស រុស្ស៊ី។ ការដួលរលំផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយនៃសហភាពសូវៀតបានបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិឱនភាពយ៉ាងយូរហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនិងសេដ្ឋកិច្ចត្រូវទទួលរងការថយចុះ ៥០% នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name=OECD /><ref>{{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|access-date=29 មេសា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20041030123659/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+ru0119%29|archive-date=30 តុលា 2004}}</ref> នៅអំឡុងពេលនិងក្រោយពេលបែកបាក់សហភាពសូវៀត កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តដោយមានដូចជា ការធ្វើ[[ឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] និងការធ្វើ[[ពាណិជ្ជកម្មសេរី|សេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារនិងពាណិជ្ជកម្ម]]។<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/7/50/2452793.pdf|title=Russian Federation|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=24 កុម្ភៈ 2008}}</ref> ការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរការគ្រប់គ្រងសហគ្រាសពីទីភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋទៅជាការគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលដែលមានទំនាក់ទំនងនៅខាងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web |title=Russia: Clawing Its Way Back to Life (int'l edition) |website=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |access-date=27 ធ្នូ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122013031/http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2007 |archivedate=2000-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000831004712/http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |url-status=dead}}</ref> ការធ្លាក់ចុះនៃវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបានបណ្តាលឱ្យមានការដួលរលំនៃសេវាកម្មសង្គម អត្រាកំណើតបានធ្លាក់ចុះខណៈពេលដែលអត្រាមរណភាពបានកើនឡើងខ្ពស់ប៉ុនភ្នំ។<ref name="TBTCTES106">{{cite book|author= Walter C. Clemens|title= The Baltic Transformed: Complexity Theory and European Security|url= https://archive.org/details/baltictransforme0000clem|publisher= Rowman & Littlefield|year= 2001|page= [https://archive.org/details/baltictransforme0000clem/page/106 106]|isbn= 978-0-8476-9859-2}}</ref> ពលរដ្ឋរាប់លាននាក់បានធ្លាក់ខ្លួនក្នុងសភាពក្រីក្រដោយអត្រាជនក្រីក្របានកើនពី ១.៥% នៅក្នុងសម័យសូវៀតទៅ ៣៩–៤៩% នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៩៣។<ref name="worldbank">{{Cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=The World Bank|year=1998|pages=186–189}}</ref> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ គេឃើញមានកំណើនអំពើពុករលួយបូករួមទាំងកំណើននៃក្រុមឧក្រិដ្ឋជននិងអំពើឧក្រិដ្ឋកម្មហិង្សា។<ref name="Jason Bush">{{Cite journal|author=Jason Bush|title=What's Behind Russia's Crime Wave?|journal=BusinessWeek|date=19 តុលា 2006|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220105050/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm |archive-date=20 ធ្នូ 2008}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៣ ភាពតានតឹងរវាងប្រធានាធិបតីយែលស៊ីននិងសភារុស្ស៊ីបាននាំឱ្យកើតមាននូវ[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នេះ លោកយែលស៊ីនបានទទួលការគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីរដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចហើយមនុស្សជាង ១០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ជាលទ្ធផល។ នៅខែធ្នូ [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ប្រជាមតិ]]មួយត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលផ្តល់អំណាចផ្តាច់មុខទៅឱ្យប្រធានាធិបតី។ [[File:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]និងលោកប្រធានាធិបតី[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសម្រេចទទួលខុសត្រូវក្នុងការដោះស្រាយបំណុលខាងក្រៅរបស់សហភាពសូវៀតទោះបីជាប្រជាជនខ្លួនមានចំនួនត្រឹមតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួនសរុបរបស់សហភាពសូវៀតខណៈពេលរំលាយក៏ដោយ។<ref name="Jason Bush"/> នៅឆ្នាំ១៩៩២ ការគ្រប់គ្រងតម្លៃអ្នកប្រើប្រាស់ភាគច្រើនត្រូវបានគេលុបបំបាត់ដែលបណ្តាលឱ្យមានកំណើនអតិផរណាខ្ពស់ហើយតម្លៃលុយរូបបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងដុនដាប។<ref name="Lipton 1992 213">{{Cite journal|last1=Lipton|first1=David|last2=Sachs|first2=Jeffrey D.|last3=Mau|first3=Vladimir|last4=Phelps|first4=Edmund S.|date=1992|title=Prospects for Russia's Economic Reforms|journal=Brookings Papers on Economic Activity|volume=1992|issue=2|pages=213|doi=10.2307/2534584|issn=0007-2303|jstor=2534584|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf}}</ref> ដោយសារតែការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃលុយរូបនេះហើយទើបរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមានការលំបាកក្នុងការសងបំណុលទៅឱ្យម្ចាស់បំណុលក្នុងប្រទេសក៏ដូចជាស្ថាប័នអន្តរជាតិដែរដូចមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិជាដើម។<ref>Chiodo, Abbigail J., and Michael T. Owyang. "A case study of a currency crisis: The Russian default of 1998." ''Federal Reserve Bank of St. Louis Review'' 84.6 (2002): 7.</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានព្យាយាមអនុម័តគម្រោងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញតែទោះជាយ៉ាងណាប្រាក់បំណុលប្រទេសជាតិនូវតែកើនឡើងរហូតដល់លើសផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបទៀតផង។ ឱនភាពថវិកាខ្ពស់គួបផ្សំនឹងកំណើនដើមទុននិងអសមត្ថភាពក្នុងការសងបំណុល<ref>{{Cite journal|last=Desai|first=Padma|date=May 2000|title=Why Did the Ruble Collapse in August 1998?|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2000-05_90_2/page/48|journal=American Economic Review|volume=90|issue=2|pages=48–52|doi=10.1257/aer.90.2.48|issn=0002-8282}}</ref>បាបបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុនៅឆ្នាំ១៩៩៨<ref name="Lipton 1992 213"/> ហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះ។<ref name="photius.com"/> ====សម័យពូទីន==== នៅថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ លោកប្រធានាធិបតីយែលស៊ីនបានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីដោយបានប្រគល់អំណាចទៅឱ្យនាយករដ្ឋមន្រ្តីដែលទើបតែបានតែងតាំងថ្មីៗគឺលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2007/apr/23/russia.marktran|title=A bold buffoon|website=theguardian.com|date=23 មេសា 2007}}</ref> បន្ទាប់ពីនេះ ពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០០]] និងបានបង្ក្រាប[[សង្គ្រាមឆេឆិនលើកទី២|កុបកម្មរបស់ជនជាតិឆេឆិន]]បានយ៉ាងជោគជ័យ។ ជាលទ្ធផលនៃតម្លៃប្រេងឡើងខ្ពស់ កំណើនវិនិយោគបរទេស ហើយនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុសារពើពន្ធ, សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងរយៈពេល ៨ ឆ្នាំជាប់ៗគ្នាដែលធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពប្រជាជននីមួយៗមានភាពប្រសើរឡើងវិញនិងក៏បានបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីលើឆាកពិភពលោកផងដែរ។<ref name="challenges_p12">{{cite book |editor=Anders Åslund |editor2=Sergei Guriev |editor3=Andrew C. Kuchins |title=Russia After the Global Economic Crisis|url=https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse |chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis<!-- |pages=[https://archive.org/details/russiaaftergloba0000unse/page/9 9]–39 -->|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=978-0-88132-497-6|pages=12–13}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតជា[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០៤|ប្រធានាធិបតីជាលើកទី២ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤]]។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសរុស្ស៊ីបានជាប់គាំងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍[[វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ២០០៧–២០០៨|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០០៨]] និងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាត។ នៅរវាងឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០១៣ សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងម្តងទៀតរហូតដល់ការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាតបូករួមទាំងទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិបន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ និង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]]បានបណ្តាលឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប៉ុន្តែវាបានស្ទុះងើបឡើងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ២០១៦ ហើយតំហយសេដ្ឋកិច្ចបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite news|title=It's Official: Sanctioned Russia Now Recession Free|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/04/03/its-official-sanctioned-russia-now-recession-free/|work=Forbes|date=3 មេសា 2017}}</ref> ប្រទេសមួយចំនួនបានចោតប្រកាន់ថាកំណែទម្រង់នៅសម័យពូទីនគឺមាននិន្នាការណ៍ឆ្ពោះទៅរកភាពផ្តាច់ការ<ref>{{cite web|author=Treisman, D|title=Is Russia's Experiment with Democracy Over?|url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-url=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2004|publisher=UCLA International Institute|access-date=31 ធ្នូ 2007|archivedate=2004-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|url-status=dead}}</ref>ប៉ុន្តែការស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ ស្ថេរភាព និងវិបុលភាពជូនប្រទេសជាតិឡើងវិញបានធ្វើឱ្យពូទីនក្លាយជាបុគ្គលដឹកនាំដ៏ឆ្នើមនិងពេញនិយមម្នាក់សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|author=Stone, N|title=No wonder they like Putin|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|work=The Times|location=UK|access-date=31 ធ្នូ 2007|date=4 ធ្នូ 2007|archive-date=2010-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៨ លោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ត្រូវបោះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីខណៈពេលដែលពូទីនក្លាយជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានរារាំងពូទីនមិនឱ្យបម្រើការជាប្រធានាធិបតីលើសពីពីរអាណត្តិ។ ពូទីនបានត្រឡប់មកធ្វើជាប្រធានាធិបតីវិញបន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១២]] ចំណែកឯម៉េដវេដេវបានត្រឡប់មកកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីវិញ។ បណ្តាញផ្សព្វផ្សាយបរទេសជាច្រើនបានសម្តៅលើការផ្លាស់ប្តូរតំណែងនេះថា"ការដឹកនាំឆ្លាស់គ្នា"។ អ្នកវិភាគជាច្រើនបានរិះគុណពូទីនហើយបានបន្ថែមថាសេចក្តីសម្រេចទាំងអស់របស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្រោមពូទីនទាំងស្រុង។<ref>{{Cite journal |date=November 2009 |title=ASCO Picks Top Clinical Cancer Research Advances for 2009 & Gives Recommendations for Accelerating Progress |journal=Oncology Times |volume=31 |issue=22 |pages=12 |doi=10.1097/01.cot.0000365291.64063.83 |issn=0276-2234}}</ref><ref>{{Citation|last=Symons|first=Arthur|editor1-first=Roger|editor1-last=Holdsworth|chapter=Pastel: Masks and Faces|date=1 មករា 1974|publisher=Oxford University Press|isbn=9781857547269|doi=10.1093/oseo/instance.00249484|title=Arthur Symons: Selected Writings}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសភារុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១]] ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាមានករណីក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[បាតុកម្មរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មដ៏ធំ]]កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០១២។ នៅឆ្នាំ២០១៤ មាន[[បដិវត្តន៍អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|បដិវត្តន៍]]មួយបានផ្ទុះឡើងនៅប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វីកទ័រ​ យ៉ានូកូវិច]]រត់ចេញពីប្រទេស ឃើញដូច្នេះលោកពូទីនក៏បានស្នើសុំហើយទទួលបានការអនុញ្ញាតពីសភារុស្ស៊ីក្នុងការ[[អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|ដាក់ពង្រាយកងទ័ពខ្លួន]]នៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលនាំទៅដល់ការកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ។<ref>{{cite news | url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 | title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says|agency=Reuters|date=3 មីនា 2014|work=NBC News|access-date=21 មីនា 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រជាមតិគ្រីមៀដែលប្រជាជនភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតចង់ផ្តាច់ចេញពីអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|website=BBC News|date=6 មីនា 2014|access-date=27 មេសា 2015}}</ref> ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីបានប្រកាសកាត់តំបន់គ្រីមៀដាក់ចូលជាផ្នែកនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ីទោះជាប្រជាមតិនោះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិក្តី។<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/News/dh/pdf/english/2014/27032014.pdf |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=27 មីនា 2014 |website=UN Daily News |publisher=UN News Centre |access-date=20 តុលា 2016 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការបញ្ចូលទឹកដីគ្រីមៀ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីដូចជាទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្ម និងវិនិយោគជាដើម។<ref>{{cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/ukraine.aspx?lang=eng|title=Canadian Sanctions Related to Ukraine|publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web|url=http://government.ru/docs/14195/|title=О мерах по реализации Указа Президента России "О применении отдельных специальных экономических мер в целях обеспечения безопасности Российской Федерации"|title=(ភាសារុស្ស៊ី) On measures to implement the Decree of the President of Russia "On the application of certain special economic measures in order to ensure the security of the Russian Federation"|work=government.ru|date=7 សីហា 2014|access-date=21 មករា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903212819/http://government.ru/docs/14195|archive-date=3 កញ្ញា 2014}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ រុស្ស៊ីបានលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]ដោយបានគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសស៊ីរីក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមឧទ្ទាមមានដូចជា [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាម]] [[រណសិរ្សអាល់-នូស្សរ៉ា]] [[អាល់កៃដា]] [[កងទ័ពសញ្ជ័យ]] និងក្រុមបក្សពួកតូចៗមួយចំនួនទៀត។ នៅឆ្នាំ២០១៨ ពូទីនបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១៨|ជាលើកទីបួន]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានស្នើឡើង<ref>{{cite web |last=Russell |first=Martin |date=May 2020 |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/651935/EPRS_BRI(2020)651935_EN.pdf |title=Constitutional change in Russia |publisher=[[សភាអឺរ៉ុប]] |access-date=18 មករា 2022}}</ref> ហើយសមាជិករដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីទាំងមូលបានលាលែងពីតំណែង<ref>{{cite web |last=Reevell |first=Patrick |url=https://abcnews.go.com/International/russian-government-resigns-vladimir-putin-proposes-constitutional/story?id=68298498 |title=Russian government resigns as Putin proposes constitutional changes |work=ABC News |date=16 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref>ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោក[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/who-russia-s-new-prime-minister-mikhail-mishustin-n1117251 |title=Who is Russia's new prime minister Mikhail Mishustin? |work=[[NBC News]] |date=17 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះបានចូលជាធរមាននៅអំឡុងខែកក្កដាបន្ទាប់ពី[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតជាតិ]] ដែលអនុញ្ញាតឱ្យលោកពូទីនឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីនៅរយៈពេល ៦ ឆ្នាំខាងមុខបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីអាណត្តិបច្ចុប្បន្នរបស់លោកចប់។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53255964 |title=Putin strongly backed in controversial Russian reform vote |work=BBC |date=2 July 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញទៅជាច្បាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/vladimir-putin-passes-law-that-may-keep-him-in-office-until-2036 |title=Vladimir Putin passes law that may keep him in office until 2036 |work=The Guardian |first=Andrew |last=Roth |date=5 April 2021 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក​[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការ​ឈ្លានពានយោធាមកលើប្រទេស​អ៊ុយក្រែន]]។ នៅវេលាម៉ោងប្រហែល ០៦:០០ ម៉ោងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ លោកពូទីនបានប្រកាសអំពីប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ុយក្រែន ហើយប៉ុន្មាននាទីក្រោយមក ទីក្រុងមួយចំនួនក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏ត្រូវបានទទួលរងការវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលជាបន្តបន្ទាប់។<ref>{{Cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=25 កុម្ភៈ 2022|website=MSN}}</ref> ==​នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅរុស្ស៊ី}} {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Vladimir Putin (2018-03-01) 03 (cropped).jpg|132px]] | style="text-align:left;"| [[File:Mikhail Mishustin (2020-07-09).jpg|150px]] |- | style="text-align:center;"|[[វ៉្លាឌឺមៀរ ពូទីន]]<br /><small>{{flagicon image|Standard of the President of the Russian Federation.svg|size=15x15px}} [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]</small> | style="text-align:center;"|[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]<br /><small>[[File:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|15x15px]] [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |} យោង​តាម​[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ប្រទេស]] រុស្ស៊ី​គឺជា​សហព័ន្ធនិង​មាន​ទម្រង់​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយមដែលមាន​ប្រធានាធិបតី​ជា​[[ប្រមុខរដ្ឋ]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 80, §&nbsp;1)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី​|នាយករដ្ឋមន្ត្រី​]]ជា[[​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល]]​។ សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ីមាន​ទម្រង់​មូលដ្ឋាន​ជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​តំណាង[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|ពហុបក្ស]]ដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធមានអំណាចចែកជាបីស្ថាប័នគឺ៖ * ស្ថាប័ន​នីតិប្បញ្ញត្តិ៖ មាន​សភា​សហព័ន្ធចំនួន​ពីរគឺ៖ [[សភា​ឌូម៉ា]] និង​[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] ដោយសភាទាំងនេះមានទំនួលខុសត្រូវផ្នែក​អនុម័ត​ច្បាប់ ប្រកាសសង្គ្រាម ធ្វើ​សច្ចាប័ន​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ផ្សេង​ៗ មាន​អំណាច​ក្នុង​អនុម័ត​កញ្ចប់​ថវិកា និង​អំណាច​ចោទប្រកាន់ដែល​អាច​ឈាន​ទៅ​ដល់ការដក​ប្រធានាធិបតី​បាន​។ * ស្ថាប័ន​នីតិប្រតិបត្តិ៖ [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]​គឺជា[[អង្គមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|អង្គមេបញ្ជាការ]]នៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ]] ហើយមាន​សិទ្ធិ​ច្រានចោល​រាល់​ពង្រាង​ច្បាប់​ដែល​អនុម័ត​ដោយ​សភាមុន​ពេល​ក្លាយ​ជា​ច្បាប់ផ្លូវការ និង​តែងតាំង​គណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនិងព្រមទាំង​មន្ត្រី​ដទៃ​ទៀត ដែល​គ្រប់គ្រង និង​ប្រតិបត្តិ​ច្បាប់និង​នយោបាយ​សហព័ន្ធ​។ * ស្ថាប័ន​យុត្តិធម៌៖ តុលាការ​ធម្មនុញ្ញ តុលាការ​កំពូល តុលាការ​កំពូល​មជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យ និង​តុលាការ​សហព័ន្ធ​ថ្នាក់​ទាប​ជាច្រើន​ទៀត (ចៅក្រមត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធដោយ​មាន​សំណើ​ពី​ប្រធានាធិបតី) មាន​នាទី​បកស្រាយ​ច្បាប់ និង​អាច​បដិសេធ​ច្បាប់​ណាដែល​យល់​ឃើញ​ថា​មិន​ស្រប​តាម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​។ ===បំណែងចែករដ្ឋបាលនយោបាយ=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃរុស្ស៊ី}} យោងទៅតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[អង្គភាពធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|អង្គភាពធម្មនុញ្ញ]]ចំនួន ៨៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ បន្ទាប់ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានអនុម័ត ប្រទេសរុស្ស៊ីមានអង្គភាពធម្មនុញ្ញសរុបចំនួន ៨៩ តែក្រោយៗមកអង្គភាពធម្មនុញ្ញខ្លះត្រូវបានរួមបញ្ចូលចូលគ្នា។ អង្គភាពទាំងនេះមានអ្នកតំណាងស្មើៗគ្នា (ពោលគឺប្រតិភូចំនួនពីរៗនាក់) នៅក្នុង[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]។ ប៉ុន្តែកម្រិតស្វ័យភាពរបស់អង្គភាពនីមួយៗគឺខុសគ្នា។ [[File:Map of federal subjects of Russia (2014).svg|thumb|upright=1.4]] {| class="wikitable sortable" ! អង្គភាពធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋបាល |- | {{legend|#FFEC77|[[អូប្លាសរុស្ស៊ី|អូប្លាស]]ចំនួន ៤៦}} | មានអភិបាលដែលបានជ្រើសតាំងក្នុងអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិមូលដ្ឋាន។ |- | {{legend|#00C160|[[សាធារណរដ្ឋនៃរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ២២}} | ជាធម្មតាគឺមានស្វ័យភាពដោយសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានភារកិច្ចពង្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញរៀងៗខ្លួន បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រមុខនៃសាធារណរដ្ឋឬតំណែងស្រដៀងៗ និងសភាខ្លួនផ្ទាល់។ សាធារណរដ្ឋនីមួយៗគឺអនុញ្ញាតឱ្យមានភាសាផ្លូវការផ្ទាល់ៗខ្លួនជាមួយនឹងភាសារុស្ស៊ីតែក្នុងករណីកិច្ចការអន្តរជាតិពួកគេនឹងត្រូវតំណាងដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ សាធារណរដ្ឋគឺត្រូវជាទឹកដីឬទីកំណើតរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ |- | {{legend|#FF9400|[[ក្រៃនៃរុស្ស៊ី|ក្រៃ]]ចំនួន ៩}} | មានលក្ខណៈដូចនឹងអូប្លាសដែរ។ ពាក្យថា"ដែនដី"គឺច្រើនប្រើនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដោយដើមឡើយឈ្មោះថា''ក្រៃ''គឺសម្តៅលើតំបន់ជាប់ព្រំដែនហើយក្រោយមកគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលដែលចែកចេញជាអូគ្រូកស្វយ័តនិងអូប្លាសស្វយ័ត។ |- | {{legend|#006989|[[អូគ្រូកស្វយ័តនៃរុស្ស៊ី|អូគ្រូកស្វយ័ត]]ចំនួន ៤}} | ដើមឡើយគឺជាអង្គភាពស្វយ័តស្ថិតនៅក្នុងអូប្លាសឬក្រៃដែលបង្កើតឡើងសម្រាប់បញ្ជាក់ឬសម្គាល់ពីទឹកដីជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ លើកលែងតែ[[អូគ្រូតស្វយ័តឈូកុត្កា]] អូគ្រូកទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្រោម/ក្នុងក្រៃឬអូប្លាស។ |- | {{legend|#FF0037|[[ទីក្រុងសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ទីក្រុងសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៣}} | មានទីក្រុងម៉ូស្គូ [[សង់ពីទ័របួរ]] និង[[សេវ៉ាស្តូប៉ូល]]។ ទីក្រុងទាំងបីមានមុខងារជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីបំណែងចែករដ្ឋបាលដទៃទៀត។ |- | {{legend|#C300FF|អូប្លាសស្វយ័តចំនួន ១}} | ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ វាគឺជាអង្គភាពរដ្ឋបាលក្រោមក្រៃ។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ ក្រៃទាំងអស់ត្រូវបានតម្លើងទៅជាសាធារណរដ្ឋលើកលែងតែអូប្លាសស្វយ័តជ្វីហ្វ។ |} ;ស្រុកសហព័ន្ធ អង្គភាពធម្មនុញ្ញគឺបែងចេញជា[[ស្រុកសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ស្រុកសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៨ ក្រុមដោយក្រុមនីមួយៗត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បេសកទូតដែលតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី។<ref>''Russian Classification of Economic Regions'' (OK&nbsp;024–95) of 1 January 1997 as amended by the Amendments #1/1998 through #5/2001. (Section&nbsp;I. Federal Districts)</ref> ខុសពីអង្គភាពធម្មនុញ្ញ ស្រុកសហព័ន្ធមិនមែនជាកម្រិតរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិទេតែជាកម្រិតរដ្ឋបាលនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរុស្ស៊ី}} [[File:Family photo of the 2019 G20 Osaka summit.jpg|thumb|លោកពូទីនជាមួយនឹងសមភាគី G20 នៅទីក្រុង[[អូសាកា]]ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេលំដាប់ថ្នាក់ទីប្រាំនៅលើពិភពលោក។ រុស្ស៊ីមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចំនួន ១៩០, រដ្ឋមានការទទួលស្គាល់តិចតួចចំនួនពីរ និងរដ្ឋសង្កេតការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនបីដោយមានស្ថានទូតសរុបដល់ទៅ ១៤៤។<ref>{{Cite web|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|title=Global Diplomacy Index&nbsp;– Country Rank|publisher=Lowy Institute|access-date=27 មករា 2021|archivedate=2019-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋ[[មហាអំណាចសក្តានុពល]]និងជាសមាជិកមួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ រុស្ស៊ីក៏ជាសមាជិកនៃ [[ហ្សេ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​ និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]ផងដែរហើយត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តការសៀងហៃ]] និង[[ប៊្រីកស៍]]។ នៅក្នុងសតវត្សទី២១ [[ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១|ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី]]បានចាប់ពង្រឹងឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាមួយនឹង[[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពចិន-រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០១|សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព]] និងការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មប្រេងកាត ទំនាក់ទំនងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានឈានចូលដល់ស្ថានភាពពិសេសមួយ។<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/china-russia-deepen-their-ties-amid-pandemic-conflicts-with-west/30814684.html|title=China, Russia Deepen Their Ties Amid Pandemic, Conflicts With The West|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|author=Reid Standish|date=1 កញ្ញា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]គឺជាអតិថិជនគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយប្រទេសទាំងពីរបានរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងការទូតដ៏រឹងមាំតាំងពីដំបូងមកម្លេះ។<ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/|title=Why India and Russia Are Going to Stay Friends|work=[[Foreign Policy]]|author=Emily Tamkin|date=8 កក្កដា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី}} [[File:MilitarySportsHoliday2017-02.jpg|thumb|[[ឧត្តមនារីឯកឃូសនីតសូវ (នាវាផ្ទុកយន្តហោះរុស្ស៊ី|នាវាផ្ទុកយន្តហោះឈ្មោះឃូសនីតសូវ]]របស់រុស្ស៊ី។]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានបែងចែកជា [[កងទ័ពជើងគោករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងទឹក]] និង[[កងកម្លាំងអវកាសវេហារុស្ស៊ី|កងទ័ពអវកាស]]។ រុស្ស៊ីក៏មានសេវាប្រដាប់អាវុធឯករាជ្យចំនួនពីរផងដែរគឺ [[កងកម្លាំងមីស៊ីលយុទ្ធសាស្ត្រ]] និង[[កងកម្លាំងជើងអាកាសរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងជើងអាកាស]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ យោធារុស្ស៊ីមានទាហានសកម្មជិតមួយលាននាក់ដែលជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនបុគ្គលិកយោធា|ចំណាត់ថ្នាក់ទីបួននៅលើពិភពលោក]]។<ref name="Studies2019">{{cite book|author=International Institute for Strategic Studies|author-link =International Institute for Strategic Studies|title=The Military Balance 2019|date=15 កុម្ភៈ 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1857439885|page=195}}</ref> លើសពីនេះ រុស្ស៊ីមានទ័ពបម្រុងសកម្មច្រើនជាង ២,៥ លាននាក់ហើយចំនួនសរុបនៃកងទ័ពបម្រុងអាចនឹងមានដល់ទៅ ២០ លាននាក់ឯណោះ។<ref>{{cite web|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|title=The Global Intelligence Files|website=wikileaks.org|access-date=1 មេសា 2015|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402160912/https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|url-status=dead}} IISS listed total reserves as 20,000,000 for many years, assuming a Soviet-style callup. The potential reserve personnel of Russia may be as high as 20 million, depending on how the figures are counted.</ref> វាគឺជាកាតព្វកិច្ចរបស់បុរសជនជាតិរុស្ស៊ីទាំងឡាយដែលមានអាយុពី ១៨–២៧ ឆ្នាំក្នុងការចូលបម្រើក្នុងជួរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធយ៉ាងតិចរយៈពេលមួយឆ្នាំ។<ref name=cia/> បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានឥទ្ធិពលយោធាខ្លាំងបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref name="CreditSuisse2015">{{cite report|url=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|title=The End of Globalization or a more Multipolar World?|publisher=[[Credit Suisse]] AG|first1=Michael|last1=O’Sullivan|first2=Krithika|last2=Subramanian|date=17 តុលា 2015|access-date=14 កក្កដា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 កុម្ភៈ 2018|archivedate=2018-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|deadurl=yes}}</ref>ហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរទាំងប្រាំ]] និងជារដ្ឋដែលមានស្តុកអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរ។ ជាងពាក់កណ្តាលនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរសរុបប្រមាណ ១៤,០០០ នៅលើពិភពលោកគឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news|title=Here's how many nuclear warheads exist, and which countries own them|url=https://www.defensenews.com/global/2019/06/16/heres-how-many-nuclear-warheads-exist-and-which-countries-own-them/|work=[[Defense News]]|date=16 មិថុនា 2019}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាម្ចាស់[[នាវាមុជទឹកមីស៊ីលបាលីស្ទីក]]ធំជាងគេទីពីរហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋចំនួនបីប៉ុណ្ណោះដែលមាន[[យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលមានកងកម្លាំងជើងគោកច្រើន/ខ្លាំងបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/armor-tanks-total.asp|title=Tank Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> កម្លាំងជើងអាកាសខ្លាំងបំផុតទីពីរ<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/aircraft-total.asp|title=Aircraft Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> និងកម្លាំងជើងទឹកខ្លាំងបំផុតទីបី។<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/navy-ships.asp|title=Navy Fleet Strengths (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលចំណាយថវិកាលើយោធាខ្ពស់បំផុតទីបួនដោយបានចំណាយប្រាក់ចំនួន ៦៥,១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-04/fs_2020_04_milex_0_0.pdf|title=Trends in World Military Expenditure, 2019|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|first1=Nan|last1=Tian|first2=Aude|last2=Fleurant|first3=Alexandra|last3=Kuimova|first4=Pieter D.|last4=Wezeman|first5=Siemon T.|last5=Wezeman|date=27 មេសា 2020|access-date=8 មករា 2020}}</ref> រុស្ស៊ីមាន[[ឧស្សាហកម្មយោធារុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មយោធា]]ដ៏ធំដោយអាវុធភាគច្រើនរបស់ខ្លួនគឺសុទ្ធតែផលិតនៅក្នុងស្រុកទាំងអស់។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសនាំចេញអាវុធធំជាងគេលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចិន។<ref>{{Cite web|url=https://www.asiatimes.com/2020/01/article/china-passes-russia-as-no-2-arms-dealer/|title=China passes Russia as No. 2 arms dealer|last=Makichuk|first=Dave|date=27 January 2020|website=Asia Times|access-date=27 មករា 2020}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្ស និងអំពើពុករលួយ=== {{Main|សិទ្ធិមនុស្សនៅរុស្ស៊ី|អំពើពុករលួយនៅរុស្ស៊ី}} ការគ្រប់គ្រងសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានទទួលរងការរិះគន់កាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ពីបណ្តាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យនិងក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។ ជាពិសេសគឺអង្គការមួយចំនួនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]ដោយអង្គការទាំងនេះបានចាត់ទុករុស្ស៊ីថាជាប្រទេសដែលមិនមានលក្ខណៈប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញនិងផ្តល់សិទ្ធិនយោបាយនិងសេរីភាពស៊ីវិលតិចតួចណាស់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/russian-federation/|title=(អង់គ្លេស) សហព័ន្ធរុស្ស៊ី|publisher=អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|access-date=16 មីនា 2020}}</ref><ref>Human Rights Watch on Russia and Chechnya [https://www.hrw.org/en/video/2008/04/06/russia-trial HTW.org]</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មកអង្គការ [[:en:Freedom House|Freedom House]] បានដាក់ប្រទេសរុស្ស៊ីនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គ្មានសេរីភាព"នៃការស្ទង់មតិ''[[សេរីភាពនៅលើពិភពលោក]]''របស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores|title=Countries and Territories|publisher=Freedom House|access-date=10 មីនា 2021}}</ref> ពីឆ្នាំ២០១១ [[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានដាក់ចំណាត់ថ្នាក់រុស្ស៊ីក្នុង"របបផ្តាច់ការ"នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ខ្លួនដោយឈរនៅលំដាប់ទី ១២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៧ នៃឆ្នាំ២០២០។<ref>{{cite web|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/02/02/global-democracy-has-a-very-bad-year|title=Global democracy has another bad year|website=[[The Economist]]|date=22 មករា 2020|access-date=6 កុម្ភៈ 2021}}</ref> យោងទៅតាម [[:en:Transparency International|Transparency International]] គេបានវាយតម្លៃប្រទេសរុស្ស៊ីទាបបំផុតនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សញ្ញាក្ខន្ធអំពើពុករលួយ]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២០ ដោយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទី ១២៩ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៨០។<ref>{{Cite web|title=Corruptions Perceptions Index 2020|url=https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/rus|access-date=31 មករា 2021|website=Transparency.org}}</ref> អំពើពុករលួយគឺជាបញ្ហាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref name="VOA">{{cite web|title=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption|url=https://www.voanews.com/europe/new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption|work=[[Voice of America]]|date=26 មករា 2020|access-date=16 មីនា 2020}}</ref>ដោយវាបានជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ជីវិតប្រជាពលរដ្ឋម្នាក់ៗ សេដ្ឋកិច្ចជាតិ<ref>{{Cite web|last=Alferova|first=Ekaterina|date=26 October 2020|title=В России предложили создать должность омбудсмена по борьбе с коррупцией|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Russia proposed to create the post of Ombudsman for the fight against corruption|url=https://iz.ru/1078501/2020-10-26/v-rossii-predlozhili-sozdat-dolzhnost-ombudsmena-po-borbe-s-korruptciei|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=Известия|publisher=[[Izvestia]]}}</ref> ពាណិជ្ជកម្ម<ref>{{Cite web|date=June 2020|title=Russia Corruption Report|url=https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=GAN Integrity|archivedate=2019-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220035258/https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|url-status=dead}}</ref> [[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|រដ្ឋបាលសាធារណៈ]]<ref name="Suhara">{{cite web|author=Suhara, Manabu|title=Corruption in Russia: A Historical Perspective|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192618/https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-date=4 មីនា 2016|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russia lost 4 billion dollars on unfavorable state procurement contracts in the last year|url=https://meduza.io/en/news/2015/12/07/russia-lost-4-billion-dollars-on-unfavorable-state-procurement-contracts-in-the-last-year|access-date=7 ធ្នូ 2015|website=Meduza}}</ref> [[ការប្រតិបត្តិច្បាប់នៅរុស្ស៊ី|ការអនុវត្តច្បាប់]]<ref>{{cite journal|date=2010|title=Cops for hire|url=https://www.economist.com/node/15731344|journal=The Economist|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref> [[សុខភាពនៅរុស្ស៊ី|ការថែទាំសុខភាព]]<ref>{{cite web|author1=Klara Sabirianova Peter|author2=Tetyana Zelenska|date=2010|title=Corruption in Russian Health Care: The Determinants and Incidence of Bribery|url=http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|access-date=4 ធ្នូ 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208075733/http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|url-status=dead}}</ref> និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំ]]ជាដើម។ល។<ref>{{cite web|author1=Elena Denisova-Schmidt|author2=Elvira Leontyeva|author3=Yaroslav Prytula|date=2014|title=Corruption at Universities is a Common Disease for Russia and Ukraine|url=http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|access-date=4 ធ្នូ 2015|publisher=Harvard University|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208155403/http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|url-status=dead}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} [[File:Russland Relief.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]]ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១៧,០៧៥,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦,៥៩២,៨០០ ម៉ាយការ៉េ)។ វាគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អឺរ៉ាស៊ី]]មួយភាគធំ (ពោលគឺទាំង[[អាស៊ី]]និង[[អឺរ៉ុប]])។ ទឹកដីប៉ែកអឺរ៉ុបរបស់រុស្ស៊ីមានក្រឡាផ្ទៃប្រមាណ ៤,០០០,០០០ គម<sup>២</sup> ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹង ៤០% នៃទឹកដីអឺរ៉ុបសរុប ដូច្នេះរុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]។ ចំណែកឯខាងទ្វីបអាស៊ីវិញ រុស្ស៊ីបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]ទាំងស្រុងដោយមានក្រឡាផ្ទៃ ១៣,១០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអាស៊ីតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី]]ផងដែរ។ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រ|ឆ្នេរសមុទ្រវែងជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោក]]ដោយលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣៧,៦៥៣ គីឡូម៉ែត្រ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូលគឺមានទំហំធំជាង[[ទ្វីប]][[អូសេអានី]] [[អឺរ៉ុប]] និង[[អង់តាកទិក]]ផងហើយស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤១|ជ ៤១°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|៨២°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៩|ក ១៩°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៦៩|១៦៩°]]។ ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំជាច្រើនដោយមាន[[ជួរភ្នំក័រកាស៊ី]]មួយផ្នែកស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន (ក្នុងនោះគឺមាន[[ភ្នំអែលប៊្រូស]] ដែលមានកម្ពស់ ៥,៦៤២ ម៉ែត្រហើយត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប)។ ចំណែកនៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏មានជួរភ្នំនិងភ្នំខ្ពស់ៗសំខាន់ៗផងដែរដូចជា៖ នៅ[[ស៊ីបេរី]]គឺមាន[[ភ្នំអាល់តៃ]] នៅ[[តំបន់ជាយខាងកើតរុស្ស៊ី]]មាន[[ជួរភ្នំវែគុយ៉ានស្គ៍]]ឬបណ្តុំភ្នំភ្លើងនៅតាម[[ឧបទ្វីបកាំឆាត់កា]]។ [[ភ្នំអ៊ូរ៉ាល់]]គឺជាភ្នំដែលសម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែច្រើនជាងគេហើយវាបានលាតសន្ធឹងពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងដែលសព្វថ្ងៃភូមិសាស្ត្រាចារ្យជាទូទៅបានចាត់ទុកភ្នំនេះជាខ្សែប្រទល់បែងចែកទ្វីបអាស៊ីនិងអឺរ៉ុប។ [[File:Volga river P8101497 2200 c.jpg|thumb|left|[[ទន្លេវ៉ុលកា]], ជាទន្លេហូរកាត់តំបន់ភាគកណ្តាលប្រទេសរុស្ស៊ីចូលទៅ[[សមុទ្រ កាសព្យែន|សមុទ្រកាសព្យែន]]ហើយវាត្រូវជាទន្លេវែងជាងគេប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រជាច្រើនមានដូចជា៖ [[សមុទ្របាលទិក]] [[សមុទ្របារ៉ែន]] [[សមុទ្រស]] [[សមុទ្រខារ៉ា|សមុទ្រការ៉ា]] [[សមុទ្រឡាប់តែវ]] [[សមុទ្រស៊ីបេរីខាងកើត]] [[សមុទ្រជុកជី]] [[សមុទ្របេរីង]] [[សមុទ្រអាសូវ]] [[សមុទ្រអុកហុតស្គ៍]] និង[[សមុទ្រជប៉ុន]]។ ប្រជុំកោះ និងកោះធំៗនៅរុស្ស៊ីមានដូចជា៖ [[ណូវ៉ាលសែមយ៉ា]] [[ប្រជុំកោះហ្រ្វង់ហ្សូសែហ្វ]] [[កោះស៊ីបេរីថ្មី]] [[ស្វែរណាយ៉ាសែមយ៉ា]] [[កោះហ្វ្រាងជែល]] [[កោះគូរៀល]] និងកោះ[[សាកខាលីន]]។ [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|[[ភ្នំអែលប៊្រូស]], ជាភ្នំភ្លើងអសកម្មស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ីនិងត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរធនធានទឹកច្រើនជាងគេបង្អស់ដោយមានបឹងជាច្រើនដែលផ្ទុក[[ទឹកសាប]]ប្រមាណមួយភាគបួននៃទឹកសាបសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref name="loc">{{cite web|last=Library of Congress|title=Topography and drainage|url=http://countrystudies.us/russia/23.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> បឹងទឹកសាបដ៏ធំនិងសំខាន់ជាងគេបំផុតនៅរុស្ស៊ីគឺ[[បឹងបៃកាល]]ដែលត្រូវជាបឹងដ៏សំខាន់ ចំណាស់ និងធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេស<ref name="baikal">{{cite web|title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies|publisher=United States Geological Survey|url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref>ហើយបរិមាណផ្ទៃខាងលើនៃទឹកសាបនៅបឹងនេះទាំងមូលគឺស្មើរនឹងមួយភាគប្រាំនៃបរិមាណផ្ទៃលើនៃទឹកសាបទាំងអស់នៅលើភពផែនដី។<ref name=loc /> បឹងធំៗមួយចំនួនទៀតមាន [[បឹងឡាដូកា]]និង[[បឹងអូណេកា]]ហើយបឹងទាំងពីរនេះគឺត្រូវជាបឹងធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប (សម្គាល់៖ បឹងបៃកាលគឺស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី)។ ប្រទេសរុស្ស៊ីស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]ក្នុង[[បរិមាណធនធានទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់ឡើងវិញ]]បាន។ ទន្លេចំនួនបួននៅតំបន់ស៊ីបេរីដូចជា [[ទន្លេអូប]] [[ទន្លេយេនីស៊ីយ|យេនីស៊ីយ]] [[ទន្លេលេណា|លេណា]] និង[[ទន្លេអាម័រ|អាម័រ]]គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរាយទន្លេតាមរយៈប្រវែង|ទន្លេដ៏វែងជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី]]។ ===អាកាសធាតុ=== [[អាកាសធាតុទ្វីបសើម]]បានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែតំបន់ទុនដ្រានិងតំបន់និរតី នេះគឺដោយសារតែទំហំផ្ទៃដីដ៏ធំនិងតំបន់ដាច់ស្រយាលជាច្រើនពីសមុទ្រ។ បណ្តុំភ្នំនៅភាគខាងត្បូងបានរាំងស្ទះលំហូរខ្យល់ក្តៅៗពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌាខណៈដែលវាលទំនាបនៅភាគខាងជើងទទួលឥទ្ធិពលត្រជាក់ពីតំបន់អាកទិកនិងអាត្លង់ទិក។<ref name="congress">{{cite web|title=Climate|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/24.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[តំបនភាគពាយព្យរុស្ស៊ី|តំបន់ភាគពាយព្យ]]និងតំបន់ស៊ីបេរីមាន[[អាកាសធាតុអនុអាកទិក|អាកាសធាតុបែបអនុអាកទិក]]ដោយទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ខ្លាំងខាងក្នុងតំបន់ស៊ីបេរី (ជាពិសេសគឺនៅក្នុងតំបន់[[សាខា (តំបន់រដ្ឋបាល)|សាខា]]តែម្តងដោយទទួលសីតុណ្ហភាពទាបបំផុត -៩៦.២°F ឬ -៧១.២°C) មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏ទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ដែរ។ [[File:Lake Baikal in winter.jpg|thumb|left|[[បឹងបៃកាល]] ថតនៅអំឡុង[[សិសិររដូវ]] ឬហៅសាមញ្ញថារដូវត្រជាក់។]] [[អាកាសធាតុត្រូពិចសើម]]ដែលមានលក្ខណៈជាសិសិររដូវសើមអាចមានវត្តមាននៅតាមតំបន់ឆ្នេរនៃ[[ក្រៃក្រាសណូដារ]] ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុង[[សូឈី]]។ នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៃស៊ីបេរីខាងកើតនិងចុងបូព៌ា រដូវរងារគឺមានលក្ខណៈស្ងួតជាងរដូវក្តៅ (ពោលគឺរដូវក្តៅមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនជាងរដូវរងារ) ចំណែកឯតំបន់ផ្សេងទៀតនៃប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលទឹកភ្លៀងនៅគ្រប់រដូវ។ ទឹកភ្លៀងធ្លាក់មានលក្ខណៈជាព្រិលនៅក្នុងតំបន់ដែលត្រជាក់ខ្លាំង។ នៅតាមបណ្តោយទន្លេវ៉ុលកាខាងត្បូងនិងឆ្នេរសមុទ្រកាសព្យែនក៏ដូចជាតំបន់ចុងខាងត្បូងស៊ីបេរីបានទទួលនូវ[[អាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួត]]។ នៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីភាគច្រើនមានតែពីររដូវប៉ុណ្ណោះគឺ និទាឃរដូវ និងសិសិររដូវខណៈដែលរដូវផ្ការីកនិងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះមិនសូវបានគេទទួលស្គាល់ប៉ុន្មានទេព្រោះពីររដូវនេះមានរយៈពេលខ្លីហើយមានលក្ខណៈបម្រែបម្រួលពីសីតុណ្ហភាពទាបបំផុតទៅសីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុត។<ref name=congress /> ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករា (ខែកុម្ភៈចំពោះតំបន់ឆ្នេរ) រីឯខែក្តៅបំផុតគឺខែកក្កដា។ នៅរដូវរងារ សីតុណ្ហភាពអាចធ្លាក់ចុះកាន់តែទាបពីតំបន់ភាគខាងត្បូងទៅភាគខាងជើងនិងពីលិចទៅកើត។ សីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងខ្ពស់នៅអំឡុងរដូវក្តៅសូម្បីតែនៅតំបន់ស៊ីបេរីក៏ដោយ។<ref>{{Cite journal|last1=Drozdov|first1=V. A.|title=Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea|url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1992-06_27_2/page/169|journal=GeoJournal|year=1992|doi=10.1007/BF00717701|volume=27|page=169|issue=2|last2=Glezer|first2=O. B.|last3=Nefedova|first3=T. G.|last4=Shabdurasulov|first4=I. V. }}</ref> ===ជីវៈចម្រុះ=== {{Main|បញ្ជីរាយតំបន់អេកូឡូស៊ីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមថនិកសត្វនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមបក្សីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមត្រីទឹកសាបនៅរុស្ស៊ី|ជីវិតសត្វព្រៃនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានថនិកសត្វចំនួន ២៦៦ ប្រភេទនិងបក្សីចំនួន ៧៨០ ប្រភេទ។ បើយោងទៅតាម [[សៀវភៅទិន្នន័យក្រហមនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|RDBRF]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ បានឱ្យដឹងថាប្រភេទសត្វនៅប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនសរុប ៤១៥ ប្រភេទដោយបច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការការពាររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនិងអង្គការអភិរក្សមួយចំនួន។<ref>{{cite web |author=I. A. Merzliakova |url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |title=List of animals of the Red Data Book of Russian Federation |publisher=UNEP/GRID–Arendal |date=1 វិច្ឆិកា 1997 |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |archive-date=28 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-28 |archiveurl=https://archive.today/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |url-status=dead }}</ref> រុស្ស៊ីមានទីបម្រុងមណ្ឌលជីវៈចំនួន ៤០ ដែលទទួលស្គាល់ដោយអង្គការ[[យូណេស្កូ]]<ref>{{cite web|last=The World Network of Biosphere Reserves—UNESCO|title=Russian Federation|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[ឧទ្យានជាតិនៅរុស្ស៊ី|ឧទ្យានជាតិ]]ចំនួន ៤១ និងទីបម្រុងធម្មជាតិចំនួន ១០១។ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីជាច្រើនទៀតដែលមិនទាន់បានប៉ះពាល់ដោយមនុស្សដោយភាគច្រើនមាននៅតំបន់[[តៃកា]] និងព្រៃទុនដ្រានៃតំបន់ស៊ីបេរី។ ជាយូរមកហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវតែបន្តធ្វើការកែលម្អនិងអនុវត្ត[[ច្បាប់បរិស្ថាន|ច្បាប់ការពារនិងអភិវឌ្ឍបរិស្ថាន]] ការអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រនិងកម្មវិធីនានានៅតាមសហព័ន្ធនិងតំបន់ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងធ្វើបញ្ជីសារពើភណ្ឌ និងការពាររុក្ខជាតិ សត្វ និងសត្វដែលកម្រនិងជិតផុតពូជនិងរាល់ពួកសត្វដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|title=Biodiversity in Russia|access-date=23 តុលា 2019|archivedate=2019-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191021215131/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|url-status=dead}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី}} [[File:Business Centre of Moscow 2.jpg|thumb|ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំមួយនៅអឺរ៉ុប]] [[File:HDP PPP per capita Russia.jpg|thumb|កំណើន ផសស ប្រទេសរុស្ស៊ីគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ (យអទ) នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩១–២០១៩ ជា[[ដុល្លារអន្តរជាតិ]]]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ]]ចំណូលលើពាក់កណ្តាលនិង[[សេដ្ឋកិច្ចអន្តរកាល]]<ref name="https://datahelpdesk.worldbank.org">{{cite web|title=World Bank Country and Lending Groups|url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups|publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref>ដោយមានធនធានធម្មជាតិជាច្រើន ពិសេសគឺរ៉ែ[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]។ ប្រទេសនេះមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|វិស័យសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ១១]] នៅលើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៦]] បើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ យោងទៅតាម[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានបង្ហាញថា ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ (យអទ) នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្មើនឹង ២៩,៤៨៥ ដុល្លារគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref name="IMFWEORU"/> ប្រាក់ខែជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺ ₽៥១,០៨៣ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០<ref>{{Cite web|date=30 October 2020|title=Dynamics of the average monthly nominal and real accrued wages|url=https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|access-date=25 មេសា 2021|website=rosstat.gov.ru|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)]]|archivedate=18 មីនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318021820/https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|url-status=dead}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១២.៩% កំពុងរស់នៅក្រោមខ្សែបន្ទាត់ក្រីក្រលំដាប់ថ្នាក់ជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> អត្រានិកម្មភាពនៅរុស្ស៊ីមានប្រមាណ ៤.៥% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref>{{Cite web|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧០% ស្ថិតនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់វណ្ណៈកណ្តាល<ref>{{Cite news|date=18 មីនា 2020|title=Putin highlights Russia's middle class as comprising more than 70% of population|work=[[TASS]]|url=https://tass.com/economy/1131615|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020}}</ref>ប៉ុន្តែទិន្នន័យមួយនេះនូវមានទំនាស់នៅឡើយ។<ref>{{Cite web|url=https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|title=In search of Russia's middle class|publisher=Centre for East European and International Studies|website=en.zois-berlin.de|author=Bernhard Braun|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|archivedate=2020-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 មីនា 2020|last=Alexandrov|first=Ivan|script-title=ru:Сколько в России среднего класса?|title=(ភាសារុស្ស៊ី) How many middle class is there in Russia?|url=https://russian.eurasianet.org/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|website=russian.eurasianet.org|publisher=[[Eurasianet]]}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ចំណូលពាណិជ្ជកម្មបរទេសរបស់រុស្ស៊ីបានឡើងដល់ ៦៦៦,៦ ពាន់លានដុល្លារ។ ចំណូលនៃការនាំចេញសរុបរបស់រុស្ស៊ីគឺ ៤២២,៨ ពាន់លានដុល្លារខណៈដែលថវិកានាំចូលស្មើនឹង ២៤៣,៨ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Обзор внешней торговли – Портал ВЭД|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Foreign Trade Review – Foreign Economic Activity Portal|url=http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|access-date=7 វិច្ឆិកា 2020|website=www.ved.gov.ru|publisher=[[Ministry of Economic Development (Russia)]]|archivedate=2020-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201220224854/http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|url-status=dead}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ ទុនបម្រុងបរទេសនៅរុស្ស៊ីស្មើនឹង ៤៤៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/russia/foreign-exchange-reserves|title=Russia Foreign Exchange Reserves|publisher=CEIC|access-date=24 ធ្នូ 2020}}</ref> ប្រេង ឧស្ម័នធម្មជាតិ លោហធាតុ និងឈើបានក្លាយជាផលិតផលនាំចេញរបស់រុស្ស៊ីប្រមាណ ៨០%។<ref name="cia" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ចំណូលថវិកាសហព័ន្ធប្រមាណ ៣៦% គឺសុទ្ធតែបានមកពីវិស័យប្រេងកាតនិងឧស្ម័ន។<ref name="EIA">{{cite web|url= https://www.eia.gov/international/analysis/country/RUS|title= Russia – Analysis|publisher=[[U.S. Energy Information Administration|EIA]]|date=31 តុលា 2017|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ [[ក្រសួងធនធានធម្មជាតិនិងបរិស្ថានរុស្ស៊ី]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា តម្លៃធនធានធម្មជាតិក្នុងប្រទេសគឺស្មើនឹង ផសស ប្រមាណ ៦០%។<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/14/russias-natural-resources-make-up-60-of-gdp-reports-a64800|title=Russia's Natural Resources Make Up 60% of GDP|work=[[The Moscow Times]]|date=14 មីនា 2019|access-date=14 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមបំណុលបរទេស|បំណុលបរទេសទាបបំផុត]]នៅក្នុងចំណោមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដទៃ។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html Debt – external] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317104350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html|date=2019-03-17}}, [[CIA World Factbook]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 22 ឧសភា 2010។</ref> រុស្ស៊ីមានអត្រាពន្ធថេរ ១៣% ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធពន្ធឯកត្តភូតដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ចំពោះអ្នកចាត់ការម្នាក់ៗក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ទីពីរនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយតែ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=Global personal taxation comparison survey–market rankings|publisher=Mercer (consulting firms)|url=http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2011-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427032348/http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|url-status=dead}}</ref> អត្រាវិសមភាពនៃប្រាក់ចំណូលគ្រួសារនិងទ្រព្យសម្បត្តិនៅរុស្ស៊ីក៏មានចំនួនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://qz.com/1250100/income-inequality-russia-and-the-us-are-now-equally-unequal/|title=On incomes, Russia and the US are now equally unequal|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|author=Gwynn Guilford|date=12 មេសា 2018|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://meduza.io/en/feature/2019/01/23/the-top-1-controls-a-third-of-the-wealth-and-the-poor-are-getting-poorer-how-russia-became-one-of-the-most-unequal-places-on-earth|title=The top 1% controls a third of the wealth, and the poor are getting poorer. How Russia became one of the most unequal places on Earth.|work=[[Meduza]]|author=Dmitry Kuznets, Nastya Grigorieva, Kevin Rothrock|date=23 មករា 2019|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref> ===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរុស្ស៊ី|ថាមពលនៅរុស្ស៊ី}} ដំណឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែករបស់ប្រទេសនេះភាគច្រើនតែងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ក្រុមហ៊ុនអយស្ម័យយានរុស្ស៊ី]]។ ប្រវែងផ្លូវដែកដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅមានលើសពី ៨៥,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004034659/http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-date=4 តុលា 2009|title=Russian Railways|publisher=Eng.rzd.ru|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ផ្លូវដែកដែលប្រជាប្រិយជាងគេនៅរុស្ស៊ីគឺផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី វាគឺជាខ្សែផ្លូវដែកដ៏វែងជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បណ្តាញផ្លូវគោកនៅរុស្ស៊ីមានប្រវែង ១,៤៥២.២ គ.ម<ref>{{cite web|url=http://government.ru/info/22865/|script-title=ru:О развитии дорожной инфраструктуры|work=government.ru|date=29 មេសា 2016|access-date=14 មករា 2021}}</ref> ហើយម៉្យាងទៀត រុស្ស៊ីមានសន្ទភាពផ្លូវគោកទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋប្រទេស[[ប៊្រីកស៍]]។<ref>{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/rus|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|archive-date=17 មេសា 2009|title=Transport in Russia|access-date=17 កុម្ភៈ 2009|website=International Transport Statistics Database|publisher=iRAP|archivedate=2009-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|url-status=dead}}</ref> ផ្លូវទឹកខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី (បឹងនិងទន្លេ) មានប្រវែង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងផ្លូវទឹក|សរុប ១០២,០០០ គ.ម]]។ ក្នុងចំណោមអាកាសយានដ្ឋានសរុបចំនួន ១,២១៦ នៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |title=CIA The World Factbook–Rank Order–Airports |publisher=Cia.gov |access-date=19 January 2011 |archivedate=30 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |url-status=dead }}</ref> អាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិស៊ីរេមីទីវ៉ូ|ស៊ីរេមីទីវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានម៉ូស្គូ-ដូម៉ូដេដូវ៉ូ|ដូម៉ូដេដូវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានវីនូកូវ៉ូ|វីនូកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងម៉ូស្គូ និង[[អាកាសយានដ្ឋាមពូកកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ។ [[File:VL 85-022 container train.jpg|thumb|left|[[ផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី]]គឺជាខ្សែផ្លូវដែកដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅលើពិភពលោកដោយភ្ជាប់ពីទីក្រុងម៉ូស្គូទៅក្រុង[[វ្លាឌីវ៉ូស្តុក]]]] កំពង់ផែសមុទ្រធំៗរបស់រុស្ស៊ីមាននៅក្នុងទីក្រុងដូចជា៖ [[រ៉ូសតូវលើដុន]]នៅសមុទ្រអាសូវ [[ណូវ៉ូរ៉ូស្ស៊ីស្ក៍]]នៅសមុទ្រខ្មៅ [[អាស្ត្រាខាន]]និង[[ម៉ាក៍ហាច្ឆកាឡា]]នៅសមុទ្រកាសព្យែន [[កាលីនីនក្រាដ]]និងសង់ពីទ័របួរនៅសមុទ្របាលទិក [[អាខានហ្គេល]]នៅសមុទ្រស [[មួរម៉ានស្គ៍]]នៅសមុទ្របារ៉ែន [[ពេត្រូផាវឡូស្គ៍-កាំឆាតស្គី]]និងវ្លាឌីវ៉ូស្តុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសតែមួយគត់នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[នាវាបំបែកទឹកកកនុយក្លេអ៊ែរ]] នាវាទាំងនេះបានជួយជម្រុញវិស័យដំណឹកជញ្ជូននិងសេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីនៅតាមផ្លូវទឹកភាគខាងជើង។ [[File:RF NG pipestoEU.gif|thumb|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ|ឧស្ម័ន]]ដ៏ធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] គេបានចាត់ទុកប្រទេសរុស្ស៊ីជា"[[មហាអំណាចថាមពល]]"<ref>{{cite web|url=https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|title=The Future of Russia as an Energy Superpower|work=[[Harvard University Press]]|date=20 វិច្ឆិកា 2017|access-date=22 កុម្ភៈ 2021|archivedate=2017-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123033245/https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|url-status=dead}}</ref> នេះគឺដោយសារតែរុស្ស៊ីមាន[[ទីបម្រុងផ្ទុកឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ធំបំផុតនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html Country Comparison :: Natural gas – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date=2017-03-07 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកធ្យូងធំបំផុតទីពីរ<ref>{{Cite web|year=2020|title=Statistical Review of World Energy 69th edition|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=bp.com|publisher=[[BP]]|page=45}}</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកប្រេងកាតធំបំផុតទីប្រាំបី<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html Country Comparison :: Oil – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date=2013-06-15 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងមានទីបម្រុងផ្ទុកសំបកប្រេងធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite book|year=2010|title=2010 Survey of Energy Resources|url=https://www.worldenergy.org/assets/downloads/ser_2010_report_1.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=worldenergy.org|publisher=[[World Energy Council]]|page=102|isbn=978-0-946121-021}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញឧស្ម័នធម្មជាតិនាំមុខគេនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html Country Comparison :: Natural gas – exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124005928/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date=2018-11-24 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ|អ្នកផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិធំបំផុតទីពីរ]]<ref name="cia-gas">"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html Country Comparison :: Natural gas – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date=2016-03-15 }}", CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចេញរ៉ែប្រេងកាត|អ្នកនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរ]]<ref>{{Cite web|title=Trade Balance Statistics {{!}} World Crude Imports & Exports {{!}} Enerdata|url=https://yearbook.enerdata.net/crude-oil/crude-oil-balance-trade-data.html|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=yearbook.enerdata.net}}</ref> និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មប្រេងកាត|អ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីបី]]។<ref>{{Cite web|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&vb=170&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1546300800000&ev=true|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.eia.gov|publisher=[[Energy Information Administration]]}}</ref> [[ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយរុស្ស៊ី|ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៅរុស្ស៊ី]]ច្រើនតែបង្កដោយឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល។<ref>{{Cite web|title=Russia: greenhouse gas emissions by sector|url=https://www.statista.com/statistics/1048675/greenhouse-gas-emissions-by-sector-russia/|access-date=3 ធ្នូ 2020|website=Statista}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផលិតអគ្គិសនីធំបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html Country Comparison :: Electricity – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001031249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html |date=2018-10-01 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងជាអ្នកផលិតថាមពលកកើតឡើងវិញបានធំបំផុតទីប្រាំបួនគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite book|last1=Whiteman|first1=Adrian|last2=Rueda|first2=Sonia|last3=Akande|first3=Dennis|last4=Elhassan|first4=Nazik|last5=Escamilla|first5=Gerardo|last6=Arkhipova|first6=Iana|date=March 2020|title=Renewable capacity statistics 2020|url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2020/Mar/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2020.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=[[IRENA]]|publisher=[[International Renewable Energy Agency]]|page=3|location=Abu Dhabi|isbn=978-92-9260-239-0}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដំបូងបង្អស់ដែលចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរស៊ីវិលនិងជាប្រទេសដែលសាងសង់[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ]]ដំបូងគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលផលិត[[ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរតាមប្រទេស|ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរធំជាងគេទីបួន]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ អគ្គិសនីប្រមាណ ២០% ក្នុងប្រទេសមានប្រភពមកពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{Cite web|date=October 2020|title=Nuclear Power Today |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/current-and-future-generation/nuclear-power-in-the-world-today.aspx|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.world-nuclear.org|publisher=[[World Nuclear Association]]}}</ref> ===កសិកម្ម និងនេសាទ=== {{Main|កសិកម្មនៅរុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មនេសាទនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានផ្ទៃដីដាំដុះធំជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោកដោយមានទំហំ ១,២៣៧,២៩៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៧,៤% នៃផ្ទៃដីដែលអាចបង្កបង្កើនផលបាននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|title=Countries With The Most Arable Land In The World|work=Beef2Live|date=2 ធ្នូ 2020|access-date=12 ធ្នូ 2020|archivedate=2020-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213020224/https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញគ្រាប់ធញ្ញជាតិច្រើនបំផុតទីបី<ref>[https://web.archive.org/web/20120108052630/http://www.rosbankjournal.ru/news/11588 Russia takes the third place in the world by grain exports], rosbankjournal.ru</ref> និងជាអ្នកផលិតនាំមុខគេនៃ[[ស្រូវសាលីបាលី]] [[ស្រូវសាលីសារ៉ាសង់|សារ៉ាសង់]] និង[[ស្រូវអូត|អូត]] ហើយជាអ្នកផលិតនិងនាំចេញនូវ[[ស្រូវរ៉ៃ]]និង[[គ្រាប់ផ្កាឈូករ័ត្ន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកនាំចេញដំណាំស្រូវធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news|title=Despite sanctions Russian wheat export is breaking the records|url=https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|work=Financialobserver.eu|date=2 ឧសភា 2019|access-date=2021-05-06|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018105141/https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|url-status=dead}}</ref> ខណៈដែលកសិដ្ឋានធំៗច្រើនតែផ្តោតលើផលិតកម្មគ្រាប់ធញ្ញជាតិនិងការចិញ្ចឹមសត្វ គ្រឿងបន្លែផ្លែឈើគឺច្រើនតែផលិតនៅតាមកសិដ្ឋានតូចៗដែលមានលក្ខណៈជាគ្រួសារនិងឯកជន។<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm Main agricultural products by type of owners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501011307/http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm|date=2011-05-01}} [[Rosstat]], 2009</ref> រុស្ស៊ីគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃពងត្រី[[កាវីយ៉ា]]ដែលមានគុណភាពល្អបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|title=Top 9 MOST POPULAR CAVIARS in the world|work=TasteAtlas|date=13 មករា 2021|access-date=4 កុម្ភៈ 2020|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113053257/https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|url-status=dead}}</ref>ហើយក៏ត្រូវជាម្ចាស់នៃកងនេសាទដ៏ធំបំផុតលើលោកផងដែរដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំមួយក្នុងបរិមាណត្រីដែលចាប់បាន បើគិតជាតោនគឺស្មើនឹង ៤,៧៧៣,៤១៣ តោននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/i9540en/i9540en.pdf|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|publisher=[[Food and Agriculture Organization]]|date=2018|access-date=4 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យានៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមប្រឌិតករនៅរុស្ស៊ី}} [[File:M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|thumb|left|upright|[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]], ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ[[ពហុវិជ្ជា]] ប្រឌិតករ កវី និងសិល្បករដ៏ឆ្នើមម្នាក់របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ថវិកា[[ស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមថវិកាស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍|លំដាប់ថ្នាក់ទី ៩ លើពិភពលោក]]ដោយមានការចំណាយប្រមាណ ៤២២ ពាន់លានរូបលើវិស័យស្រាវជ្រាវនិងការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងស្រុក។<ref>{{Cite web|date=7 កុម្ភៈ 2020|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The level of funding for Russian science is insufficient to ensure a technological breakthrough|url=https://ach.gov.ru/checks/9658|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ach.gov.ru|publisher=[[Accounts Chamber of Russia]]|archivedate=2020-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109003550/https://ach.gov.ru/checks/9658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីដប់នៅក្នុងចំនួនបោះពុម្ភឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web|date=April 2020|title=SJR – International Science Ranking|url=https://www.scimagojr.com/countryrank.php?year=2019&order=it&ord=desc|access-date=9 វិច្ឆិកា 2020|website=www.scimagojr.com|publisher=SCImago Journal & Country Rank}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩០៤ មក ជនជាតិរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួន ២៦ នាក់បានឈ្នះ[[បញ្ជីរាយរតនកវីណូបែលតាមប្រទេស|រង្វាន់ណូបែល]]ខាងផ្នែកវិជ្ជាជាច្រើនមាន៖ [[រូបវិទ្យា]] [[គីមីវិទ្យា]] [[វេជ្ជវិជ្ជា]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[អក្សរសាស្ត្រ]] និង[[សន្តិភាព]]។<ref>{{Cite web|date=10 ធ្នូ 2019|title=ru:Кто из российских и советских ученых и литераторов становился лауреатом Нобелевской премии|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Which of the Russian and Soviet scientists and writers became the Nobel Prize laureate|url=https://tass.ru/info/7308739|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> លោក[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]]គឺជាអ្នកបង្កើត[[ច្បាប់នៃការអភិរក្សថាមពល]]ឡើង។<ref name="mes">{{Cite web|title=Famous Russian Scientists and their Discoveries|url=http://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|website=Official website about higher education in Russia for foreigners|publisher=[[Ministry of Education and Science (Russia)]]|access-date=2021-05-12|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101052225/https://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាស្រុកកំណើររបស់គណិតវិទូដ៏ល្បីល្បាញជាច្រើននៅលើពិភពលោកមានដូចជា លោក[[នីកូឡៃ ឡូបាឆេវស្គី]] និងលោក[[ប៉ាហ្វនូទី ឆេប៊ីឆេវ]]ជាដើម។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BFsnWXkqZaMC|title=Russian Mathematicians in the 20th Century|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-981-02-4390-6|editor=Yakov Sinai|location=Princeton, NJ}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី]]ដែលមាននៅក្នុង[[គីមីវិទ្យា]]សព្វថ្ងៃក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិរុស្ស៊ីផងដែរដោយលោកមានឈ្មោះថា [[ឌីមេទ្រី មិនដេលេយេវ]]។<ref name="mes" /> គណិតវិទូរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួនប្រាំបួននាក់ធ្លាប់បានទទួល[[មេដៃហ្វីល]] (''Fields Medal'' – ជារង្វាន់ដ៏មានតម្លៃបំផុតសម្រាប់គណិតវិទូនៅជុំវិញពិភពលោក)។<ref>{{Cite web|date=8 មេសា 2018|title=St Petersburg will host the International Congress of Mathematicians for the first time|url=https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|access-date=|website=english.spbu.ru|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417070250/https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|url-status=dead}}</ref> របកគំហើញនិងប្រឌិតកម្មជាច្រើនដែលត្រូវរកឃើញឬបង្កើតដោយជនជាតិរុស្ស៊ីមាន៖ [[ត្រង់ស្វមម៉ាទ័រ]] [[អំពូលភ្លើងអគ្គិសនី]] [[យន្តហោះ]] [[ឆ័ត្រយោង]]សុវត្ថិភាព តារារណបសិប្បនិម្មិតឈ្មោះថា[[ស្ពុតនីគ ១|ស្ពុតនីគ]] វីទ្យុទទួលសម្លេង [[មីក្រូទស្សន៍|មីក្រូទស្សន៍អគ្គិសនី]] [[រូបថតពណ៌]]<ref>{{Cite web|date=25 កញ្ញា 2020|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Great Inventions by Russians|url=https://www.travelallrussia.com/blog/great-inventions-russians|access-date=30 ធ្នូ 2020|website=Travel All Russia}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី|តារាងគីមី]] [[រទេះភ្លើងអគ្គិសនី]] [[ឧបករណ៍ថតវីដេអូ]] [[ឧទ្ធម្ភាគចក្រ]] [[ចាហួយ]] [[ទូរទស្សន៍]] [[កៅស៊ូសាំងតេទិក]] និង[[ម៉ាស៊ីនច្រូត]]។ល។<ref>{{Cite web|last=Kuzmin|first=Viktor|date=16 មីនា 2012|title=Russia's 12 top inventions that changed the world|url=https://www.rbth.com/articles/2012/03/16/russias_12_top_inventions_that_changed_the_world_15089.html|website=[[Russia Beyond]]|publisher=[[Rossiyskaya Gazeta]]}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារអវកាសជាតិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានឈ្មោះថា[[រ៉ូសកូសម៉ូស]] (''Роскосмос''), សមិទ្ធិផលរបស់រុស្ស៊ីក្នុងវិស័យ[[បច្ចេកវិទ្យាអវកាស]]និង[[ការរុករុកទីអវកាស]]សព្វថ្ងៃគឺបានមកពីលោក[[កុនស្តង់ទីន ធ្សីលកូវស្គី]]ដែលត្រូវគេចាត់ទុកលោកថាជាបិតានៃ[[តារាយានវិទ្យា|ទ្រឹស្តីតារាយាន]]។<ref>{{cite web|url=http://www.aiaa.org/index.cfm|title=American Institute of Aeronautics and Astronautics|publisher=Aiaa.org|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ស្នាដៃរបស់គាត់បានជួយឱ្យវិស្វកររ៉ុក្កែតសូវៀតកំពូលៗជាច្រើននាក់សម្រេចនូវការងាររបស់ពួកគេនៅក្នុង[[កម្មវិធីអវកាសសូវៀត]]នាដើមសម័យ[[ការប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស|ប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស]]និងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ តារារណបសិប្បនិម្មិតដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានបង្ហោះនិងធ្វើគោចរបានមួយជុំភពផែនដី, នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោក[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]បានក្លាយជាមនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើដំណើរនៅក្នុងទីអវកាស។ សមិទ្ធិផលនិងកំណត់ត្រារុករកទីអវកាសរបស់សូវៀតនិងរុស្ស៊ីនូវមានជាច្រើនទៀតដូចជា៖ ការសម្តែងសកម្មភាពដើរដំបូងបង្អស់នៅទីអវកាសដោយលោក[[អាឡិចស៊ី លីអូណូវ]], [[លូណា ៩]] គឺជាយានអវកាសដំបូងបង្អស់ដែលបានចុះចតនៅលើ[[ភពព្រះច័ន្ទ]], [[ហ្សូន ៥]] គឺជាយានអវកាសដែលដឹកភាវៈរស់ដំបូងបង្អស់ (មានសត្វអណ្តើកចំនួនពីរក្បាលនិងរុក្ខជាតិមួយចំនួន) ដែលធ្វើគោចរបានដោយជោគជ័យនៅជុំវិញព្រះច័ន្ទ, [[វេណេរ៉ា ៧]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលបានចុះចតលើភពមួយផ្សេងទៀត ([[ភពសុក្រ]]), [[ម៉ារស៍ ៣]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលចុះចតលើ[[ភពអង្គារ]]បានសម្រេច, [[រ៉ូវែរ|រ៉ូវែររុករកទីអវកាស]]ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[លូណូកូដ ១]], [[ស្ថានីយ៍អវកាស]]ដំបូងបង្អស់ឈ្មោះ[[សាលយុត ១]] ហើយនិង[[មៀរ]]ដែលជាស្ថានីយ៍អវកាសធំបង្អស់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/2009.html |title=Russian space program in 2009: plans and reality |publisher=Russianspaceweb.com |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128201450/http://www.russianspaceweb.com/2009.html |archive-date=28 មករា 2010}}</ref> រុស្ស៊ីបានបញ្ចប់ប្រព័ន្ធអាកាសចរណ៍ផ្កាយរណបរបស់ពួកគេហៅថា[[ក្លាណាស]]នៅចុងឆ្នាំ២០២០។ សព្វថ្ងៃ រុស្ស៊ីគឺកំពុងតែផលិតយន្តហោះចម្បាំងជំនាន់ទីប្រាំរបស់ខ្លួនហើយបានកំពុងសាងសង់[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរចល័ត]]ស៊េរីទីមួយនៅលើពិភពលោក។ [[ស៊ូយុស (ប្រភេទរ៉ុក្កែត)|រ៉ុក្កែតស៊ូយុស]]គឺជាអ្នកផ្តល់សេវាដឹកដំណើរអវកាសចររុស្ស៊ីតែមួយគត់ទៅ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]។ [[លូណា-ក្លូប]]គឺជាកម្មវិធីអាកាសចរណ៍នៅភពព្រះច័ន្ទដោយបេសកកម្មដំបូងនឹងកំណត់ចាប់ផ្តើមនៅអំឡុងឆ្នាំ២០២១។ រ៉ូសកូសម៉ូសគឺកំពុងតែផលិតយានអវកាសថ្មីឈ្មោះថា[[អូវ៉ែល (យានអវកាស|អូរ៉ែល]]ដើម្បីជំនួសស៊ូយុសដែលជាយានអវកាសដ៏ចំណាស់, យានអវកាសអូរ៉ែលថ្មីនេះមានសមត្ថភាពបំពេញបេសកកម្មហោះនៅគន្លងព្រះច័ន្ទហើយវាអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចបាននៅអំឡុងឆ្នាំ២០២៦ ខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=Russia may select first crew for its Federation spacecraft next year|url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|work=SpaceFlight Insider|author=Tomasz Nowakowski|date=1 វិច្ឆិកា 2017|access-date=18 កញ្ញា 2021|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221043110/https://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីបានប្រកាសថាខ្លួនមានគម្រោងធ្វើបេសកកម្មយានិកដំបូងទៅចុះចតនៅភពព្រះច័ន្ទនៅអំឡុងឆ្នាំ២០៣១។<ref>{{cite news|title=ru:Российские космонавты высадятся на Луну в 2031 году |url=https://ria.ru/20190209/1550625837.html|work=RIA Novosti|date=9 កុម្ភៈ 2019}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|វិស័យទេសចរណ៍នៅរុស្ស៊ី}} [[File:Grand Cascade in Peterhof 01.jpg|thumb|[[វិមានពីទ័រអូហ្វ]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ សព្វថ្ងៃគឺជាទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយរបស់អង្គការយូណេស្កូ]] បើយោងទៅតាម[[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាច្រើនបំផុតទី ១៦ នៅលើពិភពលោកហើយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទីដប់ប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបដោយមានភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ២៤,៦ លាននាក់។<ref name="unwto">{{Cite journal|url=https://www.e-unwto.org/doi/epdf/10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.6|title=UNWTO World Tourism Barometer|journal=Unwto World Tourism Barometer English Version|publisher=[[World Tourism Organization]] (UNWTO)|year=2020|volume=18|pages=18|doi=10.18111/wtobarometereng|issn=1728-9246|issue=6}}</ref> យោងទៅតាម[[ទីភ្ញាក់ងារសហព័ន្ធទេសចរណ៍]]បានឱ្យដឹងថា ចំនួនភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសដែលធ្វើដំណើរមកប្រទេសរុស្ស៊ីមាន ២៤,៤ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Выборочная статистическая информация, рассчитанная в соответствии с Официальной статистической методологией оценки числа въездных и выездных туристских поездок – Ростуризм|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Selected statistical information calculated in accordance with the Official Statistical Methodology for Estimating the Number of Inbound and Outbound Tourist Trips – Rostourism|url=https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|access-date=11 វិច្ឆិកា 2020|website=tourism.gov.ru|publisher=[[Federal Agency for Tourism (Russia)]]|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122202242/https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|url-status=dead}}</ref> ចំណូលទេសចរណ៍អន្តរជាតិរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ មានចំនួន ១១,៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="unwto" /> នៅឆ្នាំ២០២០ វិស័យទេសចរណ៍គឺស្មើនឹង ៤% នៃ ផសស នៃប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|date=26 កញ្ញា 2020|title=ru:Вице-премьер считает, что вклад туризма в ВВП России может вырасти в три раза за 10 лет|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Deputy Prime Minister believes that the contribution of tourism to Russia's GDP could triple in 10 years|url=https://tass.ru/ekonomika/9558261|access-date=11 November 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> ផ្លូវទេសចរណ៍សំខាន់ៗនៅប្រទេសរុស្ស៊ីរួមមាន៖ ដំណើរជុំវិញ[[រង្វង់មាសរុស្ស៊ី]] ផ្លូវទស្សនីយភាពនៃទីក្រុងបុរាណៗ ការជិះទូកឬនាវាកំសាន្តនៅតាមដងទន្លេធំៗដូចទន្លេវ៉ុលហ្កាជាដើម និងធ្វើដំណើរតាមផ្លូវដែកឆ្លងតំបន់ស៊ីបេរី។ល។<ref>{{cite web|url=http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112082549/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-date=12 មករា 2015|title=Tourism Highlights 2014|publisher=UNWTO (World Tourism Organization)|date=2014|access-date=20 មករា 2015|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|url-status=dead}}</ref> ទីកន្លែងល្បីៗនិងពេញនិយមបំផុតសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនារួមមាន៖ [[ទីលានក្រហម]] [[វិមានពីទ័រអូហ្វ]] [[គ្រែមឡាំងកាហ្សាន]] [[ឡរ៉ាព្រះត្រីឯកនៃសង់ស៊ែរជីស]] និងបឹងបៃកាល។ល។<ref>{{Cite web|last=Vlasov|first=Artem|date=17 December 2018|script-title=ru:Названы самые популярные достопримечательности России|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The most popular sights of Russia are named|url=https://iz.ru/824446/2018-12-17/nazvany-samye-populiarnye-dostoprimechatelnosti-rossii|access-date=15 December 2020|website=[[Izvestia]]}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្ររុស្ស៊ី|ជនជាតិរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមសន្ទភាពប្រជាជន|ប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបបំផុត]]និងជាប្រទេសដែលមាន[[នគររូបនីយកម្មតាមប្រទេស|ទីប្រជុំជន]]ច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក។ បើយោងតាមជំរឿនក្នុងឆ្នាំ២០១០ ប្រទេសនេះមានប្រជាជនចំនួន ១៤២,៨ លាននាក់<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ ១៤៦,២ លាននាក់។<ref name="gks.ru-popul"/> បើប្រៀបនឹង[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ទ្វីបអឺរ៉ុប]] រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុត ហើយបើគិតនៅទូទាំងពិភពលោក រុស្ស៊ីមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីប្រាំបួន]]ដោយមានសន្ទភាពប្រជាជនចំនួន ៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ មក[[អត្រាមរណភាព]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីបានកើនឡើងលើសពី[[អត្រាកំណើត]]ទៅទៀត។<ref>{{Cite web |url=http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |title=Demographic Transition Model |date=27 កញ្ញា 2009 |publisher=Barcelona Field Studies Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527180111/http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |archive-date=27 ឧសភា 2010 |access-date=28 មីនា 2011}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ គេបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ក្នុងប្រទេសមាន ១.៦ នាក់ក្នុងស្ត្រីម្នាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអត្រាមធ្យមពិភពលោកគឺ ២.១ នាក់ ដូច្នេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានអត្រាកំណើតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ក្រៅពីនេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុជាមធ្យម|ប្រជាជនចំណាស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក]]ដោយមានមនុស្សអាយុមធ្យមស្មើនឹង ៤០,៣ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|work=[[The World Factbook]]|date=7 កុម្ភៈ 2020|access-date=2021-05-15|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ រុស្ស៊ីបានបង្ហាញពីរបាយការណ៍កំណើនប្រជាជនជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំ។ ចាប់តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ២០១០ មកគេបានកត់សម្គាល់ឃើញថាចំនួនប្រជាជននៅរុស្ស៊ីបានចាប់កើនឡើងបន្តិចបន្តួចហើយអត្រាមរណភាពបានកំពុងតែថយចុះវិញបូករួមជាមួយនឹងកំណើននៃអត្រាកំណើតនិងជន[[អន្តោប្រវេសន៍]]។<ref>{{cite web|url=https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|format=XLSX|script-title=ru:Суммарный коэффициент рождаемости|trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) អត្រាកំណើតសរុប|work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]|access-date=29 មករា 2020|archivedate=2020-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200129201903/https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជា[[រដ្ឋពហុជាតិ]]ដោយមានក្រុមជនជាតិជាង ១៩៣ ក្រុមរស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០១០ ប្រជាជនប្រមាណ ៨១% គឺជា[[ជនជាតិរុស្ស៊ី]]<ref name="ethnicgroups">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Ethnic groups in Russia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622084055/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |date=22 June 2011}}, 2002 census, ''Demoscope Weekly''. ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 5 កុម្ភៈ 2009។</ref> ហើយប្រជាជនប្រមាណ ១៩% ទៀតគឺជាប្រជាជនដែលមានដើមកំណើតចម្រុះ,<ref name="perepis-2010.ru"/> ៨៥% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីគឺមានដើមកំណើតនៅអឺរ៉ុបដោយភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ។<ref name="perepis-2010.ru"/> សាធារណរដ្ឋចំនួន ២២ នៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានគេកំណត់ថាមានជនជាតិ វប្បធម៌ និងភាសារៀងៗខ្លួន។ នៅក្នុងចំណោមប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១៣ នាក់ វាអាចមានមួយនាក់ជាជនជាតិភាគតិច។ យោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ [[ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅរុស្ស៊ី|ចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានទំហំធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោកដោយមានជនអន្តោប្រវេសន៍សរុបជាង ១១,៦ លាននាក់<ref>{{cite news|last=Kirk|first=Ashley|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html|title=Mapped: Which country has the most immigrants?|date=21 មករា 2016|work=[[The Daily Telegraph]]}}</ref>ដែលភាគច្រើនគឺមកពីអតីតរដ្ឋសូវៀតជាពិសេសគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-03/russia-and-ukraine-fight-but-their-people-want-reconciliation|title=Russia and Ukraine Fight, But Their People Seek Reconciliation|work=[[Bloomberg L.P.]]|author=Leonid Ragozin|date=3 មេសា 2019|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសារុស្ស៊ី|ភាសានៅរុស្ស៊ី}} [[ភាសារុស្ស៊ី]]គឺជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិភាគតិចជាង ១៩៣ ក្រុមបានប្រើប្រាស់ភាសាផ្សេងៗគ្នាជាង ១០០ ភាសា។<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38596|title=Russia|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> បើយោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០០២ បានឱ្យយើងដឹងថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១២៤,៦ លាននាក់គឺនិយាយភាសារុស្ស៊ី រីឯភាសាបន្ទាប់គឺ[[ភាសាតាតារ]]ដែលនិយាយដោយមនុស្សចំនួន ៥,៣ លាននាក់ ហើយចំណែក[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]វិញត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សចំនួន ១,៨ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|title=Russian Census of 2002|website=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian)|publisher=[[Rosstat]]|access-date=16 មករា 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233704/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|archive-date=19 កក្កដា 2011|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622151329/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានអនុញ្ញាតឱ្យសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានសិទ្ធិនិយាយភាសារដ្ឋរបស់ខ្លួនបន្ថែមលើភាសារុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 68, §&nbsp;2)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺជាភាសាកំណើតមួយដែលមានចំនួនមនុស្សនិយាយច្រើនជាងគេនៅអឺរ៉ុប ជាភាសាដែលពេញនិយមបំផុតនៅអឺរ៉ាស៊ី និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលប្រជាប្រិយជាងគេ។<ref>{{cite web|title=Russian language|publisher=University of Toronto|url=http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-date=6 មករា 2007|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2007-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|url-status=dead}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺកើតចេញមកពីក្រុម[[ភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]] និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលនូវមានមនុស្សអនុវត្តនិយាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយជាភាសាធំបំផុតនៅក្នុងក្រុម[[ភាសាបាលតូ-ស្លាវ]]។ ភាសារុស្ស៊ីក៏ជាភាសាដែលមានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនបំផុតទីពីរនៅលើបណ្តាញ[[អ៊ីនធើណេត|អ៊ីនធឺណិត]]ផងដែរបន្ទាប់ពី[[ភាសាអង់គ្លេស]]<ref>{{cite web|title=Russian is now the second most used language on the web|url=http://w3techs.com/blog/entry/russian_is_now_the_second_most_used_language_on_the_web|website=W3Techs|publisher=Q-Success|access-date=17 មិថុនា 2013|author=Matthias Gelbmann|date=19 មីនា 2013}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃជាភាសាមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅលើ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|url=https://global.jaxa.jp/article/special/expedition/wakata01_e.html|title=JAXA &#124; My Long Mission in Space|website=global.jaxa.jp}}</ref> និងជាភាសាមួយក្នុងចំណោម[[ភាសាផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|ភាសាផ្លូវការទាំងប្រាំមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Poser|first=Bill|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/000854.html|title=The languages of the UN|publisher=Itre.cis.upenn.edu|date=5 ឧសភា 2004|access-date=29 តុលា 2010}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅរុស្ស៊ី}} [[File:Saint Basil's Cathedral in Moscow.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសង់បាស៊ីល]]នៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ, ជាអគារដ៏ប្រជាប្រិយមួយដែលតំណាងឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/russia/moscow/attractions/st-basils-cathedral/a/poi-sig/373447/360429|title=St Basil's Cathedral|work=[[Lonely Planet]]|access-date=10 មីនា 2021}}</ref>]] យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលគ្មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសាសនាអ្វីនោះឡើយ ពោលគឺគ្មានសាសនារដ្ឋនោះទេ។ សាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]។ រុស្ស៊ីមានចំនួនអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនានិកាយអូស្សូដក់ច្រើនជាងគេនៅលើលោក។<ref>{{cite web|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 ឧសភា 2017 }}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Christianity in the 21st Century|url=https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 វិច្ឆិកា 2017}}</ref> យោងទៅតាមការស្ទង់មតិសង្គមវិទ្យាផ្សេងៗគ្នាលើការប្រកាន់សាសនាបានឱ្យយើងដឹងថា៖ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណពី ៤១% ទៅ ៨០% គឺជាអ្នកគោរពប្រកាន់[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់]]។<ref name="ArenaAtlas2012">There is no official census of religion in Russia, and estimates are based on surveys only. In August 2012, [http://sreda.org/arena ARENA] determined that about 46.8% of Russians are Christians (including Orthodox, Catholic, Protestant, and non-denominational), which is slightly less than an absolute 50%+ majority. However, later that year the [http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman Levada Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |date=31 December 2012 }} determined that 76% of Russians are Christians, and in June 2013 the [http://fom.ru/obshchestvo/10953 Public Opinion Foundation] determined that 65% of Russians are Christians. These findings are in line with [http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-exec/ Pew]'s 2010 survey, which determined that 73.3% of Russians are Christians, with [http://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365 VTSIOM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201730/https://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365%2F |date=29 September 2020 }}'s 2010 survey (~77% Christian), and with [http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf#page=40 Ipsos MORI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117013643/http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf |date=17 January 2013 }}'s 2011 survey (69%).</ref><ref name="Ogonek">[http://www.kommersant.ru/doc/1997068 Верю — не верю]. "Ogonek", № 34 (5243), 27 សីហា 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 24 កញ្ញា 2012។</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religare.ru/2_42432.html|script-title=ru:Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше|access-date=6 មករា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202081009/http://www.religare.ru/2_42432.html|archive-date=2 ធ្នូ 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្ជូ]] (Pew Research Center) បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧៣% បានប្រកាសខ្លួនថាជាគ្រិស្តសាសនិក (អ្នកប្រកាន់និកាយអូស្សូដក់មាន ៧១%, កាតូលិក ១% និង ២% ជាអ្នកកាន់និកាយផ្សេងទៀត), ១៥% ជាអ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនា, ១០% ជាមូស្លីម និង ១% ជាអ្នកប្រកាន់សាសនាដទៃទៀត។<ref name="Pew2017">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|date = 10 ឧសភា 2017| publisher = Pew Research Center| access-date = 9 កញ្ញា 2017}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍មួយចំនួនទៀតបានថ្លែងថា សមាមាត្រនៃអ្នកគ្មានជំនឿសាសនានៅរុស្ស៊ីមានចន្លោះពី ១៦% ទៅ ៤៨% នៃប្រជាជនសរុប។<ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to Atheism|last=Zuckerman|first=P.|publisher=Cambridge University Press|year=2005|editor=Michael Martin|chapter=Atheism: Contemporary Rates and Patterns}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅរុស្ស៊ី។<ref>{{cite book|title=Europe: Belarus, Russian Federation and Ukraine|chapter-url=https://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC&pg=PA1387|access-date=29 មេសា 2015|series=World and Its Peoples|year=2010|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7900-0|page=1387|chapter=Russian Federation}}</ref> វាគឺជាសាសនាប្រពៃណីនិងពេញនិយមបំផុតនៅតាមតំបន់រុស្ស៊ីភាគកណ្តាល។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺត្រូវបានគេគោរពនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋចំនួនបួនគឺ៖ [[បួរយ៉ាធ្យា]] [[ទូវ៉ា]] [[ក្រៃសាបាយកាលស្គី]] និង[[កាលមីគៀ]], តំបន់ទាំងបួនគឺជាតំបន់ដែលមានចំនួនប្រជាជនប្រកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធច្រើនគួរសមនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia|title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost|work=[[Russia Beyond]]|author=Nikolay Shevchenko|date=21 កុម្ភៈ 2018|access-date=29 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> [[ជ្វីហ្វសាសនា]]គឺជាសាសនាដែលមានចំនួនអ្នកកាន់តិចតួចបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងសាសនាដទៃក្នុងប្រទេសប៉ុន្តែបើប្រៀបធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងៗវិញ សមាគមអ្នកកាន់សាសនាជ្វីហ្វនៅរុស្ស៊ីគឺមានចំនួនធំអស្ចារ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/|title=Jews|work=Pew Research Center|date=18 ធ្នូ 2012|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាចំនួនអ្នកកាន់[[ហិណ្ឌូសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]បានទទួលការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/russians-embrace-hinduism/article6519989.ece|title=Russians embrace Hinduism|work=[[The Hindu]]|last=Rangarajan|first=A. D.|date=20 តុលា 2014|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី}} [[File:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]], ជាស្ថាប័នអប់រំដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមានកម្រិតមហាវិទ្យាល័យ ឬនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាខ្ពស់ជាងគេបើគិតជាភាគរយនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោកគឺស្មើនឹង ៥៤%។<ref>[[Huffington Post]]: [https://www.huffingtonpost.com/2010/07/22/countries-with-the-most-c_n_655393.html#s117394&title=United_Kingdom_318 Countries With The MOST College Graduates] ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 27 កញ្ញា 2013</ref> ប្រទេសនេះមានប្រព័ន្ធអប់រំឥតគិតថ្លៃដែលត្រូវបានធានាផ្តល់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបបើយោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>David Johnson, ed., ''Politics, Modernisation and Educational Reform in Russia: From Past to Present'' (2010)</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩០ មកប្រព័ន្ធអប់រំនៅតាមសាលារយៈពេលត្រឹម ១១ ឆ្នាំត្រូវបានចាប់អនុវត្ត។ ការអប់រំនៅតាមអនុវិទ្យាល័យរដ្ឋគឺឥតគិតថ្លៃនោះទេ។ ការអប់រំកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យគឺមិនគិតថ្លៃទេលើកលែងតែនិស្សិតដែលចុះឈ្មោះចូលរៀនដោយបង់ថ្លៃពេញ (ស្ថាប័នរដ្ឋជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមបើកមុខងារពាណិជ្ជកម្មនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ)។<ref>{{cite web|title=Higher Education Institutions|url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-date=3 មីនា 2012|publisher=[[Rosstat]]|access-date=1 មករា 2008|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|url-status=dead}}</ref> [[បញ្ជីរាយស្ថាប័នឧត្តមសិក្សានៅរុស្ស៊ី|សាកលវិទ្យាល័យ]]ដ៏ធំនិងចំណាស់បំផុតនៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋសង់ពីទ័របួរ]]។ នៅទស្សវត្តឆ្នាំ២០០០ ដើម្បីបង្កើតវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សានិងស្រាវជ្រាវដែលមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលគ្នានៅក្នុងប្រទេស រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានរៀបចំកម្មវិធីបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធដោយភាគច្រើនបានបញ្ចូលសាកលវិទ្យាល័យនិងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវធំៗនៅគ្រប់តំបន់ដែលមានស្រាប់ហើយផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវមូលនិធិពិសេស។ ស្ថាប័នអប់រំថ្មីទាំងនោះរួមមាន៖ [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធខាងត្បូង]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធស៊ីបេរី]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធកាហ្សានវ៉ុលកា]] [[សកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធទិសឥសាន្ត]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធចុងបូព៌ា]]។ ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅរុស្ស៊ី}} រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានធានាថាប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពគឺឥតគិតថ្លៃនិងមានលក្ខណៈជា[[ការថែទាំសុខភាពសកល|ការថែទាំសុខភាពបែបសកល]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=Article 41|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref>តាមរយៈកម្មវិធីធានារ៉ាប់រងសុខភាពរបស់រដ្ឋ។<ref name="ExpaticaHealth">{{cite web|url=https://www.expatica.com/ru/healthcare/healthcare-basics/healthcare-in-russia-104030/|title=Healthcare in Russia: the Russian healthcare system explained|work=[[Expatica]]|date=8 មករា 2021|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> [[ក្រសួងសុខាភិបាលរុស្ស៊ី|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]គឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើប្រព័ន្ធសុខភាពនៅក្នុងប្រទេសហើយវិស័យមួយនេះបានផ្តល់ការងារជូនប្រជាពលរដ្ឋជាងពីរលាននាក់។<ref name="ExpaticaHealth"/> តំបន់សហព័ន្ធក៏មាននាយកដ្ឋានសុខភាពផ្ទាល់ខ្លួនដែរដោយគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន។<ref name="ExpaticaHealth"/> ប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យ មន្ទីរពេទ្យ និងបុគ្គលិកថែទាំសុខភាពច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតលើចំនួនមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref>{{cite web|title=Healthcare in Russia&nbsp;– Don't Play Russian Roulette |publisher=justlanded.com |url=http://www.justlande/refd.com/english/Russia/Articles/Health/Healthcare-in-Russia |access-date=3 តុលា 2010}} {{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> យោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] រុស្ស៊ីបានចំណាយថវិកា ៥,៣២% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើវិស័យសុខភាពនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS|title=Current health expenditure (% of GDP)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> ចំពោះ[[អត្រាភេទមនុស្ស|អត្រាភេទ]]វិញ ស្ត្រីគឺមានចំនួនច្រើនជាងបុរសដោយស្ត្រីម្នាក់ស្មើនឹងបុរស ០.៨៥៩។<ref name=cia/> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]នៅរុស្ស៊ីគឺ ៧៣.២ ឆ្នាំ (៦៨.២ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.០ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)<ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688|title=Life expectancy and Healthy life expectancy, data by country|publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|date=2020|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ហើយ[[អត្រាមរណភាពទារក]]គឺមានចំនួនទាបបំផុត (៥ នាក់ក្នុងស្ត្រីផ្តល់កំណើតចំនួន ១,០០០ នាក់)។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021|archivedate=2010-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100425025221/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|url-status=dead}}</ref> [[ភាពធាត់]]គឺជាបញ្ហាសុខភាពចម្បងមួយនៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅឆ្នាំ២០១៦, ៦១.១% នៃមនុស្សពេញវ័យគឺមានសភាពធាត់លើសទម្ងន់ខណៈដែល ២៣.១% គឺធាត់ធម្មតា (ល្មម)។<ref name="RusObese">{{cite web|url=https://ourworldindata.org/obesity|title=Obesity|work=[[Our World in Data]]|author=Hannah Ritchie and Max Roser|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អត្រាមរណភាពប្រមាណ ១៦% គឺបណ្តាលមកពីភាពធាត់ហើយក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០០,០០០ នាក់អាចមាន ១២៣ នាក់ស្លាប់ដោយសារភាពធាត់លើសទម្ងន់នេះឯង។<ref name="RusObese"/> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌រុស្ស៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin}} * Bartlett, Roger P. ''A history of Russia'' (2005) [https://archive.org/details/historyofrussia00bart online] * Brown, Archie et al. eds. ''The Cambridge Encyclopedia of Russia and the Former Soviet Union'' (2nd ed. 1994) 664 pages [https://archive.org/details/cambridgeencyclo00brow online] * Dutkiewicz, Piotr et al. ''The Social History of Post-Communist Russia'' (Routledge, 2016) [https://www.amazon.com/History-Post-Communist-Routledge-Contemporary-Eastern/dp/1138919209/ online] * Florinsky, Michael T. ed. ''McGraw-Hill Encyclopedia of Russia and the Soviet Union'' (1961). * Frye, Timothy. ''Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia'' (2021) [https://www.amazon.com/Weak-Strongman-Limits-Putins-Russia/dp/0691212465/ excerpt] * Greene, by Samuel A. and Graeme B. Robertson. ''Putin v. the People: the Perilous Politics of a Divided Russia'' (Yale UP, 2019) [https://www.amazon.com/Putin-v-People-Perilous-Politics/dp/0300238398/ excerpt] * Hosking, Geoffrey A. ''Russia and the Russians: a history'' (2011) [https://archive.org/details/russiarussianshi2ndehosk online] * Gill, Graeme and James Young, eds. ''Routledge Handbook of Russian Politics and Society'' (2008) * Kort, Michael. ''A brief history of Russia'' (2008) [https://archive.org/details/briefhistoryofru0000kort online] * Lowe, Norman. ''Mastering Twentieth Century Russian History'' (2002) [https://www.amazon.com/Mastering-Twentieth-Century-Russian-History/dp/0333963075/ excerpt] * Millar, James R. ed. ''Encyclopedia of Russian History'' (4 vol 2003). [https://archive.org/details/encyclopediaofru0001unse online] * Paxton, John. ''Encyclopedia of Russian History'' (1993) [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000paxt online] * Riasanovsky, Nicholas V., and Mark D. Steinberg. ''A History of Russia'' (9th ed. 2018) [https://archive.org/details/historyofrussia0000rias 9th edition 1993 online] * Rosefielde, Steven. ''Putin's Russia: Economy, Defence and Foreign Policy'' (2020) [https://www.amazon.com/Putins-Russia-Economy-Defense-Foreign/dp/9811212678/ excerpt] * Sakwa, Richard. ''Russian Politics and Society'' (4th ed. 2008). * Service, Robert. ''A History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-First Century'' (Harvard UP, 3rd ed., 2009) [https://www.amazon.com/History-Modern-Russia-Tsarism-Twenty-First/dp/0674034937/ excerpt] _ * Smorodinskaya, Tatiana, and Karen Evans-Romaine, eds. ''Encyclopedia of Contemporary Russian Culture'' (2014) [https://www.amazon.com/Encyclopedia-Contemporary-Russian-Culture-Encyclopedias/dp/0415758629/ excerpt]; 800 pp covering art, literature, music, film, media, crime, politics, business, and economics. * Walker, Shauin. ''Long hangover: Putin's new Russia and the ghosts of the past'' (2018, Oxford UP) [https://www.amazon.com/Long-Hangover-Putins-Russia-Ghosts/dp/0190659246 excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=រុស្ស៊ី}} '''រដ្ឋាភិបាល''' * [http://www.gov.ru/index_en.html គេហទំព័រដើមផ្លូវការនៃរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html ប្រធានរដ្ឋនិងសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html |date=2015-10-16 }} * [http://en.rian.ru/ ទីភ្ញាក់ងារព័ត៌មានរុស្ស៊ី "Ria Novosti"] (ភាសាអង់គ្លេស) * [https://web.archive.org/web/20110513104203/http://english.ruvr.ru/2010/09/24/22168374.html វិទ្យុជាតិ "សម្លេងរុស្ស៊ី"] '''ផ្សេងៗ''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8/ ព័ត៌មានផ្សេងៗទាក់ទងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយវិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] (ភាសាខ្មែរ) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] គម្រោងព័ត៌មានអន្តរជាតិស្តីអំពីប្រទេសរុស្ស៊ី * [http://www.russia-travel.com/ មគ្គុទេសទេសចរណ៍ផ្លូវការរបស់រុស្ស៊ី] * [https://web.archive.org/web/20101111023616/http://russianconsulate.com/ ស្ថានកុងស៊ុលរុស្ស៊ី] {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[Category:រុស្ស៊ី]] [[Category:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[Category:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[Category:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[Category:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] r2vlbrj07ncpvu9yl0x4mq8jm8qilt4 កូរ៉េខាងត្បូង 0 10786 342585 341562 2026-11-07T23:36:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342585 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណ​រដ្ឋ​កូរ៉េ | native_name = {{nobold|대한민국 {{small|([[ភាសាកូរ៉េ]])}}}}<br />{{small|ទែហានមីនគុក}} | common_name = កូរ៉េខាងត្បូង | image_flag = Flag of South Korea.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិកូរ៉េខាងត្បូង|ទង់ជាតិ]] | symbol_type = [[វរលញ្ឆករកូរ៉េខាងត្បូង|វរលញ្ឆករ]] | image_coat = Emblem of South Korea.svg | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Seal of South Korea.svg|border|85px|]]</div> | other_symbol_type = [[ត្រានៃកូរ៉េខាងត្បូង|ត្រាជាតិ]]៖ | national_motto = | national_anthem = 애국가<br />[[ភ្លេងជាតិកូរ៉េខាងត្បូង|អ៊ែគុកកា]] <br />{{small|"ចម្រៀងស្នេហាជាតិ"}}{{center|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]}} | image_map = South Korea on the globe (South Korea centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[សេអ៊ូល]] | coordinates = {{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាកូរ៉េ]]<br/>[[ភាសាសញ្ញាកូរ៉េ]]<ref>{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/|title=[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정] (Enforcement 2016.8.4. Law No. 13978, enacted on February 3, 2016) |year=2016 |accessdate=July 26, 2017}}</ref> | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[ហានគឹល]] | ethnic_groups = {{plainlist| * ៩៥.១% [[ជនជាតិកូរ៉េ|កូរ៉េ]] * ៤.៩% [[ប្រជាសាស្ត្រកូរ៉េខាងត្បូង|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១៩ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Foreign population in Korea tops 2.5 million|date=February 24, 2020|website=The Korea Times}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |៥១%&nbsp;គ្មានជំនឿសាសនា |៣១%&nbsp;[[គ្រិស្តសាសនានៅកូរ៉េ|គ្រិស្តសាសនា]]{{refn|group=ស|name=christian|ក្នុងនោះមាន ២១% កាន់[[ប្រូតេស្តង់|និកាយប្រូតេស្តង់]] និង ១០% ទៀតកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅកូរ៉េខាងត្បូង|និកាយកាតូលិក]]។}} |១៧%&nbsp;[[ព្រះពុទ្ធសាសនាកូរ៉េ|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |១%&nbsp;[[សាសនានៅកូរ៉េខាងត្បូង|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite web |trans-title=Status of religious population and religious activities in South Korea (2023) |url=https://hrcopinion.co.kr/en/archives/28464 |access-date=12 December 2024​ |title=(ជាភាសាកូរ៉េ) 통계청 제19차 인구주택총조사(2015) |date=December 12, 2023 }} {{Dead link|date=តុលា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]]​ [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[លី​ ជេម្យ៉ុង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកូរ៉េខាងត្បូង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[គីម មីនសុក]] | leader_title3 = [[ប្រធានរដ្ឋសភាកូរ៉េខាងត្បូង|ប្រធានរដ្ឋសភា]] | leader_name3 = [[វូ វនស៊ីក]] | legislature = [[រដ្ឋសភា​ (កូរ៉េខាងត្បូង)|រដ្ឋសភា​]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រកូរ៉េខាងត្បូង|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[អាណាចក្រចូសន់បុរាណ|អាណាចក្រដំបូង]] | established_date2 = ប្រ. សតវត្សរ៍ទី៧ មុន គ.ស. | established_event3 = [[សាមកុកស៊ីដៃ|សាមកុកកូរ៉េ]] | established_date3 = ៥៧ មុន គ.ស. | established_event4 = [[សម័យរដ្ឋខាងជើង និងត្បូង|នគរផារ៉េ និងស៊ីលឡា]] | established_date4 = ៦៦៨ | established_event5 = រាជវង្ស[[កូរ្យ៉ូ]] | established_date5 = ៩១៨ | established_event6 = រាជវង្ស[[ចូសន់]] | established_date6 = ១៧ កក្កដា ១៣៩២ | established_event7 = [[ចក្រភពកូរ៉េ]] | established_date7 = ១២ តុលា ១៨៩៧ | established_event8 = [[កូរ៉េក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន|កម្មសិទ្ធិជប៉ុន]] | established_date8 = ២២ សីហា ១៩១០ | established_event9 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពកូរ៉េ|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date9 = ១ មីនា ១៩១៩ | established_event10 = [[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]] | established_date10 = ១១ មេសា ១៩១៩ | established_event11 = [[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]][[ទិវាជ័យជំនះលើជប៉ុន|ចុះចាញ់សង្គ្រាម]] | established_date11 = ២ កញ្ញា ១៩៤៥ | established_event12 = [[រដ្ឋាភិបាលយោធានៃកងទ័ពអាមេរិកនៅកូរ៉េ|រដ្ឋបាលអាមេរិក]]នៃភូមិភាគខាងត្បូងកូរ៉េត្រង់[[ខ្សែស្របទី៣៨]] | established_date12 = ៨ កញ្ញា ១៩៤៥ | established_event13 = [[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីមួយ|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date13 = ១៥ សីហា ១៩៤៨ | established_event14 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកូរ៉េខាងត្បូង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date14 = ២៥ កុម្ភៈ ១៩៨៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១០០,៣៦៣ | area_rank = ទី១០៧ | area_footnote = <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/#geography|title=South Korea|date=February 27, 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=16 December 2024|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-korea#geography|url-status=dead}}</ref><ref name="South Korea country profile">{{cite web |title=South Korea country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=BBC News |access-date=16 December 2024 |date=October 17, 2023 |archive-date=January 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}</ref><ref name="auto">{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality – Income inequality – OECD Data|publisher=OECD|access-date=16 December 2024|archive-date=July 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}</ref> | percent_water = ០.៣ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៥១,៩៦៦,៩៤៨<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea South|access-date=7 March 2024}}</ref> | population_density_rank = ទី១៥ | population_density_km2 = ៥០៧ | population_estimate_rank = ទី២៨ | population_estimate_year = ២០២៣ | GDP_PPP_year = ២០២៤ | GDP_PPP = {{Increase}} ៣.២៥៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (South Korea) |publisher=[[មូកនិធីរូបិតវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=October 22, 2024 |access-date=16 December 2024}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១៤ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦២,៩៦០ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KR"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៨ | GDP_nominal = {{Increase}} ១.៨៦៩ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KR"/> | GDP_nominal_rank = ទី១៤ | GDP_nominal_year = ២០២៤ | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៣៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣៦,១៣១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.KR"/> | Gini_year = ២០២១ | Gini = ៣៣.៣ | Gini_change = decrease | Gini_rank = | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality – Income inequality – OECD Data|publisher=OECD|access-date=12 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI = ០.៩២៥<!-- អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ រវាង ០ និង ១។ --> | HDI_rank = ទី១៩ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=March 13, 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=March 13, 2024 |access-date=16 December 2024 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] }}</ref> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_year = ២០២២ | currency = [[វ៉ុន]] (₩) | currency_code = KRW | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅកូរ៉េខាងត្បូង|+៨២]] | drives_on = ស្តាំ | date_format = {{unbulleted list|yyyy년 m월 d일|yyyy. m. d. ([[សករាជ|ស.រ]])}} | utc_offset = +៩ | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាកូរ៉េ]] | iso3166code = KR | cctld = [[.kr]] • [[.한국]] | wikidata = Q884 }} '''ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ត្រង់ភាគខាងត្បូងនៃ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ដោយមានព្រំដែនគោកជាប់នឹងប្រទេស[[កូរ៉េខាងជើង]]។{{refn|group=ស|ព្រំដែនកូរ៉េខាងត្បូងជាមួយកូរ៉េខាងជើង គឺជាព្រំដែនជម្លោះ ដោយប្រទេសទាំងពីរបានអះអាងទាមទារឧបទ្វីបកូរ៉េទាំងមូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។}} កូរ៉េខាងត្បូងមានព្រំដែនទឹកជាប់[[សមុទ្រលឿង]]នៅភាគខាងលិច រីឯព្រំដែនខាងកើតជាប់នឹង[[សមុទ្រជប៉ុន]]។<ref>{{Cite web|title=Korea - Geography and Maps {{!}} Goway Travel|url=https://www.goway.com/travel-information/asia/korea/geography-and-maps/|website=www.goway.com|access-date=2021-10-26|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183442/https://www.goway.com/travel-information/asia/korea/geography-and-maps/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះមានប្រជាជនសរុបជាង ៥១ លាននាក់ ហើយក្នុងនោះមានប្រជាជនប្រហែល ២៥ លាននាក់ (ជិតពាក់កណ្តាលប្រជាជនសរុប) រស់នៅក្នុង[[តំបន់រដ្ឋធានីសេអ៊ូល]]។ ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន [[អ៊ីនឆុន]] [[ប៊ូសាន]] និង[[ដែហ្គូ]]។ មនុស្សបានចាប់ផ្តើមចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងឧបទ្វីបកូរ៉េដំបូងនៅយុគសម័យ[[យុគប៉ាឡេអូលីទិកក្រោម|ប៉ាឡេអូលីទិកក្រោម]]។ ព្រះនគរកូរ៉េដំបូងត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងកំណត់ត្រាចិននៅដើមសតវត្សទី៧ មុន គ.ស.។ បន្ទាប់ពីការបង្រួបបង្រួមនគរទាំងបីនៅចុងសតវត្សទី៧ រួច ប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្ស[[កូរ្យ៉ូ]] (គ.ស. ៩១៨–១៣៩២) និង[[ចូសន់|រាជវង្សចូសន់]] (គ.ស. ១៣៩២–១៨៩៧)។ [[ចក្រភពកូរ៉េ]] (១៨៩៧–១៩១០) ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុង[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅឆ្នាំ១៩១០<ref>{{Cite web|title=20th CENTURY: Korea as a Colony of Japan, 1910-1945 {{!}} Central Themes and Key Points {{!}} Asia for Educators {{!}} Columbia University|url=http://afe.easia.columbia.edu/main_pop/kpct/kp_koreaimperialism.htm|website=afe.easia.columbia.edu|access-date=2026-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100222081759/http://afe.easia.columbia.edu/main_pop/kpct/kp_koreaimperialism.htm|archive-date=2010-02-22|url-status=dead}}</ref> ហើយការត្រួតត្រារបស់​ជប៉ុន​បាន​បន្តរហូតដល់ចប់​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយ​មក ប្រទេស​កូរ៉េក៏​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ទៅជា​ពីរ​ផ្នែកផ្សេងគ្នាគឺ តំបន់ភាគខាងជើងកាន់កាប់ដោយ[[សហភាពសូវៀត]] និងភាគខាងត្បូងកាន់កាប់ដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ ការចរចាបង្រួបបង្រួមប្រទេសបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ប៉ុន្តែមិនបានផលអ្វីឡើយ និងជាលទ្ធផល ទឹកដីខាងត្បូងក៏បានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋកូរ៉េនៅខែសីហាឆ្នាំ១៩៤៨<ref>{{Cite web|date=2016-08-15|title=US Enters the Korean Conflict|url=https://www.archives.gov/education/lessons/korean-conflict|website=National Archives|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Korea: A History Of The North-South Split|url=https://news.sky.com/story/korea-a-history-of-the-north-south-split-10449691|website=Sky News|language=en}}</ref>​ ខណៈទឹកដីខាងជើងបានក្លាយជា[[កូរ៉េខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប្រជាធិបតេយ្យកូរ៉េ]]នៅឆ្នាំដដែរ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ​កូរ៉េ​ខាងជើងបានបើក[[ប្រតិបត្តិការផុកភឹង|ការឈ្លានពាន]] និង​បង្ក​ឱ្យ​ផ្ទុះ​[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]ឡើង ដោយវាបានបញ្ចប់ទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ បន្ទាប់ពីមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពី[[កងបញ្ជាការសហប្រជាជាតិ]]ដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និង[[កងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តប្រជាជន]]ចិន រួមជាមួយជំនួយខ្លះៗពី[[សហភាពសូវៀត]]។ សង្គ្រាមនោះបានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សអស់ ៣ លាននាក់ និងនាំឱ្យសេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េទាំងមូលវិនាសខ្ទិចខ្ទាំ។ ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ លោក[[រី ស៊ឹងម៉ាន់]]បានបន្តដឹកនាំ[[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីមួយ]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០ នៅពេលដែលលោកត្រូវប្រឈមនឹង[[បដិវត្តន៍ខែមេសា|បដិវត្តន៍ទាមទារឱ្យចុះចេញពីតំណែង]]។ ជាលទ្ធផល [[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីពីរ|សាធារណរដ្ឋទីពីរ]]បានប្រកាសឡើង ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលថ្មីមិនបានបំពេញតាមតម្រូវការ និងគោលបំណងនៃបដិវត្តន៍មុនឡើយ។ សាធារណរដ្ឋទីពីរត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារ ១៦ ឧសភា|រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី១៦ ខែឧសភា]] ឆ្នាំ១៩៦១ ដែលដឹកនាំដោយលោក[[ផាក ចងហ៊ី]] ហើយ[[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីបី|សាធារណរដ្ឋទីបី]]ក៏បានប្រកាសឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣។ សេដ្ឋកិច្ចដ៏ផុយស្រួយរបស់កូរ៉េខាងត្បូងបានចាប់ផ្តើមកើនឡើងក្រោមការដឹកនាំរបស់ផាក ដោយ[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប]] (GDP) ជាមធ្យមសម្រាប់បុគ្គលម្នាក់ៗបានស្ទុះឡើងលឿនបំផុតដែលស្ទើរមិនធ្លាប់មានពីមុនមក។ ទោះមានកង្វះធនធានធម្មជាតិក្ដី កូរ៉េខាងត្បូងនូវតែអាចអភិវឌ្ឍទៅមុខបានយ៉ាងឆាប់រហ័សរហូតក្លាយខ្លួនជាខ្លាអាស៊ីមួយក្បាលក្នុងចំណោម[[ខ្លាអាស៊ីទាំងបួន]] ដែលភាគច្រើនផ្អែកលើពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ និងសកលភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ច។ សាធារណរដ្ឋទីបួនត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយកំណែទម្រង់ឆ្នាំ១៩៧២ ហើយជាលទ្ធផល ផាកបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចនយោបាយបែបផ្ដាច់ការ។ សម័យនេះគឺពោរពេញទៅដោយ​ការ​រំលោភ​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ដោយ​រដ្ឋាភិបាល និងការបង្ក្រាបបក្សប្រឆាំងផ្សេងៗ​។ ផាកត្រូវបានគេ[[ឃាតកម្មផាក ចងហ៊ី|ធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ប៉ុន្តែរបបផ្តាច់ការនូវតែបន្តទៅក្នុង[[សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋទីប្រាំ]] ដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈុន ឌូហ័ន]]។ [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យខែមិថុនា]] ឆ្នាំ១៩៨៧ បានបិទបញ្ចប់របបផ្តាច់ការជាងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ និងបង្កើតចេញជាសាធារណរដ្ឋទីប្រាំមួយបច្ចុប្បន្ន។ កូរ៉េខាងត្បូងសព្វថ្ងៃត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យជឿនលឿនបំផុតមួយនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា និងទ្វីបអាស៊ីទាំងមូល។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៨៧ កូរ៉េខាងត្បូង​គឺជា​[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋ​និយមប្រធានាធិបតី]]ដែលប្រកាន់យកប្រព័ន្ធ[[ឯកនីតិបញ្ញត្តិ]]ពោលគឺ [[រដ្ឋសភា​កូរ៉េខាងត្បូង|​រដ្ឋសភា]]។ សព្វថ្ងៃ កូរ៉េខាងត្បូង​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ [[មហាអំណាចតំបន់]] និង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]​មួយដោយមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យមធំបំផុតទីដប់ពីរ]] និង[[បញ្ចីរាយប្រទេសផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ) ធំបំផុតទីដប់បួន]]។ ​​ម្យ៉ាងទៀត កូរ៉េខាងត្បូងក៏មាន​ល្បឿន​[[អ៊ីនធឺណិត]]​លឿន​បំផុត​មួយ​នៅលើ​ពិភពលោក និងមាន[[បញ្ជីរាយខ្សែផ្លូវដែកល្បឿនលឿន|បណ្ដាញផ្លូវដែកដ៏ទំនើបបំផុត]]មួយផងដែរ។ កូរ៉េខាងត្បូងជាប់ឈ្មោះជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចេញ|ប្រទេសនាំចេញច្រើនជាងគេទីប្រាំ]] និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចូល|ប្រទេសនាំចូលច្រើនជាងគេទីប្រាំបី]]នៅលើពិភពលោក។ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃប្រទេសនេះត្រូវបានគេឱ្យចំណាត់ថ្នាក់ជាយោធាខ្លាំងបំផុតមួយលើពិភពលោក ដោយមានចំនួនកងទ័ពឈរជើងច្រើនបំផុតលំដាប់ទីពីរ។ នៅក្នុងសតវត្សទី២១ នេះ កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង​មានភាពល្បីល្បាញជាខ្លាំង​ខាង​[[វប្បធម៌​ប្រជា​និយម|វប្បធម៌​ប៉ុប]]​ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល​ពាសពេញ​ពិភពលោក ជាពិសេសនៅក្នុងវិស័យតន្ត្រីខេ-ប៉ុប ([[ខេប៉ុប|K-POP]]) [[ល្ខោនទូរទស្សន៍កូរ៉េ|ល្ខោនស៊េរីទូរទស្សន៍]] និង[[ភាពយន្ត]]ជាដើម។ កូរ៉េខាងត្បូងជាប្រទេសសមាជិកនៃ[[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងការអភិវឌ្ឍន៍]] (OECD) [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ]] [[ក្របខ័ណ្ឌសេដ្ឋកិច្ចឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក]] និង[[ក្លិបដឺប៉ារីស]]។ == ឈ្មោះ == ក្នុង[[ភាសាកូរ៉េ]] ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងមានឈ្មោះហៅថា "ឌែហាន់ មីនគុក" (អក្សរហាន់ហ្គឺលៈ 대한민국 អក្សរហាន់ចាៈ 大韓民國) ហៅខ្លីៗថា ហាន់គុក (한국) សំដៅលើជនជាតិ “ហាន់” ឬ [[ជនជាតិកូរ៉េ]] ពេលខ្លះប្រើពាក្យថា “ណាំហាន់” (남한) សំដៅលើជនជាតិ “ហាន់ភាគខាងត្បូង” ចំនែកជនជាតិ[[កូរ៉េខាងជើង]]តែងតែហៅប្រជាជនកូរ៉េខាងត្បូងថា ណាំឆូសន (남조선) ដែលមានន័យថា “ឆូសនខាងត្បូង”។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ == {{ដើមចំបង|ប្រវត្តិសាស្រ្តកូរ៉េ}} === សម័យកូរ៉េបុរាណ === {{multiple image|align=right|direction=vertical|image1=Front view of Seokguram from front chamber.jpg|caption1=រូងភ្នំ[[សក់គូរ៉ាំ]]<nowiki>ពីយុគសម័យស៊ីល្លា ជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ</nowiki>|image2=History of Korea-Inter-country Age-830 CE.gif|caption2=[[អាណាចក្របាល់ហែ]] (ពណ៌ស្វាយ) និង [[អាណាចក្ររួមស៊ីល្លា|ស៊ីល្លា]] (ពណ៌ខៀវ), ប្រហែលឆ្នាំ 830 យុគសម័យធម្មតា}} ឧបទ្វីបកូរ៉េត្រូវបានមនុស្សរស់នៅតាំងពីដើមយុគសម័យប៉ាឡេអូលីតក្រោម<ref>{{cite press release|url=http://www.rom.on.ca/news/releases/public.php?mediakey=sg1yebpnv8|title=Ancient civilizations|publisher=Royal Ontario Museum|location=Canada|date=12 December 2005|access-date=25 April 2010|archivedate=30 ឧសភា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060530111759/http://www.rom.on.ca/news/releases/public.php?mediakey=sg1yebpnv8}}</ref><ref>{{cite web|title=Prehistoric Korea|url=http://www.opm.go.kr/warp/webapp/content/view?meta_id=english&id=35|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302014245/http://www.opm.go.kr/warp/webapp/content/view?meta_id=english&id=35|archive-date=2 March 2008|access-date=12 July 2008|website=About Korea|archivedate=2 មីនា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302014245/http://www.opm.go.kr/warp/webapp/content/view?meta_id=english&id=35}}, Office of the Prime Minister.</ref>​ ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កូរ៉េ​ចាប់​ផ្ដើម​ពី​ការ​បង្កើតរបស់ចូសន់ (ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា "កូចូសន់", ឬ ចូសុនសម័យចាស់, ដើម្បីបែងចែកវាជាមួយរាជវង្សសតវត្សទី១៤) នៅសម័យឆ្នាំ២៣៣៣មុនគ្រិស្ដសករាជ ដោយស្តេចដាន់ គុននេះ​បើ​តាម​ទេវកថា​គ្រឹះ​របស់​កូរ៉េ<ref name="koreashistory">{{cite web|title=Korea's History|url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm|archive-date=28 January 2010|access-date=17 February 2009|publisher=Asian Shravan|archivedate=28 មករា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100128065300/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm}}</ref><ref name="DangunGija">* {{cite book|last=Seth|first=Michael J.|title=A History of Korea: From Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=WJtMGXyGlUEC&pg=PA443|year=2010|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0-7425-6717-7|page=443}} : "An extreme manifestation of nationalism and the family cult was the revival of interest in Tangun, the mythical founder of the first Korean state... Most textbooks and professional historians, however, treat him as a myth." * {{cite book|last=Stark|first=Miriam T.|title=Archaeology of Asia|url=https://books.google.com/books?id=z4_bT2SJ-HUC&pg=PA49|year=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5303-4|page=49}} : "Although Kija may have truly existed as a historical figure, Tangun is more problematical." * {{cite book|last=Schmid|first=Andre|title=Korea Between Empires|url=https://books.google.com/books?id=lVgaAwAAQBAJ&pg=PA269|year=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50630-4|page=270}} : "Most [Korean historians] treat the [Tangun] myth as a later creation." * {{cite book|last=Peterson|first=Mark|title=Brief History of Korea|url=https://books.google.com/books?id=ByIo1D9RY40C&pg=PA5|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2738-5|page=5}} : "The Tangun myth became more popular with groups that wanted Korea to be independent; the Kija myth was more useful to those who wanted to show that Korea had a strong affinity to China." * {{cite book|last=Hulbert|first=H. B.|title=The History of Korea|url=https://books.google.com/books?id=WdusAgAAQBAJ&pg=PA73|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-84941-4|page=73}} : "If a choice is to be made between them, one is faced with the fact that the Tangun, with his supernatural origin, is more clearly a mythological figure than Kija."</ref> កូចូសន់ត្រូវ​បាន​គេ​កត់​សម្គាល់​នៅ​ក្នុង​កំណត់ត្រា​របស់​ចិន​នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី៧<ref>{{cite book|last1=Peterson|first1=Mark|first2=Phillip|last2=Margulies|title=A Brief History of Korea|publisher=Infobase Publishing|year=2009|isbn=978-1-4381-2738-5|page=6}}</ref> កូចូសន់បានពង្រីករហូតដល់គ្រប់គ្រងឧបទ្វីបកូរ៉េភាគខាងជើងនិងផ្នែកខ្លះរបស់ម៉ានជូរៀ គីចាចូសន់ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី១២ មុន​សម័យ​សករាជ ប៉ុន្តែអត្ថិភាព និងតួនាទីរបស់វាមានភាពចម្រូងចម្រាសក្នុងសម័យទំនើប។<ref name="DangunGija" /><ref>{{cite book|last=Hwang|first=Kyung-moon|title=A History of Korea, An Episodic Narrative|url=https://archive.org/details/historyofkoreaep0000hwan|year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-36453-0|page=[https://archive.org/details/historyofkoreaep0000hwan/page/4 4]}}</ref> នៅឆ្នាំ១០៨ មុន​សម័យ​សករាជ រាជវង្សហាន់បានចាញ់វីម៉ាន់ចូសន់និងដាក់បញ្ជាការចំនួនបួននៅឧបទ្វីបកូរ៉េភាគខាងជើង​ អ្នកបញ្ជាការបីបានធ្លាក់ចុះឬដកថយទៅទិសខាងលិចក្នុងរយៈពេលពីរបីទសវត្សរ៍​ ដូចដែលបញ្ជាការអាណាចក្រណាក់រ៉ាំងត្រូវបានបំផ្លាញ​និងសាងសង់ឡើងវិញនៅពេលនេះ កន្លែងនេះបានផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តង ៗ ឆ្ពោះទៅលៀវតុង ដូច្នេះកម្លាំងរបស់វាត្រូវបានថយចុះនិងគ្រាន់តែជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មរហូតដល់វាត្រូវបានសញ្ជ័យដោយកូគូរ្យ៉រនៅឆ្នាំ៣១៣។<ref name="Gojoseon">[http://www.shsu.edu/~his_ncp/Korea.html Early Korea] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150625032709/http://www.shsu.edu/~his_ncp/Korea.html|date=25 June 2015}}. Shsu.edu. Retrieved 17 April 2015.</ref><ref>{{Cite web|script-title=ko:낙랑군|url=https://terms.naver.com/entry.nhn?cid=46620&docId=532555&categoryId=46620|website=terms.naver.com}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tR0FAQAAQBAJ&q=%EB%82%99%EB%9E%91%EA%B5%B0+%EC%B1%85&pg=PA52|script-title=ko:이야기보따리 삼국시대: 역사친구 004|last=이문영|date=15 July 2011|publisher=Sowadang|via=Google Books|isbn=978-89-93820-14-0}}</ref> {{multiple image|align=right|direction=vertical|image1=SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|caption1=សៀវភៅ​ប្រភេទ​ដែក​ដែល​មាន​អាយុ​ជីវិត​ចាស់​បំផុត​ដែល​អាច​ចល័ត​បាន, ជីកជីបានបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ១៣៧៧, និង[[កូរ្យ៉]]បានបង្កើតប្រភេទចលនវត្ថុដែលមានមូលដ្ឋានលើលោហៈដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ<ref name="print_a" /><ref name="print_b" /><ref name="print_c" /><ref name="print_d" /><ref name="print_e" />|image2=Korea-Haeinsa-Tripitaka Koreana-01.jpg|caption2=''[[ព្រះត្រៃបិដកកូរ៉េ]]'' — ព្រះត្រៃបិដកឆ្លាក់​លើ​បន្ទះ​ឈើ​ប្រហែល ៨០ ០០០ ដុំនិងរក្សាទុក (ហើយនៅសេសសល់) នៅ[[វត្តហែអ៊ីនសា]], បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូផងដែរ}} === សម័យបីអាណាចក្រ === ក្នុងអំឡុងពេលដែលគេស្គាល់ថាជា ប្រូតូ–បីអាណាចក្រនៃកូរ៉េ​​​ រដ្ឋរបស់អាណាចក្រ[[ប៊ូយ៉រ]] [[អុកចរ]] [[យេខាងកើត|ដុងយេ]] និង[[សាំហាន់]]បានកាន់កាប់ឧបទ្វីបកូរ៉េទាំងមូលនិងម៉ាន់ជូរីខាងត្បូង ពី[[កូគូរ្យ៉រ]] [[ប៊ែកជេ]] និង[[ស៊ីល្លា]]បានលេចចេញដើម្បីគ្រប់គ្រងឧបទ្វីបជាបីអាណាចក្រនៃកូរ៉េ កូគូរ្យ៉រគឺធំជាងគេនិងមានឥទ្ធិពលបំផុតក្នុងចំណោម ជារដ្ឋយោធានិយមខ្លាំង<ref>{{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-61576-2|pages=23–24|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA23|access-date=21 November 2016|year=1984}}</ref><ref>{{cite book|last1=Walker|first1=Hugh Dyson|title=East Asia: A New History|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4772-6516-1|page=104|url=https://books.google.com/books?id=3Z3a0NU4RHMC&q=%22Citizens+of+Koguryo+concentrated+on+maintaining+their+military+strength%2C+being+similar+in+this+respect+to+the+ancient+Greek+city-state+Sparta.%22|access-date=21 November 2016|date=November 2012}}</ref> ហើយបានប្រកួតប្រជែងជាមួយរាជវង្សចិនផ្សេងៗក្នុងអំឡុង ៧០០ឆ្នាំនៃប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន​ កូគូរ្យ៉របាន​ជួប​ប្រទះ​សម័យ​កាល​មាស​ក្រោមស្តេចក្វាំងគែថូមហារាជនិងចាំងស៊ូ ព្រះឱរសរបស់ព្រះអង្គ<ref>{{cite book|last1=Yi|first1=Hyŏn-hŭi|last2=Pak|first2=Sŏng-su|last3=Yun|first3=Nae-hyŏn|title=New history of Korea|publisher=Jimoondang|isbn=978-89-88095-85-0|page=201|url=https://books.google.com/books?id=KO8MAQAAMAAJ|quote=He launched a military expedition to expand his territory, opening the golden age of Goguryeo.|year=2005}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hall|first1=John Whitney|title=The Cambridge History of Japan|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22352-2|page=362|url=https://books.google.com/books?id=A3_6lp8IOK8C&q=%22The+reign+of+King+Kwanggaet%27o+is+thought+of+as+Koguryo%27s+golden+age+of+political+might+and+Buddhist+splendor.%22|access-date=29 July 2016|year=1988}}</ref><ref>{{cite book|last1=Embree|first1=Ainslie Thomas|title=Encyclopedia of Asian history|publisher=Scribner|isbn=978-0-684-18899-7|page=324|url=https://books.google.com/books?id=LtwpAQAAMAAJ&q=%22Nevertheless%2C+the+reigns+of+Kwanggaet%27o+and+his+successor+Changsu+%28413-491%29+constituted+the+golden+age+of+Koguryo.%22|access-date=29 July 2016|year=1988}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cohen|first1=Warren I.|title=East Asia at the Center: Four Thousand Years of Engagement with the World|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50251-1|page=50|url=https://books.google.com/books?id=Okjd2rDwb8IC&q=%22Koguryo%27s+Golden+Age%22|access-date=29 July 2016|date=20 December 2000}}</ref>​ ដែលទាំងពីរបានបង្ក្រាបប៊ែកជេនិងស៊ីល្លាក្នុងសម័យរបស់ពួកគេ សម្រេចបាននូវការបង្រួបបង្រួមសង្ខេបបីអាណាចក្រនៃកូរ៉េ និងក្លាយ​ជា​មហាអំណាច​ខ្លាំង​បំផុត​នៅ​ឧបទ្វីប​កូរ៉េ<ref name="Jinwung">{{cite book|last1=Kim|first1=Jinwung|title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-00078-1|page=35|url=https://books.google.com/books?id=QFPsi3IK8gcC&pg=PA35|access-date=11 October 2016|date=5 November 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Kings and Queens of Korea|url=http://world.kbs.co.kr/english/archive/program/program_dynasty.htm?no=10039827|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828051916/http://world.kbs.co.kr/english/archive/program/program_dynasty.htm?no=10039827|archive-date=28 August 2016|access-date=26 August 2016|publisher=KBS World Radio|archivedate=28 សីហា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160828051916/http://world.kbs.co.kr/english/archive/program/program_dynasty.htm?no=10039827}}</ref> ក្រៅ​ពី​ការ​ប្រជែង​ដណ្តើម​គ្រប់គ្រង​ឧបទ្វីប​កូរ៉េ​ កូគូរ្យ៉រមានជម្លោះយោធាជាច្រើនជាមួយរាជវង្សចិនផ្សេងៗ<ref>{{cite book|last1=Walker|first1=Hugh Dyson|title=East Asia: A New History|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4772-6517-8|page=161|url=https://books.google.com/books?id=GBvRs-za0CIC&pg=PA161|access-date=8 November 2016|date=20 November 2012}}</ref> លេចធ្លោជាងគេគឺ[[សង្គ្រាមកូគូរ្យ៉រ-ស៊ុយ]] ក្នុង​នោះ​កូគូរ្យ៉រ​បាន​កម្ចាត់​កម្លាំង​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែល​និយាយ​ថា​មាន​ចំនួន​បុរស​ជាង​មួយ​លាន​នាក់<ref>{{cite book|last1=White|first1=Matthew|title=Atrocities: The 100 Deadliest Episodes in Human History|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-08192-3|page=78|url=https://books.google.com/books?id=0-fQHlaIpR4C&pg=PA78|access-date=8 November 2016|date=7 November 2011}}</ref><ref>{{cite book|last1=Grant|first1=Reg G.|title=1001 Battles That Changed the Course of World History|publisher=Universe Pub.|isbn=978-0-7893-2233-3|page=104|url=https://books.google.com/books?id=s4njwZGrZg4C&pg=PA104|access-date=8 November 2016|year=2011}}</ref><ref>{{cite book|last1=Bedeski|first1=Robert|title=Human Security and the Chinese State: Historical Transformations and the Modern Quest for Sovereignty|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-12597-5|page=90|url=https://books.google.com/books?id=iNl9AgAAQBAJ&pg=PA90|access-date=8 November 2016|date=12 March 2007}}</ref><ref>{{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-61576-2|page=47|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA47|access-date=29 July 2016|quote=Koguryŏ was the first to open hostilities, with a bold assault across the Liao River against Liao-hsi, in 598. The Sui emperor, Wen Ti, launched a retaliatory attack on Koguryŏ but met with reverses and turned back in mid-course. Yang Ti, the next Sui emperor, proceeded in 612 to mount an invasion of unprecedented magnitude, marshalling a huge force said to number over a million men. And when his armies failed to take Liao-tung Fortress (modern Liao-yang), the anchor of Koguryŏ's first line of defense, he had a nearly a third of his forces, some 300,000 strong, break off the battle there and strike directly at the Koguryŏ capital of P'yŏngyang. But the Sui army was lured into a trap by the famed Koguryŏ commander Ŭlchi Mundŏk, and suffered a calamitous defeat at the Salsu (Ch'ŏngch'ŏn) River. It is said that only 2,700 of the 300,000 Sui soldiers who had crossed the Yalu survived to find their way back, and the Sui emperor now lifted the siege of Liao-tung Fortress and withdrew his forces to China proper. Yang Ti continued to send his armies against Koguryŏ but again without success, and before long his war-weakened empire crumbled.|year=1984}}</ref><ref name="Nahm">{{cite book|last1=Nahm|first1=Andrew C.|title=A Panorama of 5000 Years: Korean History|date=2005|publisher=Hollym International Corporation|location=Seoul|isbn=978-0-930878-68-9|page=[https://archive.org/details/panoramaof5000ye0000nahm/page/18 18]|edition=Second revised|quote=China, which had been split into many states since the early 3rd century, was reunified by the Sui dynasty at the end of the 6th century. Soon after that, Sui China mobilized a large number of troops and launched war against Koguryŏ. However, the people of Koguryŏ were united and they were able to repel the Chinese aggressors. In 612, Sui troops invaded Korea again, but Koguryŏ forces fought bravely and destroyed Sui troops everywhere. General Ŭlchi Mundŏk of Koguryŏ completely wiped out some 300,000 Sui troops which came across the Yalu River in the battles near the Salsu River (now Ch'ŏngch'ŏn River) with his ingenious military tactics. Only 2,700 Sui troops were able to flee from Korea. The Sui dynasty, which wasted so much energy and manpower in aggressive wars against Koguryŏ, fell in 618.|url=https://archive.org/details/panoramaof5000ye0000nahm/page/18}}</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} ប៊ែកជេគឺជាមហាអំណាចដែនសមុទ្រ<ref>{{cite book|last1=Ebrey|first1=Patricia Buckley|last2=Walthall|first2=Anne|last3=Palais|first3=James B.|title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-13384-0|page=123|url=https://books.google.com/books?id=0entAAAAMAAJ&q=%22Paekche+was+probably+the+most+important+maritime+nation+in+the+late+fourth+century%22|access-date=12 September 2016|year=2006}}</ref>​ ជំនាញដែនសមុទ្រ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[ហ្វីនីស៊ី]]នៃអាស៊ីបូព៌ា​ ជាឧបករណ៍ក្នុងការផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាទូទាំងអាស៊ីបូព៌ានិងវប្បធម៌ទ្វីបទៅកាន់ជប៉ុន<ref>{{cite book|last1=Kitagawa|first1=Joseph|title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-87590-8|page=348|url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ&q=%22Of+vital+importance+for+the+dissemination+of+Buddhism+throughout+East+Asia%2C+however%2C+was+Paekche%27s+nautical+skill%2C+which+made+the+kingdom+the+Phoenicia+of+medieval+East+Asia.%22|access-date=29 July 2016|date=5 September 2013}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ebrey|first1=Patricia Buckley|last2=Walthall|first2=Anne|last3=Palais|first3=James B.|title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History, Volume I: To 1800|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-111-80815-0|page=104|url=https://books.google.com/books?id=CWE8AAAAQBAJ&pg=PA104|access-date=12 September 2016|year=2013}}</ref>​ ប៊ែកជេធ្លាប់ជាមហាអំណាចយោធានៅឧបទ្វីបកូរ៉េ ជាពិសេសក្នុងអំឡុងពេលរបស់ព្រះម្ចាស់គឹនឆូកូ<ref>{{cite book|title=A Brief History of Korea|publisher=Ewha Womans University Press|isbn=978-89-7300-619-9|pages=29–30|url=https://books.google.com/books?id=o-WlUd3cjh0C&pg=PT29|access-date=21 November 2016|date=1 January 2005}}</ref>​ ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បានស្តេចក្វាំងគែថូមហារាជ​វាយ​ឈ្នះ​យ៉ាង​ខ្លាំងនិងបដិសេធ<ref>{{cite book|last1=Yu|first1=Chai-Shin|title=The New History of Korean Civilization|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4620-5559-3|page=27|url=https://books.google.com/books?id=TYKNdiDCGLAC&pg=PA27|access-date=21 November 2016|year=2012}}{{self-published source|date=December 2017}}</ref>{{Self-published inline|certain=yes|date=December 2017}}​ ស៊ីល្លាគឺតូចបំផុត និងខ្សោយបំផុតក្នុងចំណោមបី​ ប៉ុន្តែបានប្រើមធ្យោបាយការទូតដ៏មានល្បិចដើម្បីបង្កើតកតិកាសញ្ញាឱកាសនិយមនិងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអាណាចក្រកូរ៉េដែលមានអំណាចជាង​ ហើយទីបំផុត[[រាជវង្សថាង]]ដើម្បីទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ដ៏អស្ចារ្យ។<ref>{{cite book|last1=Kim|first1=Jinwung|title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-00024-8|pages=44–45|url=https://books.google.com/books?id=s2EVi-MpnUsC&pg=PA44|access-date=12 September 2016|year=2012}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wells|first1=Kenneth M.|title=Korea: Outline of a Civilisation|publisher=Brill|isbn=978-90-04-30005-7|pages=18–19|url=https://books.google.com/books?id=6zoLCgAAQBAJ&pg=PA18|access-date=12 September 2016|date=3 July 2015}}</ref> ការបង្រួបបង្រួមរបស់បីអាណាចក្រដោយអាណាចក្រស៊ីល្លាក្នុងឆ្នាំ៦៧៦ បាននាំទៅដល់សម័យកាលនៃរដ្ឋខាងជើងខាងត្បូង ដែលភាគច្រើននៃឧបទ្វីបកូរ៉េត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[អាណាចក្របង្រួបបង្រួមស៊ីល្លា|អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយ]] ខណៈពេលដែល[[អាណាចក្របាល់ហែ]]គ្រប់គ្រងផ្នែកខាងជើង​ បាល់ហែបានបង្កើតឡើងដោយ[[ព្រះម្ចាស់កូនៃបាល់ហែ|ឧត្តមសេនីយ៍កូគូរ្យ៉រ]] និងត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋស្នងតំណែងរបស់កូគូរ្យ៉រ កំឡុងពេលកំពស់ បាល់ហែបានគ្រប់គ្រងភាគច្រើនរបស់ម៉ានជូរីនិងផ្នែករបស់ចុងបូព៌ារបស់រុស្ស៊ី ហើយត្រូវបានគេហៅថា​​ "ប្រទេសរុងរឿងនៅបូព៌ា"<ref>{{cite book|last1=Injae|first1=Lee|last2=Miller|first2=Owen|last3=Jinhoon|first3=Park|last4=Hyun-Hae|first4=Yi|title=Korean History in Maps|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-09846-6|pages=64–65|url=https://books.google.com/books?id=46OTBQAAQBAJ&pg=PA64|access-date=24 February 2017|date=15 December 2014}}</ref> អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយគឺជាយុគសម័យមាសនៃសិល្បៈ និងវប្បធម៌<ref>{{cite book|last1=DuBois|first1=Jill|title=Korea|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-1786-6|page=[https://archive.org/details/koreadubo00dubo/page/22 22]|url=https://archive.org/details/koreadubo00dubo|url-access=registration|quote=golden age of art and culture.|access-date=29 July 2016|year=2004}}</ref><ref>{{cite book|last1=Randel|first1=Don Michael|title=The Harvard Dictionary of Music|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01163-2|page=273|url=https://books.google.com/books?id=02rFSecPhEsC&q=%22golden+age+of+artistic+and+cultural+achievement%22|access-date=29 July 2016|year=2003}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hopfner|first1=Jonathan|title=Moon Living Abroad in South Korea|publisher=Avalon Travel|isbn=978-1-61238-632-4|page=21|url=https://books.google.com/books?id=MhwXBQAAQBAJ&q=%22cultural+and+political+golden+age%22|access-date=29 July 2016|date=10 September 2013}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kim|first1=Djun Kil|title=The History of Korea|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-03853-2|page=47|url=https://books.google.com/books?id=ci_iGuAAqmsC&pg=PA47|access-date=30 September 2016|date=30 January 2005}}</ref> ដូចដែលបានបង្ហាញដោយ[[ហ្វាំងរ្យ៉ុងសា]] [[សក់គូរ៉ាំ]] និង[[កណ្ដឹងនៃស្ដេចសង់ដក់|កណ្ដឹងអេមីល]] ទំនាក់​ទំនង​រវាង​កូរ៉េ​និង​ចិន​នៅ​តែ​មាន​សន្តិភាព​គួរសម​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នេះ អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយបានអនុវត្តលើសមិទ្ធិផលសមុទ្ររបស់អាណាចក្រប៊ែកជេ​​ ដែលដើរតួដូចជាហ្វីនីស៊ីរបស់អាស៊ីបូព៌ាមជ្ឈិមសម័យ<ref>{{cite book|last1=Kitagawa|first1=Joseph|title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-87590-8|page=348|url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ&q=%22the+Phoenicia+of+medieval+East+Asia%22|access-date=21 July 2016|date=5 September 2013}}</ref>​ ហើយក្នុង​អំឡុង​សតវត្ស​ទី​ ៨ និង​ទី​ ៩ បាន​ត្រួតត្រា​សមុទ្រ​នៃ​អាស៊ី​បូព៌ានិងពាណិជ្ជកម្មរវាងចិន កូរ៉េ​ និងជប៉ុន គួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតក្នុងអំឡុងពេល[[ចាំង បូកូ]] លើស​ពី​នេះ​ទៀតជនជាតិស៊ីល្លាបង្កើតសហគមន៍នៅបរទេសក្នុងចិននៅលើ[[ឧបទ្វីបសានតុង]]និងមាត់[[ទន្លេយ៉ាងហ្ស៊ី]]<ref>{{cite book|last1=Gernet|first1=Jacques|title=A History of Chinese Civilization|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-49781-7|page=[https://archive.org/details/historyofchinese00gern/page/291 291]|url=https://archive.org/details/historyofchinese00gern|url-access=registration|quote=Korea held a dominant position in the north-eastern seas.|access-date=21 July 2016|date=31 May 1996}}</ref><ref>{{cite book|last1=Reischauer|first1=Edwin Oldfather|title=Ennins Travels in Tang China|publisher=John Wiley & Sons Canada, Limited|isbn=978-0-471-07053-5|pages=276–283|url=https://books.google.com/books?id=HXqEAAAACAAJ|access-date=21 July 2016|quote=From what Ennin tells us, it seems that commerce between East China, Korea and Japan was, for the most part, in the hands of men from Silla. Here in the relatively dangerous waters on the eastern fringes of the world, they performed the same functions as did the traders of the placid Mediterranean on the western fringes. This is a historical fact of considerable significance but one which has received virtually no attention in the standard historical compilations of that period or in the modern books based on these sources. ... While there were limits to the influence of the Koreans along the eastern coast of China, there can be no doubt of their dominance over the waters off these shores. ... The days of Korean maritime dominance in the Far East actually were numbered, but in Ennin's time the men of Silla were still the masters of the seas in their part of the world.|date=1 May 1955}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kim|first1=Djun Kil|title=The History of Korea, 2nd Edition|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-582-4|page=3|url=https://books.google.com/books?id=IgxvBAAAQBAJ&q=%22Greater+Silla+dominated+the+Yellow+Sea%2C+the+East+China+Sea%2C+and+the+South+%28Korea%29+Sea+with+trade+between+Tang+China+and+Nara-Heian+Japan.%22|access-date=21 July 2016|date=30 May 2014}}</ref><ref>{{cite book|last1=Seth|first1=Michael J.|title=A Concise History of Korea: From the Neolithic Period Through the Nineteenth Century|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-4005-7|page=65|url=https://books.google.com/books?id=Qe4PoOd89XIC&q=%22Koreans+dominated+the+commerce+of+Northeast+Asia+in+the+eighth+and+ninth+centuries%22|access-date=21 July 2016|year=2006}}</ref> អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយជា​ប្រទេស​ដែល​រីក​ចម្រើននិង​សម្បូរ​បែប<ref>{{cite book|last1=MacGregor|first1=Neil|title=A History of the World in 100 Objects|publisher=Penguin UK|isbn=978-0-14-196683-0|url=https://books.google.com/books?id=r3mUtaSxCncC&pg=PT408|access-date=30 September 2016|date=6 October 2011}}</ref> និង​រាជធានី[[គ្យុងជូ]]<ref>{{cite book|last1=Chŏng|first1=Yang-mo|last2=Smith|first2=Judith G.|title=Arts of Korea|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-0-87099-850-8|page=230|url=https://books.google.com/books?id=DnaiYKYmQegC&pg=PA230|access-date=30 September 2016|year=1998}}</ref>​ ជាទីក្រុងធំជាងគេទី៤ នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite book|last1=International|first1=Rotary|title=The Rotarian|publisher=Rotary International|page=28|url=https://books.google.com/books?id=HjIEAAAAMBAJ&pg=PA28|access-date=30 September 2016|date=April 1989}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ross|first1=Alan|title=After Pusan|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-29935-5|url=https://books.google.com/books?id=bur02Vwn9jgC&pg=PT20|access-date=30 September 2016|date=17 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mason|first1=David A.|title=Gyeongju, Korea's treasure house|url=http://www.korea.net/NewsFocus/Column/view?articleId=109953|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003092928/http://www.korea.net/NewsFocus/Column/view?articleId=109953|archive-date=3 October 2016|access-date=30 September 2016|publisher=Korean Culture and Information Service (KOCIS)|archivedate=3 តុលា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003092928/http://www.korea.net/NewsFocus/Column/view?articleId=109953}}</ref><ref>{{cite book|last1=Adams|first1=Edward Ben|title=Koreaʾs pottery heritage|publisher=Seoul International Pub. House|page=53|url=https://books.google.com/books?id=riLrAAAAMAAJ&q=%22Kyongju+City+became+one+of+the+most+influential+centers+of+Asia+and+fourth+largest+city+in+the+ancient+world+during+this+period%22|access-date=30 September 2016|year=1990|isbn=9788985113069}}</ref> ពុទ្ធសាសនា​រីក​ចម្រើន​ក្នុង​សម័យ​នេះ ហើយពុទ្ធសាសនិកកូរ៉េជាច្រើនបានទទួលកិត្តិនាមយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកជនចិន<ref>{{cite book|last1=Mun|first1=Chanju|last2=Green|first2=Ronald S.|title=Buddhist Exploration of Peace and Justice|publisher=Blue Pine Books|isbn=978-0-9777553-0-1|page=147|url=https://books.google.com/books?id=au1oD1kKv94C&q=%22Korean+Buddhist+monks+such+as+Woncheuk%2C+Wonhyo+and+Uisang+enjoyed+a+very+high+fame+among+Chinese+Buddhists%22|access-date=29 July 2016|year=2006}}</ref> និងបានរួមចំណែកដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន<ref>{{cite book|last1=McIntire|first1=Suzanne|last2=Burns|first2=William E.|title=Speeches in World History|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2680-7|page=87|url=https://books.google.com/books?id=L-6ghsWDMTAC&q=%22Korean+thinkers+made+reciprocal+contributions+to+Chinese+Buddhism%22|access-date=29 July 2016|date=25 June 2010}}</ref> រួមទាំង: [[វ៉ុនឈឹក]], [[វ៉ុនហ្យូ]], [[អ៊ឹយសាំង]], [[គីម ហ្វាសាំង|មូសាំង]]<ref>{{cite book|last1=Jr|first1=Robert E. Buswell|last2=Jr|first2=Donald S. Lopez|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4805-8|page=187|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&pg=PA187|access-date=29 July 2016|date=24 November 2013}}</ref><ref>{{cite book|last1=Poceski|first1=Mario|title=Ordinary Mind as the Way: The Hongzhou School and the Growth of Chan Buddhism|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804320-1|page=24|url=https://books.google.com/books?id=5fwRXrVPh-cC&pg=PA24|access-date=29 July 2016|date=13 April 2007}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wu|first1=Jiang|last2=Chia|first2=Lucille|title=Spreading Buddha's Word in East Asia: The Formation and Transformation of the Chinese Buddhist Canon|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-54019-3|page=155|url=https://books.google.com/books?id=IX7ICgAAQBAJ&pg=PA155|access-date=29 July 2016|date=15 December 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wright|first1=Dale S.|title=The Zen Canon: Understanding the Classic Texts|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988218-2|url=https://books.google.com/books?id=JfHQCwAAQBAJ&pg=PT124|access-date=29 July 2016|date=25 March 2004}}</ref> និង [[គីម ក្យូកាក់]] ហើយព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីល្លាដែលឥទ្ធិពលរបស់វាបានធ្វើឱ្យ[[ភ្នំជីវហួ]] ភ្នំពិសិដ្ឋមួយក្នុងចំណោមភ្នំទាំងបួននៃព្រះពុទ្ធសាសនាចិន<ref>{{cite book|last1=Su-il|first1=Jeong|title=The Silk Road Encyclopedia|publisher=Seoul Selection|isbn=978-1-62412-076-3|url=https://books.google.com/books?id=UgOwDAAAQBAJ&pg=PT668|access-date=29 July 2016|date=18 July 2016}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nikaido|first1=Yoshihiro|title=Asian Folk Religion and Cultural Interaction|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=978-3-8470-0485-1|page=137|url=https://books.google.com/books?id=TozUCgAAQBAJ&pg=PA137|access-date=29 July 2016|date=28 October 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Leffman|first1=David|last2=Lewis|first2=Simon|last3=Atiyah|first3=Jeremy|title=China|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-019-0|page=519|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA519|access-date=29 July 2016|year=2003}}</ref><ref>{{cite book|last1=Leffman|first1=David|title=The Rough Guide to China|publisher=Penguin|isbn=978-0-241-01037-2|url=https://books.google.com/books?id=FjqJAwAAQBAJ&pg=PT509|access-date=29 July 2016|date=2 June 2014}}</ref><ref>{{cite book|title=DK Eyewitness Travel Guide: China|publisher=Penguin|isbn=978-1-4654-5567-3|page=240|url=https://books.google.com/books?id=rm7XCwAAQBAJ&pg=PA240|access-date=29 July 2016|date=21 June 2016}}</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} អាណាចក្រស៊ីល្លាក្រោយចុះខ្សោយនៅក្រោមជម្លោះផ្ទៃក្នុងនិងការរស់ឡើងវិញរបស់អាណាចក្រប៊ែកជេនិងកូគូរ្យ៉រ ដែលនាំទៅដល់សម័យបីអាណាចក្រក្រោយនៅចុងសតវត្សទី9។ === រាជវង្សបង្រួបបង្រួម === [[ឯកសារ:창덕궁_전경_(2014)_(cropped).jpg|រូបភាពតូច|ព្រះបរមរាជវាំងឆាំងដក់, ព្រះបរមរាជវាំងដ៏អស្ចារ្យមួយក្នុងចំណោមមហាវិមានទាំងប្រាំដែលត្រូវបានសាងសង់កំឡុងពេលសម័យចូសន់និងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយទៀតរបស់អង្គការយូណេស្កូ]] នៅឆ្នាំ៩៣៦ បីក្រោយអាណាចក្រត្រូវបានបង្រួបបង្រួមដោយ[[ព្រះម្ចាស់ថែចូនៃកូរ្យ៉|វ៉ាំងកន់]] កូនចៅរបស់អភិជនកូគូរ្យ៉<ref>{{cite book|last1=박|first1=종기|script-title=ko:고려사의 재발견: 한반도 역사상 가장 개방적이고 역동적인 500년 고려 역사를 만나다|publisher=휴머니스트|isbn=978-89-5862-902-3|url=https://books.google.com/books?id=Qn6TCgAAQBAJ&pg=PT59|access-date=27 October 2016|language=ko|date=24 August 2015}}</ref> ដែលបានបង្កើត[[កូរ្យ៉]]ជារដ្ឋស្នងតំណែងរបស់[[អាណាចក្រកូគូរ្យ៉|កូគូរ្យ៉]]<ref name="Koryo2" /><ref name="Koryo3" /><ref name="Koryo4" /> អាណាចក្របាល់ហែបានធ្លាក់ទៅ[[រាជវង្សលៀវ|អាណាចក្រឃីតាន់]]ក្នុងឆ្នាំ៩២៦ ហើយមួយទស្សវត្សរ៍ក្រោយមក [[ដែ ក្វាំងហ្យុន|មកុដរាជកុមារបាល់ហែចុងក្រោយ]]បានភៀសខ្លួនទៅកូរ្យ៉ ដែលជាកន្លែងដែលទ្រង់ត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅនិងរួមបញ្ចូលនៅក្នុងគ្រួសារគ្រប់គ្រងដោយវ៉ាំងកន់ដូច្នេះការបង្រួបបង្រួមប្រទេសស្នងតំណែងទាំងពីររបស់កូគូរ្យ៉<ref>{{cite book|last1=Lee|first1=Ki-Baik|title=A New History of Korea|date=1984|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-674-61576-2|page=103|quote=When Parhae perished at the hands of the Khitan around this same time, much of its ruling class, who were of Koguryŏ descent, fled to Koryŏ. Wang Kŏn warmly welcomed them and generously gave them land. Along with bestowing the name Wang Kye ("Successor of the Royal Wang") on the Parhae crown prince, Tae Kwang-hyŏn, Wang Kŏn entered his name in the royal household register, thus clearly conveying the idea that they belonged to the same lineage, and also had rituals performed in honor of his progenitor. Thus Koryŏ achieved a true national unification that embraced not only the Later Three Kingdoms but even survivors of Koguryŏ lineage from the Parhae kingdom.}}</ref> ដូចជាស៊ីល្លា កូរ្យ៉គឺជារដ្ឋដែលមានវប្បធម៌ខ្ពស់ និងបានបង្កើតរោងពុម្ពប្រភេទដែកដែលអាចចល័តបាន<ref name="print_a">{{cite web|title=Korean Classics : Asian Collections: An Illustrated Guide (Library of Congress – Asian Division)|url=https://www.loc.gov/rr/asian/guide/guide-korean.html|access-date=19 August 2016|publisher=Library of Congress}}</ref><ref name="print_b">{{cite web|title=Gutenberg Bible|url=http://www.bl.uk/learning/timeline/item100565.html|access-date=19 August 2016|publisher=British Library|archivedate=25 តុលា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161025033159/http://www.bl.uk/learning/timeline/item100565.html|url-status=dead}}</ref><ref name="print_c">{{cite web|title=Korea, 1000–1400 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/07/eak.html|access-date=19 August 2016|publisher=The Metropolitan Museum of Art}}</ref><ref name="print_d">{{Cite encyclopedia|title=Movable type|encyclopedia=A Dictionary of Media and Communication|editor-last1=Chandler|editor-first1=Daniel|editor-last2=Munday|editor-first2=Rod|date=2016|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100213284|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/acref/9780199568758.001.0001|access-date=19 August 2016|last1=Chandler|first1=Daniel|last2=Munday|first2=Rod|isbn=978-0-19-956875-8}}</ref><ref name="print_e">{{cite book|last1=Ebrey|first1=Patricia Buckley|last2=Walthall|first2=Anne|title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-52867-0|url=https://books.google.com/books?id=QfkWAAAAQBAJ&q=%22Korea+led+the+world+in+inventing+metal+movable-type+printing+in+1234%22|access-date=19 August 2016|date=1 January 2013}}</ref><ref>{{cite web|date=29 July 2010|title=World Treasures: Beginnings|url=https://www.loc.gov/exhibits/world/world-record.html#obj152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160829232346/http://www.loc.gov/exhibits/world/world-record.html|archive-date=29 August 2016|access-date=15 July 2016|publisher=Library of Congress|archivedate=29 សីហា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829232346/http://www.loc.gov/exhibits/world/world-record.html#obj152}}</ref><ref>{{cite web|title=Digital Jikji|url=http://www.digitaljikji.net/digital_jikji/main.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110313032939/http://www.digitaljikji.net/digital_jikji/main.asp|archive-date=13 March 2011|access-date=25 April 2010|publisher=Digital Jikji|archivedate=25 កុម្ភៈ 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225221903/http://www.digitaljikji.net/}}</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} ក្រោយ​ឈ្នះ​អាណាចក្រឃីតាន់ ដែលជាអាណាចក្រដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅសម័យរបស់វា<ref>{{cite book|last1=Bulliet|first5=Lyman|access-date=12 September 2016|url=https://books.google.com/books?id=E9sbCgAAQBAJ&pg=PA264|page=264|isbn=978-1-285-44551-9|publisher=Cengage Learning|title=The Earth and Its Peoples, Brief: A Global History|last5=Johnson|first1=Richard|first4=Steven|last4=Hirsch|first3=Daniel|last3=Headrick|first2=Pamela|last2=Crossley|date=1 January 2014}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cohen|first1=Warren I.|title=East Asia at the Center: Four Thousand Years of Engagement with the World|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50251-1|page=107|url=https://books.google.com/books?id=Okjd2rDwb8IC&pg=PA107|access-date=12 September 2016|date=20 December 2000}}</ref> ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ្យ៉–ឃីតាន់]] កូរ្យ៉បានឆ្លងកាត់យុគសម័យមាសដែលមានរយៈពេលមួយសតវត្រ ក្នុងអំឡុងពេលដែល[[ព្រះត្រៃបិដកកូរ៉េ]]ត្រូវបានបញ្ចប់និងមានការវិវឌ្ឍន៍ដ៏អស្ចារ្យក្នុងការបោះពុម្ព និងការផ្សាយ លើកកម្ពស់ការរៀនសូត្រនិងការចែកចាយចំណេះដឹងលើទស្សនវិជ្ជា អក្សរសាស្ត្រ សាសនា និងវិទ្យាសាស្ត្រ ដោយឆ្នាំ១១០០ មានសាកលវិទ្យាល័យចំនួន១២ ដែលបង្កើតអ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏ល្បីល្បាញ<ref>{{cite book|last1=Lee|first1=Kenneth B.|title=Korea and East Asia: The Story of a Phoenix|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-95823-7|page=61|url=https://books.google.com/books?id=XrZQs-6KswMC&pg=PA61|access-date=28 July 2016|year=1997}}</ref><ref>{{cite book|last1=Bowman|first1=John|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50004-3|page=[https://archive.org/details/columbiachronolo00john/page/202 202]|url=https://archive.org/details/columbiachronolo00john|url-access=registration|quote=The Mongolian-Khitan invasions of the late tenth century challenge the stability of the Koryo government, but a period of prosperity follows the defeat of the Khitan in 1018..|access-date=1 August 2016|date=5 September 2000}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ [[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅកូរ៉េ|ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល]]នៅសតវត្សទី១៣ បានធ្វើឱ្យអាណាចក្រចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង កូរ្យ៉មិនដែលត្រូវបានសញ្ជ័យដោយម៉ុងហ្គោលទេ ប៉ុន្តែហត់នឿយបន្ទាប់ពីបីទសវត្សរ៍នៃការប្រយុទ្ធ តុលាការកូរ៉េបានបញ្ជូនព្រះអង្គម្ចាស់មកុដរបស់ខ្លួនទៅកាន់រាជធានីរាជវង្សយួនដើម្បីស្បថភក្ដីភាពជាមួយ[[គុបឡៃ ខាន]] ដែល​បាន​ទទួល​យក និង​បាន​រៀប​ការ​ជា​មួយ​នឹង​បុត្រី​របស់​ព្រះអង្គ​ជាមួយ​នឹង​រាជទាយាទ​កូរ៉េ<ref name="Mongols">{{cite book|last1=Lee|first1=Kenneth B.|title=Korea and East Asia: The Story of a Phoenix|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-95823-7|page=72|url=https://books.google.com/books?id=XrZQs-6KswMC&pg=PA72|access-date=12 November 2016|year=1997}}</ref> ចាប់ពីពេលនេះតទៅ កូរ្យ៉បន្តគ្រប់គ្រងប្រទេសកូរ៉េ ទោះ​បី​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ដៃ​ទន្លេ​របស់​ម៉ុងហ្គោល​ក្នុង​រយៈ​ពេល ៨៦ ឆ្នាំ​បន្ទាប់​ក៏​ដោយ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ប្រជាជាតិទាំងពីរបានជាប់ទាក់ទងគ្នា នៅពេលដែលស្តេចកូរ៉េបន្តបន្ទាប់ទាំងអស់បានរៀបការជាមួយព្រះនាងម៉ុងហ្គោល<ref name="Mongols" /> ហើយ[[អធិរាជនីគី|អធិរាជនីចុងក្រោយ]]នៃរាជវង្សយួនគឺជាព្រះនាងកូរ៉េ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ កូរ្យ៉​បាន​បណ្ដេញ​ម៉ុងហ្គោល​ចេញ​ដើម្បី​ដណ្តើម​យក​ទឹកដី​ភាគ​ខាង​ជើង​របស់​ខ្លួន​ឡើង​វិញ វាយលុក[[លៀវយ៉ាង]]យ៉ាងខ្លី និងកម្ចាត់ការលុកលុយដោយក្រុម[[ការឈ្លានពានរបស់ពួកជូតឈ្នួតក្រហមនៅកូរ្យ៉|ជូតឈ្នួតក្រហម]] ទោះយ៉ាងណានៅឆ្នាំ១៩៣២ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះម្ចាស់ថែចូនៃចូសន់|យី សុងក្យែ]] ដែលត្រូវបានបញ្ជាឱ្យវាយប្រហារប្រទេសចិន បានបង្វែរកងទ័ពរបស់គាត់ហើយធ្វើរដ្ឋប្រហារ។ យី សុងក្យែបាន​ប្រកាស​ឈ្មោះ​ថ្មី​របស់​ប្រទេស​កូរ៉េ​ថា ចូសន់ ដោយយោងទៅលើកូចូសន់ ហើយបានផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅហាន់សង់ (ឈ្មោះចាស់មួយនៃទីក្រុង[[សេអ៊ូល]])<ref>{{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-61576-2|page=165|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&q=%22Yi+Song-gye+named+his+dynasty+Choson%22|access-date=19 November 2016|year=1984}}</ref> ២០០ឆ្នាំដំបូងនៃរាជវង្សចូសន់ត្រូវបានសម្គាល់ដោយសន្តិភាព​ ហើយបានឃើញការរីកចំរើនដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ<ref>{{cite book|last1=Selin|first1=Helaine|title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Westen Cultures|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-94-017-1416-7|pages=505–506|url=https://books.google.com/books?id=GzjpCAAAQBAJ&pg=PA505|access-date=27 July 2016|date=11 November 2013}}</ref><ref>{{cite book|last1=Haralambous|first1=Yannis|last2=Horne|first2=P. Scott|title=Fonts & Encodings|publisher=O'Reilly Media, Inc.|isbn=978-0-596-10242-5|page=155|url=https://books.google.com/books?id=qrElYgVLDwYC&pg=PA155|access-date=8 November 2016|date=28 November 2007}}</ref> និងការអប់រំ<ref>{{cite book|last1=Lee|first1=Kenneth B.|title=Korea and East Asia: The Story of a Phoenix|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-95823-7|page=86|url=https://books.google.com/books?id=XrZQs-6KswMC&pg=PA86|access-date=27 July 2016|year=1997}}</ref> ក៏ដូចជាការបង្កើតអក្សរ[[ហាន់ហ្គឹល]]ដោយស្តេច[[សេចុងមហារាជ]]ដើម្បីលើកកម្ពស់អក្ខរកម្មក្នុងចំណោមប្រជាជនសាមញ្ញ<ref name="Hangul">{{cite book|last1=Koerner|first1=E.F.K.|last2=Asher|first2=R. E.|title=Concise History of the Language Sciences: From the Sumerians to the Cognitivists|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4832-9754-5|page=54|url=https://books.google.com/books?id=VCqLBQAAQBAJ&pg=PA54|access-date=8 November 2016|date=28 June 2014}}</ref> មនោគមវិជ្ជានៅសម័យនោះគឺ[[លទ្ធិខុងជឺកូរ៉េ|លទ្ធិខុងជឺនិយម]] ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយថ្នាក់សុនប៊ី អភិជន​ដែល​បាន​ឡើង​កាន់​តំណែង​នៃ​ទ្រព្យសម្បត្តិ និង​អំណាច​ដើម្បី​ដឹកនាំ​ជីវិត​នៃ​ការ​សិក្សា​និង​សុចរិតភាព ចន្លោះឆ្នាំ១៥៩២ ដល់ ១៥៩៨ [[ថូយ៉ូតូមី ហ៊ីដេយ៉ុស៊ី]]​ បានចាប់ផ្តើម[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅកូរ៉េ (ឆ្នាំ ១៥៩២-១៥៩៨)|ការលុកលុយប្រទេសកូរ៉េ]] ប៉ុន្តែការឈានទៅមុខរបស់គាត់ត្រូវបានរារាំងដោយកងកម្លាំងកូរ៉េ (ជាពិសេសគឺកងទ័ពជើងទឹកចូសន់ដឹកនាំដោយឧត្តមនាវីឯក [[យី ស៊ុនស៊ីន]] និង "[[កប៉ាល់អណ្តើក]]" ដ៏ល្បីល្បាញរបស់គាត់)<ref name="Turnbull 17">{{cite book|last=Turnbull|first=Stephen|date=20 November 2012|title=The Samurai Invasion of Korea 1592–98|url=https://books.google.com/books?id=ikuPGl5FEQcC&q=japanese+invasion+of+korea+defeat&pg=PA17|publisher=Osprey Publishing|page=17|isbn=978-1-78200-712-8|access-date=25 March 2015}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "His naval victories were to prove decisive in the Japanese defeat, although Yi was to die during his final battle in 1598."</ref><ref name="Perez 2013 140">{{cite book|title=Japan At War: An Encyclopedia|last=Perez|first=Louis|url=https://books.google.com/books?id=RHXG0JV9zEkC&pg=PA140|year=2013|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|page=140|isbn=978-1-59884-741-3}}"Just as a complete Japanese victory appeared imminent, Admiral Yi entered the war and quickly turned the tide."</ref><ref name="Perez 2013 140–141">{{cite book|title=Japan At War: An Encyclopedia|last=Perez|first=Louis|url=https://books.google.com/books?id=RHXG0JV9zEkC|year=2013|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|pages=140–141|isbn=978-1-59884-741-3}}"Yi's successes gave Korea complete control of the sea lanes around the peninsula, and the Korean navy was able to intercept most of the supplies and communications between Japan and Korea"</ref><ref name="Elisonas, Jurgis 1991. pp. 278">Elisonas, Jurgis. "The inseparable trinity: Japan's relations with China and Korea". ''The Cambridge History of Japan''. Vol. 4. Ed. John Whitney Hall. Cambridge: Cambridge University Press, 1991. p. 278</ref><ref name="Lee, Ki-baik 1984. pp. 212">Lee, Ki-baik. A New History of Korea. Trans. Edward W. Wagner and Edward J. Schultz. Seoul: Ilchokak, 1984. pp. 212</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} ដោយ​មាន​ជំនួយ​ពី​[[កងទ័ពសុចរិត|កងជីវពល​ទ័ព​សុចរិត]]​ដែល​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ជន​ស៊ីវិល​កូរ៉េ និងកងទ័ពចិន[[រាជវង្សមិង|រាជវង្សមីង]] តាមរយៈសមរភូមិជោគជ័យជាបន្តបន្ទាប់ នៅទីបំផុត កងកម្លាំងជប៉ុនត្រូវបានបង្ខំឱ្យដកខ្លួនចេញ ហើយទំនាក់ទំនងរវាងភាគីទាំងអស់បានក្លាយជាធម្មតា យ៉ាងណាក៏ដោយ [[ជនជាតិម៉ាន់ជូ|ម៉ាន់ជូ]]បានទាញយកប្រយោជន៍ពីរដ្ឋដែលខ្សោយសង្រ្គាមចូសន់ហើយបានឈ្លានពាននៅឆ្នាំ១៦២៧ និង ១៦៣៧ រួច​បន្ត​ទៅ​ច្បាំង​ដណ្តើម​រាជវង្ស​មីង​ដែល​មាន​អស្ថិរភាព បន្ទាប់ពីការធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងធម្មតាជាមួយ[[រាជវង្សឈីង]]ថ្មី ចូសន់មានបទពិសោធន៍ជិត ២០០ ឆ្នាំនៃសន្តិភាព ស្តេច[[យ៉ុងចូនៃចូសន់|យ៉ុងចូ]]និង[[ចុងចូនៃចូសន់|ចុងចូ]]ជាពិសេសបានដឹកនាំការបង្កើតឡើងវិញថ្មីនៃរាជវង្សចូសន់ក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៨<ref>{{cite book|last1=신형식|title=A Brief History of Korea|publisher=Ewha Womans University Press|isbn=978-89-7300-619-9|url=https://books.google.com/books?id=o-WlUd3cjh0C&pg=PT98|access-date=8 November 2016|date=January 2005}}</ref><ref>{{cite book|last1=Beirne|first1=Paul|title=Su-un and His World of Symbols: The Founder of Korea's First Indigenous Religion|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-04749-0|url=https://books.google.com/books?id=8OPeCwAAQBAJ&pg=PT38|access-date=8 November 2016|date=April 2016}}</ref> នៅសតវត្សទី១៩ រាជវង្សក្មេកត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាល នាំឱ្យមានអំពើពុករលួយដ៏ធំនិងធ្វើឱ្យរដ្ឋចុះខ្សោយ ហើយភាពក្រីក្រធ្ងន់ធ្ងរនិងការបះបោររបស់កសិករនៅទូទាំងប្រទេស​ ជាងនេះទៅទៀត រដ្ឋាភិបាលចូសន់បានអនុម័តគោលនយោបាយឯកោនិយមយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ទទួលបានរហស្សនាមថា "[[នគរឥសី]]" ប៉ុន្តែទីបំផុតបានបរាជ័យក្នុងការការពារខ្លួនប្រឆាំងនឹង[[ចក្រពត្តិនិយម]] ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យបើកព្រំដែនរបស់ខ្លួន បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ]] និង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន]] កូរ៉េត្រូវបាន[[កូរ៉េក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ជប៉ុន|បញ្ចូលដោយជប៉ុន]] (ឆ្នាំ១៩១០-១៩៤៥) ឆ្ពោះទៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្នើឱ្យបែងចែកឧបទ្វីបកូរ៉េជាតំបន់កាន់កាប់ពីរ (សហរដ្ឋអាមេរិកនិងសូវៀតមួយ) [[ឌីន រ៉ាកស៍]] និង [[ឆាលស៍ អេចបូនស្ទីលទី៣]] បានស្នើរ[[៣៨ប៉ារ៉ាឡែលខាងជើង|ប៉ារ៉ាឡែលទី៣៨]] ជាបន្ទាត់បែងចែក​ ដូចដែលវាបានដាក់ទីក្រុងសេអ៊ូលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ចំពោះការភ្ញាក់ផ្អើលរបស់រ៉ាកស៍និងបូនស្ទីល​ សូវៀតបានទទួលយកសំណើរបស់ពួកគេ ហើយយល់ព្រមបែងចែកកូរ៉េ។<ref>{{cite web|last1=Fry|first1=Michael|date=5 August 2013|title=National Geographic, Korea, and the 38th Parallel|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/130805-korean-war-dmz-armistice-38-parallel-geography|access-date=15 May 2021|publisher=National Geographic|language=en|archivedate=25 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225074751/https://www.nationalgeographic.com/science/article/130805-korean-war-dmz-armistice-38-parallel-geography|url-status=dead}}</ref> === ប្រវត្តិសាស្រ្តទំនើប === ទោះបីជាមានផែនការដំបូងរបស់ប្រទេស[[ការបង្រួបបង្រួមកូរ៉េ|កូរ៉េបង្រួបបង្រួម]]នៅក្នុង[[សេចក្តីថ្លែងការណ៍ទីក្រុងគែរឆ្នាំ១៩៤៣]] ក៏ដោយ​ ការកើនឡើងរបស់ជម្លោះ[[សង្គ្រាមត្រជាក់|សង្រ្គាមត្រជាក់]]រវាង[[សហភាពសូវៀត]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅទីបំផុតបាននាំឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដាច់ដោយឡែក​ ម្នាក់ៗមានមនោគមវិជ្ជារៀងៗខ្លួន ឈាន​ដល់​[[ការ​បែង​ចែក​ប្រទេស​កូរ៉េ​|ការ​បែង​ចែក​ប្រទេស​កូរ៉េ]]​ជា​ពីរ​អង្គភាព​នយោបាយ​នៅ​ឆ្នាំ១៩៤៨ នៅ​ភាគ​ខាងត្បូង [[អ៊ី ស៊ឹងម៉ាន់]] ដែលជាគូប្រជែងរបស់លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត ដែលត្រូវបានគាំទ្រ និងតែងតាំងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបានឈ្នះការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់សាធារណរដ្ឋកូរ៉េដែលទើបនឹងប្រកាសកាលពីខែឧសភា នៅ​ភាគ​ខាងជើង ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ អតីតទ័ពព្រៃប្រឆាំងជប៉ុន និងជាសកម្មជនកុម្មុយនិស្ត [[គីម អ៊ីលស៊ុង]]ត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតកូរ៉េក្នុងខែកញ្ញា។[[ឯកសារ:South_Korea's_GDP_(PPP)_growth_from_1911_to_2008.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦២ និង ១៩៩៤ [[សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង|សេដ្ឋកិច្ចកូរ៉េខាងត្បូង]]កើនឡើងជាមធ្យម១០% ក្នុងមួយឆ្នាំ, ជំរុញដោយកំណើនការនាំចេញប្រចាំឆ្នាំ២០%,<ref name="worldbank.org">{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/korea/overview|title=Republic of Korea|work=worldbank.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502130240/http://www.worldbank.org/en/country/korea/overview|archive-date=2 May 2014|access-date=16 វិច្ឆិកា 2021|archivedate=2 ឧសភា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502130240/http://www.worldbank.org/en/country/korea/overview}}</ref> នៅ​ក្នុង​សម័យ​មួយ​ដែល​គេ​ហៅ​ថា [[អព្ភូតហេតុ​នៅ​ទន្លេហាន់]]]] នៅខែតុលា សហភាពសូវៀតបានប្រកាសរដ្ឋាភិបាលរបស់គីម អ៊ីលស៊ុងជាអធិបតេយ្យភាពលើផ្នែកទាំងពីរ​ អង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសថាលោកអ៊ី ស៊ឹងម៉ាន់ជារដ្ឋាភិបាលជា​ "រដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់ដែលមានការគ្រប់គ្រង និងយុត្តាធិការប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពលើផ្នែកនោះរបស់ប្រទេសកូរ៉េ ដែលគណៈកម្មាធិការបណ្តោះអាសន្នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកកូរ៉េអាចសង្កេត និងពិគ្រោះ" និងរដ្ឋាភិបាល "ផ្អែកលើការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានសង្កេតឃើញដោយគណៈកម្មការបណ្ដោះអាសន្ន" បន្ថែមពីលើសេចក្តីថ្លែងការណ៍ថា "នេះគឺជារដ្ឋាភិបាលតែមួយគត់នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េ"<ref name="UN195">[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/043/66/IMG/NR004366.pdf?OpenElement "195 (III) The problem of the independence of Korea"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023061108/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/043/66/IMG/NR004366.pdf?OpenElement|date=23 October 2013}}, 12 December 1948, ''Resolutions Adopted by the General Assembly During its Third Session'', p. 25.</ref> មេដឹកនាំទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមការគាបសង្កត់ផ្តាច់ការលើគូប្រជែងនយោបាយរបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់របស់ពួកគេ ស្វែងរកការបង្រួបបង្រួមកូរ៉េក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេ ខណៈ​ដែល​សំណើ​សុំ​ជំនួយ​ផ្នែក​យោធា​របស់​កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង​ត្រូវ​បាន​អាមេរិក​បដិសេធ យោធារបស់កូរ៉េខាងជើងត្រូវបានពង្រឹងយ៉ាងខ្លាំងដោយសហភាពសូវៀត។ ==== សង្គ្រាមកូរ៉េ ==== នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥០ កូរ៉េខាងជើងឈ្លានពានកូរ៉េខាងត្បូង បញ្ឆេះ[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] ជម្លោះធំដំបូងរបស់សង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៣ នៅពេលនោះ សហភាពសូវៀតបានធ្វើពហិការអង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) ដូច្នេះហើយបានបាត់បង់សិទ្ធិវេតូរបស់ពួកគេ ប្រការនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យអង្គការសហប្រជាជាតិធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល នៅពេលដែលវាលេចចេញជារូបរាងថា កងកម្លាំងកំពូលកូរ៉េខាងជើងនឹងបង្រួបបង្រួមប្រទេសទាំងមូល សហភាពសូវៀត និងចិនបានគាំទ្រកូរ៉េខាងជើង ដោយមានការចូលរួមពី[[កងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តប្រជាជន|កងទ័ពចិន]]រាប់លាននាក់នៅពេលក្រោយ បន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​ធ្លាក់​ចុះ និង​លំហូរ​ដែល​ឃើញ​ភាគី​ទាំង​សង​ខាង​ប្រឈម​នឹង​ការ​ចាញ់​ដោយ​ការ​ខាត​បង់​យ៉ាង​ច្រើន​ក្នុង​ចំណោម​ជន​ស៊ីវិល​កូរ៉េ​ទាំង​ខាង​ជើង និង​ខាង​ត្បូង សង្គ្រាម​បាន​ឈាន​ដល់​ការ​ជាប់គាំង ក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាម គណបក្សរបស់អ៊ី ស៊ឹងម៉ាន់បានផ្សព្វផ្សាយគោលការណ៍ប្រជាជនតែមួយ (ដោយផ្អែកលើ[[មនោគម]]វិជ្ជារបស់អាល្លឺម៉ង់របស់​ [[ជនជាតិគ្រប់គ្រង|Herrenvolk]])​ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីកសាងពលរដ្ឋដែលស្តាប់បង្គាប់តាមរយៈភាពដូចគ្នារបស់ជនជាតិភាគតិច និងផ្តាច់ការអំពាវនាវដល់[[ជាតិនិយម]]។<ref name="Hwang93">Su-kyoung Hwang, ''Korea's Grievous War.'' Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2016; pg. 90–95.</ref> ការសប់សឹកក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ មិនដែលចុះហត្ថលេខាដោយកូរ៉េខាងត្បូងទេ​ បំបែក​ឧបទ្វីប​តាម​បណ្តោយ​[[តំបន់​គ្មាន​យោធាកូរ៉េ|តំបន់​គ្មាន​យោធា]]​ក្បែរ​បន្ទាត់​ព្រំដែន​ដើម គ្មាន​សន្ធិសញ្ញា​សន្តិភាព​ត្រូវ​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​ទេ ជា​លទ្ធផល​ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​នៅ​សល់​បច្ចេកទេស​ក្នុង​សង្គ្រាម មនុស្សប្រហែល ៣លាននាក់បានស្លាប់នៅក្នុងសង្គ្រាមកូរ៉េ ជាមួយនឹងចំនួនអ្នកស្លាប់ស៊ីវិលសមាមាត្រខ្ពស់ជាង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ]] ឬ[[សង្រ្គាមវៀតណាម]] ធ្វើឱ្យវាប្រហែលជាជម្លោះដ៏សាហាវបំផុតនៃសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ លើសពីនេះ ស្ទើរតែគ្រប់ទីក្រុងសំខាន់ៗរបស់ប្រទេសកូរ៉េត្រូវបានបំផ្លាញដោយសង្រ្គាម។<ref name="Kim p.45">{{cite book|last=Kim|first=Samuel S.|chapter=The Evolving Asian System|title=International Relations of Asia|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2014|isbn=978-1-4422-2641-8|page=45|quote=With three of the four major Cold War fault lines—divided Germany, divided Korea, divided China, and divided Vietnam—East Asia acquired the dubious distinction of having engendered the largest number of armed conflicts resulting in higher fatalities between 1945 and 1994 than any other region or sub-region. Even in Asia, while Central and South Asia produced a regional total of 2.8 million in human fatalities, East Asia's regional total is 10.4 million including the [[Chinese Civil War]] (1 million), the Korean War (3 million), the [[Vietnam War]] (2 million), and the [[Pol Pot]] [[Cambodian genocide|genocide]] in Cambodia (1 to 2 million).}}</ref><ref name="Cumings p. 35">{{cite book|last=Cumings|first=Bruce|author-link=Bruce Cumings|title=The Korean War: A History|publisher=[[Modern Library]]|year=2011|isbn=978-0-8129-7896-4|page=35|quote=Various encyclopedias state that the countries involved in the three-year conflict suffered a total of more than 4 million casualties, of which at least 2 million were civilians—a higher percentage than in World War II or Vietnam. A total of 36,940 Americans lost their lives in the Korean theater; of these, 33,665 were killed in action, while 3,275 died there of nonhostile causes. Some 92,134 Americans were wounded in action, and decades later, 8,176 were still reported as missing. South Korea sustained 1,312,836 casualties, including 415,004 dead. Casualties among other UN allies totaled 16,532, including 3,094 dead. Estimated North Korean casualties numbered 2 million, including about one million civilians and 520,000 soldiers. An estimated 900,000 Chinese soldiers lost their lives in combat.}}</ref><ref>{{cite book|last=McGuire|first=James|title=Wealth, Health, and Democracy in East Asia and Latin America|url=https://archive.org/details/wealthhealthdemo00mcgu|url-access=limited|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2010|isbn=978-1-139-48622-4|page=[https://archive.org/details/wealthhealthdemo00mcgu/page/n217 203]|quote=In Korea, war in the early 1950s cost nearly 3 million lives, including nearly a million civilian dead in South Korea.}}</ref><ref>{{cite book|last=Painter|first=David S.|author-link=David S. Painter|title=The Cold War: An International History|url=https://archive.org/details/coldwarinternati00pain|url-access=limited|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-15316-4|page=[https://archive.org/details/coldwarinternati00pain/page/n40 30]|quote=Before it ended, the Korean War cost over 3 million people their lives, including over 50,000 US servicemen and women and a much higher number of Chinese and Korean lives. The war also set in motion a number of changes that led to the militarization and intensification of the Cold War.}}</ref><ref name="Lewy pp. 450-453">{{cite book|last=Lewy|first=Guenter|author-link=Guenter Lewy|title=America in Vietnam|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1980|isbn=978-0-19-987423-1|pages=[https://archive.org/details/americainvietnam00lewy/page/450 450]–453|quote=For the Korean War the only hard statistic is that of American military deaths, which included 33,629 battle deaths and 20,617 who died of other causes. The North Korean and Chinese Communists never published statistics of their casualties. The number of South Korean military deaths has been given as in excess of 400,000; the South Korean Ministry of Defense puts the number of killed and missing at 281,257. Estimates of communist troops killed are about one-half million. The total number of Korean civilians who died in the fighting, which left almost every major city in North and South Korea in ruins, has been estimated at between 2 and 3 million. This adds up to almost 1 million military deaths and a possible 2.5 million civilians who were killed or died as a result of this extremely destructive conflict. The proportion of civilians killed in the major wars of this century (and not only in the major ones) has thus risen steadily. It reached about 42 percent in World War II and may have gone as high as 70 percent in the Korean War.&nbsp;... we find that the ratio of civilian to military deaths [in Vietnam] is not substantially different from that of World War II and is well below that of the Korean War.|title-link=America in Vietnam}}</ref>{{Excessive citations inline|date=September 2021}} ==== ក្រោយសង្គ្រាមកូរ៉េ (ឆ្នាំ១៩៦០–១៩៩០) ==== [[ឯកសារ:Park_Chung-hee.jpg|រូបភាពតូច|ប្រធាន [[ផាក​ ចងហ៊ី]] បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់កូរ៉េខាងត្បូងយ៉ាងឆាប់រហ័ស តាមរយៈ[[ឧស្សាហូបនីយកម្មតម្រង់ទិសនាំចេញ]]]][[ឯកសារ:War_Memorial_of_Korea_main_building.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|[[អនុស្សាវរីយ៍សង្រ្គាមកូរ៉េ]], សាងសង់ឡើងក្នុងការចងចាំពី[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] (ឆ្នាំ១៩៥០–១៩៥៣)]] នៅឆ្នាំ១៩៦០ ការបះបោររបស់និស្សិត ([[បដិវត្តន៍ខែមេសា១៩]]) នាំទៅដល់ការលាលែងពីតំណែងរបស់ប្រធានាធិបតី អ៊ី ស៊ឹងម៉ាន់ ស្វ័យធិបតេយ្យ នេះត្រូវបានបន្តដោយអស្ថិរភាពនយោបាយរយៈពេល ១៣ ខែ ខណៈដែលកូរ៉េខាងត្បូងត្រូវបានដឹកនាំដោយរដ្ឋាភិបាលទន់ខ្សោយ និងគ្មានប្រសិទ្ធភាព អស្ថិរភាពនេះត្រូវបានបំបែកដោយ[[រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី ១៦ ឧសភា|រដ្ឋប្រហារ ១៦ ឧសភា ១៩៦១]] ដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ [[ផាក​ ចងហ៊ី]] ក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតី លោកផាក​បាន​មើល​ការ​ខុស​ត្រូវ​រយៈ​ពេល​របស់​[[ឧស្សាហូបនីយកម្មតម្រង់ទិសនាំចេញ|កំណើន​សេដ្ឋកិច្ច​ដែល​ដឹក​នាំ​ដោយ​ការ​នាំ​ចេញ]]​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័សដោយការគាបសង្កត់នយោបាយ។ លោកផាក​ត្រូវ​បាន​គេ​រិះគន់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ថា​ជា​មេដឹកនាំ​ផ្តាច់ការ​យោធា​គ្មាន​មេត្តា ដែលនៅឆ្នាំ១៩៧២ បានពង្រីកការគ្រប់គ្រងរបស់គាត់ដោយបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី ដែលផ្តល់ឱ្យប្រធានាធិបតីបោសសំអាតអំណាច (ស្ទើរតែផ្តាច់ការ) និងបានអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ឈរឈ្មោះដោយគ្មានកំណត់ចំនួនប្រាំមួយអាណត្តិ [[សេដ្ឋកិច្ច​របស់កូរ៉េខាងត្បូង|សេដ្ឋកិច្ច​កូរ៉េ]]​បាន​អភិវឌ្ឍ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​កាន់​តំណែង​របស់​លោកផាក​ រដ្ឋាភិបាលបានបង្កើត[[ផ្លូវល្បឿនលឿននៅកូរ៉េខាងត្បូង|ប្រព័ន្ធផ្លូវល្បឿនលឿនទូទាំងប្រទេស]] ប្រព័ន្ធ[[រថភ្លើងក្រោមដីទីក្រុងសេអ៊ូល]] និង​បាន​ដាក់​គ្រឹះ​សម្រាប់​ការ​អភិវឌ្ឍ​សេដ្ឋកិច្ច​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​កាន់​តំណែង ១៧ ឆ្នាំ​របស់​គាត់ ដែលបានបញ្ចប់ជាមួយនឹង[[ការធ្វើឃាតរបស់ផាក ចងហ៊ី|ការធ្វើឃាត]]របស់គាត់នៅឆ្នាំ១៩៧៩។ ប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់ពីការធ្វើឃាតរបស់លោកផាកចងហ៊ីត្រូវបានកត់សម្គាល់ម្តងទៀតដោយភាពចលាចលនយោបាយ ខណៈ​ដែល​មេ​ដឹក​នាំ​បក្ស​ប្រឆាំង​ដែល​ធ្លាប់​បាន​គាប​សង្កត់​កន្លង​មក​សុទ្ធ​តែ​ធ្វើ​យុទ្ធនាការ​ដើម្បី​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា​ប្រធានា​ធិបតី​ក្នុង​ភាព​ជាប់​គាំង​នយោបាយ​ភ្លាមៗ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ ឧត្តមសេនីយ៍ [[ឆន ឌូហ្វាន់]] បានដឹកនាំ[[រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី ១២ ខែធ្នូ]] បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារ ឆនឌូហ្វាន់គ្រោងនឹងឡើងកាន់អំណាចតាមរយៈវិធានការជាច្រើន នៅថ្ងៃទី១៧ ឧសភា ឆនឌូហ្វាន់បានបង្ខំឱ្យគណៈរដ្ឋមន្ត្រីពង្រីកច្បាប់អាជ្ញាសឹកដល់ប្រជាជាតិទាំងមូល ដែលពីមុនមិនបានអនុវត្តទៅ[[កោះជេជូ]] ច្បាប់អាជ្ញាសឹកដែលបានពង្រីកបានបិទសាកលវិទ្យាល័យ សកម្មភាពនយោបាយត្រូវបានហាមឃាត់ និង​រឹត​បន្តឹង​សារព័ត៌មាន ការ​សន្មត់​របស់​លោកឆនឌូហ្វាន់ឡើង​កាន់​តំណែង​ជា​ប្រធានាធិបតី​តាមរយៈ​ព្រឹត្តិការណ៍​នៃ​ថ្ងៃ​ទី ១៧ ខែ​ឧសភា បាន​បង្ក​ឱ្យ​មាន​ការ​តវ៉ា​ទូទាំង​ប្រទេស​ទាមទារ​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ការតវ៉ាទាំងនេះត្រូវបានផ្តោតជាពិសេសនៅក្នុងទីក្រុង[[ក្វាងជូ]] ដែល​លោកឆនឌូហ្វាន់បាន​បញ្ជូន​កងកម្លាំង​ពិសេស​ទៅ​បង្ក្រាប​[[ការបះបោរនៅក្វាងជូ|ចលនា​ប្រជាធិបតេយ្យក្វាងជូ]]។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/752055.stm Flashback: The Kwangju massacre], 17 May 2000.</ref> ក្រោយមកលោកឆនបានបង្កើតគណៈកម្មាធិការគោលនយោបាយការពារជាតិសង្គ្រោះបន្ទាន់ ហើយបានកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីតាមផែនការនយោបាយរបស់លោក លោកឆន់និងរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់បានកាន់កាប់ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងដែលប្រកាន់ពូជសាសន៍រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៧ នៅពេលដែលនិស្សិត[[សាកលវិទ្យាល័យជាតិសេអ៊ូល]] [[ផាក ចងឆល]] ត្រូវបានគេធ្វើទារុណកម្មរហូតដល់ស្លាប់<ref>[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/184219.html "20 years later, father still seeks truth in son's death"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173203/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/184219.html|date=3 March 2016}}, ''The Hankyoreh'', 15 January 2007. Retrieved 15 July 2010.</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា សមាគមបូជាចារ្យកាតូលិកដើម្បីយុត្តិធម៌ បានបង្ហាញហេតុការណ៍ បញ្ឆេះ[[ការតស៊ូប្រជាធិបតេយ្យខែមិថុនា|ចលនាប្រជាធិបតេយ្យខែមិថុនា]] នៅទូទាំងប្រទេស នៅទីបំផុត គណបក្សរបស់លោកឆន [[គណបក្សយុត្តិធម៌ប្រជាធិបតេយ្យ]] និងលោក[[រ៉ូ ថែអ៊ូ]] អ្នកដឹកនាំរបស់លោក សេចក្តីប្រកាស ២៩ ខែមិថុនា ដែលរួមបញ្ចូលការបោះឆ្នោតដោយផ្ទាល់ពីប្រធានាធិបតី លោករ៉ូថែអ៊ូបាន​បន្ត​ឈ្នះ​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ដោយ​កម្រិត​តូច​ចង្អៀត​ប្រឆាំង​នឹង​មេ​ដឹក​នាំ​គណបក្ស​ប្រឆាំង​សំខាន់​ពីរ​គឺលោក[[គីម ឌែជុង]] និង[[គីម យ៉ងសាម]] ទីក្រុងសេអ៊ូលធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ១៩៨៨|កីឡាអូឡាំពិកក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨]] ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជោគជ័យ និងការជំរុញដ៏សំខាន់សម្រាប់មុខមាត់ និងសេដ្ឋកិច្ចសកលរបស់កូរ៉េខាងត្បូង។<ref>{{cite news|date=30 October 2007|title=Two Decedes After Seoul Olympics|newspaper=Korea Times|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2008/10/229_12790.html}}</ref> [[United Nations Security Council Resolution 702|South Korea was formally invited]] to become a member of the [[United Nations]] in 1991. The transition of Korea from autocracy to modern democracy was marked in 1997 by the election of Kim Dae-jung, who was sworn in as the eighth president of South Korea, on 25 February 1998. His election was significant given that he had in earlier years been a political prisoner sentenced to death (later commuted to exile). He won against the backdrop of the [[1997 Asian Financial Crisis]], where he took [[IMF]] advice to restructure the economy and the nation soon recovered its economic growth, albeit at a slower pace.<ref name="auto1">{{cite news|date=18 August 2009|title=Kim Dae-jung|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2009/aug/18/obituary-kim-dae-jung}}</ref> ==== កូរ៉េខាងត្បូងសហសម័យ ==== [[ឯកសារ:Kim_Dae-jung_presidential_portrait.jpg|រូបភាពតូច|President [[Kim Dae-jung]], the 2000 [[Nobel Peace Prize]] recipient for advancing democracy and human rights in South Korea and East Asia and for reconciliation with North Korea, was sometimes called the "[[Nelson Mandela]] of Asia."<ref name="auto12" />]] In June 2000, as part of president Kim Dae-jung's "[[Sunshine Policy]]" of engagement, a [[Inter-Korean summit|North–South summit]] took place in [[Pyongyang]], the capital of North Korea. Later that year, Kim received the [[Nobel Peace Prize]] "for his work for democracy and human rights in South Korea and in East Asia in general, and for peace and reconciliation with North Korea in particular".<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html|title=The Nobel Peace Prize 2000|publisher=The Nobel Foundation|year=2000|access-date=17 February 2009}}</ref> However, because of discontent among the population for fruitless approaches to the North under the previous administrations and, amid North Korean provocations, a conservative government was elected in 2007 led by President [[Lee Myung-bak]], former [[mayor of Seoul]]. Meanwhile, South Korea and Japan jointly co-hosted the [[2002 FIFA World Cup]]. However, [[Japan–Korea relations|South Korean and Japanese relations]] later [[Japan–Korea disputes|soured]] because of conflicting claims of [[sovereignty]] over the [[Liancourt Rocks dispute|Liancourt Rocks]]. [[ឯកសារ:2010_G-20_Seoul_summit.jpg|រូបភាពតូច|South Korea became the first non-[[G7]] chair of the [[G-20]] when it hosted the [[2010 G-20 Seoul summit|2010 Seoul summit]].<ref>Oliver, Christian. "Seoul: S Korea looks forward to its own party," ''Financial Times'' (UK). 25 June 2010.</ref>]] In 2010, there was an [[List of border incidents involving North and South Korea|escalation in attacks]] by North Korea. In March 2010 the South Korean warship [[ROKS Cheonan sinking|ROKS Cheonan]] was sunk leading to the death of 46 South Korean sailors, allegedly by a North Korean submarine. In November 2010 [[Bombardment of Yeonpyeong|Yeonpyeong]] island was attacked by a significant North Korean artillery barrage, with 4 people dying. The lack of a strong response to these attacks from both South Korea and the international community (the official UN report declined to explicitly name North Korea as the perpetrator for the [[Cheonan]] sinking) caused significant anger with the South Korean public.<ref>{{Cite book|url=https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/201104SnyderandByun.pdf|title=Cheonan and Yeonpyeong. The Northeast Asian Response to North Korea's Provocations|date=1 May 2011|publisher=[[Asia Foundation]]}}</ref> South Korea saw another milestone in 2012 with the first ever female president [[Park Geun-hye]] [[2012 South Korean presidential election|elected]] and assuming office. Daughter of another former president, [[Park Chung-hee]], she carried on a conservative brand of politics. President Park Geun-hye's administration was formally accused of corruption, bribery, and influence-peddling for the involvement of close friend [[Choi Soon-sil]] in state affairs. There followed a series of [[2016–17 South Korean protests|massive public demonstrations]] from November 2016<ref>{{Cite news|last=Langan|first=Peter|date=28 November 2016|title=How long will Seoul protests remain peaceful?|publisher=[[Asia Times]]|url=https://asiatimes.com/article/long-will-south-koreas-protests-remain-peaceful/|access-date=2 December 2016}}</ref> and she was removed from office.<ref>{{Cite news|date=10 March 2017|title=South Korea's president is removed from office as court upholds her impeachment|newspaper=Los Angeles Times|url=https://latimes.com/world/asia/la-fg-south-korea-park-impeach-2017-story.html|access-date=10 March 2017}}</ref> After the fallout of President Park's impeachment and dismissal, new elections were held and [[Moon Jae-in]] of the Democratic party won the presidency, assuming office on 10 May 2017. His tenure so far has seen an improving political relationship with North Korea, some increasing divergence in the military alliance with the United States, and the successful hosting of [[2018 Winter Olympics|the Winter Olympics in Pyeongchang]].<ref>{{Cite news|date=11 February 2018|title=South Korea's Moon may be on brink of legacy-defining moment|newspaper=USA Today|url=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2018/02/11/south-koreas-moon-may-be-on-brink-of-legacy-defining-moment/110314864/}}</ref> [[COVID-19 pandemic in South Korea|The COVID-19 pandemic]] affected the nation since 2020. That same year, South Korea recorded more deaths than births, resulting in a population decline for the first time on record.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2021/01/04/world/asia/south-korea-population.html|title=As Birthrate Falls, South Korea's Population Declines, Posing Threat to Economy|last=Gladstone|first=Rick|website=[[New York Times]]|date=4 January 2021|access-date=5 January 2021}}</ref> == ការបែងតំបន់រដ្ឋបាល == ផ្នែករដ្ឋបាលសំខាន់ៗនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងមាន 8 ខេត្ត (도), 1 ខេត្តគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងពិសេស (특별자치도), 6 ទីក្រុងធំ (광역시) (ទីក្រុងគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង ដែលមិនមែនជាផ្នែកនៃខេត្តណាមួយឡើយ), 1 ទីក្រុងពិសេស (특별시) និង 1 ទីក្រុងគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងពិសេស (특별자치) {| class="wikitable" !ផែនទី !ឈ្មោះ ![[អក្សរហាន់ហ្គឹល|ហាន់ហ្គឹល]] ![[អក្សរហាន់ចា|ហាន់ចា]] !ចំនួនប្រជាជន |- | rowspan="22" |{{South Korea Provincial level Labelled Map}} ! colspan="4" |ទីក្រុងពិសេស |- |[[សេអ៊ូល]] |{{lang|ko|서울특별시}} |{{lang|ko|서울特別市}} |9,830,452 |- ! colspan="4" |ទីក្រុងធំ |- |[[ប៊ូសាន]] |{{lang|ko|부산광역시}} |{{lang|ko|釜山廣域市}} |3,460,707 |- |[[ដែហ្គូ]] |{{lang|ko|대구광역시}} |{{lang|ko|大邱廣域市}} |2,471,136 |- |[[អ៊ីនឆុន]] |{{lang|ko|인천광역시}} |{{lang|ko|仁川廣域市}} |2,952,476 |- |[[ក្វាងជូ]] |{{lang|ko|광주광역시}} |{{lang|ko|光州廣域市}} |1,460,972 |- |[[ដែចន់]] |{{lang|ko|대전광역시}} |{{lang|ko|大田廣域市}} |1,496,123 |- |[[អ៊ុលសាន]] |{{lang|ko|울산광역시}} |{{lang|ko|蔚山廣域市}} |1,161,303 |- ! colspan="4" |ទីក្រុងគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងពិសេស |- |[[ទីក្រុងសេចុង|សេចុង]] |{{lang|ko|세종특별자치시}} |{{lang|ko|世宗特別自治市}} |295,041 |- ! colspan="4" |ខេត្ត |- |[[ខេត្តក្យុងគី|ក្យុងគី]] |{{lang|ko|경기도}} |{{lang|ko|京畿道}} |12,941,604 |- |[[ខេត្តកាំងវ៉ុន|កាំងវ៉ុន]] |{{lang|ko|강원도}} |{{lang|ko|江原道}} |1,545,452 |- |[[ខេត្តឈុងឆងខាងជើង|ឈុងឆងខាងជើង]] |{{lang|ko|충청북도}} |{{lang|ko|忠淸北道}} |1,595,164 |- |[[ខេត្តឈុងឆងខាងត្បូង|ឈុងឆងខាងត្បូង]] |{{lang|ko|충청남도}} |{{lang|ko|忠淸南道}} |2,120,666 |- |[[ខេត្តចុលឡាខាងជើង|ចុលឡាខាងជើង]] |{{lang|ko|전라북도}} |{{lang|ko|全羅北道}} |1,847,089 |- |[[ខេត្តចុលឡាខាងត្បូង|ចុលឡាខាងត្បូង]] |{{lang|ko|전라남도}} |{{lang|ko|全羅南道}} |1,890,412 |- |[[ខេត្តក្យងសាំងខាងជើង|ក្យងសាំងខាងជើង]] |{{lang|ko|경상북도}} |{{lang|ko|慶尙北道}} |2,682,897 |- |[[ខេត្តក្យងសាំងខាងត្បូង|ក្យងសាំងខាងត្បូង]] |{{lang|ko|경상남도}} |{{lang|ko|慶尙南道}} |3,377,126 |- ! colspan="4" |ទីក្រុងគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងពិសេស |- |[[ខេត្តជេជូ|ជេជូ]] |{{lang|ko|제주특별자치도}} |{{lang|ko|濟州特別自治道}} |661,511 |} == នយោបាយ និង ការគ្រប់គ្រងប្រទេស == {{spaces|5}}បន្ទាប់ពី[[សង្រ្គាមលោកលើកទី 2]] បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ 1948 ឧបទ្វីបកូរ៉េត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកដោយខ្សែស្របទី 38 ខាងជើង ដោយមាន[[សហភាពសូវៀត]]គ្រប់គ្រង[[កូរ៉េខាងជើង]]អនុវត្តតាម[[លទ្ធិសង្គមនិយម]] រីឯកូរ៉េខាងត្បូងគ្រប់គ្រងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] អនុវត្តតាមបែប[[លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]]។ {{spaces|5}}សាធារណរដ្ឋកូរ៉េ (កូរ៉េខាងត្បូង) មានប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងតាមបែប[[លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]] មានប្រធានាធិបតីជាប្រមុខ ដោយមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់ពីប្រជាជន ដើម្បីធ្វើជាមេដឹកនាំក្នុងស្ថាប័ននិតិប្រតិបត្តិ។នាយករដ្ឋមន្ត្រី ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រធានាធិបតេយ្យ ឆ្លងកាត់មតិគាំទ្រក្នុងសភាជាតិ។រដ្ឋសភាជាអង្គការនិតិបញ្ញត្តិ រីឯតុលាការមានតួនាទីជាអង្គការតុលាការ។ ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង បានបែងចែកតំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនជា 9 ខេត្ត និង 6 តំបន់ ([[សេអ៊ូល]] [[ពូសាន]] [[អ៊ិនឈន]] [[ទែឈូ]] [[ក្វាងជូ]] និង [[ទែឈន]])។ '''រដ្ឋធម្មនុញ្ញ''' {{spaces|5}}ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបានប្រកាសប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូងរបស់ខ្លួន នៅថ្ងៃទី 17 កក្កដា ឆ្នាំ 1948 ដោយមានការកែប្រែជាប់រហូតមកចំនួន 9 លើក។ការកែទំរង់លើកចុងក្រោយ បានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ 1987។ក្នុងពេលដែលរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រធានាធិបតី [[លោកឈូ ឌូវ៉ាន]] ត្រូវប្រឈមនឹងការញុះញង់ពីគណបក្សនយោបាយផ្សេងៗដើម្បីអោយមានការកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្នុងគោលបំណងអោយមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីដោយផ្ទាល់ពីសំណាក់ប្រជាជន។ ទីបំផុត លោកឈូ ឌូវ៉ាន ក៏យល់ព្រមអោយមានការបោះឆ្នោតផ្តល់សេចក្តីទុកចិត្តកែទំរង់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីអោយមានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីដោយផ្ទាល់ មានអាណតិ្តតែមួយឆ្នាំគត់ (រយៈពេល 5 ឆ្នាំ) ហើយរៀបចំអោយមានអំណាចគ្រប់គ្រងឯករាជ្យថ្នាក់កណ្តាលលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល 30 ឆ្នាំបន្ទាប់ពីបានបង្កើតរដ្ឋមក។ក្រៅពីនេះ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលទទួលបានការកែប្រែនោះ បានលប់ចោលអំនាចរំលាយសភារបស់ប្រធានាធិបតី ដោយតំរូវអោយរដ្ឋសភាជាអ្នកត្រួតពិនិត្រតាមដានការងាររបស់រដ្ឋាភិបាល និង បានបញ្ជាក់ផងដែរថា ផ្នែកយោធាត្រូវមានភាពអព្យាក្រឹត្យយក្នុងឆាកនយោបាយ។ '''អំណាចនិតិបញ្ញត្តិ''' {{spaces|5}}ក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ តំរូវអោយរដ្ឋសភាជាតិ (National Assembly) មានអំនាចនិតិបញ្ញត្តិ។រដ្ឋសភារបស់កូរ៉េខាងត្បូង មានសមាជិក ចំនួន 299 រូប ដោយសមាជិក 2ភាគ3 ជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់តាមរយៈការបោះឆ្នោតទូទៅ ចំនែកចំនួនដែលនៅសល់ជ្រើសរើសតាមរយៈការតែងតាំងដោយផ្អែកលើភាគរយនៃសំលេងគាំទ្រគណបក្សនយោបាយដែលទទួលបាន។សមាជិករដ្ឋសភាមានអាណាតិ្ត 4 ឆ្នាំ (មានការរៀបចំការបោះឆ្នោតចុងក្រោយនៅ ឆ្នាំ 2004) ក្រោយមកសមាជិកទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតជ្រើសរើស ប្រធានរដ្ឋសភា 1 រូប និង អនុប្រធាន 2 រូប។ {{spaces|5}}អំណាចតូនាទីរបស់រដ្ឋសភា ត្រូវបានចែងយ៉ាងច្បាស់ក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថា អាចប្រជុំសំរេចដកតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និង ប្រធានាធិបតីបាន ប្រសិនបើមានសំណើរពីសមាជិក 1ភាគ3 ចំណែកសមាជិកដែលនៅសល់ 2ភាគ3 ទៀតត្រូវតែយល់ព្រមតាមសំណើរ ប៉ុន្តែក្នុងករណីដកតំណែងប្រធានាធិបតីត្រូវមានមតិគាំទ្រភាគច្រើនពីសមាជិកដែលនៅសល់ 2ភាគ3 នេះ ដើម្បីទទួលបានសំលេង 2ភាគ3 នៃសមាជិកទាំងអស់។ '''អំណាចនិតិប្រតិបត្តិ''' * '''ប្រធានាធិបតី''' {{spaces|5}}ជាប្រមុខដឹកនាំ ក្នុងស្ថាប័ននិតិប្រតិបត្តិ ជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោត មានអាណាតិ្ត 5 ឆ្នាំ ដោយមិនអាចឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតជាលើកទី 2 បានទៀតឡើយ ដើម្បីជៀសវាងការពង្រីកអំណាច។ប្រធានាធិបតីត្រូវបានតែងតាំងជាប្រមុខរដ្ឋ ជាអគ្គមេបញ្ជាការកងទ័ព និង ជាអ្នកមានអំណាចប្រកាសច្បាប់អយ្យការសឹក និង ច្បាប់ផ្សេងៗក្នុងស្ថានភាពអាសន្ន។ក្រៅពីនេះ ប្រធានាធិបតី មានសិទ្ធិស្នើរអោយមានការព្រៀងច្បាប់ទៅរដ្ឋសភាបានផងដែរ ប៉ុន្តែមិនមានអំណាចក្នុងការរំលាយសភាបានទេ។ * '''គណៈរដ្ឋមន្ត្រី''' {{spaces|5}}រួមមាននាយករដ្ឋមន្ត្រី និង រដ្ឋមន្ត្រី ដែលមានការតែងតាំងដោយផ្ទាល់ពីប្រធានាធិបតី ឆ្លងកាត់សំលេងគាំទ្រសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី មានតួនាទីជាជំនួយការប្រធានាធិបតីក្នុងកិច្ចការដឹកនាំប្រទេស រួមទាំងអំនាចក្នុងការចូលរួមពិភាក្សាក្នុងកិច្ចការនយោបាយផ្សេងៗក្នុងប្រទេស និងការចូលរួមប្រជុំក្នុងរដ្ឋសភាផងដែរ។គណៈរដ្ឋមន្ត្រីមានទាំងអស់ ចំនួន 20 រូប។ ក្នុងស្ថាប័ននិតិប្រតិបត្តិ រួមមានតំណែងសំខាន់មួយចំនួនទៀត ដូចជា [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាជាតិជាន់ខ្ពស់]] [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិ]] [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាបង្រួបបង្រួមជាតិ]] [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ]] [[គណៈកម្មាការផែនការនិងថវិកា]] [[គណៈកម្មាការសិទ្ធិនារី]] [[ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យា]] [[គណៈកម្មាធិការអាជីវកម្មខ្នាតតូចនិងមធ្យម]] [[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យការងារអង្គភាពផ្សេងៗរបស់រដ្ឋាភិបាល]] និង [[រដ្ឋបាលប្រមូលពត៌មានជាតិ]]។ ប្រធាននៃអង្គភាពនីមួយៗ ត្រូវបានតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតី មានតួនាតីជាទីប្រឹក្សានិងផ្តល់ការណែនាំដល់រដ្ឋាភិបាល។ * '''អំណាចតុលាការ''' {{spaces|5}}រួមមាន [[សាលាដំបូង]] [[សាលាឧទ្ទរណ៍]] និង [[តុលាការកំពូល]]។ ប្រធានាធិបតីជាអ្នកតែងតាំងប្រធានតុលាការកំពូលដោយឆ្លងកាត់ការយល់ព្រមពីសភា។ ការកាត់ក្តីត្រូវបានកំណត់អោយមានការបើកទូលាយទៅកាន់សាធារណៈជនទូទៅ លើកលែងក្នុងករណីដែលអាចប៉ះពាល់ដល់សុវត្ថិភាពសង្គម ឬ អាចបង្កជាបញ្ហានាំអោយកើតមានអស្ថេរភាពនិងសណ្តាប់ធ្នាបរបៀបរៀបរយក្នុងសង្គម ដែលសេចក្តីសំរេចត្រូវបានលាក់បាំងជាការសំងាត់។ ក្រៅពីនេះនៅមាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ([[តុលាការរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]) ដែលមានតួនាទីក្នុងការពិចារណាលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដោយផ្តល់សិទ្ធិជាមូលដ្ឋានដល់ប្រជាជន ហើយក៏មានអំណាចក្នុងការពិចារណាផងដែរនូវរាល់ច្បាប់ទាំងឡាយណាដែលផ្ទុយពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយសំរេចចាត់ទុកជាមោឃៈ (ដោយមានជំហានក្នុងការដំណើរការពី[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ឬ [[តុលាការរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដែលទទួលពាក្យបណ្តឹងពីសាលាដំបូងឬបុគ្គលក្រុមណាមួយដែលបានស្នើរអោយ[[សាលាដំបូង]]ពិចារណាច្បាប់ណាមួយ។ម៉្យាងវិញទៀត[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] គឺជាស្ថាប័នដែលមានសិទ្ធិសំរេចសេចក្តីនូវភាពត្រឹមត្រូវតាមផ្លូវច្បាប់ ករណីមានការដកតំណែងបុគ្គលជាន់ខ្ពស់ណាមួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល ដូចជា ប្រធានាធិបតី នាយករដ្ឋមន្រ្តី ចៅក្រម ជាដើម។ក្រៅពីនេះ [[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] មានសិទ្ធិក្នុងការរំលាយគណបក្សនយោបាយណាមួយចោលបានតាមសំណើររបស់ថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេស ករណីមានការត្រួតពិនិត្យឃើញថាគណបក្សនោះប្រព្រឹត្តិខុសនឹងនិតិរដ្ឋ។ * '''គណបក្សនយោបាយ''' {{spaces|5}}ក្នុងខែ ធ្នូ ឆ្នាំ 1995 គណបក្សនយោបាយធំៗចំនួនបីបានរួមបញ្ចូលគ្នាតែមួយគឺ 1. គណបក្ស Democratic Justice Party-DJP 2. គណបក្ស Reunification Democratic Party-RDP 3. គណបក្ស New Democratic Republican Party-NDRP ដោយមានបង្កើតជាគណបក្សថ្មីមានឈ្មោះថា New Korean Party-NKP {{spaces|5}}មុនការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី នៅឆ្នាំ 1997 មានគណបក្សថ្មីមួយចំនួនត្រូវបានបង្កើតឡើងគឺ 1. គណបក្ស Grand National Party -GNP (ជាការចូលរួមគ្នារវាងគណបក្ស NKP ជាមួយនឹងគណបក្ស New Party by the People) 2. គណបក្ស Millennium Democratic Party-MDP មាន [[លោកគីម ឌែជុង]] ជាប្រធាន 3. គណបក្ស United Liberal Democrats-ULD មាន លោកគីម ចងភីល ជាប្រធាន {{spaces|5}}គណបក្ស MDP និង គណបក្ស ULD បានចូលរួមបង្កើតគណបក្សតែមួយគាំទ្រអោយ [[លោកគីម ឌែជុង]] ឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតី ដោយទទួលបានជ័យជំនេះលើរូប លោកគីម ចងភីល ដែលត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ ក្រោយមកគណបក្ស ULD បានសុំដកខ្លួនចេញពីរដ្ឋាភិបាល។បច្ចុប្បន្ន គណបក្ស Grand National Party-GNP ជាគណបក្សប្រឆាំងដ៏ធំបំផុតក្នុងឆាកនយោបាយរបស់កូរ៉េខាងត្បូងដែលមានសំលេងប្រឆាំងច្រើនជាងគេរហូតដល់ 139 អសនៈ។ {{spaces|5}}នៅថ្ងៃទី 15 មេសា ឆ្នាំ 2004 មានការរៀបចំបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកសភាកូរ៉េខាងត្បូងអាណត្តិទី 17 មានចំនួន 299 អសនៈ ដែលបែងចែកជាការបោះដោយផ្ទាល់ចំនួន 243 អសនៈ និងចែកអសនៈតាមចំនួនច្រើនទៅតិចរបស់គណបក្សនីមួយ ចំនួន 56 អសនៈ ផ្សេងទៀត។ ក្រោយពីការរាប់សន្លឹកឆ្នោត គណបក្ស Uri ទទួលបានជ័យជនៈក្លាយជាគណបក្សដែលមានសំលេងប្រឆាំងច្រើនជាងគេក្នុងសភា តែក្រោយមកគណបក្ស Uri ទទួលបរាជ័យក្នុងការបោះឆ្នោតសាកល្បង 6 លើក នៅខែមេសា ឆ្នាំ 2005 ហើយថែមទាំងទទួលបរាជ័យជាលើកទីពីរក្នុងការបោះឆ្នោតសាកល្បងនៅខែតុលា ឆ្នាំដដែល ដែលធ្វើអោយកូរ៉េខាងត្បូងបាត់ស្ថេរភាពផ្នែកនយោបាយ។ * '''ស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្រ''' {{spaces|5}}ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបានប្រកាសស្តារព្រះកិតិ្តនាមស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្រឡើងវិញនៅឆ្នាំ 2006 តែគ្រាន់តែជានិមិត្តរូបរបស់ប្រជាជនតែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាប្រមុខរដ្ឋឡើយ ដោយសារប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបច្ចុប្បន្ន មានការគ្រប់គ្រងប្រទេសតាមរបបសាធារណរដ្ឋ មានប្រធានាធិបតីជាប្រមុខ។ព្រះចៅអធិរាជ្យនៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង មានព្រះរាជសកម្មភាពតែនៅក្នុងពិធីតាមបែបសាសនាឬពិធីផ្លូវការសំខាន់ៗមួយចំនួនតែប៉ុណ្ណោះ។ {{spaces|5}}ប្រទេកូរ៉េ មានព្រះមហាក្សត្រដែលជានិមិត្តរូបរបស់ប្រជាជនតាំងពីសម័យជានគរចំនុះរបស់ចក្រភព[[ជប៉ុន]] រហូតព្រះអង្គម្ចាស់ “គូ” សោយទីវង្គត ហើយដោយសារព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះពុំមានព្រះរាជរង្សសោយរាជ្យបន្ត ទើបធ្វើអោយ [[រាជវង្សលី]] បញ្ចប់ទៅនៅឆ្នាំ 2005។ {{spaces|5}}ក្រោយមកនៅថ្ងៃទី 29 កញ្ញា ឆ្នាំ 2006 [[ម្ចាស់ក្សត្រី ហេវ៉ន]] ជាព្រះរាជបុត្រីទី 2 របស់ព្រះអង្គម្ចាស់កាំង ព្រះរាជបុត្រាទី 5 របស់ព្រះចៅកូជុង នៃនគរខ្វាងមូ របស់ចក្រភព[[កូរ៉េ]] ត្រូវបានរៀបចំរាជាភិសេកជាព្រះរាជានីនៃប្រទេស[[កូរ៉េ]] ក្នុងថានៈជាប្រមុខនៃ[[រាជវង្សកូរ៉េ]]សោយរាជ្យបន្ត។ ទាំងនៅអនាគត និងបច្ចុប្បន្ន កូរ៉េមានគោលបំណងស្តារព្រះកិត្តិនាមនៃស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្រឡើងវិញ តែត្រូវរង់ចាំអោយមានការបង្រួបបង្រួមជាតិ[[កូរ៉េ]]ទាំងពីរជាមុនសិនក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កូរ៉េខាងត្បូង៕ == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == *[http://chinese.jeju.go.kr/files/file/multicultural%20family/Guidebook%20for%20Living%20in%20Korea%20for%20Foreigners%20_Khmer.pdf Guidebook for Living in Korea for Foreigners - Cambodian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730162257/http://chinese.jeju.go.kr/files/file/multicultural%20family/Guidebook%20for%20Living%20in%20Korea%20for%20Foreigners%20_Khmer.pdf |date=2013-07-30 }} - Government of South Korea {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កូរ៉េខាងត្បូង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កូរ៉េ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមជប៉ុន]] f2hc0qe2i7spqrya558ufcc4eocc17e អង់ដូរ៉ា 0 11358 342755 332442 2026-11-08T06:59:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342755 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = ក្សត្របុរីអង់ដូរ៉ា | common_name = អង់ដូរ៉ា | native_name = {{nobold|''Principat d'Andorra'' ([[ភាសាកាតាឡាន]])}} | image_flag = Flag of Andorra.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអង់ដូរ៉ា|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Andorra.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអង់ដូរ៉ា|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = ''Virtus Unita Fortior'' ([[ភាសាឡាតាំង|ឡាតាំង]])<br/>"សាមគ្គីភាពដោយគុណធម៌នាំឱ្យរឹងមាំបន្ថែម" | national_anthem = "''[[អែលហ្ក្រានកាលេម៉ានី|El gran Carlemany]]''"<br/>"ឆាឡឺម៉ាញដ៏មហាសាល"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:El Gran Carlemany.ogg|center]]</div> | image_map = Andorra in Europe (zoomed).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអង់ដូរ៉ា (ក្រហម) នៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប | capital_type = រាជធានី | capital = [[អង់ដូឡាវីយែល]] | coordinates = {{coord|42|30|N|1|31|E|display=inline,title}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាកាតាឡាន]]<ref name="constitution"/>{{refn|ភាសាអេស្ប៉ាញ ព័រទុយកាល់ និងភាសាបារាំងក៏មានគេពេញនិយមប្រើប្រាស់ផងដែរ។|group=ស}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៤៨.៣% អង់ដូរ៉ា | ២៥.១% អេស្ប៉ាញ | ១២% ព័រទុយកាល់ | ៤.៤% បារាំង | ៩.៧% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = ២០១៧ | ethnic_groups_ref = <ref name="cia"/> | religion = [[រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] | religion_year = | religion_ref = <ref>{{cite book|title=Religion and Contemporary Politics: A Global Encyclopedia [2 volumes] |isbn=9781440839337|year=2019|publisher=ABC-CLIO}}</ref><ref>{{cite book|first1=Jeroen|last1= Temperman|title=State–Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance|publisher=BRILL|isbn=9789004181496}}</ref> | government_type =[[រាជាធិបតេយ្យ]][[រាជាធិបតេយ្យជ្រើសតាំង|ជ្រើសតាំង]][[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ប្រកាន់[[របបរដ្ឋសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]ក្រោម[[ទ្វេអំណាច]] | leader_title1 = [[សហអង្គក្សត្រអង់ដូរ៉ា|សហអង្គក្សត្រ]] | leader_name1 = [[ចូអាន អិនរិក វីហ្វស៍ ស៊ីគីលីយ៉ា]]<br/><br/>[[អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង]] | leader_title2 = [[បញ្ជីរាយអ្នកតំណាងនៃសហអង្គក្សត្រអង់ដូរ៉ា|អ្នកតំណាង]] | leader_name2 = [[យ៉ូសែប ម៉ារីយ៉ា ម៉ាវរី]]<br/><br/>[[ប៉ាទ្រីគ ស្ត្រហ្សូដា]] | leader_title3 = [[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាលអង់ដូរ៉ា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[ហ្សាវីអេ អ៊ីស្ប៉ុត]] | leader_title4 = [[ប្រធានអគ្គក្រុមប្រឹក្សាអង់ដូរ៉ា|ប្រធានសភា]] | leader_name4 = [[រ៉ូសេ ស៊ូញី ប៉ាស្គូអែត]] | legislature = [[អគ្គក្រុមប្រឹក្សាអង់ដូរ៉ា|អគ្គក្រុមប្រឹក្សា]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = ឯករាជ្យភាព | sovereignty_note = | established_event2 = ពី[[នគរអារ៉ាកុង|អារ៉ាកុង]] | established_date2 = ៨ កញ្ញា ១២៧៨<ref>{{cite web | url=https://www.cultura.ad/historia-d-andorra |title =(ភាសាកាតាឡាន) Història d'Andorra|website=Cultura.ad|access-date=14 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0003858.xml |title =(ភាសាកាតាឡាន) Andorra|website=Enciclopèdia.cat|access-date=14 មេសា 2022}}</ref> | established_event3 = ពី[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|ចក្រភពបារាំង]] | established_date3 = ១៨១៤ | established_event4 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអង់ដូរ៉ា|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date4 = ២ កុម្ភៈ ១៩៩៣ | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៤៦៧.៦៣ | area_rank = ទី១៧៩ | percent_water = ០.២៦<ref>{{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20091113203301/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |url-status=dead |archive-date=13 វិច្ឆិកា 2009 |title=Andorra en xifres 2007: Situació geogràfica, Departament d'Estadística, Govern d'Andorra |access-date=14 មេសា 2022 |archivedate=2009-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091113203301/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF }}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៧៩,៥៣៥<ref>{{cite web |url=http://citypopulation.de/en/andorra/|title=Population on 31 December|access-date=14 មេសា 2022}}</ref> | population_census = | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី២០៣ | population_census_year = ២០១១ | population_census_rank = | population_density_km2 = ១៧៩.៨ | population_density_rank = ទី១៧១ | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = ៣.២៣៧&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/country/andorra?view=chart|title=Andorra &#124; Data|website=data.worldbank.org}}</ref> | GDP_nominal_year = ២០១៨ | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = ៤២,០៣៥ ដុល្លារ | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = ២៧.២១ | Gini_year = ២០០៣ | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/Publicacions/Pobresa.pdf |title=Informe sobre l'estat de la pobresa i la desigualtat al Principal d'Andorra (2003) |publisher=Estadistica.ad |access-date=14 មេសា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810122415/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/Publicacions/Pobresa.pdf |archive-date=10 សីហា 2013 |url-status=dead |archivedate=2013-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130810122415/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/Publicacions/Pobresa.pdf }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៨៦៨ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=14 មេសា 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី៣៦ | currency = [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្ដាល|CET]] | utc_offset = +០១ | utc_offset_DST = +០២ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្ដាល|CEST]] | date_format = | drives_on = ស្ដាំ<ref name="DRIVESIDE">{{cite web |url=http://whatsideofroad.com/ad/ |title=What side of the road do they drive on in Andorra |access-date=14 មេសា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816060524/http://whatsideofroad.com/ad/ |archive-date=2021-08-16 |url-status=dead }}</ref> | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអង់ដូរ៉ា|+៣៧៦]] | iso3166code = | cctld = [[.ad]] | today = }} '''ប្រទេសអង់ដូរ៉ា''' ([[អក្សរឡាតាំង]]៖ Andorra) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ក្សត្របុរីអង់ដូរ៉ា''' ([[ភាសាកាតាឡាន]]៖ Principat d'Andorra) គឺជាប្រទេសតូចមួយនៅ[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] ដោយមានព្រំដែនជាប់ប្រទេស[[បារាំង]]នៅភាគខាងជើង និង[[អេស្ប៉ាញ]]នៅភាគខាងត្បូង។ អង់ដូរ៉ាគឺជារដ្ឋតូចបំផុតទីប្រាំមួយនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ដែលមានផ្ទៃដីសរុប ៤៦៨ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនប្រមាណ ៧៧,០០៦ នាក់។ ជនជាតិអង់ដូរ៉ាគឺជាក្រុម[[ជនជាតិអ៊ីតាលីក|ជនជាតិរ៉ូម៉ាំង]]ដែលមានដើមកំណើតកាតាឡាន។ រាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់វាគឺ [[អង់ដូឡាវីយែល]]។ ប្រទេសអង់ដូរ៉ាទទួលបានភ្ញៀវទេសចរប្រហែល ៨ លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ<ref name="es2">{{Citation |title=Andorra |date=2024-10-04 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/andorra/ |access-date=2024-10-12 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |archivedate=2022-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706110207/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/andorra/ |deadurl=yes }}</ref>។ អង់ដូរ៉ាមិនមែនជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ទេ។ ប្រទេសនេះគឺជាសមាជិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៣ មក<ref>{{cite web |title=United Nations Member States |url=https://www.un.org/en/about-us/member-states |access-date=28 October 2022 |publisher=Un.org}}</ref> ។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ=== [[File:Gravats_del_Roc_de_les_Bruixes.JPG|left|thumb|ជម្រកបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ រកដឺ ឡេ ប្រុសសេ ({{lang|en|Roc de les Bruixes}}) ដែលស្ថិតនៅក្នុងស្រុកកានីយ៉ូ ({{lang|en|Canillo}})]] តាមការបំភ្លឺពីនរវិទូនៅ {{lang|en|Sant Julià de Lòria}} គេបានរកឃើញថា {{lang|en|La Balma de la Margineda}} ត្រូវបានគេចាប់ផ្តើមតាំងទីលំនៅកាលពីឆ្នាំ ៩,៥០០ មុនគ.ស។ ទីតាំងនេះសម្បូរទៅដោយសត្វចិញ្ចឹម និងត្រីឱ្យពួកគេបានចាប់ជាអាហារ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាជម្រកព្រៃដ៏ល្អសម្រាប់ក្រុមអ្នកប្រមាញ់សត្វនិងប្រមូលផលពីតំបន់[[អារីយែរ]] ({{lang|en|Ariege}}) និង[[ស៊ែក]] ({{lang|en|Segre}} ដោយវាស្ថិតនៅតាមផ្លូវឆ្លងកាត់ភ្នំពីរ៉េណេ។<ref>{{cite web|url=http://www.elcami.cat/principat-andorra/andorra/andorra-vella/margineda|title=La Margineda – El Camí|date=21 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015125705/http://elcami.cat/principat-andorra/andorra/andorra-vella/margineda|archive-date=15 October 2014|access-date=7 វិច្ឆិកា 2025|archivedate=15 តុលា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141015125705/http://elcami.cat/principat-andorra/andorra/andorra-vella/margineda|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុង[[យុគថ្មរំលីង]] ក្រុមមនុស្សមួយក្រុមបានផ្លាស់ទៅតាំងទីលំនៅនៅក្នុង[[រូងម៉ាដ្រីអូ]] {{lang|en|Madriu}} (ដែលបច្ចុប្បន្នជាឧទ្យានធម្មជាតិ ដែលស្ថិតនៅក្នុងស្រុក[[អេសកាល់-អង់ហ្គ័រដានី]] {{lang|en|Escaldes-Engordany}} ហើយត្រូវបានប្រកាសជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោកយូណេស្កូ) ជាជម្រកអចិន្ត្រៃយ៍កាលពីឆ្នាំ ៦៦៤០ មុនគ្រិស្តសករាជ។ ប្រជាជននៅក្នុងរូងនេះបានដាំដុះធញ្ញជាតិ ចិញ្ចឹមសត្វ និងអភិវឌ្ឍពាណិជ្ជកម្មជាមួយមនុស្សពីតំបន់ស៊ែក និង[[អូកស៊ីតានី]] {{lang|en|Occitania}}។{{sfn|Guillamet Anton|2009|pp = 32, 33}}{{sfn|Armengol Aleix|2009|pp = 44 a 92}} ទីតាំង​បុរាណវិទ្យាដទៃទៀតរួមមាន ផ្នូរនៅសេហ្គូដេ (អរដីណូ) និង ហ្វេហ្សា ដែល ម៉ូរ៉ូ (សង់ជូល៉ី ដេ ឡូរីយា) ដែលទាំងពីរមានអាយុកាលចាប់ពីឆ្នាំ ៤៩០០–៤៣០០ មុនគ.ស។ ទីតាំងទាំងនេះគឺជាឧទាហរណ៍គំរូនៃវប្បធម៌ក្អមគូស ({{lang|en|Urn culture}}) នៅក្នុងប្រទេសអានដូរ៉ា។{{sfn|Guillamet Anton|2009|pp = 32, 33}}{{sfn|Armengol Aleix|2009|pp = 44 a 92}} យ៉ាងណាក៏ដោយ គំរូនៃការតាំងទីលំនៅតូចៗបានចាប់ផ្តើមវិវត្តទៅជាទីក្រុងស្មុគស្មាញឡើងនៅក្នុងយុគសំរិទ្ធ។ គ្រឿងដែក កាក់បុរាណ និងប្រអប់សំរាប់ទុករបស់សក្តិសិទ្ធិអាចត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងទីសក្ការៈបុរាណដែលរាយប៉ាយពាសពេញប្រទេស។ យោងតាមការស្រាវជ្រាវបុរាណវិទ្យា ទីសក្ការៈ រកដឺ ឡេ ប្រុសសេ ({{lang|en|Roc de les Bruixes}}) ដែលស្ថិតនៅក្នុងស្រុកកានីយ៉ូ ត្រូវបានចាត់ទុកជាបរិវេណបុរាណវិទ្យាសំខាន់បំផុតមួយនៃសម័យបុរេប្រវត្តិ​ក្នុងប្រទេសអានដូរ៉ា។ ទីតាំងនេះផ្តល់ភស្តុតាងយ៉ាងច្បាស់លាស់អំពីទំនៀមទម្លាប់ពិធីការខាងសាសនា និងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សសម័យបុរាណ។{{sfn|Guillamet Anton|2009|pp = 34, 35, 38, 39}}{{sfn|Armengol Aleix|2009|pp = 44 a 92}} ===អ៊ីបេរី និងរ៉ូម=== [[File:Ann%C3%ADbal,_andosins.png|left|thumb|ផែនទីនេះបង្ហាញពីផ្លូវធ្វើចំណាកស្រុករបស់ [[Hannibal]] (គូសជាពណ៌ក្រហម) ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម Punic លើកទីពីរ។ កុលសម្ព័ន្ធអ៊ីបេរី (គូសជាពណ៌បៃតង) បានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងទ័ព [[Carthage]] នៅតាមតំបន់ភ្នំ Pyrenees។ ]] មនុស្ស​រស់​នៅ​ក្នុង​តំបន់​នេះ​ដែលអតីតអាណាចក្ររ៉ូមហៅថា {{lang|en|Andosins}} ឬ {{lang|en|Andosini}} (ជាភាសាក្រិក {{lang|grc|Ἀνδοσίνους}}) គឺជាកុលសម្ព័ន្ធអ៊ីបេរីដែលរស់នៅក្នុងជ្រលងភ្នំនានារបស់អានដូរ៉ានាសតវត្សរ៍ទី ៧ ដល់ទី ២ មុនគ.ស។ ដោយទទួលឥទ្ធិពលពីភាសានានាដូចជា [[សែលទិក]] ({{lang|en|Celtic}}) [[អាគីតាន]] ({{lang|en|Aquitanian}}) [[បាស្ក]] ({{lang|en|Basque}}) និង[[អ៊ីបេរី]] ({{lang|en|Iberian}}) ជនជាតិដើមនៅតំបន់នេះបានបង្កើតនូវឈ្មោះតំបន់ផ្សេងៗដែលក្រោយមកបានក្លាយជាឈ្មោះក្នុងសព្វថ្ងៃនេះ។ ការសរសេរ និងឯកសារដំបូងគេបំផុតដែលយោងទៅលើក្រុមមនុស្សនេះត្រូវបានរកឃើញតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ២ មុនគ.ស តាមរយៈស្នាដៃ Histories របស់អ្នកនិពន្ធជនជាតិក្រិក Polybius ដែលនិពន្ធឡើងក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម Punic ។<ref>{{cite web|url=http://www15.gencat.net/pres_casa_llengues/mapes/mapes.html?idioma=1&start=cercador|title=Mapes Vius – Linguamon. Casa de les Llengües|date=22 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522044257/http://www15.gencat.net/pres_casa_llengues/mapes/mapes.html?idioma=1&start=cercador|archive-date=22 May 2010}}</ref>{{sfn|Guillamet Anton|2009|p = 43}}{{sfn|Armengol Aleix|2009|pp = 44 a 92}}{{sfn|Guillamet Anton|2009|pp = 36, 37}} ប្រាសាទរ៉ុក ដង់ក្លា (Roc d'Enclar) ដែលជាផ្នែកមួយនៃតំបន់ព្រំដែន Marca Hispanica{{sfn|Guillamet Anton|2009|pp = 44, 45, 46, 47}} នាសម័យដើម គឺជាប្រាង្គប្រាសាទមួយក្នុងចំណោមប្រាសាទដ៏សំខាន់បំផុតនាសម័យនោះ។ បូករួមទាំងកន្លែងដូចជា l'Anxiu នៅ Les Escaldes និង Roc de L'Oral នៅ Encamp ដែលសុទ្ធតែជារមណីយដ្ឋានបុរាណវិទ្យាសំខាន់ៗដែលនៅសេសសល់ពីសម័យនោះ។{{sfn|Armengol Aleix|2009|pp = 44 a 92}}{{sfn|Guillamet Anton|2009|pp = 36, 37}} ឥទ្ធិពលរបស់ចក្រភពរ៉ូមបានចាប់ផ្តើមមានវត្តមានចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី ២ មុនគ្រិស្តសករាជ រហូតដល់សតវត្សរ៍ទី ៥ នៃគ្រិស្តសករាជ។ កន្លែងដែលផ្តល់នូវភស្តុតាងពីវត្តមានរ៉ូមយ៉ាងច្បាស់លាស់បំផុតមានដូចជា ជ័យដ្ឋាន Camp Vermell (វាលដែលពណ៌ក្រហម) នៅ Sant Julià de Lòria ព្រមទាំងកន្លែងខ្លះៗក្នុងតំបន់ Encamp និងនៅ Roc d'Enclar ។ ប្រជាជនបន្តធ្វើពាណិជ្ជកម្ម ជាពិសេសជាមួយស្រា និងគ្រាប់ធញ្ញជាតិ ជាមួយទីក្រុងរ៉ូម Urgellet (ដែលបច្ចុប្បន្នគឺ La Seu d'Urgell) ហើយពួកគេធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ទន្លេ Segre តាមរយៈផ្លូវរ៉ូមដ៏ល្បី Strata Ceretana (ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា Strata Confluetana)។{{sfn|Armengol Aleix|2009|pp = 44 a 92}}{{sfn|Guillamet Anton|2009|pp = 52, 53}}{{sfn|Guillamet Anton|2009|pp = 44, 45, 46, 47}} ===ពួកវីស៊ីហ្គោត និងការ៉ូឡាំងហ្សៀង=== [[File:Charlemagne_et_Louis_le_Pieux.jpg|right|thumb|[[Charlemagne]]​ បង្ហាត់​បង្រៀន​បុត្រ​ឈ្មោះ [[Louis the Pious]]]] តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ បន្ទាប់ពីចក្រភពរ៉ូមធ្លាក់ចុះ អង់ដូរ៉ាក៏ធ្លាក់ក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ពួក[[វីស៊ីហ្គោត]] (Visigoths) បន្តដោយ[[ព្រះរាជាណាចក្រតូលេដូ]] (Kingdom of Toledo) និងសាវកសំណាក់[[អ៊ើរហ្គេល]] (Diocese of Urgell)។ ពួកវីស៊ីហ្គោតបានកាន់កាប់តំបន់ជ្រលងភ្នំនេះអស់រយៈពេលជិត ២០០ ឆ្នាំ ដែលក្នុងអំឡុងពេលនោះ សាសនា[[គ្រិស្ត]]បានចាប់ផ្ដើមរីករាលដាល។ នៅពេលដែល[[ចក្រភពឥស្លាម]] Al-Andalus បានមកជំនួសអំណាចពួកវីស៊ីហ្គោតនៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរី អង់ដូរ៉ាស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់ពួក[[ហ្វ្រែង]] (Franks)។{{sfn|Armengol Aleix|2009}} យោងតាមប្រពៃណី គេជឿថា[[សាឡាម៉ាញ]] (Charlemagne) បានផ្តល់ឯកសារផ្លូវការឱ្យប្រជាជនអង់ដូរ៉ា ដោយទទួលស្គាល់សេចក្តីក្លាហាន និងការគាំទ្ររបស់ពួកគេ។ ជាសារៈសំខាន់ ការគាំទ្រនេះបានបង្ហាញជាក់ស្តែងតាមរយៈកងទ័ពចំនួន ៥,០០០ នាក់ ដែលដឹកនាំដោយ Marc Almugaver ដែលបានចូលរួមចម្បាំងប្រឆាំងនឹងពួក[[មួរ]] (Moors) នៅក្បែរតំបន់ Porté-Puymorens (Cerdanya)។<ref>{{cite web|url=http://turisme.andorralavella.ad/llegendes-tradicionals/pas-carlemany|title=El pas de Carlemany – Turisme Andorra la Vella|website=turisme.andorralavella.ad|access-date=3 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803170725/http://turisme.andorralavella.ad/llegendes-tradicionals/pas-carlemany|archive-date=3 August 2017|archivedate=3 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803170725/http://turisme.andorralavella.ad/llegendes-tradicionals/pas-carlemany|url-status=dead}}</ref> [[File:Parr%C3%B2quies_andorra.png|right|thumb|The six old parishes, each named for their [[patron saint]], as depicted in the ''Acta de Consagració i Dotació de la Catedral de la Seu d'Urgell'' (839)]] អង់ដូរ៉ាបានបន្តជាផ្នែកមួយនៃ ម៉ាកាអ៊ីស្ប៉ានីកា (Marca Hispanica) របស់ហ្វ្រែង ដែលជាតំបន់ការពាររវាងចក្រភពហ្វ្រែង និងដែនដីម៉ូស្លីម។ អង់ដូរ៉ាស្ថិតនៅក្នុងដែនដីដែលគ្រប់គ្រងដោយ Count of Urgell ហើយក្រោយមកត្រូវបានផ្ទេរការគ្រប់គ្រងទៅឱ្យ Bishop of the Diocese of Urgell វិញ។ យោងតាមប្រពៃណី វាត្រូវបានគេជឿថាកូនប្រុសរបស់សាឡាម៉ាញឈ្មោះ Louis the Pious បានធានាសិទ្ធិអំណាចដោយការចេញ Carta de Poblament ដែលជាលិខិតសម្គាល់ការបង្កើតក្រុងឡើង នៅជុំវិញឆ្នាំ ៨០៥។{{sfn|Armengol Aleix|2009|pp = 96 a 146}} ឯកសារដំបូងគេដែលមានការកត់ត្រាយោងដល់អង់ដូរ៉ាជាដែនដីមួយគឺ Acta de Consagració i Dotació de la Catedral de la Seu d'Urgell។ ឯកសារនេះ ដែលកំណត់ថ្ងៃទី៨៣៩ បញ្ជាក់ពីដែនសាសនា (parishes) ចាស់ទាំងប្រាំមួយនៃជ្រលងភ្នំអង់ដូរ៉ាដែលរួមបញ្ចូលគ្នាក្លាយជាប្រទេសនេះ។{{sfn|Armengol Aleix|2009|pp = 96 a 146}} យោងតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ នៅឆ្នាំ ៩៨៨ Count Borrell II នៃអ៊ើរហ្គេល បានផ្ទេរកម្មសិទ្ធិលើជ្រលងភ្នំអង់ដូរ៉ាទាំងអស់ឱ្យទៅ សាវកសំណាក់អ៊ើរហ្គេល (Diocese of Urgell) ដើម្បីដោះយកដែនដីដែលស្ថិតនៅក្នុងសែរដាញីយ៉ា (Cerdanya) វិញ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កើតជាមូលដ្ឋានផ្លូវការសម្រាប់ របបអធិបតេយ្យភាពរួម (Co-Principality) នៃអង់ដូរ៉ា។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក Bishop of Urgell ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុង La Seu d'Urgell បានក្លាយជា សហប្រមុខរដ្ឋ (Co-Prince) នៃអង់ដូរ៉ា។<ref name="elements">{{cite web |title=Elements de la història del Principat d'Andorra |trans-title=Elements of the history of the Principality of Andorra |url=http://www.coprince-fr.ad/catala/elements.htm |archive-url=https://archive.today/20100209181327/http://www.coprince-fr.ad/catala/elements.htm |archive-date=9 February 2010 |language=ca}}</ref> ===​មជ្ឈិម​សម័យ៖ កិច្ចព្រមព្រៀង Paréages និងការបង្កើតរបបអធិបតេយ្យភាពរួម=== [[File:Esgl%C3%A9sia_de_Sant_Joan_de_Caselles_-_7.jpg|left|thumb|ប្រាសាទ Sant Joan de Caselles ដែលកសាងឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី ១១ គឺជាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌រ៉ូម៉ានេស្ក (Romanesque) ដ៏សំខាន់មួយរបស់អានដូរ៉ា។]] កាលពីមុនឆ្នាំ ១០៩៥ អានដូរ៉ាមិនទាន់មានការពារខាងយោធាច្បាស់លាស់ឡើយ។ ដោយដឹងថា Count of Urgell មានបំណងវិលត្រឡប់យកជ្រលងភ្នំអានដូរ៉ាវិញ Bishop of Urgell បានស្នើសុំជំនួយ និងការពារពី Lord of Caboet។<ref name=elements/> ជាលទ្ធផល នៅឆ្នាំ ១០៩៥ ភាគីទាំងពីរបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយ ដោយស្បថទៅលើអធិបតេយ្យភាពរួមរបស់ពួកគេលើអានដូរ៉ា។ ការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍គ្រួសារក្រោយមកបានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងនយោបាយនេះមានភាពជាប់គ្នារហូត៖ Arnalda de Caboet កូនស្រីរបស់ Arnau of Caboet បានរៀបការជាមួយ Viscount of Castellbò។ Ermessenda de Castellbò កូនស្រីរបស់ពួកគេ<ref>{{Cite GREC|title=Ermessenda de Castellbò|ermessenda-de-castellbo}}</ref> បានរៀបការជាមួយ Count of Foix, Roger-Bernard II។ ការរៀបការនេះគឺជាចំណុចដ៏សំខាន់ ដែលបាននាំឱ្យ Count of Foix ចូលមកក្លាយជាដៃគូអធិបតេយ្យរួមជាមួយ Bishop of Urgell។ ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist|30em}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង់ដូរ៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វេអំណាច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជាធិបតេយ្យនៃអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្របុរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេស]] q04lfzynghwpuykgqubov08j20qutz4 ព័រទុយកាល់ 0 11365 342672 338784 2026-11-08T04:25:56Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342672 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋព័រទុយកាល់ | native_name = {{nobold|''República Portuguesa'' ([[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]])}} | image_flag = Flag of Portugal.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិព័រទុយកាល់|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Portugal.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករព័រទុយកាល់|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 100px | motto = "Esta é a ditosa Pátria minha amada"<br />{{small|("នេះ​ជា​ស្រុក​កំណើត​ជាទី​ស្រឡាញ់​ដ៏​សុភមង្គល​របស់​ខ្ញុំ")}} | national_anthem = ''[[អាព័រទូហ្គីសា|A Portuguesa]]''<br /><small>("ភ្លេងជាតិព័រទុយកាល់")</small><br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:A Portuguesa.ogg]]</div> | image_map = Portugal in the European Union on the globe (Europe centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសព័រទុយកាល់ (ក្រហម) ក្នុងសហភាពអឺរ៉ុប | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[លីស្បោន]] | coordinates = {{Coord|38|46|N|9|9|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br />{{nobold|និងភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]] | languages2_type = {{nobold|ភាសាទទួលស្គាល់}} | languages2 = [[ភាសាមីរ៉ង់ដេស]]{{refn|group=ស|[[ភាសាមីរ៉ង់ដេស]]ដែលគេច្រើននិយាយនៅក្នុង[[ដែនដីមីរ៉ង់ដា]]ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ (''Lei n.° 7/99 de 29 de Janeiro''),<ref name="auto">{{cite web | url = https://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | url-status = dead | archive-date = 18 មីនា 2002 | title = Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa (Official recognition of linguistic rights of the Mirandese community) | website = Centro de Linguística da Universidade de Lisboa (UdL) | access-date = 22 កុម្ភៈ 2022 | archivedate = 2002-03-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html }}</ref> ពោលគឺផ្ដល់សិទ្ធិប្រើប្រាស់ផ្លូវការ។{{big|<ref name="auto1">[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-pbC29295845/downloads/C2-92-95-845-EN-C/C29295845ENC_001.pdf?FileName=C29295845ENC_001.pdf&SKU=C29295845ENC_PDF&CatalogueNumber=C2-92-95-845-EN-C The Euromosaic study, Mirandese in Portugal], europa.eu&nbsp;– European Commission website. Retrieved January 2007. Link updated December 2015</ref>}} [[ភាសាសញ្ញាព័រទុយកាល់]]ក៏ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដែរ។}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |៩៤.៦%&nbsp;[[ជនជាតិព័រទុយកាល់]] |៥.៤%&nbsp;ជនជាតិផ្សេងៗ }} | ethnic_groups_ref = {{refn|group=ស|តាមសញ្ជាតិនៃប្រទេស}}<ref name="auto2"/> | ethnic_groups_year = ២០២១ | religion = {{unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; |៨៤.៣% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៨១.០% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅព័រទុយកាល់|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]<br/>—៣.៣% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗ |៦.៨% គ្មានជំនឿសាសនា |០.៦% សាសនាដទៃ |៨.៣% មិនបញ្ជាក់}} | government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី|ពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]<ref>[http://www.constituteproject.org/constitution/Portugal_2005.pdf Constitution of Portugal, Preamble]:</ref> | religion_year = ២០១១ | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីព័រទុយកាល់|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = {{nowrap|[[ម៉ារសេឡូ រ៉េបេឡូ ដឺ ស៊ូសា]]}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីព័រទុយកាល់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[អង់តូនីអូ កូស្តា]] | legislature = [[សភាសាធារណរដ្ឋ (ព័រទុយកាល់)|សភាសាធារណរដ្ឋ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រព័រទុយកាល់|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[ស្រុកព័រទុយកាល់|និម្មិតឡើង]] | established_date2 = ៨៦៨ | established_event3 = [[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយកាល់|ព្រះរាជាណាចក្រ]] | established_date3 = ២៥ កក្កដា ១១៣៩ | established_event4 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព័រទុយកាល់ឆ្នាំ១៨២២|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date4 = ២៣ កញ្ញា ១៨២២ | established_event5 = [[បដិវត្តន៍ថ្ងៃទី៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣០|សាធារណរដ្ឋ]] | established_date5 = ៥ តុលា ១៩១០ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព័រទុយកាល់|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date6 = ២៥ មេសា ១៩៧៦ | established_event7 = ចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] | established_date7 = ១ មករា ១៨៨៦ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៩២,២១២ | area_footnote = <ref>{{cite web |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Superfície Que municípios têm maior e menor área? |url=https://www.pordata.pt/Municipios/Superf%C3%ADcie-57 |publisher=Pordata |access-date=22 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=2022-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220402143742/https://www.pordata.pt/Municipios/Superf%C3%ADcie-57 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ទី១០៩ | percent_water = ១.២ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate_rank = ទី៨៩ | population_estimate = | population_census = {{DecreaseNeutral}} ១០,៣៤៤,៨០២<ref name="auto2">{{cite web | website=Statistics Portugal - Web Portal | date=16 December 2021 | url=https://ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=526271534&DESTAQUESmodo=2 | access-date=22 កុម្ភៈ 2022 | title=Censos 2021 - Divulgação dos Resultados Provisórios | archivedate=16 ធ្នូ 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216162034/https://ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=526271534&DESTAQUESmodo=2 | url-status=dead }}</ref> | population_census_year = ២០២១ | population_density_km2 = ១១២.២<ref>{{Cite web | url=https://www.pordata.pt/en/Portugal/Population+density++according+to+Census-412 | title=PORDATA - Population density, according to Census | access-date=2022-02-23 | archivedate=2020-11-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20201130050138/https://www.pordata.pt/en/Portugal/Population+density++according+to+Census-412 | url-status=dead }}</ref> | GDP_PPP = {{increase}} ៤០៦.២&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects – Portugal|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=182,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|access-date=23 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី៥២ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៣៩,៥៤៤ ដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៨ | GDP_nominal = {{increase}} ២៧១.២&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៤៧ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ២៦,៤០៤ ដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៥២ | Gini = ៣១.៩ <!-- number only --> | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini coefficient|url=https://www.pordata.pt/MicroPage.aspx?DatabaseName=Portugal&MicroName=%C3%8Dndice+de+Gini+%28percentagem%29&MicroURL=2166&|publisher=PORDATA|access-date=23 កុម្ភៈ 2022|location=Portugal|archivedate=2020-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200524073542/https://www.pordata.pt/MicroPage.aspx?DatabaseName=Portugal&MicroName=%C3%8Dndice+de+Gini+(percentagem)&MicroURL=2166&|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៨៦៤ <!-- number only --> | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=15 December 2020|access-date=23 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី៣៨ | currency = [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) | currency_code = EUR | utc_offset = {{sp}} | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងលិច|WET]])<br /> UTC−១ ([[ម៉ោងនៅព័រទុយកាល់|អាត្លង់ទិក/អាហ្សូស]] | utc_offset_DST = +១ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងលិច|WEST]])<br /> UTC (អាត្លង់ទិក/អាហ្សូស | DST_note = សម្គាល់៖ [[ព័រទុយកាល់ដីគោក]] និង[[ម៉ាឌីរ៉ា]]ប្រើ WET/WEST, រីឯកោះ[[អាហ្សូស]]គឺស្ថិតនៅពីក្រោយ ១ ម៉ោង។ | date_format = [[date format|dd/mm/yyyy]] | electricity = 230V - 50Hz | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅព័រទុយកាល់|+៣៥១]] | iso3166code = PT | cctld = [[.pt]] }} '''ប្រទេសព័រទុយកាល់''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋព័រទុយកាល់''' ([[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''República Portuguesa'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅលើ[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]]នៃប៉ែក[[អឺរ៉ុបនិរតី]]។ វាជាប្រទេសភាគខាងលិចបំផុតនៅ[[អឺរ៉ុបដីគោក]] ហើយមានព្រំដែនខាងលិច និងខាងត្បូងជាប់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] និងខាងជើងហើយកើតព័ទ្ធដោយប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]]។ ប្រទេសនេះមានប្រជុំកោះចំនួនពីរគឺកោះ[[ម៉ាឌីរ៉ា]] និង[[អាហ្សូស]] ហើយប្រជុំកោះទាំងពីរនេះត្រូវជាតំបន់ស្វយ័តដោយមានរដ្ឋាភិបាលតាមតំបន់រៀងៗខ្លួន។ ភាសាផ្លូវការ និងភាសាជាតិគឺ [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]]។ [[លីស្បោន]]គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំជាងគេនៃប្រទេសព័រទុយកាល់។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== {{ផ្នែកទទេ}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រព័រទុយកាល់}} {{ផ្នែកទទេ}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Travel and Tourism office website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234753/http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html |date=2007-09-26 }} * [https://web.archive.org/web/20231112154106/http://tempo.growiktionary.org/ ការទស្សទាយអាកាសធាតុ] {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព័រទុយកាល់| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហគមន៍បណ្តាប្រទេសនិយាយភាសាព័រទុយហ្កាល់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] ogx8e5p2y71k9fnkzv898xzpfiwzc2d ខឹម វាសនា 0 11841 342590 334085 2026-11-08T00:20:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342590 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=July 2014}} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''រូបថត''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|ជនបដិវត្តន៍ផ្នត់គំនិត |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះ'''​​​​​​​ |colspan="2"|ខឹម​ វាសនា (Khem Veasna) |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"| {{birth date and age|1965|12|11|df=y}} |- style="vertical-align:top;" |'''ទីកន្លែងកំណើត''' |colspan="2"|[[ភូមិពានា]] [[ឃុំក្តឿងរាយ]] [[ស្រុកកញ្ច្រៀច]] [[ខេត្តព្រៃវែង]] |- style="vertical-align:top;" |'''សញ្ជាតិ''' |colspan="2"|ខ្មែរ |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុកម្តាយ''' |colspan="2"| * ខឹម ហួត (ឪពុក) * សេក ហេង (ម្តាយ) |- style="vertical-align:top;" |'''កម្រិតវប្បធម៌''' |colspan="2"|[[បរិញាប័ត្រនីតិសាស្ត្រ]] |- style="vertical-align:top;" |'''កម្រិតវិជ្ជាជីវ''' |colspan="2"|[[អ្នកនិពន្ធ]] និង [[អ្នកដឹកនាំរឿង​]] |- style="vertical-align:top;" |'''ភរិយា''' |colspan="2"|គ្មាន |- style="vertical-align:top;" |'''កូនបង្កើត''' |colspan="2"|គ្មាន |- style="vertical-align:top;" |'''សាសនា''' |colspan="2"|គ្មាន (ប៉ុន្តែខាងព្រះពុទ្ធ) |- style="vertical-align:top;" |'''មុខរបរ''' |colspan="2"|អ្នកជំនួញ |- style="vertical-align:top;" |'''អាសយដ្ឋាន''' |colspan="2"|ផ្ទះលេខ ១៣ ផ្លូវលេខ ៦០៨ សង្កាត់បឹងកក់ទី២ [[ខណ្ឌទួលគោក]] [[រាជធានីភ្នំពេញ]] |- style="vertical-align:top;" |'''ហត្ថលេខា''' |colspan="2"| |- style="vertical-align:center;" |'''គេហទំព័រ''' |colspan="2"|[http://www.khemveasna.blogspot.com Khem​ Veasna] |- style="vertical-align:top;" |} លោក ខឹម-វាសនា គឺជាក្មេងកំព្រាឪពុក, អតីតតួកុន, អ្នកនិពន្ធ, អ្នកដឹកនាំរឿង, អ្នកជំនួញ, អ្នកនយោបាយកម្ពុជា ។ លោកជាអតីតសមាជិក នៃគណបក្សសមរង្ស៊ី និងជាតំណាងរាស្រ្តមណ្ឌលខេត្តព្រៃវែងនៅ ក្នុងរដ្ឋសភាកម្ពុជា នីតិកាលទី៣ នៅឆ្នាំ២០០៣ ។ លោក ខឹម-វាសនា បច្ចុប្បន្នជាប្រមុខគណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ និងជាជនបដិវត្តន៍ផ្នត់គំនិតដំបូងគេបង្អស់នៃកម្ពុជា។ លោកជាមនុស្សម្នាក់ដែលមានទស្សនៈវិស័យសម្បយុត្តិ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាតិខ្មែរ។ លោកមានគណបក្សផ្ទាល់ខ្លួនដើម្បីបម្រើអោយទស្សនៈនយោបាយរបស់លោក ដោយយល់ច្បាស់ថា គឺជាគន្លឹះតែមួយគត់ក្នុងការផ្លាស់ប្ដូរកម្ពុជាឲ្យជាសង្គមថ្មីស្រឡាងមួយ។ សព្វថ្ងៃលោកឈប់ធ្វើនយោបាយ ដោយសារតែលោកប្រាប់ថាអស់ចិត្តនឹងប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ដែលមិនឃើញតម្លៃលះបង់របស់លោកដែលខិតខំធ្វើនយោបាយដើម្បីពួកគេ ។ <ref>[http://www.necelect.org.kh/English/ElectionResult/Result_2003/Result_2003.html "Election results"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080630211011/http://www.necelect.org.kh/English/ElectionResult/Result_2003/Result_2003.html |date=មិថុនា 30, 2008 }}. Cambodia National Election Committee. Accessed June 18, 2008.</ref> ==ជីវប្រវត្តិ== លោក ខឹម វាសនា កើតថ្ងៃទី ១១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៥ ត្រូវនឹងឆ្នាំខ្មែរគឺ ឆ្នាំម្សាញ់ ស្ថិតនៅក្នុងភូមិពានា ឃុំក្ដឿងរាយ ស្រុកកញ្ច្រៀច ខេត្តព្រៃវែង។ នៅក្នុងត្រកូលគ្រួសារធ្វើស្រែចំការមួយ ដែលមានបងប្អូនបង្កើតពីរនាក់ ប្រុសមួយ ស្រីមួយ ហើយរូបលោកជាកូនទី១ និងប្អូនស្រីរបស់លោកឈ្មោះ ខឹម ស្រីមុំ។ ===ប្រវត្តិការសិក្សា ៖=== *ពីឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ឆ្នាំ ១៩ *ពីឆ្នាំ ១៩៨៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៣ ៖ និស្សិតនៃ[[នាយកដ្ឋានភាពយន្ដក្រសួងឃោសនាការ និងពត៌មាន]] *ពីឆ្នាំ ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៧ ៖ និស្សិតច្បាប់នៅ [[មហាវិទ្យាល័យនីតិសាស្ដ្រ និងវិទ្យាសាស្ដ្រសេដ្ឋកិច្ច]] *ពីឆ្នាំ ១៩៩៨ ដល់ឆ្នាំ ២០០៦ ៖ មន្ដ្រីរាជការ [[នាយកដ្ឋានកិច្ចការនយោបាយក្រសួងមហាផ្ទៃ]] *ពីឆ្នាំ ១៩៩៨ ដល់ថ្ងៃទី ១៥ ខែ កក្កដា ឆ្នាំ ២០០៥ ៖ សមាជិក គណបក្សសមរង្ស៊ី *ពីឆ្នាំ ២០០៣ ដល់ថ្ងៃទី ២៨ ខែ កុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៦ ៖ *មុខងារក្នុងគណបក្សនយោបាយ ៖ ប្រធានគណបក្ស<ref>{{Cite web |date=2011-10-16 |title=LEAGUE FOR DEMOCRACY PARTY |url=https://primeministerworld.blogspot.com/2011_10_01_archive.html |access-date=2026-03-06 |website=Prime Minister in the World}}</ref> ប្រវត្ដិការនៃសិក្សារបស់លោកក៏ ជាអ្នករៀនពូកែមួយរូបដែរ យុវជន ខឹម វាសនា ជាសិស្សរៀនពូកែ ផ្នែកគណិតវិទ្យា រូបវិទ្យា និងគីមី និងជាមនុស្សមាននិស្ស័យ ទេពកោសល្យខាងសិល្បៈតែងនិពន្ធដែលជាកត្តាធ្វើឲ្យលោកមានវោហារសាស្រ្តក្នុងការនិយាយ។ ហើយដំបូងលោកបានរៀន ផ្នែកថែរក្សាជួសជុលកាមេរ៉ាអស់រយៈ ពេល៤ឆ្នាំ។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៩៨៦ លោកជានិស្សិតនៃនាយកដ្ឋានភាពយន្ដក្រសួងឃោសនាការ និងព័ត៌មាន ហើយបានចេញមកធ្វើការនៅនាយកដ្ឋានភាពយន្ដបានរយៈពេល ២ឆ្នាំ ក្នុងងារវិជ្ជាជីវៈជាអ្នកនិពន្ធ និងអ្នកដឹកនាំរឿង តែក្រោយមកក៏លាឈប់ ប៉ុន្តែកាលណោះសាលាអត់បានចេញ សញ្ញាបត្រឱ្យទេ។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៦ លោក វាសនា បានប្រឡងបាក់ឌុបជាប់រួចហើយបានប្រឡងចូលនាយកដ្ឋានភាពយន្ដដោយប្រើពេលវេលា ៤ ឆ្នាំនៅក្នុងវិស័យនេះ។ ជាសិល្បករ សម្ដែង លោក ខឹម វាសនា ជាមនុស្សមានទស្សនៈផ្ទុយពីតារាភាពយន្តរួមអាជីពមួយចំនួននៅក្នុងវិស័យសិល្បៈ។ គាត់មិនជាប់ជំពាក់នឹងភាពហ៊ឺហាឆើតឆាយដូចមិត្តរួមអាជីពឡើយ។ វិស័យភាពយន្តជាទីកន្លែងដែលនាំមនុស្សភ្លើតភ្លើន និងស្រឡាញ់ទ្រព្យសម្បត្តិ។ ប៉ុន្ដែមិនត្រឹមតែធ្វើឲ្យចិត្តលោកជ្រលក់ជាប់ទៅនឹងរឿងទាំងនោះទេតែបែរជាធ្វើឲ្យលោកចង់កែមនុស្សនៅក្នុងវិស័យភាពយន្ដទៅវិញពីព្រោះលោកមានចិត្តផ្ទុយពីពួកគេ។ ក្នុងអាជីពជាតារាសម្តែងបានធ្វើអោយលោកប្រៀបធៀបជីវិតរបស់លោកទៅនឹងព្រះពុទ្ធ កាលទ្រង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ហើយទស្សនៈនេះក៏ញ៉ុះញ៉ុងឲ្យលោកចង់ផ្លាស់ប្តូររបៀបជីវិតទាំងឡាយរបស់អ្នកសិល្បៈនៅជំនាន់នោះ។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩៩៧ លោកបែរជារកឃើញវិធីជីវិតជាអ្នកនយោបាយជាមួយនឹងគណបក្សប្រឆាំង។ ដោយធុញទ្រាន់នឹងភាពជាតារា ជាសិល្បៈករ លោក ខឹម វាសនា បានចូលរៀនច្បាប់ហើយរៀនចប់នៅ ឆ្នាំ១៩៩៧ ជាឆ្នាំដែលលោកត្រូវបានមិត្តភក្ដិអូសទាញឲ្យចូលធ្វើនយោបាយក្នុងគណបក្ស សម រង្ស៊ី។ លោកបានឈរឈ្មោះតំណាងរាស្ដ្រលេខរៀងទី ៥ នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ ប្រចាំខេត្តព្រៃវែងតែមិនជាប់ជាតំណាងរាស្ត្រទេ។ លុះដល់ឆ្នាំ ២០០៣ លោក វាសនា បានឈរឈ្មោះជាតំណាងរាស្រ្តម្ដងទៀតលេខរៀងទី ២ ហើយក៏បានជាប់ជាតំណាងរាស្ដ្រនៅខេត្តព្រៃវែង។ ការចូលក្នុងគណបក្ស សមរង្ស៊ី ទៀតសោធក៏មិនមែនជារឿងដែលមានចេតនាស្រឡាញ់ជាតិ ឬចង់ធ្វើធំទេគឺមិនច្បាស់ក្នុងខ្លួនតែម្ដង។ លោក វាសនា បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំមិនមានចំណេះដឹងផ្នែកវិទ្យាសាស្ដ្រនយោបាយអ្វីទេប៉ុន្ដែអ្វីដែលរុញច្រានឲ្យខ្ញុំចេះគិតត្រិះរិះពិចារណាចូលប្រឡូកទៅក្នុងឆាកនយោបាយគឺដោយសារមានសន្ដានស្អប់អំពើអាក្រក់ និងសន្ដានឈឺឆ្អាលចំពោះសង្គមនេះឯង»។ ពេលប្រឡូកក្នុងឆាកនយោបាយយ៉ាងវក់វី និងជូរចត់ជាមួយគណបក្សប្រឆាំង សមរង្ស៊ី មិនទាន់បានមួយអាណត្តិពេញផងលោកក៏ចាប់ផ្ដើមមើលឃើញភាពអយុត្តិធម៌នៅក្នុងសម្បុកគណបក្សរបស់ខ្លួន។ ការរិះគន់ក្នុងបក្សធ្វើឲ្យបក្សមិនសប្បាយចិត្តហើយទីបំផុតបក្សបានសម្រេចបញ្ឈប់លោកខណៈដែលលោកមានបំណងបើកគណបក្សថ្មីមួយដោយខ្លួនឯង។ ក្រោយពីគណបក្សបញ្ចប់បេក្ខភាពជាតំណាងរាស្ដ្រខេត្តព្រៃវែងលោក ខឹម វាសនា បានបង្កើតអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយជាជំហានដើម្បីស្វែងយល់ពីតម្រូវការប្រជាពលរដ្ឋជាមុនសិនមុននឹងលោកបង្កើតគណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យនៅឆ្នាំ ២០០៦ ។ ខណៈពេលដែលគាត់ឈប់ពីគណបក្ស សមរង្ស៊ី ក៏ជាពេលដែលម្ដាយរបស់លោកឈឺធ្ងន់ផងដែរហើយការឈឺរបស់គាត់ភាគច្រើនទាក់ទងនឹងជីវិតនយោបាយរបស់ ខឹម វាសនា ក្នុងរឿងការរកខុសត្រូវជាមួយគេ (គណបក្ស សមរង្ស៊ី) ដោយទាស់ទែងជាមួយគេមិនរលូនខុសពីអ្នកនយោបាយផ្សេងទៀត។ លោកបញ្ជាក់ថា៖ «រឿងដែលខ្ញុំមានវិប្បដិសារៈធំបំផុតស្ទើរពេញមួយជីវិតដោយយកការងារបន្លប់ជីវិតខ្លួនឯងក្រោយពីម្ដាយខ្ញុំបានស្លាប់។ ខ្ញុំមិនទាន់បានធ្វើឲ្យម្ដាយខ្ញុំសប្បាយចិត្តទេ ហើយការងារនយោបាយរបស់ខ្ញុំវាប៉ះពាល់ដល់ជំងឺរបស់ម្ដាយខ្ញុំ។ ខ្ញុំនៅជាមួយម្ដាយតាំងពីតូចរហូតដល់ខ្ញុំបានក្លាយជាតំណាងរាស្ដ្រ»។ អ្នកនយោបាយដែលពូកែប្រើវោហាររិះគន់ដ៏ល្បីល្បាញនៅតាមទីសាធារណៈរូបនេះមិនត្រឹមតែមិនពេញចិត្តជាមួយគណបក្ស សម រង្ស៊ី ទេប៉ុន្ដែក៏មិនពេញចិត្តចំពោះការដឹកនាំរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា [CPP] ផងដែរ។ លោក ខឹម វាសនា បាននិយាយទៀតថា៖ «គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាមិនអាចផ្ដល់សេចក្ដីសុខឲ្យប្រជាពលរដ្ឋបានទេពីព្រោះមនុស្សដែលគាត់ [CPP] ជ្រើសរើសជាមនុស្សដែលយ៉ាប់រួចទៅហើយ។ ម្យ៉ាងទៀតគាត់ជ្រើសរើសរកមនុស្សពីខាងក្រៅដូចជាពីគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ឬគណបក្សផ្សេងដែលគាត់ [ហ៊ុន សែន] ជ្រើសរើសទៅទាំងអស់ហ្នឹងសុទ្ធសឹងតែជាអ្នកស្វះស្វែងរកផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនដល់ពេលហ្នឹងបុគ្គលបែបហ្នឹងវាគរជើងនៅគណបក្សនេះច្រើនហួសរហូតដល់លោកនាយករដ្ឋមន្ដ្រីមានឆន្ទៈក៏មិនអាចកែកើតដែរ»។ លោក ខឹម វាសនា បានបន្ដថា៖ «បើសិនណាគណបក្សមួយនេះ [CPP] ផ្ដល់សេចក្តីសុខឲ្យប្រជាពលរដ្ឋបានខ្ញុំក៏មិនចាំបាច់បង្កើតគណបក្សទេហើយខ្ញុំក៏មិននៅត្រាំត្រែងក្នុងគណបក្ស សម រង្ស៊ី ដែរ។ គណបក្សមួយនេះគឺមិនអាចទេ»។ ===ក្រុមគ្រួសារ៖=== * '''ខឹម-ហួត''' ជាកូនអ្នកមាន ​ ជាពេទ្យធ្មេញ កើតឆ្នាំ ១៩២០? ស្លាប់ឆ្នាំ​១៩៧២។ មានប្រពន្ធ៣ ប្រពន្ធទី១ បានកូនពីរ(ស្លាប់) ប្រពន្ធទី២ ការបានប៉ុន្មានខែក៏លែងលះ ដោយសារតែឪពុកម្ដាយបង្កើតរៀបចំអោយ លោកមិនពេញចិត្ត ។ ប្រពន្ធទី៣ គាត់យកដោយខ្លួនឯង ប្រពន្ធពីរមុន ស្អាតក៏ស្អាត កូនអ្នកមានក៏កូនអ្នកមាន។ ប៉ុន្តែគាត់ប្រាប់ទៅបងប្អូនគាត់ថា វ៉ែនតាតម្លៃប៉ុន្មានក៏ដោយ ប៉ុន្តែពាក់វាមិនត្រូវភ្នែក នេះវ៉ែនតាបេនឡានតម្លៃ១រៀលៗ តែពាក់ទៅត្រូវភ្នែក។ ពីរមុនស្អាតកូនអ្នកមាន តែវាអត់ត្រូវការយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំ។ * '''សេក-ហេង''' ក៏ជាពេទ្យធ្មេញដែរ កើតឆ្នាំ១៩?? ស្លាប់ឆ្នាំ ២០០៦ សេក ហេង មានអាយុប្អូន ប្តីគាត់២៤ឆ្នាំ។<ref>{{Cite web |url=http://www.camldp.org/Voices/2015/5/?title=2015-05-31_PF_Office-SR-Part-1 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=មិថុនា 8, 2015 |archivedate=មិថុនា 11, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611055839/http://www.camldp.org/Voices/2015/5/?title=2015-05-31_PF_Office-SR-Part-1 |url-status=dead }}</ref> មានបងប្អូន៩នាក់ ហើយគាត់ជាកូនទី២។ [http://www.camldp.org/Voices/2014/2/?title=2014-02-02__Headquarter-Office-PP-PF-Part-2 (ប្រភពសំឡេងថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភះ ឆ្នាំ២០១៤)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221223154/http://www.camldp.org/Voices/2014/2/?title=2014-02-02__Headquarter-Office-PP-PF-Part-2 |date=កុម្ភៈ 21, 2014 }} ==ការចាប់ផ្តើមធ្វើនយោបាយ== ក្នុងការចូល​ប្រឡូក​ជា​អ្នកនយោបាយ ដំបូងឡើយ​ លោក​ចូល​ជា​សមាជិក​របស់​គណបក្ស​សមរង្ស៊ី ឈរឈ្មោះ​ជា​តំណាងរាស្ដ្រ​តាំងពី​ឆ្នាំ​១៩៩៨ ប៉ុន្ដែ​មិនជា​ប់ឆ្នោត​ទេ ។ ក្រោយមក​បាន​ជាប់ឆ្នោត តំណាងរាស្ដ្រ​នៅ​ឆ្នាំ​២០០៣ កាលនោះ លោក​មាន​អាយុ​៣៨​ឆ្នាំ ។ បន្ទាប់មក ឆ្នាំ​២០០៦ ក៏​ចេញមក​បង្កើត​គណបក្សខ្លួនឯង ដែលមានឈ្មោះថា​[[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]​មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ។​ ​មូលហេតុ​ដែល​ចង់​ក្លាយខ្លួនជា អ្នកនយោបាយ លោក​ ខឹម-វាសនា​ ​បានឱ្យដឹង ថា ដំបូង​ឡើយ​ដូចជា​មិនបាន​គិតថា ចូលប្រឡូក​នយោបាយ​ដើម្បី​អ្វី ហើយ​វា មិន​ច្បាស់លាស់​ក្នុង​ខ្លួន គ្រាន់តែ​ចង់​ធ្វើ​ធំ ព្រោះ​ឃើញ​គេ​កាន់​ការងារ ស្រុកទេស ក៏​ចង់បាន​ដូច​គេ ក៏​ចូល​នយោបាយ នឹង​គេ​ទៅ ។ ក្រោយមក ក៏​ចេះតែ បណ្ដើរៗ​ជាមួយ​រឿង​នយោបាយ បាន យូរ​ទៅ​ការងារ​លើ​ទីលាន​ក៏បាន​បង្រៀនយើង​ផ្ទាល់ ។ ដោយសារ​ជាតិ ចេះ​ឈឺឆ្អា​ល​រឿង​គេ និង​ស្រឡាញ់​យុត្ដិធម៌ ភាពត្រឹមត្រូវ ដល់ពេល​ចូល​ជាមួយ គណបក្ស​មួយ​នេះ​(​សមរង្ស៊ី​)​យូរ​ទៅ ឃើញ​លែងមាន​ភាពត្រឹមត្រូវ​ពុករលួយ និយម​បក្ខពួក ហើយ​ប្រជាពលរដ្ឋ​ខាង ក្រៅ​គាត់​អត់​បានដឹង​រឿង​ខាងក្នុង​របស់ បក្ស ដោយ​ខាងក្រៅ​បក្ស​គេ​និយាយ ផ្សេង ខាងក្នុង​បក្ស​គេ​និយាយ​ផ្សឹ​ង ដល់ អ៊‌ីចឹង​ក៏​ចេះតែ​កើតមាន​ទំនាស់​ជាច្រើន ដែល​ឮ​ដល់​ប្រធាន​បក្ស​រហូតដល់ លោក​ដកខ្លួន​ចេញ ។ ពីមួយ​ជំហាន ទៅមួយ​ជំហាន​ក៏​យល់​ពី​នយោបាយ​ថា នយោបាយ​គេ​ត្រូវធ្វើ​ម៉េច ហើយក៏ ចាប់ផ្ដើម​ចេះ​ស្រាវជ្រាវ​ពី​របៀប​ធ្វើ នយោបាយ​ក្រៅ​ក្នុងប្រទេស ដោយ យោងតាម​ឯកសារ​ខ្លះទៅ​និង​មើល ព័ត៌មាន​អន្ដរជាតិ​ក៏​យល់​ខ្លះៗ​បន្ថែម ទៀត​ទៅ ។​ ក្នុងនាម​ជា​ប្រធាន​គណបក្ស​អស់ រយៈពេល​៧​ឆ្នាំ​លោក ខឹម-វាសនា សម្គាល់ថា អត្ដ​សញ្ញាណ​ដែល​ចាប់ផ្ដើម យល់​ពី​នយោបាយ គឺថា​លោក​ឃើញ គណបក្ស​សមរង្ស៊ី​គាត់​តែង​យក​បញ្ហា ធ្វើជា​ដំណោះស្រាយ​ពេលណា គាត់​ជួប ប្រជាពលរដ្ឋ​តែងតែ​និយាយ​ពី​បញ្ហា ។ លោក​មាន​អារម្មណ៍​ថា ហេតុអ្វី​បានជា អ្នកនយោបាយ​មិន​និយាយ​អំពី​របៀប នៃ​ការដោះស្រាយ​បញ្ហា​ប្រទេសជាតិ ដែលជា​ទស្សនៈ​របស់ខ្លួន​យល់ឃើញ ថា ត្រូវធ្វើ​ម៉េច ហើយ​វេទិកា មួយៗ និយាយប្រាប់​ប្រជាពលរដ្ឋ​នឹង​ទាមទារ ប្រជាពលរដ្ឋ​បោះឆ្នោតឱ្យ​ខ្លួន​ដោយ​មិន បាន​ប្រាប់​ពី​វិធានការ​ថា​ត្រូវ​ដោះ ស្រាយ​យ៉ាងម៉េច​នោះទេ ។ ដល់​អ៊‌ីចឹង លោក​ក៏បាន​កត់សម្គាល់​ទុក​ថា អ្នកនយោបាយ​ជាម​នុស្ស មាន​ទស្សនៈ​ទៅ មុខ ហើយ​ការដែល​និយាយ​ពី​បញ្ហា​វា មិន​គ្រប់គ្រាន់​ឱ្យ​យើង​ក្លាយខ្លួន​ទៅជា អ្នកនយោបាយ​ទេ ។ ដល់ពេល​ឃើញ គណបក្ស​នេះ​មិនកើត​នោះ​មិនកើត លោក​ក៏​ចេញមក​បង្កើត​គណបក្ស​ខ្លួន ឯង​តាម​ការយល់ឃើញ ។​ ​ការដែល​ចេញមក​បង្កើត​គណ បក្ស​ផ្ទាល់ខ្លួន គឺ​វា​លំបាក​កាយ​ជា​រឿង ធម្មតា​ទេ​តែ​ទោះយ៉ាងណា​ក៏​វា​មិន​ដូចលំបាក​ចិ​ត្ដ​ដែរ ព្រោះ​អ្វីដែល​យើង​ចង់ និង​ពេញចិត្ដ​ចំពោះ​ការងារ​ដែល​លំបាក ហ្នឹងហើយ​ឥឡូវ​យើង​មាន​ការទទួល ខុសត្រូវ​រួម​មិនមែន​ដូច​មុន​យើង​ទទួល ខុស​ត្រូវជា​ផ្នែក​នោះទេ ។ បើ​ពិតជា​អ្នក នយោបាយ​មែន​គេ​ត្រូវមាន​ទស្សនៈ វិស័យ​មួយ​ភ្ជាប់​នឹង​សកម្មភាព​ការងារ របស់គេ​ហើយ​បើ​ទស្សនៈវិស័យ​ខុសគ្នា​ហើយ គឺ​មិនអាច​នៅ​ជាមួយគ្នា​បានទេ​។​ សព្វថ្ងៃនេះ​លោក​ឃើញ​អ្នក នយោបាយ​ក្នុង​គណបក្ស​មួយៗ​ជេរ គណបក្ស​មួយទៀត ដល់​ជេរ​ឆ្អែត​គាត់​ក៏ ចូល​ជាមួយនឹង​គណបក្ស​នោះ​ទៅ​មិន យូរ​ក៏​ចេញមក​វិញ ។ ដល់​អ៊‌ីចឹង​នៅ​ស្រុក​ខ្មែរ​រក​អ្នកនយោបាយ​ច្បាស់លាស់ មិន ឃើញ ព្រោះ​លោក​សម្គាល់​ខ្លួនឯងបាន ថា ស្រុក​ខ្មែរ​ត្រូវ​ដោះស្រាយ​តាមផ្លូវ នេះ ដល់ពេល​ដោះ​មិនបាន​តាមផ្លូវ​ហ្នឹង ក៏ត្រូវ​រក​ផ្លូវ​ផ្សេង​ធ្វើ​អ្វី​តាមតែ​ខ្លួន​យល់ ដដែល ។ ប៉ុន្ដែ​អ្នកនយោបាយ​អត់​ទេ ជេរៗ​គ្នា​ឱ្យតែ​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវ តាំង​ចូលគ្នា ព្រោះ​នយោបាយ​វា​ធ្វើ ដំណើរ​វែងឆ្ងាយ ។ ចំពោះ​គណបក្ស​ផ្សេង​គេ​ផ្ដោត មើល​ទីផ្សារ​ថា ត្រូវធ្វើ​ម៉េច​ដើម្បី​អូស យក​សន្លឹកឆ្នោត​ឱ្យបាន តែ​គណបក្ស លោក​ផ្ដោតលើ​ភាពត្រឹមត្រូវ​រឿង​សន្លឹក ឆ្នោត​មិន​គិត​ទេ ។ លោក​គិតថា បើ​ភាពត្រឹមត្រូវ​មិនត្រូវ​បាន​ស្រូប​ទាញ ការគាំទ្រ ពី​ប្រជាពលរដ្ឋ​ទេ​មិនដឹង​ជាមាន​ផ្លូវ ណា​អាច​ទាញ​យកបាន​មានតែ​ការបោកប្រាស់ ។ ប៉ុន្ដែ​វា​អត់​ចេះ​បោកប្រាស់ ព្រោះ​វា​មិន​ស្របតាម​សម្បជញ្ញៈ​របស់ខ្លួន​ឯង អ៊‌ីចឹង​ធ្វើទៅ​អត់​កើត​ក៏​ចេញមក​បង្កើត​គណបក្ស​ខ្លួនឯង​តែម្ដងទៅ​។​ ​បើតាម​លទ្ធផល​ការបោះឆ្នោត កន្លងមក​ដូចជា​មិន​ទទួលបាន​អ្វី​នោះទេ លោក​នៅតែ​បន្ដទៀត​ដោយ​ពន្យល់ថា លោក​ដឹងថា វា​មិនមែនជា​ពេលវេលា ឆាប់រហ័ស​នោះទេ ។ ព្រោះ​ប្រជាពលរដ្ឋ​ត្រូវការ​ពេលវេលា​មួយ ហើយ​លោក ដឹងថា វា​ត្រូវតែ​អ៊‌ីចឹង​លោក​ក៏បាន​គិត ទុក​រួចជាស្រេច​ហើយ​ដែរ ។ ដល់​ឃើញ យឺតយូរ​លោក​គិតថា ដូចជា​មិនមាន​អ្វី ចម្លែក​នៅក្នុង​ចិ​ត្ដ​ផង ។ លោក​គិតថា នៅ​ទីបំផុត​នឹង​ទទួលបាន​ជោគជ័យ ប៉ុន្ដែ​ពេលនោះ​មាន វត្ដ​មាន​របស់លោក​ឬ អត់​គឺ​មិនដឹង​ទេវា​ជា​រឿង​មួយ​ផ្សេង ទៀត ។ តែ​លោក​ជឿថា​ភាពត្រឹមត្រូវ ស្មោះត្រង់​នឹង​ស្រូប​ទាញយក​ការគាំទ្រ ពី​ប្រជាពលរដ្ឋ​បាន​យ៉ាងច្រើន ។ មក ទល់​ពេលនេះ​គណបក្ស​របស់លោក​ជាប់​ក្រុមប្រឹក្សា ភូមិ​សង្កា​ត់ដល់​ទៅ​៨ ភូមិ​ឃុំ​គឺ​នៅ​ខេត្ដ​សៀមរាប​ចំនួន​៧ និង ខេត្ដ​ឧត្ដរមានជ័យ​១ ។ ហើយ​ក្នុង​មួយ ខែៗ​មាន​ប្រជាពលរដ្ឋ​សាមញ្ញ​ដែល ចូលរួម​បង់​ថវិកា​ចូលបក្ស​មាន​កាន់តែ ច្រើនឡើង ។​ ការចំណាយ​របស់​[[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]​ គឺ​បានមកពី​ប្រជាពលរដ្ឋ​ស្ដាប់​វិទ្យុ និង​សមាជិក​ភាគច្រើន ជា​និស្សិត ពួកគាត់​នាំគ្នា​បង់​ចាប់ពី ១.០០០​រៀល មាន​អ្នក​បង់​ជាប្រចាំ​ខែ​ក៏ មាន ហើយ​អត់​អ្នក​បង្ខំ​ពួកគាត់ ឱ្យ​បង់ ប្រាក់​នោះទេ ។ អត់​ការគាបសង្កត់ បើ​ពួកគាត់​ចង់​ចូល​លុយ​ម្ដង​ហើយ​អ្នក ឈប់​ទៅវិញ​វា​ជា​រឿង​របស់​អ្នក ។ នេះ​ជា​មនោគមន៍វិជ្ជា​នយោបាយ​បែប​ថ្មី ព្រោះ​ការធ្វើ​នយោបាយ​មិនមែន​ចង់ ឈ្នះ​តែឯង​ទេ គឺ​ចង់ឱ្យ​ប្រជាពលរដ្ឋ ទាំងអស់​ឈ្នះ​៕<ref>{{Cite web |url=http://www.rasmeinews.com/local_news/detail?news=MDVmYTZiYT&page=21#.UsfSVvstnFz |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=មករា 4, 2014 |archivedate=មករា 8, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140108051631/http://www.rasmeinews.com/local_news/detail?news=MDVmYTZiYT&page=21#.UsfSVvstnFz |url-status=dead }}</ref> ==ជីវិតក្នុងវិស័យសិល្បៈ== អំឡុងឆ្នាំ ១៩៨៩ និង ១៩៩៣ លោកក៏ងាកចេញមកប្រឡូកចូលក្នុងវិស័យសិល្បៈខ្មែរ ដែលពេលនោះលោកខឹម វាសនា បានបង្កើត ផលិតកម្មផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក ដែលមានឈ្មោះថា ផលិតកម្មយុវវ័យភាពយន្ត។ លើសពីនេះទៅទៀតនោះ ត្រឹមតែជាថៅកែកុន ថែមទាំងជាអ្នកនិពន្ធដោយខ្លួនឯងផង និងជាអ្នកដឹកនាំរឿងផង ជាតួសម្តែងផងដែរ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះលោកក៏ជាតួសម្តែងកុនស្អាតសង្ហារម្នាក់ដែរ ហើយលោកដើរតួសម្តែងកុនដោយខ្លួនទៀតផង ប៉ុន្តែលោកសម្តែងអោយតែ ផលិតកម្មផ្ទាល់ខ្លួនលោកទេ ទោះបីជាមានម្ចាស់ផលិតកម្មភាពយន្តផ្សេងៗហៅ ថតក៏ដោយ គឺដាច់ខាត គាត់មិនសម្តែងទេ។ [[File:Khem veasna, actor.jpg|thumb|ជំនាន់លោក ដើរតួកុន ថៅកែកុន]] ចំពោះស្នាដៃផលិតរឿងដំបូងដៃរបស់លោកគឺរឿង “មន្តស្នេហ៍ស្រីមុំ” ហើយតួឯកស្រីសម្តែងដោយ អ្នកនាង សុខ ស្រីមុំ និងក្រោយមកទៀតមានរឿង “មួយកំផ្លៀងអនុវស្សារីយ៍ ឬស្នាកស្នាមអនុស្សារីយ៍” រឿង “លេខមួយដូចគ្នា” និងរឿង “ជើងខ្លាំងមានតែមួយ” ដែលមានការចូលរួមសម្តែងដោយខ្លួនលោកផ្ទាល់គឺ លោកដើរតួសម្តែងជាតួរង រីឯលោក ទេព រិន្ទដារ៉ូ និងអ្នកនាងអម្ពរទេវី ដើរតួសម្តែងជាតួឯក។ ហើយនិងស្នាដៃរឿងចុងក្រោយរបស់លោកគឺរឿងភាគ “រឿងកំហុសអ្នកណា?” រឿងនេះថតជិតចប់ហើយ តែត្រូវអាក់ខានដោយសារមានបញ្ហាក៏ឈប់ថតទៅ។ នៅសម័យកុនខ្មែរនោះ គឺមានការគាំទ្រពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋខ្លាំងណាស់ ហើយរឿងនីមួយៗ ម្ចាស់ផលិតកម្មម្នាក់ៗថតរឿងដោយចំណាយដើមទុនអស់ពី ០៦ រហូតទៅដល់ ១០ដំលឹងមាសឯណោះ ក៏ប៉ុន្តែការផលិតខ្សែភាពយន្តរបស់លោកដំបូងចំណាយអស់តែពី ៥ ដំលឹងទៅ ៦ដំលឹងតែប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលលក់ចេញនោះគឺលក់បានថ្លៃជាងអ្នកដទៃទៅទៀត រឿងគាត់មួយរឿងលក់ជិតបាន ២០ដំលឹងមាស ដោយឡែកលោកធ្វើរឿងមួយចំណេញបានជា៣ឯណោះ នៅក្នុងចំណោមអ្នកធ្វើកុនផ្សេងៗដូចគ្នា។ បើធៀបទៅនឹងស្នាដៃរឿងរបស់លោក ហ្វៃ សំអាង និងអ្នកស្រី ពាន់ ពួនបុប្ផា វិញធ្វើរឿងមួយចំណាយពី ១០ ទៅ ១២ ដំលឹងមាសទេ តែដល់ពេលលក់ចេញបានតម្លៃស្នើនឹងស្នាដៃលោកដែរ។ មនុស្សប្រហែលៗនឹងលោក ខឹម វាសនា ឬមនុស្សដែលស្គាល់លោកនិយាយថាលោកពិតជាមានលក្ខណៈជាសិល្បករ ឬជាអ្នកសម្ដែង ល្អមែន។ ហើយខ្សែភាពយន្ដដែលលោកនិពន្ធ ដឹកនាំនិងសម្ដែង មានភាពជោគជ័យច្រើន និងទទួលការឲ្យតម្លៃ ថាពោរពេញដោយទេពកោសល្យ។ ==ចេញពីបក្ស ព្រោះជម្លោះទស្សនៈនយោបាយ== ដោយសារជាតិជាមនុស្ស ចេះឈឺឆ្អាលរឿងគេ និងស្រឡាញ់យុត្ដិធម៌ ភាពត្រឹមត្រូវ ដល់ពេលចូលជាមួយ គណបក្សសមរង្ស៊ី បានយូរៗទៅ មិនឃើញមានភាពត្រឹមត្រូវពុករលួយ និយមបក្ខពួក នយោបាយគ្មានទស្សនៈវិស័យ ហើយប្រជាពលរដ្ឋនៅខាងក្រៅអត់បានដឹងរឿងខាងក្នុងរបស់បក្ស ដោយខាងក្រៅបក្សគេនិយាយផ្សេង ខាងក្នុងបក្សគេនិយាយផ្សឹង។ ហើយដល់អ៊‌ីចឹងក៏ចេះតែកើតមានទំនាស់ជាច្រើនហូរហែលដែលឮរហូតដល់ប្រធានបក្ស លោក សម រង្ស៊ី។ ជាពិសេសនោះ គឺរូបគាត់ផ្ទាល់ហ៊ាន វាយប្រហារបក្សខ្លួនឯង និងប្រធានបក្ស ហើយនិងជម្លោះពាក្យសម្តីស្តីពី ទស្សនៈនយោបាយ ក្នុងដោះស្រាយបញ្ហាប្រទេសជាតិ ហើយបក្សរិះរកលេចចាប់កំហុសគ្រប់សព្វ ដើម្បីដកចេញពីបក្ស តែមានថ្ងៃមួយគាត់បានចូលរួមវេទិការរបស់គណបក្សជួបជុំម្ចាស់ប្រជាពលរដ្ឋម្ចាស់ឆ្នោត ដោយធ្វើវាគ្មិនតំណាងរាស្រ្តមណ្ឌលព្រៃវែង តំណាងអោយមកពីគណបក្ស សម រង្ស៊ី និងព្រះអង្គម្ចាស់ សានប៉ា ដែលរៀបចំបង្កើតឡើងដោយវិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យជាតិ ហៅកាត់ថា (NDI) ប្រារព្ធនៅឯស្រុកព្រះស្តេច ខេត្តព្រៃវែង។ [[File:Khem Veasna- 2003.jpg|thumb|កាលនៅបក្ស សម រង្ស៊ី]] គាត់និយាយថា ស្តេចក៏ អាចម៏ស្អុយដែរ ហើយស្អប់ណាស់អារបបសក្តិភូមិ ជិះជាន់គ្នាហ្នឹង។ ពេលនោះស្រាប់តែ វិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យជាតិ (National Democratic Institute ហៅកាត់ថា NDI) ដែលជាស្ថាប័នឧបត្ថម្ភដោយសហរដ្ឋអាមេរិក សរសេរលិខិតផ្ញើទៅជូនគណបក្សថា សូមជួយកែលំអរអ្នកតំណាងរាស្រ្តមួយហ្នឹងផង ពីព្រោះនៅក្នុងវេទិការបានវាយប្រហារព្រះមហាក្សត្រ។ ពេលនោះគ្រាន់តែបញ្ចូនទៅដល់បក្សហើយទទួលដោយលោក អេង ឆៃអៀង ប្រហែលម៉ោងបី បួនល្ងាចភ្លាម ស្រាប់តែលោក អេង ឆៃអៀង បញ្ចេញលិខិតនោះទៅអោយវិទ្យុអាស៊ីសេរី (RFA) ធ្វើការផ្សព្វផ្សាយ។ ហើយមិនបានហៅគាត់ មកសាកសួរនាំនោះទេ ដោយនឹកឃើញថា នេះជាគន្លឹះមួយដែលនាំអោយគាត់អាចជាប់គុកបាន។ គ្រាន់តែវិទ្យុអាស៊ីសេរី (RFA) ចេញផ្សាយភ្លាម លោក សម រង្ស៊ី បានធ្វើលិខិតថ្ពោលទោសគាត់ថា ជាអ្នកតំណាងរាស្រ្តមួយប្រដៅមិនបាន ឥតសីលធម៌ក្នុងបក្ស ហើយផ្ញើលិខិតសូមទោសព្រះមហាក្សត្រ។ ហើយបក្សក៏ចោទក្រោមលេសថា គាត់និយាយប៉ះពាល់ដល់ស្ថាប័នអង្គព្រះមហាក្សត្រ រំលោភបំពារច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ដោយហេតុថាលោកជាមនុស្សមានទស្សនៈខុសប្លែកពីគេ អត្ថចរិតមិនដូចគេ និងមានមនោសញ្ចេតនាជ្រៀជ្រៅនឹងពូជសាសន៍ខ្លួនខុសពីគេ ហាក់បីដូចជា ទឹក និងប្រេង ទើបលោកនៅជាមួយគណបក្ស សម រង្ស៊ី មិនកើត។ នៅចុងក្រោយមក លោកក៏ដកខ្លួន ដើរចេញពីបក្ស ហើយដើរចេញពីរដ្ឋសភាជាតិ។ ដោយគូសបញ្ជាក់ពីអារម្មណ៍ចេញពីបេះដូងរបស់លោកប្រាប់គេថា វាហាក់បីដូចជាខ្លួនលោកផ្ទាល់ កំពុងតែដើរអុចទៀនបំភ្លឺ ហើយកាន់វាដើរកាត់នៅលើវាលខ្សាច់សាហ្សារ៉ាដ៏ធំលាតសន្ធឹងល្លឹង ល្លើយ សែនងងឹតសូន្យឈឹងអញ្ជឹង។ ហើយដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់យល់ពេញដើមទ្រូងតែម្នាក់ឯងគត់ តែមិនដឹងថាទៅថ្លឹងរាយរ៉ាបប្រាប់អ្នកណា ថាតើប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ អាចយល់បានពីទំហំទឹកចិត្ត និងទស្សនវិស័យរបស់លោក ដែរ ឬទេ? ==ការបង្កើតអង្គការ និងគណបក្ស== នៅឆ្នាំ ២០០៥ វាជាឆ្នាំមួយដែល '''អង្កការបណ្តុះបណ្តាល និងអភិវឌ្ឍន៍''' (ភាសាអង់គ្លេស: Training and Development Organization ហៅកាត់ថា '''TDO''') បង្កើតចេញជារូបរាងឡើងដោយ លោក ខឹម វាសនា។ ហើយអង្គការនេះមានទិសដៅ ទាញយកប្រយោជន៍ឲ្យបាន ពីកិច្ចប្រតិបត្តិព្រះធម៌ ដាំបណ្តុះ ចរិកសីលធម៌សង្គមឡើងវិញ និងដាំបណ្តុះ គ្រាប់ពូជប្រជាធិតេយ្យ។ អង្គការនេះដំណើរការដោយចុះទៅធ្វើវេទិការតាមខេត្តមួយចំនួនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយមានវាគ្មិន លោក ខឹម វាសនា ហើយយកមកចាក់ផ្សាយតាមវិទ្យុ FM៩០ ភ្នំពេញ ម៉ោង ៧ ដល់ ៨ ល្ងាចរៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយមានការផ្សាយផ្ទាល់រៀងរាល់ថ្ងៃអាទិត្យរយ:ពេល២ម៉ោង។ ហើយដំណើរការនៃអង្គការនេះទៅបាន ដោយសារការចំណាយថវិការផ្ទាល់ដោយលោក ខឹម វាសនា។ ហើយអង្គការនេះដំណើរបានរយៈពេល០៤ឆ្នាំ គឺពីឆ្នាំ២០០៥ រហូតដល់ ២០០៩។ ក្នុងនាមជាប្រមុខគណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ ក្នុងរយៈពេល ០៨ឆ្នាំ លោកបានកំណត់សម្គាល់ថា សញ្ញាណដំបូងដែលធ្វើអោយលោកចាប់ផ្តើមយល់ពី នយោបាយគឺ ដោយសារលោកសង្កេតមើលឃើញថា គណបក្សសម រង្ស៊ី តែងតែយកបញ្ហាយកមកធ្វើជាដំណោះស្រាយ ហើយគ្រប់ពេលដែលនៅជួបជុំប្រជាពលរដ្ឋ គេតែងតែលើកឡើងយកតែនិយាយពីបញ្ហា ហើយតាមវេទិកានីមួយៗ គេច្រើនតែនិយាយពីបញ្ហាប្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋ។ ហើយទាមទារសុំអោយប្រជាពលរដ្ឋបោះឆ្នោតអោយខ្លួនគេ ដោយមិនបានប្រាប់និយាយពី ទស្សនៈ ឬដំណោះស្រាយដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាតាមរបៀបណានោះទេ ហើយគួរត្រូវចាប់ផ្តើមពីចំណុចមួយណាសោះឡើយ ដោយគ្រាន់តែសន្យាថាបោះឆ្នោតអោយគេមក ហើយចាំគេដោះស្រាយពេលខ្លួនឈ្នះឆ្នោត។ ក្រោយមកលោក ចេះតែឆ្ងន់ដដែលៗទៀត ហើយចោទសំណួរសួរខ្លួនឯងថា ហេតុអ្វីបានជាអ្នកនយោបាយស្រុកខ្មែរ មិននិយាយពីរបៀបនៃការដោះស្រាយបញ្ហាប្រទេសជាតិ ដែលជាទស្សនៈរបស់ខ្លួន ដែលខ្លួនមើលឃើញថាតើត្រូវធ្វើយ៉ាងម៉េច? តែបែបជាមកនិយាយតែអំពីបញ្ហា បញ្ហាៗ ដែលប្រជាពលរដ្ឋរស់នៅក្នុងប្រទេសបានដឹងលឺ រួចជាស្រេចហើយនោះ។ ហើយលោកមើលឃើញថា មនុស្សខ្មែរក្តី អ្នកនយោបាយក្តី ជាប្រភេទមនុស្សដែលធ្វើការអ្វីមួយ គឺច្រើនតែមិនបានសម្រេច មិនទៅមុខ ពីព្រោះពួកគេជុំនុំគ្នា និយាយតែពី បញ្ហា។ ដល់អ៊‌ីចឹង លោកក៏បានកត់សម្គាល់ទុកថា អ្នកនយោបាយជាមនុស្ស មានទស្សនៈទៅមុខ ហើយការដែលនិយាយពីបញ្ហាវា មិនគ្រប់គ្រាន់ឱ្យយើងក្លាយខ្លួនទៅជា អ្នកនយោបាយទេ គេត្រូវមានបេះដូងមួយស្មោះត្រង់ ស្នេហាជាតិពិតប្រាកដ និងមានទស្សនវិស័យមួយដោយផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសកម្មភាពកាងារជាក់ស្តែង ដើម្បីអោយក្តីស្រម៉ៃនោះក្លាយទៅជាការពិតបានសម្រេចនូវគោលដៅដែលយើងចង់បាន។ ក្រោយមកដល់ពេលឃើញ គណបក្សនេះមិនកើតនោះមិនកើត លោកក៏ចេញមកបង្កើតគណបក្សដោយខ្លួនឯង តាមការយល់ឃើញរបស់លោក ដើម្បីបម្រើតាមទស្សនៈខ្លួន។ ក្នុងរយៈពេលជាអ្នកតំណាងរាស្រ្តនៅមណ្ឌលខេត្តព្រៃវែងបាន ០២កន្លះឆ្នាំគត់ លោកមានជំទាស់ជាមួយបក្ស ហើយក៏ចេញមកបង្កើតគណបក្សផ្ទាល់ទៅ។ ពេលដែលលោកចេញមកបង្កើតបក្សដំបូងដៃនោះ លោកបានប្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋថា “ ខ្ញុំមានពេលវេលាខ្លីខ្លាំងណាស់ មិនអាចពន្យល់អោយបងប្អូនយល់បានល្អិតល្អន់នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែខ្ញុំអាចប្រាប់បងប្អូនបានយ៉ាងខ្លីថា ខ្ញុំមានបេះដូងមួយដែលគូប្រកួតរបស់ខ្ញុំគ្រប់គ្នាគេឥតមាន។ ទើបបាននៅថ្ងៃ១៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០០៥ គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមបង្កើតទ្បើង ដោយពលរដ្ឋមួយក្រុមតូច ដែលមានចិត្តគំនិត និងទស្សនៈប្រហាក់ប្រហែល គ្នាក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាសង្គមខ្មែរ។ ក្រុមស្ថាបនិកបក្ស បានបំពេញបែបបទបង្កើតគណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យទ្បើង ស្របតាមច្បាប់ស្តីពី គណបក្សនយោបាយ ហើយក៏បានទទួលស្គាល់ចុះបញ្ជីជាផ្លូវការតាមប្រកាសក្រសួងមហា ផ្ទៃ លេខ៧៩២ប្រ.ក ចុះថ្ងៃទី២៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៦។ គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ បានបង្កើតទ្បើងក្នុងស្ថានភាពមួយ ដ៏លំបាក បំផុតដោយសារខ្វះខាតទាំងធនធានមនុស្សដែលហ៊ានប្រឈមរាល់គំនិត ត្រួតត្រា អាត្មា និយម តែមានឥទ្ធិពល នៅក្នុងសង្គមខ្មែរ និង ខ្សត់ខ្សោយ ប្រភពថវិកា ព្រមជាមួយនេះ នៅមានការឃោសនាមួលបង្កាច់ ពីអ្នកនយោបាយមួយក្រុមដ៏ល្បី ដែលគេប្រសិទ្ធនាម ខ្លួនគេថា ជាអ្នកប្រជាធិបតេយ្យ ដោយចោទថាជាក្រុមលក់ខ្លួនជាគណបក្ស អាយ៉ង។ ក៏ប៉ុន្តែឧបសគ្គទាំងនេះ ពុំអាចវាយបំបាក់ ឬក៏រារាំងនូវការប្តេជ្ញាចិត្តដ៏មុះមុត របស់ពួកគេបានទ្បើយ ព្រោះក្រុមនោះមានលក្ខណៈសម្បត្តិពិសេស ដែលអ្នកទាំងនោះ គ្មានគឺ ភាពសុចរិតបេះដូងបរិសុទ្ធ ចង់ជួយពលរដ្ឋរបស់យើងពិតប្រាកដ និងមាន ទស្សនៈច្បាស់លាស់ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាសង្គមជាតិ ដែលអ្នកនយោបាយទាំងនោះ ពុំបានយកចិត្តទុកដាក់ ឬក៏យល់មិនដល់។ យើងបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់ នូវប្រភពបញ្ហា ទាំងអស់ក្នុងសង្គមជាតិខ្មែរ តាំងពីដើម រៀងៗមកគឺ អំណាចប្រមូលផ្តុំ ជា មូលហេតុ ធ្វើឲ្យបាត់តុល្យភាពអំណាចរវាងអ្នកកាន់អំណាច និងប្រជាពលរដ្ឋ ដែលជាម្ចាស់ប្រទេស ម្ចាស់អំណាច នាំឲ្យអ្នកកាន់អំណាចគ្រប់ ជំនាន់ប្រើអំណាចដោយរំលោភគ្មានកោតក្រែង គ្មានការទទួលខុសត្រូវ ហើយក៏ជាហេតុមួយធ្វើអោយពលរដ្ឋយើងអសកម្មផងដែរ។ ចំណែក ពលរដ្ឋជាម្ចាស់អំណាច ពុំមានលទ្ធភាពប្រើសិទ្ធិរបស់ខ្លួន ឲ្យបានទាន់ពេលវេលា ដើម្បីទប់ស្កាត់មិនអោយ អ្នកកាន់អំណាច នាំប្រទេសជាតិធ្លាក់ក្នុងភាពមហន្តរាយ ដូច ដែលប្រវត្តិសាស្ត្រ បានបង្ហាញយើងគ្រប់ៗគ្នា រួចមកហើយ។ ពលរដ្ឋយើងត្រូវបាន អ្នកនយោបាយបំពុលដោយប្រើគ្រប់មធ្យោបាយលែង ឲ្យខ្វល់ខ្វាយពីរឿងនយោបាយ ប្រទេសជាតិ ឬក៏ត្រូវបានអ្នកនយោបាយបោកបញ្ឆោត ឲ្យធ្លាក់ខ្លួនចូលបំរើនយោបាយ ទាំងងងឹតងងល់។ ដើម្បីលុបបំបាត់នូវ ប្រព័ន្ធដឹកនាំប្រើអំណាចប្រមូលផ្តុំ ដែលធ្វើឲ្យមនុស្សខ្លះនៅក្នុងសង្គមអាចរួចផុតពីប្រព័ន្ធច្បាប់ ឬនៅលើច្បាប់ ដើម្បីឲ្យអ្នកនយោបាយងាកមករកផ្លូវសុចរិត មិនប្រើនយោបាយប្រជាភិថុត និង ទទួលខុសត្រូវរាល់សកម្មភាពរបស់ខ្លួនចំពោះមុខ ប្រជាពលរដ្ឋដោយផ្ទាល់គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យបានដាក់ចេញនូវយន្តការ៨ចំណុច និងធ្វើការ ពន្យល់បកស្រាយ ឲ្យពលរដ្ឋយល់ដឹងអត្ថប្រយោជន៏នៃចំណុចនីមួយៗនៃយន្តការនេះដើម្បី សំរេចចិត្តចូលរួមក្នុងចលនាមួយនេះ ដោយយល់ដឹង និងស្គាល់ពី គោលដៅច្បាស់លាស់។ គោលដៅយើងនៅឆ្ងាយ តែជាគោលដៅដែលយើងអាចទៅដល់។ ការដែលចេញមកបង្កើតគណ បក្សផ្ទាល់ខ្លួន គឺវាលំបាកកាយជារឿង ធម្មតាទេតែទោះយ៉ាងណាក៏វាមិនដូចលំបាកចិត្ដដែរ ព្រោះអ្វីដែលយើងចង់ និងពេញចិត្ដចំពោះការងារដែលលំបាក ហ្នឹងហើយឥឡូវយើងមានការទទួល ខុសត្រូវរួមមិនមែនដូចមុនយើងទទួល ខុសត្រូវជាផ្នែកនោះទេ ។ បើពិតជាអ្នក នយោបាយមែនគេត្រូវមានទស្សនៈ វិស័យមួយភ្ជាប់នឹងសកម្មភាពការងារ របស់គេហើយបើទស្សនៈវិស័យខុសគ្នាហើយ គឺមិនអាចនៅជាមួយគ្នាបានទេ។ ការដែលចេញមកបង្កើតគណ បក្សផ្ទាល់ខ្លួន គឺវាលំបាកកាយជារឿង ធម្មតាទេតែទោះយ៉ាងណាក៏វាមិនដូចលំបាកចិត្ដដែរ ព្រោះអ្វីដែលយើងចង់ និងពេញចិត្ដចំពោះការងារដែលលំបាក ហ្នឹងហើយឥឡូវយើងមានការទទួលខុសត្រូវរួមមិនមែនដូចមុនយើងទទួល ខុសត្រូវជាផ្នែកនោះទេ ។ បើពិតជាអ្នក នយោបាយមែនគេត្រូវមានទស្សនវិស័យមួយភ្ជាប់នឹងសកម្មភាពការងារ របស់គេហើយបើទស្សនៈវិស័យខុសគ្នាហើយ គឺមិនអាចនៅជាមួយគ្នាបានទេ។ សព្វថ្ងៃនេះលោកថាឃើញអ្នក នយោបាយក្នុងគណបក្សមួយៗជេរ គណបក្សមួយទៀត ដល់ជេរឆ្អែតគាត់ក៏ ចូលជាមួយនឹងគណបក្សនោះទៅមិន យូរក៏ចេញមកវិញ ។ ដល់អ៊‌ីចឹងនៅស្រុកខ្មែររកអ្នកនយោបាយច្បាស់លាស់ មិន ឃើញ ព្រោះលោកសម្គាល់ខ្លួនឯងបាន ថា ស្រុកខ្មែរត្រូវដោះស្រាយតាមផ្លូវ នេះ ដល់ពេលដោះមិនបានតាមផ្លូវហ្នឹង ក៏ត្រូវរកផ្លូវផ្សេងធ្វើអ្វីតាមតែខ្លួនយល់ ដដែល ។ ប៉ុន្ដែអ្នកនយោបាយអត់ទេ ជេរៗគ្នាឱ្យតែប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវ តាំងចូលគ្នា ព្រោះនយោបាយវាធ្វើ ដំណើរវែងឆ្ងាយ ។ ចំពោះគណបក្សផ្សេងគេផ្ដោត មើលទីផ្សារថា ត្រូវធ្វើម៉េចដើម្បីអូស យកសន្លឹកឆ្នោតឱ្យបាន តែគណបក្ស លោកផ្ដោតលើភាពត្រឹមត្រូវរឿងសន្លឹក ឆ្នោតមិនគិតទេ ។ លោកគិតថា បើភាពត្រឹមត្រូវមិនត្រូវបានស្រូបទាញ ការគាំទ្រ ពីប្រជាពលរដ្ឋទេមិនដឹងជាមានផ្លូវ ណាអាចទាញយកបានមានតែការបោកប្រាស់ ។ ប៉ុន្ដែវាអត់ចេះបោកប្រាស់ ព្រោះវាមិនស្របតាមសម្បជញ្ញៈរបស់ខ្លួនឯង អ៊‌ីចឹងធ្វើទៅអត់កើតក៏ចេញមកបង្កើតគណបក្សខ្លួនឯងតែម្ដងទៅ។ បើតាមលទ្ធផលការបោះឆ្នោត កន្លងមកដូចជាមិនទទួលបានអ្វីនោះទេ លោកនៅតែបន្ដទៀតដោយពន្យល់ថា លោកដឹងថា វាមិនមែនជាពេលវេលា ឆាប់រហ័សនោះទេ ។ ព្រោះប្រជាពលរដ្ឋត្រូវការពេលវេលាមួយ ហើយលោក ដឹងថា វាត្រូវតែអ៊‌ីចឹងលោកក៏បានគិត ទុករួចជាស្រេចហើយដែរ ។ ដល់ឃើញ យឺតយូរលោកគិតថា ដូចជាមិនមានអ្វី ចម្លែកនៅក្នុងចិត្ដផង ។ លោកគិតថា នៅទីបំផុតនឹងទទួលបានជោគជ័យ ប៉ុន្ដែពេលនោះមាន វត្ដមានរបស់លោកឬ អត់គឺមិនដឹងទេវាជារឿងមួយផ្សេង ទៀត ។ តែលោកជឿថាភាពត្រឹមត្រូវ ស្មោះត្រង់នឹងស្រូបទាញយកការគាំទ្រ ពីប្រជាពលរដ្ឋបានយ៉ាងច្រើន ។ មក ទល់ពេលនេះគណបក្សរបស់លោកជាប់ក្រុមប្រឹក្សា ភូមិសង្កាត់ដល់ទៅ៨ ភូមិឃុំគឺនៅខេត្ដសៀមរាបចំនួន៧ និង ខេត្ដឧត្ដរមានជ័យ១ ។ ហើយក្នុងមួយ ខែៗមានប្រជាពលរដ្ឋសាមញ្ញដែល ចូលរួមបង់ថវិកាចូលបក្សមានកាន់តែ ច្រើនឡើង។ ហិរញ្ញវត្ថុទ្រទ្រង់បក្ស ការចំណាយរបស់គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ គឺបានមកពីប្រជាពលរដ្ឋស្ដាប់វិទ្យុ និងសមាជិកភាគច្រើន ជានិស្សិត ពួកគាត់នាំគ្នាបង់ចាប់ពី ១.០០០រៀល មានអ្នកបង់ជាប្រចាំខែក៏ មាន ហើយអត់អ្នកបង្ខំពួកគាត់ ឱ្យបង់ ប្រាក់នោះទេ ។ អត់ការគាបសង្កត់ បើពួកគាត់ចង់ចូលលុយម្ដងហើយអ្នក ឈប់ទៅវិញវាជារឿងរបស់អ្នក ។ នេះជាមនោគមន៍វិជ្ជានយោបាយបែបថ្មី ព្រោះការធ្វើនយោបាយមិនមែនចង់ ឈ្នះតែឯងទេ គឺចង់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋ ទាំងអស់ឈ្នះ៕ ==ដំណើររឿងរ៉ាវផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក ដែលជាប់ស្អិតទៅនឹងបក្ស== ចាប់តាំងពីពេលគណបក្សចាប់ផ្តើមបង្កើតឡើងនៅគ្រាដំបូងៗនោះរាល់ការចំណាយចាយវាយសព្វគ្រប់បែបយ៉ាងទាំងអស់គឺជាបន្ទុករបស់លោកទាំងស្រុង រួមមានដូចជាថ្លៃជួលវិទ្យុផ្សព្វផ្សាយ ជួលស្នាក់ការបក្ស ដំណើរការរដ្ឋបាលក្នុងទីស្នាក់ការកណ្តាល និងការចំណាយជុំវិញការចុះទៅធ្វើវេទិកាសាធារណៈនៅតាមបណ្តាខេត្ត តំបន់ ចំកាត់មាត់ញកនានា រួមមានសាហ៊ុយធ្វើដំណើរ ម្ហូបអាហារហូបចុកជាដើមដែលវាយ៉ាងតិចណាស់ក៏ជាង ០៥ពាន់ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិកដែរ ដែលខ្លួនលោកផ្ទាល់ ត្រូវចំណាយប្រាក់ក្នុងមួយខែៗ។ [[File:Pu sna, sr2014.jpg|thumb|]] ហើយនៅពេលខ្លះនោះ លោកត្រូវបង្ខំចិត្តខ្ចីបុលគេ ក៏ហេតុដោយសារតែការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹងសន្ទាប់គ្រប់ច្រកល្ហក។ចំថ្ងៃខ្លះសូម្បីតែនៅក្នុងហោប៉ៅខោរបស់លោក រកតែប្រាក់សម្រាប់ទិញមីកញ្ចុប់ ដើម្បីហូបសឹងតែមិនបាន។ ប៉ុន្តែលោកកម្រនឹងបញ្ចេញ ឬបង្ហើបវាអោយក្រុមការងាររបស់លោក ឬសមាជិកអ្នកគាំទ្របក្សដែលមានចំនួនតិចតួចស្តួចស្តើងបានដឹងសោះឡើយ ហើយជួនកាលមានយប់ខ្លះ លោកត្រូវបញ្ឈរភ្នែក ដេកគិត ពិបាកចិត្ត រឿងព្រោះតែប្រាក់បំណុលខ្ចីគេទាំងអស់នោះក៏មាន។ ម្លោះហើយបានជាលោក ខឹម វាសនា កំណត់អោយនិយមន័យពាក្យ នយោបាយថា គឺការងាររបស់ជនសប្បុរសដែលមានចិត្តចង់ទៅជួយសង្រ្គោះអ្នកដទៃ ទើបមកធ្វើនយោបាយ ហើយត្រូវចងចាំថា កាងារនយោបាយ មិនមែនជាមុខរបររកស៊ីនោះទេ ក៏ប៉ុន្តែចំពោះលោកវិញ លោកខិតខំខ្លាំងណាស់រកស៊ី ដើម្បីយកលុយទៅធ្វើនយោបាយ ស្របតាមមនសិការគំនិតទស្សនៈនយោបាយរបស់លោក អោយបានដល់គោលដៅគឺ ការដាក់នូវប្រព័ន្ធយន្តការ០៨ចំណុច ជាចំណុចស្នូលគន្លឹះដើម្បីបំបែកប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលដឹកនាំរដ្ឋដែលប្រមូលអំណាចទាំងអស់ទៅលើកណ្តាប់ដៃបុគ្គលតែម្នាក់ នោះគឺ អ្នកដឹកនាំរដ្ឋ អោយប្រជាពលរដ្ឋមានអំណាច ហើយដែលវាឈានទៅដល់សម្រេចនូវសុបិនរួមមួយគឺ មាតុភូមិមួយដែលពួកយើងទាំងអស់គ្នា រួមរស់នៅដោយស្មើភាពគ្នា ក្នុងភាពជាម្ចាស់ប្រទេស ម្ចាស់អំណាចម្ចាស់វាសនាដោយខ្លួនឯង។ ===ការងាររកស៊ី=== ក្រោយបញ្ជប់ការងារជាអ្នកផលិតកុន លោកបានងាក់មករកសុីជាអ្នកជំនួញវិញម្តង លោកបាននិយាយពីការរកសុីនាំផលិតផលហ្វីលថតកូនីកានិង­កូដាក់ពីប្រទេសម៉ាឡេមកលក់ស្រុកខ្មែរយ៉ាងដូច្នេះថា "ខ្ញុំនៅចាំឆ្នាំចុងក្­រោយគឺឆ្នាំទីបួន​ ខ្ញុំស្ទើរតែឈប់រៀន​ ទៅយកឥវ៉ាន់ពីប្រទេសម៉­ាឡេសីុមកលក់​គ្រាន់បា­នលុយខ្លះចាយនិងចិញ្ចឹ­មគ្រួសារ​ ខ្ញុំចាប់ផ្តើមខ្ជិលរ­ៀននិងស្អប់សាលាជាខ្លា­ំង។​ ខ្ញុំគិតថាមិនដឹងជារៀ­នធ្វើអីផង​ ចង់រកសីុវិញប្រសើរជាង­​ តែមានចិត្តតិចៗនឹកស្ត­ាយចង់បានសញ្ញប័្រតមួយ­នឹងគេ។​ មករៀនតិចពេលមែនទែន​ គិតតែទៅម៉ាឡេសីុដឹកជញ­្ជូនហ្វីលថតកូនីកានិង­កូដាក់មកលក់ស្រុកខ្មែ­រ​ មួយអាទិត្យជួនកាលទៅពី­រដង​ ក្នុងមួយដងចំណេញបាន៤០­០$ទៅ៥០០ដុល្លា។​ ខ្ញុំស្គាល់ច្បាស់ណាស­់រសជាតិជាអ្នករត់ពន្ធ­​ មានអារម្មណ៍ស្អប់ពួកគ­យនៅពោធិចិនតុងខ្លាំងណ­ាស់​ ហើយក៏ស្អប់ពួកលក់គីឡូ­ដែលធ្វើការអោយក្រុមហ៊­ុនយន្តហោះដែរ​ គាបសង្កត់ស្ទើរគ្មានច­ំណេញរួច។​ ឆ្នាំទីបួនជាឆ្នាំដែល­ខ្ញុំរៀនអន់បំផុត​ ជួលលុយគេអោយធ្វើសារណា­អោយ​ សញ្ញាប័ត្រខ្ញុំមិនសម­បានទេព្រោះខ្ញុំទៅរៀន­តិចណាស់ក្នុងឆ្នាំចុង­ក្រោយគឺឆ្នាំ១៩៩៧-១៩៩­៨នេះ។​ ខ្ញុំមិនដែលនឹកគិតថាខ­្លួននឹងដើរចូលផ្លូវនយ­ោបាយអីទេ​ បើទោះជាខ្ញុំចាប់ផ្តើ­មចូលលុយសំរាប់ការងារគ­ណបក្សសមរង្សីុនៅក្នុង­ឆ្នាំ១៩៩៧ហើយនឹងឈរជាប­េក្ខជនតំណាងរាស្ត្រលំ­ដាប់លេខ៥អោយបក្សនេះនា­ខេត្តព្រៃវែងក៏ដោយ។​ មិនស្គាល់ចិត្តខ្លួនឯ­ងទេនៅពេលនោះ​ តែដឹងថាស្អប់ការដឹកនា­ំប្រទេសនៅពេលនោះណាស់។­​ តែនឹកដល់ជីវិតខ្លួននៅ­ពេលនោះ​ នឹកហួសតែចិត្តនូវជីវិ­តខ្លួនឯងនាពេលនេះ។​ ជីវិតអើយជីវិត​ ចូលនយោបាយគ្មានដឹងខ្យ­ល់អីទេ។។។" ដោយសារតែមានបញ្ហាខ្វះខាតហិរញ្ញវត្ថុជាច្រើនសម្រាប់ដំណើរការទ្រទ្រង់បក្ស ការផ្សព្វផ្សាយជាច្រើនញឹកញយ តាំងពីបង្កើតបក្សរៀងមក វាបានធ្វើអោយខួរក្បាលរបស់លោក រវ័ណ្ឌឥតឈប់ខំនឹកគិត រិះរកការជួញដូររកស៊ីមុខរបរបណា ដែលអាចជួយបង្កើនប្រាក់ចំណូលបានច្រើនចូលបក្សបាន ដូច្នោះហើយលោក ក៏បានចាប់ផ្តើមវិនិយោគទុនទៅលើជំនួញជួញដូរមុខរបរមួយចំនួនដែលលោក បានថ្លឹងថ្លែងថា វាទំនងជាទទួលបានផលជោគជ័យ។ ដំបូងឡើយលោក ផ្តើមការ វិនិយោគទៅលើការចិញ្ចឹមជ្រូក នៅឯខេត្តតាកែវ ហើយដាំដើមដូងក្រអបនៅខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។ ក្រោយមកលោកក៏មានងាកទៅសង់រោងចិញ្ចឹមមាន់ និងជីកស្រះចិញ្ចឹមត្រី នៅឯខេត្តបាត់ដំបងបន្ថែមទៀត។ [[File:Vder.JPG|thumb|]] បន្ទាប់មកទៀត លោកក៏បន្តទៅប្រកបរបរកសិកម្ម ធ្វើការដាំដុះស្រូវនៅខេត្តកំពង់ធំ និងភ្ជួរដីចំការដាំដំលូងនៅខេត្តសៀមរាប។ ដោយអូសបន្លាយពេលអស់មួយរយៈក្រោយមក ងាកចេញមិនផុតពីវិស័យកសិកម្ម លោកក៏បន្តមុខរបរលក់ជីកសិកម្មបន្តទៀត។ ហើយក្រោយៗមក លោកនៅតែចិញ្ចឹមក្នុងចិត្ត រកដាំដុះរបរកសិកម្មណា ដែលអាចហុចផលបានសមប្រកប ដើម្បីតែគោលដៅជួយសម្រួលដល់ការចំណាយចាយវាយគ្រប់សព្វក្រហែងដល់បក្សបាន។ [[File:Sna2007.JPG|thumb|]] បន្ថែមពីនេះទៅទៀតនោះ លោកក៏បន្តទិញទឹកឃ្មុំ ស្តុកទុកសម្រាប់លក់ចេញ និងបែបមកធ្វើរបរអាជីវកម្មនាំចូលផលិតផលសុខភាព ម៉ាក់ Supermix មកធ្វើការចែកចាយនៅក្នុងប្រទេស និងចូលហ៊ុនផលិតសាប៊ូលាងចាន ឈ្មោះសាប៊ូគ្រួសារយើង។ ក្រៅពីប្រកបរបរជាច្រើន លោកក៏បន្តអាជីវកម្មនាំចូលឆៅគួយពីប្រទេសថៃ តែក្រោយៗមក លោកក៏ចាប់ផ្តើមផលិតឆៅគួយដោយផ្ទាល់ខ្លួន ហើយចេញលក់ក្នុងប្រទេស។ [[File:Supermix, veansa.jpg|thumb|]]លោកមានចំការដូងនៅខេត្តបន្ទាយមានជ័យ និងចំការនៅខេត្តសៀមរាបជាងប្រមាណ៥០ ហិចតា ដែលគ្រោងនឹងដាំម្រេច ។ ===ជីវិតរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ=== និយាយតែពីការចាយវាយ និងជំនួញជួញដូររបស់លោក ភ្លេចគិតថា តើគាត់ ស្នាក់នៅឯណា? ហើយ ការិយាល័យធ្វើការងារនៅទីណា? ចម្លើយសម្រាប់ថាតើការិយាល័យធ្វើការងារនៅទីណានោះ គឺនៅក្នុងកាប៊ីនឡាណរបស់គាត់។ ចំពោះផ្ទះសំបែងរបស់គាត់វិញ ថាតើគាត់ស្នាក់នៅឯណានោះ? សម្រាប់គាត់មិនដែលមានអារម្មណ៍នឹកគិតថា ត្រូវទិញផ្ទះសំបែង ស្នាក់នៅដើម្បីខ្លួនឯងម្តងសោះឡើយ ក៏សូម្បីតែពេលដែលរូបគាត់ផ្ទាល់មានលទ្ធភាពគ្រប់គ្រាន់ក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែបែរជាគាត់មានគំនិតស្វែងរកដីឡូណាម្តុំ ធំទូលាយល្មមនៅជុំវិញរទីក្រុងភ្នំពេញ ដើម្បីធ្វើការសាងសង់ជាទីស្នាក់ការកណ្តាលផ្ទាល់ខ្លួន របស់បក្សទៅវិញ។ ក្នុងន័យថាដើម្បីធ្វើការបញ្ចៀសការចំណាយថ្លៃជួលស្នាក់ការ និងចង់រៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលទីស្នាក់ការកណ្តាលអោយត្រឹមត្រូវមានជាសាលប្រជុំ ទីធ្លាកន្លែងរៀបចំវេទិការសាធារណៈជួបជុំសមាជិកអ្នកគាំទ្របក្សប្រចាំខែម្តងៗ និងមានជាកន្លែងប្រារព្ធធ្វើពិធីផ្សេងៗដូចជាពិធីប្រារព្ធខួបបក្ស សមាជបក្សជាដើម។ ដូច្នោះចំងល់ដែលថា តើគាត់ ស្នាក់នៅឯណានោះ? អាចនិយាយយ៉ាងខ្លីថា ស្នាក់ការរបស់បក្សមាននៅទីណា ផ្ទះរបស់គាត់នៅទីនោះ។ វាសឹងតែរាល់គ្រប់ភូមិ ស្រុក ខេត្ត គ្រប់ច្រកល្ហកនានាទៅហើយ ដែលគាត់បានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់នៅលើដែនដីសុវណ្ណភូមិដ៏មូលហើយតូចច្រលឹងនៃមាតុភូមិកម្ពុជាយើង។ បើនិយាយពីកាលសម័យមុន សត្វសេះ ជាសត្វដែលមនុស្សនៅជំនាន់នោះយកមកប្រើប្រាស់ និងជាយានជំនិះសម្រាប់ធ្វើដំណើរទៅមក តែបើធៀបមកជំនាន់ក្រោយមកៗ គេមិនអាចប្រកែកបានសោះឡើយថា រថយន្តជាយានជំនិះ សម្រាប់ធ្វើដំណើរ។ [[File:Ghbb-lfp.JPG|thumb|]] នេះជាឡានទីបីហើយ ដែលគាត់ប្រើប្រាស់វា សម្រាប់ជាមធ្យោបាយធ្វើដំណើរទៅមក ទាំងសម្រាប់ការចុះឡើងធ្វើវេទិការសាធារណៈតាមខេត្ត និងសម្រាប់រឿងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់។ ដំបូងឡើយគាត់ប្រើឡានយីហោរម៉ាក់ Mazda ចង្កូតស្តាំគ្មានពន្ធមួយគ្រឿង ទ្បាននោះចាស់ ហើយធ្វើការច្រើន ហើយវាឧស្សាហ៍ខូចដែលបណ្តាលអោយគាត់ត្រូវ ដេកតាមផ្លូវជាញឹកញាប់ និងជួនកាលត្រូវរំសាយវេទិការជួបជុំអ្នកស័្មគ្រចិត្តទៀតក៏មាន។ ទើបអស់រយៈពេលយូរមក បានមានក្រុមការងារ និងសមាជិកអ្នកគាំទ្របក្ស ផ្តួចផ្តើមគំនិតគ្នាទិញថ្មីមួយជូនគាត់ ដើម្បីជាការសម្រួលដល់ការធ្វើដំណើរងាយស្រួលជាងមុន និងជាសុវត្តិភាពក្នុងការធ្វើដំណើរទាំងថ្ងៃ ទាំងយប់គ្មានពេលកំណត់ ម៉ោងសម្រាករបស់គាត់។ រង់ចាំមើលឡានថ្មីរបស់គាត់ មិនឃើញទើបជាចំងល់មិនហ៊ានសួររបស់ក្រុមការងារ និងសមាជិកអ្នកគាំទ្របក្សរបស់គាត់ តែក្រោយមកទើបបានដឹងថា ប្រាក់ដែលខំប្រម៉ែប្រមូលអោយគាត់ដើម្បីយកទៅឡានថ្មីនោះគឺ គាត់បានបង្វែលយកទៅជួលម៉ោងវិទ្យុផ្សព្វផ្សាយ បន្លែមទៅវិញ។ [[File:Thyv002.JPG|thumb|]] នៅតែមិនអស់ចិត្ត ភ័យបារម្ភខ្លាចពីសុខសន្តិសុវត្តិភាពផ្ទាល់របស់គាត់ ជាដដែលនោះទើបមានការប្រមូលប្រាក់សារជាថ្មីម្តងទៀត រួមផ្សំនឹងប្រាក់ផ្ទាល់ខ្លួនគាត់ទើប ឡានមួយទឹកយីហោរម៉ាក់ Nissan Frontier មួយគ្រឿងត្រូវបានទិញ យកមកប្រើប្រាស់ ជំនួសឡានចាស់របស់គាត់។ ក្រោយមកទៀតប្រមាណជាងមួយខែមុន ការបោះឆ្នោតជាតិជ្រើសរើសតាំងតំណាងរាស្រ្ត អាណត្ដិទី៥ ឆ្នាំ២០១៣ ទើបគាត់សម្រេចចិត្តទិញរថយន្តថ្មីស្រឡាងមួយគ្រឿងយីហោរម៉ាក់ Mazda យកមកប្រើរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ បន្ទាប់គាត់ បានឈរឈ្មោះជាបេក្ខភាពតំណាងរាស្រ្តមណ្ឌលខេត្តសៀមរាប លំដាប់លេខរៀងទី១ នៃការបោះឆ្នោតជាតិជ្រើសរើសតាំងតំណាងរាស្រ្ត អាណត្ដិទី៥ ឆ្នាំ២០១៣ដែលមានចំនួន ០៦អាសនៈ។ ==ហេតុដែលនាំអោយបានយល់ពីព្រះធម៌== ដោយសារគាត់ពិបាកចិត្តពេក មើលថាជីវិតរស់នៅអត់ន័យ ខ្លឹមសារអ្វី មិនដឹងនឹងថាត្រូវធ្វើអ្វី នៅពេលដែលអ្នកម្តាយជាទីស្រឡាញ់របស់គាត់នៅទីអវសាន្តបានធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ធ្ងរគ្មានក្តីសង្ឃឹម ដោយមិនទាន់បានសាយសុខ នៅពេលដែលរូបគាត់រកប្រាក់ជួយគ្រួសារមានធូរធារ។ គ្រានោះ គាត់ក៏ទៅរកទិញសៀវភៅធម៌មើលនៅឯបណ្ណាគារត្រៃយរ័ត្ន ហើយពេលនោះគាត់ចូលទៅក្នុងកន្លែងលក់សៀវភៅនោះភ្លាម វាហាក់បីដូចជាមានឧបនិស្ស័យ។ ចូលទៅដល់រកទិញសៀវភៅ គាត់ឃើញមានសៀវភៅធម៌ជាច្រើនរាប់រយ គាត់ងាកទៅនោះក៏សៀវភៅធម៌ ងាកទៅណោះក៏សៀវភៅធម៌ ភ្លាមៗនោះគាត់នឹកគិតថាមិនត្រូវយកមួយណា ព្រោះសុទ្ធតែសៀវភៅធម៌ ហើយណាមួយខ្លួនគាត់ សូម្បីតែភាសាបាលីអីបន្តិច ក៏មិនចេះផង។ តែដល់ពេលងាកចុះងាកឡើង គាត់ក៏សំលឹងឃើញសៀវភៅមួយដាក់ចំណងជើងថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ហើយក្របសៀវភៅដាក់រូបដូចព្រះពុទ្ធព្រះអង្គបិទភ្នែក ពេលគាត់ក្រឡេកទៅមើលដូចជាមានពន្លឺស្អីម៉្យាទៀតអញ្ជឹង។ [[File:Khem_Veasna_-LDP,_02.jpg|thumb]]ហើយពេលនោះគាត់នឹកគិតក្នុងដួងចិត្តថា មើលទៅព្រះអង្គ ព្រិចភ្នែកហាក់បីដូចជាមានសេចក្តីសុខណាស់! បើធៀបមករូបគាត់កំពុងតែកើតទុក្ខព្រួយ លំបាកពិបាកចិត្តពេញផែនដី។ ក្រោយមកគាត់គិតថាប្រហែលជាសៀវភៅហ្នឹង និយាយអំពីពុទ្ធប្បវត្តិ ប្រវត្តិរូបរបស់ព្រះពុទ្ធហើយ ដូច្នោះប្រហែលជាអាចចេះមើល តែប្រសិនបើជាសៀវភៅត្រៃយបិដក មានពាក្យបាលីច្រើនពេក ប្រហែលជាគាត់មិនចេះមើលទេ។ រំពេចនោះ គាត់ក៏ឆក់ទាញសៀវភៅនោះមកមើល ស្រាប់តែចំសៀវភៅ បកប្រែចេញពីភាសាអង់គ្លេស ទៅជាភាសាខ្មែរ ដែលពួកជនជាតិបរទេសធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ពីមេរៀនត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ ដែលសរសេរចេញមកតាមការយល់ មានហេតុមានផលត្រឹមត្រូវ មិនមែនជំនឿទេ។ ម៉្យាងទៀត សៀវភៅនោះ សរសេរបែបភាសាសម្រាយ ពាក្យពេចន៍សាមញ្ញងាយយល់ តែស៊ីជម្រៅ ហើយវាពន្យល់ជ្រៅៗទៀត។ កាលនោះប្រសិនបើ គាត់ចាប់យកសៀវភៅផ្សេងដូចធ្លាប់បានមើលពីមុននោះមក ប្រហែលជាឈប់មើលហើយ។ ប៉ុន្តែរូបគាត់ផ្ទាល់ក៏ធ្លាប់បានសិក្សាស្រាវជ្រាវសៀវភៅរបស់ភិក្ខុ ខៀវ ជុំ និងភិក្ខុ [[សុង ស៊ីវ]] បានជាប់លាប់អស់រយៈពេលជិតបីឆ្នាំដែរ។ តាំងពីពេលនោះមក គាត់ក៏ចេះធម៌ យល់ច្បាស់ពីព្រះធម៌ដែលជាមេរៀនត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ពេលដែលមើលយល់ហើយ គាត់ក៏បានអង្គុយនិយាយពន្យល់ប្រាប់ម្តាយគាត់ស្តាប់ក្បែរៗ ស្រាប់តែអ្នកម្តាយគាត់មានអារម្មណ៍ថា សប្បាយចិត្តមែនទែន ហើយព្រិចៗភ្នែក ដោយសារបានស្តាប់ធម៌យល់។ ==អ្វីជាការសង្រ្គោះខ្មែរពិតប្រាកដ?== មនុស្សខ្មែរច្រើនណាស់រស់នៅក្នុងភាពជាមនុស្សអាត្មានិយម រស់នៅក្នុងភាពជាមនុស្សដែលបំផ្លាញអ្នកដទៃ រស់នៅក្នុងភាពល្ងង់ខ្លៅដែលនឹងក្លាយទៅជាបន្ទុករបស់អ្នកដទៃ។ មនុស្សប្រភេទនេះមិនមានតំលៃជាមនុស្សទេ គេមិនគួរបានទទួលនូវជំនួយណាមួយពីអ្នកដទៃក្នុងន័យគ្រាន់តែដើម្បីបន្តភាពអាក្រក់របស់ពួកគេនៅលើផែនដីនេះអោយកាន់តែយូរនោះទេ។ សំរាប់ខ្ញុំមនុស្សប្រភេទនេះមិនទាំងមានតំលៃសមរស់នៅលើផែនដីនេះផង។ មនុស្សល្អ និងបរិស្ថានធម្មជាតិរងការឈឺចាប់ និងរងការបំផ្លាញអោយវិនាសហិនហោយដោយស្នាដៃមនុស្សប្រភេទនេះច្រើនរហូតពណ៌នាមិនអស់។ មនសិកាជាមនុស្សប្រាប់យើងថាពួកមនុស្សប្រភេទនេះមិនមានតំលៃដើម្បីរស់នៅទេ។[[File:Ldp_Photos.jpg|thumb]]ជួយអោយមនុស្សបែបនេះមានហូបចុក មានស្លៀកពាក់ មានជំរកស្នាក់នៅ និយាយរួមថាជួយអ្វីក៏ដោយអោយតែក្នុងន័យដើម្បីផ្តល់ភាពងាយស្រួល និងបន្តការរស់នៅអោយមនុស្សធុននេះ សុទ្ធតែជារឿងមិនគួរធ្វើទាំងអស់ ឬអាចនិយាយបានថាជាការជួយបំផ្លាញសុខសន្តិភាពរបស់មនុស្ស សត្វនិងបរិស្ថានធម្មជាតិទាំងអស់។ មានរបស់តែមួយ ហើយគឺតែមួយគត់ ដែលយើងគួរផ្តល់អោយដល់មនុស្សប្រភេទនេះ គឺការអប់រំអោយមនុស្សប្រភេទនេះក្លាយទៅជាទៅជាមនុស្សដែលរស់នៅមានប្រយោជន៍ដល់ពិភពលោក មុននឹងពួកគេទទួលបានជំនួយផ្សេងៗទៀតដែលជាធាតុចាំបាច់សំរាប់ការរស់នៅសុខស្រួលនិងយូរអង្វែងរបស់ពួកគេ៕ អនុលោមតាមទស្សនៈបែបនេះហើយបានជាខ្ញុំ ជួលកាលសប្បាយចិត្តនឹងជួលមនុស្សមកធ្វើការដោយបដិសេធមិនយកមនុស្សដែលគ្មានតំលៃសមនឹងរស់លើផែនដី ដោយយកជំនួសនូវមនុស្សមានតំលៃជាមនុស្ស ទោះជាអោយប្រាក់ឈ្នួលខ្ពស់ជាង ជួនកាលប្រាក់ឈ្នួលនោះខ្ពស់ជាងប្រាក់ឈ្នួលធម្មតាច្រើនដងទៅទៀត តែខ្ញុំនៅតែពេញចិត្តនឹងអោយ ហើយការអោយប្រាក់ឈ្នួលថ្លៃនេះ មិនព្រោះតែអ្នកធ្វើការល្អជាងគេនោះទេ ប៉ុន្តែព្រោះអ្នកមានតំលៃសមនឹងទទួលនូវតំលៃនេះ៕ ==វាចាចំពោះអ្នកម្តាយ== “ តាំងពីអ្នកម្តាយជាទីស្រលាញ់របស់ខ្ញុំចែកឋានទៅ មានរយៈពេល០៧ឆ្នាំហើយ ប៉ុន្តែសម្រាប់ចិត្តខ្ញុំៗមានអារម្មណ៍ថានៅថ្មីៗ។ ពេលដែលខ្ញុំសម្លឹងចំមុខរបស់អ្នកមានគុណ សេចក្តីនឹករលឹកបានធ្វើអោយខ្ញុំរំជួលចិត្តមួយរំពេច។ ទោះបីខ្ញុំមានវ័យចាស់ណាស់ទៅហើយ ប៉ុន្តែសំរាប់អ្នកម្តាយ ខ្ញុំនៅតែជាកូនក្មេង ដែលអ្នកម្តាយតែងតាមថែរក្សាដូចតែកាលពីខ្ញុំនៅវ័យកុមារតែដដែល។ អនុស្សាវរីយទាំងនឹងនៅជាមួយខ្ញុំរហូតខ្ញុំបិទភ្នែកលាចាកផែនដីនេះ។ ពាក្យសំខាន់ៗដែលខ្ញុំចងចាំមិនអាបំភ្លេចបាននូវទឹកចិត្តស្មោះត្រង់របស់អ្នកម្តាយ ចំពោះឪពុកខ្ញុំមាន ជាអាទ៌ ឪពុកកូនមិនត្រឹមតែជាប្តីទេ ប៉ុន្តែគាត់គឺជាគ្រូរបស់ម៉ែ និង ជាអ្នកមានគុណរបស់គ្រួសារយើងទៀត។ កូនដឹងទេព្រោះតែចង់ជួយគ្រួសារដ៏ក្រីក្ររបស់ម៉ែ គាត់ជាកូនអ្នកមានសុខចិត្ត អោយម្តាយឪពុកគាត់កាត់ការ គាត់ចោល ព្រោះតែឪពុកម្តាយគាត់មិនពេញចិត្តនឹងម៉ែជាកូនអ្នកក្រ រូបមិនស្អាត ថែមទាំងខូចជើងមួយចំហៀងទៀត។ គាត់មានះរៀបការជាមួយម៉ែទាល់តែបាន ហើយគាត់ប្រាប់ម៉ែថាសំរាប់រូប អូន បងស្រលាញ់ផង អាណិតផង។ គាត់មានគុណមិនត្រឹមតែលើម៉ែម្នាក់ទេ គឺលើគ្រួសារយើងទាំង មូល អីចឹងបានជាជាតិនេះពេលឪកូស្លាប់ទៅម៉ែមិនអោយប្រុសផ្សេងកន្លងខ្លួនម៉ែជាលើកទីពីរទេ ហើយជាតិណាៗ បើម៉ែមិនបានជួបឪកូនឯងជាគូរទេសូមអោយម៉ែនៅព្រៅទៅចុះ។ ម្តាយខ្ញុំរស់នៅជាស្រីមេម៉ាយតាំងពីខ្ញុំអាយុ 6 ឆ្នាំ រហូតគាត់ចែកឋានទៅ។ សំរាប់ខ្ញុំអ្មកម្តាយជាស្រីគំរូ លើលោកនេះ។ តាំងពីខ្ញុំកើតរហូតដល់អ្នកម្តាយចែកឋានទៅ ខ្ញុំមិនដែលឃើញទឹកភ្នែករបស់គាត់ទេ គាត់មិនដែលកូនបានឃើញទឹកភ្នែកគាត់ម្តងណាឡើយ សូម្បីតែនៅពេលដែលប្តីជាទីស្រលាញ់របស់គាត់បានចែកឋានទៅ។ គាត់មិនចេះអក្សរទេ តែគាតជាបង្គោលក្នុងគ្រួសារ មួយក្នុងថានៈជារៀមច្បងក្នុងគ្រួសារមួយដែលមានបងប្អូនបង្កើត9 នាក់។ ក្នុងជាតិនេះខ្ញុំបានឃើញទឹកភ្នែកអ្នកម្តាយតែម្តងគត់គឺនៅដង្ហើមចុងក្រោយដែលអ្នកម្តាយលាចាកផែនដីនេះជារៀងរហូតនោះ។ ពិតជាអស្ចារ្យ គឺពុំមានទឹកភ្នែកច្រើនទាល់តែសោះ គឺតែមួយតំណក់ដាមនូវកន្ទុយភ្មែកបន្តិចរួចក៏លាជារៀងរហូតទៅ។ ខ្ញុំនៅចាំព្រិត្តិកាណ៍ដ៏ខ្លោចផ្សានេះមិនដែលរលុបសូម្បីតែបន្តិចពីដួងចិត្តខ្ញុំ។ នាឱកាសចុងក្រោយនោះ អ្នកមានគុណរបស់ខ្ញុំឡើងឈាមដាច់សរសៃក្នុងខួក្បាលជាលើកទីបី។ គាត់ភ្លឹកមិនដឹងខ្លួនសោះជិតកន្លះខែ តាអាចារ្យសូត្រមន្តរាល់ថ្ងៃ ព្រោះពេទ្យប្រាប់អស់សង្ឃឹមហើយ។ [[File:Khem_veasna's_mother.jpg|thumb]] ក្នុងរយៈពេលនេះលោកតាអាចារ្យបានប្រាប់ជាញឹកញាប់ថា តាគិតថាម្តាយរបស់ចៅគាត់ទាន់ដាច់ចិត្តពីចៅទេ ម្តាយចៅ ជាស្រីមានស្មារតីរឹងប៉ឹងណាស់ តាយល់ថាគាត់នៅស្តាប់ចៅនិយាយបានទោះសភាពខាងក្រៅមើលឃើញថាគាត់ភ្លឹកបាត់ស្មារតីក៏ ចៅគួរតែទៅនិយាយដាក់ត្រចៀកម្តាយទៅ ថាសូមអោយអ្នកម្តាយទៅកាន់សុគតិភពចុះ ចៅមើលសភាពម្តាយចៅចុះ ពេទ្យប្រាប់ថាដាច់សរសៃឈាមក្នុងខួក្បាលអស់ហើយ គ្មានសង្ឃឹមទៀតទេ មកដលថ្ងៃនេះជិតកន្លះខែហើយៗ ថ្ងៃនេះចៅឃើញទេមានខ្ទុះហូរចេញចំប្រស្រីខ្មៅរបស់គាត់ នេះសបញ្ជាក់ថាសរសៃរឈាមក្នុងខួក្បាលគាត់ដាច់ហើយ សូម្បីឈាមមកចិញ្ចឹមភ្នែកដាច់អស់ដែរ បើអ្នកដទៃទ្រាំការនេះមិនបានតែម្តាយចៅស្មារតីគាត់រឹងណាស់ តាជឿថាគាត់អាចស្តាប់ចៅឮ ចៅទៅនិយាយនឹងគាត់អោយគាត់ចែកឋានទៅចៅ កុំអោយគាត់ពិបាកយូរ តាយល់ថាគាត់ចាំឮពាក្យចៅជាចុងក្រោយហើយ ចៅសាកល្បងទៅ។ ខ្ញុំពិតជាចាំព្រិត្តិការណ៍ដ៏រន្ធត់នេះមិនភ្លេចទេ។ ទឹកភ្នែកប្រជែងគ្នាធ្លាក់ ខ្ញុំចាប់ដៃម្ខាងរបស់អ្នកមានគុណ ដោយដៃទាំងពីររបស់ខ្ញុំ ហើយឱនខ្សឹបដាក់ត្រចៀកគាត់ថា សូមម៉ែទៅឲ្យបានសុខចុះ កូនសូមផ្សងគ្រប់ៗជាតិអោយបានជួបអ្នកម្តាយដើម្បីឲ្យកូនបានបំរើអ្នកម្តាយទៀត បើកូនបានធ្វើអ្វីខុសចំពោះអ្នកម្តាយ សូមអ្នកម្តាយអភ័យទោសអោយកូនផងចុះ។ ទឹកភ្នែកខ្ញុំប្រជែងគ្នាស្រក់ ខ្ញុំមិនដែលនឹកគិតថាការនិយាយរបស់ខ្ញុំអាចឮដល់អ្នកម្តាយខ្ញុំទេ ស្រាប់តែពេលនោះខ្ញុំបានឃើញទឹកភ្នែកមួយដំណក់បានហូរចេញពីកន្ទុយភ្នែកអ្នកម្តាយខ្ញុំៗក៏ស្រែកប្រាប់បងប្អូនខ្ញុំថា អូ! ម៉ែគាត់នៅឮខ្ញុំនិយាយៗ។ បងប្អូនខ្ញុំក៏នាំគ្នាមករោមជុំវិញគ្រែរបស់ម្តាយខ្ញុំ។ គឺពិតជាឱកាសចុងក្រោយរបស់គាត់មែន គឺពិតជាគាត់នៅរង់ចាំឮសំលេងចុងក្រោយរបស់ខ្ញុំមែន។ ទឹកភ្នែកចុងក្រោយរបស់គាត់ហូរចេញបន្តិចមកទៀត រួចហើយ ឃើញគាត់ងាក ករាងខ្លាំងបន្តិច ហើយគាត់ក៏ចែកឋានទៅ។ នេះគឹជាទឹកភ្នែកដំបូង និងជាទឹកភ្នែកចុងក្រោយ របស់ស្ត្រីគំរូលើលោក ក្នុងដួងចិត្តខ្ញុំ។ ==សម្រង់សំដី== * “មនុស្សដែលពូកែកសាងរបស់ថ្មីបានគឺជាមនុស្សដែលពូកែយល់សប្តិនៅពេលអត់ដេក“ ''-ខឹម វាសនា'' * “អ្នកដែលខ្លាំងគឺជាអ្នកដែលចេះធ្វើអោយអ្នកដទៃខ្លាំងដែរ” ''-ខឹម វាសនា'' * “អ្នកក្លាហានពិតប្រាដកគឺជាមនុស្សដែលហ៊ានធ្វើការងារប្រឆាំងជាមួយនឹងប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន” ''-ខឹម វាសនា'' * “ដោយសារជាតិសាសន៍របស់យើង មើលងាយគំនិតណាស់ បានទឹកដីរបស់យើងធំ រួចហើយរួមមកតូច វាអត់មានអីចម្លែកទេ” ''-ខឹម វាសនា'' * “ក្នុងការអប់រំមនុស្ស ទ្រឹស្តីមិនឈ្នះភាពជាគំរូទេ” ''-ខឹម វាសនា'' * “ការដឹងថាពិភពលោកនេះកំពុងតែដេក គឺជាចំណេះដឹងដំបូងរបស់ជីវិត” ''-ខឹម វាសនា'' * “ជោគជ័យដំបូងរបស់ជីវិតគឺយើងដឹងថាជីវិតគួររស់នៅក្នុងបុព្វហេតុអ្វី” ''-ខឹម វាសនា'' * “ដើម្បីអោយពេញលក្ខណៈជាមនុស្ស ដំបូងដៃបំផុតមនុស្សត្រូវរស់នៅជាមួយការពិត” ''-ខឹម វាសនា'' * “នៅក្នុងរឿងមួយគេអាចបង្កើតជាលេស រាប់មឺុនលេស ប៉ុន្តែការពិត គឺមានតែមួយទេ” ''-ខឹម វាសនា'' * “ការបាត់បង់ទំនុកចិត្តពីអ្នកដទៃ វាពុំមែនជារឿងសំខាន់ពេកទេ ប៉ុន្តែការបាត់បង់ទំនុចចិត្តលើខ្លួនឯង វាគឺជារឿងសំខាន់ខ្លាំងណាស់ ប៉ុន្តែទំនុចចិត្តមួយវាមិនដែលកើតប្រាស់ចាកការពិចារណាប្រកបដោយហេតុផលនោះទេ” ''-ខឹម វាសនា'' * “សព្វថ្ងៃ ខ្ញុំចង់បង្រៀនមនុស្សអោយទៅជាមនុស្ស” ''-ខឹម វាសនា'' * “បងប្អូនត្រូវចងចាំ តម្លៃរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ មិនមែនជាតម្លៃដែលគេដាក់អោយនោះទេ តម្លៃរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ជាតម្លៃនៃការងាររបស់គេ ការងាររបស់គេ កំណត់តម្លៃរបស់គេ” ''-ខឹម វាសនា'' * “ខ្ញុំពិតជាឈឺចាប់ណាស់ នៅពេលដែលខ្ញុំស្មោះត្រង់ចំពោះអ្នក ប៉ុន្តែអ្នកបែរជាក្បត់ខ្ញុំ តែ ការឈឺចាប់នេះ នៅមានទំហំតិចជាងវិប្បដិសារីដែលខ្ញុំក្បត់អ្នកនៅពេលដែលអ្នកស្មោះត្រង់នឹងខ្ញុំ” ''-ខឹម វាសនា'' * “បញ្ហាដែលត្រូវដោះស្រាយជាបន្ទាន់ គឺភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ” ''-ខឹម វាសនា'' * “ប្រទេសមួយនេះ មាតុភូមិមួយនេះនឹងមិនមែនជាកន្លែងសុខសាន្តសម្រាប់ពួកយើងរស់នៅឡើយ បើសិនណាជាពួកយើងមិនធ្វើវាដោយកណ្តាប់ដៃរបស់ពួកយើងទេនោះ” ''-ខឹម វាសនា'' * “បើតម្លៃរបស់មនុស្សត្រូវបានផ្តល់អោយដោយអ្នកដទៃ នោះនៅលើលោកនេះគ្មានទេមនុស្សដែលថ្លៃថ្នូរ” ''-ខឹម វាសនា'' * “ការដឹងពីបញ្ហាវាសំខាន់ហើយ ប៉ុន្តែការដឹងពីបញ្ហាហើយនិងដំណោះស្រាយ សំខាន់ហើយចាំបាច់ទៀត” ''-ខឹម វាសនា'' * “បើអ្នកមើលសៀវភៅ រួចហើយអ្នកគ្មានសេចក្តីសន្និដ្ឋាន មិនហ៊ានទាត់ចោលថា គំនិតមួយនេះ ទស្សនៈមួយនេះ ខុស គំនិតមួយនេះ ទស្សនៈមួយនេះ ត្រូវ បើអ្នកគ្មានសេចក្តីសន្និដ្ឋានពីការអានរបស់អ្នកទេ ការអានរបស់អ្នកមិនបានជាប្រយោជន៍ឡើយ” ''-ខឹម វាសនា'' * ““គ្រប់កាលៈទេសទាំងអស់ គ្រប់កាលៈទេសទាំងអស់ ទោះបីរំដោះប្រទេសរួចហើយ យើងបានកាន់ការងារប្រទេសជាតិ ទោះបីយើងមិនទាន់បានកាន់ការងារប្រទេសជាតិ ការផ្តល់មូលដ្ឋានក្នុងការត្រិះរិះពិចារណាអោយប្រជាពលរដ្ឋគឺនៅតែសំខាន់” ''-ខឹម វាសនា'' * “ខឹងគេបោកយើង រឿងដែលត្រឹមត្រូវ គឺបង្កើនចំណេះដឹងខ្លួនឯង” ''-ខឹម វាសនា'' * “តែនិយាយដល់ប្រជាធិបតេយ្យ គេនិយាយដល់ការចូលរួម តែនិយាយដល់ការចូលរួម គេនិយាយដល់គុណភាពនៃអ្នកចូលរួម តែនិយាយពីគុណភាពនៃអ្នកចូលរួម គេនិយាយពីសម្ថភាពវែកញែត ហើយនិងសីលធម៌” ''-ខឹម វាសនា'' * “វិប្បដិសារីគឺជាទណ្ឌកម្មធំបំផុតរបស់មនុស្សដែលមានឧត្តមគតិ” ''-ខឹម វាសនា'' * “រៀន ដប់ឆ្នាំ ម្ភៃឆ្នាំ ឥតប្រយោជន៍ បើខ្ញុំកាន់ការងារប្រទេសជាតិ មិនបាច់រៀនទេ ខ្ញុំពន្យល់រាល់ថ្ងៃអោយកើតបញ្ញា” ''-ខឹម វាសនា'' * “ផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់យើងម្នាក់ៗ អាចមិនមែនជាប្រយោជន៍ជាតិ ប៉ុន្តែផលប្រយោជន៍ជាតិច្បាស់ណាស់ គឹជាផលប្រយោជន៍របស់យើងគ្រប់ៗគ្នា” ''-ខឹម វាសនា'' * “ក្រៅពីបេះដូង អ្នកនយោបាយត្រូវមើលអោយឃើញថា ស្រុកមួយហ្នឹងត្រូវដោះស្រាយយ៉ាងម៉េច អោយបានច្បាស់លាស់” ''-ខឹម វាសនា''{{Use mdy dates|date=តុលា ២០១១}} {{infobox ethnic group| |group= |image= <table border="0" style="margin:auto;"> <tr> <td></td> <td></td> <td></td> </tr> <tr> </tr> <tr> <td> <td></td> <td></td> </td> </tr> <tr> </tr> </table> }} * “មនុស្សដែលខ្លាចអន់គឺជាមនុស្សអន់បំផុត” ''-ខឹម វាសនា'' * “ខ្ញុំពេញចិត្តនឹងអោបក្តីទុក្ខតែម្នាក់ឯង ដោយគ្មាន​មនុស្សជាទីស្រលាញ់របស់ខ្ញុំចូលរួម ប៉ុន្តែខ្ញុំឈឺចាប់ខ្លាំងណាស់ កាលណាខ្ញុំមានក្តីសុខដោយគ្មានមនុស្សជាទីស្រលាញ់របស់ខ្ញុំចូលរួម” ''-ខឹម វាសនា'' * “'''ប្រជាធិតេយ្យ''' គឺជាទម្រង់នៃការដឹកនាំរដ្ឋមួយដែលសិទ្ធ និងអំណាចជាម្ចាស់ ត្រូវឋិតក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ជាអចិន្រ្តៃយ៍ ហើយដើម្បីអោយសិទ្ធ និងអំណាចជាម្ចាស់ឋិតក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់ប្រជាពលរដ្ឋជាអចិន្ត្រៃយ៍ ត្រូវតែមាន :ប្រព័ន្ធមួយដើម្បីធានាតុយ្យភាពអំណាចរវាងអ្នកតំណាងដែលប្រជាពលរដ្ឋជ្រើសតាំងជាមួយនឹងប្រជាពលរដ្ឋជាម្ចាស់ប្រទេស” ''-ខឹម វាសនា''<ref>https://www.google.com/search?q=khem+veasna+quotes&rls=org.mozilla:en-US:official&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ei=IvnQUs6DOoOMrQe8toCwCQ&ved=0CAcQ_AUoAQ&biw=1024&bih=675</ref> ===សំឡេង=== ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{commons|Khem Veasna}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Khim, Veasna | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Member of [[Sam Rainsy Party]] | DATE OF BIRTH = | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Khim, Veasna}} http://www.postkhmer.com/video/%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80-%E1%9E%81%E1%9E%B9%E1%9E%98-%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%96-%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86-%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%8F-%E1%9E%82%E1%9E%8E%E1%9E%94%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F-%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99-%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8-%E1%9E%94%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BE-%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A-%E1%9E%99%E1%9E%9B%E1%9F%8B-%E1%9E%83%E1%9E%BE%E1%9E%89-%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%9F%E1%9F%8B-%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126142618/https://www.postkhmer.com/video/%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80-%E1%9E%81%E1%9E%B9%E1%9E%98-%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%96-%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86-%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%8F-%E1%9E%82%E1%9E%8E%E1%9E%94%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F-%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99-%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8-%E1%9E%94%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BE-%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A-%E1%9E%99%E1%9E%9B%E1%9F%8B-%E1%9E%83%E1%9E%BE%E1%9E%89-%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%9F%E1%9F%8B-%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86 |date=មករា 26, 2025 }} http://www.postkhmer.com/%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6/%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%8F%E1%9E%82%E1%9E%8E%E1%9E%94%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%99%E1%9E%9B%E1%9F%8B%E1%9E%83%E1%9E%BE%E1%9E%89%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160608231104/http://www.postkhmer.com/%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%B6/%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%8F%E1%9E%82%E1%9E%8E%E1%9E%94%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9E%BD%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%99%E1%9E%9B%E1%9F%8B%E1%9E%83%E1%9E%BE%E1%9E%89%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86 |date=មិថុនា 8, 2016 }} [http://www.khemveasna.blogspot.com www.khemveasna.blogspot.com][[khemveasnaquotes.blogspot.com|Khem Veasna Quotes]] ==តំណរភ្ជាប់== '''អត្ថបទ''' * [https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%82%E1%9E%8F%E1%9E%B7_%E1%9E%81%E1%9E%B9%E1%9E%98_%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%93%E1%9E%B6 គតិ​ ខឹម វាសនា] * [http://2ldp.blogspot.com/2015/01/blog-post.html ម្តាយ ខឹម វាសនា] '''សំឡេង''' * [https://web.archive.org/web/20250126142155/http://www.camldp.org/Voices/2015/6/?title=2015-06-14_PF_V.Phlas-Kong-C.Saraing-D.Svay-Chek-BMCH-Part-1 លោក ខឹម វាសនា និយាយទាំងកំហឹង និងការឈឺចាប់] * [http://www.camldp.org/Voices/2014/3/?title=2013-05-20__Office-KPC-PF-Part-1 លោក ខឹម វាសនា​​ និយាយពីសាសន៍អ៊ីស្រាអែល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115748/http://www.camldp.org/Voices/2014/3/?title=2013-05-20__Office-KPC-PF-Part-1 |date=មីនា 4, 2016 }} * [http://www.camldp.org/Voices/2014/2/?title=2014-02-23_PF_Office-BB_part-2 លោក ខឹម វាសនា និយាយពីជីវិតកាលនៅកម្លោះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119164131/http://www.camldp.org/Voices/2014/2/?title=2014-02-23_PF_Office-BB_part-2 |date=វិច្ឆិកា 19, 2018 }} * [http://www.camldp.org/Voices/2014/2/?title=2014-02-02__Headquarter-Office-PP-PF-Part-2 លោក ខឹម វាសនា និយាយពីការងាររកសុី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221223154/http://www.camldp.org/Voices/2014/2/?title=2014-02-02__Headquarter-Office-PP-PF-Part-2 |date=កុម្ភៈ 21, 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20250126141902/http://www.camldp.org/Voices/2016/6/?title=2016-06-26_LDP-Leader-speech-anniversary_10_years ក្នុងថ្ងៃខួបបក្សលើកទី១០ លោក ខឹម វាសនា និយាយប្រវត្តិតាំងពីនៅក្នុងបក្សសម រង្សុីមក] '''Youtube''' * [http://5ldp.blogspot.com/2014/10/khem-veasna-supermix.html លោក ខឹម វាសនា និយាយពីផលិតផល Suppermix]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://5ldp.blogspot.com/2014/10/blog-post.html ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ និង លោក ខឹម វាសនា]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Cambodia-politician-stub}} 6r0dyfqf0jhndskbi0ztei2qyi1xej1 កូដ QR 0 12070 342583 339975 2026-11-07T23:35:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342583 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ|ភាសាអង់គ្លេស}} [[ឯកសារ:QR code for mobile English Wikipedia.svg‎|thumb|150px|QR code for the URL of the English Wikipedia Mobile main page. Note that the white border is part of the encoding.]] '''[[កូ]]ដ ASD''' គឺជា បារកូដ matrix មួយប្រភេទ ដែលមានសណ្ឋាន២ជ្រុង ឬ២D, កូដនេះអាចអានបានដោយ ម៉ាស៊ីនអានកូដ កម្មវិធី ឬ កាំមេរ៉ាក្នុងទូរស័ព្ទដៃ។ លក្ខណៈរបស់កូដQRនេះគឺមានចំនុចពណ៌ខ្មៅ ដែលគេអោយឈ្មោះថា module មានរាងការេនៅលើផ្ទៃពណ៌ស ដែលអាចកំណត់ពីអក្សរ លេខ អាស័យដ្ឋាន អ៊ីម៉ែល ជាដើម។ កូដនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយនៅប្រទេសជប៉ុន ដែលបង្កើតដោយ [[Toyota]] subsidiary [[Denso|Denso-Wave]] នៅឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលជាកូដមានប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមកូដដែលមានលក្ខណៈ2D។ ''QR'' មកពីពាក្យថា ''Quick Response'', ដែលអ្នកបង្កើតកូដនេះមានគោលបំណង អោយការអានព័ត៌មានដែលមានក្នុងកូដនេះមានលក្ខណៈលឿន។ នៅប្រទេសកម្ពុជា នៅឆ្នាំ២០១២ ខែមិថុនា មានកិច្ចប្រជុំមួយដែលនាំបច្ចេកវិទ្យាថ្មីនេះជាមួយនឹងបច្ចេកវិទ្យា NFC (Near Field Communication) ដែលអាចប្រើប្រាស់បំរើដល់ផលប្រយោជន៍នៅវិស័យជាច្រើនដូចជា វិស័យអប់រំ វិស័យពាណិជ្ជកម្ម វិស័យទេសចរណ៍ ជាដើម។ នៅដើមឆ្នាំ២០១៣ នឹងចាប់ផ្ដើមមានគំរោងបន្ដបន្ទាប់ដែលទាក់ទងនឹងបច្ចេកទេសមួយនេះ ដែលគំរោងមួយកំពុងសិក្សាគឺ ផ្ដោតទៅលើវិស័យអប់រំស្រាវជ្រាវ និង វិស័យទេសចរណ៍។ កូដQR នេះមិនកំណត់ត្រឹមតែពណ៌ខ្មៅសប៉ុណ្ណោះទេ អ្នកអាចធ្វើការរចនាកែប្រែកូដនេះដោយធ្វើការប្ដូរពណ៌ ឬ ដាក់បន្ថែមរូបភាព ធ្វើយ៉ាងណាអោយតែម៉ាស៊ីនអានកូដនេះនៅអានបាន។ សមត្ថភាពរបស់កូដនេះអាចធ្វើការកែប្រែកំហុសដល់ទៅ៣០ភាគរយ ប្រសិនបើកូដនោះមានការបាត់បង់ទំរង់ ឬ ដូចជាយើងដាក់បន្ថែមរូបភាពចូលជាដើម។ តំបន់នៃពពួកម៉ៃយ៉ា == ទិដ្ឋភាពទូទៅ == [[ឯកសារ:QR Code Structure Example.svg|300px|right|Structure of a QR code, highlighting functional elements.]] Although initially used for tracking parts in vehicle manufacturing, QR codes are now used in a much broader context, including both commercial tracking applications and convenience-oriented applications aimed at [[mobile phone]] users (known as [[mobile tagging]]). QR codes can be used to display text to the user, to add a [[vCard]] contact to the user's device, to open a [[Uniform Resource Identifier|URI]] or to [[E mail#Message format|compose an email]] or text message. Users can also generate and print their own QR codes for others to scan and use by visiting one of several free QR code generating sites. Frank C. Hudetz, a US Marketing Services Professional, claims to have invented the idea of mapping bar codes to a URL.<ref>[http://www.linkedin.com/in/frankchudetz Frank C. Hudetz lists himself as the QR code inventor on LinkedIn</ref><ref>Frank C. Hudetz patent for connecting UPC codes to URLs: [http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=/netahtml/PTO/srchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=6,199,048.PN.&OS=PN/6,199,048&RS=PN/6,199,048 USPTO #6,199,048] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910000911/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=6%2C199%2C048.PN.&OS=PN%2F6%2C199%2C048&RS=PN%2F6%2C199%2C048 |date=2016-09-10 }}</ref> QR codes storing addresses and [[Uniform Resource Locator|URLs]] may appear in magazines, on signs, buses, business cards, or on just about any object about which users might need information. Users with a [[camera phone]] equipped with the correct reader [[Software#Application software|application]] can scan the image of the QR Code to display text, contact information, connect to a [[WLAN|wireless network]], or open a web page in the phone's browser. This act of linking from physical world objects is known as a [[Hardlink (homonymy)|hardlink]] or [[physical world hyperlinks]]. [[ហ្គូហ្គល|Google]]'s mobile [[Google android|Android operating system]] supports QR codes by natively including the barcode scanner (ZXing) on some models, and the browser supports [[Uniform Resource Identifier|URI]] redirection, which allows QR Codes to send [[metadata]] to existing applications on the device. Nokia's [[Symbian]] operating system is also provided with a barcode scanner, which is able to read QR codes,<ref>{{cite web|url=http://europe.nokia.com/support/product-support/nokia-n80/phone-software/smartphone|title=Nokia Europe - Nokia N80 - Support|access-date=2011-02-11|archivedate=2011-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714030851/http://europe.nokia.com/support/product-support/nokia-n80/phone-software/smartphone|url-status=dead}}</ref> while mbarcode <ref>{{cite web |url=http://maemo.org/packages/view/mbarcode/ |title=package overview for mbarcode |publisher=Maemo.org |accessdate=2010-07-28 |archivedate=2019-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407120644/http://maemo.org/packages/view/mbarcode/ |url-status=dead }}</ref> is a QR code reader for the [[Maemo]] operating system. In the Apple iOS, a QR code reader is not natively included, but over 50 free Apps are available with reader and metadata browser URI redirection capability. == បទដ្ឋាន == There are several standards documents covering the physical encoding of QR codes:<ref name="qrstandard1">{{cite web|url=http://www.denso-wave.com/qrcode/qrstandard-e.html |title=QR Code Standardization &#124; QR Code.com |publisher=Denso-wave.com |date= |accessdate=2009-04-23}}</ref> * October 1997&nbsp;— AIM (Association for Automatic Identification and Mobility) International<ref>{{cite web |url=https://www.aimglobal.org/estore/ProductDetails.aspx?ProductID=31 |title=AIM GLOBAL Online Store |publisher=Aimglobal.org |date= |accessdate=2009-04-23 |archivedate=2012-09-15 |archiveurl=https://archive.is/20120915/https://www.aimglobal.org/estore/ProductDetails.aspx?ProductID=31 |url-status=dead }}</ref> * January 1999&nbsp;— [[Japanese Industrial Standards|JIS]] X 0510 * June 2000&nbsp;— [[International Organization for Standardization|ISO]]/IEC 18004:2000 ''[http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?csnumber=30789 Information technology&nbsp;— Automatic identification and data capture techniques&nbsp;— Bar code symbology&nbsp;— QR Code]'' (now withdrawn) <br /> Defines QR Code Model 1 and QR Code Model 2 symbols. * 1 September 2006&nbsp;— ISO/IEC 18004:2006 ''[http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=43655 Information technology&nbsp;— Automatic identification and data capture techniques&nbsp;— QR Code 2005 bar code symbology specification]'' <br /> Defines QR Code 2005 symbols, an extension of QR Code Model 2. Does not specify how to read QR Code Model 1 symbols, or require this for compliance. At the application layer, there is some variation between implementations. [[NTT DoCoMo]] has established de facto standards for the encoding of URLs, contact information, and several other data types.<ref>{{cite web | url = http://www.nttdocomo.co.jp/english/service/imode/make/content/barcode/function/application/ | title = Synchronization with Native Applications | publisher = [[NTT docomo]] | accessdate = 17 February 2009 | archivedate = 2 ធ្នូ 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202175421/http://www.nttdocomo.co.jp/english/service/imode/make/content/barcode/function/application/ | url-status = dead }}</ref> The open-source "ZXing" project maintains a list of QR code data types.<ref>{{cite web | url = http://code.google.com/p/zxing/wiki/BarcodeContents | title = Barcode Contents | work = zxing&nbsp;– A rough guide to standard encoding of information in barcodes | accessdate = 17 February 2009}}</ref> == អាជ្ញាបណ្ឌ == The use of QR codes is free of any license. The QR code is clearly defined and published as an ISO standard. Denso Wave owns the [[patent]] rights on QR codes, but has chosen not to exercise them.<ref name="qrstandard1"/> The term ''QR code'' itself is a [[registered trademark]] of Denso Wave Incorporated.<ref>{{cite web|url=http://www.denso-wave.com/qrcode/index-e.html |title=QR Code.com |publisher=Denso-wave.com |date=2003-11-06 |accessdate=2009-04-23}}</ref> == Storage == {| !QR code data capacity<ref name=About2DCode/> |- |[[Numeric code]] only||Max. 7,089 characters |- |[[Alphanumeric]]||Max. 4,296 characters |- |[[Binary numeral system|Binary]] (8 bits)||Max. 2,953 bytes |- |[[Kanji]]/[[Kana]]||Max. 1,817 characters |} {| |- ! Error correction capacity |- |Level L||7% of codewords can be restored. |- |Level M||15% of codewords can be restored. |- |Level Q||25% of codewords can be restored. |- |Level H||30% of codewords can be restored. |} QR codes use the [[Reed–Solomon error correction]]. [[ឯកសារ:MicroQR Example.png|thumb|50px|Example of ''Micro QR'']] == Variants == ''Micro QR code'' is a smaller version of the QR code standard for applications with less ability to handle large scans. There are different forms of Micro QR codes as well. The highest of these can hold 35 numeric characters. == ការប្រើប្រាស់ជាស្នាដៃសិល្បៈ == [[ឯកសារ:De Nola-Bottom up.jpg|thumb|right|210px|''Bottom up'', oil on canvas by [[Fabrice de Nola]], 2006.]] Since 2006, the [[Italian people|Italian]] artist [[Fabrice de Nola]] has used QR codes in [[oil painting]]s<ref>[http://www.palazzoriso.it/en/node/343 Fabrice de Nola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722045015/http://www.palazzoriso.it/en/node/343 |date=2011-07-22 }} at the [[Palazzo Riso]]. Retrieved 2011-01-30.</ref> or embedded in [[photographs]].<ref>[http://mediamorfosi.sudlab.com/fabrice-de-nola.html Fabrice de Nola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202144849/http://mediamorfosi.sudlab.com/fabrice-de-nola.html |date=2011-02-02 }} at ''Mediamorfosi'' - Sud Lab {{it}}. Retrieved 2010-07-25.</ref> In 2007 the [[British people|British]] pop group [[Pet Shop Boys]] used QR code for the artwork of their [[download]]-only single ''[[Integral (song)|Integral]]''. The videoclip for the song also features a QR code. When the codes are scanned, users are directed to the Pet Shop Boys website, and web pages about the [[British national identity card]] plans, respectively. In 2008, the Australian born artist Simone O'Callaghan created a series of screenprinted artworks called RGB, based on QR codes. Here, she challenged the latitudes of scanning technologies by altering the codes to take on more organic and less pixelated forms, whilst still ensuring that they could be scanned by a mobile phone.<ref>http://www.flickr.com/photos/28389830@N05/3637645109/in/set-72157606292052115/</ref> They link to quotes about media. She also exhibited another series of works called home.html featuring QR codes linking the photographic prints to online content about the places in which the images were taken. They were exhibited as part of an exhibition called Signals in the City at the Hannah McLure, Abertay University, Dundee, Scotland.<ref>{{Cite web |url=http://hannahmaclurecentre.abertay.ac.uk/archive.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2011-02-11 |archivedate=2011-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110303201049/http://hannahmaclurecentre.abertay.ac.uk/archive.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://elusivesprite.squarespace.com/exhibitions/signals-in-the-city/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2011-02-11 |archivedate=2011-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110113125319/http://elusivesprite.squarespace.com/exhibitions/signals-in-the-city |url-status=dead }}</ref> In March 2008, [[software engineer]] Duncan Robertson embedded the [[BBC]] logo inside a QR code. <ref>{{Cite web |url=http://whomwah.com/2008/03/12/more-fun-with-qr-codes-and-the-bbc-logo/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2011-02-11 |archivedate=2011-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219072002/http://whomwah.com/2008/03/12/more-fun-with-qr-codes-and-the-bbc-logo/ |url-status=dead }}</ref> In 2009, [[Japanese people|Japanese]] artist [[Takashi Murakami]], in collaboration with creative agency SET and [[Louis Vuitton]], created a ''design QR'' featuring the ''LV'' pattern and one of the artist’s characters.<ref>[http://creativity-online.com/news/designer-barcodes/136346 ''Designer QR Codes: Beyond Black and White. The Murakami-inspired Louis Vuitton QR code''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402094714/http://creativity-online.com/news/designer-barcodes/136346 |date=2010-04-02 }}. «Creativity», April 29, 2009. Retrieved 2010-07-25.</ref> [[ឯកសារ:QR Waffle.jpg|thumb|left|180px|Edible, and scanable, QR code [[waffle]] created at [[NYC Resistor]] in 2010]] In 2010, musician and artist [[Dj spooky|DJ Spooky]] used a QR code in a fine art print exhibited at Experimenta Biennale, [[Melbourne]]. Scanning the code takes users to an experiential web based artwork called ''the Nauru Ellegies'',<ref>[http://www.djspooky.com/nauruelegies/ DJ Spooky - ''Nauru Elegies''] Retrieved 2010-07-25.</ref> about the complexities of the South Pacific island of [[Nauru]]. A QR code which scans to produce the word "LOVE" was also featured prominently in [[Australian people|Australian]] artist [[Kylie Minogue]]'s music video for her 2010 single ''[[All The Lovers]]''. In June 2010, Design Exchange, Canada's National Design Centre, unveiled a large QR code installation created by Rollout Wallpaper. Rollout Wallpaper is a custom wallpaper company operating in Vancouver. The installation is part of the 'Bent Out of Shape' exhibit, curated by Design Exchange staff. In July 2010, [[SYCO]] Music recording artist [[Labrinth]] started using QR codes as part of a campaign to promote his debut single "Let The Sun Shine". As well as a cartoon video to educate users on how to use QR codes,<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=3KILnXj1Fj0 ''Labrinth QR Code Transmission''] YouTube 26-07-2010</ref> they were placed in different media ranging from street posters & stickers to music videos, websites and social networks. The QR codes take users through to Labrinth's [[YouTube]] videos, website and social network profile. The webcomic QR Comic is made entirely out of QR codes. The first 28 entries are [[Isaac Asimov]]'s short story ''[[The Last Question]]'' converted into QR codes. The 2010 comic, [[Carnivale De Robotique]] uses a QR code to reveal a subplot in its third issue.<ref>{{Cite web |url=https://comics.comixology.com/#/series/4793/Carnivale-De-Robotique |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2011-02-11 |archivedate=2012-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120216184958/https://comics.comixology.com/#/series/4793/Carnivale-De-Robotique |url-status=dead }}</ref> In October 2010, at the [[Toronto International Art Fair]], artist Jeff Tallon displayed [[Canada's]] first QR code [[painting]] in collaboration with the Engine Gallery. The work was a [[diptych]] that, when scanned, provided information about the adjoining panel.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=EaKL9MEjzZw Jeff Tallon - 2010 TIAF] YouTube. Retrieved 01-11-2010.</ref> == ការប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យទីផ្សារ == [[ឯកសារ:Japan-qr-code-billboard.jpg|thumb|A giant QR Code linking to a website, to be read with a mobile phone.]] Recently, QR codes have become more prevalent in marketing circles and have been integrated into both traditional and interactive campaigns. Media where QR codes have been deployed include: billboard ads, guerilla marketing campagns<ref>{{cite news|url=http://www.thirdreport.com/third-report.asp?storyid=244|title=New Owners re-Launch PayPoster as QR-Based Guerilla Marketing Site|Author=Corporate Press Release|publisher=www.thirdreport.com|accessdate=2010-12-14|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717051006/http://www.thirdreport.com/third-report.asp?storyid=244|url-status=dead}}</ref>, in-store displays, event ticketing and tracking, trade-show management, business cards, print ads, contests, direct mail campaigns, websites, email marketing, and couponing just to name a few. QR codes are of particular interest to marketers, giving them the "ability to measure response rates with a high degree of precision"<ref name="Printers Can Demonstrate ROI to Clients Using Interactive Marketing">[http://www.outputlinks.com/html/general/gcworld_Interactive_Marketing_101410.aspx Printers Can Demonstrate ROI to Clients Using Interactive Marketing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113093318/http://www.outputlinks.com/html/general/gcworld_Interactive_Marketing_101410.aspx |date=2010-11-13 }}, OutputLinks.com referenced 2010-10-22</ref> allowing for easier ROI (return on investment) calculation, thus helping justify spending on marketing budgets. QR codes have also been used at trade shows and in conferences. QR codes can be seen on an art festival map for Canton Ohio's "First Friday". The QR code was designed by Think Roth, a multi-media marketing company from Ohio. The QR code on the festival's map takes you to a "phone friendly" map with coupons for free coffee and art discounts around town. In the property market QR codes can replace brochure boxes and are used to promote properties as well as online search engines. Approximately 50% of all homes are sold to first time buyers.{{Citation needed|date=February 2011}} With the advent and acceptance of mobile technology, it is thought{{By whom|date=February 2011}} that adding QR codes will enhance their experience and deliver information instantly. In street art, La Pluma Eléctri*k (street art collective based in Madrid) and Space Invader (from [[បារាំង|France]]) are two examples of artists who use it in the street for art purposes. In July 2009, QR codes were created for character design and promotional materials in the [[Shane Acker]] film ''[[9 (2009 film)|9]]''. The use of QR codes was part of the characters in the movie and culminated into a promotional campaign with unique QR code cards, posters and street advertisements on billboards or public transportation for major popular art events. These advertisements were largely focused upon the attendees of the 2009 [[San Diego Comic Con]] and 2009 [[Oscars]]. QR codes were integrated into the artwork and symbolized individual characters in the movie. Instructional pamphlets and videos were released to explain how the codes could be retrieved and deciphered. QR-coded artwork could be read with QR-capable cellphones for prizes and access to exclusive online content. This was one of the first major integrations of QR codes with [[Hollywood]] studios and urban environments.<ref>[http://filminfocus.com/article/find_the_hidden_codes_for_9 ''Find the hidden QR-Codes for Nine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302165417/http://filminfocus.com/article/find_the_hidden_codes_for_9 |date=2011-03-02 }}. «Focus Features», July 10, 2009. Retrieved 2010-08-15.</ref> In January 2011, the Memphis Rock 'n' Soul Museum launched a line of museum t-shirts and apparel which feature museum logos and designs on the fronts, and a QR code screened on the right back shoulder, which directs to the museum's web site or artist interviews. QR codes are also widely used in the tourism. For example in Lviv (Ukraine), Lviv Tourism Movement that consolidates businessmen have placed QR codes on more than 80 tourism objects. QR codes are in several languages, which helps individual tourist easily to get the information on the city. <ref>{{Cite web |url=http://www.zaxid.net/newsua/2010/10/18/144539/ |title=У Львові на туристичних об’єктах встановили понад 80 QR-кодів - ZAXID.NET<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2011-02-11 |archivedate=2011-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110418105027/http://zaxid.net/newsua/2010/10/18/144539/ |url-status=dead }}</ref> == ការប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យបកប្រែ == QR codes have been used to interpret natural and historical points of interest on nature trails and walking tours, adding to or replacing expensive signs.<ref>[http://www.augustacanal.com/Images/V1/Uploads/PDF_Files/NEWS%20RELEASE-Canal%20DigiTrail.pdf Augusta Canal Smartphone DigiTrail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504102134/http://www.augustacanal.com/Images/V1/Uploads/PDF_Files/NEWS%20RELEASE-Canal%20DigiTrail.pdf |date=2011-05-04 }} Retrieved 2010-11-20.</ref><ref>[http://www2.wjbf.com/special_section/2010/oct/08/you-want-augusta-canal-history-theres-ap-ar-937112/ Augusta Canal App] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518150026/http://www2.wjbf.com/special_section/2010/oct/08/you-want-augusta-canal-history-theres-ap-ar-937112/ |date=2011-05-18 }}. Retrieved 2010-11-20.</ref> == ការប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យកំសាន្ត == QR codes are becoming increasingly more innovative and more and more ideas for their use are becoming a reality. [[LBP.me]] has created a QR code for every user generated level in [[LittleBigPlanet 2]] for the [[PlayStation 3]], and all you have to do is print that QR code out and hold it in front of the PlayStation 3's dedicated camera, the [[PlayStation Eye]], while the game is running and the game will automatically take you that level on the community page. == Standalone applications == While the adoption of QR codes in some markets has been slow to take off (particularly in markets like the United States where competing standards like [[Data Matrix]] exist), the technology is gaining some traction in the smartphone market. Many Android, Nokia, and Blackberry phones come with QR code readers pre-installed. QR reader software is available for most mobile platforms. == មើលផងដែរ == {{div col|cols=2}} * [[Bokode]] * [[Aztec Code]] * [[Data Matrix]] * [[CueCat]] * [[Microsoft Tag]] * [[PDF417]] * [[Semacode]] * [[ShotCode]] * [[Object hyperlinking]] * [[Touchatag]] * [[SPARQCode]] * [[SQR codes]] * [[Social QR Code]] {{div col end}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|2}} == Bibliography == * {{cite book |title=BS ISO/IEC 18004:2006. Information technology. Automatic identification and data capture techniques. Bar code symbology. QR code |location=[[Geneva]] |publisher=[[International Organization for Standardization|ISO]]/[[International Electrotechnical Commission|IEC]] |year=2000 |pages=114 |url=http://www.worldcat.org/title/information-technology-automatic-identification-and-data-capture-techniques-bar-code-symbology-qr-code-technologies-de-linformation-techniques-didentification-automatique-et-de-capture-de-donnees-symboles-de-codes-a-barres-code-qr/oclc/60816353?lang=en }} at [[Online Computer Library Center|OCLC]] * {{cite book |title=BS ISO/IEC 18004:2006. Information technology. Automatic identification and data capture techniques. QR Code 2005 bar code symbology specification |location=[[London]] |publisher=[[British Standards Institution|BSI]] |year=2007 |pages=126 |isbn=978-0-580-67368-9 |url=http://shop.bsigroup.com/en/ProductDetail/?pid=000000000030201420 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322084850/http://shop.bsigroup.com/en/ProductDetail/?pid=000000000030201420 |date=2015-03-22 }} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{Commons category|QR code}} * [http://www.denso-wave.com/qrcode/index-e.html QR Code - Official website] by QR Code's creator [[Denso|Denso-Wave]] * {{QR code}} <!-- Do NOT add links to external sites which generate QR Codes, or provide QR solutions. Wikipedia is not a directory of links. If you really believe you have something to link which is utterly unique, please bring it up on the discussion page. --> {{Barcodes}} {{ISO standards}} {{DEFAULTSORT:Qr Code}} ceifrwziri0gbf3mmizjtt2fwl7xt5f រឿងព្រេងភ្នំស្រីវិបុលកេរ្តិ៍ (ខេត្តសៀមរាប) 0 13113 342702 285003 2026-11-08T05:19:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342702 wikitext text/x-wiki ភ្នំស្រីវិបុលកេរ្តិ៍ជាឈ្មោះភ្នំតូចមួយរាងពងក្រពើ មានកំពស់ប្រមាណជា៣០ប្លាយម៉ែត្រ។ សព្វថ្ងៃភ្នំនេះស្ថិតនៅ ក្នុងឃុំបល្ល័ង្គ ស្រុកសូត្រនិគម ខេត្តសៀមរាប។ នៅជើងភ្នំមានវត្តមួយអ្នកស្រុកហៅថា “វត្តត្រាច” អ្នកខ្លះហៅរួចទាំង ភ្នំផងថា “ភ្នំវត្តត្រាច ឬ ភ្នំត្រាច” ក៏មានដោយសន្មត់តាមទីកន្លែងនេះ មានដុះដើមត្រាចច្រើន ។ ដំណើរទៅកាន់ភ្នំនេះ ត្រូវទៅកាន់ភ្នំនេះ ត្រូវទៅតាមផ្លូវជាតិលេខ៦ ពីភ្នំពេញឆ្ពោះទៅសៀមរាប ហើយបែកចូលត្រង់ភូមិរលួស ដែលមាន ផ្សារមួយបត់ចូលទៅខាងឆ្វេងដៃ សរសៀរតាមផ្លូវមុខសាលាស្រុកសូត្រនិគម ។ ចំងាយប្រមាណជា៧គីឡូម៉ែត្រ នៅ ទិសខាងជើងនៃសាលាស្រុក ក៏និងបានដល់ទីនោះ ។ ឯផ្លូវលំនេះសោត មានសភាពស្អាតស្អំ រថយន្តគ្រប់ធន់អាចចេញ ចូលបានគ្រប់រដូវ ។ កាលបើគេទៅដល់ភ្នំនេះហើយជាបឋម គេប្រទះឃើញវត្តមួយមានរៀងសមរម្យ នៅកណ្តាល ធម្មជាតិយ៉ាងស្រស់។ តាមពត៌មានពីអ្នកស្រុកនិយាយថា វត្តនេះពីដើមនៅលើកំពូលភ្នំឯងណោះទេ ប៉ុន្តែដោយហេតុ មាននិមិត្តអាក្រក់ ព្រះសង្ឃចេះតែមានជំងឺ លោកគ្រូចៅអធិការចេះតែអារឹស។ ដូច្នេះហើយបានជាគេរុះរើកុដិសាលា យកមកសង់នៅជើងភ្នំវិញ កាលពីរវាង៤០ឆ្នាំមុននេះ ទុកតែព្រះវិហារមួយនៅលើកំពូលភ្នំរហូតមក មានតែជណ្តើរ ពីរទេស្រួល ឡើងទៅកាន់កំពូលភ្នំគឺជណ្តើរខាងលិច និងខាងជើង ។ នៅក្បាលជណ្តើរខាងលិចមាន ខ្លោងទ្វារថ្មបែប រចនាខ្មែរបុរាណ ហើយមានចម្លាក់រូបផ្សេងៗនៅជាប់នឹងថ្មនោះផង ជាពិសេសគឺនៅនឹងផ្តែរ។ បណ្តារូបចម្លាក់ទាំងនោះ មានរូបមួយ ទាក់ទងនិងរឿងព្រេងប្រចាំភ្នំនេះ គឺរូបមនុស្សប្រុស ដេកទ្រមឈូស ដែលយើងនឹងអធិប្បាយរឿងជា ហូរហែរទៅខាងមុខ ។ នៅពីមុខព្រះវិហារមានរៀងប្រាសាទបាក់បែក ដែលមានគង់នៅជាប្រាង្គតូចមួយ ជាមួយគំនរ ថ្មដែលធ្លាក់ប្រគីង ប្រគងគ្នារុះរាយនៅជុំវិញនោះ។ នៅក្នុងប្រាង្គសិលានេះ គេមានឃើញមានតំកល់សិវលឹង្គ និង យោនីឧមាភកវតី ដែលឥឡូវនេះមានធូរលីឡោមព័ទ្ធ ដោយសារគ្មាននរណាគោរពបូជា ដូចកាលពីជំនាន់ដើមឡើយ ។ ជិតប្រាង្គសិលានេះទៀត មានចេតិយចាស់ៗជាច្រើន ទំនងជាសាងឡើង រាប់រយឆ្នាំមកហើយដែរ តែពុំមែនស្រករ គ្នានិងប្រាង្គសិលាទេ គឺក្រោយមកជាច្រើនសតវត្ស ព្រោះបែបរចនារបស់ខ្មែរជំនាន់ក្រុងឧត្តុង្គ ក្រុងលង្វែកប៉ុណ្ណោះ។ តាមអ្នកស្រុកឱ្យពត៌មានបន្ថែមថា ពីដើមនៅចំពីមុខព្រះវិហារមានរូបថ្មមួយធំ ជារូបមនុស្សស្រី ដេកអាក្រាតខ្លួន អ្នកស្រុកសន្មត់ហៅរូបនាងសន្ធមា ដែលមានឬទ្ធិខ្លាំងក្លាណាស់ ។ ចាស់ៗតំណាលថា បើនរណាមួយដើរទៅមក កាត់មុខនេះ ហើយមិនបានគោរពបូជាទេ រូបនេះនឹងធ្វើឱ្យចុកពោះ ឈឺថ្កាត់ផ្សេងៗមួយរំពេច។ ហេតុនេះហើយ បានជាមកដល់សម័យលោកគ្រូចៅអធិការ ព្រះនាមសៅ (ជាង៤០ឆ្នាំហើយ) លោកឱ្យគេគាស់រំលើងយករូបនេះ ទៅបោះចោលនៅឯក្នុងព្រៃខាងកើតព្រះវិហារ ចំងាយប្រមាណជា៥០០ម៉ែត្រ ។ ចាប់តាំងពីនោះមក រូបនេះក៏លែង បានរុកកួនដល់អ្នកស្រុកភូមិទៀតទៅ តែអ្នកស្រុកមិនដែលហ៊ានទៅចូលក្នុងព្រៃ ចំកន្លែងថ្មចោលឡើយ ។ ដូចនេះ ព្រៃម្តុំនោះក៏ក្លាយជាព្រៃរហោឋានរហូតមក ។ ឥឡូវយើងងាកបែរទៅអធិប្បាយអំពីរឿងព្រេងម្តង ។ រឿងព្រេង នេះយើងស្រង់យកតាមសេចក្តីឱ្យការ របស់លោក គុយ ហួត នៅស្រុកសូត្រនិគម សៀមរាប ដោយផ្សំជាមួយការ ចងចាំនៃអ្នកស្រុកខ្លះទៀតដែលយើងបានស៊ើបសួរផ្ទាល់ មានសេចក្តីដំណាលថាៈ ព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គ ព្រះនាម ព្រះបាទយសកេរ្តិ៍ គ្រងរាជនៅដែនសឹមល្ពី មានអគ្គមហេសីព្រះនាមសុវណ្ណមាលា។ ព្រះអង្គមានព្រះទ័យប្រកបដោយ ធម៌ល្អណាស់ ។ ថ្ងៃមួយមានក្សត្រប្រទេសជិតខាងមួយព្រះអង្គ ព្រះនាមភូមោវិលោរាជា មានក្តីលោភលន់ចង់ពង្រីក អាណាចក្រ ក៏លើករេហ៍ពលមកប្រាថ្នាវាយដណ្តើមយកទ្រព្យសម្បត្តិ ក្រុងសឹម្ពលីនេះ ។ ព្រះរាជាដែនសឹម្ពលី ទ្រង់ ជ្រាបហើយក៏នាំព្រះមហេសី ដែលកំពង់មានគត៌ផង ភៀសព្រះអង្គចេញពីព្រះរាជវាំងទៅគង់នៅព្រៃឆ្ងាយ ទុករាជ សម្បត្តិថ្វាយទៅព្រះបាទភូមោវិលោរាជាចុះ ។ សេចក្តីសំរេចដូច្នេះ មកពីព្រះអង្គទ្រង់ឆ្វេងយល់ថា បើទ្រង់គង់នៅ តបតសង្គ្រាម នឹងបណ្តាលឱ្យស្លាប់អ្នកស្រុកច្រើនអនេកមិនខាន ហេតុនេះទ្រង់ភៀសចេញតែព្រះអង្គឯង និងព្រះរាជ ពនិតាទៅទុកឱ្យរាស្ត្រប្រជាសុខសាន្តត្រាណ ។ ដូច្នេះព្រះបាទភូមោវិលោរាជា ក៏គ្រប់គ្រងរាជសម្បត្តិលើដែនសឹម្ពលី នេះទៅ ។ ចំណែកព្រះបាទយសកេរ្តិ៍ និងព្រះអគ្គមហេសី ទ្រង់យាងភៀសព្រះអង្គទៅក្នុងព្រៃត្រង់តំបន់ភ្នំតូចមួយ (គឺភ្នំស្រី វិបុលកេរនេះឯង )។ ប៉ុន្តែមិនបានស្រុកសាន្តត្រាណឡើយ ពពួករេហ៍ពលព្រះបាទភូមោវិលោរាជា គេតាម មកចាប់ព្រះអង្គបាន នៅពេលដែលទ្រង់យាងរកផ្លែឈើ មើមឈើ ធ្វើព្រះស្ងើយ ។ គេនាំយកព្រះអង្គទៅបង្ខាំងទុក ឯកក្នុងប្រទេសខ្លាចក្រែងព្រះអង្គទៅបង្កបានបក្សពួក វាយដណ្តើមយករាជវិញ ពេលនោះព្រះអគ្គមហេសីក៏ទ្រង់នៅ ត្រមោចត្រមង់មួយព្រះអង្គឯង ណាមួយទ្រង់ពរផ្ទៃជិតគ្រប់ខែហើយផង។ មិនយូរប៉ុន្មានព្រះនាងក៏ប្រសូត្រព្រះ រាជបុត្រនៅកណ្តាលព្រៃបានព្រះរាជបុត្រមួយមានព្រះភក្ត្រស្រស់បស់ ព្រះរូបឆោមសមរម្យ ដូចព្រះបិតា ដោយសារ ព្រះរូបឆោមល្អឆើតនេះ ព្រះនាងក៏ថ្វាយព្រះនាម រាជឱរសនេះថា ស្រីវិបុលកេរ។ ចំណេរតមក ព្រះជន្ម ប្រមាណ១៥-១៦ឆ្នាំ ព្រះរាជកុមារតែងតែសាកសួររកជារឿយៗរកព្រះបិតា ។ ព្រះវរាជមាតា ក៏និទានរឿងរបស់ខ្លួនឱ្យព្រះរាជ បុត្របានជ្រាបសព្វគ្រប់។ កាលបើទ្រង់ជ្រាបថា វរបិតាទ្រង់គង់ព្រះជន្មនៅឡើយ ហើយកំពង់តែជាប់ក្តីនៅក្នុងកណ្តាប់ ដៃសត្រូវដូច្នេះ ព្រះរាជកុមារក៏សុំលាព្រះមាតា ទៅតាមរកមួយរំពេច។ ប៉ុន្តែព្រះនាងទ្រង់ ឃាត់យ៉ាងម៉ឺងមាត់ ព្រោះខ្លាចរាជបុត្រមានគ្រោះថ្នាក់ដល់អាយុជីវិតទៀត ។ ទោះបីព្រះមាតាឃាត់យ៉ាងណា ក៏ព្រះរាជកុមារនៅតែទទូច លុះត្រាតែព្រះមាតាព្រមបើកឱ្យទៅ ដោយប្រគល់នូវព្រះពស្ត្រ សំរាប់រាជ្យដែលមាន ជាប់មកនិងព្រះអង្គឱ្យទៅ ព្រះរាជបុត្រ ដើម្បីសំរាប់បង្ហាញជាបន្ទាល់ឱ្យស្តេចបិតាទ្រង់ជឿថា នេះពិតជារាជបុត្រហើយ។ ព្រះនាងផ្តាំបន្ថែមទៀត ថា “ចូរកូនទៅកុំយូរឱ្យហួសពី៧ថ្ងៃ បើកំណត់៧ថ្ងៃហើយកូនមិនឃើញមកវិញទេ ម្តាយនឹងបែកទ្រូងស្លាប់មិនខាន” ។ ព្រះរាជកុមារថ្វាយបង្គំលាព្រះមាតារួចស្រេច ក៏ម្នីម្នាតំរង់ទៅដែនពារាណសី ដែលជាទីឃុំឃាំងព្រះបិតាព្រះអង្គ ។ ជួនជាពេលនោះព្រះបាទភូមោវិលោរាជា ចាត់ឱ្យពេជ្ឈឃាតនាំយកព្រះបាទយសកេរ្តិ៍ ទៅសំលាប់នៅកណ្តាលព្រះលាន ឃើញដូចនោះព្រះរាជកុមារស្ទុះចូលទៅជិតពួកពេជ្ឈឃាត ហើយសុំឃាត់ថា “សូមអ្នកលែងព្រះវរបិតា នេះចុះហើយ សំលាប់ខ្ញុំជំនួសវិញ ខ្លួនខ្ញុំជាកូន សូមធានាទទួលទោស ទាំងអស់នេះ” ។ ពេជ្ឈឃាតទាំងអស់ ក៏ស្រឡាំងកាំងគ្រប់គ្នា ផ្អាកលែងប្រហារអ្នកទោសនេះសិន ហើយជំនុំគ្នា នាំសេចក្តីទៅក្រាបទូលបង្គំព្រះរាជា សុំសេចក្តីអនុញ្ញាតិ តើព្រះអង្គ នឹងឆ្វេងយល់យ៉ាងណា ។ កាលណោះព្រះរាជាក៏ទ្រង់អនុញ្ញាតិឱ្យធ្វើឃាតបុត្រាជំនួសចុះ ។ ពេជ្ឈឃាតក៏ដោះលែង ព្រះបាទយសកេរ្តិ៍ឱ្យរួចខ្លួនទៅ ហើយដាក់ក្តីកុមារស្រីវិបុលកេរ្តិ៍ជំនួសវិញ ប៉ុន្តែពេលនោះជាការអស្ចារ្យណាស់ ដាវរបស់ ពេជ្ឈឃាតប្រែជាទន់ដូចសំឡី ឥតមានគ្រោះថ្នាក់អ្វីដល់ព្រះអង្គឡើយ ។ ដោយសារហេតុចំលែកដូច្នេះ ព្រះបាទភូមោវិ លោរាជាទ្រង់យាងចេញទៅទតហេតុអស្ចារ្យនេះ ដោយផ្ទាល់ព្រះនេត្រ តែជាអកុសលដោយអំពើអាក្រក់ ដែលខ្លួន បានប្រព្រឹត្តិមកពេលនោះព្រះធរណី ក៏ស្រូបយកព្រះរាជាអធម៌នេះបាត់ទៅ។ ប្រជានុរាស្ត្រ ព្រមទាំងនាម៉ឺនសព្វមុខ មន្ត្រីទាំងអស់ កោតស្ញែងអនុភាពឫទ្ធីបារមី នៃព្រះកុមារស្រីវិបុលកេរ្តិ៍គ្រប់ៗគ្នា។ ម៉្លោះហើយអ្នកស្រុកទាំងអស់ក៏មូល មតិគ្នា ថ្វាយរាជសម្បត្តិទៅព្រះរាជកុមារ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់យល់ព្រមទទទួល ទើបផ្តើមរៀបចំព្រះរាជពិធីរាជាភិសេក ឡើងក្នុងពេលនោះ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងរាត្រីស្ងាត់ ព្រះរាជកុមារក្រាបទូលព្រះវរាជបិតា អំពីបណ្តាំរបស់ព្រះមាតា ដែលទ្រង់ ផ្តាំថា កុំឱ្យហួស៧ថ្ងៃ ឥឡូវយប់នេះគំរប់ទី៧ហើយ ។ ព្រះបាទយសកេរ្តិ៍និងស្រីវិបុលកេរ្តិ៍ ក៏ទ្រង់យល់ព្រមព្រៀងគ្នា លួចភៀសព្រះអង្គចេញពីវាំង អត់ឱ្យពួកពលមន្ត្រីដឹងដានឡើយ។ ចេញផុតពីវាំងហើយ ទ្រង់ខំយាងដោយព្រះបាទា យ៉ាងលឿន កាត់ព្រៃឆ្លងវាល ស្រូតកាត់សំដៅទៅកាន់ទី ដែលព្រះនាងសុវណ្ណមាលាគង់នៅ។ ដោយសារផ្លូវលំបាក ហើយមានចំងាយឆ្ងាយផង ព្រះរាជដំណើរនេះត្រូវប្រព្រឹត្តិ ទៅអស់រយៈ១យប់១ថ្ងៃ ។ ហេតុនេះហើយទំរាំតែទៅដល់ ព្រះនាងដាច់ខ្យល់ផុតហួសទៅហើយ។ ព្រះរាជកុមារ និងព្រះបិតា ទ្រង់រន្ធត់ព្រះទ័យយ៉ាងខ្លាំង ព្រះអង្គក៏រៀបចំបូជា សពព្រះនាងតាមការគួរ តែដោយព្រះកុមារទ្រង់តំរិះថា “ព្រះមាតាសុគតទៅក៏ដោយសារតែព្រះអង្គ ហេតុនេះគួរ តែព្រះអង្គរកវិធីណាសំដែងការប្តូរផ្តាច់ ឱ្យសមនិងទឹក ព្រះទ័យរបស់ព្រះមាតា ដែលធ្ងន់ខ្លាំងបំផុតមកលើព្រះអង្គ” ។ ទ្រង់ព្រះតំរិះដូច្នេះ ទ្រង់ក៏តំកល់ព្រះសពមាតាក្នុងមឈូស ហើយលើកមឈូសនេះដាក់លើព្រះឱរ៉ា ដោយព្រះអង្គផ្ទុំ ទ្រមឈូសធ្វើជាថ្ករ។ លុះបូជាព្រះសពនេះទៅ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ក្ស័យព្រះជន្មទៅជាមួយដែរ ។ ឯព្រះបិតាទ្រង់យល់ ដូច្នេះក៏ទ្រង់វិតក្កសោយសោកពន់ប្រមាណ តែព្រះអង្គខំទប់ព្រះចិន្តា ត្រលប់មកទទួលគ្រប់គ្រងរាជសម្បត្តិវិញ។ ក្រោយ ដែលគ្រងរាជហើយ ទ្រង់ក៏ចាត់ចែង ធ្វើប្រាង្គសិលាដើម្បីតំកល់ព្រះបរមអដ្ឋិនៃព្រះអគ្គមហេសី និងព្រះរាជបុត្រ។ ទីដែលដំកល់ព្រះអដ្ឋិនេះហើយ ដែលគេសន្មត់ថា “ភ្នំស្រីវិបុលកេរ្តិ៍” រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ សេចក្តីអធិប្បាយមក នេះជារឿងព្រេងដែលអ្នក ស្រុកនិទានតគ្នាពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ តែបើតាមពិនិត្យអង្កេតរកហេតុផលវិញ យើងពុំ អាចសន្មត់ប្រាកដប្រជា ថាជារឿងត្រូវពិតបានឡើយ ព្រោះធម្មតារឿងនិទានតែងល្អៀង តែងឃ្លៀងឃ្លាតទៅតាមសំដី អ្នកស្រុក តាមជំនឿ អ្នកស្រុកដែលឆ្លងកាត់សតវត្សជាច្រើនមកហើយ។ ==ឯកសារយោង== ដក​ស្រង់​ពី​[[សៀវភៅ​រឿង​ព្រេង​ខ្មែរ]] <ref>{{Cite web |url=http://diarkness.wordpress.com/2011/05/16/%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%84%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9B%E1%9E%80/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2011-05-18 |archivedate=2011-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518144639/http://diarkness.wordpress.com/2011/05/16/%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%81%E1%9E%84%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9B%E1%9E%80/ |url-status=dead }}</ref> [[Category:រឿង​ព្រេង​ខ្មែរ]] h0ozdggsbqeqm1zjl4q5cy4ucm5ybib ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា 0 13596 342668 335492 2026-11-08T04:23:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342668 wikitext text/x-wiki {{Coord|11|34|19.3|N|104|55|6.9|E|display=title|type:landmark_region:KH}} {{Infobox Company |company_name = ក្រុមហ៊ុន ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា<br>Cambodia Securities Exchange |company_type = សហគ្រាសសាធារណៈ ដែលមានភាគកម្មសាធារណៈចំនួនភាគច្រើន |traded_as = |company_logo = [[File:CSX logo.jpg|CSX logo]] |company_slogan = "To Build a Financial "Highway" for Cambodia" |foundation =​​​ ១១ កក្កដា ២០១១ |location = [[ភ្នំពេញ]], [[កម្ពុជា]] |key_people = '''ហ៊ាន សាហ៊ីប''' (ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាល) '''ហុង សុហួរ''' (អគ្គនាយក) |num_employees = |industry = [[ហិរញ្ញវត្ថុ]] |products = [[ផ្សារភាគហ៊ុន|ផ្សារមូលបត្រ]] |homepage = http://www.csx.com.kh }} ក្រុមហ៊ុន ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា ឬអាចហៅខ្លីថា '''ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា''' ({{lang-en|Cambodia Securities Exchange}}) ដែលមានអក្សរកាត់ថា CSX គឺជា[[ផ្សារមូលបត្រ]]ទី១ ដំបូងគេបង្អស់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់[[កម្ពុជា]]។ == ប្រវត្តិ == ក្រុមហ៊ុន '''ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា''' គឺជាសហគ្រាសសាធារណៈ ដែលភាគហ៊ុនរបស់រដ្ឋមានចំនួនភាគច្រើន (៥៥%) និងត្រូវបង្កើតឡើងដើម្បីរៀបចំ និងដាក់អោយដំណើរការទីផ្សារមូលបត្រដំបូងបង្អស់ នៅកម្ពុជា។ '''ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា''' ត្រូវបានសម្ពោធដាក់អោយដំណើរការ កាលពីថ្ងៃទី ១១ ខែ កក្កដា ឆ្នាំ ២០១១ ក្រោមអធិបតីភាពរបស់ ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី '''គាត ឈន់''' រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុ ។ == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * គេហទំព័ររបស់ '''ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា'''(Cambodia Securities Exchange): http://www.csx.com.kh {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804213532/http://csx.com.kh/ |date=2021-08-04 }} ==ព្រឹត្តការណ៍​សំខាន់​ៗ​នៃ​គណៈកម្មការ​ផ្សារមូលបត្រ​កម្ពុជា== * ១១​កក្កដា ២០១១ ផ្សារមូលបត្រ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​សម្ផោធ​ក្រោម​អធិបតីភាព​ឯកឧត្តម​ឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តី​ [[គាត ឈន់]] រដ្ឋមន្រ្តី​ក្រសួង​សេដ្ឋកិច្ច​ និង​ហិរញ្ញវត្ថុ។ * ២៨ កុម្ភៈ ២០១១ ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា​ត្របាន​ទទួល​សេចក្តី​យល់ព្រម​ពី SECC to operate as Market Operator, Clearing and Settlement Facility, and Depository Operator. * ២៣ មីនា ២០០៩ “Joint Venture Agreement” ជាមួយ​រាជរដ្ឋាភិបាល​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ដែល​តំណាង​ដោយ​ក្រសួង​សេដ្ឋកិច្ច​ និង​ហិរញ្ញវត្ថុ និង​ផ្សារមូលបត្រ​កូរ៉េ​ ។ * ២១ មករា ២០០៨ អនុស្សារណៈ​នៃ​ការ​យោគយល់​លើ​​ការ​បង្កើត​ផ្សារមូលបត្រ​កម្ពុជា​នៅ​ក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ដែល​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​ដោយ​ក្រសួង​សេដ្ឋកិច្ច​ និង​ហិរញ្ញវត្ថុ និង​ផ្សារមូលបត្រ​កូរ៉េ។ * ០៦ កញ្ញា ២០០៧ សន្និសិទ​អន្តរជាតិ​ទាក់​ទង​នឹង​ការ​ចាប់ផ្តើម​គម្រោង​​ផ្សារមូលបត្រ​កម្ពុជា។ * ២០ វិច្ឆិកា ២០០៦ អនុស្សារណៈ​នៃ​ការ​យោគយល់​លើ​​ការ​អភិវឌ្ឍ​​ផ្សារមូលបត្រ​​នៅ​ក្នុង​ប្រទេសកម្ពុជា​ដែល​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​ដោយ​ក្រសួង​សេដ្ឋកិច្ច​ និង​ហិរញ្ញវត្ថុ និង​ផ្សារមូលបត្រ​កូរ៉េ។ ==CSX Leadership== * H.E. HEAN Sahib (ហ៊ាន សាហ៊ីប), Chairman of the Board of Directors * Mr. HONG Sok Hour (ហុង សុហួរ), CEO * Mr. MIN Kyoung-hoon, COO ==CSX Organization== CSX is composed of the following departments: # Administration and Finance Department # IT Department # Listing and Disclosure Department # Market Operations Department #Clearing and Settlement Department # Depository Department ==ក្រុមហ៊ុនដែលបានចុះបញ្ជី (Listed Companies)== សហគ្រាស​រដ្ឋ​ចំនួន​៣​ត្រូវ​បាន​ណែនាំ​ដោយ​រាជរដ្ឋាភិបាល​ក្នុង​ការចុះ​បញ្ជី​​ជួញដូរភាគ​​ហ៊ុន។ <ref>{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2011/07/11/cambodia-stockmarket-idUSL3E7IB0T320110711 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-04-17 |archivedate=2011-07-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720121425/http://www.reuters.com/article/2011/07/11/cambodia-stockmarket-idUSL3E7IB0T320110711 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |- ! លេខ​រៀង || ក្រុមហ៊ុន || ផ្នែក |- | 1 || [[រដ្ឋាករ​ទឹក​ស្វ័យត​ក្រុង​ភ្នំពេញ]] || ថាមពល និង​បម្រើ​បម្រាស់ |- | 2 || [[ទូរគមនាគមន៍​កម្ពុជា]] || ទូរគមនាគមន៍ |- | 3 || [[កំពង់ផែ​ស្វ័យត​ក្រុងព្រះសីហនុ]] || ពាណិជ្ជកម្ម |} បញ្ជី​នៃ​ក្រុមហ៊ុន​ដែល​បាន​ចុះ​បញ្ជី​រួច​មាននៅ​ក្នុង​ http://www.csx.com.kh/en/company/list.jsp?MNCD=6010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421222852/http://www.csx.com.kh/en/company/list.jsp?MNCD=6010 |date=2012-04-21 }}. ==Trading, Settlement and Depository== * '''Trading''' :At this beginning stage, trading will be executed through a single-price auction process from 8:00 AM to 11:30 AM, with matching at 9:00 AM and at 11:30 AM. * '''Settlement''' :Settlements between members and CSX will be done through 3 participating banks: ACLEDA Bank, Canadia Bank, BIDC. * '''Depository''' :All securities listed and traded on the CSX shall be deposited with the CSX. :Detailed trading and settlement process and related mechanisms are shown here, http://www.csx.com.kh/operation/market/listPosts.do?MNCD=3010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423124509/http://www.csx.com.kh/operation/market/listPosts.do?MNCD=3010 |date=2012-04-23 }}. ==មើលផងដែរ== * [[Economy of Cambodia]] * [[List of stock exchanges]] ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://www.csx.com.kh/main.do?lang=en Cambodia Securities Exchange] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420210635/http://www.csx.com.kh/main.do?lang=en |date=2012-04-20 }} {{langicon|en}} * [http://www.csx.com.kh Cambodia Securities Exchange] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804213532/http://csx.com.kh/ |date=2021-08-04 }} {{langicon|km}} * [http://www.mef.gov.kh Ministry of Economy and Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308113343/http://www.mef.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} * [http://www.secc.gov.kh Securities and Exchange Commission of Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422145859/http://secc.gov.kh/ |date=2012-04-22 }} * [https://web.archive.org/web/20170121071722/http://blog.1001stores.net/ 1001 Startups] {{អត្ថបទមិនពេញលេញ}} [[Category:ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា]] [[Category:សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា]] [[Category:ក្រុមហ៊ុនបង្កើតនៅឆ្នាំ២០១១]] qnxwkbwwcqhs0dmczs74ianxbdo5qwe ភពអង្គារ 0 16173 342678 339151 2026-11-08T04:40:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342678 wikitext text/x-wiki {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|Mars}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{Infobox Planet | bgcolour = #E8AB79 | name = ភពអង្គារ<br /> ព្រះអង្គារ | symbol = [[ឯកសារ:Mars symbol (bold).svg|24px|♂]] | image = [[ឯកសារ:Mars Hubble.jpg|frameless|center|The planet Mars]] | caption = ទិដ្ឋភាពនៃព្រះអង្គារពី កែវពង្រីកអវកាស Hubble ([[Hubble Space Telescope]]) | orbit_ref = <ref name=horizons>{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2006-07-13 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL | accessdate = 2007-08-08 }}—At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Mars" and "Center: Sun".</ref> | epoch = [[J2000]] | aphelion = 249,209,300 km<br /> 1.665&nbsp;861 [[Astronomical unit|AU]] | perihelion = 206,669,000 km<br /> 1.381&nbsp;497 AU | semimajor = 227,939,100 km<br /> 1.523&nbsp;679 AU | eccentricity = 0.093&nbsp;315 | period = 686.971 day<br /> 1.8808 [[julian year (astronomy)|Julian years]]<br /> 668.5991 [[Timekeeping on Mars|sols]] | synodic_period = 779.96 day<br /> 2.135 Julian years | avg_speed = 24.077 km/s | inclination = 1.850° to [[ecliptic]]<br />5.65° to [[Sun]]'s [[equator]]<br />1.67° to [[invariable plane]]<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} written by Aldo Vitagliano; see also [[invariable plane]])</ref> | asc_node = 49.562° | arg_peri = 286.537° | satellites = ២ | physical_characteristics = yes | equatorial_radius = 3,396.2 ± 0.1&nbsp;km{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal | last= Seidelmann| first= P. Kenneth | coauthors= Archinal, B. A.; A'hearn, M. F.; et al. | title= Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28 }}</ref><br /> 0.533 Earths | polar_radius = 3,376.2 ± 0.1&nbsp;km{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007/><br /> 0.531 Earths | flattening = 0.005&nbsp;89 ± 0.000&nbsp;15 <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | surface_area = 144,798,500&nbsp;km²<br /> 0.284 Earths | volume = 1.6318{{e|11}} km³<br /> 0.151 Earths | mass = 6.4185{{e|23}} kg<br /> 0.107 Earths | density = 3.934 g/cm³ | surface_grav = 3.69 [[Acceleration|m/s²]]<br /> 0.376 ''[[g-force|g]]'' | escape_velocity = 5.027 km/s | sidereal_day = 1.025&nbsp;957 day<br /> 24.622&nbsp;96 h<ref name=nasa/> | rot_velocity = {{convert|868.22|km/h|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = 25.19° | right_asc_north_pole = 21 h 10 min 44 s<br /> 317.681&nbsp;43° | declination = 52.886&nbsp;50° | albedo = 0.15 ([[Geometric albedo|geometric]]) or 0.25 ([[Bond albedo|bond]]) | magnitude = +1.8 to −2.91 | angular_size = 3.5—25.1" | temperatures = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 186&nbsp;K | mean_temp_1 = 227&nbsp;K | max_temp_1 = 268&nbsp;K<ref name=nasa>{{cite web | title = Mars: Facts & Figures | publisher = NASA | url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric | accessdate = 2007-03-06 }}</ref> | temp_name2 = [[Celsius]] | min_temp_2 = −87&nbsp;°C | mean_temp_2 = −46&nbsp;°C | max_temp_2 = −5&nbsp;°C | atmosphere = yes | surface_pressure = 0.6–1.0 [[Pascal (unit)|kPa]] | atmosphere_density = | atmosphere_composition = 95.72% [[Carbon dioxide]]<br /> 2.7% [[Nitrogen]]<br /> 1.6% [[Argon]]<br /> 0.2% [[Oxygen]]<br /> 0.07% [[Carbon monoxide]]<br /> 0.03% [[Water]] vapor<br /> 0.01% [[Nitric oxide]]<br /> 2.5 [[Parts per million|ppm]] [[Neon]]<br /> ៣០០ [[Parts per billion|ppb]] [[Krypton]]<br /> ១៣០ ppb [[Formaldehyde]]<br /> ៨០ ppb [[Xenon]]<br /> ៣០ ppb [[Ozone]]<br /> ១០ ppb [[Methane]] }} '''ភពអង្គារ''' ({{lang-en|Mars}} ម៉ាស្ស) ជា[[ភព]]ទីបួន ពី[[ព្រះអាទិត្យ]] និង ភពដែលតូចជាងគេបំផុតទីពីរ ក្នុង [[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] បន្ទាប់ពី[[ភពព្រះពុធ]]។ ជនខ្លះហៅព្រះអង្គារថា "ភព​ក្រហម​" <ref>Zubrin, Robert; Wagner, Richard (1997). [[iarchive:caseformarsplant00zubr|The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must.]]. New York: Touchstone. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-0-684-83550-1|<bdi>978-0-684-83550-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]] 489144963.</ref> <ref>Rees, Martin J., ed. (October 2012). ''Universe: The Definitive Visual Guide''. New York: Dorling Kindersley. pp. 160–161. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-0-7566-9841-6|<bdi>978-0-7566-9841-6</bdi>]].</ref>ពីព្រោះ​អុក​ស៊ី​ដ​ជាតិ​ដែក​ដ៏ទូទៅ​ផ្ទៃកំពូលរបស់ភពនេះ ធ្វើឱ្យ​វាមានរូបរាង​ពណ៌ក្រហម​​។ ភពអង្គារ​មានបរិយាកាស​ស្ដេីង។ ផ្ទៃ​របស់​ភព​នេះ​មានដី​ក្រហូង​ស្រដៀង​ទៅ​នឹង​[[ព្រះច័ន្ទ]]​ ព្រមទាំង​ [[វាលខ្សាច់​|វាលខ្សាច់]]​ និង​ [[ប៉ូល​ទឹកកក]]​ ស្រដៀង​ទៅនឹង​ [[ភពផែនដី|ភព​ផែនដី]]​។ ថ្ងៃនិងរដូវកាលរបស់ភព​នេះ​ គឺអាចប្រៀបធៀបទៅនឹងផែនដីបានពីព្រោះរយៈពេលវិលជុំ​ ក៏ដូចជាភាពទ្រេត​ នៃអ័ក្សរង្វិល​​របស់​ភព​​ទាំងពីរ​ គឺ​ស្រដៀង​គ្នា​។ នៅលេីភពអង្គារ មាន Olympus Mons​ ដែល​ជា​[[​ភ្នំ​ភ្លើង​|ភ្នំ​ភ្លើង]]​ ធំ​ជាង​គេ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​ និង Valles Marineris ដែល​ជា​អន្លង់​ធំ​ជាង​គេ​មួយ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ។​ អាង​ Borelis ដែល​នៅ​អឌ្ឍគោល​ខាងជើងគ្របដណ្តប់ ៤០% នៃភពនេះ​ ហើយ​ប្រហែល​ជា​កេីត​ឡើង​ពី​ ការ​ប៉ះទង្គិច​គ្នា​ កាល​ពីរាប់លាន​ឆ្នាំ​មុន។ <ref>Sample, Ian (26 June 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science "Cataclysmic impact created north-south divide on Mars"].​ London: Science @ guardian.co.uk. Retrieved 12 August 2008.</ref>​<ref>Yeager, Ashley (19 July 2008). [https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ "Impact May Have Transformed Mars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822025633/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ |date=2011-08-22 }}. ScienceNews.org. Retrieved 12 August 2008.</ref> ភពព្រះអង្គារមានព្រះចន្ទចំនួនពីរគឺ [[ផូបូស]] និង [[ឌីម៉ូស]]​ ដែលមានរាងតូចនិងមិនទៀងទាត់។<ref>Millis, John P. [https://www.thoughtco.com/mars-moon-mystery-3073184 "Mars Moon Mystery"]. About.com. Space.</ref>​<ref>Adler, M.; Owen, W.; Riedel, J. (June 2012). [https://www.lpi.usra.edu/meetings/marsconcepts2012/pdf/4337.pdf Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return] (PDF). Concepts and Approaches for Mars Exploration. 12–14 June 2012. Houston, Texas. 4337. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012LPICo1679.4337A 2012LPICo1679.4337A].</ref> ភពអង្គារត្រូវបានរុករកដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើកជាច្រើន។ យាន​ [[ម៉ារីនេី​ទី៤]]​ (Mariner 4) ជាយានអវកាសដំបូងគេដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់ភពព្រះអង្គារ។ វាត្រូវបានបង្ហោះ​ឡេីង​ដោយ​អង្គការ[[ណាស​ា]] (NASA) នៅថ្ងៃទី​២៨ ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ ១៩៦៤​។ វាបានខិតទៅជិតភព​អង្គារ​បំផុត​នៅ​ ថ្ងៃទី​១៥ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៩៦៥។ ម៉ារីនេី​ទី​៤​ បាន​ចាប់​យក​បាន​ ខ្សែក្រវាត់​វិទ្យុសកម្ម​ខ្សោយ​របស់​ភព​អង្គារ​ ដែល​ស្មេី​នឹង​ ០.១% របស់​ភពផែន​ដី​ ព្រម​ទាំង​ចាប់​យក​បាន​រូបភាព​របស់​ភព​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​ក្នុង​ទី​អវកាស​ជ្រៅ។ <ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-04/in-depth/ "In Depth | Mariner 04"]. NASA Solar System Exploration. Retrieved 9 February 2020. "The Mariner 4 mission, the second of two Mars flyby attempts launched in 1964 by NASA, was one of the great early successes of the agency, and indeed the Space Age, returning the very first photos of another planet from deep space."​ ''This article incorporates text from this source, which is in the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Public_domain public domain].''; [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1964-077A "NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904174225/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A |date=2018-09-04 }}. ''nssdc.gsfc.nasa.gov''. Retrieved 9 February 2020. "Mariner 4...represented the first successful flyby of the planet Mars, returning the first pictures of the martian surface. These represented the first images of another planet ever returned from deep space."  ''This article incorporates text from this source, which is in the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Public_domain public domain].''</ref>បេសកកម្ម​[[ភពអង្គារទី៣]]របស់[[សូវៀត]]បានទៅដល់ភពអង្គារនៅ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧១ ប៉ុន្តែវាបានបាត់បង់ទំនាក់ទំនងជាមួយភពផែនដីបន្ទាប់ពីវាបានចុះចតលេីភពនេះ។<ref>Shea, Garrett (20 September 2018). [https://www.nasa.gov/connect/ebooks/beyond_earth_detail.html “Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration”]. ''NASA. pp. 101-102. Retrieved 9 February 2020.'' “Mars 3…Immediately after landing, at 13:50:35 UT, the lander probe began transmitting a TV image of the Martian surface although transmissions abruptly ceased after 14.5 seconds (or 20 seconds according to some sources).” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧ យាន វ៉ៃឃីងទី១ (Viking 1) បានចុះចតលើផ្ទៃនៃភពអង្គារ។<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/viking-1/in-depth “In Depth | Viking 1”]. ''NASA Solar System Exploration.'' Retrieved 9 February 2020. “NASA’s Viking 1 made the first truly successful landing on Mars. The Soviet Mars 3 lander claimed a technical first with a survivable landing in 1971, but contact was lost seconds after it touched down.” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅថ្ងៃទី ៤ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៩៩៧ យានអវកាស Mars Pathfinder បានចុះចតនៅលើភពព្រះអង្គារ ហើយនៅថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា វាបានបញ្ចេញ យានរ៉ូបូតរបស់ខ្លួនឈ្មោះ សូជូន័រ (Sojourner) ដែល ជាយានរ៉ូបូតដំបូងគេដែលដំណើរការនៅលើភពព្រះអង្គារ។<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/mars-pathfinder/in-depth “In Depth | Mars Pathfinder”]. ''NASA Solar System Exploration.'' Retrieved 9 February 2020. “Landing time for Pathfinder was 16:56:55 UT July 4, 1997, at 19 degrees 7 minutes 48 seconds north latitude and 33 degrees 13 minutes 12 seconds west longitude in Ares Vallis, about 12 miles (19 kilometers) southwest of the original target. The next day, Pathfinder deployed the Sojourner rover on the Martian surface via landing ramps. Sojourner was the first wheeled vehicle to be used on any planet.” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> យានអវកាស Mars Express ជាយានអវកាសរបស់ [[ទីភ្នាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប]] (ESA) ដំបូងគេដែលបានទៅដល់ភពអង្គារ។ វាបានចូលក្នុងគន្លងភពនេះនៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៣។<ref>[https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Frequently_asked_questions2 “Frequently asked questions”]. ''www.esa.int.'' Retrieved 10 February 2020. “Mars Express reached Mars at the end of December 2003. Six days before entering into orbit around Mars, Mars Express ejected the Beagle 2 lander. The orbiter was inserted into orbit around Mars on 25 December 2003.”</ref> នៅខែមករាឆ្នាំ ២០០៤ យានរុករកភពព្រះអង្គាររបស់អង្គការណាសាដែលមានឈ្មោះថា ''Spirit'' និង ''Opportunity'' បានចុះចតនៅលើភពព្រះអង្គារ។ ''Spirit'' បានដំណើរការរហូតដល់ថ្ងៃទី ២២ ខែមីនាឆ្នាំ ២០១០ ហើយ ''Opportunity'' បានបន្តរហូតដល់ថ្ងៃទី ១០ ខែមិថុនាឆ្នាំ ២០១៨ ។<ref>mars.nasa.gov. [https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover-status/spirit/2010/all/ "Rover Update: 2010: All"]. ''mars.nasa.gov''. Retrieved 14 February 2019. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].;'' Northon, Karen (12 February 2019). [https://www.nasa.gov/press-release/nasa-to-share-results-of-effort-to-recover-mars-opportunity-rover "NASA to Share Results of Effort to Recover Mars Opportunity Rover"]. ''NASA''. Retrieved 9 February 2020. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ណាសាបានចុះចតយាន ''Curiosity'' របស់ខ្លួនកាលពីថ្ងៃទី ៦ ខែសីហាឆ្នាំ ២០១២ ដែលជាផ្នែកមួយនៃបេសកកម្មមន្ទីរពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រភពអង្គារ (MSL) ដើម្បីស៊ើបអង្កេតអាកាសធាតុ និងភូគព្ភសាស្ដ្រ របស់ភពអង្គារ។<ref>mars.nasa.gov. [https://mars.nasa.gov/resources/20060/curiosity-has-landed "Curiosity Has Landed"]. ''NASA’s Mars Exploration Program''. Retrieved 21 February 2021.</ref> នៅថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញាឆ្នាំ ២០១៤ អង្គការស្រាវជ្រាវអវកាសឥណ្ឌា (ISRO) បានក្លាយជាទីភ្នាក់ងារអវកាសទី ៤ ដែលបានបញ្ជូនយានអវកាសទៅកាន់ភពអង្គារនៅពេល យានដែលបញ្ជូនទៅដោយបេសកកម្ម ''Mars Orbiter Mission'' របស់ខ្លួនបានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពនេះ។<ref>[https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit "Mars Orbiter Mission Completes 1000 Days in Orbit - ISRO"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723141822/https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit |date=2021-07-23 }}. ''isro.gov.in''. Retrieved 10 February 2020. “Mars Orbiter Mission (MOM), the maiden interplanetary mission of ISRO, launched on November 5, 2013 by PSLV-C25 got inserted into Martian orbit on September 24, 2014 in its first attempt.”; [https://www.bbc.com/news/science-environment-24729073 “India launches spacecraft to Mars”]. ''BBC News''. 5 November 2013. Retrieved 10 February 2020. <q>India's space agency will become the fourth in the world after those of the United States, Russia and Europe to undertake a successful Mars mission.</q></ref> នៅថ្ងៃទី ៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ យានអវកាសរបស់ប្រទេស''អារ៉ាប់រួម'' បានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពព្រះអង្គារដោយជោគជ័យ។<ref>[https://www.bbc.com/news/science-environment-55998848 “UAE successfully inserts orbiter to Mars orbit”]. ''BBC News.'' 9 February 2021.</ref> យានអវកាស [[ធៀនវេន-១]] របស់រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន (CNSA) បានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពអង្គារនៅថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-56013041 "Tianwen-1 arrives in Mars orbit"]. ''BBC News''. 10 February 2021.</ref> រ៉ូបូត ''Perseverance'' និងឧទ្ធម្ភាគចក្រ ''Ingenuity'' របស់អង្គការណាសានៃសហរដ្ឋអាមេរិក បានចុះចតដោយជោគជ័យនៅលើភពព្រះអង្គារនៅថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២១។<ref>[https://mars.nasa.gov/mars2020/ "Nasa Website"]. ''Nasa Mars''. from the original on 22 February 2021. Retrieved 23 March2019.</ref> ''Ingenuity'' បានក្លាយជាយានយន្តដំបូងគេ ដែលហោះហើរនៅភពក្រៅពីភពផែនដីនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១។<ref>Palca, Joe (19 April 2021). [https://www.npr.org/2021/04/19/985588253/success-nasas-ingenuity-makes-first-powered-flight-on-mars "Success! NASA's Ingenuity Makes First Powered Flight On Mars"]. [[National Public Radio]]. Retrieved 19 April 2021.</ref><ref>Hotz, Robert Lee (19 April 2021). [https://www.wsj.com/articles/nasas-ingenuity-helicopter-successfully-makes-historic-first-flight-on-mars-11618830461 "NASA's Mars Helicopter Ingenuity Successfully Makes Historic First Flight"]. ''Wall Street Journal''. [[ISSN (identifier)|ISSN]] [[issn:0099-9660|0099-9660]]. Retrieved 19 April 2021.</ref> នៅថ្ងៃទី ១៤ ខែឧសភាឆ្នាំ ២០២១ រ៉ូបូត ''ស៊ូរ៉ុង (Zhurong)'' របស់រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិនបានចុះចតដោយជោគជ័យលើភពព្រះអង្គារ។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-57122914 "China's Zhurong rover lands on Mars"]. ''BBC News''. 15 May 2021.</ref> ''ស៊ូរ៉ុង'' ចាប់ផ្ដើមដំណើរការ ថ្ងៃទី ២២ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២១ ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទី ២ ដែលដាក់ រ៉ូបូត ដោយជោគជ័យនៅលើភពព្រះអង្គារបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-57211001 "China's Zhurong rover starts driving on Mars"]. ''BBC News''. 22 May 2021.</ref> មានការស៊ើបអង្កេតមួយចំនួនបានធ្វើឡើង ព្រោះគេចង់ដឹងថាភពអង្គារមានលទ្ធភាពទ្រទ្រង់ជីវិតបានឬទេ កាលពីអតីតកាល។ បេសកកម្មមួយចំនួនទៀតកំពុងត្រូវគ្រោងទុក ដូចជា យានរុករក ''រ៉ូសាលីន'' ''ហ្វ្រេងឃ្លីន (Rosalind Franklin rover)'' របស់ទីភ្នាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប។<ref>Jarell, Elizabeth M (26 February 2015). [http://www.marsdaily.com/reports/Using_Curiosity_to_Search_for_Life_999.html "Using Curiosity to Search for Life"]. ''Mars Daily''. Retrieved 9 August 2015.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151010130653/http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf “The Mars Exploration Rover Mission”] (PDF). NASA. November 2013. p. 20. Archived from [http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf the original] (PDF) on 10 October 2015. Retrieved 9 August 2015.''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Wilks, Jeremy (21 May 2015). [http://www.euronews.com/2015/05/21/mars-mystery-exomars-mission-to-finally-resolve-question-of-life-on-red-planet/ "Mars mystery: ExoMars mission to finally resolve question of life on red planet"]. EuroNews. Retrieved 9 August 2015.</ref><ref>Howell, Elizabeth (5 January 2015). [http://www.csmonitor.com/Science/2015/0105/Life-on-Mars-NASA-s-next-rover-aims-to-find-out "Life on Mars? NASA's next rover aims to find out"]. ''The Christian Science Monitor''. Retrieved 9 August 2015.</ref> ទឹកដែលជាសារធាតុរាវ មិនអាចមាននៅលើភពអង្គារបានទេ ព្រោះសម្ពាធបរិយាកាសនៃភពនេះខ្សោយ តូចជាង ១% នៃសម្ពាធបរិយាកាសរបស់ភពផែនដី។ <ref name="nasa.gov">[http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html “NASA — NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars’s Atmosphere”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226060801/https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html%20 |date=2018-12-26 }}. NASA.''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20040123051850/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts "NASA, Mars: Facts & Figures".] Archived from [http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts the original] on 23 January 2004. Retrieved 28 January 2010. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref name=":1">Heldmann, Jennifer L.; et al. (7 May 2005). "Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions" (PDF). ''[[Journal of Geophysical Research]]''. '''110''' (E5): Eo5004.  [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE..11005004H 2005JGRE..11005004H] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905224813/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE..11005004H |date=2019-09-05 }}. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]] [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.596.4087 10.1.1.596.4087]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2004JE002261|10.1029/2004JE002261]]. Retrieved 17 September 2008. 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water'… 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the [[vapor pressure]]<nowiki/>of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle ''et al''., 2001]'</ref> តាមការគណនា ប្រសិនបើកាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គាររលាយនោះ វានឹងមានមាឌគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្របដណ្ដប់ផ្ទៃនៃភពទាំងមូលជម្រៅ ១១ ម៉ែត្រ។<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20090420204127/http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 “Mars’ South Pole Ice Deep and Wide”]. NASA. 15 March 2007. Archived from [http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 the original] on 20 April 2009. Retrieved 16 March 2007. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦ ''NASA'' បានប្រកាសពីការរកឃើញកំណប់ទឹកកកដ៏ធំមួយនៅក្រោមដីនៃភពអង្គារ។<ref>[https://www.theregister.co.uk/2016/11/22/nasa_finds_ice_under_martian_surface/ "Lake of frozen water the size of New Mexico found on Mars – NASA"]. ''The Register''. 22 November 2016. Retrieved 23 November 2016.</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2016-299 "Mars Ice Deposit Holds as Much Water as Lake Superior"]. NASA. 22 November 2016. Retrieved 23 November 2016. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Staff (22 November 2016). [http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA21136 "Scalloped Terrain Led to Finding of Buried Ice on Mars"]. NASA. Retrieved 23 November 2016. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> គេអាចមើលឃើញភពពណ៍ក្រហមនេះយ៉ាងងាយពីភពផែនដី។ វាមាន [[:en:Apparent_magnitude|apparent magnitude]] ដល់ −២.៩៤ តូចជាង [[ភពសុក្រ]] [[ព្រះចន្ទ]] និង[[ព្រះអាទិត្យ]]។<ref>Mallama, Anthony; Hilton, James L. (October 2018). "Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac". ''Astronomy and Computing''. '''25''': 10–24. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:[[arxiv:1808.01973|1808.01973]]. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018A&C....25...10M 2018A&C....25...10M]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.ascom.2018.08.002|10.1016/j.ascom.2018.08.002]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:69912809 69912809].</ref> == រូបរាង == ភពអង្គារមានអង្កត់ផ្ចិតស្មើនឹង ប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃភពផែនដី។<ref>Williams, David R. (1 September 2004). [https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html "Mars Fact Sheet"]. ''National Space Science Data Center''. NASA. Archived from [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html the original] on 12 June 2010. Retrieved 24 June 2006. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ភពនេះមានមាឌស្មើនឹង ប្រហែល ១៥% នៃមាឌរបស់ភពផែនដី និងម៉ាសស្មើនឹង ប្រហែល ១១% នៃម៉ាសរបស់ភពផែនដី ធ្វើឱ្យភពនេះមានទំនាញស្មើនឹងប្រហែល ៣៨% នៃទំនាញរបស់ភពផែនដី។ ផ្ទៃនៃភពអង្គារមានផ្ទៃពណ៍ក្រហម ព្រោះតែ [[ដែកIIIអុកស៊ីត]] ឬ [[ច្រែះ]]។<ref>Peplow, Mark (6 May 2004). [http://www.nature.com/news/2004/040503/full/news040503-6.html "How Mars got its rust"]. ''Nature'': news040503–6. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/news040503-6|10.1038/news040503-6]]. Retrieved 10 March 2007.</ref> {{Multiple image|direction=horizontal|align=center|image1=Mars, Earth size comparison.jpg|width1=174|caption1=ការប្រៀបធៀប: [[ភពផែនដី]] និងភពអង្គារ|image2=Mars.ogv|width2=200|caption2=[[:File:Mars.ogv|Animation (00:40)]] រូបជីវចលបង្ហាញពីផ្នែកផ្សេងៗនៃភពអង្គារ|image3=GMM-3 Mars Gravity.webm|width3=200|caption3=[[:File:GMM-3 Mars Gravity.webm|Video (01:28)]] វីដេអូបង្ហាញពីដែនទំនាញរបស់ភពអង្គារ}} === ផ្នែកខាងក្នុង === ផ្នែកខាងក្នុងនៃភពអង្គារមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងផ្នែកខាងក្នុងនៃភពផែនដីដែរ។<ref>Nimmo, Francis; Tanaka, Ken (2005). [https://semanticscholar.org/paper/b213a6234bb52448addb3f155b8663c1e63924a4 "Early Crustal Evolution of Mars"]. ''Annual Review of Earth and Planetary Sciences''. '''33''' (1): 133–161. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005AREPS..33..133N 2005AREPS..33..133N]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|10.1146/annurev.earth.33.092203.122637]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:45843366 45843366].</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា ស្នូលនៃភពនេះសម្បូរទៅដោយ [[ដែក]] និង [[នីកែល]] ព្រមជាមួយនឹង [[ស៊ុលផួរ]] ១៦–១៧%។<ref>Rivoldini, A.; Van Hoolst, T.; Verhoeven, O.; Mocquet, A.; Dehant, V. (June 2011). [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00756913/document "Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars"]. ''Icarus''. '''213''' (2): 451–472. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011Icar..213..451R 2011Icar..213..451R]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.icarus.2011.03.024|10.1016/j.icarus.2011.03.024]].</ref> ស្នូលរបស់ភពនេះត្រូវព័ទ្ធដោយ [[ម៉ង់តូ]] ស៊ីលីកាត ដែលបង្កើតបានជា [[ផ្លាកតិចតូនិច]] និង [[ភ្នំភ្លើង]]ផ្សេងៗ ដែលសព្វថ្ងៃនេះគ្មានសកម្មភាពឡើយ។ ក្រៅពីស៊ីលីកូន និងអុកស៊ីសែន ធាតុដែលសម្បូរជាងគេក្នុងភពព្រះអង្គារ គឺ [[ដែក]] [[ម៉ាញេស្យូម]] [[អាលុយមីញ៉ូម]] [[កាល់ស្យូម]] និង[[ប៉ូតាស្យូម]]។ កម្រាស់មធ្យមរបស់សម្បកភពព្រះអង្គារគឺ ៥០ គ.ម; កម្រាស់ក្រាស់បំផុត ១២៥ គ.ម។<ref>Jacqué, Dave (26 September 2003). [https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm "APS X-rays reveal secrets of Mars' core"]. Argonne National Laboratory. Archived from [http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm the original] on 21 February 2009. Retrieved 1 July 2006.</ref> ភពអង្គារមានសកម្មភាពរញ្ជួយដីច្រើន ដែលនៅឆ្នាំ២០១៩ យានចុះចត ''អ៊ីនសៃ (InSight)'' បានកត់ត្រាសកម្មភាពរញ្ជួយផ្សេងៗ ជាង៤៥០ដង។<ref>Golombek, M.; Warner, N. H.; Grant, J. A.; Hauber, E.; Ansan, V.; Weitz, C. M.; Williams, N.; Charalambous, C.; Wilson, S. A.; DeMott, A.; Kopp, M.; Lethcoe-Wilson, H.; Berger, L.; Hausmann, R.; Marteau, E.; Vrettos, C.; Trussell, A.; Folkner, W.; Le Maistre, S.; Mueller, N.; Grott, M.; Spohn, T.; Piqueux, S.; Millour, E.; Forget, F.; Daubar, I.; Murdoch, N.; Lognonné, P.; Perrin, C.; Rodriguez, S.; Pike, W. T.; Parker, T.; Maki, J.; Abarca, H.; Deen, R.; Hall, J.; Andres, P.; Ruoff, N.; Calef, F.; Smrekar, S.; Baker, M. M.; Banks, M.; Spiga, A.; Banfield, D.; Garvin, J.; Newman, C. E.; Banderdt, W. B. (24 February 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7039939 "Geology of the InSight landing site on Mars"]. ''[[Nature Geoscience]]''. '''11''' (1014): 1014. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020NatCo..11.1014G 2020NatCo..11.1014G]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/s41467-020-14679-1|10.1038/s41467-020-14679-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7039939 7039939]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32094337 32094337].</ref><ref>Banerdt, W. Bruce; Smrekar, Suzanne E.; Banfield, Don; Giardini, Domenico; Golombek, Matthew; Johnson, Catherine L.; Lognonné, Philippe; Spiga, Aymeric; Spohn, Tilman; Perrin, Clément; Stähler, Simon C.; Antonangeli, Daniele; Asmar, Sami; Beghein, Caroline; Bowles, Neil; Bozdag, Ebru; Chi, Peter; Christensen, Ulrich; Clinton, John; Collins, Gareth S.; Daubar, Ingrid; Dehant, Véronique; Drilleau, Mélanie; Fillingim, Matthew; Folkner, William; Garcia, Raphaël F.; Garvin, Jim; Grant, John; Grott, Matthias; et al. (2020). [[doi:10.1038/s41561-020-0544-y|"Initial results from the in ''Sight'' mission on Mars"]]. ''Nature Geoscience''. '''13''' (3): 183–189. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020NatGe..13..183B 2020NatGe..13..183B]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/s41561-020-0544-y|10.1038/s41561-020-0544-y]].</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ ដោយយោងទៅតាមការរញ្ជួយដីដែលមានប្រេកង់ទាប១១លើក ដែលចាប់យកបាន ដោយយានចុះចត ''អ៊ីនសៃ (InSight)'' គេប៉ាន់ស្មានថាស្នូលនៃភពអង្គារជា សារធាតុរាវ ដែលមានកាំប្រហែល ១៨៣០ ±៤០ km (គ.ម) និងមានសីតុណ្ហភាពប្រហែល ១៩០០–២០០០ K (កែលវិន)។ កាំនៃស្នូលរបស់ភពអង្គារ ស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃកាំរបស់ភពនេះទាំងមូល ឬស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃស្នូលរបស់ភពផែនដី។ ស្នូលនៃភពអង្គារត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយ ម៉ង់តូ។ ប៉ុន្តែម៉ង់តូរបស់ភពនេះ មិនមានស្រទាប់ម៉ង់តូមួយផ្សេងទៀតនៅខាងក្រោម ដូចរបស់ភពផែនដីឡើយ។ ម៉ង់តូរបស់ភពអង្គារមានសភាពតាន់រហូតដល់ជម្រៅ ៥០០ km(គ.ម)។<ref>Khan, Amir; Ceylan, Savas; van Driel, Martin; Giardini, Domenico; Lognonné, Philippe; Samuel, Henri; Schmerr, Nicholas C.; Stähler, Simon C.; Duran, Andrea C.; Huang, Quancheng; Kim, Doyeon; Broquet, Adrien; Charalambous, Constantinos; Clinton, John F.; Davis, Paul M.; Drilleau, Mélanie; Karakostas, Foivos; Lekic, Vedran; McLennan, Scott M.; Maguire, Ross R.; Michaut, Chloé; Panning, Mark P.; Pike, William T.; Pinot, Baptiste; Plasman, Matthieu; Scholz, John-Robert; Widmer-Schnidrig, Rudolf; Spohn, Tilman; Smrekar, Suzanne E.; Banerdt, William B. (23 July 2021). "Upper mantle structure of Mars from InSight seismic data". ''Science''. '''373''' (6553): 434–438. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.abf2966|10.1126/science.abf2966]].</ref> សម្បកទ្វីបនៃភពអង្គារមានកម្រាស់ជាមធ្យមប្រហែល ២៤–៧២&nbp;km។<ref>Knapmeyer-Endrun, Brigitte; Panning, Mark P.; Bissig, Felix; Joshi, Rakshit; Khan, Amir; Kim, Doyeon; Lekić, Vedran; Tauzin, Benoit; Tharimena, Saikiran; Plasman, Matthieu; Compaire, Nicolas; Garcia, Raphael F.; Margerin, Ludovic; Schimmel, Martin; Stutzmann, Éléonore; Schmerr, Nicholas; Bozdağ, Ebru; Plesa, Ana-Catalina; Wieczorek, Mark A.; Broquet, Adrien; Antonangeli, Daniele; McLennan, Scott M.; Samuel, Henri; Michaut, Chloé; Pan, Lu; Smrekar, Suzanne E.; Johnson, Catherine L.; Brinkman, Nienke; Mittelholz, Anna; Rivoldini, Attilio; Davis, Paul M.; Lognonné, Philippe; Pinot, Baptiste; Scholz, John-Robert; Stähler, Simon; Knapmeyer, Martin; van Driel, Martin; Giardini, Domenico; Banerdt, W. Bruce (23 July 2021). "Thickness and structure of the martian crust from InSight seismic data". ''Science''. '''373''' (6553): 438–443. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.abf8966|10.1126/science.abf8966]].</ref> === ភូគព្ភសាស្ត្រនៃផ្ទៃភពអង្គារ === [[ឯកសារ:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-crop.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ផែនទីភូគព្ភវិទ្យានៃភពអង្គារ ([[USGS]], 2014)<ref name="USGS-20140714">{{cite web|last1=Tanaka|last7=Platz|url=http://pubs.usgs.gov/sim/3292/|publisher=[[USGS]]|title=Geologic Map of Mars – 2014|date=14 July 2014|first9=Trent M.|last9=Hare|first8=Gregory G.|last8=Michael|first7=Thomas|first6=Corey M.|first1=Kenneth L.|last6=Fortezzo|first5=Eric J.|last5=Kolb|first4=Rossman P. III|last4=Irwin|first3=James M.|last3=Dohm|first2=James A. Jr.|last2=Skinner|access-date=22 July 2014}} {{PD-notice}}</ref>]] ផ្ទៃនៃភពអង្គារសម្បូរទៅដោយសារធាតុរ៉ែដែលផ្ទុក ស៊ីលីកូន អុកស៊ីសែន លោហធាតុ និងធាតុផ្សេងៗដែលបង្កើតជាថ្ម។ ផ្ទៃនៃភពនេះភាគច្រើនបង្កើតឡើងដោយ បាសាល់តូលៃអ៊ីទីក (tholeiitic basalt)។<ref>McSween, Harry Y.; Taylor, G. Jeffrey; Wyatt, Michael B. (May 2009). "Elemental Composition of the Martian Crust". ''Science''. '''324''' (5928): 736–739. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci...324..736M 2009Sci...324..736M]. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]] [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.654.4713 10.1.1.654.4713]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1165871|10.1126/science.1165871]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19423810 19423810]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:12443584 12443584].</ref> ផ្នែកភាគច្រើននៃភពនេះ ត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយកម្ទេច ដែកIIIអុកស៊ីត។<ref>Christensen, Philip R.; et al. (27 June 2003). [https://authors.library.caltech.edu/51864/7/Christensen.pdf "Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results"] (PDF). ''Science''. '''300''' (5628): 2056–2061. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci...300.2056C 2003Sci...300.2056C]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1080885|10.1126/science.1080885]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12791998 12791998]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:25091239 25091239].</ref><ref>Golombek, Matthew P. (27 June 2003). "The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks". ''Science''. '''300''' (5628): 2043–2044. [[Doi (identifier)|doi]]: [[doi:10.1126/science.1082927|10.1126/science.1082927]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12829771 12829771]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:8843743 8843743].</ref> ថ្វីត្បិតតែភពអង្គារគ្មានភស្តុតាងនៃដែនម៉ាញ៉េទិចសកល<ref>Valentine, Theresa; Amde, Lishan (9 November 2006). [http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html "Magnetic Fields and Mars"]. Mars Global Surveyor @ NASA. Retrieved 17 July 2009.  ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ការសង្កេតបង្ហាញថាផ្នែកខ្លះនៃសំបករបស់ភពអង្គារមានលក្ខណៈម៉ាញេទិច មានន័យថាការបញ្ច្រាសរវាងប៉ូលផ្ទុយគ្នានៃវាលឌីប៉ូលរបស់វាបានកើតឡើងកាលពីអតីតកាល។ ការសិក្សាផ្នែកប៉ាលេអូម៉ាញេទិចសាស្ត្រ នៃធាតុរ៉ែដែលងាយនឹងទទួលលក្ខណៈម៉ាញេទិចក្នុងសំបកនៃភពអង្គារ បង្ហាញថាវាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងការឆ្លាស់លក្ខណៈម៉ាញេទិចក្នុងបាតសមុទ្រនៃភពផែនដីដែរ។ តាមទ្រឹស្ដីមួយដែលត្រូវលើកឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៩ និងពិនិត្យឡើងវិញនៅ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៥ (ដោយមានជំនួយពីផ្កាយរណប ''Mars Global Surveyor'') ការផ្លាស់ប្ដូរលក្ខណៈម៉ាញេទិចនេះ បង្ហាញថា ភពអង្គារមានសកម្មភាពផ្លាកតិចតូនិចកាលពីពេល ៤ ពាន់លានឆ្នាំមុន មុនពេលឌីណាម៉ូនៃភពជាប់គាំងលែងដំណើរការ ហើយដែនម៉ាញេទិចនៃភពត្រូវបានបាត់បង់។<ref>Neal-Jones, Nancy; O'Carroll, Cynthia. [http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html "New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822190621/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |date=2021-08-22 }}. NASA/Goddard Space Flight Center. Retrieved 4 December 2011. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> គេគិតថា នៅពេលប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យកំពុងកកើតឡើង ភពព្រះអង្គារត្រូវបង្កើតឡើងដោយដំណើរការស្តូកាស្ទីក នៃវត្ថុនានាដែលស្ថិតក្នុងគន្លងព្រះអាទិត្យនៅពេលនោះ។ ភពអង្គារមានលក្ខណៈធាតុគីមីប្លែកពីភពផែនដីដោយសារទីតាំងរបស់វានៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ ធាតុដែលមានចំណុចរំពុះទាប ដូចជា [[ក្លរ]] [[ផូស្វរ]] និង[[ស៊ុលផួរ]] មាននៅភពអង្គារច្រើនជាងនៅភពផែនដី។ ធាតុទាំងនេះប្រហែលជាត្រូវរុញច្រានទៅខាងក្រៅដោយ[[ខ្យល់ព្រះអាទិត្យ]] ដែលមានថាមពលខ្លាំងកាលពីព្រះអាទិត្យនៅក្មេង។<ref>Halliday, A. N.; Wänke, H.; Birck, J.-L.; Clayton, R. N. (2001). "The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars". ''Space Science Reviews''. '''96''' (1/4): 197–230. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001SSRv...96..197H 2001SSRv...96..197H]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1011997206080|10.1023/A:1011997206080]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:55559040 55559040].</ref> បន្ទាប់ពីភពនីមួយៗត្រូវបង្កើតឡើង វាត្រូវប៉ះទង្គិចជាមួយ[[អាចម៍ផ្កាយ]]ជាច្រើន។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបគេរកឃើញថា ប្រហែល៦០% នៃភពអង្គារមានស្នាមបង្ហាញពីការប៉ះទង្គិច។<ref>Zharkov, V. N. (1993). "The role of Jupiter in the formation of planets". ''Evolution of the Earth and Planets''. Washington DC American Geophysical Union Geophysical Monograph Series. '''74'''. pp. 7–17. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1993GMS....74....7Z 1993GMS....74....7Z]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/GM074p0007|10.1029/GM074p0007]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-1-118-66669-2|<bdi>978-1-118-66669-2</bdi>]].</ref><ref>[[Jonathan Lunine|Lunine, Jonathan I.]]; Chambers, John; [[Alessandro Morbidelli (astronomer)|Morbidelli, Alessandro]]; [[Laurie Leshin|Leshin, Laurie A.]] (2003). "The origin of water on Mars". ''Icarus''. '''165''' (1): 1–8. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165....1L 2003Icar..165....1L]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0019-1035(03)00172-6|10.1016/S0019-1035(03)00172-6]].</ref><ref>[[Nadine G. Barlow|Barlow, Nadine G.]] (5–7 October 1988). H. Frey (ed.). ''Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record''. ''MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04''. Easton, Maryland: Lunar and Planetary Institute. p. 15. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989eamd.work...15B 1989eamd.work...15B] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609162253/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989eamd.work...15B |date=2019-06-09 }}.</ref> ចំណែកឯផ្ទៃដែលនៅសល់ ស្ថិតនៅក្រោមអាងដ៏ធំផ្សេងៗដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចដែរ។ គេមានភស្តុតាងបង្ហាញពីអាងដ៏ធំមួយដែលកើតពីការប៉ះទង្គិច នៅអឌ្ឍគោលខាងជើងនៃភពអង្គារ លាតសន្ធឹង ១០,៦០០ ​​គុណនឹង ៨,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ស្មើនឹងបួនដងនៃទំហំ ប៉ូលខាងត្បូង-អាងអែទគេន (South Pole — Aitken basin) នៃព្រះចន្ទរបស់ភពផែនដី ហើយវាជាអាងធំជាងគេដែលគេធ្លាប់រកឃើញ។<ref>Yeager, Ashley (19 July 2008). [http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ "Impact May Have Transformed Mars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017082521/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ |date=2012-10-17 }}. ScienceNews.org. Retrieved 12 August 2008.</ref><ref>Sample, Ian (26 June 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science "Cataclysmic impact created north-south divide on Mars"]. London: Science @ guardian.co.uk. Retrieved 12 August2008.</ref> ទ្រឹស្ដីមួយបានលើកឡើងថា ភពអង្គារបានប៉ះទង្គិចនឹងវត្ថុមួយដែលមានទំហំប្រហែលនឹងភព[[ព្លុយតុង]] កាលពីប្រមាណបួនពាន់លានឆ្នាំមុន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កើតនូវភាពខុសគ្នារវាងអឌ្ឍគោលទាំងពីរនៃភពអង្គារ និងបង្កើតអាងបូរ៉េអាល់ (Borealis basin) ដែលគ្របដណ្ដប់ផ្ទៃ ៤០%នៃភព។<ref>[http://www.sciam.com/article.cfm?id=giant-asteroid-flattened "Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest"]. ''Scientific American''. Retrieved 27 June 2008.</ref><ref>Chang, Kenneth (26 June 2008). [https://www.nytimes.com/2008/06/26/science/space/26mars.html?em&ex=1214712000&en=bd0be05a87523855&ei=5087%0A "Huge Meteor Strike Explains Mars's Shape, Reports Say"]. ''The New York Times''. Retrieved 27 June 2008.</ref> [[ឯកសារ:Eso1509a_-_Mars_planet.jpg|រូបភាពតូច|ភពអង្គារប្រហែលជាមានទិដ្ឋភាពដូចក្នុងរូបគំនូរនេះ កាលពីប្រមាណបួនពាន់លានឆ្នាំមុន<ref>{{cite press release|title=Mars: The planet that lost an ocean's-worth of water|publisher=[[ESO]]|url=http://www.eso.org/public/news/eso1509/|access-date=19 June 2015}}</ref>]]ប្រវត្តិសាស្ត្រភូគព្ភវិទ្យានៃភពអង្គារអាចចែកចេញជាច្រើនសម័យកាល ប៉ុន្តែសម័យកាលបឋមទាំងបីគឺ:<ref>Tanaka, K. L. (1986). [https://zenodo.org/record/1231412 "The Stratigraphy of Mars"]. ''[[Journal of Geophysical Research]]''. '''91'''(B13): E139–E158. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986JGR....91..139T 1986JGR....91..139T]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/JB091iB13p0E139|10.1029/JB091iB13p0E139]].</ref><ref>Hartmann, William K.; Neukum, Gerhard (2001). "Cratering Chronology and the Evolution of Mars". ''Space Science Reviews''. '''96''' (1/4): 165–194. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001SSRv...96..165H 2001SSRv...96..165H]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1011945222010|10.1023/A:1011945222010]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:7216371 7216371].</ref> * '''សម័យកាលនូអាឆៀង''' (Noachian period): ការបង្កើតផ្ទៃខាងក្រៅចាស់បំផុតនៃភពព្រះអង្គារ កាលពីប្រហែល ៤.៥ ទៅ ៣.៥ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ ផ្ទៃនៃភពក្នុងសម័យកាលនេះ ពោរពេញទៅដោយស្លាកស្នាមដែលបង្កើតដោយរណ្ដៅផ្សេងៗ ដែលកើតចេញពីការប៉ះទង្គិច។ ទួល ''តាសុីស (Tharsis bulge)'' ដែលជាតំបន់ខ្ពង់រាបភ្នំភ្លើងត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងអំឡុងសម័យកាលនេះ។ គេគិតថាភពអង្គារត្រូវជន់លិចដោយទឹកក្នុងពេលនោះ។ * '''សម័យកាលអ៊ីសពៀរៀង''' (Hesperian period): ពី ៣.៥ ទៅចន្លោះ ៣.៣ និង ២.៩ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ សម័យកាលនេះ មានការបង្កើតទំនាប ដែលសម្បូរទៅដោយកម្អែរភ្នំភ្លើង។ * '''សម័យកាលអាម៉ាហ្សូនៀង''' (Amazonian period): ពី ចន្លោះ ៣.៣ និង ២.៩ ពាន់លានឆ្នាំមុន មកដល់បច្ចុប្បន្ន។ សម័យកាលនេះ ភពអង្គារមានការប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងអាចម៍ផ្កាយតិចតួច។ ភ្នំ ''អូឡាំ (Olympus Mons)'' ត្រូវបានកកើតឡើងក្នុងសម័យកាលនេះ។ ភពអង្គារនៅតែមានភាពសកម្ម ផ្នែកសកម្មភាពភូគព្ភសាស្ត្រផ្សេងៗ។ ជ្រលងភ្នំ ''អាតាបាស្កា (Athabasca Valles)'' មានការហូរកម្អែរភ្នំភ្លើង មានរាងដូចជា សន្លឹក បង្កើតឡើង ២០០ លានឆ្នាំមុន។ លំហូរទឹកក្នុងក្រាបែន (grabens) ដែលគេហៅថា ''ស៊ែរប៊ែរ ហ្វូស៊ីស (Cerberus Fossae)'' ប្រហែល ២០ លានឆ្នាំមុន បញ្ជាក់ពីការជ្រៀតចូលនៃភ្នំភ្លើងក្នុងអំឡុងពេលនោះ។<ref>Mitchell, Karl L.; Wilson, Lionel (2003). [[doi:10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|"Mars: recent geological activity : Mars: a geologically active planet"]]. ''[[Astronomy & Geophysics]]''. '''44''' (4): 4.16–4.20. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003A&G....44d..16M 2003A&G....44d..16M]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x]].</ref> នៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៨ រូបភាពពី ''យានស៊ើបការណ៍ភពអង្គារ (Mars Reconnaissance Orbiter)'' បានបង្ហាញភស្តុតាងនៃការធ្លាក់ផ្ទាំងដុំថ្ម ពីច្រាំងថ្មចោទកម្ពស់ ៧០០ ម៉ែត្រ។<ref>[https://www.space.com/5043-avalanche-photographed-mars.html "Mars avalanche caught on camera"]. ''Space.com''. 3 March 2008. Retrieved 16 August2018.</ref> === ដី === [[ឯកសារ:Spirit_Mars_Silica_April_20_2007.jpg|រូបភាពតូច|ដីដែលសម្បូរទៅដោយជាតិ ស៊ីលីកាត ត្រូវបានរកឃើញដោយ យានរុករក ''ស្ពីរីត (Spirit rover)។'']]យានចុះចត ''ហ្វ៊ីនីកស៍ (Phoenix lander)'' បានបង្ហាញទិន្នន័យថា ដីនៃភពអង្គារមានជាតិ អាល់កាឡាំង បន្តិចបន្តួច ហើយមានផ្ទុកធាតុដូចជា ម៉ាញ៉េស្យូម សូដ្យូម ប៉ូតាស្យូម និងក្លរ។ សារធាតុចិញ្ចឹមទាំងនេះមាន នៅក្នុងដីនៃភពផែនដី ហើយវាចាំបាច់សម្រាប់ការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិ។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm "Martian soil 'could support life'"]. BBC News. 27 June 2008. Retrieved 7 August 2008.</ref> ការពិសោធន៍ដែលអនុវត្តដោយយានចុះចតខាងលើ បានបង្ហាញថាដីនៃភពអង្គារ មានកម្រិត pH បាស ៧.៧ និងមានផ្ទុក ០.៦% នៃ អំបិលពែក្លរ៉ាត<ref>Chang, Alicia (5 August 2008). [https://www.usatoday.com/tech/science/space/2008-08-04-mars-soil_N.htm "Scientists: Salt in Mars soil not bad for life".] ''USA Today''. Associated Press. Retrieved 7 August 2008.</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 "NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522063940/https://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 |date=2017-05-22 }}. JPL. Retrieved 5 August 2008. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Kounaves, S. P.; et al. (2010). [https://semanticscholar.org/paper/a02ba3a032ec172bb56bc962ead0624a606952e5 "Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results"]. ''J. Geophys. Res''. '''115''' (E3): E00–E10. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..114.0A19K 2009JGRE..114.0A19K]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2008JE003084|10.1029/2008JE003084]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:39418301 39418301].</ref><ref>Kounaves, S. P.; et al. (2010). [https://semanticscholar.org/paper/37dd9dcf70077223cedce03c4066570ba112301e "Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site"]. ''Icarus''. '''37''' (9): L09201. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2010GeoRL..37.9201K 2010GeoRL..37.9201K]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2010GL042613|10.1029/2010GL042613]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:12914422 12914422].</ref> ជាកំហាប់ដែលមានជាតិពុលដល់មនុស្ស។<ref>David, Leonard (13 June 2013). [https://www.space.com/21554-mars-toxic-perchlorate-chemicals.html "Toxic Mars: Astronauts Must Deal with Perchlorate on the Red Planet"]. ''Space.com''. Retrieved 26 November 2018.</ref><ref>Sample, Ian (6 July 2017). [https://www.theguardian.com/science/2017/jul/06/mars-covered-in-toxic-chemicals-that-can-wipe-out-living-organisms-tests-reveal "Mars covered in toxic chemicals that can wipe out living organisms, tests reveal"]. ''The Guardian''. Retrieved 26 November2018.</ref> មាន ស្ទ្រីអាក់ ([[:en:Dark_slope_streak|Dark slope streak]]) ជាច្រើននៅភពព្រះអង្គារ ហើយ ស្ទ្រីអាក់ថ្មីៗ កើតឡើងជាញឹកញាប់ នៅលើជម្រាលភ្នំ រណ្ដៅរូងភ្នំ និងជ្រលងភ្នំ។ ស្ទ្រីអាក់ទាំងនោះ កាលពីដំបូងមានពណ៍ខ្មៅ ប៉ុន្តែវាប្រែពណ៍ទៅជា សទៅៗ តាមអាយុរបស់វា។ ស្ទ្រីអាក់អាចកើតនៅតំបន់តូចមួយ ហើយរីកធំទៅៗ រហូតដល់រាប់រយគីឡូម៉ែត្រ។ ទ្រឹស្ដីមួយចំនួនដែលគេទទួលស្គាល់ បានលើកឡើងថា ពួកវាជាដីនៅស្រទាប់ក្រោម ដែលត្រូវបានលេចឡើង ក្រោយពីការធ្លាក់នៃដីមានពណ៍ស ឬខ្យល់កួចដី។<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/ESP_013751_1115 "Dust Devil Etch-A-Sketch (ESP_013751_1115)"]. NASA/JPL/University of Arizona. 2 July 2009. Retrieved 1 January 2010.</ref> ការពន្យល់មួយចំនួនទៀតត្រូវបានគេលើកឡើង ដូចជា ពួកវាអាចកើតឡើងដោយសារទឹក ឬការលូតលាស់របស់សារពាង្គកាយផ្សេងៗ។<ref>Schorghofer, Norbert; Aharonson, Oded; Khatiwala, Samar (2002). [https://authors.library.caltech.edu/37133/1/schorghofer2002_grl.pdf "Slope streaks on Mars: Correlations with surface properties and the potential role of water"] (PDF). ''Geophysical Research Letters''. '''29''' (23): 41–1. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002GeoRL..29.2126S 2002GeoRL..29.2126S]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2002GL015889|10.1029/2002GL015889]].</ref><ref>Gánti, Tibor; et al. (2003). "Dark Dune Spots: Possible Biomarkers on Mars?". ''Origins of Life and Evolution of the Biosphere''. '''33''' (4): 515–557. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003OLEB...33..515G 2003OLEB...33..515G]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1025705828948|10.1023/A:1025705828948]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14604189 14604189]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:23727267 23727267].</ref> === ធារាសាស្ត្រ === ទឹកដែលជាសារធាតុរាវ មិនអាចមាននៅលើភពអង្គារបានទេ ព្រោះសម្ពាធបរិយាកាសភពអង្គារទាប ដែលស្មើនឹង ១% នៃសម្ពាធបរិយាកាសផែនដី<ref name="nasa.gov" /> លើកលែងតែនៅរយៈកំពស់ទាបបំផុតក្នុងរយៈពេលខ្លី។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> កាតឹបទឹកកក នៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គារ ត្រូវបានគេជឿថា បង្កើតឡើងដោយទឹក។<ref name="kostama"/><ref name=sci299/> តាមការគណនា ប្រសិនបើកាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គាររលាយនោះ វានឹងមានមាឌគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្របដណ្ដប់ផ្ទៃនៃភពទាំងមូលជម្រៅ ១១ ម៉ែត្រ។<ref name=":2" /> ភពអង្គារ មាន ម៉ង់តូពែរម៉ាហ្វ្រសថ៍ (permafrost mantle) ដែលលាតសន្ធឹងពី តំបន់ប៉ូល ទៅជុំវិញរយៈទទឹង ៦០°។<ref name="kostama"/> ទឹកកកដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ត្រូវបានគេគិតថាជាប់នៅក្នុង គ្រីយ៉ូស្វ៊ែរ (cryosphere) នៃភពអង្គារ។ ទិន្នន័យរ៉ាដាពីផ្កាយរណប Mars Express និង Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) បង្ហាញពីបរិមាណទឹកកកដ៏ច្រើននៅប៉ូលទាំងពីរ (កក្កដា ២០០៥)<ref name="specials1"/><ref name=bbc040124/> និងនៅរយៈទទឹងកណ្តាល (ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០០៨) ។<ref name="jsg.utexas.edu"/> យានចុះចត ''ហ្វ៊ីនីកស៍ (Phoenix lander)'' បានយកគំរូទឹកនៃទឹកកកដោយផ្ទាល់នៅលើដី ភពអង្គារ រាក់នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០០៨ ។<ref name="spacecraft1"/> [[ឯកសារ:Nasa_mars_opportunity_rock_water_150_eng_02mar04.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|រូបភាពមីក្រូក្រាប ដោយយានរុករក ''អបផរធូនីធី (Opportunity rover) បង្ហាញពីកំពក (concretion)'' [[អេម៉ាទីត]] ពណ៌ប្រផេះជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីវត្តមាននៃទឹកកាលពីអតីតកាល។ ]] ទម្រង់ដីដែលអាចមើលឃើញនៅលើភពអង្គារ បង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ទឹករាវធ្លាប់មានវត្តមាននៅលើផ្ទៃនៃភពនេះ។ វាលដីដ៏ធំ ដែលត្រូវបានទឹកហូរច្រោះ ត្រូវបានគេរកឃើញប្រហែល ២៥ កន្លែង។ ទាំងនេះត្រូវបានគេគិតថាជាកំណត់ត្រា នៃសំណឹកដែលបណ្តាលមកពីការបញ្ចេញទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពីផ្ទៃទឹកក្រោមដី ហើយ ខ្លះទៀតត្រូវបានគេសន្មតថាបណ្តាលមកពីសកម្មភាពនៃផ្ទាំងទឹកកកឬកម្អែរភ្នំភ្លើង។<ref name=Kerr2005/><ref name=Jaeger2007/> ជាក់ស្ដែង ''ម៉ាអាឌីមវ៉ាលលីស (Ma'adim Vallis)'' មានប្រវែង ៧០០ គីឡូម៉ែត្រ មានទទឹង ២០ គីឡូម៉ែត្រ និងជម្រៅ ២ គីឡូម៉ែត្រ នៅកន្លែងខ្លះ។ វាត្រូវបានគេគិតថាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយទឹកដែលហូរ នៅលើភពអង្គារ កាលពីយូរលង់មកហើយ។<ref name=lucchita_rosanova/> ព្រែកដែលក្មេងជាងគេបំផុត ក្នុងចំណោមព្រែកទាំងនោះ ត្រូវគេគិតថាបង្កើតឡើងប្រហែល ពីរឬបីលានឆ្នាំមុន។<ref name=nature434/> នៅកន្លែងផ្សេងទៀត ជាពិសេសនៅលើតំបន់ចាស់បំផុតនៃផ្ទៃភពអង្គារ បណ្តាញជ្រលងភ្នំដែលមានលក្ខណៈល្អិតល្អន់ ត្រូវបានរកឃើញជាច្រើនកន្លែង។ លក្ខណៈពិសេសនៃជ្រលងភ្នំទាំងនេះនិងការបែងចែករបស់វាបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា ពួកវាត្រូវបានឆ្លាក់ដោយការហូរចេញ ដែលបណ្តាលមកពីទឹកភ្លៀងនៅដើមប្រវត្តិសាស្ត្រភពអង្គារ។ លំហូរទឹកក្រោមដី អាចដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងបណ្តាញមួយចំនួន ប៉ុន្តែការធ្លាក់ទឹកភ្លៀងប្រហែលជាមូលហេតុដើមនៃឆ្លាក់ឡើងជាជ្រលងភ្នំ ស្ទើរតែគ្រប់ករណីទាំងអស់។<ref name=CraddockHoward2002/> គេបានរកឃើញជ្រលងធំៗជាច្រើន ដែលគេហៅថា ''ហ្គូលី (gullies)''។ ហ្គូលីភាគច្រើន ស្ថិតនៅតំបន់ដែលមានដីខ្ពស់ក្នុងអឌ្ឍគោលខាងត្បូង និងបែរមុខទៅអេក្វាទ័រ។ វាភាគច្រើនស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃ រយៈទទឹង ៣០°។ អ្នកនិពន្ធមួយចំនួនបានលើកឡើងថា ពួកវាប្រហែល ជាកើតឡើងមកពីទឹកកករលាយ<ref name=sci288/><ref name=nasa061206/> ហើយខ្លះទៀតគិតថា វាកើតឡើងពី កាបូនឌីអុកស៊ីតកក ឬការធ្វើចលនានៃធូលីស្ងួត។<ref name=bbc061206/><ref name=nasa061206b/> គេមិនទាន់រកឃើញហ្គូលី ដែលមានភាពរេចរឹលដោយសារអាកាសធាតុទេ ហើយក៏មិនទាន់រកឃើញរណ្ដៅដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចជាមួយអាចម៍ផ្កាយ កើតឡើងនៅលើហ្គូលីដែលមានស្រាប់ដែរ មានន័យថាហ្គូលីទាំងអស់ទើបកើតឡើងថ្មីៗ ហើយប្រហែលជាមានហ្គូលីថ្មីៗទៀតកំពុងកើតឡើង។<ref name=nasa061206/> លក្ខណៈភូគព្ភសាស្ត្រផ្សេងទៀតដូចជា [[ដែលតា]] និង កោណដេហ្សេចស្យុង (alluvial fans) ដែលត្រូវរក្សាទុកក្នុងរណ្ដៅដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចពីអាចម៍ផ្កាយ ជាភស្តុតាងបន្ថែមទៀតបញ្ជាក់ពី អាកាសធាតុដែលមានលក្ខណៈក្ដៅហើយសើម ក្នុងចន្លោះពេលមួយឬច្រើន ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដើមនៃភពអង្គារ។<ref name=Lewis2006/> លក្ខខណ្ឌបែបនេះតម្រូវឱ្យមានវត្តមានរីករាលដាលនៃបឹងក្រាទែរ(បឹងដែលកើតឡើងពីសកម្មភាពភ្នំភ្លើង)លើភាគរយដ៏ធំមួយនៃផ្ទៃភពទាំងមូល ហើយភស្តុតាងពីការសិក្សាតាមបែប មីនេរ៉ាឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាអំពីរ៉ែ) សេឌីម៉ង់តូឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាអំពីថ្ម) និងហ្សេអូម៉ហ្វូឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាពីការកកើតឡើងនៃទម្រង់ដី) បានបញ្ជាក់ពីការអះអាងនេះ។<ref name=Matsubara2011/> [[File:Mars exposed subsurface ice.jpg|thumb|រូបភាពបន្ថែមពណ៌ដែលថតបានដោយផ្កាយរណប MRO បង្ហាញពីទឹកកកក្រោមដី ដែលលេចឡើងលើចំណោតចោតមួយ មានពណ៌ខៀវខ្ចី។<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7038 Steep Slopes on Mars Reveal Structure of Buried Ice]. NASA Press Release. January 11, 2018. {{PD-notice}}</ref> ទិដ្ឋភាពនេះមានទទឹងប្រហែល ៥០០ ម៉ែត្រ។ ចំណោតនេះមានភាពចោតប្រហែល ១២៨ ម៉ែត្រពីដីរាបស្មើ។ ផ្ទាំងទឹកកកលាតសន្ធឹងពីក្រោមផ្ទៃដី ទៅជម្រៅប្រហែល ១០០ ម៉ែត្រ ឬច្រើនជាងនេះ ពីផ្ទៃដី។<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.aao1619 |pmid=29326269|bibcode=2018Sci...359..199D|title=Exposed subsurface ice sheets in the Martian mid-latitudes|url=https://archive.org/details/science_2018-01-12_359_6372/page/199 |journal=Science|volume=359|issue=6372|pages=199–201|year=2018|last1=Dundas|first1=Colin M. |last2=Bramson|first2=Ali M.|last3=Ojha|first3=Lujendra|last4=Wray|first4=James J.|last5=Mellon|first5=Michael T.|last6=Byrne|first6=Shane|last7=McEwen|first7=Alfred S.|last8=Putzig|first8=Nathaniel E. |last9=Viola|first9=Donna|last10=Sutton|first10=Sarah|last11=Clark|first11=Erin|last12=Holt|first12=John W.|doi-access=free}}</ref>]] មានភស្តុតាងផ្សេងៗទៀត បញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹកនៅអតីតកាលលើភពអង្គារ ដូចជាការរកឃើញរ៉ែជាក់លាក់មួយចំនួន ដែលក្នុងនោះមាន [[អេម៉ាទីត]] និង[[ហ្គូទីត]] ដែលភាគច្រើនកកើតឡើងក្រោមវត្តមាននៃទឹក។<ref name=nasa040303 /> នៅឆ្នាំ២០០៤ យានរុករក ''Opportunity'' បានរកឃើញរ៉ែ[[ហ្សារ៉ូស៊ីត]]។ រ៉ែនេះកកើតឡើងតែក្រោមវត្តមានទឹកមានជាតិអាស៊ីតប៉ុណ្ណោះ ដែលជាភស្តុតាងមួយទៀតបញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹកនៅលើភពអង្គារ កាលពីអតីតកាល។<ref name=nasa101001/> ភស្តុតាងថ្មីៗបន្ថែមទៀតបញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹករាវ គឺបានមកពីការរកឃើញសារធាតុរ៉ែ[[ហ្ស៊ីបស៍]] នៅលើផ្ទៃភពអង្គារដោយយានរុករក ''Opportunity'' របស់អង្គការណាសាកាលពីខែធ្នូឆ្នាំ ២០១១ ។<ref name="nasanewtext"/><ref name="nationalgeographic"/> គេប៉ាន់ប្រមាណថាបរិមាណទឹកនៅក្នុងម៉ង់តូខាងលើនៃភពអង្គារ ដែលតំណាងដោយ[[អ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រុកស៊ីល]]មានក្នុងសារធាតុរ៉ែក្នុងភពអង្គារ មានប្រហែល ៥០-៣០០ ppm (mg/L) គ្រប់គ្រាន់ក្នុងការគ្របដណ្តប់លើភពអង្គារទាំងមូលដល់ជម្រៅ ២០០-១០០០ ម៉ែត្រ។<ref name="nationalgeographic1"/> នៅឆ្នាំ២០០៥ ទិន្នន័យរ៉ាដាបានបង្ហាញពីបរិមាណទឹកកកដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ នៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គារ<ref name="specials1"/> និងនៅរយៈទទឹងកណ្ដាល។<ref name="jsg.utexas.edu"/><ref name="esa050221"/> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០០៧ យានរុករកភពអង្គារ ''Spirit'' បានយកគំរូគីមីដែលមានផ្ទុកម៉ូលេគុលទឹក។ ====កាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូល==== {{ផ្នែកទទេ}} == ឯកសារយោង == {{reflist|refs= <ref name="kostama">{{cite journal|journal=Geophysical Research Letters|volume=33|issue=11|page=L11201|date=3 June 2006|author1=Kostama, V.-P.|author2=Kreslavsky, M. A.|author3=Head, J. W.|title=Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|doi=10.1029/2006GL025946|access-date=12 August 2007|bibcode=2006GeoRL..3311201K|citeseerx=10.1.1.553.1127|accessdate=5 សីហា 2021|archive-date=18 មីនា 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|dead-url=yes}} 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.</ref> <ref name="sci299">{{cite journal|author1=Byrne, Shane|author2=Ingersoll, Andrew P.|title=A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features|url=https://archive.org/details/sim_science_2003-02-14_299_5609/page/1051|journal=Science|volume=299|issue=5609|pages=1051–1053 |year=2003|pmid=12586939|doi=10.1126/science.1080148|bibcode=2003Sci...299.1051B}}</ref> <ref name="specials1">{{cite web|title=Water ice in crater at Martian north pole|date=28 July 2005|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html|access-date=19 March 2010}}</ref> <ref name="bbc040124">{{cite news|first=David|last=Whitehouse|date=24 January 2004|title=Long history of water and Mars|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm|access-date=20 March 2010}}</ref> <ref name="jsg.utexas.edu">{{cite web|title=Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes|date=20 November 2008|publisher=University of Texas at Austin|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-date=25 July 2011|access-date=19 March 2010|archivedate=25 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="spacecraft1">{{cite web|date=31 July 2008|title=NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended|publisher=Science @ NASA|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|access-date=1 August 2008|archivedate=18 មេសា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418005710/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Kerr2005">{{cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|title=Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-03-04_307_5714/page/1390|journal=Science|volume=307|issue=5714|pages=1390–1391|date=4 March 2005 |doi=10.1126/science.307.5714.1390a|pmid=15746395}}</ref> <ref name="Jaeger2007">{{cite journal|last=Jaeger|first=W. L.|title=Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-09-21_317_5845/page/1709|journal=Science|volume=317|pages=1709–1711|date=21 September 2007 |doi=10.1126/science.1143315|pmid=17885126|issue=5845|bibcode=2007Sci...317.1709J|display-authors=etal}}</ref> <ref name="lucchita_rosanova">{{cite web|author1=Lucchitta, B. K.|author2=Rosanova, C. E.|date=26 August 2003|url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611053821/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/|archive-date=11 June 2011|title=Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars|publisher=USGS|access-date=11 March 2007}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nature434">{{cite journal|last=Murray|first=John B.|title=Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator|journal=Nature|volume=434|pages=352–356 |date=17 March 2005|doi=10.1038/nature03379|pmid=15772653|issue=703|bibcode=2005Natur.434..352M}}</ref> <ref name="CraddockHoward2002">{{cite journal |author1=Craddock, R.A. |author2=Howard, A.D. |title=The case for rainfall on a warm, wet early Mars |journal=Journal of Geophysical Research |volume=107 |issue=E11 |pages=21–1 |year=2002 |doi=10.1029/2001JE001505 |bibcode=2002JGRE..107.5111C|citeseerx=10.1.1.485.7566 }}</ref> <ref name="sci288">{{cite journal|last1=Malin|first1=Michael C.|last2=Edgett|first2=KS|title=Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-30_288_5475/page/2330|journal=Science|volume=288|issue=5475|pages=2330–2335|date=30 June 2000|pmid=10875910|doi=10.1126/science.288.5475.2330|bibcode=2000Sci...288.2330M}}</ref> <ref name="nasa061206">{{cite web|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|publisher=NASA|date=6 December 2006|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|access-date=6 December 2006|archivedate=7 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="bbc061206">{{cite news|title=Water flowed recently on Mars|publisher=BBC|date=6 December 2006|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6214834.stm|access-date=6 December 2006}}</ref> <ref name="nasa061206b">{{cite news|publisher=NASA|date=6 December 2006|title=Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226|access-date=30 April 2006}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Lewis2006">{{cite journal |author1=Lewis, K.W. |author2=Aharonson, O. |title=Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery |journal=Journal of Geophysical Research |volume=111 |issue=E06001 |pages=E06001 |year=2006 |doi=10.1029/2005JE002558 |bibcode=2006JGRE..111.6001L|url=https://authors.library.caltech.edu/15921/1/LEWjgre06.pdf |doi-access=free }}</ref> <ref name="Matsubara2011">{{cite journal |author1=Matsubara, Y. |author2=Howard, A.D. |author3=Drummond, S.A. |title=Hydrology of early Mars: Lake basins |journal=Journal of Geophysical Research |volume=116 |issue=E04001 |pages=E04001 |year=2011 |doi=10.1029/2010JE003739 |bibcode=2011JGRE..116.4001M|doi-access=free }}</ref> <ref name="nasa040303">{{cite press release|publisher=NASA|date=3 March 2004|title=Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story|url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-date=9 November 2007|access-date=13 June 2006|archivedate=9 វិច្ឆិកា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nasa101001">{{cite web|title=Mars Exploration Rover Mission: Science|publisher=NASA|date=12 July 2007|url=http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|access-date=10 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|archive-date=28 May 2010|archivedate=28 ឧសភា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nasanewtext">{{cite news|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|title=NASA – NASA Mars Rover Finds Mineral Vein Deposited by Water|publisher=NASA|date=7 December 2011|access-date=14 August 2012|archive-date=15 មិថុនា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615235154/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nationalgeographic">{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/12/111208-mars-water-nasa-rover-opportunity-gypsum-life-space-science/|title=Rover Finds "Bulletproof" Evidence of Water on Early Mars|work=National Geographic|date=8 December 2011|access-date=14 August 2012}}</ref> <ref name="nationalgeographic1">{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/06/120626-mars-water-mantle-oceans-meteorites-space-science/|title=Mars Has "Oceans" of Water Inside?|work=National Geographic|date=26 June 2012|access-date=14 August 2012}}</ref> <ref name="esa050221">{{cite news|title=Mars pictures reveal frozen sea|publisher=ESA|author=Staff|date=21 February 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm|access-date=19 March 2010}}</ref> }} == មើលផងដែរ == * [[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] {{ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{commonscat|Mars}} {{sisterlinks|Mars}} * [http://space.wikia.com/wiki/Mars Mars] at Space Wiki * [https://web.archive.org/web/20080803014426/http://www.spacetelescope.org/images/archive/freesearch/mars/viewall/1 Mars at ESA/Hubble] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars Mars Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014235225/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars |date=2009-10-14 }} by [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration] * [http://space.about.com/cs/solarsystem/p/marsinfo.htm Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810063140/http://space.about.com/cs/solarsystem/p/marsinfo.htm |date=2009-08-10 }} - About Space * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html NASA's Mars fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html%7C |date=2010-06-12 }} * [http://www.sciencedaily.com/news/space_time/mars/ Mars Research News] * [http://www.projectshum.org/Planets/mars.html Planets - Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829083322/http://www.projectshum.org/Planets/mars.html |date=2011-08-29 }} A kid's guide to Mars. * [http://stevechallis.net/Mars.php Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520071043/http://stevechallis.net/Mars.php |date=2011-05-20 }} * [http://stevechallis.net/Martian-Canals.php Canals of Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520064739/http://stevechallis.net/Martian-Canals.php |date=2011-05-20 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភព]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] qn9sgha20hnk1jp1vhig9z29omiw79v កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ 0 17517 342586 340925 2026-11-07T23:40:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342586 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''កែវ ច័ន្ទបូរណ៍''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|ជីវប្រវត្តិសង្ខេប |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''នាម​ពេញ''' |colspan="2"|កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ |- style="vertical-align:top;" |'''រហស្សនាម''' |colspan="2"|មិត្រមេត្រី អ្នកនិពន្ធខ្យល់ព្យុះ |- style="vertical-align:top;" |'''ចំណង់ចំណូលចិត្ត''' |colspan="2"|[[កវីនិពន្ធ]] |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"|ក្រសួងយុត្តិធម៌ ការពារសិទ្ធិយុវជននិងកុមារ មិនីសូតា សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"|៦ មករា ឆ្នាំ ១៩៥៣ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុកកំណើត''' |colspan="2"|ស្រុកភ្នំស្រុក ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្វាមី''' |colspan="2"|មេង សុវណ្ណធី |- style="vertical-align:top;" |'''បុត្រី''' |colspan="2"|សុវណ្ណធី ធម្មិកា បារមីបុណ្យ |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុក''' |colspan="2"|ប៊ុន ថង |- style="vertical-align:top;" |'''ម្តាយ''' |colspan="2"|កែវ យឿង |- style="text-align:center;" !style="background: #FFFFFF;" colspan="3"|'''រូប​ផ្សេង​ៗ''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |} អ្នកស្រី '''កែវ-ច័ន្ទបូរណ៍ ''' (៦ មករា ឆ្នាំ ១៩៥៣-បច្ចុប្បន្ន) គឺជាអ្នកនិពន្ធខ្មែរមួយរូបដែលទទួលបានការគាំទ្រនិងកោតសរសើរប្រវតិ្ត អ្នកស្រីក៏មានគេហទំព័ររបស់ខ្លួនដែរ ៖ [http://www.chanbokeo.com ChanboKeo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814165916/http://www.chanbokeo.com/ |date=2011-08-14 }}, [http://www.facebook.com/pages/Khmer-Author-Chanbo-Keo/307835178984 Khmer Author Chanbo Keo], [http://www.english-khmer.com/ English-Khmer.com] == ​ជីវប្រវត្តិ​ == === ជីវិតនៅស្រុកខ្មែរ === អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ មានកំណើតនៅរាត្រីថ្ងៃច័ន្ទ មានខែរះពេញបូរមី បាំងឆ័ត្របីជាន់ ក្នុងផ្ទះខ្ទមសសរឬស្សី ប្រក់ស្បូវភ្លាំង សង់ជាប់របងវត្ត ភូមិ [[ត្រពាំងថ្ម]] ឃុំ [[ប៉ោយចារ]]​ ស្រុក [[ភ្នំស្រុក]] ខេត្ត [[បាត់ដំបង]] (សព្វថ្ងៃនេះ គេបានផ្លាស់ប្តូរ កាត់ភូមិភាគនេះ ទៅជាខេត្ត [[បន្ទាយមានជ័យ]] )។ ឈ្មោះកំណើតដើម របស់អ្នកស្រីគឺ ច័ន្ទបូរមី ក្រោយមកបានត្រូវទទួល ពិធីឧបកិច្ចពិសេសមួយ ដើម្បីប្រគល់ទារកតូច នាមច័ន្ទបូរមីនេះ អោយទៅឪពុកម្តាយធម៌ យកទៅចិញ្ចឹមវិញ។ ទារកនេះ បានទទួលប្រតិស្ឋនាមថ្មី មួយទៀតថា ច័ន្ទបូរណ៍ ដោយ ព្រះគ្រូសង្ឃរាជ ចៅអធិការវត្ត ប្រចាំភូមិ ត្បិតកាលនោះ អ្នកស្រី មានជម្ងឺរ៉ាំរ៉ៃ តាំងពីពេលប្រសូត្រភ្លាមមក ដែលជាជម្ងឺ បណ្តាលមកពី ម្តាយអ្នកស្រីបរិភោគ ស្រាថ្នាំព្យាបាលសរសៃខ្ចី ពេលនៅបំបៅដោះកូននៅឡើយ ទើបបណ្តាល អោយមានជាតិស្រាប៉ះពាល់ដល់ សុខភាពប្រព័ន្ធសរសៃខួរក្បាល របស់ទារក។ កូនទីមួយ (ដែលជាបងស្រី របស់អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍) បានធ្វើមរណកាលទៅ នៅក្នុងវ៍យ៩ខែ ដោយសារផលវិបាក នៃការបរិភោគ ស្រាថ្នាំសរសៃខ្ចី របស់លោកជាម្តាយ ក្នុងពេលដែលលោក នៅបំបៅដោះកូនខ្ចី នៅឡើយ។ ក្នុងកំឡុងពេលនោះដែរ លោកឪពុក របស់អ្នកស្រីច័ន្ទបូរណ៍ បានធ្វើដំណើរឃ្លាតឆ្ងាយ ពីក្រុមគ្រួសារ ទៅបន្តការសិក្សាជាន់ខ្ពស់ ឯទីក្រុង អស់ជាច្រើនឆ្នាំ។ លោកត្រឡប់ មកលេងផ្ទះវិញ ម្តងមួយកាល ប្រមាណ ៥ឬ៦ខែម្តង ម៉្លោះហើយ ការរស់នៅ របស់ក្រុមគ្រួសារអ្នកស្រី ឯស្រុកកំណើត ពិតជាអត្តខាត់ណាស់ គឺពឹងផ្អែក ទៅលើញាតិជិតខាង (ដែលស្ទើរតែគ្មាន ការសិក្សា និងចំណេះវិជ្ជាអ្វីសោះ) ដែលតែងតែជួយហុចដៃ ជួយជានិច្ច ពេលមានកង្វះខាត ឬមានអាសន្នអន់ក្រ ម្តងៗ ពេលលោកឪពុកមិននៅ។ ដូច្នេះហើយ ទើបក្រុមគ្រួសាររបស់អ្នកស្រី ត្រូវបាត់បង់សមាជិក ខ្លះៗ ដោយសារការខ្វះខាត ចំណេះចេះដឹង ផ្នែកវិជ្ជាពេទ្យ និងការសិក្សាជាទូទៅ នោះឯង។ កាលជំនាន់នោះ ភូមិ [[ត្រពាំងថ្ម]] ជាភូមិជនបទ ដាច់ស្រយាល ធ្វើដំណើរទៅណាមកណា ដោយជើង កង់ សេះ និងរទេះគោ។ នៅទីនោះ មានគ្រួសារខ្មែរ ប្រហែល២០គ្រួ និងគ្រួសារជាជនជាតិកួយ ប្រហែល២០គ្រួទៀត ដែររស់នៅរាយប៉ាយ ឆ្ងាយៗគ្នា ដោយសារគម្លាតផ្ទៃដី ដាំដំណាំនិងធ្វើស្រែ ម៉្យាងដោយខ្វះខាតទឹក សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ជីវភាព ប្រចាំថ្ងៃផង ជាពិសេស គឺនៅរដូវប្រាំង។ អ្នកស្រុកនៅតំបន់នេះ ច្រើនមានមុខរបរ រកស៊ីធ្វើស្រែ ដាំដំណាំអំពៅ ដំឡូង និងត្បាញសូត្រ បែប [[ផាមួងលាត]] [[ផាមួងបន្តក់]] [[អន្លូញ]] [[សារុងសូត្រ]] [[ចរបាប់]] និង [[ស៊ឹង]]។ អ្នកស្រុកនៅតំបន់នេះ មិនសូវមានការសិក្សាទេ ក្រៅតែពីទៅបួស រៀនអក្សរនិងធម៌អាឋ៌ នៅវត្តតូចមួយ​ ឈ្មោះថា វត្ត [[ត្រពាំងថ្ម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៦ សាលាបថមសិក្សា តូចមួយ មានចំនួន បួនថ្នាក់បានត្រូវបង្កើតឡើង ដោយក្រសួងសិក្សាធិការ នៃសង្គមរាស្ត្រនិយម ពីកម្រិតកុមារដ្ឋាន (ថ្នាក់ទី១) ដល់មជ្ឈឹមដ្ឋានទីមួយ (ថ្នាក់ទី៤)។ ក្រោយមក អ្នកស្រីបានមករស់នៅ ជួបជុំជាមួយក្រុមគ្រួសារ នៅក្រុង [[បាត់ដំបង]] បានបន្តការសិក្សា នៅ [[ទក្ខិណសាលា]] និងនៅវិទ្យាល័យ [[អ៊ាបឃុត]] [[នេតយ៉ង់]]។ កាលមកដល់ក្រុង [[បាត់ដំបង]] លើកដំបូង អ្នកស្រីជាសិស្ស ដែលរៀន ខ្សោយជាងគេបំផុត នៅក្នុងថ្នាក់រៀន ម៉្យាងដោយសារ ជម្ងឺរ៉ាំរ៉ៃពីកុមារភាព ពីរដោយសារ ភាពខ្វះខាត ក្នុងក្រុមគ្រួសាររបស់ខ្លួន បីដោយសារ សង្គមរស់នៅ ក្នុងទីក្រុង រួមទាំងសង្គមសិក្សា មិនសូវលើក កម្លាំងចិត្តក្មេង មកពីជនបទ ដែលមាន សំដីនិងភាសា រដឺនៗប្លែកៗ ទាំងនោះឡើយ។ តែអ្នកស្រីមិនលះបង់ ការចង់ចេះចង់ដឹង និងការចង់ផ្លាស់ប្តូរខ្លួន អោយប្រសើររុងរឿងនោះដែរ។ ដោយសារមូលហេតុនេះហើយ ទើបអ្នកស្រីនាំខ្លួន ចូលជាសមាជិក ពុទ្ធិកសមាគមប្រាជ្ញាខ្មែរ នៅ [[វត្តពោធិវាល]] បាត់ដំបង ដោយមានសម្តេចសង្ឃរាជ [[ប៉ុន សុម្ភាចន៍]] ជាមេគណប្រចាំខេត្ត ហើយបានចូលរៀន ជាសិស្សផ្ទាល់ ជាមួយ ព្រះសង្ឃរាជ ជាគ្រូច្រើនព្រះអង្គទៀត ដូចជា នៅវត្តកំផែង វត្តគរ វត្តធម្មយុត្តិ វត្តដំរីស និងវត្តសង្កែ ក្នុងការបណ្តុះបណ្តាល ផ្នែកអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ ផ្នែកកម្រងកែវ ក្បាច់កាព្យ ក្បាច់ទំនុកច្រៀងប្រជាប្រិយ ក្បាច់ចម្រៀងគ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ ក្បាច់ប្រឡែងបរិវារស័ព្ទខ្មែរ ក្បាច់និពន្ធបង្កសន្ទេហវិធី ពូតអារម្មណ៍អ្នកអាន បណ្តុះការចេះដឹង​ និងទេពកោសល្យរបស់ខ្លួន អោយមានជំនាញ កាន់តែប្រសើរជាងមុន ល្អឡើងៗ​ ជាលំដាប់។ ដោយសារតែមានការគាំទ្រ និងលើកទឹកចិត្ត​ពី លោកឪពុករបស់អ្នកស្រី ដែលជាអ្នកមានទេពកោសល្យ ខាងបទភ្លេង និងសំនួនវោហារកម្រងកែវ យ៉ាងចំណានផង អ្នកស្រីបានដុះខាត់ ស្នាដៃរបស់ខ្លួន ផ្នែកនិពន្ធអក្សរសិល្ប៍ ទាំងសំណេរអត្ថបទ ទាំងទំនុកច្រៀងនិងបទភ្លេង កាន់តែភ្លឺថ្លាពណ្ណរាយ បន្ថែមទៀត។ === ជីវិតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក === អ្នកស្រីបានរស់នៅឆ្លងកាត់ សម័យប៉ុលពត តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៥​ដល់១៩៧៩។ អ្នកស្រីបានទទួលរង គ្រោះទោសទណ្ឌ របស់ខ្មែរក្រហម នៅវត្តឯកភ្នំ បាត់ដំបង បានភៀសខ្លួន រួចរស់ជីវិត ទាំងប្រផិតប្រផីយ នៅឆ្នាំ១៩៧៧ តែបានត្រូវខ្មែរក្រហម កៀរកេណ្ឌម្តងទៀត​ទៅភ្នំឆ័ត្រ នៅឆ្នាំ១៩៧៩។​ អ្នកស្រី បានភៀសខ្លួនសាជាថ្មី ហើយបានទទួល ការសង្គ្រោះ ពីក្រុមកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ នៅចុងឆ្នាំ១៩៧៩ ក្រោយមកក៏បាន ទទួលការអនុញ្ញាតិ ចូលទៅរស់នៅ សហរដ្ឋអាមេរិក នៅខែមិថុនាឆ្នាំ១៩៨១។ បន្ទាប់ពី អ្នកស្រីទទួល ការវះកាត់ព្យាបាលខ្លួន នៅមន្ទីរពេទ្យនៅឆ្នាំ១៩៨១នោះ អ្នកស្រីក៏វិលត្រឡប់ ចូលបន្ថែមការសិក្សា នៅសកលវិទ្យាល័យ NDSU រដ្ឋ North Dakota បន្ទាប់មក នៅសកលវិទ្យាល័យ U of M រដ្ឋ Minnesota ។ ដោយការខិតខំ ដ៏ស្វិតស្វាញ អ្នកស្រី​បានទទួល អាហារូបករណ៍ រៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីបន្ថែមវិជ្ជា និងការស្រាវជ្រាវ ផ្នែកចិត្តវិទ្យា​ សតិវិទ្យា និងគ្រួសារវិទ្យា។ សព្វថ្ងៃ អ្នកស្រីទទួលមុខនាទីការងារ ជាបុគ្គលិកក្រសួងយុត្តិធម៌ ផ្នែកការពារ សិទ្ធិកុមារនិងយុវជន ហើយបានបម្រើ ការងារនេះ តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៩ បន្ទាប់ពីបានទទួល បណ្ឌិតបរិញ្ញា ខាងចិត្តវិធីព្យាបាល និងគ្រួសារវិទ្យា។ === ជីវិតគ្រួសារ === អ្នកស្រីបានរៀបការ ជាមួយស្វាមី នាម មេង សួង សុវណ្ណធី ជាអតីតសាស្រ្តាចារ្យ នៅសកលវិទ្យាល័យ វិចិត្រសិល្បៈ ផ្នែករបាំបុរាណ និងមានបុត្រីមួយរូប នាម សុវណ្ណធី ធម្មិកា បារមីបុណ្យ។ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ បានទទួលចិញ្ចឹម បីបាច់ថែរក្សាកូនខ្មែរ ចំនួនច្រើននាក់ទៀត ដែលកំព្រាឪពុកម្តាយ ដោយសារសង្គ្រាម ខ្មែរក្រហម និងសង្គ្រាមវៀតណាម រហូតដល់ពួកគេ បានទទួលចំណេះវិជ្ជា អាចទ្រទ្រង់ ជីវិតរបស់ខ្លួនឯង យ៉ាងរឹងប៉ឹងមាំមួន។ == ប្រវត្តិទេពកោសល្យនិពន្ធ == === ប្រវត្តិនិពន្ធមុនឆ្នាំ១៩៧៥ === អ្នកស្រីជាកូនទីពីរ របស់លោក [[ប៊ុន ថង]] អតីតអគ្គានុរក្ស វិទ្យាល័យអ៊ាបឃុត [[បាត់ដំបង]] និងជាតារាល្បីល្បាញប្រចាំខេត្ត ខាងភាសា កម្រងកែវ កំប្លែងស្ងួត ខាងអប់រំ បំបែកភាសិត និងពាក្យប្រដៅខ្មែរ ព្រមទាំងចម្រៀង ប្រើភាសា គ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ផង។ ម្តាយបង្កើតរបស់អ្នកស្រី ជាមនុស្សដែលធ្លាប់មាន ទេពកោសល្យខ្ពស់ ខាងច្រៀងចម្រៀងខ្មែរ និងខាងរបាំប្រជាប្រិយណាស់ តែលោកជាមនុស្សស្ងាត់ស្ងៀម មិនសូវចេញមុខមាត់ ក្នុងសង្គមប៉ុន្មានឡើយ ម៉្លោះហើយ ទេពកោសល្យរបស់លោក ក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ ដោយមិនបានយកមកប្រើ ដុសខាត់ជាប្រយោជន័។ ចំណែក លោក ប៊ុន ថងពូកែវាយស្គរ ច្រៀងប្រដេញប្រាជ្ញា និងដេញចាប៉ីផ្លែសាច់ភ្លេង ព្រោះនោះជា ចំណូលចិត្តរបស់លោក ប្រចាំថ្ងៃ។ នៅក្នុងភូមិដែលលោករស់នៅ លោក ប៊ុន ថង ធ្លាប់ជាគ្រូបង្រៀន ខាងកម្រងកែវ ទំនុកវោហារ ទំនុកចម្រៀង និងបទភ្លេង របស់ រស់ សិរីសុទ្ធា ឬ រស់សេរីសុទ្ធា(និងប្អូនៗ) ប៉ែន រ៉ន (និងប្អូនស្រីបីនាក់ ជាអ្នកចម្រៀងដែរ) ហួយ មាស និង អ៊ឹម សុងសឺម។ ថ្វីបើ អ្នកស្រីច័ន្ទបូរណ៍ បានរស់នៅ ឯស្រុកកំណើត បែកពីលោកឪពុក ក្នុងឧិកាសដែលលោក ចេញចាកឆ្ងាយក្រុមគ្រួសារ ទៅបំពេញវិជ្ជាសិក្សាជាន់ខ្ពស់ អស់ជាច្រើនឆ្នាំ តែអ្នកស្រី ជាកូនតែមួយគត់ ដែលចម្លងសម្បទា និងទេពកោសល្យ ផ្នែកភាសាកម្រងកែវ បានច្រើនជាងគេ ពីលោកឪពុករបស់អ្នកស្រី ជាពិសេស ខាងផ្នែកនិពន្ធកម្រងកែវ ពាក្យចួន ពាក្យកាព្យ ទំនុកច្រៀង​​គ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ និងបំណកស្រាយភាសិត បែបសុទដ្ឋិនិយម។ កាលនោះ អ្នកស្រីបានហាត់រៀន ទេពកោសល្យ ប្រើសម្លេង ក្នុងការអានកម្រងកែវ ទំនុកវោហារ សម្រាប់វិទ្យុជាតិ ប្រចាំខេត្ត ជាមួយអ្នកស្រី [[ហួយ មាស]] និងសិស្សប្រុសស្រី ជាច្រើនរូបទៀត។ បួនឆ្នាំបន្ទាប់ពី អ្នកស្រី ហួយ មាស បានទទួល រហស្សនាមប្រជាប្រិយថា [[មាស មេត្រី]] ចំពោះទេពកោសល្យ ក្នុងការប្រើថ្វីមាត់ សូត្រកំណាព្យបុរាណខ្មែរ យ៉ាងល្បីប្រចាំខេត្ត អ្នកស្រីកែវច័ន្ទបូរណ៍​ ក៏បានទទួល រហស្សនាមប្រជាប្រិយ មួយដែរ គឺ [[មិត្ត មេត្រី]] ចំពោះទេពកោសល្យ អានកំណាព្យ និពន្ធកំណាព្យ និងនិពន្ធទំនុកច្រៀង ពាក្យ គ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ បែបកំប្លែងស្ងួត សម្រាប់អប់រំ ដូចជាបំណកស្រាយភាសិត និងពាក្យស្លោកខ្មែរ ជាដើម។ បទចម្រៀង ដែលអ្នកស្រី និពន្ធដំបូងបង្អស់ គឺបទ មេអំបៅក្នុងសួន ដោយប្រើមេសំនួនកាព្យ បែបកាកគតិ តាំងពីមិនទាន់ចេះអាន ចេះសរសេរនៅឡើយ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៧ អ្នកស្រីបាននិពន្ធ រឿងកំប្លែងមួយ ជាលើកដំបូង មានឈ្មោះថា យក្សធាត់យក្សស្គម និពន្ធដំបូង ជារឿងនិទានដោយមាត់ សម្រាប់បងប្អូន និងញាតិមិត្តជិតខាង ស្តាប់កំសាន្តលេង ក្នុងភូមិ។ ដោយសាររឿងនេះ មានប្រជាប្រិយភាព នាំមនុស្សអោយសើចសប្បាយ ក្អាកក្អាយ ពេលបានស្តាប់ម្តងៗ អ្នកស្រីបានយករឿងនេះ ទៅសរសេរដោយដៃ ចងក្រងជាសៀវភៅ ហើយយកទៅដាក់ជួល នៅតូបផ្សារក្រោម បាត់ដំបង បានមួយអាទិត្យ ប្រាំកាក់ ចែកគ្នាពាក់កណ្តាលម្នាក់ ជាមួយម្ចាស់តូប ជួនកាលទៀត ក៏បានប្រាក់កម្រៃឈ្នួលច្រើនជាងនោះ។ តរៀងបន្ទាប់មក អ្នកស្រីបាននិពន្ធរឿងខ្លីៗ បែបកំសាន្តខ្លះ បែបអប់រំខ្លះ សម្រាប់ដាក់ជួល នៅទីផ្សារ មានដូចជារឿង ភូមិបព្វតាសម្ព័ន្ធ នភាមណី វិស្សមកាលនៅភូមិដ្ឋានមេធ្មប់ សន្យា៤៩ថ្ងៃ យំដើម្បីឈប់យំ (ជារឿងពិតប្រឌិតផ្សំ) និងរឿង ចំណងបុព្វនិស្ស័យ ជាដើម។ ចំពោះ រឿងចំណងបុព្វនិស្ស័យនេះ បាននិពន្ធឡើង នៅឆ្នាំ១៩៧៤ មានចំនួន ៩០ទំព័រ បានចេញផ្សាយ ប្រមាណ៨ខែ មុនប្រទេសខ្មែរ ធ្លាក់ចូល របបកុំមុយនិស្តប៉ុលពត នៅខែមេសាឆ្នាំ១៩៧៥។ នៅឆ្នាំ១៩៨០ ពេលអ្នកស្រីស្នាក់នៅ ជំរំជនភៀសខ្លួន​ ឈ្មោះខៅអ៊ីដាង អ្នកស្រីបានចងក្រង រឿងនេះសាជាថ្មី ដោយប្រតិស្ឋនាមថ្មី អោយរឿងនេះថា [[និស្ស័យស្នេហ៍]] មានចំនួន១៧០ទំព័រ។ ប៉ុន្តែ រឿងដដែលនេះ បានត្រូវសម្រួលម្តងទៀត អោយខ្លី នៅត្រឹម១៣០ទំព័រ ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយ នៅប្រទេសខ្មែរ ជាទូទៅ នៅឆ្នាំ២០០៤ ហើយបានទទួលប្រិយភាព យ៉ាងខ្ពស់ខ្ពស់បំផុត​ ពីសំណាក់អ្នកអាន រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៨ អ្នកស្រីបានចាប់ផ្តើម និពន្ធកម្រងកែវ ទំនុកច្រៀង និងបទភ្លេងចង្វាក់ប្រជាប្រិយ ចង្វាក់សម័យ បែបមនោសញ្ចេតនា ជាច្រើនបទ ដែលត្រូវបានលោក [[ពៅ ស៊ីផូ]] លោក [[ម៉ា ឡៅពី]] និងលោក [[ម៊ែរ ប៊ុន]] យកទៅសម្រួល ជាបទចម្រៀង អោយអ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា]] [[ហួយ មាស]] [[ប៉ែន រ៉ន]] និង [[អ៊ឹម សុងសឺម]] ច្រៀងផ្ញើជាចំណងដៃ ដល់អ្នកស្រុក [[បាត់ដំបង]] វិញ។ បទចម្រៀងដែលអ្នកស្រីនិពន្ធ បានទទួលនូវប្រិយភាពខ្ពស់ជាងគេបង្អស់ គឺបទ [[សំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ]] ច្រៀងដោយ អ្នកស្រី [[ហួយ មាស]] និងបទ [[ស្តាយវ័យកុមារ]] ច្រៀងដោយ អ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា]]។ === ទេពកោសល្យពិសេស និងចំណុចខ្វះខាត ក្នុងឋានៈជាអ្នកនិពន្ធខ្មែរ រស់នៅបរទេស=== អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ មានថ្វីដៃចំណាន ខាងគូរគំនូរខ្មៅដៃវាស គំនូរផាត់ជក់ និងឆ្លាក់អក្សរ។ កន្លងមក អ្នកស្រីជាអ្នកនិពន្ធខ្មែរទីមួយ ដែលវាយអក្សរពុម្ព ចងក្រង សំណៅរឿងទាំងឡាយ ជាសៀវភៅដោយខ្លួនឯង ព្រមទាំងបានគូរគំនូរ រចនាក្របសៀវភៅរបស់អ្នកស្រី គ្រប់សំណៅ ដែលបានបោះពុម្ព ចេញផ្សាយនានា ទាំងនៅក្នុងស្រុក និងក្រៅប្រទេស។ អ្នកស្រីបានទទួលរហស្សនាម នៅឆ្នាំ២០០៧ ពីសមាគមអក្សរសិល្ប៍នូហាច នៅពុទ្ធិសាសនបណ្ឌិត្យភ្នំពេញ ថាជា '''អ្នកនិពន្ធខ្យល់ព្យុះ''' ដោយព្រោះអ្នកស្រី អាចប្រឌិតសាច់រឿងអប់រំមួយ ហើយអាចវាយអក្សរពុម្ព ចងក្រងជាសំណៅ ដោយខ្លួនឯង ចំនួនជាង២០០ទំព័រ ក្នុងរយៈពេលបួនថ្ងៃគត់​ គឹរឿង អំបែងអណ្តែត ដោយមានសាស្រ្តាចារ្យ [[យូ សុភា]] អតីតនាយក កម្មវិធីអក្សរសិល្ប៍ ​PEN នៅកម្ពុជា ជាសាក្សី នៅក្នុងការចងក្រង សៀវភៅមួយក្បាលនោះ។ ដោយសារ ការរស់នៅប្រទេសគេ មានការខ្វះខាត ផ្នែកជំនួយ ពិនិត្យអក្ខរាវិរុទ្ធ ទើបយើងទាំងឡាយ បានប្រទះឃើញ ស្នាដៃរបស់អ្នកស្រី ច្រើនមាន កំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ ដោយអន្លើ។ ម៉្យាងទៀត ដោយសារទេពកោសល្យនិពន្ធ យ៉ាងពូកែ ខាងកំណាព្យ កម្រងកែវ ចម្រៀង ល្ខោននិយាយផ្នែកអប់រំ និងទេពកោសល្យ ប្រើសំនួនវោហារ តាមរយៈសំដី ដ៏ទន់ភ្លន់ មានទឹកដមផ្អែមពិរោះ អ្នកស្រីបានត្រូវ សហគមន៍ខ្មែរ នៅរដ្ឋមីនីសូតា ធ្វើសំណូមពរ ជ្រើសរើសអ្នកស្រី អោយចូលខ្លួនជា បុគ្គលិកស្ម័គ្រចិត្ត បម្រើវិទ្យុជាតិ រដ្ឋមីនីសូតា ផ្នែកវប្បធម៌ និងការសិក្សាអប់រំ ផ្សាយបន្តផ្ទាល់ តាមរលកអាកាស រៀងរាល់សប្តាហ៍ ជាភាសាខ្មែរ ចំនួន១១ឆ្នាំ មុននឹងអ្នកស្រីចូលនិវត្តន៍ ដើម្បីទៅបម្រើ សហគមន៍ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ នៅកម្ពុជា តាមរយៈអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល មជ្ឈមណ្ឌលគរុកោសល្យ សមូហកម្មអក្សរសិល្ប៍នូហាច នៅឆ្នាំ២០០៥។ ចំណែកឯស្នាដៃ ផ្នែកកំណាព្យអប់រំ របស់អ្នកស្រីដទៃទៀត ជាច្រើនរាប់មិនអស់ ក៏បានទទួលការគាំទ្រ យ៉ាងខ្លាំង ពីសំណាក់មហាជនអនុជនខ្មែរជាទូទៅ ទាំងនៅក្នុងប្រទេស និងក្រៅប្រទេស ដោយមានការចេញផ្សាយ ជាប្រចាំ ដូចជា នៅក្នុងទស្សនាវដ្តីទស្សនៈខ្មែរ ដែលមានដំកល់នូវ បណ្ណាល័យសភាសហរដ្ឋ ទស្សនាវដ្តីខ្មែរ កាសែតខ្មែរ ក្នុងនិងក្រៅប្រទេស។ === ពិការភាព និងស្មារតីមនសិការ === === ប្រសិទ្ធភាពនៃស្នាដែនិពន្ធ === == ស្នាដៃនិពន្ធទាំងឡាយ == ស្នាដៃរបស់អ្នកស្រីកែវច័ន្ទបូរណ៍ មានបូករួមទាំង ការនិពន្ធសៀវភៅនិងអត្ថបទសិក្សាអប់រំ កំណាព្យសិក្សាអប់រំ ប្រលោមលោកមនោសញ្ចេតនាបែបអប់រំ ខ្នាតខ្លីនិងខ្នាតវែង ប្រលោមលោកមនោសញ្ចេតនាបែបកំសាន្តនិងកំប្លែង ភាសិត ពាក្យបណ្តៅ ការនិពន្ធបទភ្លេងនិងទំនុកច្រៀង សិល្បៈគំនូរ គំនូរវាសម្រេងភ្លើង (ម្លប់និងស្រមោល) និងគំនូររចនាក្របសៀវភៅ សិល្បៈប៉ាក់ស្បៃនិងសម្លៀករបាំព្រះរាជទ្រព្យ និងកម្រងកែវផ្សេង។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធល្បី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធនាសតវត្សទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកអប់រំ]] === សៀវភៅសិក្សាអប់រំ === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[http://www.english-khmer.com/ English-Khmer.com សព្វានុក្រមខ្មែរ] *[http://www.chanbokeo.com វិបសៃ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814165916/http://www.chanbokeo.com/ |date=2011-08-14 }}, *[http://www.facebook.com/pages/Khmer-Author-Chanbo-Keo/307835178984 Khmer Author Chanbo Keo ទំព័របណ្តុះគំនិតវិជ្ជមាន] *[[សិល្ប៍វិធីនិពន្ធដោយប្រើវិញ្ញាណ១០]] [http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_64678677.pdf វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ១]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ក្នុងកម្រងកែវខ្មែរ (វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ២)]] *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2031 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813234515/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2031 |date=2011-08-13 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5101 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ២] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004081644/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5101 |date=2011-10-04 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2011 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៣] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813234823/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2011 |date=2011-08-13 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2021 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815074327/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2021 |date=2011-08-15 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5113 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៥] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814192051/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5113 |date=2011-08-14 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2091 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៦ (ស្មារតីខ្មែរ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815053039/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2091 |date=2011-08-15 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2081 ពាក្យបណ្តៅខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813123425/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2081 |date=2011-08-13 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5175 វិន័យកូនខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926060202/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5175 |date=2011-09-26 }} *[[ប្រាជ្ញាប្រសិទ្ធ]] *[[វិភាគភាសិតខ្មែរ]] *[[មូលដ្ឋានសុភមង្គល]] *[[ប្រជុំពាក្យបណ្ដៅ]] </div> === អត្ថបទសិក្សាអប់រំ === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[[ជំនឿមិនដាំចេកក្បែរផ្ទះ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141261&gtop=5315 ចុចអាន]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ប្រពៃណីប្រជុំបិណ្ឌ និង ការបោះបាយបិណ្ឌ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=139614&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617013527/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=139614&gtop=5315 |date=2013-06-17 }} *[[ការសិក្សាអំពីសុភាវធម៌ខ្មែរ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130954&gtop=5193 ចុចអាន] *[[ខ្លួនទាបប្រើបង្អោង ដៃខ្លីប្រើទំពក់ឈោង ជើងមានឈានជាន់ឡើងអោយខ្ពស់]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137235&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152414/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137235&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[គប្បីហ៊ានពត់ស្រឡៅ គប្បីហ៊ានប្រដៅមនុស្សខូច]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137207&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152935/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137207&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[សត្វទាមិនមែនទាបគ្រប់ពូជ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137182&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153022/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137182&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[កង្កែបបាតអណ្តូង តែឃើញមេឃទូលាយ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136845&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906081833/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136845&gtop=5315 |date=2011-09-06 }} *[[ប្រវត្តិខេមរយានកម្ម]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136777&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153137/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136777&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[និយមន័យ ខៀវស្រងាត់]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136465&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153057/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136465&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[ការប្រៀបធៀប ដើម្បីវាស់កម្រិតប្រសើរ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136459&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125002756/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136459&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[ខែរះឆ្លងផ្លូវ កូនកើតមុនឪ ពតាដើរលេង]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135841&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125002327/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135841&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[ឆព័ណ្ណរង្សីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135613&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125004604/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135613&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[ការវិភាគអំពីទឹកសមុទ្ទ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134696&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125002635/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134696&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[បើក្រ កុំក្រអោយទាល់គ្រប បើវ័ណ្ឌកន្ទប កុំវ័ណ្ឌអោយហៀរដល់កែង]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134351&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125023319/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134351&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[អត្ថន័យអំបោះចំណងដៃ ភាគ១]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141050&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403040919/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141050&gtop=5315 |date=2015-04-03 }} *[[តើយក្សមានកំណើតមកពីណា?]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=131125&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125024528/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=131125&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[អត្ថន័យអំបោះចំណងដៃ ភាគ២]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141051&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403034959/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141051&gtop=5315 |date=2015-04-03 }} </div> === កំណាព្យសិក្សា === <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[សូមពិចារណ៍...]] *[[ស្មារតីកសាង]] *[[ជុំជើងផឹកតែ]] *[[ វិញ្ញាណ១០]] *[[កុសលបួន]] *[[ស្រដីអោយមានបួន]] *[[ចិត្តម៉ែ]] *[[ពាក្យពោល]] *[[ម្រាមដប់សាមគ្គី]] *[[ពេលមេឃភ្លឺម្តងទៀត]] *[[សំនៀងខ្សែដៀវ]] *[[សាទរផលស្រូវថ្មី]] *[[ជីវិតជាអ្នករត់ម៉ូតូឌុប]] *[[ដើរអោយមានបី]] *[[ទឹកជន់ទឹកចិត្ត]] *[[សំដី]] *[[រឿងគំនិតប្រសិទ្ធ]] *[[រឿងអណ្តើកទៅស៊ីការស្វា]] *[[រឿងនារីពិការភ្នែក ភាគមួយ]] *[[រឿងនារីពិការភ្នែក ភាគពីរ]] </div> === រឿងប្រលោមលោកអប់រំ ខ្នាតវែង=== <div style="column-count:;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_39073525.pdf មួយខែក្បែរមច្ចុរាជ]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_10648969.pdf ស្នាមញញឹម]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_7763656.pdf បើសិននៅមានថ្ងៃស្អែក]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_11198562.pdf កុលាបស្ទឹងខៀវ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234935/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_11198562.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_42831692.pdf ចរណៃដួងទ័យា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_19680157.pdf ទារុណដួងចិត្ត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_44207756.pdf សារណីយមាតា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000509/http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_44207756.pdf |date=2016-03-05 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_35874470.pdf សំនៀងស្នេហ៍កវី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235528/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_35874470.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_52063640.pdf ស្អែកចាកផុតទៅ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234259/http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_52063640.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_42831692.pdf តន្ត្រីបេះដូង]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_21623484.pdf អំបែងអណ្តែត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_41464428.pdf លិខិតមរតកសម្ងាត់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110172830/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_41464428.pdf |date=2017-01-10 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_61670721.pdf ក្លិនផ្កាមាលតី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235606/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_61670721.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_92657007.pdf លំអងផ្កាស្នេហ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235602/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_92657007.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_67808839.pdf បំណុលជីវិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170712165107/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_67808839.pdf |date=2017-07-12 }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_79010166.pdf ផ្កាយវង្វេងមេឃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234054/http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_79010166.pdf |date=2016-03-04 }} *[[បទុមបឹងបិសាច]] *[[អធ្រាតថ្ងៃរះ]] *[[ត្រៃមិត្ររតន៍នារី]] *[[ខ្នើយវាសនា]] *[[មួយពាន់ទំព័រ]] *[[អាមេរិកដែនដីមាស]] *[[មេឃដ៏សក្តិសិទ្ធិ]] *[[លីវបុរេកាល]] *[[បក្សីសួនសុបិន]] *[[ផ្ការីកក្រៅសួន]] *[[អនង្គលាភា]] *[[ពណ្ណរាយពេជ្រ]] *[[បើអាចបង្វិលផែនដី]] *[[រាត្រីសន្យា]] *[[ផ្ការាជបឹងរាំង]] *[[ថ្វីបើជើងមេឃនៅឆ្ងាយ]] *[[មេឃរងា]] *[[ទិវាដួងចិត្ត]] *[[ពិជេដ្ឋភានុមា]] *[[មន្តស្នេហ៍ស្រីខ្មៅ]] *[[សារិកា]] *[[ស្រីនាថភួងមាលា]] *[[វាយោដួងចិត្ត]] </div> === រឿងកំប្លែងនិងរឿងមនោសញ្ចេតនាទូទៅ === <div style="column-count:;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[និស្ស័យស្នេហ៍]] *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_9590909.pdf អប្សរា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234159/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_9590909.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_81027674.pdf បីនាក់ស្វែងសំណាង]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[យក្សធាត់យក្សស្គម]] *[[នភាមណី]] *[[វិស្សមកាលនៅភូមិឋានមេធ្មប់]] *[[យំដើម្បីឈប់យំ]] *[[ភូមិបព្វតាសម្ព័ន្ធ]] *[[សន្យា៤៩ថ្ងៃ]] *[[កុំងាប់មុនស្លាប់]] *[[ សេដ្ឋីខ្វះអំបែង]] *[[ស្រែមាស]] </div> === រឿងប្រលោមលោកអប់រំ ខ្នាតខ្លី=== <div style="column-count:;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[រឿង ផ្កាព្រៃតូច]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128597&gtop=5193 អាន]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[រឿង តាចាស់ស្មូមទាន]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128614&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122022027/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128614&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង យុវជនជាងឡាន]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128617&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122212324/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128617&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង អំណាចគុណធម៌]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128618&gtop=5193 រឿង អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122025352/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128618&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ជម្រើសជីវិត]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128620&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122023516/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128620&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ពូត្រុំមេកន្ទ្រាញ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128622&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122202322/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128622&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង សំណង់ចុងក្រោយ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128636&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122205213/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128636&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ត្រឡោកបាយ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128637&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122204706/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128637&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង អ្នកភូមិនិងធុងទឹក]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130786&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122210534/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130786&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ពិធីដង្ហែអ្នកតាទៅវត្ត]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130795&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122210427/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130795&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ពិតរបស់ខ្ញុំ ភាគ២]] ​ [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130811&gtop=5193 អាន]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[រឿង ទង្វើជាគម្រូ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135807&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821133308/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135807&gtop=5193 |date=2011-08-21 }} *[[រឿង នរកនិងសួគ៌]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136472&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010093401/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136472&gtop=5193 |date=2011-10-10 }} *[[រឿង ពូសុខបាត់ពូថៅ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136693&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010093258/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136693&gtop=5193 |date=2011-10-10 }} *[[រឿង ទឹកបឹងកករ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136698&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010092359/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136698&gtop=5193 |date=2011-10-10 }} </div> === បទចម្រៀងប្រជាប្រិយ === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[[សុំត្រឹមសុបិនឃើញបង]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23012 សួន ចន្ថា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ភូមិខ្មែរ]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23008 ណួយ វណ្ណេត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ទេវីខេមរា]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23007​ ណួយ វណ្ណេត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ឧិសថប្រោសចិន្តា]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22995 សួន ចន្ថា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235521/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22995 |date=2016-03-04 }} *[[ចូកកំពឹសរួមគ្នា]]​ ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=22997 សុះ ម៉ាច និង ឆោម ឆពុំ ]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ជំនោរមេសា]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23003 អៀង ស៊ីធុល]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[នឹកម្ចាស់ឧិរា]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23004 ជិន សិរិយ៉ា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ជីវិតស្រុកស្រែ]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23010 មិត្ត វណ្ណា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[គុណ]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23013 សួស សងវាចា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235457/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23013 |date=2016-03-04 }} *[[ឧិផ្ការំចេក]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=34036 ឡេង ប៊ុនណាត និង មាស សុខសោភា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[សាទរឆ្នាំថ្មី]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23009 ឈឿន ឧត្តម និង មាស សុខសោភា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235547/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23009 |date=2016-03-04 }} *[[លួចស្នេហ៍ថ្ពាល់ខួច]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23011 សួស សងវាចា និង មាស សុខសោភា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235554/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23011 |date=2016-03-04 }} </div> === បទចម្រៀងមនោសញ្ចេតនា === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[[ស្តាយវ័យកុមារ]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6 រស់ សិរីសុទ្ធា] *[[ស្ទឹងខៀវ]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6 រស់ សិរីសុទ្ធា] *[[ចម្រៀងរាត្រី]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%99_%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F ហួយ មាស] [[http://www.chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6030&gimi=30859 ចុចស្តាប់]] *[[សំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%99_%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F ហួយ មាស] [https://web.archive.org/web/20191022155630/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=34368 ចុចស្តាប់] *[[នាវាលាច្រាំង]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22993 អឿន ស្រីមុំ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235558/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22993 |date=2016-03-04 }} *[[ចិត្តស្នេហ៍ផ្ញើច័ន្ទ]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22996 ឈឿន ឧត្តម]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[សំនៀងស្នេហ៍កវី]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22994 រិន សាវេត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233952/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22994 |date=2016-03-04 }} *[[ភ្លៀងរមនា]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=28203 សុះ ម៉ាច] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234910/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=28203 |date=2016-03-04 }} *[[ភ្លៀងរមនា]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23000 យន់ សុភាព]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ស្ទឹងដួងចិត្ត]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22999 អ៊ិត ស្រីពីន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235504/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22999 |date=2016-03-04 }} *[[ភិរម្យស្នេហា(ចម្រៀងស្រី)]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23001 អ៊ិតស្រីពីន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235551/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23001 |date=2016-03-04 }} *[[ភិរម្យស្នេហា(ចម្រៀងប្រុស)]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22998 ឈឿន ឧត្តម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234903/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22998 |date=2016-03-04 }} *[[ស្បថថ្វាយភ្លេងការ]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23002 សួស សងវាចា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234928/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23002 |date=2016-03-04 }} *[[អនុភាពផ្កាយព្រះច័ន្ទ]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6020&gimi=23005 យន់ សុភាព និង ឈួន សុវណ្ណឆៃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6020&gimi=23005 |date=2016-03-04 }} *[[ញញឹមអប្សរា]] *[[ភិសម័យស្នេហ៍]] *[[ចិត្តស្នេហ៍មួយនិងមួយ]] *[[ថ្ងៃណាក៏នឹកអូន]] </div> === កម្រងកែវមនោសញ្ចេតនា === <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135612&gtop=5133 មន្តផ្កាចំប៉ី ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152855/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135612&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134648&gtop=5133 រាត្រីទារុណ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918050115/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134648&gtop=5133 |date=2011-09-18 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136524&gtop=5133 ល្វតល្វន់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152742/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136524&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133641&gtop=5133 ទិវាដួងចិត្ត Valentine's Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831162421/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133641&gtop=5133 |date=2011-08-31 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133261&gtop=5133 បាត់ដំបងអនុស្សា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830134713/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133261&gtop=5133 |date=2011-08-30 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133260&gtop=5133 ស្ទឹងអនុស្សា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152817/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133260&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133258&gtop=5133 ដែនរមណីយ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153008/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133258&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5133 កម្រងកែវផ្សេងៗទៀត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815161731/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5133 |date=2011-08-15 }} </div> === ស្នាដៃផ្នែកគំនូរនិងរចនាក្របសៀវភៅរបស់អ្នកស្រី === <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=112814&gtop=5312 វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124090202/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=112814&gtop=5312 |date=2011-11-24 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=120653&gtop=5192 វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ២] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010113539/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=120653&gtop=5192 |date=2011-10-10 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102270&gtop=5192 សុភមង្គល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010113526/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102270&gtop=5192 |date=2011-10-10 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102251&gtop=5191 និស្ស័យស្នេហ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112210136/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102251&gtop=5191 |date=2011-11-12 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102252&gtop=5191 ក្លិនផ្កាមាលតី]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102250&gtop=5191 អប្សរា]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102253&gtop=5191 ផ្កាយវង្វេងមេឃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112203427/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102253&gtop=5191 |date=2011-11-12 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102254&gtop=5191 លិខិតមរតកសម្ងាត់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601170141/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102254&gtop=5191 |date=2013-06-01 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102255&gtop=5191 លំអងផ្កាស្នេហ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601170341/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102255&gtop=5191 |date=2013-06-01 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102256&gtop=5191 បំណុលជីវិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601152144/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102256&gtop=5191 |date=2013-06-01 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102257&gtop=5191 សំនៀងស្នេហ៍កវី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008111543/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102257&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102258&gtop=5191 ចរណៃដួងទ៍យា]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102259&gtop=5191 កុលាបស្ទឹងខៀវ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008110637/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102259&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102260&gtop=5191 ស្នាមញញឹម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008112722/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102260&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102261&gtop=5191 បើសិននៅមានថ្ងៃស្អែក]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102262&gtop=5191 អំបែងអណ្តែត]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102263&gtop=5191 ទារុណដួងចិត្ត]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102264&gtop=5191 តន្ត្រីបេះដូង]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102265&gtop=5191 សារាណីយមាតា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008104556/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102265&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102266&gtop=5191 ស្អែកចាកផុតទៅ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008095945/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102266&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102267&gtop=5191 មួយខែក្បែរមច្ចុរាជ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008101839/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102267&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102268&gtop=5191 បទុមបឹងបិសាច] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008101907/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102268&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} </div> == ព្រះគ្រូ សាស្ត្រាចារ្យ រៀមច្បង និង សហការី ផ្នែក អក្សរសាស្ត្រ អក្សរសិល្ប៍ និងបទភ្លេង == <div style="column-count:៤;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[លោក ប៊ុន ថង]] *[[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ប៉ុន សុម្ភាចន៍]] *[[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ហួត តាត]] *[[ព្រះគ្រូសង្ឃរាជ មឹង សាង]] *[[ព្រះគ្រូ គិម សុវត្ថី]] *[[ព្រះភិក្ខុនី ប៉ាន់ រ៉ឺណេ]] *លោក [[ប៉ាន់ សុធី]] *បណ្ឌិត [[ឃូ គិមទូយ]] *[[នៅ សារីម]] *[[រស់ សាន់]] *[[គង្គ ប៊ុនឈឿន]] *[[ឯល ប៊ុណ្ណា]] *[[ពៅ​ ស៊ីផូ]] *[[ម៉ា ឡៅពី]] *[[អ៊ឹម សុងសឺម]] *[[ហួយ មាស]] ហៅ [[មាស មេត្រី]], *[[រស់ សេរីសុទ្ធា]] *[[ប៉ែន រ៉ន]] *[[មេង សុវណ្ណធី]] *[http://www.facebook.com/francois.sisowathkikabhay François Sisowath-kikabhay] *[http://www.facebook.com/francois.sisowathkikabhay#!/profile.php?id=100001554420091&sk=wall ឡមឡាច] ជា ម្ចាស់វិបសៃ [http://champabattambang.blogspot.com/2011/09/indigenous-peoples-and-development.html?spref=fb ចំប៉ាបាត់ដំបង] *[[យី ឆេងអ៊ួ]] *[[នភ ហង្សផលា]] *[[ឡឹក ជំនោរ]] *[[សួង អរុណ ដេវិដ]] *[[ខូ តារាឬទ្ធិ]] *[[មៀច សុខារី]] *[[លី តាយហុង]] *[[ងួន ប៉ាច]] *[[គិម មាសកូយ]] *[[អួន នឿង]] *[[អ៊ឹង មេងគ្រុយ]] *[[អៀង ម៉ាឡា]] *[[អ៊ីវ ហួត]] *[[វ៉ែន សុន]] *[[យ៉ាន់ បូរិន]] *[[ឆាយា អមរា]] *[[ព្រឿង ប្រណីត]] *[[ប៉ិច សង្វារវ៉ាន]] *[[ប៉ែន សេដ្ឋារិន]] *[[អ៊ូច ភិរម្យ]] *[[យូ សុភា]] *[[ខឹម ច័ន្ទសុអហំ]] *[[សុខគិមហេង]] *[[កែវ វាសនា]] (បុរស) *[[កែវ វាសនា]] (ស្ត្រី) *[[សួង មករា ហៅម៉ាក់]] *[[ចាន់​ សំណាង]] *[[សុខ ចាន់ផល]] *[[ខាន់ ច័ន្ទ វិរៈ]] *[[មេងសេរីរចនា]] *[[ហេង ឧត្តម]] *[[ប្រាង្គ អង្គារ៉ា]] *[[លិម ផាន់ណា]] *[[វ៉ាន់ ពិសិដ្ឋ]] *[[ម៉ា ច័ន្ទបញ្ញា]] *[[ជ័យ មង្គល]] *[[ទេព សុវិចិត្រ]] *[[ថាច់ សុវត្ថិ]] *[[ច័ន្ទ សម្បត្តិ]] នៅមានត... </div> == ឯកសារពិគ្រោះ == <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://chanbokeo.com/ ChanboKeo.com] *[http://www.english-khmer.com/ សព្វានុក្រមខ្មែរ] *[http://www.facebook.com/pages/Khmer-Author-Chanbo-Keo/307835178984 Khmer Author Chanbo Keo] *[http://www.angkorwat.com/index.php?com=com&wprdtid=111&wcatid=60&wmtypeid=65 Angkorwat.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729193303/http://angkorwat.com/index.php?com=com&wprdtid=111&wcatid=60&wmtypeid=65 |date=2011-07-29 }} *[http://www.facebook.com/video/video.php?v=206909606029077&comments#!/photo.php?v=203580559695315&set=vb.100001301181838&type=2&permPage=1 ទូរទស្សន៍អាស៊ីអាគ្នេយ៍] *[http://pechsangwawann.wordpress.com/category/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9E%B6/ អ្នកនិពន្ធប៉ិចសង្វាវ៉ាន] *[https://sokchanphal.wordpress.com/page/14/ អ្នកនិពន្ធសុខចាន់ផល] *[http://www.nouhachjournal.net/gallery/main.php?g2_itemId=22 សមូហកម្មអក្សរសិល្ប៍នូហាច]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://women.open.org.kh/km/oversea_writer ទំព័រស្ត្រីខ្មែរ]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.khmer.rfi.fr/cambodia/20100709-%E1%9E%A2%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B8-%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C-%E1%9E%85%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D-%E1%9F%96-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B7%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96-%E2%80%8B%E2%80%8B%E1%9E%93%E1%9F%83-%E2%80%8B%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E2%80%8B%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BE%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E2%80%8B%E2%80%8B-%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%89%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E2%80%8B-%E1%9F%A1%E1%9F%A0%E2%80%8B%E2%80%8B វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] *[https://web.archive.org/web/20110917045109/http://www.voanews.com/khmer/news/Kho-Tararith-Profile-118504284.html វិទ្យុសម្លេងសហរដ្ឋអាមេរិក] *[http://oddormeancheystudent.blogspot.com/2011/01/testing.html សមាគមនិស្សិតឧត្តរមានជ័យ] *[https://web.archive.org/web/20080220071359/http://naraths.wordpress.com/2007/09/30/%E1%9E%A2%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%9A%E1%9E%B6-%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84-the-myth/ Rath Series] *[http://km-kh.hi5.com/friend/p179005575--%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%84+%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9E%B6--html ហួងសីលា]{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://books.google.com/books?id=FNVDJQc6nvkC&pg=PA160&lpg=PA160&dq=Keo+Chanbo&source=bl&ots=r7m2T7D_-B&sig=sWqJ2TlQnNQgDKZSI4nbHaZElW4&hl=km&ei=lBFwTp6lJYqEsAK72722CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CBcQ6AEwAThQ#v=onepage&q=Keo%20Chanbo&f=false Braving a new world] *[http://bunthoeurn.blogspot.com/2011/08/relax-on-boat-with-master-chanbo-keo.html Bunthoeun] *[http://www.chefrecipesite.com/chanbokeo/ youtube]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 phnompenh.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305104631/http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 |date=2016-03-05 }} *[http://wap.com.kh/Detail.aspx?ArticleID=4695 MetPhone]{{Dead link|date=តុលា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://cambopop111.blogspot.com/2011/07/khmer-poem-from-ms-keo-chanbo.html Cambodia Information Update Center] *[http://eventful.com/providence_ri/events/panel-afterthesilencesongsriseup-/E0-001-037347897-7 Eventful]{{Dead link|date=មីនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://shetoldme.com/Entertainment/Khmer-Novel/ shetoldme.com]{{Dead link|date=ធ្នូ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 phnompenh.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305104631/http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 |date=2016-03-05 }} *[http://www.khmercity.net/forum/topics/stolen-pictures-and-identity?commentId=1757607%3AComment%3A763341 Khmercity.net] *[http://osify.com/2010/12/intereseting-quotes-from-khmer-author-chanbo-keo/ Osify] *[http://thephoenix.com/boston/events/100365-khmer-voices-rising-an-international-freedom-to-write-literary-festival/ The Boston Phoenix] *[http://www.sangsalapak.org.kh/2007/06/page/2 SangSelapak.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805233542/http://www.sangsalapak.org.kh/2007/06/page/2 |date=2016-08-05 }} *[http://events.brown.edu/cal/event/showEventMore.rdo;jsessionid=25AB17AF5BF981D404B9C49CF56454F1 Brown University]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://camboresearch.blogspot.com/2010/05/getting-around-in-phnom-penh.html Cambodia Academic Researchers]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://jinja.apsara.org/2008/05/bits-and-bobs-of-blogs/ Jinja Apsara] *[http://khyhay.wordpress.com/2011/02/03/the-power-of-now/ Khy Hay] *[http://www.cooking-directory.org/khmer/p1.html Cooking Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311042722/http://www.cooking-directory.org/khmer/p1.html |date=2016-03-11 }} *[http://news.sabay.com.kh/articles/114848 Sabay News Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819121150/http://news.sabay.com.kh/articles/114848 |date=2011-08-19 }} *[http://keoserey.wordpress.com/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%8B/ ទំព័រកំណាព្យ កែវសេរី] *[http://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=276718855674118&id=112817892064216#!/pages/Smaradey-Khmer-Preserving-Khmer-Values-and-Pride/112817892064216 ស្មារតីខ្មែរ នៅហ្វេសប៊ុក] *[https://web.archive.org/web/20110207133323/http://dendey.wordpress.com/about/ ដែនដីសុវណ្ណភូមិ] *[http://khmerangkorwat.blogsome.com/category/1/page/2/ ខ្មែរអង្គរវត្ត]{{Dead link|date=កញ្ញា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6 រស់សិរីសុទ្ធា ក្នុងក្រាំងវិគីភីឌា] *[http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%99_%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F ហួយមាស ក្នុងក្រាំងវិគីភីឌា] *[http://khmer-poem.blogspot.com/2008/04/blog-post_5178.html ប្រជុំបទកំណាព្យខ្មែរ]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20080619131939/http://kwriter.wordpress.com/page/2/ អាចម៍ផ្កាយ] *[http://sambath.wordpress.com/category/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/ ខ្មែរជួយខ្មែរ] *[http://botrakhmer.wordpress.com/2011/06/02/%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%9C%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%8C%E1%9E%81/ កំណត់ហេតុបុត្រាខ្មែរ] *[http://sukly.blogspot.com/2010/02/blog-post_23.html ទំព័រសុខលី] *[http://sokhoeut.wordpress.com/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/ ពីនេះពីនោះ] *[http://aekefr.wordpress.com/category/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9E%B6/ សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរនៅបរទេស] *[http://longlina.wordpress.com/2011/05/20/%E1%9E%9F%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%83%E1%9E%82%E1%9E%BB%E1%9E%80/ ឡុងលីណា] *[http://c21-fiction.blogspot.com/2009/11/blog-post.html ទំព័រប្រលោមលោក] *[http://vongkhenghong.wordpress.com/category/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6-%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A-cambodia/%E1%9E%9F%E1%9E%BD%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/page/2/ វង់ខេងហុង]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://smilesealed.wordpress.com/2011/02/13/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%89%E1%9E%89%E1%9E%B9%E1%9E%98/ ស្នាមញញឹម] *[http://archive.is/20121225193524/sreyrotanak.wordpress.com/category/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/ ស្រីរតនៈ] *[http://chomnounh.wordpress.com/2011/05/28/%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80%E1%9E%87%E1%9E%B8-%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9F%96-%E2%80%9C%E1%9E%92%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%BE%E2%80%8B%E1%9E%87%E1%9F%86%E1%9E%93%E1%9E%BD%E1%9E%89%E2%80%8B/ អ្នកជំនួញ] *[http://oudomheng.wordpress.com/2011/05/01/%C2%AB%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96%E2%80%8B%E1%9E%93%E1%9F%83%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86/ ហេង ឧត្តម] *[http://soursdei.com/articles/viewById/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F/3265 Soursdei.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715195121/http://soursdei.com/articles/viewById/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F/3265 |date=2017-07-15 }} *[http://blog.e-khmer.com/index.php?task=view&action=article&id=113517 Blog Ekhmer]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.rfi.fr/actukm/articles/109/article_659.asp សម្ភាសន៍រឿងផ្កាយវង្វេងមេឃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131223135/http://rfi.fr/actukm/articles/109/article_659.asp |date=2009-01-31 }} *[http://naksrukknhom.wordpress.com/category/%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%8F/ អ្នកស្រុកខ្ញុំ] *[http://blog.e-khmer.com/index.php?task=view&action=article&id=113551 Cambodia Blog]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://sereykh.blogspot.com/2009/08/blog-post_03.html News Blog] *[http://kom-nap.blogspot.com/2011/08/blog-post_41.html ទំព័រកំណាព្យ] *[http://mlc-binkin.blogspot.com/ Hello from Bin Keen] *[http://somnang2010.blogspot.com/2010/03/blog-post_23.html សំណាង២០១០] *[http://rathbunhorng7646.blogspot.com/p/blog-page_4704.html រត្នប៊ុនហុង] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202073451/http://rathbunhorng7646.blogspot.com/p/blog-page_4704.html |date=2012-02-02 }} *[https://web.archive.org/web/20170905051936/http://hoyveasna.blogspot.com/p/blog-page.html ហ៊ុយវាសនា] *[http://cambodiaexhibition.com/items/show/131 Cambodia Exhibition]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://khmerlyric.wordpress.com/2007/06/01/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%81%E1%9E%A0%E1%9F%8D%E2%80%8B%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%85%E2%80%8B%E1%9E%90%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9F%83%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9E%BB/ អត្ថបទចម្រៀងខ្មែរ] *[http://nuthleak.wordpress.com/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%87%E1%9E%80%E1%9E%9A%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B-%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6/ នុតលក្ខណ៍] *[http://sothakhmer.blogspot.com/2008/11/blog-post_8012.html Khmer Idol] *[http://panchapor.blogspot.com/2008_11_01_archive.html បញ្ចពណ៌] *[https://web.archive.org/web/20110416074737/http://thachpreicheakoeun.wordpress.com/category/%E1%9E%9C%E1%9E%B8%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%A2%E1%9E%BC-video/ ភិក្ខុ ថាច់ ប្រីជា គឿន (សុធម្មប្បញ្ញោ)] *[http://pichpov.blogspot.com/2008_11_01_archive.html Pich Pov] *[http://khmer4life.wordpress.com/?s=%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C+%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D Khmer 4Life] *[http://www.seadara.doodlekit.com/gallery Share 4 Khmer]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://mlc-nouenpouen.blogspot.com/2011/08/blog-post_6483.html រៀនដើម្បីខ្មែរ] </div> pkvxf38k6vsdl3mkgb3p3a7hgklgzj1 អង់រី បិកកឺរ៉ែល 0 17827 342757 285245 2026-11-08T06:59:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342757 wikitext text/x-wiki {| border=0 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |+<big>'''អង់រី បិកកឺរ៉ែល'''</big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<big>'''Henri Becquerel'''</big> |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 | [[ឯកសារ:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|225px|]] |- | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 |<small>អង់រី បិកកឺរ៉ែល<small> |- |- style="vertical-align:top;" | '''កើតនៅ''' | ថ្ងៃ​ទី ១៥ ធ្នូ ១៨៥២<br />ប៉ារីស, បារាំង |- |- style="vertical-align:top;" | '''មរណភាព''' | ថ្ងៃ​ទី ២៥ សីហា ១៩០៨<br />Le Croisic, បារាំង |- |- style="vertical-align:top;" | '''សញ្ជាតិ''' | បារាំង |- |- style="vertical-align:top;" | '''ស្នាដៃសំខាន់ៗ​''' | របក​គំហើញ​វិទ្យុសកម្ម |- |- style="vertical-align:top;" | '''រង្វាន់​''' | {{nowrap|[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យា]] (១៩០៣) |- | '''ហត្ថលេខា''' | [[ឯកសារ:Signature of Henri Becquerel.png|180px]] |- |} '''អង់ត័ន អង់រី បិកកឺរ៉ែល''' (១៥ ធ្នូ ១៨៥២ &ndash; ២៥ សីហា ១៩០៨) ជារូបវិទូជាតិបារាំង ដែលបានទទួល[[រង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យា]] ដោយបានរកឃើញ​[[វិទ្យុសកម្ម]] ជាមួយ [[ម៉ារី គុយរី]] និង [[ព្យែរ គុយរី]] នៅឆ្នាំ១៩០៣។ ==ជីវប្រវត្តិ== ===ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន=== បិកកឺរ៉ែល ចាប់កំណើត​នៅ[[ប៉ារីស]] ក្នុង​គ្រួសារ​អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ​មួយ (៤ជំនាន់​​បើ​គិត​ទាំង​កូនប្រុស​របស់គាត់ផ្ទាល់​ឈ្មោះ [[ហ្សង់ បិកកឺរ៉ែលl|ហ្សង់]]។ គាត់សិក្សា​ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ​នៅ​សាលាពហុបច្ចេកទេស (École Polytechnique) និង ផ្នែកវិស្វកម្ម​នៅ​សាលាជាតិផ្នែកស្ពាននិងថ្នល់ (École Nationale des Ponts et Chaussées)។ នៅឆ្នាំ​ ១៨៩០ គាត់បានរៀបការជាមួយ​នាង ល្វីសិ៍ ដេស៊ីរ៉េ ឡូរីយ៉ឺ (Louise Désirée Lorieux) ។ ===អាជីព=== ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩២, គាត់​បាន​ក្លាយ​ជា​អ្នក​ទី​បី​ក្នុង​ក្រុម​គ្រួសារ​ ដែល​បាន​កាន់កាប់​តំណែង​រូបវិទ្យា​ នៅ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​នៃ​សត្តវិទ្យាសាស្ត្រ ([[Musée National d'Histoire Naturelle]]) ។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩៤, គាត់​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​វិស្វករ​នៅ​ការិយាល័យ​ស្ពាន​ថ្នល់​។ ក្នុង​អំលុង​ពាក់​កណ្ដាលចុង​ក្រោយ​​នៃ​អាជីព​របស់​គាត់, បិកកឺរ៉ែល បាន​ស្នាក់​នៅ​គ្លិហ្វតុន នា​ជា​ទី​ក្រុង​ប្រ៊ិស្តុល (Clifton, Bristol) ដែល​ក្នុង​ពេល​នោះ គាត់​ស្រាវជ្រាវ​លើ​ពន្លឺ​ផូស្វរ (phosphorescence) នៃ​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម ដែល​ជា​របក​គំហើញ​មួយ​ដ៏​ល្បី​បំផុត​របស់​គាត់​។<br /> ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩៦ នៅ​ពេល​ដែល​កំពុង​តែ​ស្រាវជ្រាវ​ពី​ពន្លឺ​ផូស្វរ​នៃ​អំបិល​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម, បិកកឺរ៉ែល បាន​រក​ឃើញ​វិទ្យុសកម្ម​ដោយ​ចៃដន់។ ដោយ​ស្រាវជ្រាវ​លើ​កិច្ចការ​របស់​លោក វិល្ហេម ខន់រ៉ាដ រើនត៍ហ្គេន ([[Wilhelm Conrad Röntgen]]), បិកកឺរ៉ែល បាន​ខ្ចប់​សារធាតុ​ភ្លុយអរ​ (fluorescent) គឺ ប៉ូតាស្យូមអ៊ុយរ៉ានីល​ស៊ុលផាត (potassium uranyl sulfate), ទៅ​ក្នុង​បន្ទះ​ថតរូប (photographic plate) និង សំភារៈ​ខ្មៅ ដើម្បី​រៀប​ចំ​ការ​ពិសោធ​មួយ​ដែល​ត្រូវ​ការ​ពន្លឺ​ព្រះ​អាទិត្យ​ខ្លាំង​។ ប៉ុន្តែ​ មុន​នឹង​ការ​ពិសោធ​នោះ​បាន​ចាប់​ផ្ដើម, បិកកឺរ៉ែល បាន​រក​ឃើញ​ថា បន្ទះ​ថត​រូប​ នោះ បាន​ចាប់​យក​រូបភាព​រួច​ជា​ស្រេច​ទៅ​ហើយ ដោយ​វា​បង្ហាញ​ពី​រូបភាព​នៃ​សារធាតុ​ fluorescent នោះ​។ របក​គំហើញ​នេះ បាន​នាំ​ឱ្យ​ បិកកឺរ៉ែល ធ្វើ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​លើ​ការ​បញ្ចេញ​ពន្លឺ​នៃរំភាយនុយក្លេអ៊ែរ (nuclear radiation)។ គាត់​បាន​រៀបរាប់​វិធី​របស់​គាត់​ទៅ​កាន់​បណ្ឌិត្យសភា​វិទ្យាសាស្ត្រ​បារាំង​ ក្នុង​ថ្ងៃ​ទី ២៤ មករា ឆ្នាំ ១៨៩៦ ថា ៖ <blockquote>បើ​គេ​ខ្ចប់​បន្ទះ​ថត​រូប ជា​មួយ​អេមុលស្យុង​ប្រូម (bromide emulsion) ក្នុង​សន្លឹក​ក្រដាស​ខ្មៅ​ក្រាស់​ពីរ ដែល​យ៉ាង​ណា​ឱ្យ​បន្ទះ​នោះ​មិន​ស្រអាប់​នៅ​ពេល​ប៉ះ​នឹង​ពន្លឺ​ព្រះ​អាទិត្យ​នៅ​ពេល​ថ្ងៃ​។ គេ​ដាក់​នៅ​លើ​សន្លឹក​ក្រដាស នៅ​ផ្នែក​ខាង​ក្រៅ នូវ​បន្ទះ​សារធាតុ​ពន្លឺ​ផូស្វរ​មួយ ហើយ គេ​ដាក់​ទាំង​អស់​នេះ ឱ្យ​ប៉ះ​ពន្លឺ​ថ្ងៃ​រាប់​ម៉ោង​។ នៅ​ពេល​គេ​យក​បន្ទះ​ថត​រូប​នោះ​ទៅ​ផ្ដិត គេ​នឹង​ឃើញ​ថា ស្រមោល​នៃ​សារធាតុ​ពន្លឺ​ផូស្វរ​នោះ លេច​ចេញ​ជា​ពណ៌​ខ្មៅ​នៅ​លើ​ហ្វ៊ីល។ If one places between the phosphorescent substance and the paper a piece of money or a metal screen pierced with a cut-out design, one sees the image of these objects appear on the negative. … One must conclude from these experiments that the phosphorescent substance in question emits rays which pass through the opaque paper and reduces silver salts.<ref>{{cite journal|author=Henri Becquerel|title =Sur les radiations émises par phosphorescence|journal=Comptes Rendus |volume = 122| pages = 420–421|year=1896|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780/f422.chemindefer}}</ref><ref>''Comptes Rendus'' 122, 420 (1896), [http://web.lemoyne.edu/~giunta/becquerel.html translated by Carmen Giunta]. Accessed 10 September 2006.</ref></blockquote> ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩០៣ គាត់​ទទួល​បាន​រង្វាន់​ណូបែល​រូបវិទ្យា​រួម​គ្នា ជា​មួយ ព្យែរ គុយរី និង [[ម៉ារី គុយរី]] ចំពោះស្នាដៃ​របស់​គាត់​​ក្នុង​របក​គំហើញ​នៃ​វិទ្យុសកម្ម​។ ==ការ​ផ្ដល់​កិត្តិយស​ និង រង្វាន់== [[Image:Becquerel plate.jpg|thumb|right|រូបភាព​នៃ បន្ទះ​ចាប់រូបភាព​*របស់​បិកកឺរ៉ែល ដែល​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ស្រអាប់​ដោយ​សារ​ប៉ះ​នឹង​វិទ្យុសកម្ម​មក​ពី​អំបិល​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម ។ គេ​ឃើញ​ស្រមោល​ ដែក​រាង​​កាកបាទ​ម៉ាល់ត៍ (Maltese Cross)​ដែល​ដាក់​នៅ​ចន្លោះ​បន្ទះ​ចាប់​រូបភាព និង អំបិល​អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម យ៉ាង​ច្បាស់​។* បន្ទះ​ចាប់រូបភាព ជា​ធាតុ​នៃ​ម៉ាស៊ីន​ថត ដែល​ដើរ​តួ​ដូច​ជា​ហ្វ៊ីល ក្នុង​ម៉ាស៊ីន​ថត​ក្រោយ​ៗ​មក​ទៀត​ដែរ]] ។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩០៨, ឆ្នាំ​ដែល​គាត់​ទទួល​មរណភាព, បិកកឺរ៉ែល ត្រូវ​បាន​បោះឆ្នោត​ជា​លេខា​អចិន្ត្រៃយ៍​របស់​នៃ​បណ្ឌិតសភា​វិទ្យាសាស្ត្រ ([[Académie des Sciences]]) ។ គាត់​ស្លាប់​នៅ​អាយុ ៥៥ ឆ្នាំ នៅ​ទី​ក្រុង​ឡឺ​គ្រ័រស៊ិក ([[Le Croisic]]) ។ ឯកតា [[SI]] សម្រាប់​វិទ្យុសកម្ម ដែល​ហៅ​ថា បិកកឺរ៉ែល តាង​ដោយ Bq គឺ​ដាក់​តាម​ឈ្មោះ​របស់​គាត់​។ នៅ​លើ​ព្រះ​ចន្ទ​មាន​មាត់​ភ្នំភ្លើង​មួយ​ មាន​ឈ្មោះ​ថា បិកកឺរ៉ែល ហើយ​នៅ​លើ​ភព​ព្រះ​អង្គារ ក៏​មាន​មាត់នំភ្លើង​មួយ​មាន​ឈ្មោះ​ថា បិកកឺរ៉ែល​ ដែរ​ ។ ក្រៅ​ពី​ទទួល​បាន​រង្វាន់​ណូបែល ក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ គាត់ បាន​ទទួល​រង្វាន់​កិត្តិយស​នានា​ដូច​តទៅ​នេះ ៖ មេដាយ​រុំហ្វ៊័ដ៌ (*[[Rumford Medal]]) នៅ​ឆ្នាំ ១៩០០, មេដាយ​ហែល្មហុល្សិ៍ (*[[Helmholtz Medal]]) នៅ​ឆ្នាំ ១៩០១, មេដាយ​បារណារដ៍ (*[[Barnard Medal]]) នៅ​ឆ្នាំ ១៩០៥ ។ ==សូម​អាន​ផង​ដែរ== * [[Antoine César Becquerel]] (ជីតា​របស់​គាត់) * [[A. E. Becquerel]] (ឪពុក​របស់​គាត់​) * [[Jean Becquerel]] (កូន​ប្រុស​គាត់) ==ឯកសារ​យោង== {{reflist}} ==តំណ​ភ្ជាប់​ខាង​ក្រៅ== * [http://www.nobelprize.org/physics/laureates/1903/becquerel-bio.html អង់រី បិកកឺរ៉ែល - ប្រវត្តិរូប​] * [http://www1.bipm.org/en/si/history-si/radioactivity/becquerel.html ប្រវត្តិរូប​សង្ខេប បិកកឺរ៉ែល] និង ការ​ប្រើប្រាស់​ឈ្មោះ​របស់​គាត់​ជា​ឯកតា​រង្វាស់ក្នុង​ប្រព័ន្ធ [[SI]] * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Becquerel,+Henri Annotated bibliography for Henri Becquerel from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504171330/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FBecquerel%2C+Henri |date=2017-05-04 }} * [https://web.archive.org/web/20230306003755/http://whofound.net/henri-becquerel-si-derived-unit-of-radioactivity/ Henri Becquerel, SI-derived unit of radioactivity] {{Nobel Prize in Physics Laureates 1901-1925}} {{Scientists whose names are used as SI units}} {{Persondata |NAME=Becquerel, Antoine Henri |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION=[[France|French]] [[physicist]] |DATE OF BIRTH=15 December 1852 |PLACE OF BIRTH=[[Paris]], [[France]] |DATE OF DEATH=25 August 1908 |PLACE OF DEATH=[[Le Croisic]], [[Brittany]], [[France]] }} {{DEFAULTSORT:Becquerel, Antoine Henri}} d8d459wp7kyzf7vma3blgwhx8sk8y0g មាស មេត្រី 0 17892 342688 335825 2026-11-08T04:54:02Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342688 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''ហួយ មាស''' |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|ជីវប្រវត្តិសង្ខេប |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" | '''នាម​ពេញ''' |ហួយ​ មាស | |- style="vertical-align:top;" |'''រហស្សនាម''' |colspan="2"|មាស មេត្រី |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"|អ្នកផ្សាយវិទ្យុជាតិ ផ្នែបវប្បធម៌​ ល្ខោន និងចម្រៀង |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"|៦ មករា ឆ្នាំ ១៩៤៦ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុកកំណើត''' |colspan="2"|[[ឃុំស្វាយប៉ោ]] [[ស្រុកសង្កែ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|ខែត្របាត់ដំបង]] |- style="vertical-align:top;" |'''ស្វាមី''' |colspan="2"|១ អ៊ុំ សុផានុរក្ស ២ វណ្ណលី កេសរោ​ |- style="vertical-align:top;" |'''បុត្រ''' |colspan="2"| អ៊ំសោមាវតី វណ្ណលីដាលី និងវណ្ណលីដូដូ |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុក''' |colspan="2"|ហួយ យ៉ុត |- style="vertical-align:top;" |'''ម្តាយ''' |ប៊ុត ជិន | |- style="text-align:center;" ! style="background: #dd9805;" |រូបភាពផ្សេងៗ ! ! |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |} == ជីវប្រវត្តិសង្ខេបរបស់អ្នកស្រីហួយមាស (រហស្សនាម [[មាស មេត្រី]] )== ដោយ អ្នកស្រី [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C_%E1%9E%85%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D កែវ ច័ន្ទបូរណ៍] ខែតុលា២០០៩ == ប្រវត្តិកុមារភាព == មាស មេត្រី ជារហស្សនាម​និងជាគោរមងារ ប្រចាំវិទ្យុជាតិកម្ពុជា របស់អ្នកស្រី [http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=126137&gtop=5309 ហួយ មាស] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111115130919/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=126137&gtop=5309 |date=2011-11-15 }} ដែលបានទទួលនៅឆ្នាំ ១៩៦៩។ អ្នកស្រីហួយមាស មានកំណើតនៅថ្ងៃចន្ទ្រ ខែបុស្ស ឆ្នាំរកា ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៦ខែមករា១៩៤៦ ( អ្នកស្រីមានវ័យចាស់ជាង អ្នកស្រីរស់ សេរីសុទ្ធាចំនួន១០ខែ តែអ្នកស្រីបានប្រឡងជាប់ចូលរៀនអនុវិទ្យាល័យមុនអ្នកស្រីរស់ សេរីសុទ្ធាដល់ទៅពីរឆ្នាំ )នៅឃុំស្វាយប៉ោ ស្រុកសង្កែ ខេត្តបាត់ដំបង។​ ឪពុករបស់អ្នកស្រីឈ្មោះ ហួយយ៉ុត មុខរបរជាបុគ្គលិកស្ថានីយអយស្ម័យយានបាត់ដំបង និងម្តាយឈ្មោះ​ ប៊ុតជិន ជាមេផ្ទះ។ អ្នកស្រីហួយមាស​ជាកូនស្រីពៅនៃបណ្ដាកូនទាំងបី​។ បងប្រុសទីមួយឈ្មោះ ហួយ ស៊ីយឿន និងបងប្រុសទីពីរ ហួយ ស័យោ បច្ចុប្បន្នមុខរបរជាគ្រូបង្រៀននៅសាលាបឋមសិក្សា គោកបន្ទាយ ឃុំគោកបន្ទាយ ស្រុករលាប្អៀរ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។​ ចំណែកសាច់ញាតិដទៃទៀតបានធ្វើមរណកាលយូរទៅហើយ។ កាលនៅកុមារី អ្នកស្រីបានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សា សោហឺ ក្រុងបាត់ដំបង ហើយបានប្រឡងជាប់ចូលអនុវិទ្យាល័យនារី នេតយ៉ង់ នៅឆ្នាំ១៩៦០។​ អ្នកស្រីបានចូលរៀននៅទីនោះជំនាន់ជាមួយគ្នានឹងអ្នកស្រីប៉ែនរ៉នដែរ ប៉ុន្តែជំនាន់ក្រោយលោកអ៊ឹម សុងសឺម ចំនួនមួយឆ្នាំ។ អ្នកស្រីហួយមាសបានសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យចំនួនបួនឆ្នាំ។ លុះប្រឡងឌីប្លូមធ្លាក់នៅឆ្នាំ១៩៦៥ ក៏សម្រេចចិត្តឈប់រៀន ដើម្បីប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិតវិញ។ តាមរយៈប្រវត្តិក្រុមគ្រួសារលោកហួយយ៉ុត ពុំដែលមាននរណាម្នាក់មាននិស្ស័យខាងសិល្បៈ ចម្រៀងតូរ្យតន្រ្តីឡើយ។​ ស្រាប់តែ កុមារីហួយមាសបែរជាមាននិស្ស័យខុសពីគេស្រឡះតែម្តង។​ កាលនៅតូច យុវតីហួយមាសចូលចិត្តសូត្រធម៌ សូត្រកំណាព្យ ចួនស្ម័គ្រចិត្តឡើងកាន់ឧគ្ឃោសនស័ព្ទសូត្រកំណាព្យក្នុងពិធីបុណ្យផ្សេងៗ​នៅក្នុងសាលា។ ចួនកាលទៀត យុវតីកាន់សៀវភៅធម៌ សៀវភៅរឿងព្រេងខ្មែរ ស្រីហិតោបទេសជាដើម យកមកអានក្នុងពេលបុណ្យ ជូនចាស់ៗ ដែលមិនចេះអក្សរស្តាប់។ កុមារីជាក្មេងឧស្សាហ៍ ហើយមានចិត្តណាស់ ភាគច្រើនៗមកស្ម័គ្រចិត្តសុំខ្លួនសូត្រកំណាព្យឬអានសៀវភៅធម៌ជូនចាស់ៗស្តាប់ ដោយមិនបាច់មានគេមកស្ដីឬហៅប្រើឡើយ។​ កាលនោះ កុមារីហួយមាស​បានទទួលរហស្សនាម​ថា រាជធិតាវោហារមាស។ កាលជំនាន់នោះ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំ ដែលជាសាស្រាចារ្យ នៅវិទ្យាល័យ អ៊ាបឃុតនេតយ៉ង់ (វិទ្យាល័យអ៊ាបឃុត ជាសាលាយុវជន និង វិទ្យាល័យនេតយ៉ង់ ជាវិទ្យាល័យនារី សង់ទល់មុខគ្នា ម្ខាងផ្លូវម្នាក់) មានបើកថ្នាក់រៀន នៅផ្ទះរបស់លោកផ្ទាល់​ នៅពេលល្ងាច ក្រោយម៉ោងសាលា និងថ្ងៃឈប់សម្រាកជាចំហ សម្រាប់សិស្សអនុវិទ្យាល័យ មកចូលរៀន ដោយបង់កម្រៃសាលា​​។ ចំពោះសិស្សក្រីក្រ រស់នៅតាមវត្តវ៉ា ឬមកពីស្រុកស្រែចម្ការក្រៅក្រុង អាចចូលរៀនបន្ថែមវិជ្ជាជាមួយលោកបានដោយមិនបាច់បង់ប្រាក់ឡើយ។ កាលនោះ​ សិស្សដែលមករៀនមានច្រើនថ្នាក់ច្រើនកម្រិតវិជ្ជាផ្សេងគ្នាចែកគ្នាតាមថ្ងៃក្នុងមួយខែមានសិស្សពី៣០០ទៅ៤០០នាក់ដែលមករៀន ទៀងទាត់។ សិស្សជំនិតរបស់លោកឪពុកខ្ញុំ គឺជាសិស្សមួយក្រុម ដែលមានគំនិតចាស់ទុំជាងគេ​​ (មានរួមបពា្ចូលទាំង អ្នកស្រីហួយមាស អ្នកស្រីប៉ែនរ៉ន​ និងលោកអ៊ឹម សុងសឺម)ដែលមករៀន ថ្នាក់ភាសាបារាំងផង ថ្នាក់គណិតសាស្រ្តផង ដើម្បីត្រៀមប្រឡងឌីប្លូម។ មានឧិកាសខ្លះ ខ្ញុំឃើញលោកឪពុករបស់ខ្ញុំ នាំសិស្សទាំងនោះ ហាត់ច្រៀងចម្រៀងខ្មែរ​​ ដោយមានលោក ជាអ្នកផ្ទាត់ម៉ង់ដូលីន។ ចួនកាល លោកទះស្គរដៃជាចង្វាក់ឱ្យសិស្សច្រៀងតាម។ មានពេលខ្លះ លោកនាំសិស្សសិក្សា ខាងវិន័យសុជីវធម៌ខ្មែរ។ បណ្ដាសិស្សថ្នាក់ពិសេសនោះ មានតែយុវតីហួយមាសទេ ដែលអណ្តែតលេចធ្លោជាងគេ ខាងកាន់វិន័យខ្ជាប់ខ្ជួន​ មានសណ្តាប់ធ្នាប់ល្អ ថែមទាំងមានថ្វីមាត់ ខាងសូត្រធម៌ និង​សូត្រកំណាព្យ យ៉ាងស្ទាត់ទៀតផង។ == ដើមហេតុនៃការចូលប្រឡូកវិស័យបទចម្រៀង == នៅដើមឆ្នាំ១៩៦៥​ ពេលអ្នកស្រីរៀននៅឆ្នាំទីបួនក្នុងអនុវិទ្យាល័យដែលជាថ្នាក់ត្រៀមប្រឡងឌីប្លូម លោកឪពុករបស់ខ្ញុំត្រូវគេអញ្ជើញ ឱ្យទៅចូលរួមជាគណៈកម្មការវេទិការៀបចំពិធីបុណ្យសមាជជាតិនៅវាលមេរុបាត់ដំបង។ ពេលនោះ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំ បានស្នើសុំយកយុវតីហួយមាសទៅជួយកិច្ចការរបស់លោកនៅលើវេទិកាបុណ្យ ដ្បិតលោកធ្លាប់ស្គាល់នូវទឹកដមសម្ដីនិងទេពកោសល្យ ខាងសូត្រធម៌និងកំណាព្យរបស់យុវតី។ ក្នុងពេលប្រារព្ធពិធីបុណ្យជាតិទាំងបីថ្ងៃនោះ ទឹកដមសំនៀងនិងទេពកោសល្យ របស់យុវតី ហួយមាស​បានកន្រ្តាក់អារម្មណ៍ទស្សនិកជនទាំងឡាយនៃខេត្តបាត់ដំបងឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលក្រៃលែង។ ពេលនោះ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំបាន នាំយុវតីទៅចុះឈ្មោះចូលប្រកួតផែ្នកចម្រៀងសម័យ ដើម្បីបង្ហាញនូវទេពកោសល្យពិសេសថ្មីមួយ បន្ថែមទៀតផង។ កាលនោះ យុវតី យើងត្រេកអរណាស់បានឡើងច្រៀងបទ រាត្រីសូម៉ា ជាបទចម្រៀង របស់អ្នកស្រីម៉ៅ សារ៉េត។ នៅខាងដើមនៃបទចម្រៀងនោះ យុវតី បានប្រើទឹកដមសំនៀង អត្ថាធិប្បាយតាមនឹកឃើញភ្លាមៗ ដោយពោលបញ្ចូលសាច់រឿង មុនបន្តិចសិនទើបចាប់ចូលដល់ត្រង់ច្រៀង សំឡេងសូឡូម្នាក់ឯង​បន្តិចទៀត ទើបសាច់ភ្លេងរោទិ៍នាំអ្នកច្រៀង ចូលបន្តតាមក្រោយ ជាបទចម្រៀងតែម្តង។ ទេពកោសល្យនេះបាន កែប្រែទឹកដមបទចំរៀងដើមរបស់អ្នកស្រីម៉ៅសារ៉េតឱ្យរឹតតែពិរោះ មានអត្ថន័យ ខ្លឹមសារខ្លាំងថែមទៀតរកអ្វីប្រៀបពុំបាន​រហូតដល់បាន ជាប់ជ័យលាភីលេខមួយប្រចាំខេត្ត។ ថ្វីបើកាលណោះ ខ្ញុំនៅក្មេងបន្តិចក៏ដោយ ក៏ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ព្រឺសម្បុរ ដោយក្តីរំភើបសប្បាយ ចម្លែក ណាស់ ពេលខ្ញុំបានស្តាប់សំនៀងរបស់យុវតីហួយមាស ដែលកំពុងប្រឡងប្រកួត នៅពេលនោះ។ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំរំភើបចិត្តជាងគេ ដ្បិតលោកបានឃើញសិស្សរបស់លោក បានទទួលជោគជ័យយ៉ាងត្រចះត្រចង់។ ចំណែក លោកឪពុកអ្នកម្តាយរបស់យុវតីហួយមាស វិញមានមោទកភាពចំពោះរូបកូនស្រី រហូតនិយាយលេងរួច។ នៅឆ្នាំដដែល ពេលយុវតីហួយមាស ប្រឡងឌីប្លូមវគ្គទីមួយធ្លាក់ យុវតីខកចិត្តជាខ្លាំង លែងមានកម្លាំងចិត្ត ចង់ចូលប្រឡងលើកទីពីរ។ កាលនោះ លោកអ៊ឹមសុងសឺម ដែលជាសិស្សច្បង ក៏បានប្រឡងជាប់ធ្វើគ្រូបង្រៀន តែលោកមិនបានចូលធ្វើការ ខាងផ្នែកនេះទេ បែរជា បន្តការងារខាងតន្រ្តីយោធា ក្រសួងឃោសនាការនោះទៅវិញ​ ដ្បិតលោកធ្លាប់បានចូលរួមការងារ នៅទីនោះ តាំងពីនៅរៀនមកម៉្លេះ ម្ល៉ោះ ហើយពុំដាច់អាល័យពីកន្លែងនោះ។ លុះបានដំណឹងថា​ សិស្សប្អូនហួយមាសបាក់ទឹកចិត្ត កើតទុក្ខគេចមុខ មិនជួបនរណា ក៏ចេញទៅ តាមរកនាងឱ្យមកបង្ហាញទេពកោសល្យរបស់នាង តាមរយៈក្រុមតន្រ្តីខេត្ត ដែលចេញផ្សាយស្នាដៃរៀងរាល់សប្តាហ៍ ដើម្បីលើកស្ទួយ កម្លាំងចិត្តនាង។ អាស្រ័យប្រការនោះហើយ ដែលនាំឱ្យយុវតីមានឧិកាសបានបញ្ចេញទេពកោសល្យ របស់ខ្លួន ផ្នែកសំនៀងវោហារ តាមនិស្ស័យសម្បទា​ដែលនាងពេញចិត្តបំផុត​ តាំងពីកុមារភាព​រហូតដល់បានល្បីឈ្មោះពេញខេត្តទាំងមូលក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លី។ នៅឆ្នាំដដែល ពេលលោកអ៊ឹមសុងសឺមត្រូវផ្លាស់ទៅនៅភ្នំពេញ​ ដើម្បីបណ្តុះអាជីពជាតារាចម្រៀងប្រចាំប្រទេស លោកក៏បានស្វែងរកផ្លូវ ណែនាំសិស្សប្អូនរបស់លោកទៅសិល្បកររៀមច្បងផ្នែកតូរ្យតន្រ្តីនិងវិទ្យុជាតិនៅភ្នំពេញដើម្បីជួយឱ្យពួកគេអាចបន្តការរីកដុះដាលនៅ ភ្នំពេញ ដូចលោកដែរ (នៅក្នុងនោះ មានសិស្សប្អូនហួយមាស ប៉ែនរ៉ន និងរស់ សេរីសុទ្ធា​ ដែលចេញទៅភ្នំពេញបន្តបន្ទាប់ក្នុងឆ្នាំតែ មួយ)។​ ដោយសារទេពកោសល្យឯក គ្មាននរណាធ្វើដូច ពិសេសផ្នែកអត្ថាធិប្បាយ និងផ្នែកចម្រៀងមនោសញ្ចេតនា យុវនារីហួយមាស ក៏បានទទួលការកត់សម្គាល់ពីអ្នកនិពន្ធរៀមច្បង ម៉ាឡៅពី ឱ្យមកសាងថ្នាលជីវិតថ្មីនៅភ្នំពេញនៅឆ្នាំ១៩៦៥​​។ == ប្រវត្តិដំបូងនៃជីវិតជាអ្នកផ្សាយវិទ្យុជាតិនិងជាអ្នកចម្រៀង== ពេលយុវតីហួយមាស​បានមកដល់ភ្នំពេញដំបូងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ យុវតីយើងបានចូលបម្រើការក្នុងវិទ្យុជាតិជាមួយលោកម៉ា ឡៅពី​ លោកពៅ យូឡេង ដោយមានចេញសម្តែងជាអ្នកអត្ថាធិប្បាយ កម្មវីធីចម្រៀងសម័យ កម្មវិធីល្ខោននិយាយ​ កម្មវិធីវប្បធម៌ជាដើម។ នៅពេលនោះ​ យុវតីបានដើរតួ បញ្ចូលសំឡេងជាមួយលោកមាសគក លោកឃុនប៉ុល អ្នកស្រីយក់ កែម​​ ក្នុងល្ខោននិយាយតាមវិទ្យុ រៀងរាល់ចុងសប្តាហ៍។ ចំណែកខាងចម្រៀង​និងតន្រ្តីសម័យវិញ​ ដំបូងឡើយយុវតីយើង ច្រើនច្រៀងបទទោលតែប៉ុណ្ណោះ ហើយប្រសិនបើច្រៀងចម្រៀងឆ្លើយឆ្លងវិញ​ យុវតីច្រើនតែជ្រើសដៃគូជាមួយលោកអ៊ឹម សុងសឺម ដែលជាសិស្សច្បងរបស់ខ្លួន​ មិនសូវឃើញច្រៀងជាមួយនរណាទៀតឡើយ។​​ ធិតាយើង ប្រកាន់វិន័យខ្ជាប់ខ្ជួនណាស់ មិនសូវច្រៀងឆ្លើយឆ្លងជាមួយបុរសណាទេ រហូតដល់ពេលយុវតីរៀបការមានកូនហើយ ទើបមានចាប់ដៃគូចម្រៀងផ្សេងៗទៀតក្រៅពីលោកអ៊ឹម សុងសឺម។ នោះក៏ដោយសារ យុវតីយើងនៅលីវមានសោភណស្រស់ស្អាត មានការចេះដឹងក៏សមរម្យ​ ​មានសម្ដីសសំដៅនិងមាយាទថ្លៃថ្នូរ ម៉្លោះហើយមាណវី តែងតែបានទទួលនូវការចោមរោម ពីកម្លោះទីក្រុង មិនថាវណ្ណៈណា វ័យណាឡើយ។​ ដូច្នេះ ប្រសិនបើយុវតីមិនប្រយ័ត្នប្រយែងមាយាទ​ របស់ខ្លួនទេ នោះនាងអាចក្លាយជាចំណីរបស់ខ្លាទីក្រុងឥតអំពើពុំខាន។ == ប្រវត្តិគ្រួសារពេលរក្សាអាជីព== ប៉ុន្មានខែ បន្ទាប់ពីយុវនារីហួយមាស បានមកដល់ភ្នំពេញ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ ​លោកអ៊ុំសុផានុរក្ស (ឈ្មោះហៅក្រៅ យែល) ដែលជាកម្លោះ វាយស្គរដៃឯក មួយរូប នៅអគ្គនាយកដ្ឋានវិទ្យុជាតិប្រចាំភ្នំពេញបានចូលស្តីដណ្តឹងនាង ហើយបានរៀបការតាមប្រពៃណី ដោយមានឪពុកម្តាយ ទាំង សងខាងចងដៃ យ៉ាងពេញចិត្តពេញថ្លើម។ អាពាហ៍ពិពាហ៍នេះបាននាំមក នូវចំណងដៃដ៏ថ្លៃថ្លាមួយ រវាងអ្នកទាំងពីរគឺកូនស្រីដ៏​ស្រស់ ស្អាតឈ្មោះ អ៊ុំសោមាវតី។ ប៉ុន្តែចៃដន្យ ជីវិតអាពាហ៍ពិពាហ៍ រវាងគេទាំងពីរ មិនទាន់មានអាយុ គ្រប់បីឆ្នាំផង គេក៏ចែកផ្លូវគ្នាដើរ ដោយ ប្រការគំនិតមាយាទ ចូលគ្នាមិនចុះ។ កាលនោះ មុននឹងលែងលះគ្នា អ្នកស្រីហួយមាស​ បានមកលេងស្រុកកំណើត ហើយបានមកជួប នឹងលោកឪពុកអ្នកម្តាយរបស់ខ្ញុំ ហើយយំជម្រាបលោកថា អ្នកស្រីមានអារម្មណ៍ មិនសប្បាយចិត្ត នឹងជីវិតអាពាហ៍ពិពាហ៍ ​ដ្បិតស្វាមី ចូលចិត្តទទួលទានស្រាស្រវឹងជាមួយមិត្តភក្រ្ត ខូចមាយាទ​​ ចួនកាលរហូតដល់វាយស្គរខុសចង្វាក់​ ខានសម្តែង ព្រោះតែស្រវឹងខ្លាំងពេក ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យ គ្រួសាររបស់អ្នកស្រីត្រូវបាក់មុខបាក់មាត់​ ស្រកស្រុតកេរ្តិ៍ឈ្មោះ ដោយសារស្វាមីមិនរក្សាមាយាទឱ្យថ្លៃថ្នូរសមរម្យ។ ម៉្យាងទៀត លោកសុផានុរក្ស ចេះតែវាយស្គរ មួយមុខប៉ុណ្ណោះ តែមិនចេះច្រៀងទេ។​ កាលបើខានឡើងឆាកសម្តែង លោកសុផានុរក្ស ក៏បាត់បង់ប្រាក់កម្រៃដែរជាហេតុធ្វើឱ្យអ្នកស្រីហួយមាស មានការតានតឹងក្នុងចិត្ត ដ្បិតគ្រួសារអ្នកស្រីបែរជាត្រូវរស់នៅពឹងលើប្រាក់ បៀវត្សរ៍របស់ស្រ្តីជាភរិយាទៅវិញ។ បន្ថែមពីលើនោះ អ្នកស្រីបានស្រដីថា​អ្នកស្រីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តនឹងម្តាយក្មេក ដែលចេះតែមកជំរិតទារប្រាក់រកទិញឡានថ្មីជិះ ព្រោះចង់ មានមុខមាត់នឹងគេ មិនចង់ឱ្យគេមើលងាយថា មានកូនប្រសាជាតារាល្បីឈ្មោះ ប្រចាំនគរហើយ ម្តេចក៏នៅតែក្រដដែល។ ចួនកាល លោកបានខ្សឹបបោះសម្ដីឱ្យអ្នកស្រីញយៗថា ធ្វើការច្រើនមុខល្បីល្បាញស្ទើរស្លាប់ តើលួចលុយយកទៅលាក់ទុក នៅឯណាអស់? ការណ៍ពិត​ អ្នកស្រីមិនសម្បូរប្រាក់កាស ដូចគេគិតស្មាននោះទេ ដ្បិតអ្នកស្រីជាមនុស្សមានសន្តានចិត្ត។ មានកិច្ចការច្រើនណាស់ ដែលអ្នកស្រីពេញចិត្តនឹងជួយធ្វើ តែពុំសូវទារប្រាក់កម្រៃតបមកវិញទេ គឺជួយធ្វើដោយចិត្តសទ្ធាសប្បុរស របស់អ្នកស្រី តាំងពីកំណើត តែប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ សាច់ថ្លៃរបស់អ្នកស្រី មិនយល់ទេ ចេះតែគិតថា​ អ្នកស្រីរវល់ច្រើន គឺច្បាស់ជាបានប្រាក់ច្រើន។​ ម៉្យាងទៀត អ្នកស្រី ហួយមាស មានប្រសាសន៍ថា អ្នកម្តាយក្មេក​លោកគិតសង្ស័យ ច្រឡំស្មានថា​ អ្នកស្រីហួយមាស លួចសន្សំប្រាក់ ទុកឱ្យឪពុកម្តាយរបស់ អ្នកស្រី ទើបលោកចេះតែមានពាក្យបោះសម្ដីដាក់នាងមិនសូវលស់ពេល។ លុះអ្នកស្រីវិលត្រឡប់ មកដល់ភ្នំពេញវិញ ស្រាប់តែមានទំនាស់សម្ដីនឹងស្វាមីក្នុងរឿងដដែល គឺរឿងសង្ស័យថា អ្នកស្រីលួចលាក់លុយ ផ្ញើនឹងឪពុកម្តាយរបស់អ្នកស្រី ពុំឱ្យស្វាមីដឹង។ ជម្លោះនេះបានក្លាយទៅជាហិង្សា រហូតដល់អ្នកស្រីហួយមាស ភ័យញ័ររន្ធត់ រត់គេចខ្លួន ចេញពីផ្ទះទាំងយប់ រកសុវត្ថិភាពយ៉ាងទាន់ហន់បំផុត ដ្បិតខ្លាចត្រូវឈឺគ្រាំខ្លួន ដូចអ្នកស្រីរស់ សេរីសុទ្ធា និងលោកសុសម៉ាត់​ ដែលធ្លាប់ កើតមានជាគំរូរួចមកហើយ។ លុះថ្ងៃស្អែកឡើង អ្នកស្រីបានវិលមកផ្ទះ ដើម្បីមកទទួលយកកូន ស្រាប់តែត្រូវគេជេរស្តី អ្នកស្រី លត់ក្រាប សំពះសូមទោស ចំពោះការដែលអ្នកស្រីរត់ចេញពីផ្ទះ ទាំងយប់ចោលកូននឹងប្តី។ កាលបើអ្នកស្រី មិនអាចធ្វើតាមសម្ដី របស់លោកបាន លោកសុផានុរក្សបានជេរស្តី បណេ្តញអ្នកស្រីចេញ សាជាថ្មីម្តងទៀត មិនឱ្យជួបកូនស្រី របស់អ្នកស្រីឡើយ លុះណាតែអ្នកស្រី ព្រម ទទួលកំហុសសិន។ អ្នកស្រីហួយមាស នឹកហួសចិត្តនឹងស្វាមី ដែលមិនព្រមក្រឡេកមើល កំហុសរបស់ខ្លួន ហើយកែប្រែទេ បែរជាទម្លាក់ ទោសកំហុស មកលើអ្នកស្រីទាំងស្រុង ទៅវិញ។ ទីបំផុត អ្នកស្រីក៏បោះជំហាន ចាកចេញទៅ ទាំងទឹកភ្នែក ដោយក្តីអាល័យ ចំពោះបុត្រី តូចក្រូចឆ្មារ មិនទាន់ដឹងក្តីនៅឡើយ។ ការណ៍ពិតទៅ លោកសុផានុរក្ស នៅមានចិត្តស្រឡាញ់ភរិយានៅឡើយ គ្រាន់តែលោកប្រកាន់ឫកឆ្មើងកន្រ្ទើង ជាបុរស មិនព្រមទទួល ស្គាល់ ចំណុចខ្សោយរបស់ខ្លួន ហើយកែប្រែឱ្យល្អជាមកវិញ។ ម្យ៉ាងលោកសង្ឃឹមថា បើលោកនៅឃុំគ្រងកូនស្រីតូច សោមាវតីបាន នោះ ប្រហែលជានៅទាក់ទាញឱ្យភរិយាទន់ចិត្តព្រមចុះចាញ់លោក ហើយវិលត្រឡប់មកសុំទោសលោក ដើម្បីសុំជានា រស់នៅជាមួយគ្នាដូច ដើមវិញ។ ប៉ុន្តែ ការណ៍ពិតខុសស្រឡះពីលោកគិតស្មានទុក។ ម៉្លោះហើយ លោកសុផានុរក្ស ក៏កាន់តែមានចិត្តក្តៅក្រហាយឡើងៗ ពិសេសនៅពេលណាដែលឃើញ បុរសដទៃ សម្តែងភាពគោរពស្និទ្ធស្នាល នឹងអ្នកស្រីហួយមាស ដែលធ្វើមិនដឹងមិនឭ ចំពោះចិត្ត ស្រឡាញ់ និងចិត្តប្រច័ណ្ឌរបស់លោកចំពោះនាង។​ កាលបើអ្នកស្រីជាភរិយា មិនវិលត្រឡប់មកផ្ទះវិញ ដូចបំណង លោកសុផានុរក្ស ពុំ អាចទទួលនាទីជាមាតា ថែរក្សាកូនស្រីបន្តទៅទៀតបាន ក៏នាំនាងយកទៅផ្ញើ នឹងឪពុកម្តាយរបស់លោកឱ្យជាអ្នកថែទាំនាងជំនួសទៅ។ នៅអំឡុងនោះឯង​​យើងឃើញគូស្រករ ទាំងសងខាង បាននិពន្ធចំរៀង ច្រៀងឌឺដងឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក រហូតដល់ទាំងសងខាងមានគូថ្មី រៀងៗខ្លួន ទើបកំហឹងនោះ ស្រាកស្រាន្តទៅវិញ។​​ បើនិយាយឱ្យពិតទៅ អ្នកស្រីហួយមាស មានការសិក្សា និងការអប់រំគំនិតមាយាទខ្ពស់ ជាង លោកអ៊ុំសុផានុរក្សច្រើនណាស់ ដែលហេតុនាំបណ្តាលឱ្យលោកសុផានុរក្សគិតថា អ្នកស្រីហួយមាស វាយឫកឆ្មើងឆ្មៃ មានការ ប្រកាន់ ចំពោះប្តីច្រើន នៅពេលប្តីមានកំហុស ដោយសម្ដីឬកិរិយាម្តងៗ គឺភរិយាមិនសូវលើកលស់ អធ្យាស្រ័យឱ្យលោកឡើយ។ ទីបំផុត គេទាំងពីរក៏ផ្តាច់ចំណងនិស្ស័យពីគ្នាដោយឥតស្តាយស្រណោះនៅចុងឆ្នាំ១៩៦៨។ កាលនោះកុមារីសោមាវតី ទើបតែមានវ័យប្រមាណ ពីរខួបប៉ុណ្ណោះ។ នៅរវាងដើមឆ្នាំ១៩៦៩ ក្នុងឧិកាសដែល អ្នកស្រី រស់ សេរីសុទ្ធា បានទទួលគោរមងារពីព្រះមហាក្សត្រខ្មែរថា រាជនីសំនៀងមាស ប្រចាំ កម្ពុជា អ្នកស្រីហួយមាស របស់យើង ក៏បានទទួលគោរមងារដ៏ថ្លៃថ្លាមួយថា តារាសំនៀង [[មាស មេត្រី]] ប្រចាំវិទ្យុជាតិកម្ពុជា។ នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនេះ អ្នកស្រីហួយមាស បានទទួលចំណងមេត្រីភាពពីលោកវណ្ណលី កេសរោ​ ដែលជានាយប៉ូលីស មានឋានន្តរស័ក្តិ ឧត្តមមួយរូប ដែលធ្លាប់លួចពេញចិត្តនឹងអ្នកស្រី តាំងពីយូរមកហើយ ហើយដែលតាមជួយជ្រោមជ្រែង លើកទឹកចិត្តអ្នកស្រីរហូតមក។ អ្នកទាំងពីរបានចាប់ដៃគ្នាជាគូជីវិតរស់នៅយ៉ាងសុខក្សេមក្សាន្ត មានសុភមង្គលជាមួយគ្នា​ ដោយបរិបូណ៌គ្មានភាពរកាំរកូសសៅហ្មង ដូចគ្រាមុនទៀតឡើយ។ ថ្វីបើយ៉ាងនេះក៏ដោយ​ ក៏លោកសុផានុរក្ស នៅមិនព្រមព្រលែង អតីតភរិយាពីក្នុងបេះដូង​របស់លោកទេ។ លោកនៅតែតាមច្រៀងដាក់ផ្លែដាក់ផ្កាអ្នកស្រីហួយមាស ម៉្យាងដោយលោក នៅអាល័យ អតីតភរិយាចង់ជានានឹងគ្នាវិញ។ ប៉ុន្តែអ្នកស្រី ហួយមាស បានសម្រេចចិត្តដាច់អហង្ការមិនត្រឡប់ក្រោយ ទៅឱ្យគេដៀលត្មះ ជេរស្តីដូចសត្វ ក្នុងជីវិតពិត ក្រៅឆាកវេទិកា ឬតាមការ ផ្សាយចម្រៀងតាមវិទ្យុជេរជាសាធារណៈ ទៀតហើយ ហើយអ្នកស្រីក៏សម្រេចចិត្តបែរខ្នង ឈប់ច្រៀងតបត និងលោកសុផានុរក្ស តទៅ ទៀតដែរ ទុកឱ្យលោក ច្រៀងឌឺដងអ្នកស្រី រហូតរសាយចិត្ត ហើយក៏ឈប់ច្រៀងខ្លួនឯងទៅ ដោយគ្មាននរណា​សម្លុតគម្រាម ឬសំណូមពរ ឱ្យឈប់ឡើយ។ ក្រោយមក លោកសុផានុរក្ស ក៏បានរៀបការភរិយាថ្មី រួចក៏បិទវាំងននសាវតារពីអ្នកស្រីហួយមាសរហូតរៀងមក។ រីឯចំណងមេត្រីរវាងលោកកេសរោ និងអ្នកស្រីហួយមាស បានផ្តល់នូវកូនប្រុសពីររូប​ ឈ្មោះ វណ្ណលី ដាលី និងវណ្ណលី ដូដូ ដែលសព្វថ្ងៃ កំពុងរស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។​ ដោយសារកិច្ចការមមាញឹកទាំងស្វាមីនិងភរិយា អ្នកស្រីហួយមាស ក៏បានជួលមេដោះ ឱ្យជួយថែរក្សាកូន នៅពេលអ្នកស្រីចេញទៅបំពេញការងារ។ នៅពេលនោះឯង​ ទើបយើងចាប់ឃើញ អ្នកស្រីហួយមាសចាប់ផ្ដើមច្រៀងចម្រៀងឆ្លើយឆ្លង ជាមួយដៃគូចម្រៀងបុរសច្រើនជាងមុន។ នោះក៏ព្រោះលោកកេសរោ មានការជឿជាក់ទៅលើភរិយា ថាជាមនុស្សថ្លៃថ្នូរម្នាក់នៅក្នុងសង្គម​ ពិតជាមិនប្រព្រឹត្តអ្វីនាំឱ្យអាប់ឱនកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់អ្នកស្រី ឬរបស់លោកជាស្វាមីឡើយ។ នៅពេលនោះដែរ យើងក៏បានឃើញ អ្នកស្រី ហួយមាស មានការងារទទួលខុសត្រូវ មមាញឹកជាងមុន កាន់តែច្រើនឡើងៗជាលំដាប់។ == ទឹកដមនៃទេពកោសល្យសម្លេងមាស == ក្រៅពីបំរើការងារ នៅក្រសួងឃោសនាការ ជាអ្នកចម្រៀងផង​ ជាពិធីករផង អ្នកស្រីក៏បានច្រៀងចម្រៀង ផលិតជាថាស​ ឬជាកាែសត ជាមួយក្រុមហ៊ុនឯកជន ជាច្រើន ដូចជា ក្រុមហ៊ុនហេងហេង សញ្ញាចន្ទ័ឆាយា ក្រុមហ៊ុនវ៉ោយហូរ ហាស់សាឡន ពៅស៊ីផូ ពស់មាស ប៉ៃលិន គង្គប៊ុនឈឿន ស៊ិនស៊ីសាមុត មែរប៊ុន​ ឯលប៊ុណ្ណា ក្រុមហ៊ុនកាសែតខ្មែរអាកាសចរណ៍ ។ល។ ទាំងអស់នេះ ជាឈ្មោះក្រុមហ៊ុន ផលិតកាសែតចម្រៀង មិនមែនសមាជិកអ្នកចំរៀង ឬអ្នកនិពន្ធបទភ្លេងទេ។ អ្នកស្រីហួយមាស បានប្រជែងកិត្តិនាម ក្នុងទីផ្សារ ប្រដំប្រសង នឹងអ្នកស្រីប៉ែនរ៉នដែរ​ បន្ទាប់ពីរាជនីសម្លេងមាស រស់សិរីសុទ្ធា។ ដោយសារអ្នកទាំងបី ប៉ែនរ៉ន ហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា មានវ៍យប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ធ្លាប់រៀនអនុវិទ្យាល័យតែមួយ ជាមួយគ្នា ហើយជាអ្នកស្រុកបាត់ដំបង ដូចគ្នាទៀត ទើបអ្នកចម្រៀងទាំងបីរូបនេះ មានចំណងមិត្តភាព ស៊ីខ្សែគ្នាណាស់។ ទាំងនៅក្នុងវិទ្យុជាតិ​​​ ទាំងនៅក្នុងពាណិជ្ជកម្ម ផលិតកាសែតចម្រៀងនៅទីផ្សារ យើងឧស្សាហ៍ឃើញ អ្នកទាំងបីច្រៀងបទចំរៀង រួមគ្នាជាច្រើនបទ រាប់មិនអស់ ជួនច្រៀងតែបីនាក់សុទ្ធ ជួនកាលទៀត ក៏ច្រៀងឆ្លើយឆ្លង នឹងលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងតារាចម្រៀងបុរសដទៃទៀត ដូចជាលោកអ៊ឹងណារី អ៊ិនយេង មាសសាម៉ន។ល។ ស្ទើរតែគ្រប់ក្រុមហ៊ុនផលិតចម្រៀង​ ទាំងឡាយនោះ។ កាលនោះ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំ មានមោទនភាព ចំពោះសិស្សរបស់លោកណាស់ ក៏ប្រមូលទិញ នូវគ្រប់កាសែតចម្រៀង ដែលចេញផ្សាយក្នុងទីផ្សារ មកស្តាប់ផង យកមកបង្ហាញសិស្សជំនាន់ក្រោយផង ដើម្បីអោយបានឃើញ ស្នាដៃប្រសើរៗ ទាំងឡាយនោះ ហើយអោយខំដុសខាត់ ទេពកោសល្យរបស់ខ្លួន ក្រែងលោបានល្បីល្បាញ ដូច្នោះនឹងគេដែរ។ គ្រានោះ ផ្ទះរបស់ខ្ញុំ មានសភាពអ៊ូអរ ជានិច្ច មិនថាថ្ងៃណា ជាថ្ងៃណាទេ។ ស្នូរភ្លេងរណ្តំក្នុងធុងបាស​ លាយឡំនឹងស្គរ ចាប៉ី និងឧបករណ៍ភ្លេង ដែលលោកឪពុករបស់ខ្ញុំ ប្រគំជាមួយសិស្ស បានលាន់រន្ថើន ជាប្រចាំ ដើម្បីជួយរំលត់ ការភ័យខ្លាច​របស់យើង ចំពោះស្នូរគ្រាប់កំភ្លើងធំ ដែលខ្មែរក្រហម ផ្លោងចូលមក រៀងរាល់ថ្ងៃ ព្រោះផ្ទះខ្ញុំ ស្ថិតនៅចំពីមុខ បន្ទាយជើងក្រហម ដែលជាមណ្ឌល ត្រូវខ្មាំងប៉ងបំផ្លាញមុនគេ។ យុគសម័យសាធារណរដ្ឋកម្ពុជា ជាសម័យកាល ដែលខ្មែរផលិតចម្រៀង របស់លោកស៊ិនស៊ីសាមុត រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន ហួយមាស យ៉ាងច្រើនឥតគណនា គឺមានចេញផ្សាយ ជាកាសែតចម្រៀង លក់ថ្មីៗ រៀងរាល់ខែ ក្នុងកាសែតនិមួយៗ មាន១៦បទ ទៅ៣០បទ តាមការជ្រើសរើស របស់ក្រុមហ៊ុន ផលិតចម្រៀង ដ៏ស្អេកស្កះ ទាំងឡាយនោះ។ ដោយសារតែចំណូលចិត្ត របស់លោកនោះហើយ ទើបខ្ញុំបានឮ បានស្គាល់ទំនុកបទចម្រៀងខ្មែរ ច្រើនរាប់មិនអស់ ថ្វីបើខ្ញុំផ្ទាល់ មិនមែនជាអ្នកចម្រៀងក៏ដោយ ត្បិតខ្ញុំបានជួយកត់ត្រា ទំនុកចម្រៀងទាំងនោះ នៅក្នុងសៀវភៅច្រើនក្បាល ជូនលោកឳពុករបស់ខ្ញុំ​ ដើម្បីបង្រៀនសិស្ស ថែមទាំងធ្លាប់ជួយនិពន្វចម្រៀង បន្ថែមទៀត យ៉ាងច្រើន ជូនលោកផង ដើម្បីផ្ញើទៅភ្នំពេញ។ បទចម្រៀងទាំងនោះ បានត្រូវគេយកទៅ សម្រួលសាថ្មី ហើយក៏បានផ្សាយចេញ កាសែតចម្រៀង បន្តបន្ទាប់ រៀងរហូតមក រហូតដល់ថ្ងៃ១៧មេសា១៩៧៥។ នៅពេលអ្នកស្រីមកលេងបាត់ដំបងម្តងៗ អ្នកស្រីហួសមាស តែងតែពោល ទាំងទឹកភ្នែករលីងរលោងថា អ្នកស្រីនឹករលឹក ហើយអាណិតដល់សោមាវតី ជាកូន ខ្លោចថ្លើមខ្លោចប្រមាត់ណាស់ ប៉ុន្តែទំនាស់គ្រួសារ បានធ្វើអោយអ្នកស្រី មានការលំបាក ក្នុងពេលអនុញ្ញាត្ត សុំជួបកូនស្រីម្តងៗ។ ម្យ៉ាងទៀត កុមារីក៏មានមុខមាត់ ដូចឪពុករបស់នាងបេះដាក់ ដែលជា​ហេតុធ្វើអោយ អ្នកស្រីទទួលនូវការឈឺចាប់ ក្នុងអារម្មណ៍ នៅពេលជួបមុខកូនម្តងៗ ព្រោះចេះតែនឹកឃើញ ទៅដល់ការដៀលត្មះ ដ៏សែនគ្រោតគ្រាត របស់លោកសុផានុរក្ស ចំពោះរូបនាងជាភរិយា​ ជាពិសេសគឺការផ្សាយចម្រៀង ជេរតិះដៀលអ្នកស្រី ជាសាធារណៈ តាមវិទ្យុជាតិ នោះតែម្តង។ អ្នកស្រីហួយមាស ធ្លាប់មានប្រសាសន៍ថា អ្វីដែលធ្វើអោយ អ្នកស្រីមានវិប្បដិសារី ជាងគេបំផុត នៅក្នុងជាតិនេះ គឺការដែលអ្នកស្រី មិនបានថែទាំរក្សាកូនស្រី របស់ខ្លួន ដូចមាតានានា ទូទៅ ប៉ុន្តែ អ្នកស្រីសង្ឃឹមថា ទេវតាលោកមានព្រះនេត្រ អាចទ្រង់ញាណការពិត​ ហើយអភ័យទោស ដល់ អ្នកស្រីជាមាតា ដែលពុំបានបំពេញ ភារកិច្ចគ្រប់លក្ខណៈ ជាមាតា ចំពោះកុមារីសោមាវតី កន្លងមក។ ចំពោះចំរៀងដែល លោកអ៊ុំសុផានុរក្ស បានច្រៀងផ្ទាល់ គឹបទដែលមានចំណងជើងថា សម្លេងទ្រខ្មែរ និងចំរៀងបីបទទៀត ដែលនិពន្ធដោយ លោកសុផានុរក្ស គឺ បទឈាមអនាថា (ច្រៀងដោយ ជាសាវឿន) កវីចាញ់ស្នេហ៍ (ច្រៀងដោយ ជាសាវឿន) និងបទ បក្សីក្ងោកមាស (ច្រៀងដោយ មាសហុកសេង)។​​ ទាំងអស់នេះសុទ្ធសឹងជាបទ ដែលលោកសុផានុរក្ស និពន្ធនិងផ្សាយចេញជាបន្តបន្ទាប់ តាមវិទ្យុជាតិ នៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដើម្បីឌីដងដាក់ផ្លែបន្ថែមផ្កា ផ្ញើទៅ អតិតភរិយា របស់ខ្លួន។ ចំណែកបទ ដែលអ្នកស្រីហួយមាស ច្រៀងឆ្លើយតប ទៅលោកសុផានុរក្ស វិញនោះ គឺបទ ចិត្តខុសពីមុន និងបទ ផ្កាស្លារុះរោយ​ ផ្សាយចេញ នៅឆ្នាំ១៩៦៩​ ដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកឯកូនស្រីរបស់អ្នកស្រីហួយមាស និងលោកអ៊ុំសុផានុរក្ស ដែលមាននាមថា​ អ៊ុំសោមាវតី នោះក៏បានបណ្តុះ ទេពកោសល្យរបស់ខ្លួន នៅសកលវិទ្យាល័យ វិចិត្រសិល្បៈភ្នំពេញ ជាអ្នករាំរបាំប្រពៃណី និងជាអ្នកចំរៀងដ៏ឆ្នើមមួយ ថែមទាំងបានច្រៀងចំរៀង លក់ជាកាសែត ជាច្រើនរាប់មិនអស់ ជាមួយតារាចំរៀងបុរស ដ៏ល្បីមួយរូបទៀត គឺលោកប៊ុនចាន់ថន​ ដែលកំពុងប្រជែងទីផ្សារ ជាមួយលោកកែវសារ៉ាត់ អ្នកស្រីឆោមឆវិន និងលោករ៉មរើន នៅដើមសតវត្សរ៍៩០។ នៅបច្ចុប្បន្ននេះ អ្នកស្រីអ៊ុំសោមាវតី បានមករស់នៅស្ងាត់ស្ងៀម នៅប្រទេសស្វីស ជាមួយស្វាមីនិងបុត្រ។ យោងទៅតាម ឯកសាររបស់លោកសេងតារា «មាសស្រោបនគរ» ភាគពីរ ផ្សាយចេញ នៅឆ្នាំ២០០៧ អ្នកស្រីហួយមាស និងបុត្រក្រោយទាំងពីរ បានត្រូវអង្គការបដិវត្តន៍ ជំលៀសចេញពីភ្នំពេញ តាមរថភ្លើង ទៅស្រុកមោងប្ញស្សី ខេត្តបាត់ដំបង នៅថ្ងែ១៧មេសា ១៩៧៥។ ប៉ុន្តែ កាលនោះ គ្មាននរណាដឹងទេ ថាលោកកេសរោវិញ មានដំណើរទៅខាងណា។ អ្នកស្រីហួយមាស បានលាក់ខ្លួន រស់ស្ងាត់ស្ងៀម ក្រោមការត្រួតត្រា របស់អង្គការបដិវត្តន៍ រហូតដល់ ពេលបុណ្យខួបរំលឹក ជោគជ័យបដិវត្តន៍ លើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៩៧៧ ទើបខ្មែរក្រហម បានស្រាវជ្រាវ អត្តសញ្ញាណ របស់អ្នកស្រីឃើញ ហើយក៏នាំខ្លួន អ្នកស្រីចេញទៅ ដោយមិនបានប្រកាសថា​ យកទៅណាឡើយ។ ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមក អ្នកស្រីក៏លែងមានវត្តមាន នៅក្នុង សង្គមគ្រួសារ របស់អ្នកស្រី តទៅទៀត ហើយកម្ពុជាទាំងមូល ក៏លែងបានឭ សំនៀងដ៏ស្រទន់ពិរោះ របស់អ្នកស្រី ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ ចំពោះញាតិមិត្តដែលស្គាល់ អ្នកស្រីហួយមាសជិតដិត តែងតែពោលថា​ អ្វីដែលនាំអោយ ពួកបដិវត្តន៍ខ្មែរក្រហម តាមរកយាយីជីវិតអ្នកស្រីនោះ គឺ មួយមកពី អ្នកស្រីជាភរិយា របស់នាយប៉ូលីស បំរើរដ្ឋាភិបាល ដែលប្រឆាំង នឹងខ្មែរក្រហម​ផង ហើយទីពីរ អ្នកស្រីក៏បានចូលរួម ជាមួយកងទ័ព សាធារណរដ្ឋកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំ របស់លោកលន់នល់ ច្រៀងចំរៀងជាតិនិយម ប្រឆាំងនឹងលទ្ធិខ្មែរក្រហម​ ដែលកំពុងឈ្លានពានកម្ពុជា ផ្សាយតាមវិទ្យុជាតិ រាប់មិនអស់ រៀងរាល់ថ្ងៃ ចំនួន៥ឆ្នាំពេញ។​ ចំពោះអ្នកដែលមានប្រវត្តិដូច្នេះ អង្គការបដិវត្តន៍ មិនដែលប្រណី អត់អោន ចំពោះ នរណាម្នាក់ ម្តងណាឡើយ។ រីឯលោកកេសរោ ដែលបាត់ខ្លួនទៅនោះ ក៏ត្រូវសាច់ញាតិសន្មតថា លោកបានត្រូវ អង្គការនាំខ្លួន យកទៅទទួលសម្តេចឪ (ជាភាសាសម្ងាត់ របស់អង្គការ សម្រាប់នាំខ្លួនអ្នកទោស ដែលប្រឆាំង នឹងអង្គការ យកទៅប្រហារជីវិត)។ បទចំរៀងរបស់ អ្នកស្រីហួយមាស ដែលទទួលប្រិយភាព ច្រើនជាងគេ ជាពិសេស ពីសំណាក់ញាតិមិត្ត និងអ្នកគាំទ្រ នៅបាត់ដំបង គឺបទ វាសនាចំការសំរោង វាលសោះខ្យល់ និងសំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ ត្បិតជានិម្មិតរូប របស់ខេត្តបាត់ដំបង។ ==ខ្សែភាពយន្តដែលអ្នកស្រីបានបញ្ចូលសម្លេង== *[[រឿងចៅស្រទបចេក]] *[[ទឹកភ្នែកនាងគ]] *[[កងកម្មកងកែវ]] ==ល្ខោននិយាយដែលអ្នកស្រីបានបញ្ចូលសម្លេង== <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[រឿងកំពង់ធំជំរំចិត្ត]] *[[កន្លង់បាក់ស្លាបកុលាបបាក់ទង]] *[[ផ្កាស្លារុះរោយ]] *[[ឆ្នាំអូន១៦]] *[[ក្រវាន់ជាយដែន]] *[[កុលាបប៉ែលិន]] *[[ទួលគោកសំណោកស្នេហ៍]] *[[ទឹកភ្នែកកុលាបបាត់ដំបង]] </div> == បទចំរៀងជាតិនិយម == ជាចម្រៀងនៅសម័យសាធារណរដ្ឋកម្ពុជា​ មានដូចជា ៖ *[[លាពៅទៅច្បាំង]]​​​​​​​​​​​​​ ច្រៀងដោយលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[លាពៅបំរើជាតិ]] ច្រៀងដោយលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងអ្នកស្រីហួយមាស (ដកស្រង់ពីខ្សែភាពយន្តរឿងស៊ិយិនគុយ) *[[ចូលបំរើកងកុម៉្មង់ដូ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស *[[ជាខ្មែរកើតនៅលើដីខ្មែរ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស *[[ស្រណោះដីខ្មែរ]] ច្រៀងដោយលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[បណ្តាំមាតា]] ច្រៀងដោយ អ្នកស្រីហួយមាស និងលោកស៊ីនស៊ីសាមុត ==បទចម្រៀងឆ្លើយឆ្លងជាមួយបុរស== *[[ក្រមុំដណ្តឹងម្តាយ]] ច្រៀងដោយលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[បើស្រីស្លកុក]] ច្រៀងដោយលោកអ៊ិមសុងសឺម និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[ឧិផ្កាល្ហុង]] ច្រៀងដោយលោកអ៊ិមសុងសឺម និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[ដើរលេងក្នុងសួន]] ច្រៀងដោយលោកអ៊ិមសុងសឺម និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[ទៅហើយមកវិញ]] ច្រៀងដោយលោកអ៊ិមសុងសឺម និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[បាត់មួយយប់ទៅណា]] ច្រៀងដោយលោកសុសម៉ាត់ និងអ្នកស្រីហួយមាស == បទច្រៀងរួមជាមួយតារានារីដទៃទៀត== *[[ក្រមុំទាំងបី]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[ផ្ការីកក្នុងយន្តហោះ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[ទេពអប្សរស្ថានកណ្តាល]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[មួយថ្ងៃល្អបីដង]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[គ្មានពីរទេព្រហ្មចារិយ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[ម្ទេសណាមិនហិរ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[កម្លោះឡានក្រហម]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[កុំអាងមានលុយ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[មួយថ្ងែល្អបីដង]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[អូនស្រស់ទេបង]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[យប់នោះអូនស្អាតលេខ១]]​​ ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[យប់នោះពិសេសមែន]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[មកមិត្តអើយ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស និងប៉ែនរ៉ន ==បទចំរៀងទោលរបស់អ្នកស្រីហួយមាស== <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[សំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ]] [https://web.archive.org/web/20191022155630/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=34368 ច្រៀងដោយ ហួយ​ មាស] *[[ចង់តែនៅក្រមុំ]] *[[រាត្រីសេកុង]] *[[ស្អាតណាស់]] *[[ផ្កាដូចមនុស្ស]] *[[នៅរង់ចាំ]] *[[ឈឺចិត្តខ្លាំងណាស់]] *[[ភ្លៀងធ្លាក់ស្រិចៗ]] *[[ស្នេហ៍ដែលគេបោះបង់]] *[[អូនសូមផ្ញើចិត្ត]] *[[បើបងស្រឡាញ់]] *[[ស្រឡាញ់តែបងមួយ]] *[[ស្រឡាញ់តែបងមួយ]] *[[សន្យាជួបគ្នាថ្ងៃនេះ]] *[[សត្យាម្ចាស់ស្នេហ៍]] *[[ផ្កាស្លារុះរោយ]] *[[ជំនោរត្រជាក់]] *[[ជឿអូនចុះ]] *[[ស្អែកហើយស្អែកទៀត]] *[[សម្រែកចិត្តកម្ម]] *[[កំណេណ្ឌស្នេហ៍]] *[[ជឿអូនចុះ]] *[[អផ្សុកណាស់]] *[[ក្រវ៉ាន់បាទី]] *[[វាលសោះខ្យល់]] *[[បើចិត្តលែងស្មគ្រ]] *[[បុរីជូឡុង]] *[[ព្រមស្មគ្រ]] *[[វាសនាចំការសំរោង]] *[[ឯណាគូព្រេងខ្ញុំ]] *[[ចម្រៀងលក់ផ្កា]] *[[ចិត្តអើយកុំនឹក]] *[[ធិតាឃ្លោកទិព្វ]] *[[បំណុលជីវិត]] *[[ប្រុសចិត្តព្រាន]] *[[បណ្តាំភរិយា]] *[[មួយជីវិតចែកជាពីរ]] *[[មិនស្មគ្រ]] *[[លាប្រុសឥតមេត្តា]] *[[វិប្បដិសារីសោភ័ណភួង]] *[[បំណុលជីវិត ]] *[[កូនអើយកុំសួរ]] *[[ទឹកភ្នែកម្តាយខ្ញុំ]] *[[អស្ចារ្យណាស់សង្សារខ្ញុំ]] *[[លាហើយស្នេហា]] *[[ចិត្តឪខ្ញុំ]] *[[ល្ខោនជីវិត]] *[[រាត្រីភ្នំពេញ]] *[[សំដីបុរស]] *[[ពេលឃើញមុខកូន]] *[[រាត្រីភ្នំពេញ]] *[[រាត្រីអាឋ៌កំបាំង]] *[[អាល័យថ្ងៃលិច]] *[[ក្លិនជាប់នាសា]] </div> (សូមជួយកែសម្រួលនិងបន្ថែមស្នាដៃរបស់អ្នកស្រីហួយមាស តាមការគួរ) =មើលផងដែរ= {{Navbox |name = តារាចំរៀងខ្មែរ |title = [[តារាចំរៀងខ្មែរសម័យមុន]] [[តារាចំរៀងខ្មែរសម័យបច្ចប្បន្ន]] |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |image = |group1 = '''តារាចំរៀងប្រុសសម័យមុន''' |list1 = ​[[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|លោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត]] {{spaces|3}} [[កែវ សារ៉ាត់|លោក កែវ សារ៉ាត់]] {{spaces|3}} [[មាស ហុកសេង|លោក មាស ហុកសេង]] {{spaces|3}} [[សុះ ម៉ាត់ |លោក សុះ ម៉ាត់]] {{spaces|3}} [[ជា សាវឿន |លោក ជា សាវឿន]] {{spaces|3}} [[មាស សាម៉ន |លោក មាស សាម៉ន]] {{spaces|3}} [[ ម៉ុល កាម៉ាច|លោក ម៉ុល កាម៉ាច]]{{spaces|3}} [[វ័រ សារុន |លោក វ័រ សារុន]]{{spaces|3}} [[អាប់ឌុល សារី |លោក អាប់ឌុល សារី]]{{spaces|3}} [[នូវ សារិន |លោក នូវ សារិន]]{{spaces|3}} [[ម៉ុល កាម៉ាច |លោក ម៉ុល កាម៉ាច ]] |group2 = '''តារាចំរៀងស្រីសម័យមុន''' |list2 = ​[[រស់ សេរីសុទ្ធា|លោកស្រី រស់ សេរីសុទ្ធា]] {{spaces|3}} [[ប៉ែន រ៉ន|លោកស្រី ប៉ែន រ៉ន]] {{spaces|3}} [[សុង សេងហ៊ន|លោកស្រី សុង សេងហ៊ន]] {{spaces|3}} [[ម៉ៅ សារ៉េត |លោកស្រី ម៉ៅ សារ៉េត ]] {{spaces|3}} [[សូ សាវឿន |លោកស្រី សូ សាវឿន]]{{spaces|3}} [[ សៀង វ៉ាន់ធី|លោកស្រី សៀង វ៉ាន់ធី]]{{spaces|3}} [[ឈុន វណ្ណា |លោកស្រី ឈុន វណ្ណា]]{{spaces|3}} [[ឌី សាវ៉េត |លោកស្រី ឌី សាវ៉េត]] |group3 = '''តារាចំរៀងប្រុសសម័យបច្ចុប្បន្ន''' |list3 = [[ព្រាប សុវត្ថិ|លោក ព្រាប សុវត្ថិ]] {{spaces|3}} [[ណូយ វ៉ាន់ណេត|លោក ណូយ វ៉ាន់ណេត]] {{spaces|3}} [[ឆន សុវណ្ណរាជ |លោក ឆន សុវណ្ណរាជ]]{{spaces|3}} [[ឯក ស៊ីដេ |លោក ឯក ស៊ីដេ]] {{spaces|3}} [[ខាន់ ជែមស៍ |លោក ខាន់ ជែមស៍ ]] {{spaces|3}} [[ឈឿន ឧត្តម |លោក ឈឿន ឧត្តម ]]{{spaces|3}} [[ចាន់ សម័យ |លោក ចាន់ សម័យ]] |group4 = '''តារាចំរៀងស្រីសម័យបច្ចុប្បន្ន''' |list4 = [[ហ៊ឹម ស៊ីវន|លោកស្រី ហ៊ឹម ស៊ីវន]] {{spaces|3}} |belowstyle= background: #7BBA43; color: #000080; </div> }} [[Category:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្កលមកពីខេត្តបាត់ដំបង]] gnvlxj9ykcakxueqyuaroo08k00f859 សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម 0 18060 342737 324931 2026-11-08T06:18:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342737 wikitext text/x-wiki [[File:Main building of Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia.jpg|thumb||362px|សាលាកាត់ក្ដីខ្មែរក្រហម]] =='''កំណើតនៃការបង្កើតសាលាក្ដីខ្មែរក្រហម'''== ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ រដ្ឋមន្រ្តីកម្ពុជាពីររូបបានសរសេរលិខិតមួយច្បាប់ផ្ញើទៅលេខាទូទៅ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ដើម្បីសំណូមពរអ្នកជំនួយការ ឱ្យបង្កើតការកាត់ក្ដីមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមស្របតាមបណ្តឹងរបស់អ្នកប្ដឹងតវ៉ាម្ដងទៀត ។ បន្ទាប់ពីមានការចរចាដ៏យូរមក ក៏មានការព្រមព្រៀងរវាងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា និងអង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយអង្គការសហប្រជាជាតិបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខា កាលពីថ្ងៃទី០៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៣ ដើម្បីបង្កើតសាលាក្ដីខ្មែរក្រហមនេះឡើង ។ នៅពេលបូកសរុបការកាត់ក្ដីរួចមក ដោយមើលឃើញការផ្ដោតយ៉ាងពិសេសលើច្បាប់ខ្មែរក្រហម ឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ កម្ពុជាបានបង្កើតកិច្ចការកាត់ក្ដីខ្មែរក្រហម ហើយកងកម្លាំងក៏បានបង្កើតត្រឹមត្រូវស្របតាមច្បាប់ ដើម្បីចាប់អ្នកដឹកនាំដែលនៅសល់ពីសង្គ្រាមប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ប៉ុន្ដែការចាប់នេះគឺមានការយឺតយ៉ាវ ។ រដ្ឋាភិបាលបាននិយាយថា នៅប្រទេសកម្ពុជាមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារទើបតែមានការអភិវឌ្ឍ ហើយគ្មាន[[ហិរញ្ញវត្ថុ]] អាចត្រឹមតែសន្យាផ្ដល់ប្រាក់ដល់សាលាក្ដីប៉ុណ្ណោះ ។ ជាញឹកញយប្រទេសមួយចំនួនរួមមានៈ [[កាណាដា]] [[ឥណ្ឌា]] និង[[ជប៉ុន]] បាននាំមកជាមួយប្រាក់លើសពីសេចក្ដីត្រូវការរបស់[[មូនិធិ|មូលនិធិ]] ។ ប៉ុន្ដែនៅខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ គណនីពេញនៃមូលនិធិមិនទាន់បានគ្រប់គ្រាន់នៅឡើយ ។ យ៉ាងណាក៏ដោយកិច្ចការដែលធ្វើ គឺត្រូវមានភាពជាម្ចាស់ការដូចជាអាគារពីរក្នុងបរិវេនព្រះបរមរាជវាំង ។ ទីបញ្ជាការទ័ពមានការបញ្ជាខ្ពស់ក្នុង[[ខេត្តកណ្ដាល]]ត្រឹមតែជាយក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ។ ក្នុងខែមិនា ឆ្នាំ២០០៦ លេខាទូទៅនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ លោក គូហ្វីអាណាន់ បានជ្រើសរើស[[ចៅក្រម]]ចំនួន ០៧រូបសម្រាប់ធ្វើការកាត់សេចក្ដីលើមេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ។ ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៦ រដ្ឋមន្រ្ដី[[ក្រសួងយុត្តិធម៍|ក្រសួងយុត្តិធម៌]] លោក អង្គ វង្សវឌ្ឍនា បានផ្សព្វផ្សាយថា ចៅក្រមខ្ពស់បំផុតនៃប្រទេសកម្ពុជាដែលលោកពេញចិត្តមានចំនួន ៣០រូប និងចៅក្រមអង្គការសហប្រជាជាតិធ្វើជាប្រធានសំរាប់ស៊ើបរកឃាតករសាលាក្ដីខ្មែរក្រហមគង់មាននៅរស់របស់មេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ។ ចៅក្រមត្រូវបានធ្វើសម្បថនៅព្រឹកព្រលឹម កាលពីអំឡុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ។ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៩ ក្រុម[[សុភាចាបុរស់|សុភាចាបុរស]] លោក រ៉ូបើត ពីរីត (Robert Petit) បានធ្វើកិច្ចការបស់គាត់ដោយអត់ធ្មត់ ។ នៅក្នុងខែវិឆ្ឆិកា ឆ្នាំដដែលលោក ខាយលី (Cayley) បានកំណត់ទុកក្រុមសុភាចារបុរស់អន្ដរជាតិនិងក្រុមសុភាចារបុរស់កម្ពុជារបស់គាត់គឺកញ្ញាជាលាង(Chea Leang)។ '''សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម''' គឺជាតុលា​ការ​ថ្នាក់ជាតិថ្មីពិសេស​មួយ ដែលត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងគ្នារវាងភាគី រាជ​រដ្ឋា​ភិបាល[[កម្ពុជា]] និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ។ តុលាការ​នេះ​មាន​ឈ្មោះ​ថា "អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា" ហើយនិងមានគោលដៅ​កាត់ទោសអ្នកដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ នៅក្នុងរបប​[[កម្ពុជា​ប្រជា​ធិបតេយ្យ]]ឬ[[ប៉ុលពត]]។ ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់នូវរបបខ្មែរក្រហមដែលបានឡើងកាន់អំណាចចាប់ពីថ្ងៃទី ១៧ មេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី ០៦ មេសា ឆ្នាំ ១៩៧៩។ នៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហមនេះ ដែលនៅសម័យនោះមានឈ្មោះថា “របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ” មានប្រជាជនជាង ៣ លាននាក់ ដែលបានបាត់បង់ជីវិត។ បន្ទាប់ពីរបបនេះបានដួលរលំផុតទៅ ប្រទេសកម្ពុជាក៏បានជួបប្រទះ នូវ[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ជាបន្តទៅទៀតហើយសង្រ្គាមស៊ីវិលនេះទៀតសោតត្រូបានបញ្ចប់ទៅ នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ ប៉ុណ្ណោះ គឺនៅបន្ទាប់ពីរចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយ និងយោធារបស់ខ្មែរក្រហមត្រូវបានកំទេចចោល។នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានសំណូមពរអោយអង្គការសហប្រជាជាតិជួយឧបត្ថម្ភបង្កើតសាលាជម្រះក្ដី ដើម្បីកាត់ទោសមេដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ខ្មែរក្រហមយោងតាមកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងកម្ពុជានិងអង្ការសហប្រជាជាតិយល់ព្រមបង្កើត សាលាកាត់ក្ដីខ្មែរក្រហមដើម្បីកាត់ក្ដីមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមដែលជាប្រយោជន៏ដល់ប្រទេសកម្ពុជាគឺកុំអោយមេដឹកនាំខ្មែរជំនាន់ក្រោយប្រព្រឹតបែបនេះទៀត។ សមាជិកនៃអង្គការសប្រជាជាតិនឹងសមាជិកនៃប្រទេសកម្ពុជាអង្គុយក្នុងបន្ទប់ប្រជុំយ៉ាងស្ងៀមស្ងាត់ជាមួយនឹងប្រជាជនកម្ពុជា ៣នាក់នឹងអ្នកកាត់ក្ដីអន្ដរជាតិ២នាក់។អ្នកកាត់ក្ដីអន្ដរជាតិទាំងអស់ត្រូវបានតែងតាំដោយតុលាកាជាន់ខ្ពស់នៃប្រទេសកម្ពុជា ដែលយល់ព្រមដោយលេខាធិការទូទៅនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ។ តុលាការមួយក៏បានចាប់បដិសន្ធិឡើង បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋសភា]]ជាតិកម្ពុជាបានអនុម័តច្បាប់នៅឆ្នាំ ២០០១។ តុលាការនេះមានឈ្មោះថា “អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា”។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីកាត់សេចក្ដីឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានប្រព្រឹត្ដឡើងក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅក្រោមការយល់ព្រមរវាងប្រទេសកម្ពុជានិងអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីអោយសាលាក្ដីមានភាពស្ងប់ នៃតំបន់ទាំងពីរដើម្បីអោយចៅក្រមអន្ដរជាតិសើបអង្កេតរឿងក្ដីខ្មែរក្រហមបានស្រួល។ការកាត់ក្ដីមុនសភា និងក្រោយសភាមានប្រជាជនកម្ពុជា៣នាក់និងចៅក្រមអន្ដរជាតិ២នាក់នៅក្នុងគ្រាដែលតុលា ការសភាបង្កើតឡើងមានចៅក្រមកម្ពុជា៤នាក់និងចៅក្រមអន្ដរជាតិ៣នាក់។ចៅក្រមអន្ដរជាតិទាំងអស់ត្រូវបានកំណត់ ដោយក្រុមប្រឹក្សាការិយាល័យចៅក្រមនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមកពីបញ្ជីឈ្មោះដែលត្រូវបានគេជ្រើសរើសដោយលេខា ទូទៅនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ។នៅទីនេះមានការបំរុងទុកចៅក្រមក្នុងពេលមានអាសន្នណាមួយ។ចៅក្រមនិងធ្វើការបស់ពួកគេរហូតដល់សាលាក្ដីខ្មែរក្រហមបានបញ្ចប់ការងារ។ [[File:Mak Remissa-PTC11Feb2010.jpg|thumb||356px|នេះជាអង្គជុំជំរះសាលាកាត់ក្ដីខ្មែរក្រហម]] រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានស្នើរសុំឲ្យតុលាការនេះដំណើរការកាត់ក្តីរបស់ខ្លួន នៅប្រទេសកម្ពុជា និងប្រើប្រាស់មន្ដ្រី និងចៅក្រមកម្ពុជា ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាជនកម្ពុជា។ ទន្ទឹមគ្នានេះផងដែរ ដោយសារកម្ពុជាយល់ឃើញថាខ្លួននៅមានភាពទន់ខ្សោយនៅឡើយខាងផ្នែកតុលាការ និងចរិត លក្ខណៈអន្ដរជាតិនៃឧក្រិដ្ឋកម្ម ហើយដើម្បីធានាឲ្យមានយុត្ដិធម៌ជាលក្ខណៈស្ដង់ដារអន្ដរជាតិ កម្ពុជាក៏បានអញ្ជើញសហគមន៍អន្ដរជាតិឲ្យចូលរួមសហការ ក្នុងការកាត់សេចក្ដីនេះ។ នៅទីបញ្ចប់ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៣ កិច្ចព្រមព្រៀងមួយរវាងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា និងអង្គការសហប្រជាជាតិក៏ត្រូវបានចុះហត្ថលេខា ដោយនៅក្នុងនោះមានការកំណត់ពីកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ រវាងភាគីទាំងពីរ នៅក្នុងដំណើរការកាត់ទោសមេដឹកនាំជាន់ខ្ពស់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ និងជនទាំងឡាយដែលទទួលខុសត្រូវខ្ពស់បំផុត ចំពោះ[[ឧក្រិដ្ឋកម្ម]]និងការរំលោភយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើ[[ច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ]]កម្ពុជា ការរំលោភលើច្បាប់មនុស្សធម៌និងទម្លាប់អន្តរជាតិ ព្រមទាំងការរំលោភលើអនុសញ្ញាអន្តរជាតិ ដែលប្រទេសកម្ពុជាបានទទួលស្គាល់ និងដែលបានប្រព្រឹត្តទៅ នៅអំឡុងថ្ងៃទី ១៧ មេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ថ្ងៃទី ០៦ មករា ឆ្នាំ១៩៧៩។ ទោះបីជាតុលាការថ្មីហើយពិសេសនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា និងអង្គការសហប្រជាជាតិក៏ដោយ ក៏តុលាការនេះជាតុលាការឯករាជ្យម្ចាស់ការ មិនចំណុះអោយរាជរដ្ឋាភិបាល ឬអង្គការសហប្រជាជាតិនោះទេ។ តុលាការនេះនឹងផ្ដល់ជាគំរូមួយសំរាប់ដំណើរការកាត់ក្ដីនៅកម្ពុជា ។ ការិយាល័យរដ្ឋបាលមួយត្រូវបានបើក ដើម្បីពិភាក្សាបង្កើតអង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញ ហើយនិងចាប់ផ្ដើមរៀបចំដំណើរការកាត់ក្ដីជាផ្លូវការ។ {|class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:left" |- style="font-size:90%" =='''ចៅក្រមសភា'''== នៅក្រោមការយល់ព្រមរវាងប្រទេសកម្ពុជានិងអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីអោយសាលាក្ដីមានភាពស្ងប់ស្ងាត់នៃតំបន់ទាំងពីរ ដើម្បីអោយចៅក្រមអន្ដរជាតិសើបអង្កេតរឿងក្ដីខ្មែរក្រហមបានស្រួល។ការកាត់ក្ដីមុនសភានិង ក្រោយសភាមានប្រជាជនកម្ពុជា៣នាក់និងចៅក្រមអន្ដរជាតិ២នាក់នៅក្នុងគ្រាដែលតុលា ការសភាបង្កើតឡើងមានចៅក្រមកម្ពុជា៤នាក់និងចៅក្រមអន្ដរជាតិ៣នាក់។ចៅក្រមអន្ដរជាតិ ទាំងអស់ត្រូវបានកំណត់ដោយក្រុមប្រឹក្សា[[ការិយាល័យ]]ចៅក្រមនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមក ពីបញ្ជីឈ្មោះដែលត្រូវបានគេជ្រើសរើសដោយលេខាទូទៅនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ។នៅទីនេះមាន ការបំរុងទុកចៅក្រមក្នុងពេលមាន[[អាសន្ន]]ណាមួយ។ចៅក្រមនិងធ្វើការបស់ពួក គេរហូតដល់សាលាក្ដីខ្មែរក្រហមបានបញ្ចប់ការងារ។ [[File:Emblem of the Khmer Rouge Tribunal.svg|thumb||262px|រូបសញ្ញាសាលាកាត់ក្ដីខ្មែរក្រហម]] == ជនជាប់ចោទ == ! ឈ្មោះ ! ដីកាដំណោះស្រាយ ! ឧក្រិដ្ឋកម្ម<br />ក្រោមច្បាប់កម្ពុជា<br /> ! អំពើប្រល័យពូជ<br />សាសន៍<br /> ! ឧក្រិដ្ឋកម្ម<br />ប្រឆាំងនឹងមនុស្សជាតិ<br /> ! ឧក្រិដ្ឋកម្ម<br />សង្គ្រាម<br /> ! ការឃុំ<br />(អ.​វ.ត.ក.)] ! ដំណក់កលជំនុំជ្រមះ |- style="font-size:90%" | [[កាំង ហ្កេកអ៊ាវ]] | ៣១ ០៧ ២០០៧ | align="center" style="background:#C0C0C0" | — | align="center" style="background:#C0C0C0" | — | align="center" style="background:#FFCCCC" | 8 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 5 | style="background:#00FF00" | ៣១ ០៧ ២០០៧ | អង្គជំនុំជម្រះតុលាការកំពូល |- style="font-size:90%" | [[នួន ជា]] | ១៥ ០៩ ២០១០ | align="center" style="background:#FFCCCC" | 3 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 2 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 12 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 6 | style="background:#00FF00" | ១៩ ០៩ ២០០៧ | អង្គជំនុំជម្រះសាលាដំបូង (២៧ ០៦ ២០១១) |- style="font-size:90%" | [[ខៀវ សំផន]] | ១៥ ០៩ ២០១០ | align="center" style="background:#FFCCCC" | 3 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 2 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 12 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 6 | style="background:#00FF00" | ១៩ ១១ ២០០៧ | អង្គជំនុំជម្រះសាលាដំបូង (២៧ ០៦ ២០១១) |- style="font-size:90%" | [[អៀង សារី]] | ១៥ ០៩ ២០១០ | align="center" style="background:#FFCCCC" | 3 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 2 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 12 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 6 | style="background:#00FF00" | ១២ ១១ ២០០៧ | អាង្គជំនុំជម្រះសាលាដំបូង (២៧ ០៦ ២០១១) |- style="font-size:90%" | [[អៀង ធិរិទ្ធ]] | ១៥ ០៩ ២០១០ | align="center" style="background:#FFCCCC" | 3 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 1 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 10 | align="center" style="background:#FFCCCC" | 6 | style="background:#00FF00" | ១២ ១១ ២០០៧ | អង្គជំនុំជម្រះសាលាដំបូង (២៧ ០៦ ២០១១) |} [[ឯកសារ:Nuon chea.jpg|thumb||362px|នេះជានួនជាមេដឹកខ្មែរក្រហមកំពុងកាត់ទោស]] == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == *[http://www.eccc.gov.kh/ គេហទំព័រ សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216022421/http://www.eccc.gov.kh/ |date=2008-12-16 }} *[http://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/legal-documents/Agreement_between_UN_and_RGC--_Khmer.pdf/ កិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202061453/https://eccc.gov.kh/sites/default/files/legal-documents/Agreement_between_UN_and_RGC--_Khmer.pdf |date=2021-12-02 }} *[http://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/legal-documents/KR_Law_as_amended_27_Oct_2004_Kh__Combination_.pdf/ ច្បាប់អ.​វ.ត.ក.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410142605/https://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/legal-documents/KR_Law_as_amended_27_Oct_2004_Kh__Combination_.pdf |date=2021-04-10 }} *[https://web.archive.org/web/20230821224009/https://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/documents/courtdoc/20100726_Judgement_Case_001_KH_PUBLIC.pdf សហក្រម ក្នុងសំណុំរឿង​​ ០០១ :] *[http://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/documents/courtdoc/Pages%20from%20D427Kh(no%20footnotes).pdf/ ដីកាដំណោះស្រាយ ក្នុងសំណុំរឿង ០០២ :] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023135439/https://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/documents/courtdoc/Pages%20from%20D427Kh%28no%20footnotes%29.pdf |date=2021-10-23 }} *[http://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/legal-documents/KH_Amendments%20forwarded%20by%20August%201-3,%202011%20Plenary%20Session.pdf/ វិធានផ្ទៃក្នុង] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525033811/http://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/legal-documents/KH_Amendments%20forwarded%20by%20August%201-3,%202011%20Plenary%20Session.pdf |date=2013-05-25 }} *[http://khmer.ka-set.info/ កាសែត K7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022132943/http://khmer.ka-set.info/ |date=2011-10-22 }} *[http://www.dccam.org/#/our_mission/focus/ DC-Cam (EN)] *[http://www.cambodiatribunal.org/ Cambodia Tribunal Monitor (EN)] *[https://web.archive.org/web/20070618100356/http://www.genocidewatch.org/news/CAMBODIA.htm Khmer Rouge Tribunal Updates from Genocide Watch (EN)] *[https://web.archive.org/web/20070618100356/http://www.genocidewatch.org/news/cgp.htm/ The Cambodian Genocide Project (EN)] *[http://ecccreparations.blogspot.com/ General ECCC Watch/ECCC Reparations Process Watch (EN)] *[http://www.flickr.com/photos/krtribunal/ Flickr photostream of the Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia (EN)] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម]] 45re5v38caq09rqgxezq5ztpq05hhlc វីហ្គាសប៉្រូ 0 19486 342717 338201 2026-11-08T05:47:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342717 wikitext text/x-wiki {{ត្រូវការឯកសារយោង}}{{របៀបរៀបរយ}}{{Infobox software|name=វីហ្គាសប៉្រូ|logo=Vegas Pro 19 - Bundle Logo.png|screenshot=|caption=|author={{ubl | [[Sonic Foundry]] {{small|(1999–2003)}} | [[Sony Creative Software]] {{small|(2003–2016)}} | [[Magix|VEGAS Creative Software]] {{small|(2016–present)}} }}|developer=[[Magix|VEGAS Creative Software]]|latest_release_version=19.0|latest_release_date={{Start date|df=yes|2021|08|18}}<ref>{{Cite web|url=https://www.vegascreativesoftware.com/us/vegas-pro/|title=VEGAS Pro|website=VEGAS CREATIVE SOFTWARE}}</ref>|latest_preview_version=|latest_preview_date=|operating system=[[Microsoft Windows]]<ref name=techspec1>{{cite web|title=Vegas Pro Technical Specifications|url=http://www.vegascreativesoftware.com/us/vegas-pro/specifications/|website=vegascreativesoftware.com|publisher=[[Vegas Creative Software]]|access-date=28 August 2017}}</ref>|platform=[[x64]];<ref name=techspec1 /> [[.NET Framework 4.0]]<ref name=techspec1 />|programming language=[[C Sharp (programming language)|C#]], [[JScript]]<ref>{{Cite web|url=http://www.vegascreativesoftware.com/us/downloads/|title=www.vegascreativesoftware.com/us/downloads |publisher=Listed in Script FAQ's.}}</ref>|genre=[[Video editing software]]|license=[[Proprietary software|Proprietary]]}}'''កម្មវិធីវីហ្គាសប៉្រូ''' ({{Lang-en|Vegas Pro}}) គឺជា[[កម្មវិធីកាត់តវីដេអូ|កម្មវិធីកាត់តវីឌីអូ]]មួយបែប សំរាប់[[ការកែកាត់តមិនមែនលីនេអ៊ែរ|ប្រព័ន្ធកាត់តគ្មានដែនកំនត់]] (NLE)​ បោះពុម្ពដំបូងដោយ[[សូនិកហ្វាវឌ្រី]] (Sonic Foundry) បន្ទាប់មកដោយ[[សូនីគ្រីអេធីហ្វសូហ្វវ៉ែរ]] (Sony creative software) ហើយឥឡូវនេះដោយ[[ម៉ាជីក្ស]] (Magix)<ref>{{Cite web|last=Schmidt|first=Klaus|date=23 May 2016|title=Magix acquires Sony's Video Editing and Music Software Portfolio today|url=https://www.linkedin.com/pulse/magix-aquires-sonys-video-editing-music-software-today-klaus-schmidt|website=linkedin}}</ref> កម្មវិធីដំណើរការលើប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ[[ម៉ៃក្រូសូហ្វវីនដូ|វីនដូ]] ដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងជា[[កម្មវិធីកែសម្រួលសំឡេង]] ទីបំផុតវាបានអភិវឌ្ឍទៅជាការកែកាត់តមិនមែនលីនេអ៊ែរសម្រាប់វីដេអូ និងសំឡេងពីកំណែ 2.0 វីហ្គាស​មាន​លក្ខណៈ​ពិសេស​ក្នុង​[[ការគណនាពេលវេលាជាក់ស្តែង|ពេល​វេលា​ពិត​ប្រាកដ]]​វីដេអូ​ច្រើន​បទ​និង​ការ​កែ​សម្រួល​អូឌីយ៉ូ​នៅ​លើ​បទ​គ្មាន​ដែន​កំណត់​ ការរៀបចំលំដាប់វីដេអូឯករាជ្យ បែបផែនស្មុគស្មាញ និងឧបករណ៍ផ្សំ ការគាំទ្រសំឡេង 24-bit/192  KHz ការគាំទ្របែបផែនដោត VST និង DirectX និងការលាយសំឡេងជុំវិញ Dolby Digital នៅ​ថ្ងៃ​ទី ​25 ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​ 2016 ក្រុមហ៊ុន Sony បានប្រកាសថាខ្លួនបានលក់កម្មវិធីវីហ្គាស (និងភាគច្រើននៃបន្ទាត់ "កម្មវិធីច្នៃប្រឌិត (Creative Software)" របស់ក្រុមហ៊ុន) ដល់ក្រុមហ៊ុនម៉ាជីក្ស ដែលនឹងបន្តគាំទ្រ និងអភិវឌ្ឍកម្មវិធី<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2016/05/24/sony-sells-media-software-to-magix/|title=Sony sells most of its media editing tools|website=Engadget}}</ref> ==លក្ខណះពិសេស== កម្មវិធីវីហ្គាសប៉្រូមិនចាំបាច់ត្រូវការ ឧបករណ៍អ្វីពិសេសនោះទេដើម្បីដំនើរការ។ គឺអោយតែមាន ការរូមផ្សំគ្នា តែបន្តិចបន្ទូចចំពោះ វិនដូរបស់កុំព្យូទរ័ អោយមានការឆ្លងកាត់​​ចំពោះឧបករណ៍( ខាងក្រៅណាមួយក៍បាន។ឧទាហរណ៍ដូចជា: ខ្សែខែបឆឺកម្មរា ម៉ូធូភ្ជាប់កុំព្យូទរ័ ។នៅកន្លែងដែលមានការរៀបចំ និង​​ចលនាផ្សេងៗនៅក្នុង សូនី ផ្តល់នូវ ឧបករណ៍កាត់តយ៉ាងច្រើន រួមបញ្ចូលនិង 3Dផង ។ចលនានៃការរៀបចំនោះ មានការគ្រប់គ្រងទៅលើ z-depth. និង ការរៀបចំSpatial ការមើលឃើញរបស់អ្នកក្នុងការរួមនិងគំរោងទាំងអស់នៅក្នុងផ្នែក។ ប៉ុន្តែ ជាអកុសល ចំពោះ ឃីហ្វេម​នៃចលនា 2Dធម្មតា​​ ដែលមានការកែប្រែ និង​ ត្រាក់ច្រើន ចំរុះគ្នាមានចលនាស្ងូតនោះ មានដំនើរយឺត រឺមានភាពរដិបរដុបចំពោះ ឃីហ្វែម។ Much of the visual effects processing in Vegas follows an audio-like paradigm. Effects can be applied at any stage of the visual signal flow — event level, track level and output level effects, much like reverb, delay and flange audio effects are applied in a digital audio system, like Pro Tools, Cubase or Sonar. Master output effects can also be controlled and manipulated over time by the use of Master Bus track automation envelopes. == មើលផងដែរ == * [[Adobe Premiere]] * [[AVS Video Editor ]] * [[Final Cut Pro]] * [[PowerDirector]] * [[Pinnacle Studio]] * [[Sony Vegas Movie Studio]] * [[Ulead MediaStudio Pro]] == អានបន្ថែម == === Review === * Ben Pitt (21 Jun 2010) [http://www.pcpro.co.uk/reviews/software/358843/sony-vegas-movie-studio-hd-platinum-10 Sony Vegas Movie Studio HD Platinum 10 review], ''[[PC Pro]]'' * Alan Stafford (2 Dec 2010) [http://www.pcworld.com/article/212312/sony_vegas_pro_10_advanced_video_editor_adds_3d.html Sony Vegas Pro 10: Advanced Video Editor Adds 3D], ''[[PC World (magazine)]]'' * Brent Holland (Feb 2011) [http://www.videomaker.com/article/15120 Sony Vegas Pro 10 Advanced Editing Software Review], ''[[Videomaker Magazine]]'' * Ben Pitt (10 Dec 2011) http://www.pcpro.co.uk/reviews/software/371086/sony-vegas-pro-11, ''[[PC Pro]]'' *Soundwrx.net http://soundwrx.net/digitalmusicreviewsblog/?page_id=1764 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515074212/http://soundwrx.net/digitalmusicreviewsblog/?page_id=1764 |date=2012-05-15 }} === សៀវភៅ === * {{cite book|author=Douglas Spotted Eagle|title=Vegas Pro 8 Editing Workshop|url=https://archive.org/details/vegaspro8editing0000spot|year=2008|publisher=[[Focal Press]]|isbn=9780240810461}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [https://web.archive.org/web/20100807213926/http://www.sonycreativesoftware.com/products/vegasfamily.asp Vegas Family homepage] * [http://videoediting.digitalmedianet.com/articles/viewarticle.jsp?id=833750 Sony Vegas 9.0 Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326092526/http://videoediting.digitalmedianet.com/articles/viewarticle.jsp?id=833750 |date=2012-03-26 }} * [http://www.sonymediasoftware.com/news/ShowRelease.asp?ReleaseID=596&CatID= Sony Launches New Version of Its Vegas+DVD Production Suite at NAB 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308224311/http://www.sonymediasoftware.com/news/ShowRelease.asp?ReleaseID=596&CatID= |date=2007-03-08 }} * [http://www.aquul.com/ Free Sony Vegas Tutorials and Templates] * [http://www.aquul.com/blog/sony-vegas-pro-11-released-new-features-basics-comparison-and-review/ Sony Vegas Pro 11.0 Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304205052/http://www.aquul.com/blog/sony-vegas-pro-11-released-new-features-basics-comparison-and-review/ |date=2012-03-04 }} * [http://www.aquul.com/templates/ Free Sony Vegas Intro & Trailer Templates] {{Video editors}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្មវិធីកាត់តវីដេអូ]] 5d8tusdvwnz2sclwyrj6ls3sk8zha9x ដុនបូស្កូសាឡេស៊ាន្ត 0 20000 342621 336719 2026-11-08T02:10:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342621 wikitext text/x-wiki [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាលាដុនបូស្កូ]]{{About|the religious order|schools bearing the name|Salesian School (disambiguation)}} [[Image:Statue of Don Bosco at St. John Bosco Parish Church, Taipei 20110314a.jpg|thumb|250px|សាឡេស៊ាន្ត ដុនបូស្កូ នៅ [[តៃវ៉ាន]]]] ទាំងនេះគឺជាការៀបចំរបស់ អ្នកកាន់[[សាសនា]] ដើម្បីអោយ សាលាមានឈ្មោះល្បីទៅបាន។ មើល សាលា[[ដុនបូស្កូ សាឡេស៊ាន្ត ]]សាលាដុនបូស្កូនៅតៃវ៉ាន Taiwan សាឡេស៊ាន្ត ដុនបូស្កូ ( ដែលមានលក្ខណៈ ផ្លែក នៅក្នុងសង្គម ហើយបានផ្សព្ធផ្សាយអោយសង្គមបាន ដោយ បងស្រី ហ្វានសីស ដ៊ី សាលីស (St. Francis de Sales)) ដែលជា ជនជាតិ រូមម៊ាំង ហើយកានសាសនា កាតូលិច ដែលបានបង្កើតឡើងតាំងពីយ៉ូមកហើយ គឺប្រហែល មួយ សតវត្យរ៍ មុន សន្តបុគ្គល ដុនបូស្កូ បានប្រថ្នាបង្កើតវាឡើង។ ដើម្បីធ្វើការងារ សព្ធរស់ របស់គាត់ ដើម្បីថែរក្សា និងជួយ ដលយុវជនក្រីក្រ ជាពិសែលគឺក្មេងៗ ដែលធ្វើការងារ ជាកម្មករ ដែលគ្មានអនាគតល្អ ដោយសារមិនបានសិក្សា។ ដូច្នេះហើយបានជា គ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត បានធ្វើ ការផ្សព្ធផ្សាយ ទៅសង្គម នៅមេសកកម្ម ដំណឹងល្អ របស់ សាសនា គ្រីស្ត ដែលព្រះជាម្ចាស់ អាចជួយសង្គ្រោះ ដល់ មនុស្សដែលមានទុក្ខលំបាក ខាងផ្លូវចិត្ត និង រាងកាយ ដែលគ្មានលទ្ធិភាពធ្វើការ កំពង់ជួបផលលំបាក សំរាប់ ធ្វើល្អដើម្បីជួយសង្គ្រោះក្មេងៗទាំងនោះ។ក្មេងក្រីក្រទាំងនោះ ត្រូវបានអប់រំយ៉ាងយកចិត្តទុក្ខដាក់ ជាពិសែសគឺ ក្មេងប្រុស ។ដោយបានថែរក្សាដោយផ្ទាល់ពីបងស្រី ហ្វានសីស ដ៊ី សាលីស (St. Francis de Sales) យ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ គ្រប់ពេលវេលា ទាំងនេះ ធ្វើ អោយសម្តេចប៉ាប មានការពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំង។ ==ប្រវត្តសាស្រ្ត== ក្នុងឆ្នាំ១៨៤៥ លោកឪពុក ចន បូស្កូ (ដុន គឺជា ពាក្រស្មើនឹង លោកឪពុក របស់ ភាសារ អ៊ីតាលី សំរាប់ ហៅអ្នកបួស ដែលមានគិតយស របស់សាសនា) ដែលមើលឃើញច្បាស់ នៅក្នុងពេលរាត្រី នៅក្នុងសាលារៀន សំរាប់ផ្តល់អោយ ក្មេងប្រុស។និងមួយ ចំនែកទៀតត្រូវបានផ្គត់ផ្គង ដោយ រដ្ឋ នៅទីក្រុង តូរិន នៅប្រទេស អ៊ីតាលី អស់រយៈពេល ជាច្រើនឆ្នាំ។គាត់បានបើកសាលារៀននេះនៅឆ្នាំ ១៨៥៧ ដោយមានការគ្រប់គ្រង់ដោយគាត់ផ្ទាស់ ហើយមានជំនួយឧបត្ថម្ភ ពីរដ្ឋ។ដោយមើលកាខុសត្រូវ និង អនុវត្តច្បាប់ សង្គមពី សន្ត ហ្វានសីស ដ៊ី សាលីស (St. Francis de Sales) ផ្ទាល់ ។ជាពិសែស មានការ យលព្រមពី សម្តេចប៉ាប ផីស ទី៩ ជាស្ថាពរ កាលពីឆ្នាំ១៨៧៣។ ហើយបានបង្កើតវាឡើងយ៉ាងលឿន ជាមួយផ្ទះ របស់គាត់ផ្ទាស់។ នៅហ្វាន់ស៊ី និង អាហ្គេនតីនា (France និង Argentina អស់រយៈពេលមួយឆ្នាំដែល សង្គមទទួលស្គាល់ជាក់លាក់ ជាផ្លូវការ ជាគ្រួសារ សាឡេស៊ាន្ត នៅក្នុងព្រឹត្តិប័ត្រ បោះពុម្ភផ្សាយ ជាលើកទីមួយនៅឆ្នាំ ១៨៧៧។ហើយនៅទសវត្យរ៍ បន្តបន្ទាប់ មានច្រើនឡើងៗ នៅក្រុម គ្រួសារ សាឡេស៊ាន្ត ដោយធ្វើការពង្រីក ទៅ អាស៊ី ប្រីទីន អេស្ពាញ និង ច្រើនកន្លែងទៀត មិនអាច រៀបរាប់បាន ដូច ជានៅអាមេរិចកាំជាដើម។ក្រោយពីលោកឪពុកបូស្កូ ស្លាប់ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៨ មក ការពង្រីកខ្លួនរបស់ ក្រុមគ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត មានលក្ខណៈ យ៉ឺតជាងមុន។ រហូតដលឆ្នាំ១៩១១ សាឡេស៊ាន្ត ចាប់ផ្តើម ពង្រីកខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ ទូរទាំងពិភពលោក ដូចជានៅ កូឡុំប៊ី ចិន ឥណ្ឌា អាមេរិចខាងត្បូង ទុយនឹស៊ី វីនេសីឡា និង នៅរដ្ឋជាច្រើនទៀត ។ហើយបានធ្វើអោយ សង្គម ទាំងមូលនៅក្នុងសកល លោកទទួលស្គាល់ ដែលមានជាង២០០០កន្លែង និងមាន សមាជិកជាង២០០០០ នាក់ ហើយរស់នៅក្នុង ផ្ទះ ចំនួយ២៧១១ កន្លែង ។វាមាន ចំនួយមួយភាគ៣ នៃសន្តៈទូត ដែលបានចាត់ចែង ទៅធ្វើការនៅទូទាំអពីភពលោកទាំងមួល។ ==ស្លាកសញ្ញាដែលប្រើនៅក្នុង សង្គម== [[Image:Don.png ‎|thumb|250px|ស្លាកសញ្ញាថ្មីរបស់គ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត បូស្កូ ហើយមានប្រភពមក ពីអាឡីម៉ង់​និង រដ្ឋប្រេស៊ីលលេន ]] ការជ្រើសរើសស្លាក់សញ្ញាដោយយករូបលោកឪពុកបូស្កូដាក់នៅកណ្តាលនោះនៅក្នុងក្រុមគ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត សំរាប់អោយ ក្មេងៗនៅក្នុងពិភពលោក យកតំរាប់តាម ដំនើជីវិតរបស់គាត់។ ស្លាកសញ្ញារប់គ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត បូស្កូ មានពីរ សំរាប់ ជាដំណាង ដើម្បីស្គាល់ ហើយនៅផ្ទៃខាងក្រោយមាន ស្តាយ អក្ស “S” មកពីពាក្រ (Salesians) សំរាប់ បកស្រាយអត្ថន័យខាងក្នុង ជាគោលនៅខាងស្តាំនិង ខាងស្វេង ទាំងសងខាង សំរាប់ ញាចចេញពីចំនុចកណ្តាល នៅក្នុងស្លាសញ្ញាទាំងពីរ ដែលមាន ចំនុចកណ្តាលជាគោល ដែលមានលក្ខណៈ ជាអក្ស “s”ដែលជាផ្លូវ។ ដែលមានព្រួញសំរាប់ ស្ពោះទៅមុខដូចសញ្ញាខាងលើ ដែលកាត់កែងទាំងបី ជាជើងទំរនៅកំពូលណាមួយរបស់ កំពលដែលនៅក្នុងរង្វង់ ក្នុងការធ្វើជាស្លាកសញ្ញាមាន លក្ខណៈបីជ្រុងសំរាប់ សំគាល់មនុស្ស។ចំនុចមួយនៅកណ្តាល មានលក្ខណៈជាបន្ទាត់ ជាសញ្ញាព្រួញ បាញទៅទិសខាងដ៏ទៃទៀត នៅក្នុងស្លាកសញ្ញាទាងពីរ។ហើយ នៅ គាមសង្ខាងលេចឡើង ផ្ជាប់គ្នា។នៅចំចំនុចសំខាន់របស់រូបរាងខាងក្រៅ ហើយសញ្ញាទាំងបីនៅខាងមុខជាព្រួញ សំរាប់ កំណត់ទិស ទាំងអស់ខាងលើ ដែរហើយមើលឃើញធម្មតាក្នុងការទាក់ទងគ្នារាងទេរ ជាដំបូល រាងដូចបាតដៃជាគោល ដែលដាក់ផ្ទាប់គ្នា ហើយដូចសរីរាង្គ មនុស្ស បីនាក់។ ===ស្លាកសញ្ញាថ្មីងាយៗ និងខុសៗគ្នា=== *'''ដុនបូស្កូសាឡេសាន្ត និងក្មេងៗ''':ពាក្រស្លោក បីដែលខុសៗគ្នារបស់ សន្ត យ៉ូហាន បូស្កួ សំរាប់ក្មេងៗទាំងអស់ ។ សំរាប់គាត់និយាយ នៅក្នុង គ្រួសារ សាឡេស៊ាន្ត នៅពេលគាត់ធ្វើការ។ *'''សាឡេស៊ាន្ត សច្ចាថា និងរៀបចាំការពា ប្រពន្ធ័ ទៅតាមស្លាកសញ្ញាដំណាង''': នៃការអប់រំ នៃដំនើរជីវិត របស់ក្មេងៗនិងដំនាងផ្ទះបូស្កូ ដែលជាអ្នកសំរប់សំរួល របស់ វិចារណញ្ញាណ តាមរបៀបសាសនា និងសេត្តីមេត្តាករុណា(ទាំងនេះជាសសរទាំងបី របស់ ផ្ទះសាឡេស៊ាន្ត)។ *'''គ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត សច្ចាថា និងធ្វើទំនាក់ទំនង គ្នា ទូទាំងពិភពលោក ''': ហើយនៅផ្នែកខាងក្រោយ មានសញ្ញាជាបេះដូង ដ៏បរិសុទ្ធ សំរាប់ ជាគោល ដ៏បរិសុទ្ធិ។ ===ទំនាក់ទំនងប្រពៃណីដំបួងដៃ=== {| class="wikitable" |- ! ! តាមប្រពៃណីដំបូងដៃ ! ស្លាកសញ្ញាថ្មី |- | | [[Image:OldSDB.png|center|100px]] | [[Image:Don.png|center|100px]] |- | គុណធម៌ទាំងបី (ជំនឿ, សេត្តីសង្ខឹម, សេត្តីមេត្តាករុណា) | ផ្កាយ, យុផ្កា, ភ្នួកភ្លើងជាបេះដូង | រង្វង់ទាំងបី |- | ប្រធាន សាឡេស៊ាន្ត | រូបភាពរបស់ [[សន្ត.ហ្វាងសីសដីសាល]] | មានស្តាយជាអក្ស'S' |- | ការលំបាករបស់ សាឡេស៊ាន្ត | ព្រៃឈើ (បូស្កូ) | មនុស្សទាំងបីឈរនៅចំនុចកណ្តាល |- | ភាពល្អឥតខ្ចោះនិងសេត្តីប្រាថ្នា | ភ្នំ (ភាពខ្ពួស់) | ផ្លូវ(សំរាប់ដើរ) |- | គុណធម័ និង ពលីកម្ម | ព្រួតដែគ្នា និង ទទួលកិត្តិយស | សញ្ញាបេះដូងជារង្វង់មូល / សញ្ញាបើកដៃត្រង់កណ្តាល |- |​ បាវចនា សាឡេស៊ាន្ត | ការទប់ស្កាត់ ''ពង្រឹង នៅជំនឿរបស់ខ្លួន' | សន្ត យ៉ូហានបូស្កូ ជាអ្នកផ្តើមគំនិតដំបូង |} ===ការធ្វើស្លាកសញ្ញា សាឡេស៊ាន្ត === ស្លាកសញ្ញារបស់ សាឡេស៊ាន្តមានពីរ ហើយបានបង្កើតឡើងជាច្រើនឆ្នាំមកហើយដោយធ្វើរួមគ្នារបស់ ក្រុមអ្នកសាសនា ពីរក្នុងការទូលមានដំណឹងល្អ អំពីស្លាកសញ្ញាថ្មីដែលដឹកនាំដោយ ក្រុមសាសនា បានវិភាគទានរបស់ សភាទូទៅ។ការរៀបចំប្រាក់ចំនោលទៅវិញទៅមកទៅតាមប្រាក់ចំនោលជាកស្តែង នៅថ្ងៃអនាគត និងបានផ្លាសផ្តូគំនិតគ្នាទៅវិញទៅមកដោយធ្វើបទវិភាគ។ហើយក្នុងសិល្បធ្វើការ និងដាក់បញ្ចូលគ្នានិងធ្វើការរួមគ្នានៅក្រុមទាំងពីរ ដោយមានការចូលរូមពី Fabrizio Emigli និងមកពីរបស់ក្រុមហ៊ុន Litos នៅ Rome។ ==អង្គការ== [[Image:Salesian organization.png|right|thumb|420px|ផែនទីបង្ហាញនៃអង្គការ សាឡេស៊ាន្ត បូស្កូ ដែលរកឃើញនៅគ្រូសារ សាឡេស៊ាន្ត នៅតាមរដ្ឋ និង ប្រទេស ផ្សេងៗ]] សាឡេស៊ាន្តបូស្កូបានរើកលូតសាស់និងបង្កើតសាកលវិទ្យាធិការ ច្រើនឡើងៗនៅក្នុងសង្គមទូទៅ នៅក្នុងសន្តិបាទ ៩៤កន្លែង ដែលមាននៅប្រទេស ផ្សេងៗ គ្នាទាំងនេះបានធ្វើឡើងរយៈពេល៦ឆ្នាំម្តង។ នាយកសាកលវិទ្យាល័យដ៏ច្រើននិងសមាជិក ទូទៅនៅក្នុងសន្តិបាតដែលបានបោះឆ្នោតអោយ និងបានប្រជុំ រយៈពេល៦ឆ្នាំម្តង។ ហើយសាលាសាឡេស៊ាន្តនីមួយៗដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងសង្គម កំពង់រីកលូតលាស់យ៉ាងខ្លាំងនិងក្លាយ ជាសកលវិទ្យាធិការ(មានសកលវិទ្យាធិការជាច្រើនកំពងក្លាយ ជានាយកសាធារណៈ)ដែលបានតែងតាំងរយៈពេល៣ឆ្នាំនិងអាចកាន ដំនែងបានពីអាណាត់តែប៉ុន្នោះ។ {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ ប្រទេសនិងរដ្ឋ ដែលមានអង្គការសាឡេស៊ាន្ត |- ! style="background:#00ff00;" | ចន្លោះ អាមេរិចកាង ! style="background:#f88017;" | អាមេរិ ចឡាទិន - ជ្រុងខាងត្បូង ! style="background:#aF7817;" | អ៊ឺរ៉ុបខាងជើង ! style="background:#6c2dc7;" | អ៊ឺរ៉ុបខាងលិច ! style="background:#347c17;" | អីតាលី-កណ្តា ខាងកើត ! style="background:#eac117;" | អាហ្វ្រិក - ម៉ាដាកាស៊ី ! style="background:#7e3517;" | អាស៊ីខាងត្បូង ! style="background:#f660ab;" | អាស៊ីខាង កើត - មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វ្រិក |- | [http://www.donboscoantillas.org/ Antilles (ANT)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607203955/http://www.donboscoantillas.org/ |date=2007-06-07 }} || [http://www.donbosco.org.ar/ Buenos Aires, Argentina (ABA)] || [http://www.donbosco.at/ Austria (AUS)] || South Belgium (BES) || Adriatic, Italy (IAD) || Central Africa (AFC) || [http://www.dbbangalore.org/ Bangalore, India (INK)] || [http://www.donbosco.asn.au/ Australia-Fiji-Samoa (AUL)] |- | [http://www.sdb-bolivia.org/ Bolivia (BOL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410030914/http://www.sdb-bolivia.org/ |date=2008-04-10 }} || [http://www.dbp.org.ar/ Bahía Blanca, Argentina (ABB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222120432/http://www.dbp.org.ar/ |date=2005-12-22 }} || [http://www.donbosco.be/ North Belgium (BEN)] || [http://www.salesien.com/ France (FRA)] || [http://www.salesiani-icp.net/ Piedmont & Valle d' Aosta, Italy (ICP)] || East Africa (AFE) || [http://www.donboscochennai.org/ Chennai, India (INM)] || [http://www.sdb.org.hk/ China-Hong Kong-Macau-Taiwan (CIN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721093852/http://www.sdb.org.hk/ |date=2011-07-21 }} |- | [http://www.salesianos-cam.org/ Central America (CAM)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102113146/http://salesianos-cam.org/ |date=2014-01-02 }} || [http://www.salesianos.org.ar/ Cordoba, Argentina (ACO)] || [http://www.sdb.cz/ Czech Republic (CEP)] || [http://www.salesianos.pt/ Portugal (POR)] || Lombardy-Emilia Romagna, Italy (ILE) || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> Ethiopia Eritrea (AET) || [http://www.sdbdimapur.org/ Dimapur, India (IND)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020001923/http://www.sdbdimapur.org/ |date=2007-10-20 }} || Indonesia-Timor Leste (ITM) |- | [http://www.donboscocanada.org/ Canada (CAN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723061528/http://donboscocanada.org/ |date=2012-07-23 }} || La Plata, Argentina (ALP) || [http://www.donbosco.hr/ Croatia (CRO)] || [http://www.salesians.info/ Barcelona, Spain (SBA)] || Liguria-Tuscany, Italy (ILT) || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> [http://ate.homily-service.net/ Tropical Equatorial (ATE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040604095228/http://ate.homily-service.net/ |date=2004-06-04 }} || [http://www.sdbguwahati.org/ Guwahati, India (ING)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927024838/http://www.sdbguwahati.org/ |date=2007-09-27 }} || [http://www.ibosco.net/ South Korea (KOR)] |- | [http://www.sdbcob.org/ Bogota, Colombia (COB)] || [http://www.salesianoslitoral.org.ar/ Rosario, Argentina (ARO)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519170848/http://www.salesianoslitoral.org.ar/ |date=2007-05-19 }} || [http://www.donbosko.ru/ East Europe (EST)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831000337/http://donbosko.ru/ |date=2018-08-31 }} || [http://www.salesianosbilbao.com/ Bilbao, Spain (SBI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012235052/http://www.salesianosbilbao.com/ |date=2007-10-12 }} || [http://www.salesiani.it/ South Italy (ILE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911004547/http://www.salesiani.it/ |date=2008-09-11 }} || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> French West Africa (AFO) || [https://web.archive.org/web/20120627094310/http://donboscohyderabad.org/ Hyderabad, India (INH)] || [http://www.salesio.jp/ Japan (GIA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216200712/http://www.salesio.jp/ |date=2012-02-16 }} |- | [http://www.inspectoriasdbmedellin.org.co/ Medellin, Colombia (COM)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927044949/http://www.inspectoriasdbmedellin.org.co/ |date=2007-09-27 }} || [http://www.salesiano.br/ Belo Horizonte, Brazil (BBH)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731020936/http://www.salesiano.br/ |date=2012-07-31 }} || [http://www.salesians.org.uk/ Great Britain (GBR)] || [http://www.salesianos-leon.com/ Leon, Spain (SLE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621113732/http://www.salesianos-leon.com/ |date=2012-06-21 }} || [http://www.salesianinordest.it/ Northeast Italy (INE)] || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> English West Africa (AFW) || [http://www.donboscokolkata.org/ Kolkata, India (INC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913002944/http://www.donboscokolkata.org/ |date=2008-09-13 }} || [http://www.sdb.ph/ Papua New Guinea-Solomon Islands (FIN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908025124/http://www.sdb.ph/ |date=2008-09-08 }} |- | [http://www.salesianos.org.ec/ Ecuador (ECU)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216200714/http://www.salesianos.org.ec/ |date=2012-02-16 }} || Salvador, Brazil (BSD) || [http://www.donbosco.de/ Germany (GER)] || [http://www.salesianos-madrid.com/ Madrid, Spain (SMA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030331055844/http://www.salesianos-madrid.com/ |date=2003-03-31 }} || [http://www.cagliari-donbosco.it/ Sardinia, Italy (ISA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320125601/http://www.cagliari-donbosco.it/ |date=2012-03-20 }} || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> Angola (ANG) || [http://www.donboscomumbai.org/ Mumbai, India (INB)] || [http://www.sdb.ph/ Philippines North (FIN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908025124/http://www.sdb.ph/ |date=2008-09-08 }}<br />[http://www.donbosco-fis.org/ Philippines South (FIS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209082106/http://www.donbosco-fis.org/ |date=2012-02-09 }} |- | Haiti (HAI) || [http://www.msmt.org.br/ Campo Grande, Brazil (BCG)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080901010404/http://www.msmt.org.br/ |date=2008-09-01 }} || [http://www.salesiansmalta.org/ Malta (MLT)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627011857/http://www.salesiansmalta.org/ |date=2012-06-27 }} || Hungary (UNG) || Sevilla, Spain (SSE) || Sicily, Italy (ISI) || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> Madagascar (AFO) || New Delhi, India (INN) |- | Guadalajara, Mexico (MEG) || [http://www.isma.org.br/ Manaus, Brazil (BMA)] || [http://www.salesians.ie/index.html/ Ireland (IRL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509013124/http://www.salesians.ie/index.html |date=2008-05-09 }} || [http://www.salesianos.edu/ Valencia, Spain (SVA)] || Middle East (MOR) || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> Zambia-Malawi-Zimbabwe-Namibia (ZMB) || [http://www.donboscotiruchy.com/ Tiruchy, India (INT)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807222229/http://donboscotiruchy.com/ |date=2013-08-07 }} || [http://www.boscoviet.org/ Vietnam-Mongolia (VIE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914040640/http://www.boscoviet.org/ |date=2008-09-14 }} |- | Mexico City, Mexico (MEM) || [http://www.dombosco.net/ Porto Alegre, Brazil (BPA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915160109/http://www.dombosco.net/ |date=2008-09-15 }} || Warsaw, Poland (PLE) || rowspan=7 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; || rowspan=7 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> [http://www.salesianos.org.mz/ Maputo (MOZ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726031054/http://www.salesianos.org.mz/ |date=2012-07-26 }} || [http://www.sdbpanjim.com/ Panjim, India (INP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512050645/http://www.sdbpanjim.com/ |date=2008-05-12 }} || [http://www.thaisdb.org/ Thailand-Cambodia-Laos (THA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919125058/http://www.thaisdb.org/ |date=2008-09-19 }} |- | [http://www.salesianosperu.org/ Peru (PER)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519134738/http://www.salesianosperu.org/ |date=2007-05-19 }} || Porto Velho, Brazil (BPV) || [http://www.pila.salezjanie.pl/ Pila, Poland (PLN)] || <sub>DELEGATION</sub> <br> Rwanda-Burundi-Goma (RBG) || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> Yangon, Myanmar (MYM) || rowspan=6 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; |- | [http://www.salesians.org/ East United States (SUE)] || [http://www.inspetoriasalesiana.com.br/ Recife, Brazil (BRE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915003023/http://www.inspetoriasalesiana.com.br/ |date=2008-09-15 }} || Wroclaw, Poland (PLO) || rowspan=5 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; || <sub>SUB-PROVINCE</sub> <br> Colombo, Sri Lanka (LKC) |- | [http://www.donboscowest.org/ West United States (SUO)] || [http://www.salesianos.com.br/ Sao Paolo, Brazil (BSP)] || [http://www.sdb.krakow.pl/ Krakow, Poland (PLS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504085138/http://sdb.krakow.pl/ |date=2008-05-04 }} || rowspan=4 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; |- | [http://www.donbosco.org.ve/ Venezuela (VEN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080909235517/http://www.donbosco.org.ve/ |date=2008-09-09 }} || [http://www.salesianos-chile.cl/ Chile (CHL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707012032/http://www.salesianos-chile.cl/ |date=2011-07-07 }} || [http://www.sdb.sk/ Slovakia (SLK)] |- | rowspan=2 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; || [http://www.salesianito.edu.py/ Paraguay (PAR)] || [http://www.donbosko.si/ Slovenia (SLO)] |- | [http://www.salesianosuruguay.org/ Uruguay (URU)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919032405/http://www.salesianosuruguay.org/ |date=2012-09-19 }} || [http://www.sdbua.net/ Ukraine (UKR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724055841/http://www.sdbua.net/ |date=2011-07-24 }} |- ! style="background:#00ff00;" | ចន្លោះ អាមេរិចកាង ! style="background:#f88017;" | អាមេរិ ចឡាទិន - ជ្រុងខាងត្បូង ! style="background:#aF7817;" | អ៊ឺរ៉ុបខាងជើង ! style="background:#6c2dc7;" | អ៊ឺរ៉ុបខាងលិច ! style="background:#347c17;" | អីតាលី-កណ្តា ខាងកើត ! style="background:#eac117;" | អាហ្វ្រិក - ម៉ាដាកាស៊ី ! style="background:#7e3517;" | អាស៊ីខាងត្បូង ! style="background:#f660ab;" | អាស៊ីខាង កើត - មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វ្រិក |} 0g5o9gw20g4141rmpcndy6d3dr61gd4 OpenStreetMap 0 20098 342567 340914 2026-11-07T23:11:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342567 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Infobox website | name = OpenStreetMap | logo = [[File:Openstreetmap logo.svg|64px]] | logocaption = | screenshot = [[File:Cambridge-Openstreetmap-11-05-27.svg|300px]] | collapsible = | collapsetext = | caption = OpenStreetMap នៃ [[Cambridge]], អង់គ្លេស | url = {{URL|http://www.openstreetmap.org|OpenStreetMap.org}} | slogan = ផែនទីពិភពលោក​វិគីសេរី <br />The Free Wiki World Map | commercial = មិនទេ | type = [[Collaborative mapping]] | registration = Required for contributors | language = | num_users = | content_license = | owner = សហគមន៍័ OpenStreetMap. គាំទ្រគម្រោងដោយ [[OpenStreetMap Foundation]].<ref name=osm-wiki-faq /> | author = [[Steve Coast]] | editor = | launch_date = {{Start date and age|2004|7|1|df=yes}} | alexa = {{IncreaseNegative}} 6,497 ({{as of|2012|7|2|alt=July 2012}})<ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/OpenStreetMap.org |title= Openstreetmap.org Site Info |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2012-07-02 |archive-date= 4 កញ្ញា 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110904093802/http://www.alexa.com/siteinfo/openstreetmap.org |url-status= dead |archivedate= 4 កញ្ញា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110904093802/http://www.alexa.com/siteinfo/openstreetmap.org }}</ref><!--Updated monthly by OKBot.--> | revenue = | current_status = | footnotes = }} '''OpenStreetMap''' ('''OSM''') គឺជា[[virtual community|គម្រោងសហការរួមគ្នាមួយ]] ដើម្បីបង្កើតឲ្យបានជា[[ផែនទី]]ពិភពលោក[[free content|សេរីឥតគិតថ្លៃ]]មួយ ដែលអាចកែសម្រួលបានដោយសហគមន៍អ្នកប្រើប្រាស់ ។ កំលាំងជំរុញចំបងធំៗដែលស្ថិតនៅពីក្រោយការបង្កើតនិងកំណើតប្រជាប្រិយភាពនៃ OSM មាន២ចំនុច៖ ១) ការដាក់កំហិតឬលក្ខខណ្ឌលើការប្រើប្រាស់ ឬស្ថានភាពមិនអាចរកបាននូវព័ត៌មានផែនទីនៃបណ្ដាតំបន់នានាពាសពេញពិភពលោក និង ២) ការចូលមកនៃឧបករណ៍ [[satellite navigation]] ចល័តដែលមានតំលៃសមរម្យ។<ref name=GPS-inspires-DIY/> ផែនទីត្រូវបានបង្កើតឡើយដោយប្រើប្រាស់និន្នន័យពីឧបករណ៍ GPS ចល័ត, [[aerial photography]], និងពីប្រភពសេរីឥតគិតថ្លៃនានា ឬពីចំណេះដឹង-ការដឹងលឺពីអ្នកមូលដ្ឋាន។ ទាំងរូបភាពផែនទី (rendered images) និងសំនុំទិន្នន័យវិុចទ័រ (vector dataset) គឺអាចទាញយកបាន ក្រោមអជ្ញាបណ្ណ [[Open Database License]].<ref name=licence>{{cite web |url=http://blog.osmfoundation.org/2012/09/12/openstreetmap-data-license-is-odbl/ |title=OpenStreetMap data license is ODbL v1.0 |accessdate=5 November 2012 |date=12 September 2012 |author=RWeait |work= |publisher=OSM Foundation}}</ref> The OpenStreetMap approach to mapping was inspired by sites such as [[Wikipedia]];<ref name="OpenStreetMapBook">{{cite book|title=OpenStreetMap: Using and Enhancing the Free Map of the World|author=Frederick Ramm,Jochen Topf, Steve Chilton|publisher=UIT Cambridge|year=2011}}</ref> the map display features a prominent "Edit" link and a full revision history is maintained. Registered users can upload GPS track logs and edit the vector data using free [[GIS]] editing tools like [[JOSM]].<ref name=derstandard /> Various mobile applications also allow contribution of [[GPX]] tracks to the OSM project. ==ប្រវត្តិ== [[File:Steve Coast - OSM im Rheinland (0604).jpg|thumb|[[Steve Coast]] (2009)]][[File:Openstreetmap usage stats for February 2011.png|300px|thumb|OpenStreetMap usage stats. Dark is better and popular. (February 2011)]] OpenStreetMap (OSM) ត្រូវបានបង្កើតឡើង នៅខែកក្កដា ២០០៤ ដោយលោក [[Steve Coast]] ។ នៅខែមេសា ២០០៦ មូលនិធិក [[OpenStreetMap Foundation]] (OSMF) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជួយជំរុញនិងលើកទឹកចិត្តដល់ការរីកចំរើន អភិវឌ្ឍន៍ ក៏ដូចជាការចែកចាយនូវទិន្នន័យ [[geospatial]] សេរីឥតគិតថ្លៃ និងផ្ដល់ជូននូវទិន្នន័យទាំងនេះដល់អ្នកដែលចំណាប់អារម្មណ៍ដើម្បីប្រើប្រាស់ និងចែករំលែកបន្ត។ នៅខែធ្នូ ២០០៦ ក្រុមហ៊ុន [[Yahoo]] បានបញ្ជាក់ប្រាប់ឲ្យដឹងថា ខ្លួនបានអនុញ្ញាតឲ្យ OSM អាចប្រើប្រាស់ [[aerial photography]] របស់ខ្លួន ជាផ្ទាំងផ្ទៃខាងក្រោយសម្រាប់ការបង្កើត-គូរផែនទីបាន។<ref name=ogd-Coast1 /> នៅខែមេសា ២០០៧ [[Automotive Navigation Data]] (AND) បានបរិច្ចាគនូវសំនុំទិន្នន័យផ្លូវថ្នល់ទាំងស្រុងសម្រាប់ប្រទេស [[Netherlands]] និងទិន្នន័យផ្លូវ [[trunk road]] សម្រាប់ [[India]] និង [[China]] ទៅកាន់គម្រោង OSM<ref name=ogd-Coast3 /> and by July 2007, when the first OSM international ''[[openstreetmap:State Of The Map 2007|The State of the Map]]'' conference was held, there were 9,000 registered users. Sponsors of the event included [[Google]], [[Yahoo]] and [[Multimap.com|Multimap]]. In October 2007, OpenStreetMap completed the import of a [[US Census]] [[TIGER]] road dataset.<ref name=linux /> In December 2007, [[Oxford University]] became the first major organisation to use OpenStreetMap data on their main website.<ref name=geothought /> In January 2008, functionality was made available to download map data into a GPS unit for use by cyclists.<ref name=systemed /> In February 2008, a series of workshops were held in India.<ref name=osm-wiki-india /> In March, two founders announced that they have received venture capital funding of 2.4M euros for [[CloudMade]], a commercial company that will use OpenStreetMap data.<ref name=CloudMade2 /> ==អ្នកប្រើប្រាស់== ក្នុងរយៈពេលមួយដ៏ខ្លី មានអ្នកប្រើប្រាស់ដែលបានចុះឈ្មោះចូលរួមប្រមាណ ៥០ ០០០នាក់ បន្ទាប់ពីសន្និសិទ ''[[openstreetmap:State Of The Map 2008|The State of the Map]]'' ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៨ ហើយក្រោយមកមានចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះ ១០០ ០០០នាក់ នៅដើមឆ្នាំ២០០៩ និង ចំនួនប្រមាណជិត ២០០ ០០០នាក់នៅចុងឆ្នាំ ២០០៩។ លុះនៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១២ OpenStreetMap បានធ្វើការលុបអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះចំនួន ៦០០ ០០០នាក់វិញ។<ref name=osm-wiki-stats /> ជាការពិត ក្នុងចំនោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះដើម្បីចែករំលែកទិន្នន័យផែនទីទាំងអស់ មានចំនួនតិចតូចតែប៉ុណ្ណោះដែលបានធ្វើការផ្តល់នូវទិន្នន័យបានច្រើន។ នៅខែមិនាឆ្នាំ២០០៨ ចំនួនអ្នកប្រើប្រាស់ដែលបានចុះឈ្មោះ មានប្រមាណ ១០​​ភាគរយ បានចែករំលែកនូវទិន្នន័យផែនទី ជារៀងរាល់ខែ<ref name=ogd-blackadder /> និង នៅឆ្នាំ២០១១ ភាគរយបានថយចុះនៅសល់តែប្រមាណ ៣ភាគរយតែប៉ុណ្ណោះ<ref name=osm-wiki-stats /> ។ ==ការផលិត-បង្កើតផែនទី== [[File:Mapping Strasbourg.jpg|thumb|Recording a GPS trace.]] ===Technique=== The initial map data were collected from scratch by volunteers performing systematic ground surveys using a handheld [[GPS]] unit and a notebook, digital camera, or a voice recorder. These data were then entered into the OpenStreetMap database. More recently, the availability of [[aerial photography]] and other data sources from commercial and government sources has greatly increased the speed of this work and has allowed land-use data to be collected more accurately. When large datasets are available, a technical team manages the conversion and import of the data. ===Structured ground surveys=== [[File:OpenStreetMapTracklogsHedgeEnd.png|thumb|left|Raw GPS data (tracklogs) for [[Hedge End]].]] [[File:Tracks around the Birkenkopf.png|thumb|Varying accuracy of GPS tracks from different [[GPS navigation device|GPS receivers]]]] [[File:Openstreetmap mapping streets with family on el hierro island.jpg|thumb|Surveying during a family excursion can inspire and lead to changed routes]] Ground surveys are performed by a mapper, [[Pedestrian|on foot]], [[bicycle]] or in a [[car]] or [[boat]]. Map data are usually collected using a GPS unit, although this is not strictly necessary if an area has already been traced from satellite imagery. Once the data has been collected, it is entered into the database by uploading it on the project's website. At that point in time, no information about the kind of uploaded track is available&nbsp;— it could be e.g. a motorway, a footpath or a river. Thus, in a second step, editing takes place using one of several purpose-built map editors. This is usually done by the same mapper, sometimes by other users registered at OpenStreetMap. As collecting and uploading data is separated from editing objects, contribution to the project is possible also without using a GPS unit. In particular, placing and editing objects such as schools, hospitals, taxi ranks, bus stops, pubs etc. is done based on editors' local knowledge. Some committed contributors are systematically mapping whole towns and cities over a period of time, or organising mapping parties to intensively map a particular area over an evening or a weekend. In addition to structured surveys, a large number of smaller edits are made by contributors to correct errors or add features. ===ប្រភពទិន្នន័យពីរដ្ឋាភិបាល=== Some government agencies have released official data on appropriate licenses. Much of this data has come from the [[United States]], where the federal government does not copyright such data. See [[Copyright status of work by the U.S. government]] for more details. * [[Landsat 7]] satellite imagery * [[Prototype Global Shorelines]] (PGS) * [[Topologically Integrated Geographic Encoding and Referencing|TIGER]] data of the United States * [[Ordnance Survey]] OpenData * [[NRCan]]'s CanVec vector data and [[GeoBase (geospatial data)|GeoBase's]] vector data sets of Canada * [[The National Map]] ([[USGS]]) Various authorities have also made more local detailed aerial photography available on suitable licenses through [[OpenAerialMap]]. [[List of countries' copyright length|Out-of-copyright]] maps can be good source of information about features that do not change frequently. Copyright periods vary, but in the UK, [[Crown copyright]] expires after 50 years and hence Ordnance Survey maps until the 1960s can legally be used. A complete set of UK 1&nbsp;inch/mile maps from the late 1940s and early 1950s has been collected, scanned, and is available online as a resource for contributors. ===ប្រភពទិន្នន័យពីឯកជន=== Some commercial companies have donated data to the project on suitable licenses. Notably, [[Automotive Navigation Data]] provided a complete road data set for Netherlands and details of trunk roads in China and India. In December 2006, [[Yahoo!]] confirmed that OpenStreetMap was able to make use of their vertical aerial imagery and this photography was available within the editing software as an overlay. Contributors could create their vector based maps as a derived work, released with a [[free content license|free]] and [[open content license|open]] license,<ref name=ogd-Coast1 /> until the shutdown of the Yahoo! Maps API on September 13, 2011.<ref name=yahoo-maps-close/> In November 2010, [[Microsoft]] announced that the OpenStreetMap community could use Bing vertical aerial imagery as a backdrop in its editors.<ref name=ogd-Coast2 /> [[NearMap|NearMap Pty Ltd]] have, since launch in November 2009, made their high-resolution PhotoMaps (currently of major Australian cities, plus some rural Australian areas) available for deriving OpenStreetMap data under a CC-BY-SA licence.<ref name=nearmap /> ==ការចេញអជ្ញាបណ្ណ== [[File:OpenStreetMap homepage 2018 en.png|thumb|Homepage of OpenStreetMap.org]] ===The OpenStreetMap database=== OpenStreetMap data is published under an open content license, with the intention of promoting free use and re-distribution of the data (both commercial and non-commercial). The license currently used is the [[Open Database License]].<ref name=licence/> As part of this relicensing process, some of the map data will have to be deleted. This includes all data contributed by members who have not agreed to the new licensing terms, as well as all subsequent edits to those affected objects. It also includes any data contributed based on input data that are not compatible with the new terms. Current estimates suggest that over 97% of data will be retained globally, however certain regions will be affected more than others, such as in Australia where 24 to 84% of objects will be retained (depending on the type of object).<ref>{{cite web |url=http://odbl.poole.ch/ |title=OSM V1 Objects ODbL acceptance statistics |author=Simon Poole |accessdate=21 May 2012 |archivedate=25 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525193925/http://odbl.poole.ch/ |url-status=dead }}</ref> ===ទិន្នន័យបញ្ចូល=== All data added to the project need to have a license compatible with the Creative Commons Attribution-Share Alike license. This can include out-of-copyright information, public domain or other licenses. All contributors must register with the project and agree to provide data on a Creative Commons BY-SA 2.0 licence, or determine that the licensing of the source data is suitable. This may involve examining licences for government data to establish whether they are compatible. This change in the licensing means that data added in future must be compatible with both the Open Database License and the new Contributor Terms in order to be accepted. ===កម្មវិធី Software=== [[Software]] used in the production and presentation of OpenStreetMap data is available from many different projects and each may have their own licencing. The application&nbsp;— what users access to edit maps and view changelogs, is powered by [[Ruby on Rails]]. The application also uses [[PostgreSQL]] for storage of user data and edit metadata. The default map is rendered by [[Mapnik]], stored in [[PostGIS]], and powered by an [[Apache HTTP Server|Apache]] module called ''mod_tile''. Certain parts of the software, such as the Flash-based map editor ''[[Potlatch (software)|Potlatch2]]'', have been made available as [[public domain]].<ref name=osm-wiki-legalfaq /> ==Derivations of OpenStreetMap Data== [[File:OpenSeaMap-Warnemünde.png|thumb|OpenSeaMap.org]] OpenStreetMap is used as a data source for numerous other sites, that choose specific features of the data to highlight or remove, and provide features like higher performance and different aesthetics. {| class="wikitable" |- ! Map || Theme || Area |- | [http://OpenStreetMap.org OpenStreetMap] || general, cyclists, public transport, mapquest || Worldwide |- | [http://www.openstreetbrowser.org/ OpenStreetBrowser] || overlays, search, navigation, Wikipedia, public transport || Worldwide |- | [http://www.informationfreeway.org Information Freeway] || general, almost realtime || Worldwide |- | [http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WMS OSM WMS Servers] || general, Web Map Services || Worldwide |- | [http://4umaps.eu/ 4Umaps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016064206/http://www.4umaps.eu/ |date=16 តុលា 2012 }} || European topographic map for outdoor activities. Download offline maps || Europe |- | [[OpenSeaMap]] || nautical chart || Worldwide, multilingual: <br>seas, oceans, waterways, weather charts, harbours, Wikipedia |- | [http://www.flosm.de/en/POI-map.html flosm POI map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708010729/http://www.flosm.de/en/POI-map.html |date=8 កក្កដា 2012 }} || over 240 selectable categories, analysing points and areas for the display of POI, updated weekly || worldwide, multilingual (English, German) |- | [http://www.flosm.de/en/Power-Grid.html flosm Power Grid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080943/http://www.flosm.de/en/Power-Grid.html |date=4 មីនា 2016 }} || selectable power lines, generators and infrastructure, updated weekly || worldwide, multilingual (English, German) |- | [http://www.flosm.de/en/Public-Transport.html flosm Public Transport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120608051050/http://www.flosm.de/en/Public-Transport.html |date=8 មិថុនា 2012 }} || public transport, updated weekly || worldwide, multilingual (English, German) |- | [http://www.free-map.org.uk FreeMap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200315141109/http://www.free-map.org.uk/ |date=15 មីនា 2020 }} || walkers || parts of the UK |- | [http://wanderreitkarte.de/ Reit- und Wanderkarte] || walkers and riders || Austria, Germany, Switzerland |- | [http://toposm.com/ TopOSM] || walkers and riders || United States |- | [http://www.opencyclemap.org/ OpenCycleMap] || cyclists || Worldwide |- | [http://www.openmtbmap.org/ OpenMTBMap] || cyclists (esp. mountainbikes) || Worldwide |- | [http://openwandelkaart.nl/ openWandelKaart.nl] || walkers || [[BeNeLux]] |- | [http://www.yournavigation.org/ YourNavigation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714010038/http://www.yournavigation.org/ |date=14 កក្កដា 2011 }} || routing || Worldwide |- | [http://openrouteservice.org/ OpenRouteService] || routing || Europe |- | [http://oobrien.com/oom/ OpenOrienteeringMap] || orienteering style || Worldwide |- | [http://www.OpenPisteMap.org OpenPisteMap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525010106/http://openpistemap.org/ |date=25 ឧសភា 2017 }} || skiing || some European and USA resorts<ref name=osm-wiki-pistemaps /> |- | [http://www.bing.com/maps/explore/#5003/s=w/5872/style=Mapnik&lat=51.512222&lon=0&z=11&pid=50735 Bing OSM "Map App"] || general || Worldwide |- | [[CloudMade]] || general, mobile and various other custom styles || Worldwide |- | [http://openaviationmap.org/ OpenAviationMap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928021947/http://openaviationmap.org/ |date=28 កញ្ញា 2012 }} || Airspace indexing and classification || Wordwide |- | [http://open.mapquest.co.uk/ MapQuest Open (beta)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230713202859/http://open.mapquest.co.uk/ |date=13 កក្កដា 2023 }} || general, routing || Worldwide |- | [[NearMap]] || up-to-date photomaps || populated areas of Australia |- | [http://www.3liz.fr/public/osmtransport/ OSMTransport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531225905/http://3liz.fr/public/osmtransport/ |date=31 ឧសភា 2011 }}||public transport|| Worldwide |- | [http://openbusmap.org/ ÖPNV-Karte, or OpenBusMap]||public transport|| Worldwide |- | [http://www.itoworld.com/static/osmmapper OSM Mapper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713065343/http://www.itoworld.com/static/osmmapper |date=13 កក្កដា 2011 }} || Debugging maps by Ito World Ltd || |- | [http://openlinkmap.org OpenLinkMap] || Map showing additional information, e.g. websites, Wikipedia, contact, ... || |- | [http://busroutes.in/ Busroutes.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128005730/http://busroutes.in/ |date=28 មករា 2012 }}||public transport bus routes|| India (Chennai) [Bangalore and Delhi under development stage] |- | [http://openmarkers.com/ openMarkers]||Rating OSM places by price|| Worldwide |- |[http://punebusguide.org/en/guide/ Punebusguide.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818113249/http://punebusguide.org/en/guide |date=18 សីហា 2012 }}||public transport bus routes||India(Pune).Features trip planner. |} <!-- I have put OpenStreetMap first, then all the 'not for profit' organisations in alphabetical order, then all the 'for profit' organisations in alphabetical order --> ===Off-line raster maps=== * [[Marble (KDE)|Marble]] viewer by [[KDE]] for [[GNU/Linux]], [[Mac OS X]], and [[Windows]] * [[OpenSeaMap]] downloadable charts for PC (all operating systems), Garmin, Lowrance, PDA, PNA * [http://www.ebookmaps.com eBookMaps] downloadable street maps for ebook readers ([[Amazon Kindle|Kindle]], [[Nook]] etc.) ===Handheld GPS receivers=== * [[Garmin]]: There are several programs available that can convert OpenStreetMap data into Garmin compatible maps<ref name=osm-wiki-garmin /> * [[Bryton Ryder 50]] will be the first cycling computer and SatNav device to come with OpenStreetMap data factory-loaded<ref name=bikeradar /> ===ទូរស័ព្ទដៃ=== A wide variety of programs exist by now that use OpenStreetMap data to display maps on mobile phones,<ref name=osm-wiki-mobile /> supporting a large number of different devices. Amongst supported devices are nearly all phones that can run [[Java ME]], making OpenStreetMap available to the majority of current phones, as well as platforms like [[Maemo]], [[Android (operating system)|Android]],<ref name=osm-wiki-android /> the [[iPhone]],<ref name=osm-wiki-apple /> [[Windows Mobile]],<ref name=osm-wiki-windowsmobile /> [[Blackberry (operating system)|Blackberry]], or [[Openmoko]].<ref name=osm-wiki-openmoko /> The various programs distinguish themselves according to key features like if they use raster maps or vector maps, need an Internet connection or can be used offline, support alternate render layers such as cycle paths,<ref name=andnav /> support address search or advanced features like routing, thus catering for a large number of different needs for viewing maps. With the inclusion of OpenStreetMap support in several programming libraries for mobile phones,<ref name=nutiteq /><ref name=CloudMade3 /> it is also possible to include OSM maps in other [[location-based service]]. ===Flickr=== Yahoo has started using OpenStreetMap data within its [[Flickr]] service for various cities around the world, including [[Baghdad]], [[Beijing]], [[Kabul]], [[Santiago]], [[Sydney]] and [[Tokyo]].<ref>{{cite web|url=http://blog.flickr.net/en/2008/08/12/around-the-world-and-back-again/|title=Around the world and back again|publisher=blog-flickr.net|accessdate=7 November 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blog.flickr.net/en/2008/10/30/more-cities/|title=More cities|publisher=blog-flickr.net|accessdate=7 November 2008}}</ref><ref name=OSM-in-Japan/> ===Foursquare=== On 29 February 2012, [[Foursquare]] started using OpenStreetMap maps.<ref>{{en}} [http://blog.foursquare.com/2012/02/29/foursquare-is-joining-the-openstreetmap-movement-say-hi-to-pretty-new-maps/ Blog de Foursquare]</ref> ===Apple=== With the launch of [[IPhoto#iOS_version|iPhoto for iOS]] on {{Start date|2012|03|07}} [[Apple Inc.]] started using OpenStreetMap data for photos with geolocation tags embedded. iPhoto for iOS 1.0.0 initially lacked OSM attribution. Later an updated version, 1.0.1, was released which contains the required OSM attribution.<ref>http://blog.osmfoundation.org/2012/03/08/welcome-apple/</ref> ===Blog/CMS Integration=== The [[WordPress]] OpenStreetMap plug-in<ref name="Wordpress">{{cite web|url=http://wordpress.org/extend/plugins/osm/|title=WordPress OpenStreetMap plug-in|accessdate=4 April 2010}}</ref> inserts maps and adds geo meta tags to posts / pages of WordPress [[blogs]]. [[Drupal]] has multiple OpenStreetMap plug-in modules<ref name="Drupal">{{cite web|url=http://drupal.org/search/apachesolr_search/openstreetmap?filters=type%3Aproject_project|title=Drupal OpenStreetMap plug-in modules|accessdate=11 August 2010}}{{Dead link|date=ឧសភា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> to integrate database content with OpenStreetMaps. [[Joomla]] also has a variety of OpenStreetMap related modules<ref name="Joomla Module">{{cite web|url=http://extensions.joomla.org/extensions/maps-a-weather/maps-a-locations/maps/7913|title=Joomla OpenStreetMap osmMap Module |accessdate=11 August 2010}}</ref> and plug-ins.<ref name="Joomla Plug-in">{{cite web|url=http://extensions.joomla.org/extensions/maps-a-weather/maps-a-locations/maps/5414|title=Joomla OpenStreetMap WISroGIS plug-in |accessdate=11 August 2010}}</ref> ===ទិន្នន័យផែនទី=== Map data is available for download in a variety of formats and for different geographical areas: * OpenStreetMap OSM<ref name=planet /> * CloudMade OSM, Garmin<ref name=CloudMade1 /> * Geofabrik OSM, Shapefiles<ref name=geofabrik /><!-- Again, I have put OpenStreetMap first, then all the 'not for profit' oganisations in alphabetical order, then all the 'for profit' organisations in alphabetical order --> OSM provides information that other map sites don't provide: *[[Territorial waters]] *[[High speed rail in China]] ===Monopoly City Streets=== In 2009, [[Hasbro]], the games company behind the property trading board game ''[[Monopoly (game)|Monopoly]]'', launched ''[[Monopoly City Streets]]'', a [[massively multiplayer online game]] which allowed players to "buy" streets all over the world. Although the game used map tiles from [[Google Maps]] and the Google Maps API to display the game board, the underlying vector street data was obtained from OpenStreetMap.<ref name=pcworld /> The online game was meant to be a limited time offering, closing at the end of January 2010.<ref name=BBC-Monopoly/> ===Haiti earthquake=== During the [[2010 Haiti earthquake]], OpenStreetMap and Crisis Commons volunteers used available satellite imagery<ref name=forbes /> to map the roads, buildings and refugee camps of Port-au-Prince in just two days, building "''the most complete digital map of Haiti's roads''".<ref name=nytimes /> The resulting data and maps have been used by several organisations providing relief aid, such as the [[World Bank]],<ref>{{cite web | last = Turner | first = Andrew | title = World Bank Haiti Situation Room - featuring OSM | date = 3 February 2010 | url = http://www.flickr.com/photos/ajturner/4329833289/in/photostream/}}</ref> the European Commission Joint Research Centre,<ref>{{cite web | first = European Commission Joint Research Centre | title = Haiti Earthquakes: Infrastructure Port-au-Prince 15/01/2010 | date = 15 January 2010 | url = http://ec.europa.eu/dgs/jrc/downloads/jrc_pp_haiti_map_04.pdf | format = PDF }}</ref> the [[Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]],<ref name='pbatty_video'>{{cite web | last = Batty | first = Peter | title = OpenStreetMap in Haiti - video | date = 14 February 2010 | url = http://geothought.blogspot.com/2010/02/openstreetmap-in-haiti-video.html}}</ref> [[UNOSAT]]<ref name='pbatty_video'/> and others.<ref name=osm-wiki-haiti /> ==Software== {{Main|openstreetmap:Using OpenStreetMap}} {{External links|section|date=January 2010}} ===Map rendering and presentation=== [[File:Soho - map 1.png|thumb|OpenStreetMap of [[Soho]], central [[London]] (Mapnik layer)]] * OpenStreetMap provides an [[OpenLayers]] based [[openstreetmap:Slippy Map|slippy map]] interface, displaying map tiles rendered by the [[openstreetmap:Mapnik|Mapnik]] rendering engines, and tiles from other sources including [http://www.opencyclemap.org/ OpenCycleMap.org] and [[MapQuest Open]]. [[ឯកសារ:JOSM 17013 screenshot km.png|alt=|រូបភាពតូច|[[JOSM]] - Java-based map editor]] * Desktop ** [[openstreetmap:Maperitive|Maperitive]] — Windows and Linux application for rendering maps, it is a successor to [[openstreetmap:Kosmos|Kosmos]]. ** [[openstreetmap:Prune|Prune]]&nbsp;— Open source Java application for viewing and editing data recorded by GPS. Uses OSM for the map layers. ** [[Marble (software)|Marble]]&nbsp;— Free and open source desktop-globe, which supports OpenStreetMap data. ** [[Navit]] Free, modular, touch screen friendly, navigation system with GPS tracking, which can use and render OpenStreetMap data. ** [[Quantum GIS]] — Open source desktop GIS which includes OSM plugin ** [[GPSBabel]] — converts tracklogs from one format to another. * Mobile ** [[Oruxmaps]] for android ** [[Navit]] [[File:Merkaartor sample.jpg|thumb|[[Merkaartor]] - Multi-platform Qt-based map editor]] * Web ** [[Wordpress]] Blogs via OSM Plugin ===Routing (directions, navigation)=== There are lists of [[openstreetmap:Routing/OnlineRouters|online]] and [[openstreetmap:Routing/OfflineRouters|offline]] routers available on the OSM wiki. Following routing software supports OpenStreetMaps: * [[CycleStreets]] (UK) * [[openstreetmap:MapQuest|MapQuest]] (Worldwide) Routing data updated daily. * [[openstreetmap:Gosmore|Gosmore]] * [[openstreetmap:MoNav|MoNav]]&nbsp;— Makes use of [[Contraction Hierarchies]] to allow for routing on continent sized graphs, even on mobile devices. * [[Navit]] * [[openstreetmap:Pyroute|Pyroute]] * [[Open Source Routing Machine]] * [[openstreetmap:OpenRouteService|OpenRouteService]] (Europe) * [[openstreetmap:Traveling salesman|Traveling salesman]]&nbsp;— Open source Java application working as route-planner and GPS-Navigator using the map-data from OpenStreetMap via LibOSM ==ទម្រង់នៃទិន្នន័យ== ===Core elements=== OpenStreetMap uses a [[topology|topological]] [[graph (mathematics)|data structure]], with four core elements (also known as ''data primitives''): * '''Nodes''' are points with a geographic position. Positions are stored as coordinates (pairs of a [[latitude]] and a [[longitude]]) according to [[WGS 84]].<ref>[http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WGS_84 WGS 84] ''OpenStreetMap Wiki''</ref> * '''Ways''' are ordered lists of ''nodes'', representing a [[polyline]], or possibly a [[polygon]] if the last node is equal to the first. * '''Relations''' are groups of ''nodes'', ''ways'' and other ''relations'' which can be assigned certain properties. * '''Tags''' can be applied to ''nodes'', ''ways'' or ''relations'' and consist of [[name-value pair|''name=value'' pairs]]. Up to version 0.4 of the protocol, an intermediate element between nodes and ways (''segments'', line segments which two node produced) was also used. ===Usage of elements=== * '''Nodes''' represent map features without a size, such as [[point of interest|points of interest]], mountain peaks, or centers of a settlement. * '''Ways''' (despite their name) are used both for representing linear features (such as streets and rivers), and for areas (such as forests, parks, parking areas or lakes). Sometimes an ambiguity between a line and an area is resolved by adding an <code>area</code> tag to an object (such as to indicate that a circular walking path object represents a walking area rather than a walking loop). Since a way can only define an area as a polygon, it cannot describe an area with a hole (such as a forest with a clearing). This is accomplished with relations. * '''Relations''' are used for representing the relationship of existing nodes and ways. Examples include turn restrictions on roads, routes that span several existing ways, and areas with holes. * '''Tags''' are used to store [[metadata]] about the map objects (such as their type, their name and their physical properties). A recommended [[Ontology (computer science)|ontology]] of map features (the meaning of ''tags'') is [[openstreetmap:Map features|maintained on a wiki]]. ==មើលផដដែរ== {{Portal|Atlas}} *[[Collaborative mapping]] *[[Counter-mapping]] *[[Google Map Maker]] *[[Google Maps]] *[[Neogeography]] *[[OpenLayers]] *[[WikiMapia]] *[[Comparison of web map services]] ==ឯកសារយោង== {{Reflist|30em|refs= <ref name=osm-wiki-faq>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/FAQ#Who_owns_OpenStreetMap.3F |title=FAQ |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-india>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WikiProject_India |title=WikiProject India |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-stats>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Stats |title=Stats |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=6 December 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-legalfaq>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Legal_FAQ |title=Legal FAQ |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011 |quote=Several contributors additionally make their code available under different licences}}</ref> <!-- <ref name=osm-wiki-license>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/OpenStreetMap_License |title=OpenStreetMap License |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011 |quote=OpenStreetMap software is licensed under the GNU GPL}}</ref> --> <ref name=osm-wiki-pistemaps>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WikiProject_Piste_Maps |title=WikiProject Piste Maps |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-garmin>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/OSM_Map_On_Garmin |title=OSM Map On Garmin |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-mobile>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Software/Mobile |title=Software/Mobile |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-android>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Android |title=Android |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-apple>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Apple_iOS |title=Apple iOS |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-windowsmobile>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Windows_Mobile |title=Windows Mobile |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-openmoko>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Openmoko |title=Openmoko |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=osm-wiki-haiti>{{cite web |url=http://wiki.openstreetmap.org/wiki/WikiProject_Haiti |title=WikiProject Haiti |work=OpenStreetMap Wiki |accessdate=5 February 2010}}</ref> <ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/OpenStreetMap.org |title= Openstreetmap.org Site Info |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2012-07-02 |archive-date= 4 កញ្ញា 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110904093802/http://www.alexa.com/siteinfo/openstreetmap.org |url-status= dead |archivedate= 4 កញ្ញា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110904093802/http://www.alexa.com/siteinfo/openstreetmap.org }}</ref> <ref name=nytimes>{{cite news |title=Digital Help for Haiti |url=http://gadgetwise.blogs.nytimes.com/2010/01/27/digital-help-for-haiti/ |newspaper=[[The New York Times]] |date=27 January 2010 |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=forbes>{{cite news |title=Technology Saves Lives In Haiti |first=Brady |last=Forrest |url=http://www.forbes.com/2010/02/01/text-messages-maps-technology-breakthroughs-haiti.html |newspaper=[[Forbes|Forbes.com]] |date=1 February 2010 |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=CloudMade1>{{cite web |url=http://downloads.cloudmade.com/ |title=CloudMade Downloads |publisher=[[CloudMade]] |accessdate=15 April 2011 |archive-date=24 កញ្ញា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924021529/http://downloads.cloudmade.com/ |url-status=dead |archivedate=24 កញ្ញា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924021529/http://downloads.cloudmade.com/ }}</ref> <ref name=CloudMade2>{{cite web |url=http://blog.cloudmade.com/2008/03/17/were-funded/ |title=We’re funded! |date=17 March 2008 |publisher=[[CloudMade]] |accessdate=16 April 2011 |archive-date=1 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301051755/http://blog.cloudmade.com/2008/03/17/were-funded/ |url-status=dead |archivedate=1 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120301051755/http://blog.cloudmade.com/2008/03/17/were-funded/ }}</ref> <ref name=CloudMade3>{{cite web |url=http://cloudmade.com/products/iphone-sdk |title=iPhone & iPad SDK |publisher=[[CloudMade]] |accessdate=16 April 2011 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425050807/http://cloudmade.com/products/iphone-sdk |url-status=dead }}</ref> <ref name=planet>{{cite web |url=http://planet.openstreetmap.org/ |title=planet.openstreetmap.org |publisher=OpenStreetMap |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=geofabrik>{{cite web |url=http://download.geofabrik.de/osm/ |title=Download-Bereich |publisher=Geofabrik |accessdate=15 April 2011}}</ref> <ref name=derstandard>{{cite news |title=Ja, ich würde OpenStreetMap mit Wikipedia vergleichen |first= |last= |url=http://derstandard.at/1246542045463/Ja-ich-wuerde-OpenStreetMap-mit-Wikipedia-vergleichen |newspaper=[[Der Standard]] |language=German |date=13 July 2009 |accessdate=25 October 2010}}</ref> <ref name=ogd-Coast1>{{cite web |url=http://old.opengeodata.org/2006/12/04/yahoo-aerial-imagery-in-osm/index.html |title=Yahoo! aerial imagery in OSM |last=Coast |first=Steve |date=4 December 2006 |work=OpenGeoData |accessdate=15 April 2011 |archivedate=20 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110220034035/http://old.opengeodata.org/2006/12/04/yahoo-aerial-imagery-in-osm/index.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=ogd-Coast2>{{cite web |url=http://opengeodata.org/microsoft-imagery-details |title=Microsoft Imagery details |last=Coast |first=Steve |date=30 November 2010 |work=OpenGeoData |accessdate=10 January 2011}}</ref> <ref name=ogd-Fairhurst>{{cite web |url=http://old.opengeodata.org/2008/01/07/the-licence-where-we-are-where-were-going/index.html |title=The licence: where we are, where we’re going |last=Fairhurst |first=Richard |date=7 January 2008 |work=OpenGeoData |accessdate=15 April 2011 |archivedate=27 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727150314/http://old.opengeodata.org/2008/01/07/the-licence-where-we-are-where-were-going/index.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=ogd-Coast3>{{cite web |url=http://old.opengeodata.org/2007/07/04/and-donate-entire-netherlands-to-openstreetmap/index.html |title=AND donate entire Netherlands to OpenStreetMap |last=Coast |first=Steve |date=4 July 2007 |work=OpenGeoData |accessdate=15 April 2011 |archivedate=23 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823154505/http://old.opengeodata.org/2007/07/04/and-donate-entire-netherlands-to-openstreetmap/index.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=ogd-blackadder>{{cite web |url=http://old.opengeodata.org/2008/07/index.html |title=We’re on a road to everywhere |date=31 July 2008 |work=OpenGeoData |accessdate=15 April 2011 |archivedate=27 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727151619/http://old.opengeodata.org/2008/07/index.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=pcworld>{{cite news |title='Monopoly City Streets' Online Game: Will Buying Park Place Be Any Easier? |first=JR |last=Raphael |url=http://www.pcworld.com/article/171610/monopoly_city_streets_online_game_will_buying_park_place_be_any_easier.html |newspaper=[[PC World (magazine)|PC World]] |date=8 September 2009 |accessdate=15 April 2011 |archive-date=6 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606042426/http://www.pcworld.com/article/171610/monopoly_city_streets_online_game_will_buying_park_place_be_any_easier.html |url-status=dead }}</ref> <ref name=linux>{{cite web |url=http://www.linux.com/archive/feature/119493 |title=OpenStreetMap project imports US government maps |last=Willis |first=Nathan |date=11 October 2007 |work=Linux.com |publisher= |accessdate=16 April 2011 |archive-date=11 ធ្នូ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211164306/http://www.linux.com/archive/feature/119493 |url-status=dead |archivedate=11 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101211164306/http://www.linux.com/archive/feature/119493 }}</ref> <ref name=geothought>{{cite web |url=http://geothought.blogspot.com/2007/12/oxford-university-using-openstreetmap.html |title=Oxford University using OpenStreetMap data |last=Batty |first=Peter |date=3 December 2007 |publisher=Geothought |accessdate=16 April 2011}}</ref> <ref name=andnav>{{cite web |url=http://wiki.andnav.org/index.php/Feature-Comparison |title=Feature-Comparison |work=AndNavWiki |accessdate=16 April 2011 |archivedate=28 ឧសភា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528115750/http://wiki.andnav.org/index.php/Feature-Comparison |url-status=dead }}</ref> <ref name=BBC-Monopoly>{{cite news |title=Monopoly game launches on Google |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8245700.stm |newspaper=[[BBC Online]] |date=9 September 2009 |accessdate=25 February 2012}}</ref> <ref name=bikeradar>{{cite web |url=http://www.bikeradar.com/news/article/bryton-rider-50-and-rider-30-gps-units-first-look-28318 |title=Bryton Rider 50 and Rider 30 GPS units – First look |last=Jones |first=Jeff |date=4 November 2010 |publisher=BikeRadar |accessdate=16 April 2011 |archivedate=27 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427100537/http://www.bikeradar.com/news/article/bryton-rider-50-and-rider-30-gps-units-first-look-28318 |url-status=dead }}</ref> <ref name=GPS-inspires-DIY>{{cite news |title=Global Positioning Tech Inspires Do-It-Yourself Mapping Project |first=Mark |last=Anderson |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/10/061018-street-maps.html |newspaper=[[National Geographic News]] |date=18 October 2006 |accessdate=25 February 2012 |archive-date=11 កុម្ភៈ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211044643/http://news.nationalgeographic.com/news/2006/10/061018-street-maps.html |url-status=dead}}</ref> <ref name=nearmap>{{cite web |url=http://www.nearmap.com/products/community-licence |title=Community licence |publisher=[[NearMap]] |accessdate=16 April 2011 |archivedate=3 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403154709/http://www.nearmap.com/products/community-licence |url-status=dead }}</ref> <ref name=nutiteq>{{cite web |url=http://www.nutiteq.com/mgmaps-lib-sdk-downloads |title=Mobile Map API SDK download |publisher=Nutiteq |accessdate=16 April 2011 |archivedate=14 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714212700/http://www.nutiteq.com/mgmaps-lib-sdk-downloads |url-status=dead }}</ref> <ref name=OSM-in-Japan>{{cite web |url=http://thinkwhere.wordpress.com/2008/09/16/japan-osm-progress/ |title=Japanese progress in osm. Amazing stuff! |last=Waters |first=Tim |date=16 September 2008 |work=thinkwhere |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722023011/http://thinkwhere.wordpress.com/2008/09/16/japan-osm-progress/ |archivedate=22 កក្កដា 2011 |deadurl=no |accessdate=25 February 2012 |url-status=live }}</ref> <ref name=systemed>{{cite web |url=http://www.systemed.net/blog/legacy/entry080113140415.html |title=Cycle map on your GPS |last=Fairhurst |first=Richard |date=13 January 2008 |work=Système D |accessdate=16 April 2011}}</ref> <ref name=yahoo-maps-close>{{cite news |title=Yahoo! Maps APIs Service Closure Announcement – New Maps Offerings Coming Soon! |first=Raj |last=Mata |url=http://developer.yahoo.com/blogs/ydn/posts/2011/06/yahoo-maps-apis-service-closure-announcement-new-maps-offerings-coming-soon/ |work=Yahoo! Developer Network |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623122827/http://developer.yahoo.com/blogs/ydn/posts/2011/06/yahoo-maps-apis-service-closure-announcement-new-maps-offerings-coming-soon/ |archivedate=23 មិថុនា 2011 |deadurl=no |date=13 June 2011 |accessdate=25 February 2012 |url-status=dead }}</ref> }}{{[[ # * * # {{}}]]}} ==អានបន្ថែម== * {{Cite book |title=OpenStreetMap: Be your own Cartographer |last=Bennett |first=Jonathan |year=2010 |publisher=Packt Publishing |isbn=978-1-84719-750-4 |page=252 |url=http://www.packtpub.com/openstreetmap/book }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628170155/http://www.packtpub.com/openstreetmap/book |date=28 មិថុនា 2012 }} * {{Cite book|title=OpenStreetMap: Using and Enhancing the Free Map of the World |last1=Ramm |first1=Frederik |last2=Topf |first2=Jochen |last3=Chilton |first3=Steve |year=2010 |publisher=UIT Cambridge |isbn=978-1-906860-11-0 |page=386 |url=http://www.openstreetmap.info}} * OpenStreetMap in the media (2005 to present) ([http://wiki.openstreetmap.org/wiki/OpenStreetMap_in_the_media OSM wiki link]) * OpenStreetMap in scientific publications ([http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Research OSM wiki link]) ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{Commons category}} *[http://www.openstreetmap.org/ OpenStreetMap] - project page with editing interface *[http://www.openstreetbrowser.org OpenStreetBrowser] - simple map viewer *[http://www.osmfoundation.org/ OpenStreetMap Foundation] *[http://wiki.openstreetmap.org/wiki/Main_Page OpenStreetMap Wiki] *[http://tools.geofabrik.de/mc/?mt0=mapnik&mt1=googlemap ''Map Compare'' tools.geofabrik.de] online-comparison between Google Maps and OpenStreetMap *[https://sourceforge.net/projects/lama/ OpenSource navigation system] *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/8517057.stm Illustrated BBC report about OpenStreetMap helping in Haiti after the earthquake] *[http://vimeo.com/16146087 Evolution of European OpenStreetMap coverage 2006-2010 (video)] *[http://vimeo.com/2598878 OSM 2008: A Year of Edits (video)] {{Earth}} {{Use dmy dates|date=July 2011}} {{DEFAULTSORT:Openstreetmap}} <!-- tiles@home component --> ezttbc9qovh4nuw58rm6ztlvgsb5w6o លីគកំពូលកម្ពុជា 0 20390 342705 328500 2026-11-08T05:21:55Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342705 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''Cambodian Premier League''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍'''||[[ខេមបូឌានព្រីមៀរលីគ]] |- |'''ឈ្មោះហៅកាត់'''||([[CPL]]) |- |'''អ្នករៀបចំ'''||សាតូសុិ សៃតូ <br> Satoshi Saito |- |'''ការរកឃើញ'''||2005 (17 ឆ្នាំ) |- |'''ប្រទេស'''||[[File:Flag of Cambodia.svg|20px]] [[កម្ពុជា]] |- |'''សហព័ន្ធ'''||[[:en:Asian_Football_Confederation|AFC]] |- |'''ក្រុមប្រកួត'''||ចំនួន 8 (2022) |- |'''កម្រិតពាន'''||ពានលំដាប់ទី១ |- |'''កម្រិតលីគ'''||លីគលំដាប់ទី១ |- |'''ការកាត់ចោល'''||[[ឯកសារ:Red_Arrow_Down.svg|10x10ភីកសែល]] ធ្លាក់ទៅ [[កម្ពុជាលីគទី២|លីគលំដាប់ទី២]] |- |'''តំណាងពាន'''||Cambodian League |- |'''ពានក្នុងស្រុក'''||[[ពានសម្ដេច ហ៊ុនសែន]] <br> [[ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា]] <br> [[ពានក្រុម ជើងឯកកម្ពុជា]] |- |'''ពានអន្តរជាតិ'''||[[:en:AFC_Cup|AFC Cup]] <br> [[:en:ASEAN_Club_Championship|ASEAN Club Championship]] |- |'''ជើងឯកបច្ចុប្បន្ន'''||[[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.]] <br> ជើងឯក ៤ សម័យ |- |'''កំពូលអ្នកស៊ុតបញ្ចូលទី'''||[[ចាន់ វឌ្ឍនាកា]] (106 គ្រាប់) |- |'''ទូរទស្សន៍ដៃគូ'''||[https://en.wikipedia.org/wiki/TV5_Cambodia TV5 Cambodia] <br> [https://ams.com.kh/sports/ AMS Sports] <br> [https://troryorng.com/ Troryong TV] <br> [https://www.kampucheathmey.com/ Kampuchea Thmey] |- style="text-align:center;" |style="background: #;" colspan="5" |[[លីគកំពូលកម្ពុជា (2023-2024)]] |} '''លីគកំពូលកម្ពុជា''' ([[អង់គ្លេស]]: Cambodian Premier League) គឺជាកម្រិតកំពូលនៃប្រព័ន្ធលីគបាល់ទាត់របស់កម្ពុជា ដែលធ្វើការប្រកួតប្រជែងដោយក្លឹបចំនួន ៨ក្រុម វាដំណើរការលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ជាមួយនិងការកាត់ក្រុមចោលធ្លាក់ទៅ [[កម្ពុជាលីគទី២|លីគលំដាប់ទី២]] ដែលក្លឹបទាំងអស់នឹងត្រូវលេងក្នុងទម្រង់វិលជុំ ៣លើក (ម្ចាស់ផ្ទះ និង ក្រៅដី) ដោយស្មើនិង ១៦៨ប្រកួត ការប្រកួតជាទូទៅគឺពេញនិយមនៅថ្ងៃចុងសប្ដាហ៍ ដែលធ្វើឡើងរៀងរាល់ថ្ងៃសៅរ៍ និង ថ្ងៃអាទិត្យ ។<ref>Post Khmer (2022) [https://www.postkhmer.com/sport/2022-01-07-0920-229585.html ប្រធាន FFC ប្រាប់គ្រប់ក្លឹបឱ្យធ្វើការរួមគ្នា ដើម្បីអនាគតបាល់ទាត់កម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302154944/https://www.postkhmer.com/sport/2022-01-07-0920-229585.html |date=2022-03-02 }}, Website: postkhmer.com, Publication: January 07, 2022</ref> ការប្រកួតនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងជា Metfone Cambodian League ក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ បន្ទាប់ពី សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់កម្ពុជា ([https://en.wikipedia.org/wiki/Football_Federation_of_Cambodia FFC]) បានប្រកាសពីចេតនារបស់ខ្លួនក្នុងការលើកកម្ពស់ និងពង្រីកសហគមន៍បាល់ទាត់ក្នុងស្រុកដែលកំពុងរីកចម្រើនដោយមានក្លឹបអជីបចូលរួម ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២២ នេះ លីគកំពូលកម្ពុជា បច្ចុប្បន្នមាន ក្លឹបចំនួន ៨ ចូលរួម ដែលក្នុងនោះក្លឹបនីមួយៗត្រូវប្រកួត ៣ជុំ (ក្នុងផ្ទះ និង ក្រៅដី) ស្មើនិង ២១ ប្រកួតសម្រាប់ក្រុមនីមួយៗ សរុបទាំងអស់មាន ១៦៨ប្រកួត សម្រាប់រដូវកាលនេះ ដែលចាប់ផ្ដើមពី ដើមខែមីនាដល់ខែកញ្ញា ។<ref>​ Tmey Tmey News (2022) [https://thmeythmey.com/?page=detail&id=111352 Cambodian Premier League ជាឈ្មោះផ្លូវការថ្មី នៃលីគកំពូលកម្ពុជា ដោយមាន១៦៨ប្រកួត], Website: thmeythmey.com, Publication: 06, Jan 2022 </ref> == ប្រវត្តិលីគ == '''Leage History''' ការប្រមូលផ្ដុំបាល់ទាត់ដំបូង ដែលបែងចែកជាកម្រិតបាល់ទាត់របស់កម្ពុជា ជាមួយនឹងការបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (People's Republic of Cambodia) ដែលការប្រកួតបាល់ទាត់ក្នុងស្រុក ត្រូវបានស្ដារឡើងវិញ ក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ ជើងឯកថ្នាក់ជាតិត្រូវបានរៀបចំឡើង តាមប្រព័ន្ធដំណើរការរបស់សភាពសូវៀត (Soviet Union) ដែលប្រទេសកម្ពុជាពេលនោះ ជាសមាជិកនៃប្លុកសង្គមនិយម (Socialist blog) ជាមួយនឹងក្រុមស្ម័គ្រចិត្តជាផ្លូវការណ៍ដែលមានមូលដ្ឋានជុំវិញក្រសួង និងស្ថាប័នកងទ័ព ទោះបី​ជា​កីឡា​ស្ម័គ្រ​ចិត្ត​ជា​ផ្លូវការណ៍​វា​នៅ​តែ​ជា​លីគ​ដែល​មាន​ការ​ប្រកួត​ប្រជែងផងដែរ ហើយវាគឺជាការចាប់ផ្ដើមដំបូងរបស់កម្ពុជា ដែលខកខានក្រោយវិបិត្តសង្គ្រាមនៅកម្ពុជា អំឡុងឆ្នាំ (1975-1979) ដែលប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួក ខ្មែរក្រហម ហើយវិស័យកីឡាជាតិទាំងអស់ត្រូវបានបញ្ឈប់ទាំងស្រុង ពានជើងឯកបាល់ទាត់កម្ពុជាពេលនោះត្រូបានគេហៅថា៖ ជើងឯកជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (National Champions of the Peoples Republic of Kampuchea) ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជារដ្ឋកម្ពុជា (State of Cambodia) ដែលជាផ្នែកមួយនៃគំនិតផ្តួចផ្តើមសន្តិភាពជាមួយពួក ខ្មែរក្រហម និងក្រុមឧទ្ទាមដទៃទៀត រដ្ឋអន្តរកាលគឺមានរយៈពេលរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩៣ នាសម័យកាល អ៊ុនតាក់ (UNTAC) ការបោះឆ្នោតដែលឧបត្ថម្ភនៅក្នុងប្រទេស ពានជើងឯកបាល់ទាត់កម្ពុជាពេលនោះត្រូបានគេហៅថា៖ ជើងឯកជាតិនៃរដ្ឋកម្ពុជា (National Champions of the State of Cambodia) ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៤ បន្ទាប់​ពី​ការ​ស្ដារ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ឡើង​វិញ និង​ការ​វិល​ទៅ​រក​សេដ្ឋកិច្ច​ទីផ្សារ​ពេញលេញ ក្រុម​ថ្មី​ត្រូវ​ចូល​រួម​ក្នុង​លីគ ហើយ​វា​គឺ​ដើម្បី​សម្រេច​បាន​ឋានៈ​លីគពាក់កណ្តាល​អាជីព ។ គុណភាព និងអ្នកចូលរួមនៅតែមានកម្រិតទាប ក៏ដូចជាការចោទប្រកាន់ផ្សេងៗពីអំពើពុករលួយ ក្នុងរយៈពេល 3 រដូវកាលនេះ មិនមានការប្រកួតបញ្ចប់ទេ ហើយមានក្រុមតិចតួចប៉ុណ្ណោះដែលបានរស់ជីវិតក្នុងយុគសម័យលីគកម្ពុជា អាជីព ដែលមានន័យថា ក្រុមមួយចំនួនត្រូវបានរំសាយចោល ពានជើងឯកបាល់ទាត់កម្ពុជាពេលនោះត្រូវបានគេហៅថា៖ ជើងឯកជាតិនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (National Champions of the Kingdom of Cambodia) រហូតដល់ការបិទបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ដោយសារតែការប្រកួតលីគនាពេលនោះ មិនទាន់មានរូបរាង្គពេញលេញជាលីគអជីបនោះទេ ដូចនេះលីគកំពូលកម្ពុជាត្រូវបាន ចាប់ផ្ដើមឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ ដោយមានឈ្មោះថា មិត្តហ្វូនខេមបូឌានលីគ (Metfone Cambodian League) ហៅកាត់ថា (MCL) រហូតដល់ឆ្នាំ ២០២១ ទើបផ្លាសប្ដូរឈ្មោះចុងក្រោយមក ខេមបូឌានព្រីមៀរលីគ (Cambodian Premier League) ហៅកាត់ថា (CPL) ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ ជាមួយនិងការរៀបចំឡើងវិញនូវដំណើរការលីគតាមបែបស្តង់ដារផងដែរ ។<ref>Cambodia Sports Review (2022) [https://www.cambodiasportsreview.com/cambodian-premier-league/ New Cambodian Premier League set to revolutionise football in the country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516030350/https://www.cambodiasportsreview.com/cambodian-premier-league/ |date=2023-05-16 }}, Website: cambodiasportsreview.com, Publication: 27 January 2022</ref> == ទម្រង់លីគ == '''League Format''' ក្លឹប CPL ទាំង៨ ដែលនឹងចូលលេងក្នុងរដូវកាល 2022 នេះ មានក្លឹប [[ភ្នំពេញក្រោន F.C.|ភ្នំពេញក្រោន]], [[បឹងកេត F.C.|បឹងកេត]], [[អង្គរថាយហ្គឺ F.C.|អង្គរថាយហ្គឺ]], [[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.|ព្រះខ័នរាជស្វាយរៀង]], [[គិរីវង់ សុខសែនជ័យ F.C.|គិរីវង់សុខសែនជ័យ]], [[វិសាខា F.C.|វិសាខា]], [[សមាគមន៍ កម្ពុជាអាមី F.C.|Tiffy Army]], [[ណាហ្គាវើល F.C.|ណាហ្គាវើល]], ក្រុមទាំងប្រាំបីត្រូវបានជ្រើសរើសក្រោមលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យនៃការចូលរួមដ៏តឹងរឹងបំផុតដែលត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការសម្រាប់លីគកំពូលកម្ពុជា និងការប្រកួតផ្សេងទៀតដែលស្ថិតនៅក្រោមយុត្តាធិការរបស់ CPL ។ ក្រុមទទួលបាន ៣ពិន្ទុសម្រាប់ការឈ្នះ, ១ពិន្ទុសម្រាប់ការស្មើ, គ្មានពិន្ទុណាមួយត្រូវបានផ្តល់សម្រាប់ការចាញ់នោះទេ ។ ក្រុម​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ថ្នាក់​ដោយ​ពិន្ទុ​សរុប (Total points) បន្ទាប់​មក​ភាព​ខុស​គ្នា​នៃ​ការ​ស៊ុត​បាល់​បញ្ចូល​ទី ឬ គ្រាប់បាល់វិនិច្ឆ័យ (Goal differential) បន្ទាប់មកចំនួនគ្រាប់បាល់បញ្ចូលទី (Goals scored) ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃរដូវកាលនីមួយៗ ក្លឹបដែលមានពិន្ទុច្រើនជាងគេគឺគ្រងជើងឯកលីគ ប្រសិនបើពិន្ទុ ខុសគ្នានៃគ្រាប់បាល់ស៊ុតបញ្ចូលទី ហើយលទ្ធផលនាំមុខរវាងក្រុមស្មើគ្នា កំណត់ត្រា លទ្ធផលទៅមក (Head-to-head results) រវាងក្រុមត្រូវបានប្រើប្រាស់ ហើយបន្តដោយកំណត់ត្រាលេងដោយយុត្តិធម៌ប្រសើរជាងមុន ក្លឹបទាំងអស់នឹងត្រូវលេងក្នុងទម្រង់វិលជុំ ៣លើក (ម្ចាស់ផ្ទះ និង ក្រៅដី) ដោយស្មើនិង ១៦៨ប្រកួត សម្រាប់រដូវកាល 2022 នេះ ។<ref> Khmer Times (2022) [https://www.khmertimeskh.com/501023168/cambodian-premier-league-kicks-off-on-march-5/ Cambodian Premier League kicks off on March 5], Website: khmertimeskh.com, Publication: February 11, 2022 </ref> === តារាងនៃទម្រង់លីគ ២០២២ === '''Table of league forms 2022''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; font-size: 100%;" ! style="width:1px;" |ល.រ ! style="width:150px;" |ក្រុមប្រកួត ! style="width:1px;" |ពិន្ទុ (P) ! style="width:1px;" |ឈ្នះ (W) ! style="width:1px;" |ស្មើ (D) ! style="width:1px;" |ចាញ់ (L) ! style="width:1px;" |គគដ (GF) ! style="width:1px;" |គបក (GA) ! style="width:1px;" |គបវឆ (GD) ! style="width:1px;" |ពគប (PTS) ! style="width:150px;" |ជើងឯកលីគ Champion |- bgcolor="90EE90" | style="text-align:center;" |1 |ក្រុមបាល់ទាត់ A |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |គ្រងជើងឯក (CPL) |- bgcolor="FFEF00" | style="text-align:center;" |2 |ក្រុមបាល់ទាត់ B |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |លេងបិទវគ្គ <br> Top 4 |- bgcolor="FFEF00" | style="text-align:center;" |3 |ក្រុមបាល់ទាត់ C |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |លេងបិទវគ្គ <br> Top 4 |- bgcolor="FFEF00" | style="text-align:center;" |4 |ក្រុមបាល់ទាត់ D |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |លេងបិទវគ្គ <br> Top 4 |- bgcolor="FFFFFF" | style="text-align:center;" |5 |ក្រុមបាល់ទាត់ E |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 | |- bgcolor="FFFFFF" | style="text-align:center;" |6 |ក្រុមបាល់ទាត់ F |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 | |- bgcolor="FFFFFF" | style="text-align:center;" |7 |ក្រុមបាល់ទាត់ G |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 | |- bgcolor="FF7F7F" | style="text-align:center;" |8 |ក្រុមបាល់ទាត់ H |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |ធ្លាក់ទៅកាន់ [[កម្ពុជាលីគទី២|លីគលំដាប់ទី២]] |} == អំពីក្លឹប រដូវកាល ២០២៥ == '''About Clubs 2022 season''' ក្លឹបសរុបចំនួន ១៦ បានលេងនៅក្នុងលីគកម្រិតខ្ពស់របស់កម្ពុជា ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមរបស់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ ។ ក្លឹបចំនួន ៨ ខាងក្រោមកំពុងប្រកួតប្រជែងក្នុងលីគកំពូលកម្ពុជា នារដូវកាលឆ្នាំ ២០២២ នេះ ។<ref>GRANT CARULLO (2022) [https://www.khmernights.com/2022-cambodian-premier-league/ 2022 Cambodian Premier League season set to begin], Website: khmernights.com, Publication: MARCH 3, 2022 © Khmernights.com 2021. All rights reserved</ref> {{location map+ |Cambodia |width=450 |float=right |caption=Locations of the 2022 Cambodian Premier League teams |places= {{location map~ |Cambodia |lat=13.36 |long=103.84 |label= <div style="font-size:80%;"> ATFC </div>|position=left}} {{location map~ |Cambodia |lat=10.97|long=104.77 |label=<div style="font-size:80%;"> KRV-SSCFC </div>|position=left}} {{location map~ |Cambodia |lat=11.08 |long=105.8 |label= <div style="font-size:80%;"> PKR-SRFC </div>|position=right}} {{location map~ |Cambodia |lat=11.47 |long=104.5 |label= <div style="font-size:80%;"> NGWFC </div>|position=left}} {{location map~ |Cambodia |lat=11.56 |long=104.88 |label=<div style="font-size:80%;"> BKFC <br /> PPCFC <br /> TFAFC <br /> VSKFC </div>|position=top}} }} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width="8%" |ក្រុម ! style="background-color:#D3D3D3" width="15%" |បង្កើតឡើង ! style="background-color:#D3D3D3" width="15%" |មូលដ្ឋាន ! style="background-color:#D3D3D3" width="15%" |កីឡាដ្ឋាន ! style="background-color:#D3D3D3" width="15%" |ចំនួនអតិបរមា |- | align="center" |[[កម្ពុជាអាមី F.C.]] | align="center" |1993 | align="center" |[[ភ្នំពេញ]] | align="center" |Old Stadium | align="center" |14750 នាក់ |- | align="center" |[[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.]] | align="center" |1997 | align="center" |[[ស្វាយរៀង]] | align="center" |Svay Rieng Stadium | align="center" |2060 នាក់ |- | align="center" |[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] | align="center" |2001 | align="center" |[[ភ្នំពេញ]] | align="center" |Smart RSN Stadium | align="center" |5010 នាក់ |- | align="center" |[[ណាហ្គាវើល F.C.]] | align="center" |2001 | align="center" |[[កំពង់ស្ពឺ]] | align="center" |Kampong Speu Stadium | align="center" |2400 នាក់ |- | align="center" |[[គិរីវង់ សុខសែនជ័យ F.C.]] | align="center" |2007 | align="center" |[[តាកែវ]] | align="center" |Kirivong Soksenchey Stadium | align="center" |350 នាក់ |- | align="center" |[[បឹងកេត F.C.]] | align="center" |2008 | align="center" |[[ភ្នំពេញ]] | align="center" |Cambodia Airways Stadium | align="center" |2138 នាក់ |- | align="center" |[[អង្គរថាយហ្គឺ F.C.]] | align="center" |2012 | align="center" |[[សៀមរាប]] | align="center" |Hanuman <br> Stadium | align="center" |5030 នាក់ |- | align="center" |[[វិសាខា F.C.]] | align="center" |2014 | align="center" |[[ភ្នំពេញ]] | align="center" |Prince <br> Stadium | align="center" |15000 នាក់ |} == លីគកម្ពុជា ១៩៨២ - ២០០៤ == '''Cambodian League 1982-2004''' ''' កំណត់ត្រាលើកពានលីគកន្លងមក'''<ref> Globalsport (2009) [https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/cambodian-premier-league-2009/regular-season/3550/ Previous Winners Metfone Cambodian League], Website: globalsportsarchive.com, Publication: © Data Sports Group. All rights reserved </ref> {{Col-start}} {{Col-2}} * 1982: ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម F.C. * 1983: ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម F.C. * 1984: ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម F.C. * 1985: [[កម្ពុជាអាមី F.C.|ក្រសួងការពារជាតិ F.C.]] * 1986: [[កម្ពុជាអាមី F.C.|ក្រសួងការពារជាតិ F.C.]] * 1987: ក្រសួងសុខាភិបាល F.C. * 1988: កំពង់ចាម F.C. * 1989: ក្រសួងសាធារណៈការ និង ដឹកជញ្ជូន F.C. * 1990: ក្រសួងសាធារណៈការ និង ដឹកជញ្ជូន F.C. * 1991: នាយកដ្ឋានសំណង់ F.C. * 1992: នាយកដ្ឋានសំណង់ F.C. * 1993: [[កម្ពុជាអាមី F.C.|ក្រសួងការពារជាតិ F.C.]] {{Col-2}} * 1994: អាកាសចរណ៍ស៊ីវិល F.C. * 1995: អាកាសចរណ៍ស៊ីវិល F.C. * 1996: បញ្ជារការដ្ឋានអង្គរក្ស F.C. * 1997: បញ្ជារការដ្ឋានអង្គរក្ស F.C. * 1998: Royal Dolphins F.C. * 1999: Royal Dolphins F.C. * 2000: នគរបាលជាតិ F.C. * 2001: មិនមានការប្រកួត * 2002: [[ភ្នំពេញក្រោន F.C.|ស្មាតយូណាយធីត F.C.]] * 2003: មិនមានការប្រកួត * 2004: មិនមានការប្រកួត {{Col-end}} == មិត្តហ្វូនខេមបូឌានលីគ ២០០៥-២០២១ == ''' Metfone Cambodian League 2005-2021''' '''កំណត់ត្រាលើកពានលីគកម្ពុជា (MCL)''' {| class=wikitable ! width="80"|រដូវកាល ! width="300"|ក្លឹបជើងឯក |- |2005 |ខេមរាកីឡា F.C. |- |2006 |ខេមរាកីឡា F.C. |- |2007 |ណាហ្គាខប F.C. / [[ណាហ្គាវើល F.C.]] |- |2008 |ភ្នំពេញ អុីមផៃអុឺ F.C. / [[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] |- |2009 |ណាហ្គាខប F.C. / [[ណាហ្គាវើល F.C.]] |- |2010 |[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] |- |2011 |[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] |- |2012 |បឹងកេត រ៉ាប់បឺហ្វៀល F.C. / [[បឹងកេត F.C.]] |- |2013 |ស្វាយរៀង F.C. / [[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.]] |- |2014 |[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] |- |2015 |[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] |- |2016 |បឹងកេតអង្គរ F.C. / [[បឹងកេត F.C.]] |- |2017 |បឹងកេតអង្គរ F.C. / [[បឹងកេត F.C.]] |- |2018 |[[ណាហ្គាវើល F.C.]] |- |2019 |[[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.]] |- |2020 |[[បឹងកេត F.C.]] |- |2021 |[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] |- |} == លីគកំពូលកម្ពុជា ២០២២-២០២៥ == '''Cambodian Premier League 2022-2025''' '''កំណត់ត្រាលើកពានលីគកំពូលកម្ពុជា (CPL)''' {| class=wikitable ! width="80"|រដូវកាល ! width="300"|ក្លឹបជើងឯក |- |2022 |[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] |- |2023-2024 |[[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.]] |- |2024-2025 |[[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.]] |} == ចំនួនប្រកួតក្នុងមួយក្លឹប ២០១០-២០២៤ == '''Number of matches per club 2010-2024'''<ref> Globalsport (2021) [https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/metfone-cambodian-league-2021/regular-season/52358/ Metfone Cambodian League], Website: globalsportsarchive.com, Publication: © Data Sports Group. All rights reserved </ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" |រដូវកាល ! style="background-color:#D3D3D3" |ចំនួនក្លឹប ! style="background-color:#D3D3D3" |ការប្រកួត ក្នុងមួយក្លឹប ! style="background-color:#D3D3D3" |កំណត់ត្រាវិលជុំ |- | align="center" |2010 | align="center" |10 | align="center" |18 | align="center" |2 |- | align="center" |2011 | align="center" |10 | align="center" |18 | align="center" |2 |- | align="center" |2012 | align="center" |10 | align="center" |18 | align="center" |2 |- | align="center" |2013 | align="center" |10 | align="center" |18 | align="center" |2 |- | align="center" |2014 | align="center" |12 | align="center" |22 | align="center" |2 |- | align="center" |2015 | align="center" |12 | align="center" |22 | align="center" |2 |- | align="center" |2016 | align="center" |10 | align="center" |18 | align="center" |2 |- | align="center" |2017 | align="center" |12 | align="center" |22 | align="center" |2 |- | align="center" |2018 | align="center" |12 | align="center" |22 | align="center" |2 |- | align="center" |2019 | align="center" |14 | align="center" |26 | align="center" |2 |- | align="center" |2020 | align="center" |13 | align="center" |24 | align="center" |2 |- | align="center" |2021 | align="center" |13 | align="center" |24 | align="center" |2 |- | align="center" |2022 | align="center" |8 | align="center" |21 | align="center" |3 |- | align="center" |2023-2024 | align="center" |10 | align="center" |27 | align="center" |3 |- | align="center" |2024-2025 | align="center" |11 | align="center" |20+8 | align="center" |2 |} == កំណត់ត្រា ក្លឹបឈ្នះពាន == '''Record Club Winning''' {| class=wikitable ! width="100" | ក្លឹបបាល់ទាត់ ! width="100" style="background:Gold"|លើកពាន [[File:Simple cup icon.svg]] ! ពានរដូវកាល ! width="100" style="background:Silver"|ចំណាត់ថ្នាក់ លេខ២ [[File:Silver medal icon.svg]] ! width="100" |រងជើងឯក រដូវកាល |- | align=center|[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] || align=center|'''8'''|| 2002, 2008, 2010, 2011, 2014, 2015, 2021, 2022 || align=center|'''3'''|| 2005, 2023-2024, 2024-2025 |- | align=center|[[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.]] || align=center|'''4'''|| 2013, 2019, 2023-2024, 2024-2025 || align=center|'''3'''|| 2010, 2020, 2021 |- | align=center|[[បឹងកេត F.C.]] || align=center|'''4'''|| 2012, 2016, 2017, 2020 || align=center|'''3'''|| 2013, 2014, 2018 |- | align=center|[[ណាហ្គាវើល F.C.]] || align=center|'''3'''|| 2007, 2009, 2018 || align=center|'''4'''|| 2006, 2011, 2012, 2015 |- | align=center|[[សមាគមន៍ កម្ពុជាអាមី F.C.|ទីហ្វីអាមី F.C.]] || align=center|'''3'''|| 1985, 1986, 1993 || align=center|'''3'''|| 2008, 2016, 2017 |- | align=center|ខេមរាកីឡា F.C. (រំសាយចោល)|| align=center|'''2'''|| 2005, 2006 || align=center|'''2'''|| 2007, 2009 |- | align=center|នគរបាលជាតិ F.C.|| align=center|'''1'''|| 2000 || align=center| || |- | align=center|[[វិសាខា F.C.]] || align=center| || || align=center|'''2'''|| 2019, 2022 |} === Placement === {| class=wikitable ! width="100" | ក្លឹបបាល់ទាត់ ! width="100" style="background:#dca671"|ចំណាត់ថ្នាក់ លេខ៣ ! width="100" | រដូវកាល |- | align=center|[[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.]] || align=center|'''5'''|| 2009, 2011, 2012, 2017, 2022 |- | align=center|[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] || align=center|'''4'''|| 2006, 2007, 2013, 2020 |- | align=center|[[វិសាខា F.C.]] || align=center|'''4'''|| 2018, 2021 , 2023-2024, 2024-2025 |- | align=center|[[ណាហ្គាវើល F.C.]] || align=center|'''4'''|| 2008, 2014, 2016, 2019 |- | align=center|[[បឹងកេត F.C.]] || align=center|'''1'''|| 2015 |- | align=center|[[នគរបាលជាតិ F.C.]] || align=center|'''1'''|| 2010 |- | align=center|[[បៀលប្រាយយូណាយធីត F.C.]] || align=center|'''1'''|| 2005 |} == ជើងឯក == '''Champion''' ពានលីគកំពូលកម្ពុជាត្រូវបានរចនាជាពិសេស សម្រាប់ការប្រកួតប្រជែងក្លឹបបាល់ទាត់អជីបនៅកម្ពុជា រូងរាងពានលីគកំពូលកម្ពុជា ត្រូវបានផ្ដើមគំនិតរចនាបថ ដោយលោក សាតូសិ សៃតូ (Satoshi Saito) នាយកប្រតិបត្តិនៃក្រុមហ៊ុនលីគកំពូលកម្ពុជា CPL ។ ការរចនាពាន យកលំនាំតាមក្បាលគោព្រៃ ដែលត្រូវបាន សត្តវិទូអន្តរជាតិ ទទួលស្គាល់ និងដាក់ឈ្មោះដូចគ្នាក្នុងភាសាអង់គ្លេស អេស្ប៉ាញ និង បារាំង គឺប្រើពាក្យថា ([https://en.wikipedia.org/wiki/Kouprey Kouprey]) សត្វនេះដែរ ត្រូវបានកំណត់ជាសត្វនិមិត្តរូប នៃមរតកធម្មជាតិរបស់កម្ពុជា និងតំណាងឱ្យពពួកថនិកសត្វដែលជិតផុតពូជ នៅលើពិភពលោកផងដែរ ។ ផ្ទៃកណ្ដាល នៃពាននេះ ត្រូវបានរចនាជារូបផែនទីប្រទេសកម្ពុជាដើម្បី បង្ហាញពីការខិតខំប្រឹងប្រែង របស់កីឡាករក្នុងលីគកំពូល ដែលមកពីគ្រប់បណ្តាខេត្តនានា ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ម្យ៉ាងវិញទៀត ក៏ជាការបង្ហាញនូវ វិស័យបាល់ទាត់ ដែលកំពុងរីកដោះដុលពេញផ្ទៃប្រទេសកម្ពុជា ។ រីឯជើងទម្រនៃពាន ត្រូវបានរចនាឡើងដោយផ្អែកទៅលើរឿងទេវៈកថា ក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ ដែលបានភ្ជាប់អត្ថន័យតាមរយៈ រឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ ដោយជើងទម្រពាននេះ ត្រូវបានរចនាតាមលំនាំ នៃខ្នងសត្វអណ្ដើកឈ្មោះ កុមិ ដែលជា [[អវតារ]] របស់ [[ព្រះវិស្ណុ]] ដែលបាននឹងកំពុងទ្រទម្ងន់ ភ្នំមន្ទរៈ ដែលជាចំនុចស្នូលដ៏សំខាន់ ក្នុងបុព្វហេតុនៃការកូរសមុទ្រទឹកដោះនេះ ។ ការរចនាពានលីគកំពូលកម្ពុជាដ៏ស្រស់ស្អាតមួយនេះ មិនត្រឹមជាការរចនា ប្រកបដោយភាពពិនប្រសព្វនោះទេ ហើយក៏ជាការរចនាដ៏ទាក់ទាញនិងមានអត្ថន័យជាពិសេស សម្រាប់លីគកំពូលកម្ពុជាផងដែរ ។<ref> Thmey Thmey News (2022) [https://amp.dev/documentation/guides-and-tutorials/start/create/basic_markup/ ពានលីគកំពូលកម្ពុជា CPL រចនាតាមរូបរាងស្នែងគោព្រៃ ដែលជាសត្វតំណាងកម្ពុជា], Website: thmeythmey.com, Publication: 02 November 2022 </ref> == តម្លៃពាន នៃ ប្រាក់រង្វាន់ == '''Trophy value of the prize money''' * ប្រាក់រង្វាន់ក្នុងក្របខ័ណ្ឌលីគកំពូលកម្ពុជា CPL-2023-2024 {| class=wikitable | width="130" style="background:Gold"|គ្រងជើងឯក (Champion) | 330,521,120៛ (៣៣០ លានរៀល) |- | width="130" style="background:Silver"|រងជើងឯក <br> (Runner-up) |165,260,560៛ (១៦៥ លានរៀល) |- | width="130" style="background:#dca671"|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ៣ (Third place) | 95,024,822៛ (៩៥ លានរៀល) |- | width="130"|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ៤ (Fourth place) | 61,972,710៛ (៦១ លានរៀល) |- |} == ការប្រើពាក្យខ្មែរ ខុសតុងសម្លេង == ប្រទេសកម្ពុជា លែងសរសេរបកប្រែភាសាអន្តរជាតិជាតុងភាសាបារាំងទៀតហើយ ដូចនេះរាល់ការសរសេរបកប្រែភាសាខ្មែរ ផ្ដោតសំខាន់លើភាសាអង់គ្លេស ដែលជាភាសាអន្តរជាតិ ដើម្បីភាពងាយស្រួលក្នុងការអាន មិនគួរទម្លាប់បន្ថែមព្យញ្ជនៈដែលខុសពីតុងសម្លេងអន្តរជាតិនោះទេ ។ '''ពាក្យមិនគួរប្រើ''' * ក្លិបបាល់ទាត់ = Football Clep * ក្លីបបាល់ទាត់ = Football Clip * អង្គរថាយហ្គឺរ = មិនគួរថែម (រ) ជើង (គ) មានខ្យល់សម្លេង (អ៊) រួចស្រេចហើយ * ណាហ្គាវើលដ៍ = មិនគួរថែម (ដ៍) តុងដើមមានតែ 3 សម្លេង * អេហ្វសុី = Football Club បកថា ក្លឹបបាល់ទាត់ មិនគួរប្រើពាក្យ អេហ្វសុី បកជាខ្មែរ បន្ថែមភាពវែងនៃឈ្មោះ ។ ឧទាហរណ៍ ៖ ក្លឹបបាល់ទាត់ សៀមរាប = Siem Reap FC មិនគួរបកប្រែសរសេរជា ក្លឹបបាល់ទាត់ សៀមរាប អេស្វសុី , FC មានន័យថា Football Club រួចស្រេចហើយ គួរសរសេរថា ក្លឹបបាល់ទាត់ សៀមរាប ឬ សៀមរាប F.C. ។ * សូមបញ្ឈប់ដាច់ខាត ការដាក់ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនជាក្លឹបបាល់ទាត់ ឧទាហរណ៍: ក្លឹបបាល់ទាត់ មីសស្ទើរលង , Mr.Leng Football Club. ឈ្មោះក្លឹបបាល់ទាត់ទូទាំងពិភពលោក ត្រូវបានសម្គាល់ ឱ្យឈ្មោះរួម ដែលសម្គាល់លើ ទីតាំង វត្ថុ សត្វ ឬ របស់ ដូចជាឈ្មោះតំណាង ខេតក្រុងផ្សេងៗ ឈ្មោះក្លឹបដែលមានអត្ថន័យសម្ដៅលើទីកន្លែងណាមួយ ឬ វត្ថុណាមួយ ។ '''ពាក្យត្រូវតុងសម្លេង''' ក្រុមបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្រកម្ពុជា គួរធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពអក្សរសាស្ត្រខ្មែរឡើងវិញ គួរសរសេរតាមតុងសម្លេង ជាជាងសរសេរតម្រូវតាមតួពាក្យ បង្ករភាពស្មុកស្មាញដល់អំណាន ។ * ក្លឹបបាល់ទាត់ = Football Club === ប្រការ === * សូមកុំបង្កើតឈ្មោះក្លឹបបាល់ទាត់ដែលដាក់ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួន វាធ្វើឱ្យវិស័យកីឡាជាតិបាត់បង់តម្លៃ ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនអាចប្រើទៅបានចំពោះ ការបង្កើតពានរង្វាន់ ។ * សូមកុំរចនានិមិត្មសញ្ញាក្លឹបបែបចាស់កំរិល ការរចនាបែបនេះធ្វើឱ្យធ្លាក់ចុះការអភិឌ្ឍន៍ខួរក្បាល ដែលរារាំងទៅរកភាពទំនើប និង ទាន់សម័យ * សូមកុំរចនានិមិត្មសញ្ញាក្លឹបដូចបៃឡុកបៃឡក្មេងលេង និមិត្មសញ្ញាត្រូវផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពណ៌ និង អត្ថន័យ ។ == មើលផងដែរ == '''See also''' * [[កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ ២០២៣]] * [[លីគកំពូលកម្ពុជា (2023-2024)]] * [[លីគកំពូលកម្ពុជា ២០២២]] * [[ពានសម្ដេច ហ៊ុនសែន]] * [[ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា]] * [[ពានក្រុម ជើងឯកកម្ពុជា]] * [[កម្ពុជាលីគ២]] == ឯកសារយោង == 69mq1dpm5rp7n0lckbqc4tzx79zo3pz ជនជាតិខ្មែរ 0 20670 342609 335801 2026-11-08T01:47:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342609 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group| | group = ជនជាតិខ្មែរ | image = <table border="0" style="margin:auto;"> <tr> <td>[[File:Guimet IMG 6009 Jayavarman7.JPG|90x105px]]</td> <td>[[File:King Norodom.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:PolPot.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Norodom Sihanouk (c. 1952, colourized).jpg|90x105px]]</td> <td></td> </tr> <tr> </tr> <tr> <td>[[File:Mu Sochua crop.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Virak Dara.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Rossereysothea.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Hun Sen July 2019.jpg|90x105px]]</td> </tr> <tr> </tr> </table> | caption = <div r style="background-color:#fee8ab">ខាងលើ: ព្រះ​បាទ [[ជ័យវរ្ម័ន​ទី ៧]] • ព្រះ​បាទ [[នរោត្តម]] • លោក [[ប៉ុលពត]] • ព្រះបាទសម្ដេច [[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] <br/>ខាងក្រោម: អ្នក​ស្រី [[មូរ សុខហួរ|មូរ-សុខហួ]] • អ្នក​ស្រី [[វីរៈ តារា|វីរៈ-តារា]] • អ្នក​ស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] • សម្តេច [[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន សែន]] | poptime = ១៤ ៣០៥ ១៨៣ នាក់ (ប៉ាន់ប្រ.២០១១)​ <ref name="pop2011">World Bank. [http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/panel_population.htm ''Population Estimates and Projections Section''], Population, total. Retrieved 01 Oct 2012. </ref> | region1 = {{flagcountry|កម្ពុជា}} | pop1 = ១៧&nbsp;លាននាក់<ref name="CIACB">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html CIA FactBook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }} Accessed July 14, 2008.</ref> | region2 = {{flag|ថៃ}} | pop2 = >៤,៥&nbsp;លាននាក់ | region3 = {{flagcountry|វៀតណាម}} | pop3 = ២-៥&nbsp;លាននាក់<!--The [[Khmer Krom]] someone puts 1.7&nbsp;million, give reliable reference before you edit it, thanks? Estimates have the population anywhere from 500,000 to 1.5&nbsp;million and even 7.0&nbsp;million from various sources. However, 895,000 was cited from http://www.vietnamembassy.org.uk/population.html which is the Socialist Republic of Vietnam's Embassy in the United Kingdom. The CIA Factbook for Vietnam, Demographics of Vietnam – Wikipedia and official Vietnamese figures has the population as 1.4% of the total population, which is around 1.3&nbsp;million.--> | region4 = {{flagdeco|សហរដ្ឋអាមេរិក}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|ស.រ.អា.]] | pop4 = ២៤១.០២៥ នាក់<ref name="census2005">{{cite web|publisher=[[ការិយាល័យជំរឿនសហរដ្ឋ]]|title=ការស្ទាបស្ទង់សហគមន៍អាមេរិក២០០៥: សំណុំឯកសារប្រជាជនដែលបានជ្រើសរើសនៅសហរដ្ឋ|url=http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-reg=ACS_2005_EST_G00_S0201:034;ACS_2005_EST_G00_S0201PR:034;ACS_2005_EST_G00_S0201T:034;ACS_2005_EST_G00_S0201TPR:034&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|access-date=2012-09-21|archive-date=2020-02-12|archive-url=https://archive.today/20200212040204/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-reg=ACS_2005_EST_G00_S0201:034;ACS_2005_EST_G00_S0201PR:034;ACS_2005_EST_G00_S0201T:034;ACS_2005_EST_G00_S0201TPR:034&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|url-status=dead|archivedate=2020-02-12|archiveurl=https://archive.today/20200212040204/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-reg=ACS_2005_EST_G00_S0201:034;ACS_2005_EST_G00_S0201PR:034;ACS_2005_EST_G00_S0201T:034;ACS_2005_EST_G00_S0201TPR:034&-_lang=en&-redoLog=false&-format=}}</ref> | region5 = {{flagcountry|បារាំង}} | pop5 = ៥០០.០០០ នាក់ | region6 = {{flagcountry|អូស្ត្រាលី}} | pop6 = ២៥.៧១០ នាក់<ref name="census2006">{{cite web|publisher=[[នាយកដ្ឋានអន្តោប្រវេសន៍ និងពលរដ្ឋភាព]]|title=ការស្ទាបស្ទង់ព័ត៌មានសហគមន៍រដ្ឋាភិបាលអូស្ត្រាលី២០០៦|url=http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:xXPtflxLMFwJ:www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/_pdf/cambodia.pdf+cambodian+population+australia&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESgR4nhdf1Tg-YPiJHlANgLgLfDp4oPsj3ZeUrG6ZhDiIwDlKMOfldmvFjxMxFSUdAg9rOPz2kxp1hvuTH0UNtCg7hlgmrrc1SIdVIZgRqecz07qxpR05QbgIQSEQNCxb2u-f2jt&sig=AHIEtbQqIjFEPV1Ig1X5rLqM2ns0ccoEYg}}</ref> | region7 = {{flagcountry|កាណាដា}} | pop7 = ២៥.០០០ នាក់ | region8 = {{flagcountry|ម៉ាឡេស៊ី}} | pop8 = ១១.៣៨១ នាក់ | region9 = {{flagcountry|កូរ៉េខាងត្បូង}} | pop9 = ៥០.០០០ នាក់|region10 <ref>{{cite web |url=http://khm.mofat.go.kr/eng/as/khm/mission/greetings/index.jsp |title=▒ Cambodia ▒ |publisher=Khm.mofat.go.kr |accessdate=April 29, 2011 |archive-date=តុលា 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005174539/http://khm.mofat.go.kr/eng/as/khm/mission/greetings/index.jsp |url-status=dead |archivedate=តុលា 5, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005174539/http://khm.mofat.go.kr/eng/as/khm/mission/greetings/index.jsp }}</ref> | region10 = {{flagcountry|នូវែលសេឡង់}} | pop10 = ៦៩១៨ នាក់<ref name="New Zealand census2006">{{cite web|publisher=[[សមោធានវិជ្ជាតេអារ៉ានូវែលសេឡង់]]|title=ជំរឿន ២០០៦: ខ្មែរ- ការពិតនិងតួលេខ|url=http://www.teara.govt.nz/en/cambodians/3}}</ref> | region11 = {{flagcountry|តៃវ៉ាន់}} | pop11 = ៥២១៩ នាក់<ref>{{cite web |url=http://www.japantoday.com/category/world/view/cambodia-halts-marriages-between-s-korean-men-cambodian-women |title=កម្ពុជាបញ្ឈប់អាពាហ៍ពិពាហ៍ជាបណ្ដោះអាសន្នរវាងបុរសកូរ៉េខាងត្បូង ស្ត្រីកម្ពុជា |publisher=Japantoday.com |accessdate=២៩ មេសា ២០១១ }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region12 = {{flagcountry|លាវ}} | pop12 = ៧៧០០ នាក់ | region13 = {{flagcountry|បែលហ៊្សិក}} | pop13 = ៣៥០០ នាក់ | region14 = {{flagcountry|អាល្លឺម៉ង់}} | pop14 = ១៣០០០ នាក់ | region15 = {{flagcountry|ជប៉ុន}} | pop15 = ១៨០០០ នាក់<ref>{{cite web|author=ឈ្មោះ |url=http://cambodia1.wordpress.com/2011/03/15/no-cambodian-has-been-reported-missing-in-japanese-quake/ |title=គ្មានខ្មែរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបាត់ខ្លួនក្នុងការញ្ជួយរបស់ជប៉ុនទេ |publisher=Cambodia1.wordpress.com |accessdate=២៩មេសា ២០១១}}</ref> | region16 = {{flagcountry|រុស្ស៊ី}} | pop16 = ១១០ នាក់<ref>{{cite web |author=ជូលី-ម៉ាស៊ិស |url=http://www.csmonitor.com/World/Global-News/2010/0304/ហេតុអ្វីខ្មែរនិយាយរុស្ស៊ី |title=ហេតុអ្វីខ្មែរនិយាយរុស្ស៊ី |publisher=CSMonitor.com |date=៤ មីនា ២០១០ |accessdate=២៤ កក្កដា ២០១១ }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | rels = [[Image:Dharma Wheel.svg|16px]] [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] | langs = [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាខ្មែរសុរិន្ទ|ខ្មែរខាងជើង]] បារាំង | related = ក្រុមជនជាតិ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អូស្ត្រូអាស៊ី]]ផ្សេងៗទៀត }} '''ជនជាតិខ្មែរ''' ([[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|អ.ស.អ]]: /kʰmae/) គឺ​ជា​ក្រុម​ជន​ជាតិ​ដ៏​ច្រើន​លើស​លប់​នៅ​[[កម្ពុជា]] ដោយ​គណនា​ប្រហែល​ ៩៧% ក្នុង​ចំណោម​ប្រជាជន ១៦ លាន​នាក់<ref name="CIACB"/>​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ។ ពួក​គេ​និយាយ​[[ភាសាខ្មែរ]] ដែល​ជា​ភាសា​ធំ​ជាង​គេទីពីរនៅក្នុង​[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អំបូរ​អូស្ត្រូអាស៊ី]] ដែល​បាន​រក​ឃើញ​ពាស​ពេញ​[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ី​អាគ្នេយ៍]]។ ភាគ​ច្រើន​នៃ​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ គឺ​ជា​អ្នក​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​បែប​ខ្មែរ កំណែ​ជំនឿ​រួម​ដ៏​ច្រើន ដែល​ច្របាច់​បញ្ចូល​គ្នា​ធាតុ​ជា​ច្រើន​នៃ​[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[វិញ្ញាណនិយម]] និង [[ការ​បូជា​បុព្វការីជន|ការបូជាព្រលឹងដូនតា]]<ref name="HARVARD">[http://www.wcfia.harvard.edu/conferences/truthjustice/Papers/EtchesonFullPaper.pdf ''Faith Traditions in Cambodia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822010040/http://www.wcfia.harvard.edu/conferences/truthjustice/Papers/EtchesonFullPaper.pdf |date=2006-08-22 }}; pg. 8; accessed August 21, 2006</ref>  ។ ប្រជាជន​គួរ​ឲ្យ​កត់​សំគាល់​នៃ​ពួក​ខ្មែរ​តាំង​លំនៅ​ក្នុង​តំបន់​កៀក​កិត​ថៃ ([[ខ្មែរសុរិន្ទ|ខ្មែរខាងជើង]]) និង​តំបន់​[[ដីសណ្ដមេគង្គ]]ក្នុង​​ប្រទេស​[[វៀតណាម]]ជិត​ខាង ([[ខ្មែរក្រោម]])  ។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== តាម​លោក [[ឈឹម ក្រសេម|ឈឹម-ក្រសេម]] ឈ្មោះ​ជាតិ​ខ្មែរ​ហៅ​ត្រឹម​ត្រូវ តាម​សូរ​សព្ទ​ដើម ថា '''កុមេរុ''' ដូច្នេះ​តែ​តាម​សំឡេង​និយាយ​ជា​ធម្មតា​ថា កុមេរុ៍ ទំនង​ដូច​ឈ្មោះ​ភ្នំ​ព្រះ​សុមេរុ គេ​ហៅ​នៅ​ត្រឹម សុមេរុ៍  ។ លុះ​យូរ​មក ឈ្មោះ​នេះ​បាន​ក្លាយ​ចេញ​ទៅ​ទៀត ប្រាកដ​នៅ​សិលា​ចារឹក​របស់​ខ្មែរ​ថា '''ក្មេរ៑''' ទៅ​ជា​សំឡេង​ផ្សំ​ក្រោយ​សម័យ​សិលាចារឹក​មក​​បាន​ប្រែ​ថា​ '''ខ្មែរ'''  ។ បើតាមលោក ពាក្យ​​ថឆ ខ្មែរ​ បាន​ក្លាយ​ពី​ពាក្យ កុមេរុ ដែល​ជា​ឈ្មោះ​សំគាល់​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ និង​ប្រទេស​របស់​ខ្លួន កាល​ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ម៉្លេះ  ។ '''កុមេរុ>ក្មេរ>ខ្មែរ'''  ។ ទស្សនៈលោក [[ពៅ ឈិន|ពៅ-ឈិន]] ជា​ព្រឹទ្ធបុរស​នៃ​ក្រុម​សាលា​សន្សំ​សុខ សង្កាត់​លេខ ៥ ក្រុង​ភ្នំពេញ យោង​តាម​[[វចនានុក្រម​​សម្តេច​ ជួន ណាត]] សរសេរ​ថា ទំនង​ជា​មក​ពី​ពាក្យ '''ខេមរៈ''' តែពាក្យនេះឃើញមានសរសេរក្នុងសិលាចារឹក​ថា '''ក្មេរ''' ហើយម្យ៉ាងទៀត ពាក្យខេមរៈ មកពី '''ខិ+មៈ+រៈ''' ប្រែជា ក្សេម​ល្អ ការ​រក្សា​នូវ​ប្រយោជន៍​ដែល​បាន​ហើយ  ។ ដោយ​លោក​យោង​តាម​សាស្ត្រា​ស្លឹក​រឹត​ពីបុរាណកាល និយម​ចារ​ប្រកប​ដូច​ជា ត្មា = តាម ថ្មែ​ទាំ្ង = ថែម​ទាំង ផ្មើ = ផើម ។ល។ ដោយហេតុនេះ ខេមរ > ខ្មេរ > ខ្មែរ (ស្រៈអែកើតមក ពីការនិយមរបស់ខ្មែរក្នុងការអានស្រៈ េ -បាលី-សំស្ក្រឹត)  ។ តាម​សន្និដ្ឋាន​របស់​លោក​បណ្ឌិត​សាស្ត្រាចារ្យ មីស្ហែល ឫទ្ធី អង់តែល្ម ពាក្យ​ថា ខ្មែរ ​មក​ពី​បុព្វបទ ក ឬ ខ ដែល​ក្លាយ​មក​ពី​ពាក្យ​មន-ខ្មែរ មាន​ន័យ​ថា មនុស្ស (ដូច​ជា​ កួយ មាន​ន័យ​ថា មនុស្ស​ ក្នុង​ភាសា​កួយ, ពាក្យ​ ខា មាន​ន័យ​ថា មនុស្ស ​ក្នុង​ភាសា​មន-ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន​នៅ​ប្រទេស​ឡាវ) ឬ​ក្លាយ​មក​ពី​ពាក្យ កូន ហើយ​និង​ពាក្យ មីរ (ឬ មឺរ ឬ ម៉ារ) ដែល​មាន​ន័យ​ថា ចម្ការ ក្នុង​ភាសា​មន-ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន (មីរ ក្នុង​ភាសា​ព្នង មឺរ ក្នុង​ភាសា​ព្រៅ ម៉ារ ក្នុង​ភាសា​បះណារ) ដោយ​មាន​ការ​វិវត្ត​ទៅ​តាម​សម័យ​កាល ដូច​ត​ទៅ ៖ ក- ឬ ខ- ឬ កូន + មីរ > ក្មីរ > ក្មេរ៑ > ខ្មេរ > ខ្មែរ  ។ ដូច្នេះ ខ្មែរ ប្រហែល​ជា​មាន​ន័យ​ដើម​ថា អ្នក​ចម្ការ ជា​ឈ្មោះ ដែល​ជន​ជាតិ​មន-ខ្មែរ​ដទៃ​ទៀត​ បាន​ដាក់ មុន​នឹង​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ក្លាយ​ជា​អ្នក​ស្រែ​វិញ<ref>Quelques hypothèses sur l'étymologie du terme « khmer », http://www.academia.edu/12069565/Quelques_hypoth%C3%A8ses_sur_l%C3%A9tymologie_du_terme_khmer_ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701154832/http://www.academia.edu/12069565/Quelques_hypoth%C3%A8ses_sur_l%C3%A9tymologie_du_terme_khmer_ |date=2017-07-01 }}</ref>  ។  ==ប្រវត្តិ== '''''{{main|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''''' {{multiple image|perrow=2/2|total_width=300|caption_align=center | title = | image1 = Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg | image2 = Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg | image3 = Bayonmarket01.JPG | footer = ផ្សារខ្មែរដែលឆ្លាក់លើ[[បាយ័ន]]សតវត្សរ៍ទី ១២ }} ការ​ធ្វើ​អន្តោប្រវេសន៍​មក​កាន់​តំបន់​ដី​គោក​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ពី​ភាគ​ខាង​ជើង បាន​បន្ត​យ៉ាង​ល្អ​ ក្នុង​សម័យ​​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ។{{Citation needed|date=មេសា ២០០៧}} ពួក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ភាគ​ច្រើន មាន​ជំនឿ​ថា ពួក​គេ​បាន​មក​នៅ​យ៉ាង​ហោច​ណាស់ ៣០០០ ឆ្នាំ​កន្លង​ទៅ​ដែរ លឿន​ជាង​ពួក​[[តៃ]] ដែល​ឥឡូវ រស់​នៅ​ភាគ​ច្រើន នូវ​អ្វី​ដែល​ដើម​ឡើយ​ជា​ទឹក​ដី[[អាស៊ី​ទក្សនិណ]]  ។ ហេតុផល ដែល​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​អន្តោប្រវេសន៍ ទៅ​កាន់​តំបន់​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ គឺ​ត្រូវ​បាន​ជជែក​ត​ទល់​ជា​ទូទៅ ប៉ុន្តែ​ពួក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​មួយ​ចំនួន មាន​ជំនឿ​ថា [[ខ្មែរ-មន]]ត្រូវ​បាន​រុញ​ច្រាន​ចុះ​មក​ក្រោម ដោយ​ការ​លុក​លុយ​ពី​អំបូរ​[[ចិន-ទីបេ|ពួកចិន-ទីបេ]] ពី​ភាគ​ខាង​ជើង តាម​ភស្តុតាង​ដោយ​វាក្យសព្ទ​អាស៊ី​ទក្សិណ ជា​ភាសា​ចិន ឬ ដោយ​គោល​បំណង​កសិកម្ម​ជា​ភស្តុតាង តាម​ផ្លូវ​អន្តោប្រវេសន៍ របស់ពួ​កគេ តាម​បណ្ដោយ​ទន្លេ​សំខាន់ៗ ជា​ច្រើន  ។ ពួក​ខ្មែរ គឺ​ជា​ញាតិ​សន្តាន​នឹង​ពួក​[[មន]] ដែល​បាន​តាំង​លំនៅ​ឆ្ងាយ​ទៅៗ ទៅ​ភាគ​ខាង​លិច ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​បង្កើត​ឡើង​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ប្រវត្តិ​នៃ​ប្រជាជន​ខ្មែរ ស្រប​នឹង​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]  ។ ក៏​ដូច​ជាម​នុស្ស​ដើម​ដំបូងៗ ផ្សេង​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ដូច​ជា [[ព្យូ]] [[មន]] [[ចាម]] [[ម៉ាឡាយូ]] [[ជ្វា]] ពួក​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​រង​ឥទ្ធិពល ដោយ​ពួក​ឈ្មួញ និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ឥណ្ឌា​និង​ស្រី​លង្កា ដែល​ទទួល​យក​សាសនា វិទ្យាសាស្ត្រ និង​ទំនៀម​ទម្លាប់​ពួក​គេ និង​ខ្ចី​ពី​ភាសា​ពួក​គេ  ។ ខ្មែរ​ក៏​បាន​ទទួល​យក​គំនិត​[[សិវនិយម]] [[ទេវរាជ]] និង​មហាប្រាសាទ​ជា​ភ្នំ​ពិសិដ្ឋ ជា​និមិត្តរូប  ។ ទោះ​បី​ជា​[[នគរ​ចេនឡា|ពួករាជាណាចក្រខ្មែរ]] ដែល​បាន​ចម្រើន និង​សាប​រលាប​ និង​បាន​អាប់​រស្មី​នៅ​ទី​បំផុត ចំណូល​ចិត្ត​របស់​ខ្មែរ ចំពោះ​ការ​កសាង​ប្រាសាទ​នានា​ពី​ថ្ម​ទូទាំង​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​នានា​របស់​ខ្លួន បាន​បន្សល់​នូវ​​បូជនីយដ្ឋាន​នានា​ នៅ​មាន​សេស​សល់​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ  ។ [[File:Khmerlladyinblackandwhite1.jpg|thumb|240px|left|ស្ត្រីខ្មែរវណ្ណៈខ្ពស់ៗនៅទសវត្សឆ្នាំ១៨០០។]] ព្រះ​បាទ [[ជ័យវរ្ម័ន​ទី ២]] (គ.ស. ៨០២-៨៣០) បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​អំណាច​ខ្មែរ​រស់​រាន​ឡើង​វិញ និង​បាន​សាង​នូវ​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ សម្រាប់​ចក្រភព​អង្គរ ដោយ​ការ​ស្ថាបនា​រាជធានី​បី [[ឥន្ទ្របុរៈ (ខ្មែរ)|ឥន្ទ្របុរៈ]] [[ហរិហរាល័យ]] និង[[មហេន្ទ្របវ៌ត]]សំណល់​បុរាណវត្ថុ​ជា​ច្រើន​ក្នុង​នោះ ដែល​បង្ហាញ​ច្រើន​អំពី​សម័យ​កាល​របស់​ទ្រង់  ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ឈ្នះ​សង្គ្រាម​ក្នុង​ស្រុក​ដ៏​យូរ​យារ​មួយ ព្រះ​បាទ​ [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី ១]] (បាន​សោយ​រាជ្យ គ.ស. ១០០២-១០៥០) បាន​បង្វែរ​កម្លាំង​របស់​ទ្រង់ ឆ្ពោះ​ទៅ​ខាង​កើត និង​បាន​ដាក់​រាជាណាចក្រ​មន​ទ្វារវតី ក្រោម​អំណាច​របស់​ព្រះ​អង្គ  ​។ ជា​លទ្ធផល ព្រះ​អង្គ​បាន​គ្រប់​គ្រង​លើ​ប៉ែក​ដ៏​ធំ​ជាង​គេ​នៃ​ថៃ​និង​លាវ​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ដូច​គ្នា​ដែរ​ ពាក់​កណ្ដាល​ភាគ​ខាង​ជើង​នៃ​ទៀប​កោះ​ម៉ាឡាយូ  ។ សម័យ​នោះ កំលុង​ដែល​[[អង្គរ​វត្ត]]​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ឡើង ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ថា ជា​ចំណុច​កំពូល​នៃ​អារ្យធម៌​ខ្មែរ  ។ ព្រះ​រាជាណាចក្រ​ខ្មែរ​ បាន​ក្លាយ​ជា​[[ចក្រភព​ខ្មែរ]] និង​មហាប្រាសាទ​អង្គរ បាន​ចាត់​ទុក​ថា ជា​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ខាង​បុរាណវត្ថុ ដែល​សម្បូរ​បែប​ ជាមួយ​ចម្លាក់​លៀន​ថ្ម ដែល​លំអិត​បង្ហាញ​ទិដ្ឋភាព​​វប្បធម៌​ជា​ច្រើន រួម​មាន​ឧបករណ៍​តន្ត្រី​ខ្លះៗ សេស​សល់​ជា​បូជនីយដ្ឋាន​ចំពោះ​វប្បធម៌​ខ្មែរ  ។ បន្ទាប់​ពី​មរណភាព​ព្រះ​បាទ [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី ២]] (គ.ស. ១១១៣-១១៥០) កម្ពុជា​បាន​ឆ្លង​កាត់​ចលាចល​រហូត​ដល់​ព្រះ​បាទ [[ជ័យវរ្ម័ន​ទី ៧]] (គ.ស. ១១៨១-១២១៨) បាន​បញ្ជា​ឲ្យ​មាន​ការ​សាង​សង់​ទី​ក្រុង​ថ្មី​មួយ  ។ ព្រះ​អង្គ​គឺ​ជា​ពុទ្ធសាសនិក និង​ចំពោះ​សម័យ​កាល​មួយ ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​បាន​ក្លាយ​ជា​សាសនា​លប់​លើ​នៅ​កម្ពុជា  ។ ជា​សាសនា​រដ្ឋ​មួយ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ក៏​សាសនា​នេះ ត្រូវ​បាន​សម្រប​ឲ្យ​សម​នឹង​លទ្ធិ​ទេវរាជជាមួយ​ពុទ្ធរាជការ​ជំនួស​អតីតសិវរាជ ឬ វិស្ណុរាជ  ។ [[File:Angkor-Vat.jpg|thumb|200px|left|អង្គរវត្តនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩០០]] ការ​ងើប​ឡើង​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​ថៃ [[នគរ​សុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] (គ.ស. ១២៣៨) និង[[នគរអយុធ្យា|អយុធ្យា]] (គ.ស. ១៣៥០) បាន​ហុច​លទ្ធផល​ជា​សង្គ្រាម​ស្ទើរ​តែ​មិន​ឈប់​ឈរ​ជាមួយ​ពួក​ខ្មែរ និង​បាន​ដឹក​នាំ​ឲ្យ​មាន​វិនាសកម្ម​អង្គរ​នៅ​ឆ្នាំ ១៤៣១  ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​និយាយ​ថា បាន​ទទួល​ពួក​អ្នក​ទោស ៩០.០០០ នាក់ ភាគ​ច្រើន​នៃ​អ្នក​ទាំង​នោះ ដូច​ជា​ពួក​អ្នក​របាំ និង​តន្ត្រីករ  ។<ref>Thailand 1969:151, Blanchard 1958:27</ref> សម័យ​នោះ​បន្ត​មក​ដល់​ឆ្នាំ ១៤៣២ រួម​ជាមួយ​ប្រជាជន​ខ្មែរ ​អស់​​ទ្រព្យសម្បត្តិ ក្បួន​ច្បាប់​របស់​ខ្លួន និង​ពួក​អ្នក​កាន់​វប្បធម៌​មនុស្ស គឺ​ជាមួយ​នៃ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​យ៉ាង​រហ័ស  ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៤៣៤ ព្រះ​បាទ ពញា​យ៉ាត បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ភ្នំពេញ ក្លាយ​ជា​រាជធានី​របស់​ទ្រង់ និង​អង្គរ​ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ  ។ ដោយ​សារ​ការ​ឈ្លាន​ពាន​របស់​សៀម​និង​យួន កម្ពុជា​ក៏បា​ន​អំពាវ​នាវ​ទៅ​កាន់​បារាំងសែស ដើម្បី​ឲ្យ​មាន​ការ​ការ​ពារ​នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦៣ និង​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ខ្លួន​ជា​អាណាព្យាបាល​មួយ​របស់​បារាំងសែស​ នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦៤  ។ កំលុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៨៨០ ត្រសង​គ្នា​នឹង​យួន​ខាង​ត្បូង​និង​លាវ កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ទាញ​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​សហភាព​ឥណ្ឌូចិន ដែល​គ្រប់​គ្រង​ដោយ​បារាំងសែស  ។ អស់​រយៈ​ពេល​ជិត​មួយ​សតវត្ស ពួក​បារាំងសែស​បាន​ទាញ​ប្រយោជន៍​ខាង​ពាណិជ្ជកម្ម​ពី​កម្ពុជា និង​បាន​ទាម​ទារ​អំណាច​លើ​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង​ជីវភាព​សង្គម  ។ [[File:Cambodia ethnic map-en.svg|250px|right|thumb|ទី​តាំង​ជា​ទូទៅ​នៃ​ក្រុម​ជន​ជាតិ​ខ្លះ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៧២  ។]] កំលុង​ពាក់​កណ្ដាល​ទី​ពីរ​នៃ​សតវត្ស​ទី​ម្ភៃ ស្ថានភាព​នយោបាយ​នៅ​កម្ពុជា បាន​ប្រែ​ជា​ច្របូក​ច្របល់  ។ ព្រះ​បាទ នរោត្តម សីហនុ (ក្រោយ​មក ព្រះ​អង្គ​បាន​ដាក់​រាជ្យ និង​មាន​គោរម​ងារ​ជា​សម្ដេច ហើយ​បន្ទាប់​មក​ទៀត ឡើង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រន​វិញ) បាន​ប្រកាស​ឯករាជភាព​ប្រទេស​​កម្ពុជា​ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤៩ (បាន​ទទួល​ពេញ​លេញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣) និង​បាន​ដឹក​នាំ​ប្រទេស​នេះ រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​ទី ១៨ មីនា ១៩៧០ នៅ​ពេល​នោះ​ព្រះ​អង្គ​ត្រូវ​បាន​ទម្លាក់​ពី​ឋានៈ​ជា​ប្រមុខ​រដ្ឋ ​ដោយ​ឧត្តមសេនីយ៍ លន់ នល់ ដែល​បាន​បង្កើត​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ  ។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី ១៧ មេសា ១៩៧៥ [[ខ្មែរ​ក្រហម]]​ប្រល័យ​ពូជ​សាសន៍ ​ដឹក​​នាំ​ដោយ សាឡុត ស ដែល​គេ​ស្គាល់​ជាង​គេ​ដោយ​ឈ្មោះ​ក្លែង​ក្លាយ [[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] បាន​មក​យក​អំណាច​ និង​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ជាក់​ស្ដែង ព្រម​ទាំង​សុខភាព សីលធម៌ ការ​អប់​រំ បរិស្ថាន​​​រូបសាស្ត្រ និង​វប្បធម៌​របស់​ពួក​គេ  ។<br /> នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៧ មករា ១៩៧៩ កង​កម្លាំង​វៀតណាម​បាន​បណ្ដេញ​ខ្មែរ​ក្រហម​ចេញ  ។ ក្រោយ​ពី​ដប់​ឆ្នាំ​ប្លាយ​នៃ​ការ​កសាង​ឡើង​វិញ​យឺតៗ ដោយ​ឈឺ​ចាប់​ជាមួយ​នឹង​ការ​ជួយ​ខាង​ក្រៅ​ស្ដួច​ស្ដើង​តែ​ប៉ុណ្ណោះ សហប្រជាជាតិ​បាន​ធ្វើ​អន្តរាគមន៍​ ដែល​ហុច​ជា​លទ្ធផល​ក្នុង​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​សន្តិភាព​ប៉ារីស នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៣ តុលា ១៩៩២ និង​បាន​បង្កើត​លក្ខណៈ​ជា​ច្រើន ដល់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​សកល នៅ​ខែ ឧសភា ១៩៩៣ ដែល​ដឹក​នាំ​ដល់​ការ​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ថ្មី​ និង​ការ​ស្ដារ​ឡើង​វិញ​នូវ​សម្ដេច សីហនុ ឲ្យ​សោយ​រាជ្យ​ជា​​ព្រះ​មហាក្សត្រ​ឡើង​វិញ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣  ។ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​បន្ត​គ្រប់​គ្រង​ប៉ែក​ខាង​លិច​និង​ខាង​ជើង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា រហូត​ដល់​ចុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៩៩០ នៅ​ពេល​ពួក​គេ​បាន​ចុះ​ចូល​​ទៅ​នឹង​កង​កម្លាំង​របស់​រាជរដ្ឋាភិបាល​ ក្នុង​ការ​ដោះ​ដូរ​ចំពោះ​ការ​លើក​លែង​ទោស ឬ ការ​សម្រួល​វិញ ចំពោះ​ទី​តំណែង​មួយ​ចំនួន នៅ​ក្នុង​រាជរដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា និង​សន្តិសុខ​ខាង​ក្រៅ​រាជធានី​ដែល​នៅ​មាន​បញ្ហា  ។ ==ភូមិសាស្ត្រ និង ប្រជាសាស្ត្រ== ភាគច្រើននៃពួកខ្មែររបស់ពិភពលោករស់នៅកម្ពុជា ប្រជាជនក្នុងនោះគឺខ្មែរ៨០%។ ក៏មានប្រជាជនខ្មែរដើមកំណើតគួរឱ្យកត់សំគាល់នៅ[[ថៃ]]និង[[វៀតណាម]]ដែរ។ មានខ្មែរជាងមួយលាននាក់ ភាគច្រើននៅខេត្ត[[ខេត្តសុរិន្ទ|សុរិន្ទ]] (សូរ៉េន) [[ខេត្តបុរីរម្យ|បុរីរម្យ]] (បូរីរ៉ាំ) និង[[ខេត្តសិរីសាកេត|សិរីសាកេត រឺ ស្រីសាកេត]] (ស៊ីសាកេត) នៅថៃ។ ការប៉ាន់ស្មានចំពោះចំនួនខ្មែរនៅវៀតណាម (ស្គាល់ថា[[ខ្មែរក្រោម]]) ផ្សេងគ្នាពី១,១&nbsp;លាននាក់បានផ្ដល់ដោយទិន្នន័យរដ្ឋាភិបាលដល់ទៅប្រាំពីរលាននាក់ដែលបានឧបត្ថម្ភគាំទ្រ​ដោយសហព័ន្ធខ្មែរក្រោម។<ref>{{Cite web |url=http://www.khmerkrom.org/en/culture.php?articleID=11 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-09-21 |archive-date=2006-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060509064048/http://www.khmerkrom.org/en/culture.php?articleID=11 |url-status=dead |archivedate=2006-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060509064048/http://www.khmerkrom.org/en/culture.php?articleID=11 }}</ref> ដោយសារតែ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា]] រាប់ពាន់នាក់នៃខ្មែរឥឡូវមានលំនៅជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅសហរដ្ឋ កាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងដូចគ្នា។ ==វប្បធម៌ និង សង្គម== '''''{{main|វប្បធម៌ខ្មែរ}}''''' [[Image:Dancers angkor wat.jpg|thumb|upright|230px|ពួកអ្នករបាំខ្មែរនៅអង្គរវត្ត។]] វប្បធម៌នៃជនជាតិខ្មែរគឺដូចគ្នាសាកសមតាមរយៈលក្ខខណ្ឌភូមិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន។ គ្រាមភាសាតាមតំបន់ជាច្រើនគង់វង្សនៅ ប៉ុន្តែអាចស្ដាប់គ្នាបានទៅវិញទៅមក។ បទដ្ឋាននេះត្រូវពឹងផ្អែកលើការនិយាយនៅភ្នំពេញ ដែលដោយសារតែស្ថានភាពទីក្រុងជាទីរួមជាតិ ដែលត្រូវបានរងឥទ្ធិពលមិនសូវច្រើនដោយឥទ្ធិពលបារាំងនិងវៀតណាមថ្មីៗនេះ។ យ៉ាងណាមិញ ភាពផ្សេងគ្នានៃភាសាខ្មែរដែលនិយាយនៅ[[បាត់ដំបង]]គឺជាតំណាងនៃការនិយាយបន្ថែមទៀតភាគច្រើននៃប្រជាជន។ គ្រាមភាសាផ្សេងទៀតគឺជា[[គ្រាមភាសាខ្មែរភាគខាងជើង]] ហៅថា ''ខ្មែរសុរិន្ទ''ដោយពួកខ្មែរ បាននិយាយដោយខ្មែរនៅថៃ និងខ្មែរក្រោមបាននិយាយដោយខ្មែរដើមកំណើតនៅ[[តំបន់ដីសណ្ដមេគង្គ]]នៅវៀតណាមដែលនៅក្បែរកម្ពុជា។ គ្រាមភាសាដែលគេបានសិក្សាតិចតួចជា[[ខ្មែរខាងលិច]] រឺ [[ខ្មែរក្រវាញ]] ត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជននៅដាច់ឆ្ងាយមួយចំនួនតូចនៅជួរ[[ភ្នំក្រវាញ]]ដែលលាតសន្ធឹងចាប់ពីកម្ពុជាដល់ថៃ។ ទោះបីបានសិក្សាតិចតួច វាក៏មានតែមួយគត់នៅរក្សាទុកប្រព័ន្ធច្បាស់លាស់មួយនៃ[[កម្ពស់សូរ (សូរវិទ្យា)|កម្ពស់សំឡេង]]ដែលមានទាំងអស់ ប៉ុន្តែបានបាត់នៅក្នុងគ្រាមភាសាដទៃទៀតក្នុងខ្មែរទំនើប។ [[File:Khmer New Year GA2010-146.jpg|thumb|left|200px|ស្ត្រីខ្មែរបានតុបតែងខ្លួនកំឡុង​[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ចូលឆ្នាំថ្មីរបស់ខ្មែរ]]។]] ពួកខ្មែរមានជំនឿក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលត្រូវបានយកមកពីហិណ្ឌូសាសនា និងពុទ្ធសាសនា។ ខ្មែរទំនើបបញ្ជាក់អត្តសញ្ញាណជនជាតិរបស់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងជាមួយជំនឿនិងការបដិបត្តិរបស់ខ្លួនដែលផ្សំនឹងសន្ធាន្ត​នៃពុទ្ធសាសនាថេរវាទដែលមានធាតុផ្សំនៃការបូជាព្រលឹងបុព្វបុរសអ្នកស្រុក វិញ្ញាណនិយម និងគ្រូសិល្ប៍និយមរឺ[[ស្មឹងនិយម]]។<ref name="HARVARD"/> ភាគច្រើននៃពួកខ្មែររស់នៅនៅភូមិនានាតាមជនបទជាអ្នកស្រែ រឺ អ្នកនេសាទនិងជីវិតវិលវល់ក្បែរវត្តអារាម និងពិធីពុទ្ធសាសនានានាពេញមួយឆ្នាំ។ យ៉ាងណាមិញ បើសិនជាមានខ្មែរម្នាក់ឈឺ ពួកគេនឹងទៅជួប''គ្រូខ្មែរ''ជារឿយៗ (ស្មឹង/អ្នកព្យាបាល) ដែលជាអ្នក ពួកគេជឿថាអាចពិនិត្យព្យាបាលដោយព្រលឹងជាច្រើន (អ្នកតា អ្នកដូន) បានធើឱ្យមានជំងឺ និងបង្ហាញផ្លូវដើម្បីផ្គាប់ចិត្តព្រលឹងដែលអាក់អន់ចិត្ត ដោយហេតុនោះក៏ជាសះស្បើយពីជំងឺ។<ref name="MLTCAN">{{Cite web |url=http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/cambodians_khmer.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-09-21 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://archive.is/20070928072525/http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/cambodians_khmer.html |url-status=dead |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://archive.is/20070928072525/http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/cambodians_khmer.html }}</ref> ''គ្រូខ្មែរ''ក៏បានរៀននៅក្នុងមុខវិជ្ជាថ្នាំ និងជាញឹកញាប់បានស្វះស្វែងរករៀបចំថ្នាំសង្កូវផ្សេងៗនិងឱសថទឹក រឺ រក[[សាក់យ័ន្ត|សាក់មន្តអាគម]] ទាំងអស់នឹងដើម្បីផ្ដល់នូវរបស់មួយជាមួយវីរកម្មពិសេសនិងរារាំងព្រលឹងបិសាច រឺក៏ សំណាងអាក្រក់ជាទូទៅ។<ref name="MLTCAN"/> ជំនឿខ្មែរក៏ពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើ[[ជ្យោតិស‌៑|ហោរាសាស្ត្រ]] ជាការបន្សល់ទុកនៃហិណ្ឌូសាសនា។ អ្នកប្រាប់ពីជោគវាសនាបានហៅថា''ហោរ'' រឺ ''គ្រូទាយ''ជាភាសាខ្មែរ ត្រូវបានគេប្រឹក្សាជារឿយៗមុនពេលព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ ដូចជាការជ្រើសរើសប្ដីប្រពន្ធ ការចាប់ផ្ដើមនូវដំណើរសំខាន់ រឺ ការរកស៊ី កំណត់ថ្ងៃសម្រាប់រៀបការ និងកំណត់ទីតាំងសមរម្យដើម្បីការកសាងសំណង់ថ្មី។ [[File:Sisowath of Cambodia court ladies.jpg|thumb|230px|right|ពួកស្រីស្នំនៃព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]]។]] ពេញមួយឆ្នាំ ខ្មែរប្រារព្ធពិធីបុណ្យជាច្រើន ភាគច្រើនសាសនា រឺ ព្រលឹង ភាគខ្លះក្នុងនោះក៏ត្រូវបានសង្កេតផងដែរ ថាជា[[ថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈនៅកម្ពុជា|ថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈ]]។ ពីរដែលសំខាន់បំផុតគឺ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] និង[[ភ្ជុំបិណ្ឌ]] (ថ្ងៃបុព្វបុរស)។ [[ប្រតិទិនពុទ្ធសាសនា]]ខ្មែរត្រូវបានគេបែងចែកជា១២ខែជាមួយឆ្នាំថ្មីតាមបែបប្រពៃណីដែលចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទីមួយ​នៃ''ខែចែត្រ'' ដែលត្រូវនឹង[[ព្រះចន្ទថ្មី]]ទីមួយនៃថ្ងៃ១៣មេសាក្នុងប្រតិទិនលោកខាងលិច។ យ៉ាងណាមិញ ការប្រារព្ធធ្វើនាសម័យទំនើបនេះត្រូវបានធ្វើបមាណីយកម្មឱ្យត្រូវជាមួយថ្ងៃ១៣មេសា។ [[វប្បធម៌ខ្មែរ]]បានជះឥទ្ធិពលដល់[[វប្បធម៌ថៃ]]និង[[វប្បធម៌លាវ|លាវ]]និងត្រឡប់មកវិញ។ ពាក្យកម្ចីខ្មែរជាច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញក្នុង[[ភាសាសៀម]] និង[[ភាសាលាវ|លាវ]] និងពាក្យកម្ចីសៀមនិងលាវជាច្រើនក៏ត្រូវបានគេរកឃើញក្នុងភាសាខ្មែរដែរ។ [[អក្សរថៃ|អក្ខរក្រមថៃ]]ត្រូវបានយកមកពី[[អក្សរខ្មែរ|អក្ខរក្រមខ្មែរ]] ដែលជាលំដាប់ ត្រូវបានដកចេញពី[[អក្សរបល្លវៈ]]នៅឥណ្ឌាខាងត្បូង។ ==សូមមើលផងដែរ== * [[ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[ខ្មែរលើ]] * [[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅវៀតណាម]] * [[ខ្មែរខាងជើង]] ==ឯកសារយោង== # [[បិនចាមិន វ៉ខខឺរ (អ្នកនិពន្ធ)|បិនចាមិន-វ៉ខខឺរ]] ''ចក្រភពអង្គរ: ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា'' ស៊ិហ្គណេតប៉្រិស ខាល់ឃូត្តា ១៩៩៥។ settings ===កំណត់=== {{reflist}} settings ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== * [http://www.khmerstudies.org/ មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា] * [http://www.tamtofi.com/communities/cambodia/khmers-72/ The Khmers via Tamtofi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716191851/http://www.tamtofi.com/communities/cambodia/khmers-72/ |date=2011-07-16 }} {{ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជាតាមអំបូរភាសា}} {{ក្រុមជនជាតិនៅថៃ}} {{ក្រុមជនជាតិនៅវៀតណាម}} [[Category:ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា]] rwtgvho4bj90wwwqn4mx587ys3g5qnu ប៉េកាំង 0 21011 342651 337969 2026-11-08T03:55:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342651 wikitext text/x-wiki {{stack begin}} {{Infobox settlement | name = ប៉េកាំង | official_name = {{lang|zh-cn|北京市}} | native_name = {{lang|zh-cn|北京}} | settlement_type = | total_type = ក្រុង | image_skyline = Beijing montage.png | image_caption = ទ្រនិចនាឡិកាពីលើ៖ [[ធានអានមេន]], [[វិហារឋានសួគ៌]], [[មហោស្រពធំជាតិ]], និង [[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិទីក្រុងប៉េកាំង]] | image_map = Beijing in China (+all claims hatched).svg | map_caption = | image_map1 = | map_caption1 = | coordinates_display = inline,title | coordinates_region = CN-11 | subdivision_type = [[ប្រទេស]] | subdivision_name = [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | established_title = | established_date = | parts_type = ការបែងចែក<ref name="hist">{{cite web|title=Township divisions|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Government/Administration_region/t930369.htm|publisher=the Official Website of the Beijing Government|accessdate=22 July 2009|archivedate=25 ធ្នូ 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225054946/http://www.ebeijing.gov.cn/Government/Administration_region/t930369.htm|url-status=dead}}</ref><br/>[[ថ្នាក់ស្រុក - ការបែងចែកកម្រិត | ស្រុក - កម្រិត]]<br/>[[ផ្នែករដ្ឋបាលនៃសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន#កម្រិតក្រុង|កម្រិតក្រុង]] | parts = <br />[[បញ្ជីនៃផ្នែករដ្ឋបាលនៃទីក្រុងប៉េកាំង|16 ស្រុក 2 ស្រុក]] <br> 289 ទីក្រុង និងភូមិ | government_type = [[ដោយផ្ទាល់ - ទីក្រុងគ្រប់គ្រងនៃសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុង]] | leader_title = [[ប្រធានបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|លេខាគណៈកម្មាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] | leader_name = [[ហ្គូ ជិនឡុង]] | leader_title1 = អភិបាលក្រុង | leader_name1 = [[វ៉ាង អានសាន]] (សម្តែង) | area_total_km2 = 16801.25 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_footnotes = | elevation_m = 43.5 | elevation_footnotes = | population_total = 19,612,368 | population_as_of = 2010 | population_footnotes = <ref name="Census2010"> {{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm |title=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] }}</ref> | population_density_km2 = ស្វ័យប្រវត្តិ | population_urban = | population_blank1_title = ចំណាត់ថ្នាក់នៅក្នុងប្រទេសចិន | population_blank1 = ចំនួនប្រជាជន៖ [[បញ្ជីតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ចិនតាមចំនួនប្រជាជន|ទី26]]<br>ដង់ស៊ីតេ៖ [[បញ្ជីតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ចិនតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ទី4]] | population_demonym = ប៉េងគិន | demographics_type1 = សំខាន់ [[បញ្ជីក្រុមជនជាតិភាគតិចក្នុងប្រទេសចិន|ក្រុមជនជាតិ]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[ហានចិន|ហាន]] | demographics1_info1 = 96% | demographics1_title2 = [[ប្រជាជនម៉ាន់ជូ|ម៉ាន់ជូ]] | demographics1_info2 = 2% | demographics1_title3 = [[ប្រជាជនហ៊ួយ|ហ៊ុយ]] | demographics1_info3 = 2% | demographics1_title4 = [[ម៉ុងហ្គោលនៅប្រទេសចិន|ម៉ុងហ្គោល]] | demographics1_info4 = 0.3% | timezone = [[ពេលវេលាស្តង់ដាររបស់ប្រទេសចិន]] | utc_offset = +8 | coor_type = | latd = 39 | latm = 54 | lats = 50 | latNS = N | longd = 116 | longm = 23 | longs = 30 | longEW = E | postal_code_type = [[លេខកូដប្រៃសណីយ៍ចិន|លេខកូដប្រៃសណីយ៍]] | postal_code = '''1000'''00–'''1026'''29 | area_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប្រទេសចិន|10]] | blank_name_sec1 = [[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]]<ref>{{cite web |url=http://finance.people.com.cn/money/GB/16930408.html |title=2011年北京人均可支配收入3.29万 实际增长7.2% |publisher=People.com.cn |date=20 January 2012 |accessdate=22 February 2012 |archivedate=25 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225055005/http://finance.people.com.cn/money/GB/16930408.html%20 |url-status=dead }}</ref> | blank_info_sec1 = 2011 | blank1_name_sec1 = សរុប | blank1_info_sec1 = 1.6 ពាន់ពាន់លាន[[យន់]] (¥) <br /> 247.7 ពាន់លាន[[ដុល្លារអាមេរិក|ដុល្លារ]] ($) ([[បញ្ជីតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ចិនដោយ GDP|ទី13]]) | blank2_name_sec1 = ក្នុងមនុស្សម្នាក់ | blank2_info_sec1 = 80,394 [[យន់|¥]]<br> 12,447 [[ដុល្លារអាមេរិក|$]] ([[បញ្ជីនៃការបែងចែករដ្ឋបាលរបស់ចិនដោយ GDP សម្រាប់មនុស្សម្នាក់|ទី3]]) | blank3_name_sec1 = កំណើន | blank3_info_sec1 = {{កើនឡើង}} 8.1% | blank4_name_sec1 = [[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (2008) | blank4_info_sec1 = 0.891 ([[បញ្ជីនៃផ្នែករដ្ឋបាលចិនដោយ HDI | ទី 2]])—<span style="color:#090;">very high</span> | blank5_name_sec1 = [[ស្លាកលេខ (ចិន) | បុព្វបទស្លាកលេខ]] | blank5_info_sec1 = 京A, C, E, F, H, J, K, L, M, N, P, Q <br />京B (តាក់ស៊ី)<br />京G, Y (នៅខាងក្រៅតំបន់ទីក្រុង)<br />京O (ប៉ូលីស និងអាជ្ញាធរ)<br />京V (នៅក្នុងពណ៌ក្រហម) (ទីបញ្ជាការយោធា<br>រដ្ឋាភិបាលកណ្តាល) | blank_name_sec2 = '''ដើមឈើទីក្រុង''' | blank_info_sec2 = [[arborvitae ចិន]] (''ផ្លាទីក្លូស បូព៌ាលីស'') | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = [[ដើមឈើវត្ត]] (''សុផូរ៉ា ជប៉ុន'') | blank2_name_sec2 = ''ផ្កាទីក្រុង''' | blank2_info_sec2 = [[រ៉ូសា ចិនស៊ីស]] | blank3_name_sec2 = | blank3_info_sec2 = [[ផ្កាបពា្ចះមាស]] | website = [http://www.ebeijing.gov.cn/ www.ebeijing.gov.cn] | footnotes = }} {{contains Chinese text}} {{Chinese |c=北京 |l=រាជធានីភាគខាងជើង |p=Běijīng<br />{{Audio|Zh-Beijing.ogg|[Listen]}} |psp= |w=Pei<sup>3</sup>ching<sup>1</sup> or Pei<sup>3</sup>-ching<sup>1</sup> |j=bak<sup>1</sup>ging<sup>1</sup> |wuu=poh<sup>入</sup>cin<sup>平</sup> |poj=Pak-kiaⁿ |buc=Báe̤k-gĭng |h=Pet-kîn |showflag = p }} {{stack end}} ប៉េកាំង (ភាសាចិន 北京)​ ជារដ្ឋធានីនៃ[[ប្រទេសចិន]] ដែលមានប្រជាជន 19,612,368 នៅឆ្នាំ 2010 ។​ (សូមជួយបន្ថែម) ==ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ== {{សូមមើលផងដែរ|បញ្ជីនៃទីក្រុងភ្លោះ និងទីក្រុងបងប្អូនក្នុងប្រទេសចិន}} ===ទីក្រុងភ្លោះ និងទីក្រុងជាបងប្អូន === ទីក្រុងប៉េកាំង មាន[[ទីក្រុងភ្លោះ]] និង[[ទីក្រុងបងប្អូនស្រី]]ជាច្រើន ជុំវិញពិភពលោក ដែលភាគច្រើនជារាជធានីនៃប្រទេសរៀងៗខ្លួន៖<ref>{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |title=Sister Cities |publisher=Beijing Municipal Government |accessdate=23 June 2009 |archivedate=14 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111014003656/http://ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |url-status=dead }}</ref><ref name=partner>Paris and Rome are "partner cities" due to an exclusive agreement between those two cities. {{cite web |url=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&document_type_id=5&document_id=16467&portlet_id=14974 |title=Le jumelage avec Rome |accessdate=9 July 2008 |publisher=Municipalité de Paris |language=French |archivedate=16 ធ្នូ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216141833/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&document_type_id=5&document_id=16467&portlet_id=14974 |url-status=unfit }}</ref> {| class="wikitable" |- valign="top" | * {{flagicon|Japan}} [[តូក្យូ]], [[ជប៉ុន]] (1979) * {{flagicon|Serbia}} [[Belgrade]], Serbia (1980) * {{flagicon|United States}} [[ញូវយ៉ក]], [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] (1980)<ref>{{cite web |title=NYC's Sister Cities |publisher=Sister City Program of the City of New York |year=2006 |url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml |accessdate=1 September 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914151237/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/main.shtml |archivedate=14 កញ្ញា 2008 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|Peru}} [[លីម៉ា]], [[ពេរូ]] (1983) * {{flagicon|United States}} [[Washington D.C.]], United States (1984)<ref name="Washington DC">{{cite web |url=http://os.dc.gov/os/cwp/view,a,1206,q,522336.asp |title=Protocol and International Affairs |publisher=DC Office of the Secretary |accessdate=12 July 2008 |archivedate=13 ឧសភា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080513185356/http://os.dc.gov/os/cwp/view%2Ca%2C1206%2Cq%2C522336.asp |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[Madrid]], Spain (1985) * {{flagicon|Brazil}} [[Rio de Janeiro]], Brazil (1986) * {{flagicon|France}} [[Île-de-France (region)|Île-de-France]], France (1987) * {{flagicon|Germany}} [[Köln]], Germany (1988) * {{flagicon|Algeria}} [[Algiers]], Algeria (1989) * {{flagicon|Jordan}} [[Amman]], Jordan (1990) * {{flagicon|Turkey}} [[Ankara]], Turkey (1990) * {{flagicon|Egypt}} [[Cairo]], Egypt (1990) * {{flagicon|Indonesia}} [[ចាកាតា]], [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] (1992) * {{flagicon|Latvia}} [[Riga]], Latvia<ref name='"Riga">{{cite web |url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |title=Twin cities of Riga |publisher=[[Riga City Council]] |accessdate=27 July 2009 |archivedate=4 ធ្នូ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204021323/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|Brazil}} [[São Paulo]], Brazil<ref name="São Paulo">{{Cite web |url=http://www2.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/ingles/descentralized_cooperation/sister_cities/0001 |title=Prefeitura.Sp – Descentralized Cooperation |access-date=2012-10-21 |archivedate=2008-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224222805/http://www2.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/ingles/descentralized_cooperation/sister_cities/0001 |url-status=dead }}</ref><ref name="São Paulo2"> {{cite web |url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |title=International Relations – São Paulo City Hall – Official Sister Cities |publisher=Prefeitura.sp.gov.br |accessdate=1 June 2010 }}</ref> || * {{flagicon|Pakistan}} [[Islamabad]], Pakistan (1993) * {{flagicon|Thailand}} [[Bangkok]], Thailand (1993) * {{flagicon|Argentina}} [[Buenos Aires]], Argentina (1993) * {{flagicon|Ukraine}} [[Kiev]], Ukraine (1993) * {{flagicon|South Korea}} [[Seoul]], South Korea (1993) * {{flagicon|Netherlands}} [[Amsterdam]], Netherlands (1994) * {{flagicon|Germany}} [[Berlin]], Germany (1994) * {{flagicon|Belgium}} [[Brussels]], Belgium (1994) * {{flagicon|Vietnam}} [[Hanoi]], Vietnam (1994) * {{flagicon|Russia}} [[Moscow]], Russia (1995) * {{flagicon|South Africa}} [[Gauteng]] (Johannesburg and Pretoria), South Africa (1998) * {{flagicon|Canada}} [[Ottawa]], Canada (1999) * {{flagicon|Australia}} [[Canberra]], Australia (2000)<ref name="Canberra">{{cite web |url=http://www.cmd.act.gov.au/international |title=Canberra's international relationships – Canberra's international relationships |publisher=cmd.act.gov.au |accessdate=20 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091112024145/http://www.cmd.act.gov.au/international |archivedate=12 វិច្ឆិកា 2009 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|Greece}} [[Athens]], Greece (2005) * {{flagicon|Romania}} [[Bucharest]], Romania (2005) * {{flagicon|Hungary}} [[Budapest]], Hungary (2005) | valign="top" | * {{flagicon|Cuba}} [[Havana]], Cuba (2005) * {{flagicon|Philippines}} [[Manila]], Philippines (2005)<ref name="Manila.Gov">{{cite web |url=http://www.manila.gov.ph/cityhall.htm#sistercities |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080607200336/http://www.manila.gov.ph/cityhall.htm#sistercities |archivedate=7 មិថុនា 2008 |title=Sister Cities of Manila |publisher=2008–2009 [http://www.manila.gov.ph/ City Government of Manila] |accessdate=2 July 2009 |url-status=live }}</ref> * {{flagicon|Ethiopia}} [[Addis Ababa]], Ethiopia (2006) * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Astana]], Kazakhstan (2006) * {{flagicon|Finland}} [[Helsinki]], Finland (2006) * {{flagicon|United Kingdom}} [[London]], United Kingdom (2006) * {{flagicon|Israel}} [[Tel Aviv]], Israel (2006) * {{flagicon|New Zealand}} [[Wellington]], New Zealand (2006) * {{flagicon|Portugal}} [[Lisbon]], Portugal (2007) * {{flagicon|Albania}} [[Tirana]], Albania (2007)<ref name="International relations">{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |title=Twinning Cities: International Relations |accessdate=23 June 2009 |work=Municipality of Tirana |publisher=tirana.gov.al |format=PDF |archivedate=10 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010042121/http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|Qatar}} [[Doha]], Qatar (2008) * {{flagicon|Chile}} [[Santiago de Chile|Santiago]], Chile (2008) * {{flagicon|Costa Rica}} [[San José, Costa Rica|San José]], Costa Rica (2009) * {{flagicon|Venezuela}} [[Caracas]], Venezuela (2010) * {{flagicon|Ireland}} [[Dublin]], Ireland (2011) * {{flagicon|Denmark}} [[Copenhagen]], Denmark (2012) |} ===ទីក្រុងដៃគូ=== Beijing has two partner cities, both in Europe:<ref name=partner/> {| class="wikitable" |- valign="top" | * {{flagicon|France}} [[Paris]], France (1997) * {{flagicon|Italy}} [[Rome]], Italy (1998) |} ==មើលផងដែរ== {{Portal|Beijing}} * [[Large Cities Climate Leadership Group]] * [[List of hospitals in Beijing]] * [[List of mayors of Beijing]] * [[Tourist attractions of Beijing]] * [[2045 Peking]]—the name of an asteroid ==កំណត់ចំណាំ និងឯកសារយោង== {{Reflist|30em}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin|30em}} * {{Cite book | author=Cotterell, Arthur. | title=The Imperial Capitals of China: An Inside View of the Celestial Empire| location=London | publisher=Pimlico | year=2007 | isbn=978-1-84595-009-5 | pages = 304 pages.}} * {{Cite book|last=Elliott|first=Mark C.|title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China|url=http://books.google.com/?id=_qtgoTIAiKUC&printsec=frontcover|place=[[Palo Alto, California]], United States|publisher=Stanford University Press|year=2001|isbn=0-8047-4684-2|accessdate=22 July 2009}} * {{Cite book|last=Li|first=Lillian|last2=Dray-Novey|first2=Alison|last3=Kong|first3=Haili|year=2007|title=Beijing: From Imperial Capital to Olympic City|url=https://archive.org/details/beijingfromimper00lili|place=New York City, United States|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=1-4039-6473-4}} * Cammelli, Stefano ''Storia di Pechino e di come divenne capitale della Cina'', Bologna, Il Mulino, 2004. ISBN 978-88-15-09910-5 * Harper, Damian, ''Beijing: City Guide'', 7th Edition, Oakland, California: Lonely Planet Publications, 2007. * Harper, Damian, [http://books.google.com/books?id=QOdNuHHTSowC&printsec=frontcover ''Beijing: City Guide''], 6th Edition, Oakland, California : Lonely Planet Publications, 2005. ISBN 1-74059-782-6. * {{Cite book|last=MacKerras|first=Colin|last2=Yorke|first2=Amanda|year=1991|title=The Cambridge Handbook of Contemporary China|url=http://books.google.com/?id=yiq_f71uXboC&printsec=frontcover&dq=beiping+beijing|place=[[Cambridge]], England, United Kingdom|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-38755-8|accessdate=22 July 2009}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{Sister project links|Beijing}} * [http://www.ebeijing.gov.cn/ Beijing Government website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100813221915/http://www.ebeijing.gov.cn/ |date=2010-08-13 }} {{zh icon}} and {{En}} * {{Wikivoyage|Beijing}} * [http://info.hktdc.com/mktprof/china/mpbei.htm Economic profile for Beijing] at [[Hong Kong Trade Development Council|HKTDC]] {{S-start|noclear=y}} {{S-bef|before=[[Hangzhou|Lin'an]] ([[Song Dynasty]])|row=1}} {{s-ttl|title=[[Historical capitals of China|Capital of China]] (as Dadu) |years=1264–1368|row=1}} {{S-aft|after=[[Nanjing]] ([[Ming Dynasty]])|row=1}} {{S-bef|before=[[Nanjing]] ([[Ming Dynasty]])|row=2}} {{s-ttl|title=[[Historical capitals of China|Capital of China]] |years=1420–1928|row=2}} {{S-aft|after=[[Nanjing]] ([[Republic of China|ROC]])|row=2}} {{S-bef|before=[[Nanjing]] ([[Republic of China|ROC]]) |row=3}} {{s-ttl|title=[[Historical capitals of China|Capital of the People's Republic of China]] |years=1949–present|row=3}} {{S-aft|after=present capital|row=3}} {{End}} {{Navboxes |title = Articles Related to Beijing |list = <span> {{Beijing|state=expanded}} {{Navboxes |title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list = {{Geographic location | Centre = Beijing | North = [[Chengde]], Hebei | Northeast = Chengde, Hebei | East = [[Langfang]], Hebei | Southeast = Tianjin | South = Langfang, Hebei | Southwest = Baoding, Hebei | West = [[Zhangjiakou]], Hebei | Northwest = Zhangjiakou, Hebei | image = Compass_rose_pale.svg }} '''[[Geographic coordinate system|Lat. <small>and</small> Long.]] {{Coord|39|54|23|N|116|22|47|E|display=inline}}''' }} {{Province-level divisions of the People's Republic of China}} {{Metropolitan cities of the People's Republic of China}} {{Most populous cities in the People's Republic of China}} {{List of Asian capitals by region}} {{Olympic Summer Games Host Cities}} {{Paralympic Summer Games Host Cities}} {{Asian Games Host Cities}} {{World's most populated metropolitan areas}} {{World's most populated urban areas}} }} [[Category:ប៉េកាំង| ]] [[Category:រាជ-រដ្ឋធានីនៅអាសុី]] 0or9b6212c9lzyad6iboik47kd6ne18 នយោបាយនៅកម្ពុជា 0 21625 342633 339073 2026-11-08T02:59:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342633 wikitext text/x-wiki {{Politics of Cambodia}} {{Politics of Cambodia}} '''នយោបាយប្រទេសកម្ពុជា''' 'ត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌនៃរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលក្នុងនោះ[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]មានតួនាទីជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ហើយ[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាម]]បានវាយចូលទឹកដីកម្ពុជា រួចបានផ្តួលរំលំ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយបន្ទាប់មក ក៏បានបន្តឈរជើងក្នុងប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៩។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៨៩|ការដួលរលំនៃរបបកុម្មុយនីស្ត]]នៅជុំវិញពិភពលោកចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ ទីបំផុតវៀតណាមក៏បានសម្រេចដក[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំង]]របស់ខ្លួនចេញពីដែនដីកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=https://www.usip.org/publications/2017/05/lessons-cambodias-paris-peace-accords-political-unrest-today|title=Lessons from Cambodia's Paris Peace Accords for Political Unrest Today|website=United States Institute of Peace|language=en|access-date=2018-06-14|archivedate=2022-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221021130106/https://www.usip.org/publications/2017/05/lessons-cambodias-paris-peace-accords-political-unrest-today|url-status=dead}}</ref> [[សភាធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] ត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើបន្ទាប់ពីភាគីជម្លោះបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១]] និងបន្ទាប់ពីមាន[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣|ការបោះឆ្នោត]]ដែលបានរៀបចំឡើងដោយ[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះបានប្រកាសអំពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្សនៅប្រទេសកម្ពុជាហើយមានអំណាចធំៗបីគឺ [[នីតិប្រតិបត្តិ (រដ្ឋាភិបាល)|អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] អំណាច[[តុលាការ]] និងអំណាច[[នីតិប្បញ្ញត្តិ]]។ ក៏ប៉ុន្តែ តាំងពីបានប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញមក កម្ពុជាគឺមិនដែលមានបក្សប្រឆាំងណាដែលមានសក្តានុភាពអាចយកឈ្នះលើបក្សកាន់អំណាចនោះឡើយ ដោយហេតុនេះហើយទើបសម្តេច[[ហ៊ុន សែន]]អាចបន្តកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្រ្តីគិតចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៥ មក។ គណបក្សសម្តេចគឺ [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]]ដែលដណ្តើមអាសនៈបានទាំង ១២៥ នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋសភាក្នុងឆ្នាំ២០១៨ បន្ទាប់ពីបានរំលាយ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា]]ចោល ដែលពេលនោះត្រូវជាបក្សប្រឆាំងធំបំផុតនឹងបក្សប្រជាជន។ តមកទៀត រដ្ឋធម្មនុញ្ញក៏បានប្រកាសដែរថាប្រទេសកម្ពុជាគឺជា "រដ្ឋឯករាជ្យ អធិបតេយ្យ សន្តិភាព អព្យាក្រឹត និងរដ្ឋមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ"។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=xXQ6Od8xVMsC&pg=PA210&lpg=PA210&dq=independent,+sovereign,+peaceful,+permanently+neutral+and+non-aligned+State+cambodia#v=onepage&q=independent,%20sovereign,%20peaceful,%20permanently%20neutral%20and%20non-aligned%20State%20cambodia&f=false|title=Framing the State in Times of Transition: Case Studies in Constitution Making|last=Miller|first=Laurel E.|last2=Aucoin|first2=Louis|date=2010|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=9781601270559|location=|pages=210|language=en}}</ref> អំណាចនីតិប្រតិបត្តិត្រូវបានអនុវត្តដោយរាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងនាមនិងដោយឯកច្ឆ័ន្ធពីសំណាក់ព្រះមហាក្សត្រ។ រដ្ឋាភិបាលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគណៈរដ្ឋមន្រ្តីដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្រ្តី។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីត្រូវបានជួយ ឬគាំទ្រដោយសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សានោះមានដូចជា ឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តី រដ្ឋមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ និងរដ្ឋមន្រ្តីផ្សេងៗ។ អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិត្រូវបានផ្ទេរទៅ[[ទ្វេសភានិយម|នីតិបញ្ញត្តិទ្វេភាគី]] ដោយក្នុងនោះមាន[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]ដែលមានសិទ្ធិអំណាចបោះឆ្នោតលើសេចក្តីព្រាងច្បាប់ ហើយ[[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]]វិញមានសិទ្ធិអំណាចពិនិត្យមើលឡើងវិញ។ នៅពេលអនុម័តច្បាប់តាមរយៈស្ថាប័នសភាទាំងពីរ សេចក្តីព្រាងច្បាប់នោះនឹងត្រូវដាក់ជូនព្រះមហាក្សត្រដើម្បីឡាយព្រះហត្ថលេខា និងប្រកាសឱ្យប្រើ។ អំណាចតុលាការមានភារកិច្ចការពារសិទ្ធិ និងសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋនិងដោះស្រាយជម្លោះវិវាទដោយមិនលម្អៀង។ តុលាការកំពូលគឺជាតុលាការខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស ហើយមានអំណាចវិនិច្ឆ័យលើសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការជាន់ទាប។ ស្ថាប័នដាច់ដោយឡែកមួយទៀតហៅថា ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីផ្តល់ការបកស្រាយអំពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងច្បាប់ ហើយដើម្បីដោះស្រាយវិវាទទាក់ទងនឹងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងសមាជិកសភា។<ref>{{Cite web|url=http://www.nyulawglobal.org/globalex/Cambodia.html|title=Overview of the Cambodian History, Governance and Legal Sources - GlobaLex|website=www.nyulawglobal.org|language=en|access-date=2018-06-14}}</ref> [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]]បានគ្របដណ្តប់លើទិដ្ឋភាពនយោបាយកម្ពុជាចាប់តាំងពី[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៧|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៃឆ្នាំ១៩៩៧]] នៅឯទីក្រុងភ្នំពេញបានបញ្ចប់មកម្លេះ។ គណបក្សផ្សេងៗដែលជាគូប្រជែងនឹងបក្សប្រជាជនកម្ពុជាមាន [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]ដែលជាគណបក្សរាជានិយម និងអតីត[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]]ដែលត្រូវបានរំលាយចោលដោយតុលាការកំពូលនៅឆ្នាំ២០១៧។ អ្នកវិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយឈ្មោះ[[ស្ទីវិន ឡេវីតស្គី]] និងលូកាន-វេ បានពណ៌នាពីប្រទេសកម្ពុជាថាជា"របបផ្តាច់ការប្រកួតប្រជែង" ដែលជាប្រភេទ[[របបចម្រុះ]] មានលក្ខណៈជាប្រជាធិបតេយ្យផងនិងបែបផ្តាច់ការផង។<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/competitive-authoritarianism/20A51BE2EBAB59B8AAEFD91B8FA3C9D6|title=Competitive Authoritarianism by Steven Levitsky|last=Way|first=Lucan A.|last2=Levitsky|first2=Steven|date=2010|website=Cambridge Core|page=3|access-date=2019-04-01}}</ref> ==ក្របខ័ណ្ឌច្បាប់== កម្ពុជាគឺជាប្រទេសប្រកាន់យករបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធជា[[ឯកត្តរដ្ឋ]]<ref>{{Cite book|url=https://www.adb.org/publications/deconcentration-and-decentralization-reforms-cambodia-recommendations-institutional|title=Deconcentration and Decentralization Reforms in Cambodia: Recommendations for an Institutional Framework|last=Niazi|first=Tariq H.|date=2011-06-01|publisher=Asian Development Bank|isbn=9789290922650|location=|pages=74|language=en}}</ref> និងមានទម្រង់ជារដ្ឋាភិបាល[[ប្រជាធិបតេយ្យតំណាង|សភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186476.pdf|title=Country Reports for Human Rights Practices for 2011|last=US State Department|date=2011|website=state.gov|access-date=}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលចែងអំពីក្របខ័ណ្ឌគ្រប់គ្រងត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើនៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ ដោយ[[សភាធម្មនុញ្ញកម្ពុជា|សភាធម្មនុញ្ញ]]ក្រោយពី[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ១៩៩៣]] ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។ សភាធម្មនុញ្ញបានអនុម័តគោលការណ៍និងវិធានជាមូលដ្ឋានដែលកំណត់ដោយ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ទៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ សកម្មភាពនេះបានធ្វើឱ្យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្លាយជាច្បាប់កំពូលនៃប្រទេស ដោយប្រកាសថាកម្ពុជាគឺជារដ្ឋអធិបតេយ្យ ឯករាជ្យ និងអព្យាក្រឹត ប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្សដោយមានការបោះឆ្នោតប្រកបដោយយុត្តិធម៌និងតាមការកំណត់ ហើយធានាការគោរពសិទ្ធិមនុស្សនិងផ្តល់នូវប្រព័ន្ធតុលាការឯករាជ្យ។<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements|title=1991 Paris Peace Agreements - Government, Constitution, National Anthem and Facts of Cambodia|last=|first=|date=|website=Cambodia Information Center|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923163627/http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements|archive-date=2014-09-23|url-status=dead|archivedate=2014-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923163627/http://www.cambodia.org/facts/?page=1991+Paris+Peace+Agreements}}</ref> ភាពឃោរឃៅនៃរបប[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានតម្រូវឱ្យមានការដាក់បញ្ចូលបទប្បញ្ញត្តិទាក់ទងនឹងសិទ្ធិមនុស្សជាចាំបាច់<ref name=":1">{{Cite journal|last=Ratner|first=Steven R.|date=1993|title=The Cambodia Settlement Agreements|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1993-01_87_1/page/25|journal=The American Journal of International Law|volume=87|issue=1|pages=25–28|doi=10.2307/2203851|issn=0002-9300|jstor=2203851}}</ref>ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវិលត្រឡប់ទៅរកគោលនយោបាយនិងការអនុវត្តដ៏ព្រៃផ្សៃដូចមុនទៀត។<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/Cambodia-20yearsonfromtheParisPeace.aspx|title=OHCHR {{!}} Cambodia - 20 years on from the Paris Peace Agreements|website=www.ohchr.org|access-date=2019-04-01}}</ref> លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យទាំងនេះត្រូវបានដកចេញពីដំណើរការរៀបចំសេចក្តីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសណាមីប៊ីដែលបានធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។<ref name=":1" /> វិជ្ជាករច្បាប់រដ្ឋធម្មនញ្ញអាល្លឺម៉ង់ម្នាក់ឈ្មោះ[[W:de:Jörg Menzel|ហ្ស៊ក មិនហ្សែល]]បានសម្គាល់លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យទាំងនេះថាជា"ស្នូលចាំបាច់នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសម័យទំនើប។"<ref>Menzel, Jörg. Cambodia from Civil War to a Constitution to Constitutionalism? Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law'' pp. 16-17</ref> តមកទៀត រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានធ្វើឱ្យស្ថានភាពនៃច្បាប់អន្តរជាតិក្នុងបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្សបានកាន់តែប្រសើរឡើងដោយចងភ្ជាប់ប្រទេសកម្ពុជាឱ្យ"គោរព"បទប្បញ្ញត្តិនៃសន្ធិសញ្ញាសិទ្ធិមនុស្សដែលត្រូវបានអនុម័តដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{Cite web|url=https://harvard-yenching.org/features/hyi-working-paper-series-kuong-teilee-0|title=Cambodian Constitutional Provisions on Treaties: A Story of Constitutional Evolution Beyond Rhetoric|last=Kuong|first=Teilee|date=|website=Harvard Yenching Institute|access-date=2019-04-01|archivedate=2019-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401214602/https://harvard-yenching.org/features/hyi-working-paper-series-kuong-teilee-0|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ ត្រូវបានធ្វើវិសោធនកម្មចំនួនប្រាំបួនដងចាប់តាំងពីការអនុម័តមក – ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤, ១៩៩៩, ២០០១, ២០០៥, ២០០៦, ២០០៨, ២០១៤<ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 47</ref> និងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/national-politics/lese-majeste-law-now-effect|title=Lèse majesté law now in effect, National, Politics, Phnom Penh Post|last=Chheng|first=Niem|last2=Nachemson|first2=Andrew|date=5 March 2018|website=www.phnompenhpost.com|language=en|access-date=2019-04-02}}</ref> === ការបែងចែកអំណាច === អំណាចរដ្ឋត្រូវបានបែងចែកជាបីគឺ៖ [[សភាតំណាងរាស្រ្តកម្ពុជា|អំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ]] អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ និងអំណាចតុលាការ។ អធិបតេយ្យភាពនយោបាយគឺស្ថិតនៅលើប្រជាជនកម្ពុជាដែលអាចប្រើអំណាចរបស់ពួកគេតាមរយៈអំណាចរដ្ឋទាំងបី។ រាជរដ្ឋាភិបាលដែលកាន់អំណាចប្រតិបត្តិគឺត្រូវទទួលខុសត្រូវដោយផ្ទាល់ចំពោះ[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]។ ប្រព័ន្ធតុលាការដែលជាអំណាចឯករាជ្យមានភារកិច្ចការពារសិទ្ធិនិងសេរីភាពរបស់ពលរដ្ឋ។<ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 45</ref> ព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានប្រកាសជាសាសនារបស់រដ្ឋ។<ref>Kong Phallack. Freedom of Religion in Cambodia. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 393</ref> === ឥទ្ធិពលលើប្រព័ន្ធច្បាប់ === ប្រព័ន្ធច្បាប់នៃប្រទេសកម្ពុជាគឺ [[ច្បាប់ស៊ីវិល (ប្រព័ន្ធច្បាប់)|ច្បាប់ស៊ីវិល]] ហើយត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពី[[ច្បាប់នៃបារាំង|ប្រទេសបារាំង]]ដែលជាលទ្ធផលនៃអាណានិគមនិយម។<ref>Menzel, Jörg. Cambodia from Civil War to a Constitution to Constitutionalism? Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law'' p. 31<br /></ref>[[ច្បាប់សង្គមនិយម|ប្រព័ន្ធច្បាប់សូវៀត-វៀតណាម]]បានគ្របដណ្តប់លើប្រព័ន្ធច្បាប់កម្ពុជាដើមពីឆ្នាំ១៩៨១ ដល់ឆ្នាំ១៩៨៩, យុត្តិវិទូជាតិស្រីលង្កាម្នាក់ឈ្មោះ[[បាសែល ហ៊្វែណានដូ]]បានអះអាងថាធាតុខ្លះដែលមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធសង្គមនិយមគឺនៅតែបន្តមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធច្បាប់កម្ពុជាសព្វថ្ងៃដដែរ។<ref>{{Cite book|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/461500|title=Problems facing the Cambodian legal system|last=Fernando|first=Basil|last2=Kirby|first2=M. D.|date=1998|publisher=Asian Human Rights Commission|others=Asian Human Rights Commission|isbn=9789628314027|location=Hong Kong, China|pages=vi}}</ref> ជាទូទៅ ច្បាប់ទំនៀមទម្លាប់ដែលផ្អែកលើព្រះពុទ្ធសាសនានិងច្បាប់ដែលបន្សល់ទុកពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ក៏នៅតែមានអនុវត្តខ្លះដែរ។<ref>Kong Phallack. Overview of the Cambodian Legal and Judicial System and Recent Efforts at Legal and Judicial Reform. Hor Peng et al. ''Introduction to Cambodian Law''. pp. 7-8</ref><ref>Hor Peng. The Constitution of the Kingdom of Cambodia: The Evolution of Constitutional Theories and Interpretation. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. pp. 44-45</ref> === សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ === រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានប្តេជ្ញាចំពោះ"ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ" រួមជាមួយបទប្បញ្ញត្តិដែលផ្លាស់ប្តូរជាមូលដ្ឋាននៅក្នុងតួនាទីរបស់រដ្ឋពីអតីតកាល។<ref name=":2">{{Cite journal|last=St John|first=Ronald Bruce|date=1995|title=The Political Economy of the Royal Government of Cambodia|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-southeast-asia_1995-12_17_3/page/266|journal=Contemporary Southeast Asia|volume=17|issue=3|pages=266–269|issn=0129-797X|jstor=25798289}}</ref> សន្តិសុខទ្រពសម្បត្តិឯកជន និងសិទ្ធិលក់ដូរដោយសេរីដែលមានលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់ដំណើរនៃសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ<ref>{{Cite journal|last=Ear|first=Sophal|date=1995|title=Cambodia's Economic Development in Historical Perspective: A Contribution to the Study of Cambodia's Economy|url=https://www.academia.edu/2336758|journal=|language=en|volume=|page=82|via=}}</ref> ត្រូវបានផ្តល់ជូន។ អំណាចអស្សាមិករណ៍របស់រដ្ឋបានកំណត់ដល់វិសាលភាពនៃការបម្រើផលប្រយោជន៍សាធារណៈហើយត្រូវអនុវត្តតែនៅពេលដែលសំណង"ត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៍"ត្រូវធ្វើឡើងជាមុន។<ref>Kuong Teilee. Economic Rights and the National Economic System. Hor Peng et al. ''Cambodian Constitutional Law''. p. 498</ref> ដោយដំណើរការនៅក្រោមពាក្យស្លោកមួយថា "''Le Cambodge s'aide lui-même''" ដែលប្រែថា "កម្ពុជានឹងជួយខ្លួនឯង"។ សកម្មភាពដំបូងបំផុតរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលគឺអនុវត្តកម្មវិធីដែលធានាការស្តារឡើងវិញនូវសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជា និងការធ្វើសមាហរណកម្មប្រទេសចូលទៅក្នុងទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចតំបន់និងពិភពលោក។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤ រាជរដ្ឋាភិបាលបានប្រកាសពីការផ្លាស់ប្តូរដែល"មិនអាចនឹងត្រឡប់វិញបាននិងមិនអាចផ្លាស់ប្តូរវិញបាន"ពីសេដ្ឋកិច្ចផែនការកណ្តាលទៅរកសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារទិសដៅ។<ref name=":2" /> == ព្រះមហាក្សត្រ == [[File:Norodom king of Cambodia.jpg|right|thumb|[[នរោត្តម សីហនុ]], [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]]] ប្រទេសកម្ពុជាគឺជារដ្ឋប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] (ពោលគឺព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យ ប៉ុន្តែគ្មានអំណាចនយោបាយ) ដែលមានទម្រង់ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងមហាក្សត្រិយានី[[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|អេលីហ្សាប៊ែតទី២ នៃអង់គ្លេស]]ដែរ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាបានចែងថា ព្រះមហាក្សត្រគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]] និងជានិមិត្តរូបនៃឯកភាព និងនិរន្តភាពជាតិ។<ref>{{cite web|title=Cambodia 1993 (rev. 2008)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Cambodia_2008?lang=en#26|website=Constitute|accessdate=17 April 2015}}</ref> ព្រះបាទសម្តេច[[នរោត្តម សីហនុ]]បានសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា (រជ្ជកាលទី២) ចាប់ពីថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ រហូតដល់ថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤។ ទ្រង់ក៏ធ្លាប់បានកាន់តំណែងមួយចំនួនផ្សេងទៀតផងដែរ ដូចជា នាយករដ្ឋមន្រ្តី និងព្រះមហាក្សត្រ (រជ្ជកាលទី១) តាំងពីឆ្នាំ១៩៤១ មក។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ស្តេចឬព្រះមហាក្សត្រគឺមិនមានអំណាចនយោបាយនោះទេ ប៉ុន្តែដោយសារតែការគោរពស្រឡាញ់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុពីសំណាក់ប្រជាជនកម្ពុជា ពាក្យវាចារបស់ព្រះអង្គតែងផ្តល់ឥទ្ធិពលជាច្រើនមកលើរដ្ឋាភិបាល។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ធ្លាប់កើតព្រះទ័យខ្ញាល់យ៉ាងខ្លាំងលើរឿងជម្លោះនយោបាយនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសជាតិរហូតជួនកាលព្រះអង្គបានគំរាមកំហែងដាក់រាជ្យបើបក្សពួកនយោបាយមិនព្រមចុះសម្រុងយោគយល់នឹងគ្នា។ ទង្វើបែបនេះបានដាក់សម្ពាធមកលើរដ្ឋាភិបាលឱ្យគិតពិចារណា រិះរករាល់ដំណោះស្រាយដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះរបស់ពួកគេ។ បន្ទាប់ពីសម្តេចនរោត្តម សីហនុបានដាក់រាជ្យនៅឆ្នាំ២០០៤ បុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[នរោត្តម សីហមុនី]]ក៏បានឡើងស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ។ បន្ទាប់ពីប្រគល់រាជ្យទៅឱ្យបុត្រារបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុបានចំណាយពេលវេលារបស់ទ្រង់ចុះសួរសុខទុក្ខប្រជាជនកម្ពុជាដែលជាកត្តាបណ្តាលឱ្យព្រះអង្គក្លាយជាឥស្សរជនដែលមានការគោរពស្រឡាញ់ខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងប្រទេស ខណៈពេលដែលសីហមុនី ដែលជាព្រះមហាក្សត្របច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសកម្ពុជាបានចំណាយពេលវេលាភាគច្រើនរបស់ទ្រង់នៅឯ[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]។{{citation needed}} ក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]មានពាក្យជាច្រើនដែលមានន័យស្មើនឹងពាក្យថា"ស្តេច", ពាក្យដែលនិយមប្រើជាងគេ (រកឃើញនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣) គឺ [[ឯកសារ:Khmer script-preahmahaksat-2.svg]] (''preahmâhaksat'') ដែលមានន័យថា ''ព្រះ''- ("ប្រសើរ ខ្ពង់ខ្ពស់", ពាក្យមកពី[[ភាសាបាលី]]<ref>{{Cite web|url=http://sealang.net/api/api.pl?query=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87&service=dictionary|title=Native orthography for "ព្រះ", SEAlang Dictionary|website=sealang.net|access-date=2019-03-28}}</ref>) -''មហា''- ([[សំស្ក្រឹត]],មានន័យថា៖"អស្ចារ្យ") -''ក្សត្រ'' ("អ្នកចម្បាំង, អ្នកគ្រប់គ្រង", មកពីសំស្ក្រឹត<ref>{{Cite web|url=http://sealang.net/api/api.pl?query=%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A&service=dictionary|title=Native orthography for "ក្សត្រ", SEAlang Dictionary|website=sealang.net|access-date=2019-03-28}}</ref>)។ ក្នុងឱកាសដែលសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុបានចូលនិវត្តន៍នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៤ រដ្ឋសភាកម្ពុជាបានបង្កើតពាក្យថ្មីសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដែលចូលនិវត្តន៍ ឬដាក់រាជ្យ៖ [[ឯកសារ:Khmer script-preahmahaviraksat-2.svg]] (''preahmâhaviraksat''), ''វីរ'' ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹតគឺមានន័យថា អង់អាចក្លាហាន អ្នកដែលឧត្តុងឧត្តម វីរជន ឬជាប្រមុខ។ ក្នុងនាមជាព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះនរោត្តម សីហនុទ្រង់បានរក្សានូវបុព្វសិទ្ធិជាច្រើនដែលព្រះអង្គបានធ្លាប់កាន់កាលនៅជាព្រះមហាក្សត្រហើយព្រះអង្គត្រូវជាឥស្សរជនដែលគេគោរពស្រឡាញ់ និងយកចិត្តទុកដាក់បំផុត។ ដូច្នេះហើយ កម្ពុជាធ្លាប់ត្រូវបានគេពណ៌នាថាជាប្រទេសមួយដែលមានស្តេចពីរអង្គ៖ ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនីដែលជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ និងព្រះមហាវីរក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនីដែលមិនមែនជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។{{Citation needed|date=March 2019}} សម្តេចសីហនុបានចូលព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ ដោយជរាពាធ។ ===ការឡើងស្នងរាជ្យ=== មិនដូចរបបរាជានិយមភាគនៅលើពិភពលោក រាជាធិបតេយ្យនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺមិនចាំបាច់ត្រូវការស្នងរាជ្យបន្តតាមពូជពង្សរាជវង្សឡើយហើយព្រះមហាក្សត្រគឺមិនអនុញ្ញាតឱ្យជ្រើសរើសអ្នកស្នងរាជ្យសម្បត្តិ (រជ្ជទាយាទ) បន្តនោះដែរ។ ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះរាជាថ្មីនឹងត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក]]ដែលមានសមាជិកដូចជា ប្រធានរដ្ឋសភា នាយករដ្ឋមន្រ្តី ប្រធានព្រឹទ្ធសភា អនុប្រធានទីមួយនិងទីពីរនៃព្រឹទ្ធសភា សម្តេចសង្ឃរាជ[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|គណៈមហានិកាយ និងគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ]] និងអនុប្រធានទីមួយនិងទីពីរនៃរដ្ឋសភា។ បន្ទាប់ពីអតីតព្រះមហាក្សត្របានចូលទិវង្គតឬដាក់រាជ្យ ក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិនឹងបើកការប្រជុំដើម្បីជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រថ្មីដែលជាសមាជិកនៃរាជវង្សានុវង្សខ្មែរ។ មានមតិជាច្រើនលើកឡើងថា សម្បទារបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងការចាត់តែងតាំងព្រះមហាក្សត្រប្រកបទៅដោយសន្តិវិធីបានបញ្ជាក់ថាកម្ពុជាគឺជារដ្ឋដែលមានស្ថេរភាពខ្ពស់ខុសផ្លែកពីកម្ពុជាកាលពីអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៧០ (សូមមើល[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា]])។ ==អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ== {{Further|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា}} [[File:훈 마넷 캄보디아 총리 (2024년 5월 17일).jpg|thumb|[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]]]] [[File:Seal of the Cabinet of Cambodia.svg|thumb|ត្រានៃរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]]គឺជាអ្នកតំណាងមកពីគណបក្សកាន់អំណាចនៃរដ្ឋសភា។ លោក/នាងនឹងត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រតាមអនុសាសន៍របស់ប្រធាននិងអនុប្រធានរដ្ឋសភា។ ដើម្បីឱ្យបុគ្គលម្នាក់ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្រ្តី លោក/នាងត្រូវទទួលឆ្លងកាត់តាមការបោះឆ្នោតទុកចិត្តពីរដ្ឋសភាជាមុនសិន។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ជាផ្លូវការនៅប្រទេសកម្ពុជា។ នៅពេលឡើងកាន់តំណែង លោក/នាងត្រូវតែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្រ្តីដែលមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះនាយករដ្ឋមន្រ្តី។ ភារកិច្ចផ្លូវការរបស់នាយករដ្ឋមន្រ្តីរួមមាន ធ្វើជាប្រធាននៃកិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្រ្តី តែងតាំង និងដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក/នាងនឹងបង្កើតបានជាស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិនៃរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីកម្ពុជាបច្ចុប្បន្នគឺសម្តេចតេជោហ៊ុន សែន ដែលជាសមាជិកនៃ[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] (គបក)។ លោកបានកាន់តំណែងនេះតាំងពីការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៨ គឺមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីគណបក្សប្រជាជនបានធ្វើ"[[រដ្ឋប្រហារ]]"<ref>{{cite web |url=http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf |title=Archived copy |accessdate=2007-06-27 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf |archivedate=2007-06-27 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/docs/statedep/1997/97-07-08.std.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-03-09 |archivedate=2005-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050910091417/http://www.hri.org/docs/statedep/1997/97-07-08.std.html |url-status=dead }}</ref> ទម្លាក់ប្រធានគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចគឺព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ចេញពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្រ្តី។ ==អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ== [[នីតិបញ្ញត្តិ|ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិ]]របស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានគួបផ្សំឡើងដោយសភាចំនួនពីរថ្នាក់គឺ៖ *'''[[រដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជា|រដ្ឋសភាជាតិ]]''' (''Assemblée nationale'') មានសមាជិកចំនួន ១២៥ រូប ដែលជ្រើសតាំងសម្រាប់អាណត្តិ ៥ ឆ្នាំដោយ[[តំណាងសមាមាត្រ]]។ *'''[[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]]''' (''Sénat'') មានសមាជិកចំនួន ៦១ រូប។ សមាជិកពីររូបក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងអស់ត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ពីររូបទៀតត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយសភាជាន់ទាបនៃរដ្ឋាភិបាល ហើយសមាជិកនៅសល់ចំនួន ៥៧ រូបទៀតត្រូវបានបោះឆ្នោតជា"អសកល"។ សមាជិកសភានេះគឺបម្រើការបានរយៈពេល ៦ ឆ្នាំ។ ករណីយកិច្ចផ្លូវការរបស់សភាគឺត្រូវធ្វើនីតិកម្មនិងបង្កើតច្បាប់។ បញ្ជីច្បាប់ដែលអនុម័តដោយសភាត្រូវប្រគល់ទៅឱ្យព្រះមហាក្សត្រដើម្បីស្នើសុំការយល់ព្រមពីទ្រង់។ ព្រះមហាក្សត្រគឺគ្មានសិទ្ធិវេតូលើបញ្ជីច្បាប់ដែលអនុម័តដោយរដ្ឋសភានោះទេដូច្នេះហើយទ្រង់មិនអាចដកការយល់ព្រមរបស់ទ្រង់បានឡើយ។ រដ្ឋសភាមានអំណាចបណ្តេញនាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក/នាងបានដោយការបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្តសម្លេង ២ ភាគ ៣។ ===ព្រឹទ្ធសភា=== {{Main|ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា}} សភាជាន់ខ្ពស់នៃកម្ពុជាគឺហៅថា''ព្រឹទ្ធសភា''។ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិកសរុប ៦១ រូប។ សមាជិកពីររូបក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងនេះត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ឯពីររូបទៀតត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយសភាជាន់ទាបនៃរដ្ឋាភិបាល និងសមាជិក ៥៧ រូបទៀតនឹងត្រូវបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយតំណាងខេត្តឬស្រុក ហើយសភានេះគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹង[[ព្រឹទ្ធសភាបារាំង|ព្រឹទ្ធសភានៃប្រទេសបារាំង]]ដែរ។ សមាជិកនៃសភានេះគឺបម្រើការបានរយៈពេល ៦ ឆ្នាំ។ មុនឆ្នាំ២០០៦ ការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាចុងក្រោយបង្អស់គឺត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩។ ការបោះឆ្នោតព្រឹទ្ធសភាបន្ទាប់គឺបានកំណត់ធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារទៅដល់ឆ្នាំ២០០៦ វិញ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ អ្នកបោះឆ្នោតប្រមាណ ១១,៣៥២ នាក់បានទៅបោះឆ្នោតជ្រើសរើសអ្នកឈរឈ្មោះដែលពួកគេពេញចិត្ត។ ការបោះឆ្នោតនេះត្រូវបានរិះគុណដោយអង្គការមួយចំនួនក្នុងប្រទេសថាជាសកម្មភាពគ្មានប្រជាធិបតេយ្យ។<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4638406.stm|title=Ruling party wins Cambodia poll|author=|date=19 May 2018|via=news.bbc.co.uk}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]បានដណ្តើមបាន ៤៣ អាសនៈនៅក្នុងស្ថាប័នព្រឹទ្ធសភា ពោលគឺបក្សប្រជាជនបានដណ្តើមបានកៅអីភាគច្រើន។ បក្សផ្សេងៗទៀតដែលដណ្តើមបានអាសនៈនៅក្នុងព្រឹទ្ធសភាមាន[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] (១២ អាសនៈ) និង[[គណបក្សសម រង្ស៊ី]] (២ អាសនៈ)។ ===រដ្ឋសភាជាតិ=== {{Main|រដ្ឋសភាកម្ពុជា}} សភាជាន់ទាបនៃប្រទេសកម្ពុជាគឺហៅថា''រដ្ឋសភាជាតិ''។ រដ្ឋសភាមានសមាជិកសរុបចំនួន ១២៥ រូបដែលត្រូវបានជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកលហើយបម្រើការបានរយៈពេល ៥ ឆ្នាំ។ ការបោះឆ្នោតរដ្ឋសភាចុងក្រោយបង្អស់បានធ្វើឡើងកាលពីខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៨។ បើមានបុគ្គលណាចង់ចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្ត បុគ្គលនោះត្រូវមានអាយុយ៉ាងតិចត្រឹម ១៨ ឆ្នាំឡើង។ ហើយបើបុគ្គលណាចង់ចុះឈ្មោះជ្រើសរើសក្លាយជាសមាជិកសភា បុគ្គលនោះត្រូវមានអាយុយ៉ាងតិច ២៥ ឆ្នាំ។ រដ្ឋសភាដឹកនាំដោយប្រធានមួយរូបនិងអនុប្រធានពីររូបដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយសមាជិកសភាមុនសម័យប្រជុំនីមួយៗ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]បានដណ្តើមអាសនៈទាំង ១២៥ នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋសភា។ ==គណបក្សនយោបាយ និងការបោះឆ្នោត== [[File:Sam Rainsy (cropped).jpg|170px|thumb|right|[[សម រង្ស៊ី]], អតីតប្រធានបក្សប្រឆាំងនិងជាប្រធាននៃ [[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គសជក]]]] [[File:Norodom Ranariddh (2014).jpg|170px|thumb|right|[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]], អតីតនាយករដ្ឋមន្រ្តីទីមួយ និងប្រធាននៃគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] {{elect|បញ្ជីរាយនាម គណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា|ការបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា}} ===លទ្ធផលការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០១៨=== <onlyinclude>{| class=wikitable style=text-align:right |colspan=6|[[File:Assemblee cambodge 2018.svg|center|300px]] |- ! colspan=2|គណបក្ស !សម្លេង !% !កៅអី/អាសនៈ !+/– |- |style="background-color:#1E90FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]||៤,៨៨៩,១១៣||៧៦.៨៥||១២៥||+៥៧ |- |style="background-color:#FDD017;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]||៣៧៤,៥១០||៥.៨៩||០||០ |- |style="background-color:#3BB9FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]||៣០៩,៣៦៤||៤.៨៦||០||០ |- |style="background-color:#FF0000;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែររួបរួមជាតិ]]||២១២,៨៦៩||៣.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEE8AA;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សឆន្ទៈខ្មែរ]]||៩៩,៣៧៧||១.៥៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#006400;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋាន]]||៧០,៥៦៧||១.១១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#FFA500;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសំបុកឃ្មុំសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ]]||៥៦,០២៤||០.៨៨||០||ថ្មី |- |style="background-color:#40E0D0;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរឈប់ក្រ]]||៥៥,២៩៨||០.៨៧||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរតែមួយ||៤៨,៧៨៥||០.៧៧||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE| ||style="text-align:left;"|គណបក្សសញ្ជាតិកម្ពុជា||៤៥,៣៧០||០.៧១||០||០ |- |style="background-color:#770C05| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរសាធារណរដ្ឋ]]||៤១,៦៣១||០.៦៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#FFFFFF| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សយុវជនកម្ពុជា]]||៣៩,៣៣៣||០.៦២||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សធម្មាធិបតេយ្យ||២៩,០៦០||០.៤៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច||២៣,២៥៥||០.៣៧||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សខ្មែរក្រោក||២២,០០២||០.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សពន្លឺថ្មី||១៣,៥០៩||០.២១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សជនជាតិដើមប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា||១០,១៩៧||០.១៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សមាតុភូមិយើង||៩,១៧៤||០.១៤||០||ថ្មី |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ||៨,៥៩១||០.១៤||០||០ |- |style="background-color:#EEEEEE;"| ||style="text-align:left;"|គណបក្សរស្មីខេមរា||៤,២១២||០.០៧||០||ថ្មី |- |colspan=2 style="text-align:left;"|សម្លេងទុព្វលភាព/មិនបានការ||៥៩៤,៦៥៩||–||–||– |- |colspan=2 style="text-align:left;"|'''សរុប'''||'''៦,៩៥៦,៩០០'''||'''១០០'''||'''១២៥'''||'''+២''' |- |colspan=2 style="text-align:left;"|អ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោត||៨,៣៨០,២១៧||៨៣.០២||–||– |- |colspan=6 style="text-align:left;"|ប្រភព: [https://www.necelect.org.kh/khmer/sites/default/files/images-attachment/provisional-result_0.jpg គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815200753/https://www.necelect.org.kh/khmer/sites/default/files/images-attachment/provisional-result_0.jpg |date=2018-08-15 }} |}</onlyinclude> ==អំណាចតុលាការ== តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា [[តុលាការ|ស្ថាប័នតុលាការ]]គឺជាអំណាចដែលឯករាជ្យពីរដ្ឋាភិបាល។ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រមគឺជាតំណែងខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងស្ថាប័នតុលាការ។ មុនឆ្នាំ១៩៩៧ ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានស្ថាប័នតុលាការនៃរដ្ឋាភិបាលនោះទេ បើទោះបីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថាមានក៏ដោយ។ ភារកិច្ចចម្បងរបស់តុលាការគឺកាត់ទោសឧក្រិដ្ឋជន ដោះស្រាយបណ្តឹង និងសំខាន់បំផុតនោះគឺការពារសេរីភាពនិងសិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋកម្ពុជា។ ក៏ប៉ុន្តែ បើយោងតាមប្រភពមួយចំនួនបានអះអាងថា ស្ថាប័នតុលាការនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺសម្បូរទៅដោយភាពពុករលួយហើយច្រើនតែដើរតួជាឧបករណ៍របស់ស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិដើម្បីបំបិទមាត់សង្គមស៊ីវិលនិងមេដឹកនាំរបស់ក្រុមនោះផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2006/01/18/cambod12269.htm|title=Essential Background: Overview of human rights issues in Cambodia |website=Human Rights Watch|date=31 December 2005}}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាតុលាការមានសមាជិករហូតដល់ទៅ ១៧ រូប។ ==ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ== {{Further|ទំនាក់ទំនងបរទេសនៃកម្ពុជា}} ប្រទេសកម្ពុជាគឺជាសមាជិកនៃ[[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌និងបច្ចេកទេស]](ACCT), [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]](AsDB), [[អាស៊ាន]], [[គណៈកម្មការសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់អាស៊ីនិងប៉ាស៊ីហ្វិក]](ESCAP), [[អង្គការស្បៀង និងកសិកម្ម]](FAO), [[ក្រុមប្រទេស ៧៧]](G-77), [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលអាតូមិកអន្តរជាតិ]](IAEA), [[ធនាគារអន្តរជាតិសម្រាប់ការកសាង និងអភិវឌ្ឍន៍]](IBRD), [[អង្គការអាកាសចរណ៍ស៊ីវិលអន្តរជាតិ]](ICAO), [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]](ICC), [[ចលនាកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហមអន្តរជាតិ]](ICRM), [[សមាគមអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិ]](IDA), [[មូលនិធិអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្ម]](IFAD), IFC, [[សហព័ន្ធកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហមអន្តរជាតិ|IFRCS]], [[អង្គការពលកម្មអន្តរជាត]](ILO), [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]](IMF), IMO, [[Intelsat]](មិនទាន់ចុះហត្ថលេខា), [[អង្គការនគរបាលឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]](Interpol), [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]](IOC), [[អង្គការអន្តរជាតិសម្រាប់ស្តង់ដារនីយកម្ម]](ISO), [[សហភាពទូរគមនាគមន៍អន្តរជាតិ]](ITU), NAM, [[អង្គការសម្រាប់ការហាមឃាត់អាវុធគីមី]](OPCW), [[តុលាការមជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យអចិន្ត្រៃយ៍]](PCA), [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]](UN), [[សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីពាណិជ្ជកម្ម និងការអភិវឌ្ឍន៍]](UNCTAD), [[យូណេស្កូ]] [[អង្គការអភិវឌ្ឍន៍ឧស្សាហកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]](UNIDO), [[សហភាពប្រៃសណីយ៍សកល]](UPU), [[ធនាគារពិភពលោក]](WBl), WFTU, [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]](WHO), [[អង្គការកម្មសិទ្ធិបញ្ញាពិភពលោក]](WIPO), [[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]](WMO), [[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]](WTO), [[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]](WToO)។ល។ === ចំណាត់ថ្នាក់អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" |- ! អង្គការ !! ការស្ទង់មតិ !! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិន្ទុ |- | [[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]|| [[សន្ទស្សន៍ការយល់ឃើញអំពីអំពើពុករលួយ]] (២០១២)|| ១៦៤ នៃ ១៨៤|| ៨៩.១៣% |- | [[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|| [[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (២០១២)|| ១៣៩ នៃ ១៨៤|| ៧៥.៥% |- | [[ក្រុមប្រឹក្សារ៉ែមាសពិភពលោក]]|| [[រ៉ែមាសបម្រុង]] (២០១០)|| ៦៥ នៃ ១១០|| ៦០% |- | [[អ្នកសារព័ត៌មានគ្មានព្រំដែន]]|| [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានពិភពលោក]] (២០១២)|| ១១៧ នៃ ១៧៩|| ៦៥.៣% |- | [[មូលនិធិបេតិកភណ្ឌ]]|| [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]] (២០១២)|| ១០២ នៃ ១៧៩|| ៥៧% |- | [[របាយការណ៍ប្រកួតប្រជែងសកល]]|| [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]] (២០១២)|| ៩៧ នៃ ១៤២|| ៦៨.៣% |- |} ==រដ្ឋបាលថ្នាក់ខេត្ត និងមូលដ្ឋាន== {{see also|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា}} ក្រោមរដ្ឋាភិបាល (ការិយាល័យ) កណ្តាលគឺមានរដ្ឋបាលខេត្តក្រុងសរុប ២៤។<ref name="wb">''Private Solutions for Infrastructure in Cambodia: A Country Framework Report''. [[World Bank]] (2002), [https://books.google.com/books?id=ktRy_5sKrGEC&pg=PA65 p65]. {{ISBN|0-8213-5076-5}}.</ref> (នៅតំបន់ជនបទ ការបែងចែករដ្ឋបាលកម្រិត (ឬថ្នាក់) ទីមួយត្រូវបានគេហៅថាខេត្ត ឯនៅក្នុងតំបន់ទីក្រុងគេហៅថា ក្រុង) រដ្ឋបាលគឺជាផ្នែកមួយនៃ[[ក្រសួងមហាផ្ទៃ]]ហើយសមាជិករបស់ពួកគេត្រូវបានតែងតាំងដោយរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល។<ref name=wb/> រដ្ឋបាលខេត្តក្រុងបានចូលរួមក្នុងការបង្កើតថវិកាជាតិ ពួកគេក៏ចេញប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដីធ្លីនិងអាជ្ញាប័ណ្ណធ្វើអាជីវកម្មផងដែរ។<ref name=wb/> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០២ រដ្ឋបាលថ្នាក់ឃុំសង្កាត់ ([[ក្រុមប្រឹក្សាឃុំសង្កាត់]]) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានសមាជិកជ្រើសតាំងដោយការបោះឆ្នោតតាមរយៈប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមឃុំសង្កាត់រៀងរាល់ ៥ ឆ្នាំម្តង។<ref>{{cite web|url=http://www.embassyofcambodia.org.nz/March2007/March2007-3.htm|title=Account Suspended|author=|date=|website=www.embassyofcambodia.org.nz}}</ref> ជាក់ស្តែង ការបែងចែកទំនួលខុសត្រូវរវាងកម្រិតផ្សេងៗនៃរដ្ឋាភិបាលគឺមិនប្រាកដប្រជាទេ។<ref name=wb/> ភាពមិនច្បាស់លាស់នេះបានបង្កឱ្យកើតមានអំពើពុករលួយនិងបង្កើនការចំណាយសម្រាប់វិនិយោគិន។<ref name=wb/> ==អាគតដ្ឋាន== {{reflist}} ==ឯកសារយោង== {{refbegin|60em}} *{{cite book |editor-last=Hor |editor-first=Peng |editor2-last=Kong |editor2-first=Phallack |editor3-last=Menzel |editor3-first=Jörg |title=Introduction to Cambodian Law|url=https://www.kas.de/single-title/-/content/einfuehrung-in-das-kambodschanische-recht |publisher=Konrad Adenauer Stiftung, Cambodia |date=21 May 2012}} *{{cite book |editor-last=Hor |editor-first=Peng |editor2-last=Kong |editor2-first=Phallack |editor3-last=Menzel |editor3-first=Jörg |title=Cambodian Constitutional Law|url=https://www.kas.de/web/kambodscha/single-title/-/content/kambodschanisches-verfassungsrecht |publisher=Konrad Adenauer Stiftung, Cambodia |date=July 2016}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://report.globalintegrity.org/cambodia Global Integrity Report: Cambodia] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130414213804/http://report.globalintegrity.org/cambodia |date=2013-04-14 }} របាយការណ៍ស្តីពីអំពើពុករលួយនិងការប្រឆាំងអំពើពុករលួយនៅកម្ពុជា ===ព្រះមហាក្សត្រ=== *[http://www.norodomsihamoni.org នរោត្តម សីហមុនី, ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ស្តេចនរោត្តម សីហមុនី *[http://www.norodomsihanouk.info នរោត្តម សីហនុ, ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] គេហទំព័រផ្លូវការរបស់អតីតព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ===ក្រសួងនានា=== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html Cambodia.gov.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |date=2006-10-05 }} គេហទំព័រផ្លូវការរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា (អង់គ្លេស) ([http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/home.view.html Cambodia.gov.kh ជាភាសាខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207102921/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/home.view.html |date=2005-12-07 }}) *[http://www.cdc-crdb.gov.kh CDC] ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា *[http://www.ccc.gov.kh/ Conseil Constitutionnel du Cambodge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216084725/http://www.ccc.gov.kh/ |date=2008-12-16 }} ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា *[https://web.archive.org/web/20050525004246/http://www.maff.gov.kh/ ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ] *[http://www.foodsecurity.gov.kh/ ប្រព័ន្ធព័ត៌មានសន្តិសុខស្បៀង និងអាហារូបត្ថម្ភនៅកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308111004/http://www.foodsecurity.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.moc.gov.kh/ ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម] *[http://www.moi-coci.gov.kh/culture/ ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125210221/http://www.moi-coci.gov.kh/culture/ |date=2005-11-25 }} *[http://www.mef.gov.kh/ ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308113343/http://www.mef.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.moeys.gov.kh ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123150233/http://moeys.gov.kh/ |date=2022-11-23 }} *[https://www.moe.gov.kh/ ក្រសួងបរិស្ថាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513051914/https://www.moe.gov.kh/ |date=2020-05-13 }} *[http://www.mptc.gov.kh/ ក្រសួងប្រៃសណីយ៍ និងទូរគមនាគមន៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208105401/http://www.mptc.gov.kh/ |date=2014-02-08 }} *[http://www.mpwt.gov.kh/ ក្រសួងសាធារណការ និងដឹកជញ្ជូន] *[http://www.mot.gov.kh ក្រសួងទេសចរណ៍] *[http://www.nida.gov.kh/ NiDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525141512/http://www.nida.gov.kh/ |date=2009-05-25 }} អាជ្ញាធរអភិវឌ្ឍន៍បច្ចេកវិទ្យាគមនាគមន៍ព័ត៌មានវិទ្យា *[http://www.mop.gov.kh/ ក្រសួងផែនការ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308115145/http://www.mop.gov.kh/ |date=2013-03-08 }} *[http://www.nis.gov.kh/ NIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }} វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ *[http://www.interior.gov.kh/ ក្រសួងមហាផ្ទៃ] *[http://www.ncct.gov.kh/ N.C.C.T] គណៈកម្មាធិការជាតិប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើជួញដូរមនុស្ស ===ផ្សេងៗ=== * [http://www.embassy.org/cambodia/cambodia/constitu.htm រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722034713/http://www.embassy.org/cambodia/cambodia/constitu.htm |date=2011-07-22 }} {{Asia topic|Politics of}} {{DEFAULTSORT:Politics Of Cambodia}} <!--Categories--> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅកម្ពុជា| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នយោបាយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|កម្ពុជា]] r338fh2vowe5uku2qm815oo644pqmo4 វិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ 0 22170 342713 338142 2026-11-08T05:39:16Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342713 wikitext text/x-wiki {{See also|Outline of science#Natural sciences|label 1=Outline of natural science}} [[File:NaturalScienceMontage.png|thumb|right|310px|The natural sciences seek to understand how the world and universe around us works. There are five major branches: [[Chemistry]] (center), [[astronomy]], [[earth science]], [[physics]], and [[biology]] (clockwise from top-left).]] {{Science}} '''វិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ''' ({{lang-en|natural sciences}}) គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រមួយបែបដែលព្យាយាមបង្ហាញពីច្បាប់ដែលគ្រប់គ្រងពិភពធម្មជាតិ​តាមរយៈការស្រាវជ្រាវតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ។ {{sfn|Ledoux|2002|p=34}} ពាក្យ​ថា​ "វិទ្យាសាស្ត្រ​ធម្មជាតិ​"​ គឺ​ប្រើដើម្បី​ញែក​ចេញពីវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម​ (social sciences) ដែល​ជាវិទ្យាសាស្ត្រមួយបែបទៀតដែលសិក្សាពីមនុស្សសាស្ត្រ​ដូចជា​ការសិក្សា​ពី​អាកប្បកិរិយា​របស់មនុស្ស​ និងគម្រូសង្គមជាដើម។ ==មើលផងដែរ== {{Portal|Ecology|Environment|Earth sciences|Science}} {{Wikipedia books}} * [[Empiricism]] * [[Fields of science]] * [[List of academic disciplines]] ==ឯកសារយោង== {{Reflist|3}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin}} * {{cite book|last=Barr|first=Stephen M.|year=2006|title=A Students Guide to Natural Science|publisher=Intercollegiate Studies Institute|location=Wilmington, DE|isbn=978-1-932-23692-7|ref={{sfnRef|Barr|2006}} }} *{{cite book|last=Gohau|first=Gabriel|title=A History of Geology|url=https://archive.org/details/historyofgeology00goha|year=1990|publisher=Rutgers University Press|location=New Brunswick|isbn=978-0-8135-1666-0|others= Revised and translated by Albert V. Carozzi and Marguerite Carozzi|ref={{sfnRef|Gohau|1990}}}} * {{cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/historyofnatural0000gran|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-68957-1|ref={{sfnRef|Grant|2007}} }} * {{cite book|last=Lagemaat|first=Ricahrd van de|year=2006|title=Theory of Knowledge for the IB Diploma|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54298-2|url=http://books.google.ae/books?id=l_HMz6Ub-rcC&pg=PA283&lpg=PA283&dq=hard+science+physics+chemistry&source=bl&ots=MkgFAdzFsK&sig=SxaUdq4ltk-yiXS_FmrdbsBLlCU&hl=en&sa=X&ei=cgmEUKfKAc3yrQfuu4GIDg&ved=0CDwQ6AEwAw#v=onepage&q=hard%20science%20physics%20chemistry&f=false|ref={{sfnRef|Lagemaat|2006}} }} * {{cite journal|title=Defining Natural Sciences|journal=Behaviorology Today|year=2002|first=Stephen F.|last=Ledoux|volume=5|issue=1|pages=34|url=http://behaviorology.org/pdf/DefineNatlSciences.pdf|format=PDF|quote=Fundamentally, natural sciences are defined as disciplines that deal only with natural events (i.e., independent and dependent variables in nature) using scientific methods.|ref={{sfnRef|Ledoux|2002}}|accessdate=2013-03-21|archive-date=2012-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325192047/http://www.behaviorology.org/pdf/DefineNatlSciences.pdf|dead-url=yes}} * {{cite book|last=Magner|first=Lois N.|year=2002|title=A History of the Life Sciences|url=https://archive.org/details/historyoflifesci0000magn_n3c5|publisher=Marcel Dekker, Inc.|location=New York|isbn=978-0-8247-0824-5|ref={{sfnRef|Magner|2002}} }} * {{cite book|last=Mayr|first=Ernst|year=1982|title=The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance|url=https://archive.org/details/growthofbiologic00mayr|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-36445-7|ref={{sfnRef|Mayr|1982}} }} * {{cite book|last=Oglivie|first=Brian W.|year=2008|title=The Science of Describing: Natural History in Renaissance Europe|url=https://archive.org/details/scienceofdescrib0000ogil|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-62088-6|ref={{sfnRef|Oglivie|2008}} }} * {{cite book|last=Prpic|first=Katarina|year=2009|title=Beyond the Myths about the Natural and Social Sciences: A Sociological View|publisher=Institute for Social Research|location=Zagreb|isbn=978-953-6218-40-0|ref={{sfnRef|Prpic|2009}} }} * {{cite book|last=Simhony|first=M.|year=2006|title=Invitation to the Natural Physics of Matter, Space, and Radiation|publisher=World Scientific Publishing Co., Inc.|url=http://books.google.ae/books?id=C6tEf_P2rdYC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=%22natural+sciences%22+biology+astronomy+physics+chemistry&source=bl&ots=4Yshn5Dbwn&sig=Xz0m6-d8IkNw9C-edfUZXsmcGL8&hl=en&sa=X&ei=ityCUKCwLNDPrQfExoGgBQ&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=%22natural%20sciences%22%20biology%20astronomy%20physics%20chemistry&f=false|location=Singapore|isbn=978-9-810-21649-8|ref={{sfnRef|Simhony|1994}} }} * {{cite web|last=Smith|first=C.H. Llewellyn|title=The use of basic science|url=http://public.web.cern.ch/public/en/about/BasicScience1-en.html|publisher=CERN|accessdate=October 20, 2012|year=1997|ref={{sfnRef|Smith|1997}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120100256/http://public.web.cern.ch/public/en/about/BasicScience1-en.html|archive-date=មករា 20, 2013|url-status=dead}} * {{cite book|last=Stokes|first=Donald E.|year=1997|title=Pasteur's Quadrant: Basic Science and Technological Innovation|publisher=Brookings Institution Press|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-815-78177-6|url=http://books.google.ae/books?id=xbztTkGKOHEC&printsec=frontcover&dq=fundamental+science+and+applied+science&source=bl&ots=qhRzhXdF_n&sig=QblARvDVIX0XMqW3N9G-L4nhINE&hl=en&sa=X&ei=g_iCUPfQAZCurAfzwoGYDg&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=fundamental%20science%20and%20applied%20science&f=false|ref={{sfnRef|Stokes|1997}} }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== * [http://www.behaviorology.org/pdf/DefineNatlSciences.pdf Defining Natural Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162441/http://www.behaviorology.org/pdf/DefineNatlSciences.pdf |date=2011-05-15 }} Ledoux,S. F., 2002: Defining Natural Sciences, ''Behaviorology Today'', '''5(1)''', 34-36. ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{commons}} {{Wiktionary}} * [http://hrst.mit.edu/ The History of Recent Science and Technology] * [http://www.dur.ac.uk/natural.sciences/ Natural Sciences] Information on the Natural Sciences degree programme at Durham University. * [http://sciencia.com/ Natural Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129180040/http://sciencia.com/ |date=2011-11-29 }} Contains updated information on research in the Natural Sciences including biology, geography and the applied life and earth sciences. * [http://www.bath.ac.uk/nat-sci/ Natural Sciences] Information on the Natural Sciences degree programme at the University of Bath which includes the Biological Sciences, Chemistry, Pharmacology, Physics and Environmental Studies. * [http://www.scibooks.org/ Reviews of Books About Natural Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031214051100/http://scibooks.org/ |date=2003-12-14 }} This site contains over 50 previously published reviews of books about natural science, plus selected essays on timely topics in natural science. * [http://search.engrant.com/ Scientific Grant Awards Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101106080019/http://search.engrant.com/ |date=2010-11-06 }} Contains details of over 2,000,000 scientific research projects conducted over the past 25 years. * [http://www.cam.ac.uk/about/natscitripos/ Natural Sciences Tripos] Provides information on the framework within which most of the natural science is taught at the University of Cambridge. *[http://esciencenews.com/sources E!Science] Up-to-date science news aggregator from major sources including universities. {{Natural sciences-footer}} {{DEFAULTSORT:Natural Science}} sx9vx4jwnado7w642z6sif2wlt65h1r រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ 0 22419 342696 325641 2026-11-08T05:11:48Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342696 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Phnom_Penh_Water_Supply_Authority_(PPWSA).jpg|រូបភាពតូច| ទីស្នាក់ការកណ្តាលរដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ (PPWSA)]] '''រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ''' គឺជា[[ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ទឹក។|ប្រព័ន្ធទឹកប្រើប្រាស់]]ក្នុងក្រុង ដែលបម្រើដល់រាជធានី[[ភ្នំពេញ]] របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] និងតំបន់ជុំវិញ។ នៅឆ្នាំ១៩៩២ វាបានផ្តល់ទឹកបំពង់ដែលមានគុណភាពទាបនៅសម្ពាធទាបខ្លាំង (០.២ របារ) សម្រាប់តែ១០ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃដល់ត្រឹមតែ២០% នៃអ្នករស់នៅទីក្រុង។ [[ទឹកមិនរកចំណូល|ទឹកដែលមិនមានប្រាក់ចំណូល]] មានកម្រិតខ្ពស់ខ្លាំងដល់ទៅ៧២% ដោយសារតែការតភ្ជាប់ខុសច្បាប់ ការរៀបចំវិក្កយបត្រ និងការលេចធ្លាយរូបរាងកាយ។ ពន្ធគយមានកម្រិតទាបបំផុត មិនមានការវាស់វែង និងតិចជាងពាក់កណ្តាលនៃចំនួនដែលចេញវិក្កយបត្រត្រូវបានប្រមូល។ បុគ្គលិក​ទទួល​បាន​ប្រាក់​ខែ​តិច និង​ខូច​ចិត្ត។ បន្ទាប់មកឧបករណ៍ប្រើប្រាស់បានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង - បុគ្គលិកដែលចូលរួមក្នុងសកម្មភាពពុករលួយត្រូវបានបណ្តេញចេញ ការទូទាត់វិក្កយបត្រត្រូវបានអនុវត្ត ការតភ្ជាប់ខុសច្បាប់ត្រូវបានធ្វើឱ្យទៀងទាត់ ការវាស់ស្ទង់ត្រូវបានណែនាំ ហើយឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ទទួលបានស្វ័យភាពពីសាលាក្រុងក្នុងបញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុ និងបុគ្គលិក។ <ref name="Vermersch"/> ក្នុងរយៈពេលដប់បួនឆ្នាំបន្ទាប់ មូលដ្ឋានអតិថិជនគុណនឹងប្រាំបួន ឈានដល់ជាង៩០% នៃអ្នករស់នៅ គុណភាពសេវាកម្មបានប្រសើរឡើងពីកម្រិតមធ្យមទៅការផ្គត់ផ្គង់ទឹកស្អាតដោយសុវត្ថិភាពជាបន្តបន្ទាប់នៅសម្ពាធល្អ២របារ ហើយទឹកដែលមិនរកប្រាក់ចំណូលត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹមតែ៦% ប៉ុណ្ណោះ។ ពន្ធត្រូវបានកើនឡើង ហើយឧបករណ៍ប្រើប្រាស់បានមកពីក្ស័យធន ទៅជាការរកប្រាក់ចំណេញតិចតួច។ ឥឡូវនេះ វាមានការលើកទឹកចិត្ត បុគ្គលិកដែលមានប្រាក់ខែល្អ។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ម្នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១២ "រូបភាពសាធារណៈគឺល្អឥតខ្ចោះ" ។ <ref name="Vermersch"/> គន្លឹះនៃភាពជោគជ័យរបស់ខ្លួនដែលបានដាក់នៅក្នុង "ភាពជាអ្នកដឹកនាំ វិជ្ជាជីវៈ សុចរិតភាព (និង) ការប្តេជ្ញាចិត្ត" ក៏ដូចជា "ការចូលរួមរបស់សហគមន៍ និងការចែករំលែកព័ត៌មាន (...) [[អភិបាលកិច្ចល្អ]] តម្លាភាព និង [[គណនេយ្យភាព]] "។ <ref name="Vermersch"/> ការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដ៏សំខាន់ពីម្ចាស់ជំនួយពីខាងក្រៅ ពីដំបូងតាមរយៈជំនួយ និងបន្ទាប់មកតាមរយៈកម្ចីទន់ ក៏មានសារៈសំខាន់ផងដែរក្នុងការធ្វើឱ្យការផ្លាស់ប្តូរអាចធ្វើទៅបាន។ សមិទ្ធិផលរបស់រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ ត្រូវបានទទួលស្គាល់តាមរយៈពានរង្វាន់អន្តរជាតិ រួមទាំង [[ពានរង្វាន់ Ramon Magsaysay|ពានរង្វាន់រ៉ាម៉ុនម៉ាក់សាយសាយ]] សម្រាប់សេវាកម្មរដ្ឋាភិបាលក្នុងឆ្នាំ២០០៦ និង [[ពានរង្វាន់ទឹកឧស្សាហកម្ម Stockholm|ពានរង្វាន់ទឹកឧស្សាហកម្មស្តុឆហូល]] ក្នុងឆ្នាំ២០១០។ [[ឯកសារ:Phnom_Penh_104.91726E_11.56485N.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| រូបភាព​ផ្កាយរណប​នៃ​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ក្នុង[[រដូវវស្សា|​រដូវ​វស្សា]] ​ក្នុង​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​២០០៥។ [[ទន្លេមេគង្គ]] ហូរឆ្ពោះទៅទីក្រុងពីខាងជើង ខណៈ[[បឹងទន្លេសាប|ទន្លេសាប]] អាចមើលឃើញនៅទិសពាយ័ព្យ។]] == អាកាសធាតុ និងធនធានទឹក == [[ភ្នំពេញ|រាជធានី​ភ្នំពេញ]] ជា​រាជធានី​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ស្ថិត​នៅ​តាម​ដងទន្លេ[[ទន្លេមេគង្គ|មេគង្គ]] ។ លំហូរ​នៃ​ទន្លេមេគង្គ​ក្នុង​រដូវប្រាំង​ពឹងផ្អែក​ខ្លាំង​លើ​បឹង [[បឹងទន្លេសាប|​ទន្លេសាប]] ​ដែល​មាន​ទីតាំង​ប្រមាណ​១០០&nbsp;គីឡូម៉ែត្រទៅភាគពាយព្យនៃទីក្រុង។ បឹងស្តុកទឹកក្នុងរដូវវស្សា ហើយបញ្ចេញវានៅរដូវប្រាំង ដែលដើរតួជាទ្រនាប់ដ៏សំខាន់។ ទន្លេសាប រវាងភ្នំពេញ និងបឹង ហូរច្រាសមកវិញ ពីរដងក្នុងមួយឆ្នាំ ដោយដំបូង ចាក់ទឹក រួចបង្ហូរបឹង។ <ref name="Vermersch"/> ទឹក​លើ​ផ្ទៃ ​គឺ​ជា​ប្រភព​ទឹក​ដ៏​សំខាន់​នៃ​ការ​ទទួល​ទាន​ទឹក​ដែល​បំពេញ​បន្ថែម​ដោយ ​ទឹក​ក្រោម​ដី ។ ផ្ទៃ​ទឹក​ត្រូវ​បាន​ដក​ចេញ​ពី​ទន្លេ​មេគង្គ ទន្លេសាប និង [[ទន្លេបាសាក់|​ទន្លេ​បាសាក់]] ។ វាត្រូវបានព្យាបាលក្នុងរោងចក្រចំនួនបី គឺភូមិព្រែក ដែលមានសមត្ថភាព ១៥០,០០០ម<sup>៣</sup> /ថ្ងៃ, ចំការមន (២០,០០០ម<sup>៣</sup> /ថ្ងៃ) និង ជ្រោយចង្វារ (១៥០,០០០<sup>ម៣</sup> /ថ្ងៃ)។ <ref name="Vermersch">Ek Sonn Chan, Michel Vermersch and Patrick Vaughan, [http://www.iwaponline.com/wumi/00703/7.3/default.htm "Water supply in Phnom Penh: from devastation to sector leadership"], ''Water Utility Management International'', Volume 7 Issue 3, September 2012.</ref> ដំណាក់កាលទី១នៃរោងចក្រទី៤ នៅនិរោធត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៣ ជាមួយនឹងសមត្ថភាព ១៣០,០០០ម<sup>៣</sup> /ថ្ងៃ ហើយបន្តដោយដំណាក់កាលទីពីរដែលមានសមត្ថភាពដូចគ្នានឹងបញ្ចប់នៅឆ្នាំ២០១៦ <ref>{{Cite web |date=June 11, 2013 |title=Phnom Penh Water Supply Expands to 1.7 million Residents |url=http://www.jica.go.jp/cambodia/english/office/topics/press130611.html |access-date=7 December 2013 |publisher=JICA |archivedate=16 ធ្នូ 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216154548/http://www.jica.go.jp/cambodia/english/office/topics/press130611.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === ប្រភពដើម === រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះមហាក្សត្រ[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦០ តាមព្រះរាជក្រឹត្យលេខ ១៦៤ នស. <ref name="Phnom Penh Water Supply Authority">Phnom Penh Water Supply Authority, [http://www.ppwsa.com.kh/en/index.php?page=history "History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018023928/http://www.ppwsa.com.kh/en/index.php?page=history |date=2023-10-18 }}, Accessed July 16th 2012</ref> ក្រិត្យបានកំណត់ថា រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់ទឹកស្អាត និងផ្គត់ផ្គង់នៅរាជធានីភ្នំពេញ និងធានាឱ្យមានតុល្យភាពនៃប្រាក់ចំណូល និងការចំណាយទាក់ទងនឹងការវិនិយោគលើការកែច្នៃទឹករបស់ខ្លួន។ <ref name="Phnom Penh Water Supply Authority" /> === ទសវត្សរ៍នៃការធ្លាក់ចុះ === ទោះបីជាជោគជ័យដំបូងក៏ដោយ ប្រតិបត្តិការរបស់រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ បានរងទុក្ខក្រោមភាពចលាចលនយោបាយរបស់ប្រទេសក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ការឡើងកាន់អំណាចរបស់ [[ខ្មែរក្រហម]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ និងជម្លោះពីរទសវត្សរ៍បន្តបន្ទាប់គ្នា (សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិតសូមមើល [[កម្ពុជាសម័យទំនើប]] )។ ការអត់ឃ្លាននៃការវិនិយោគត្រឹមឆ្នាំ១៩៩០ រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញស្ទើរតែគ្មានមុខងារ។ <ref name="Water Supply">Biswas, Asit K. and Tortajada, Cecilia,[http://www.thirdworldcentre.org/phnompenh.pdf "Water Supply of Phnom Penh: An Example of Good Governance"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009150957/http://www.thirdworldcentre.org/phnompenh.pdf |date=2011-10-09 }}, ''International Journal of Water Resources Development'', June 2010, 26:2, pp. 163–168</ref> ផលវិបាកគឺធ្ងន់ធ្ងរ។ ទឹក​គ្មាន​គណនី (UFW) លើស ៨០% នៅ​ភ្នំពេញ។ ស្ទើរតែមួយភាគបីនៃការសម្រាកព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យទាំងអស់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងជំងឺទាក់ទងនឹងទឹក ជំងឺរាគគឺជាជំងឺឆ្លង ហើយប្រទេសកម្ពុជាមាន[[អត្រាមរណភាពទារក]]ខ្ពស់បំផុតមួយក្នុងពិភពលោក។ <ref name="Water Supply" /> មានតែ២០-២៥% នៃប្រជាជនត្រូវបានបម្រើដោយទឹកបំពង់និងសូម្បីតែអ្នកដែលទទួលបានទឹកតែ១០ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃ; កម្មករបានទទួលប្រាក់កម្រៃទាប ខូចចិត្ត និងពុករលួយ ជួយអតិថិជនទទួលបានការតភ្ជាប់ខុសច្បាប់ និងជៀសវាងការបង់វិក្កយបត្រ។ ហើយដោយសារតែស្ថានភាពនេះ រួមផ្សំជាមួយនឹងពន្ធគយទាបខ្លាំង និងបុគ្គលិកច្រើនលើសលប់ សូម្បីតែប្រភាគនៃការចំណាយប្រតិបត្តិការក៏ត្រូវបានទាញយកមកវិញពីអ្នកប្រើប្រាស់ទឹក ដែលធ្វើឲ្យឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ត្រូវក្ស័យធន។ <ref name="ADB">Asian Development Bank:[https://www.scribd.com/doc/103537906/Cambodia-Water-Action-Phnom-Penh-Water-Supply-Authority-An-Exemplary-Water-Utility-in-Asia "Country Water Action: Cambodia Phnom Penh Water Supply Authority: An Exemplary Water Utility in Asia"]{{Dead link|date=តុលា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, August 2007, [Accessed: 20/12/2010]</ref> === ការផ្លាស់ប្តូរឆ្នាំ១៩៩៣-២០០៦ === ការ​បោះ​ឆ្នោត​ដ៏​សំខាន់​នាំ​មក​នូវ​សន្តិភាព​សម្រាប់​ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៣។ ម្ចាស់ជំនួយពីខាងក្រៅបានចាប់ផ្តើមចូលរួមនៅក្នុងប្រទេស ដោយផ្តល់មូលនិធិសម្រាប់ការវិនិយោគសាធារណៈ។ អគ្គនាយករដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ លោក ឯក ស៊ុនចាន់ ដែលទើបតែងតាំងថ្មី បានចាប់ផ្តើមដោយការបណ្តេញបុគ្គលិកពុករលួយ និងអសមត្ថភាព ដែលទំនងជាមានហានិភ័យផ្ទាល់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំង។ លោក​បាន​និយាយ​អំពីរដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ នៅ​ពេល​ដែល​លោក​ចូល​កាន់​តំណែង​ថា “វា​ជា​ការិយាធិបតេយ្យ ហើយ​វា​ពោរពេញ​ទៅ​ដោយ​បុគ្គលិក​អសមត្ថភាព។ ខ្ញុំ​បាន​បណ្ដេញ​បុគ្គលិក​ជា​ច្រើន​នាក់ ហើយ​មិត្ត​ភក្តិ​របស់​ខ្ញុំ​បាន​ប្រាប់​ខ្ញុំ​ថា ខ្ញុំ​នឹង​ត្រូវ​គេ​ធ្វើ​ឃាត»។ <ref name="Maxims">Puy Kea, [http://www.maximsnews.com/107mnunnovember12asiapacificwaterconference.htm "Assassination Threats Couldn’t Stop Cambodian Official in Providing Safe Drinking Water To The Poor"], MaximsNews Network, October 10, 2007.</ref> បុគ្គលិកដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យផ្តល់ព័ត៌មានអំពីការតភ្ជាប់ខុសច្បាប់ និងទទួលបានប្រាក់លើកទឹកចិត្ត។ ការផ្សព្វផ្សាយគឺផ្អែកលើគុណសម្បត្តិ។ នេះបានបង្កើតវប្បធម៌នៃភាពស្មោះត្រង់ និងមោទនភាពក្នុងចំណោមបុគ្គលិកគ្រប់គ្រងទឹក។ បន្ទាប់មកឧបករណ៍ប្រើប្រាស់បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការមួយដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលអតិថិជនថាពួកគេត្រូវបង់វិក្កយបត្ររបស់ពួកគេ ប្រសិនបើពួកគេចង់បានសេវាកម្មប្រកបដោយគុណភាព និងពិន័យជាប្រាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើការតភ្ជាប់ខុសច្បាប់។ លោក ឯក ស៊ុនចាន់ ថែមទាំងត្រូវបានមន្ត្រីយោធាម្នាក់ ប្រើកាំភ្លើងគំរាមផងដែរ នៅពេលដែលគាត់ព្យាយាមកាត់ផ្តាច់ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក។ <ref>{{Cite web |date=12 October 2009 |title=Pricing Water For The Poor |url=https://www.forbes.com/forbes/2009/1228/opinions-phnom-penh-water-ideas-opinions.html |access-date=7 December 2013 |website=Forbes}}</ref> រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ ក៏បានណែនាំប្រព័ន្ធវិក្កយបត្រតាមកុំព្យូទ័រ និងការទូទាត់ផ្តាច់មុខនៅក្នុងការិយាល័យរបស់ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ ដែលកាត់បន្ថយឱកាសសម្រាប់អំពើពុករលួយខ្នាតតូចក្រោមប្រព័ន្ធមុនត្រូវបានចេញដោយដៃ ហើយវិក័យប័ត្រត្រូវបានប្រមូលដោយអ្នកប្រមូលវិក្កយបត្រ។ <ref name="Water Champion">[[Asian Development Bank]], [https://www.scribd.com/doc/103539213/Water-Champion-Ek-Sonn-Chan-Pulling-the-Plug-on-Nonrevenue-Water "Water Champion: Ek Sonn Chan: Pulling the Plug on Nonrevenue Water"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306022612/https://www.scribd.com/doc/103539213/Water-Champion-Ek-Sonn-Chan-Pulling-the-Plug-on-Nonrevenue-Water |date=2016-03-06 }}, October 2006</ref> លើសពីនេះ ម៉ែត្រត្រូវបានដំឡើងនៅលើការតភ្ជាប់ទាំងអស់ ហើយប្រព័ន្ធទិន្នន័យអតិថិជន និងព័ត៌មានត្រូវបានបង្កើតឡើង ដែលបានចាប់ផ្តើមដំណើរការនៅឆ្នាំ១៩៩៤។ ការវាស់វែងពេញលេញត្រូវបានសម្រេចនៅឆ្នាំ១៩៩៧ ហើយពន្ធត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញ និងកើនឡើងក្នុងឆ្នាំដដែល។ <ref name="Vermersch"/> នៅឆ្នាំ១៩៩៦ រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រឹត្យជាឧបករណ៍ប្រើប្រាស់សាធារណៈស្វយ័តដោយមានហិរញ្ញវត្ថុដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ផ្ទុយពីការធ្វើជានាយកដ្ឋានរបស់សាលាក្រុង ដូចដែលវាធ្លាប់មានពីមុនមក។ ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលដែលមានសមាជិកប្រាំពីររូប រួមមានអគ្គនាយក តំណាងក្រសួងឧស្សាហកម្ម រ៉ែ និងថាមពល (ប្រធាន) ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុ [[ក្រសួងមហាផ្ទៃ]] រដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ និងបុគ្គលិករដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ ។ <ref>Asian Development Bank, [http://www.adb.org/features/country-water-action-phnom-penh-water-supply-authority-internal-reforms-fuel-performance-up "Country Water Action: Cambodia Phnom Penh Water Supply Authority. Internal Reforms Fuel Performance Upgrade"], September 2008</ref> ស្វ័យភាពដែលទទួលបានថ្មីរបស់វាបានអនុញ្ញាតឱ្យឧបករណ៍ប្រើប្រាស់រក្សាប្រាក់ចំណូលលើសពីការចំណាយប្រតិបត្តិការដើម្បីកែលម្អសេវាកម្ម។ វាក៏អនុញ្ញាតឱ្យខ្លួនជ្រើសរើសបុគ្គលិករបស់ខ្លួន ដែលពីមុនមិនអាចទៅរួចនោះទេ នៅពេលដែលវាជាផ្នែកមួយនៃសាលាក្រុង។ អ្នក​សង្កេតការណ៍​ម្នាក់​បាន​ហៅ​ចំណុច​នេះ​ថា «​ប្រហែល​ជា​កត្តា​សំខាន់​បំផុត​ក្នុង​ការ​ប្រែក្លាយ​របស់រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ»។ <ref name="Vermersch"/> បន្ទាប់ពីបំពង់ចាស់ត្រូវបានជំនួសនៅកណ្តាលទីក្រុង បណ្តាញនេះត្រូវបានពង្រីកដើម្បីបង្កើនការចូលប្រើប្រាស់។ បំពង់ត្រូវបានដាក់តាមបច្ចេកទេសទំនើប ដើម្បីធានាថាការលេចធ្លាយចេញពីបំពង់ថ្មីនឹងមានកម្រិតទាប។ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ក៏បានផ្តល់ការតភ្ជាប់ផ្ទះដល់អ្នករស់នៅក្នុងអនាធិបតេយ្យផងដែរ ដែលពីមុនបានបង់ថ្លៃទឹកប្រហែល៥ដងច្រើនជាងតម្លៃទឹក ដោយសារពួកគេពឹងផ្អែកលើ "តំណាងសហគមន៍" ដែលពិតជាបានរំលោភអំណាចរបស់ពួកគេ និងលក់ទឹកឡើងវិញក្នុងតម្លៃខ្ពស់ជាងការអនុញ្ញាត។ ដំបូងឡើយ សូម្បីតែអ្នករស់នៅក្នុងតំបន់អនាធិបតេយ្យ ក៏ត្រូវបង់ថ្លៃតភ្ជាប់ទាំងស្រុងដែរ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩៩៩ ការទូទាត់ជាការដំឡើងត្រូវបានអនុញ្ញាត ហើយនៅឆ្នាំ២០០៤-២០០៦ ថ្លៃសេវាឧបត្ថម្ភធនត្រូវបានណែនាំជាបណ្តើរៗ។ <ref name="Vermersch"/> នៅឆ្នាំ២០០៦ សូចនាករការអនុវត្តទាំងអស់ត្រូវបានធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងយ៉ាងខ្លាំង ជាសំខាន់ដែលបានបញ្ចប់ការផ្លាស់ប្តូរឧបករណ៍ប្រើប្រាស់។ === ការផ្តល់ជូនជាសាធារណៈដំបូង (២០១២) === នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៨ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​២០១២ រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ បាន​ក្លាយ​ជា​ក្រុមហ៊ុន​ចុះ​បញ្ជី​ក្នុង​ស្រុក​ដំបូង​គេ​នៅ[[ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា]] ។ ភាគហ៊ុនរបស់វាបានកើនឡើង៤៨ភាគរយនៅថ្ងៃដំបូងនៃការជួញដូរ ប៉ុន្តែបន្ទាប់មកបានធ្លាក់ចុះដល់តម្លៃដំបូងរបស់ពួកគេ។ <ref>Bloomberg TV, [https://www.bloomberg.com/video/90876439-extreme-investing-in-cambodia.html "Extreme Investing in Cambodia"], retrieved on October 27, 2012.</ref> នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​២០១២ ក្រសួង​បាន​ចូល​និវត្តន៍​លោក ឯក ស៊ុនចាន់ ហើយ​ជំនួស​លោក​ដោយ​លោក ស៊ឹម ស៊ីថា ប្រធាន​ក្រុមហ៊ុន​ទឹក​ឯកជន​ដែល​ផ្គត់ផ្គង់​ក្រុង​ទេសចរណ៍​ឆ្នេរ [[ក្រុងព្រះសីហនុ(ខេត្តព្រះសីហនុ)|​ខេត្ត​ព្រះសីហនុ]] ។ <ref>{{Cite web |date=28 June 2012 |title=Ministry to retire head of first listed company |url=http://www.phnompenhpost.com/business/ministry-retire-head-first-listed-company |access-date=20 January 2014 |publisher=The Phnom Penh Posts}}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោក ឯក ស៊ុនចាន់ ត្រូវបានតែងតាំងជាអនុរដ្ឋលេខាធិការក្រសួងធនធានទឹក នៃ[[ក្រសួងឧស្សាហកម្ម រ៉ែ និងថាមពល|ក្រសួងឧស្សាហកម្ម រ៉ែ និងថាមពលកម្ពុជា]] ។ == លទ្ធផល == [[ឯកសារ:Chom.Chao.Phnom.Penh.Landscape.01.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ដំបូលក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ ចំណែកនៃប្រជាជនដែលមានលទ្ធភាពទទួលបានការផ្គត់ផ្គង់ទឹកតាមបំពង់បានកើនឡើងពី២៥% ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ ដល់៩២% ក្នុងឆ្នាំ២០១០។]] === បង្កើនការចូលប្រើប្រាស់ === ចំនួនអតិថិជនបានកើនឡើងច្រើនជាង៥ដង ដែលនាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃចំនួនប្រជាជនដែលបានបម្រើពី២៥% (១៩៩៣) ដល់ ៩២% (២០១០)។ សមត្ថភាពបណ្តាញចែកចាយត្រូវបានកើនឡើងពី ៦៥,០០០ម<sup>៣</sup> /ថ្ងៃ ដល់៣២០,០០០ម<sup>៣</sup> /ថ្ងៃក្នុងឆ្នាំ២០១២។ <ref name="Vermersch"/> អាជីវករលក់ទឹកដែលគិតថ្លៃទឹករហូតដល់ប្រាំដងច្រើនជាងអ្វីដែលអ្នកប្រើប្រាស់បង់ទៅឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ឥឡូវនេះបានបាត់អស់ហើយ ពីតំបន់សេវារដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ។ <ref name="Water Supply"/> === គុណភាពទឹកប្រសើរឡើង === គុណភាព​ទឹក​បាន​ប្រសើរឡើង ហើយ​នាយក​និយាយថា លោកផឹកទឹកម៉ាស៊ីនដោយមិនឆ្អិន ហើយ​បាន​ជំទាស់​នឹង​អតិថិជន​របស់លោកថា៖ «​ប្រសិនបើ​អ្នក​ឈឺពោះ​បន្ទាប់ពី​បាន​ផឹកទឹក​ម៉ាស៊ីន​នោះ ខ្ញុំ​នឹង​ផ្តល់​សំណង​ជូន​អ្នក​»​។ <ref name="Maxims"/> === ឈានដល់ជនក្រីក្របំផុត === រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ បានបង្កើតមូលនិធិបង្វិលមួយ ដើម្បីផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដល់ការតភ្ជាប់ក្នុងស្រុក ដើម្បីជួយអ្នកក្រីក្របំផុត ភ្ជាប់បណ្តាញ។ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់នេះបម្រើដល់ជាង ២៧,០០០ គ្រួសារ (១៤% នៃអតិថិជនទាំងអស់) នៅក្នុងសហគមន៍ក្រីក្រក្នុងទីក្រុងជាង១២៣ក្នុងអត្រាពន្ធឧបត្ថម្ភធន និងថ្លៃតភ្ជាប់ ដែលអាចត្រូវបានបង់ជាការដំឡើង។ <ref name="Vermersch"/> គ្រួសារក្រីក្រមានសិទ្ធិទទួលបានការឧបត្ថម្ភធន ៣០%, ៥០%, ៧០% ឬ ១០០% នៃថ្លៃសេវាតភ្ជាប់ អាស្រ័យលើលក្ខខណ្ឌហិរញ្ញវត្ថុរបស់ពួកគេ។ <ref name="Water Supply"/> លក្ខខណ្ឌទាំងនេះត្រូវបានវាយតម្លៃរួមគ្នាដោយគណៈកម្មាធិការឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ និងសហគមន៍មូលដ្ឋាន ដោយលទ្ធផលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយ។ វិធីសាស្រ្តនេះដើម្បីទៅដល់ជនក្រីក្រត្រូវបានរកឃើញបន្ទាប់ពីការពិសោធន៍ជាច្រើនឆ្នាំជាមួយនឹងវិធីសាស្រ្តដែលមិនជោគជ័យ។ ជាឧទាហរណ៍ ការលក់ទឹកជូនជនក្រីក្រតាមរយៈ "តំណាងសហគមន៍" ដែលជាវិធីសាស្រ្តដែលដំណើរការល្អនៅ [[ម៉ានីល|ទីក្រុងម៉ានីល]] [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] បានបរាជ័យក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ ដោយសារ "តំណាងសហគមន៍" លក់ទឹកឡើងវិញក្នុងតម្លៃខ្ពស់ជាងការព្រមព្រៀងគ្នា។ <ref name="Water Supply"/> === ការចូលរួមជាមួយសហគមន៍ === ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់បានបង្កើតទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយអតិថិជនរបស់ខ្លួន។ ជាឧទាហរណ៍ វាបានផ្តល់ការលើកទឹកចិត្តដល់សមាជិកសាធារណៈដែលបានរាយការណ៍ពីការភ្ជាប់ខុសច្បាប់ ហើយវាបានបង្កើតឡើងនូវប្រព័ន្ធដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយដើម្បីចុះឈ្មោះ និងដោះស្រាយបណ្តឹង។ នេះរួមជាមួយនឹងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយខ្នាតតូច និងការកែលម្អគុណភាពសេវាកម្ម បានជួយឱ្យមានការទទួលយកជាសាធារណៈសម្រាប់ការដំឡើងពន្ធ។ <ref name="ADB"/> === ហិរញ្ញវត្ថុប្រសើរឡើង === ម៉ែត្រត្រូវបានដំឡើងសម្រាប់ការតភ្ជាប់ទឹកទាំងអស់ ប្រព័ន្ធវិក្កយបត្រត្រូវបានប្រើប្រាស់កុំព្យូទ័រ ហើយការពិន័យមិនបង់ប្រាក់ត្រូវបានណែនាំ។ ជាលទ្ធផលប្រសិទ្ធភាពនៃការប្រមូលសម្រាប់អតិថិជនលំនៅដ្ឋានបានកើនឡើងពី ៤៨% ទៅ៩៩.៩% ។ <ref name="ADB"/> ពន្ធ​ត្រូវ​បាន​ដំឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៤,១៩៩៧ និង២០០១ ជា​រៀង​រាល់​ពេល​ដោយ​មាន​ការ​យល់ព្រម​ពី [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី]] ​។ នៅឆ្នាំ១៩៩៥ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់បានចាប់ផ្តើមរកប្រាក់ចំណេញតិចតួចដែលបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីឆ្នាំ២០០០។ ប្រាក់ចំណូលប្រតិបត្តិការសម្រាប់ឆ្នាំហិរញ្ញវត្ថុ២០០៨ គឺ ២១.៩លានដុល្លារ ដែលក្នុងនោះវាទទួលបានប្រាក់ចំណេញ ៧.៣លានដុល្លារ ដែលវាបានបង់ពន្ធលើប្រាក់ចំណូលសាជីវកម្ម។ <ref name="Binayak">Binayak Das, Ek Sonn Chan, Chea Visoth, Ganesh Pangare, and Robin Simpson:[http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2010-046.pdf "Sharing the Reform Process: Learning from the Phnom Penh Water Supply Authority (PPWSA)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230014222/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2010-046.pdf |date=2010-12-30 }}, [[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources]] and Phnom Penh Water Supply Authority, 2010, pp. 18-20, retrieved on April 10, 2011</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៦ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់បានស្នើការដំឡើងពន្ធបីជំហានក្នុងរយៈពេលប្រាំពីរឆ្នាំ ដើម្បីសម្រេចបាននូវគោលដៅគោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលនៃការងើបឡើងវិញនូវការចំណាយពេញលេញ។ ជំហានទីបីបានបង្ហាញថាមិនចាំបាច់ ដោយសារការកែលម្អប្រសិទ្ធភាពយ៉ាងច្រើនដែលសម្រេចបានដោយរដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ។ === តម្លៃសមរម្យ === នៅឆ្នាំ២០១៣ ប្លុកទាបបំផុតនៃតម្លៃទឹកលំនៅដ្ឋានរហូតដល់ការប្រើប្រាស់ ៧ម<sup>៣</sup> ក្នុងមួយខែគឺ៥៥០[[រៀល (រូបិយវត្ថុ)|រៀលកម្ពុជា]] (០.១៣ដុល្លារ) ក្នុងមួយម <sup>3</sup> បន្ទាប់មកប្លុកទីពីររហូតដល់១៥ម<sup>៣</sup> នៅ៧៧០រៀល (០.១៩ដុល្លារ) ក្នុងមួយម<sup>៣</sup>។ <ref>{{Cite web |title=PPWSA tariff structure |url=http://www.ppwsa.com.kh/en/index.php?page=customerservice |access-date=7 December 2013 |publisher=PPWSA |archivedate=12 ធ្នូ 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212064046/http://www.ppwsa.com.kh/en/index.php?page=customerservice |url-status=dead }}</ref> វិក្កយបត្រទឹកសម្រាប់លំនៅដ្ឋានធម្មតាគឺ ៣-៥ ដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយខែ ប្រហែល១ភាគរយនៃប្រាក់ចំណូលជាមធ្យម។ ពន្ធគយនៅភ្នំពេញគឺទាបជាងទីក្រុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍មួយចំនួនទៀតដូចជា East Manila ($0.33/m <sup>3</sup> in 2008), [[គូឡាឡាំពួ|Kuala Lumpur]] (0.45$/m <sup>3</sup> in 2007) ឬ [[ចាកាតា|Jakarta]] ($0.70/m <sup>3</sup> in 2005)។ នេះអាចត្រូវបានពន្យល់ដោយផ្នែកនៅជិតទីក្រុងភ្នំពេញទៅនឹងធនធានទឹកដ៏សម្បូរបែបនៃទន្លេមេគង្គ ប៉ុន្តែជាចម្បងដោយប្រសិទ្ធភាពនៃប្រតិបត្តិការរបស់ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់។ <ref name="Binayak"/> == កិច្ចសហប្រតិបត្តិការខាងក្រៅ == កិច្ចសហប្រតិបត្តិការខាងក្រៅបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការនាំមកនូវការប្រែក្លាយឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ទឹកក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ ក្នុងកំឡុងឆ្នាំដំបូង ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ពឹងផ្អែកលើជំនួយ ខណៈពេលដែលបន្ទាប់ពីស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុមានភាពប្រសើរឡើង ហើយវាបានក្លាយជាអង្គភាពដាច់ដោយឡែកពីគ្នាផ្នែករដ្ឋបាល និងហិរញ្ញវត្ថុ វាក៏ទទួលយកប្រាក់កម្ចីផងដែរ។ ជប៉ុន (ជំនួយ ៨៥ លានដុល្លារ) បារាំង (ជំនួយឥតសំណង ២១ លានដុល្លារ និងកម្ចី ១៤ លានដុល្លារ) [[ធនាគារពិភពលោក]] (កម្ចី ២៩ លានដុល្លារ) [[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] (កម្ចី ១៣ លានដុល្លារ) និង UNEP បានផ្តល់ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងបច្ចេកទេសដល់ PPWSA . ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុខាងក្រៅមានចំនួនសរុបប្រហែល 165 លានដុល្លារនៅចន្លោះឆ្នាំ 1993 និង 2009 <ref name="Binayak"/> <ref>[[French Development Agency]]:[http://www.afd.fr/jahia/webdav/site/afd/shared/PORTAILS/SECTEURS/EAU_ET_ASSAINISSEMENT/pdf/Actions%20AFD%20Eau%20au%20Cambodge.pdf "Le Secteur de l’eau au Cambodge: Enjeux et Enseignements"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927141451/http://www.afd.fr/jahia/webdav/site/afd/shared/PORTAILS/SECTEURS/EAU_ET_ASSAINISSEMENT/pdf/Actions%20AFD%20Eau%20au%20Cambodge.pdf |date=2011-09-27 }}, retrieved on April 10, 2011</ref> រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញ ក៏បានបង្កើតនូវការរៀបចំ ភ្លោះ រវាងប្រព័ន្ធទឹកស្អាតរបស់អូស្រ្តាលី និង PPWSA ផងដែរ។ <ref name="WB">World Bank:[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTWAT/0,,contentMDK:21692350~menuPK:4708934~pagePK:210058~piPK:210062~theSitePK:4602123,00.html Cambodia:Rehabilitating the Urban Water Sector] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080804021929/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTWAT/0,,contentMDK:21692350~menuPK:4708934~pagePK:210058~piPK:210062~theSitePK:4602123,00.html |date=2008-08-04 }}, ca. 2006</ref> PPWSA បានធ្វើការជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយក្រុមហ៊ុនវិស្វកម្មបារាំង SAFEGE អស់រយៈពេលជាងម្ភៃឆ្នាំមកហើយ។ ការបញ្ចូល SAFEGE ត្រូវបានប្រើប្រាស់លើប្រធានបទជាច្រើនទាក់ទងនឹងវិស្វកម្មនៃប្រព័ន្ធផលិតទឹក និងចែកចាយ។ <ref>SAFEGE Consulting Engineers: [http://www.safege.com/en/safege-dans-le-monde/asia-americas/asia/asia/ "Cambodia"], retrieved in July 2012</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញ]] gf89fhkvc3ak9rzkzx172f2wpcv4u21 តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ 0 23211 342625 323546 2026-11-08T02:30:56Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342625 wikitext text/x-wiki {{Redirect|ICJ|the commission|International Commission of Jurists}} {{Distinguish2|the [[International Criminal Court]]}} {{Infobox high court | court_name = តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ<br /> (International Court of Justice) | native_name = ''Cour internationale de justice'' | image = Seal of the International Court of Justice.png | imagesize = 160px | caption = | established = 1945 | country = [[International court|Worldwide]], [[Statute of the International Court of Justice#Parties to the Statute|193 State Parties]] | location = [[The Hague]], [[Netherlands]] | coordinates = {{Coord|52|05|11.76|N|4|17|43.80|E|region:NL-ZH_type:landmark_source:dewiki|display=inline,title}} | type = <!-- partisan election/non-partisan election/legislative selection/executive selection/cooption/etc --> | authority = [[United Nations Charter|UN Charter]]<br>[[Statute of the International Court of Justice|ICJ Statute]] | terms = 9 years | positions = 15 | website = [http://www.icj-cij.org/ www.icj-cij.org] | chiefjudgetitle = President | chiefjudgename = [[Peter Tomka]]<ref name="ICJrelease6Feb2012">{{cite press release |url=http://www.icj-cij.org/presscom/files/3/16913.pdf |publisher=International Court of Justice |date=6 February 2012 |accessdate=7 February 2012 |title=No. 2012/8 |archivedate=8 កុម្ភៈ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208184557/http://www.icj-cij.org/presscom/files/3/16913.pdf }}</ref> | termstart = 6 February 2012 | termend = 5 February 2015 | termend2 = <!-- year term of current chief ends if applicable --> | chiefjudgetitle2 = Vice President | chiefjudgename2 = [[Bernardo Sepúlveda-Amor]]<ref name="ICJrelease6Feb2012"/> | termstart2 = 6 February 2012 | termend3 = 5 February 2015 | termend4 = <!-- year term of current deputy chief ends if applicable --> }} [[ឯកសារ:International Court of Justice HQ 2006.jpg|thumb|[[Peace Palace]], seat of the ICJ]] តុា ==មើលផងដែរ== {{Portal|United Nations|Law}} * [[International Criminal Tribunal for Rwanda]] * [[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]] * [[List of International Court of Justice cases]] * [[List of treaties that confer jurisdiction on the International Court of Justice]] * [[Mundialization]] * [[Peremptory norm]] * [[United Nations Economic and Social Council]] * [[United Nations Secretariat]] * [[United Nations Trusteeship Council]] * [[Universal jurisdiction]] * [[World citizen]] ==កំណត់ចំណាំ== {{Reflist|colwidth=30em}} ==អានបន្ថែម== * Rosenne S., "Rosenne's the world court: what it is and how it works'' 6th ed (Leiden: Martinus Nijhoff, 2003). * [http://www.brill.nl/default.aspx?partid=210&pid=40211 Decisions of the World Court] Relevant to the [[UNCLOS]] (2010) and [http://www.uu.nl/nilos/books Contents & Indexes]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} dedicated to Former ICJ President [[Stephen M. Schwebel]] * Van Der Wolf W. & De Ruiter D., "The International Court of Justice: Facts and Documents About the History and Work of the Court" (''International Courts Association, 2011'') ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{Commons category}} * [http://www.icj-cij.org/homepage/index.php?p1=0&lang=en International Court of Justice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423215456/http://www.icj-cij.org/homepage/index.php?p1=0&lang=en |date=2017-04-23 }}, Official site * [http://www.icj-cij.org/presscom/multimedia.php?p1=6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171230173244/http://www.icj-cij.org/presscom/multimedia.php?p1=6 |date=2017-12-30 }} ICJ Multimedia Gallery (photos, videos, webstreaming) * [http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=2&lang=en List of cases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205193920/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=2&lang=en |date=2008-12-05 }} ruled upon by the ICJ since its creation in 1946 * [http://untreaty.un.org/cod/avl/ha/sicj/sicj.html The Statute of the International Court of Justice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617014349/http://untreaty.un.org/cod/avl/ha/sicj/sicj.html |date=2013-06-17 }} on the [http://www.un.org/law/avl/ United Nations AVL]: summary of the procedural history, list of selected preparatory documents and audiovisual material related to the negotiations and adoption of the Statute. * [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213221314/http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html |date=2009-02-13 }}: Academic gateway to The Hague organisations concerning international peace, justice and security. * [[International Criminal Court]] : See also, a tribunal to prosecute individuals for genocide, crimes against humanity, war crimes, and the crime of aggression ===Lectures=== * [https://web.archive.org/web/20130617011110/http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Al-Khasawneh_CT.html Lecture] by [[Awn Shawkat Al-Khasawneh]] entitled ''Reflections on the Jurisdiction of the International Court of Justice'' in the [http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808180535/http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html |date=2013-08-08 }} * [http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Bennouna_CT.html Lecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617012755/http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Bennouna_CT.html |date=2013-06-17 }} by [[Mohamed Bennouna]] entitled ''La Cour internationale de Justice, juge des souverainetés?'' in the [http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808180535/http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html |date=2013-08-08 }} * [http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Couvreur_CT.html Lecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617013404/http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Couvreur_CT.html |date=2013-06-17 }} by [[Philippe Couvreur]] entitled ''La Cour internationale de Justice'' in the [http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808180535/http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html |date=2013-08-08 }} * [http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Gowlland-Debbas_CT.html Lecture by Vera Gowlland-Debbas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617011050/http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Gowlland-Debbas_CT.html |date=2013-06-17 }} entitled ''The International Court of Justice as the Principal Judicial Organ of the United Nations'' in the [http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808180535/http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html |date=2013-08-08 }} * [http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Kawano_CT.html Lecture by Mariko Kawano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617012140/http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Kawano_CT.html |date=2013-06-17 }} entitled ''Some Salient Features of the Contemporary International Disputes in the Precedents of the International Court of Justice'' in the [http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808180535/http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html |date=2013-08-08 }} * [http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Kawano_CT.html Lecture by Mariko Kawano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617012140/http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Kawano_CT.html |date=2013-06-17 }} entitled ''International Court of Justice and Disputes Involving the Interests of Third Parties to the Proceedings or the Common Interests of the International Community as a Whole or of the Community Established by a Convention'' in the [http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808180535/http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html |date=2013-08-08 }} * [http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/McWhinney_CT.html Lecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617013546/http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/McWhinney_CT.html |date=2013-06-17 }} by [[Edward McWhinney]] entitled ''Judicial Activism and the International Court of Justice'' in the [http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808180535/http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html |date=2013-08-08 }} * [http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Pellet_CT.html Lecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617012609/http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Pellet_CT.html |date=2013-06-17 }} by [[Alain Pellet]] entitled ''Conseil devant la Cour internationale de Justice'' in the [http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808180535/http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html |date=2013-08-08 }} * [http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Shi_CT.html Lecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617012829/http://untreaty.un.org/cod/avl/ls/Shi_CT.html |date=2013-06-17 }} by [[Jiuyong Shi]] entitled ''The Present and Future Role of the International Court of Justice in the Peaceful Settlement of International Disputes'' in the [http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808180535/http://untreaty.un.org/cod/avl/lectureseries.html |date=2013-08-08 }} {{Navboxes |list = {{International Criminal Law|state=collapsed}} {{UN Charter}} {{United Nations}} }} {{DEFAULTSORT:International Court Of Justice}} [[Category:តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ|*]] [[Category:អង្គការដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងឡាអេ]] htqvz6nfihxxos53nf2zalt1wreg020 សង្គ្រាមវៀតណាម 0 23271 342722 342438 2026-11-08T05:56:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342722 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |archive-date=February 2, 2023}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417132414/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |date=មេសា 17, 2019 }}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|url=https://archive.org/details/mercenarieslyndo0000blac|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |url=https://archive.org/details/encyclopediaofvi0003unse_y1f4 |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |url=https://archive.org/details/tracksofbearsovi0000obal |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=[https://archive.org/details/tracksofbearsovi0000obal/page/171 171]}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |url=https://archive.org/details/frompeopleswarto0000lomp_g5z3 |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_1995-12_21_4/page/783 |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |url=https://archive.org/details/vietnamepictrage0000hast |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |url=https://archive.org/details/dirtylittlesecre0000dunn_t0y9 |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2008-06-28_336_7659/page/1482 |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |url=https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0 |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=[https://archive.org/details/forcedmigrationm0000unse_t3v0/page/102 102]–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022">{{Cite journal |first=Giovanni |last=Chiarini |date=1 April 2022 |title=Ecocide: From the Vietnam War to International Criminal Jurisdiction? Procedural Issues In-Between Environmental Science, Climate Change, and Law |ssrn=4072727 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4072727 |journal=Cork Online Law Review}}</ref> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។<ref name="Tran2022">{{Cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Disunion: Anticommunist Nationalism and the Making of the Republic of Vietnam |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/disunion-anticommunist-nationalism-and-the-making-of-the-republic-of-vietnam/ |isbn=9780824887865}}</ref><ref name="Goscha2016">{{Cite book |last1=Goscha |first1=Christopher |title=Vietnam: A New History |date=2016 |publisher=Basic Books |url=https://www.hachettebookgroup.com/titles/christopher-goscha/vietnam/9780465094370/ |isbn=9780465094370 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_1972-09_59_2/page/353 |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។<ref name="Goscha2016"/> នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location=Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522234710/https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |date=2022-05-22 }}</ref><ref name="Kort2017">{{Cite book |last1=Kort |first1=Michael G. |title=The Vietnam War Reexamined |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107110199 |doi=10.1017/9781107110199 }}</ref><ref name="Tran2022"/><ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។<ref name="Goscha2016"/>{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។<ref name="Kort2017"/><ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់<ref name="Kort2017"/><ref name="Tran2022"/> ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។<ref name="Goscha2016"/><ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Goscha2016"/> ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |url=https://archive.org/details/americaslongestw0000herr_o7n4 |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។<ref name="Goscha2016"/> ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |url=https://archive.org/details/indochineseexper0000domm |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=[https://archive.org/details/indochineseexper0000domm/page/340 340]}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |url=https://archive.org/details/pathstodevelopme0000vutu |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=[https://archive.org/details/pathstodevelopme0000vutu/page/103 103] }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |publisher=Beacon Press |year=1971 |location=Boston |at=Section 3, pp. 314–346 |chapter=Chapter 5, Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960 |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |archive-date=19 October 2017 |url-status=dead |via=International Relations Department, Mount Holyoke College }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019184424/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |date=19 តុលា 2017 }}</ref> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=[https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe/page/174 174]–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |url=https://archive.org/details/bloodroadhochimi0000prad |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |url=https://archive.org/details/rainoffire00time |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_presidential-studies-quarterly_summer-1994_24_3/page/515 |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |url=https://archive.org/details/counterinsurgenc00doug |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=[https://archive.org/details/counterinsurgenc00doug/page/119 119]}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |url=https://archive.org/details/unitedstatesinvi00kahi |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |url=https://archive.org/details/tolongtanaustral0000mcne |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|url=https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=[https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/83 83]–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_x9x9 |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=[https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_x9x9/page/193 193]}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |url=https://archive.org/details/vietnamwarintima0000ward |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |url=https://archive.org/details/hanoiswarinterna0000nguy |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name="Ankony">{{Cite book |last=Ankony |first=Robert C. |title=Lurps: A Ranger's Diary of Tet, Khe Sanh, A Shau, and Quang Tri |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield Publishing Group |isbn=978-0-7618-3281-2}}</ref>{{Rp|១០៤}}<ref name="Villard">{{Cite book |last=Villard |first=Erik B. |url=https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |title=The 1968 Tet Offensive Battles of Quang Tri City and Hue |date=2008 |publisher=U.S. Army Center of Military History |isbn=978-1-5142-8522-0 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173341/https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |archive-date=June 5, 2023}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605173341/https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf |date=មិថុនា 5, 2023 }}</ref>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |url=https://archive.org/details/sim_china-quarterly_1987-03_109/page/135 |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |url=https://archive.org/details/pentagonpapersas00sheerich |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |url=https://archive.org/details/vietnamssecondfr0000john |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=[https://archive.org/details/vietnamssecondfr0000john/page/198 198] }}</ref> ==វៀតណាមូបនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមូបនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-2003_27_4/page/150 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |date=14 ធ្នូ 2007 }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមូបនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមូបនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |url=https://archive.org/details/vietnampoliticso00port_0 |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=[https://archive.org/details/vietnampoliticso00port_0/page/27 26]|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1958-07_36_4/page/582 |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាមូបនីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== [[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}</ref> [[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6 |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6/page/193 193]–194}}</ref> ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។<ref name=Herring/>{{Rp|២៦០}} ==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥== [[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]] មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។ [[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]] នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}} ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តហ្វឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិហ្វឿកឡុង|វាយចូលខេត្តហ្វឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តហ្វឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ<ref name="Ford asks for additional aid">{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}</ref> ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។<ref name="Ford asks for additional aid"/> ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។<ref>{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមូបនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។<ref name=Stewart/>{{Rp|៣៦២–៣៦៦}} ===យុទ្ធនាការ ២៧៥=== {{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}} នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|កាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត]]។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។<ref name=Tucker/>{{Rp|}} លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=693–694}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើក[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ]] ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Hastings|2018|pp=699–700}} ===យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង=== {{Further|topic=យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងជើង សូមមើល|យុទ្ធនាការហូជីមិញ}} {{See also|សមរភូមិស៊ួនឡុក}} [[File:18thARVNsoldiersatxuanloc by Dirck Halstead.jpg|thumb|ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងកំឡុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]], មេសា ១៩៧៥]] បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត​ ការិយាល័យ​នយោបាយ​វៀតណាមខាងជើងក៏បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ទៀនស៊ុងបើក​វគ្គ​វាយលុក​ចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោង[[យុទ្ធនាការ​ហូជីមិញ​]]គឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើម​កាន់កាប់ទីក្រុង​សៃហ្គន​ឱ្យបាននៅមុន​ថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្ត​​រុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[​ញ៉ាត្រាង]] [[កាំរ៉ាញ]] និង[[ដាឡាត]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=702–704}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុក[[ស៊ួនឡុក]] ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=704–707}} លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យ[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។{{sfn|Hastings|2018|p=714}} នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។<ref>{{Cite web |last=Finney |first=John W. |date=12 April 1975 |title=Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese |url=https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html |access-date=24 April 2026 |website=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409033130/https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html|archive-date=April 9, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A75293 |access-date=24 April 2026 |publisher=Tulane University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409183152/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:75293|archive-date=April 9, 2023}}</ref> នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]] ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានតានសូនណាត្ត|អាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់]] ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។{{sfn|Hastings|2018|p=716}} ===ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន=== {{Main|ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]ត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[ក្រាហាម ម៉ាទីន]]បានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។{{sfn|Hastings|2018|pp=718–720}} កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។<ref name="mtholyoke.edu">{{Cite report |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |title=The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later |date=April 1998 |publisher=The Nixon Center |location=Washington, D.C. |access-date=26 April 2026 |type=Conference Transcript |via=International Relations Department, Mount Holyoke College |archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |url-status=dead |archivedate=1 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |deadurl=yes }}</ref> រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃ[[វិមានឯករាជ្យ (វៀតណាម)|វិមានឯករាជ្យវៀតណាម]] ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។<ref>{{Citation |last=Thai Binh Department of Information and Communications |title=Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace |date=30 July 2020 |url=https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html |work=Thai Binh Provincial Portal |publication-place=Thai Binh |access-date=26 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html|archive-date=April 9, 2023}}.</ref> ប្រធានាធិបតី[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam |url=https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/ |access-date=26 April 2026 |website=Dinh Độc Lập |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404035108/https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref>{{Citation |last=Leong, Ernest |title=Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War |date=31 October 2009 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html |work=Voice of America |access-date=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html|archive-date=April 4, 2023}}.</ref><ref name="Terzani">{{Cite book |last=Terzani |first=Tiziano |title=Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon |publisher=Angus & Robertson (U.K.) Ltd |year=1976 |isbn=0207957126 |pages=92–96}}</ref>{{Rp|៩៥–៩៦}} វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍[[វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន]] ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Bui Tin">{{Cite book |last=Bui |first=Tin |url=https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |title=Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel |date=1999 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824822330 |pages=84–86 |access-date=26 April 2026 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430010702/https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |url-status=live }}</ref>{{Rp|៨៥}} សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។<ref name=Terzani/> ==ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ== {{Main|ការចូលរួមអន្តរជាតិក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ=== ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="Womack"/>{{Rp|}} នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។<ref name="Qiang">{{Cite book |last=Qiang |first=Zhai |title=China and the Vietnam Wars, 1950–1975 |publisher=University of North Carolina Press |year=2000 |isbn=978-0-8078-4842-5}}</ref>{{Rp|១៣៥}} ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។<ref>{{Cite news |title=Soviet Involvement in the Vietnam War |publisher=historicaltextarchive.com |agency=Associated Press |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archive-date=February 22, 2012}}</ref> អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។<ref name="Dunnigan & Nofi 284">{{cite book |last1=Dunnigan |first1=James F. |last2=Nofi |first2=Albert A. |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War |date=1999 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0312198574 |page=284 |url=https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16 |access-date=27 April 2026}}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។<ref>{{Cite book |last1=Sarin |first1=Oleg |url=https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari |title=Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 |last2=Dvoretsky |first2=Lev |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-421-6 |pages=[https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari/page/93 93–4] |url-access=registration}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=364–371}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន=== ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។ ==ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម== ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។<ref>{{Cite book |last=Solis |first=Gary D. |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |url=https://archive.org/details/lawofarmedconfli0000soli |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-48711-5 |pages=[https://archive.org/details/lawofarmedconfli0000soli/page/301 301]–303}}</ref> ===វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក=== [[File:My Lai massacre.jpg|thumb|សពជនរងគ្រោះនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ [[សាលាក្ដីរុស្សែល]]ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល]] ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite journal|last=Tulli|first=Umberto|date=2021-06-01|title=Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations|journal=Journal of Transatlantic Studies|language=en|volume=19|issue=2|pages=215–237|doi=10.1057/s42738-021-00071-4 |doi-access=free|hdl=11572/312131|hdl-access=free}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ [[ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]បានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។<ref name="TurseNelson">{{Cite web |last1=Nick Turse |last2=Deborah Nelson |date=6 August 2006 |title=Civilian Killings Went Unpunished |url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |archive-date=15 December 2012 |access-date=27 April 2026 |website=Los Angeles Times |archivedate=15 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story }}</ref> ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។<ref name="TurseNelson"/> នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង<ref>{{Cite news |title=Free Fire Zone – The Vietnam War |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/ |access-date=28 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/|archive-date=February 5, 2023}}</ref> ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។<ref>{{Cite web |last=Lewis M. Simons |title=Free Fire Zones |url=http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |archive-date=19 October 2016 |access-date=28 April 2026 |publisher=Crimes of War |archivedate=19 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ }}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត[[នីក ធើស]]បានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។<ref name="Turse">{{Cite book |last=Turse |first=Nick |title=Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam |publisher=Metropolitan Books |year=2013 |isbn=978-0-8050-8691-1}}</ref>{{Rp|២៥១}} របាយការណ៍មួយរបស់ ''Newsweek'' បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។<ref>{{Cite magazine |last=Kevin Buckley |date=19 June 1972 |title=Pacification's Deadly Price |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |magazine=Newsweek |pages=42–43 |access-date=28 April 2026 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |url-status=dead }}</ref> [[File:The_Terror_of_War.png|thumb|រូបថតដែលគេឱ្យឈ្មោះថា "The Terror of War" ថតដោយ[[នីក អ៊ុត]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាជ័យលាភីនៃ[[ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរ|ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរសម្រាប់រូបសារព័ត៌មានថតនៅនឹងកន្លែង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ រូបនេះបានផ្តិតយកទិដ្ឋភាព[[ហ្វានធី គីមហ្វុក|ក្មេងស្រីអាយុ ៩ ឆ្នាំម្នាក់]]កំពុងស្រាតយំក្រោយរូបរាងកាយរបស់នាងបានប៉ះនឹងបំផ្ទុះគ្រាប់បែកណាប៉ាល់]] ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យ[[អ. ជេ. រុម្មែល]] មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈ[[ប្រជាឃាត]]<ref name="Rummel"/>{{Rp|}} ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ [[កម្មវិធីហ្វីនិកស៍]] ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។<ref name="Ward"/>{{Rp|៣៤១–៣៤៣}}<ref>{{Cite book |last=Otterman |first=Michael |title=American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond |url=https://archive.org/details/americantorturef0000otte |publisher=Melbourne University Publishing |year=2007 |isbn=978-0-522-85333-9 |page=[https://archive.org/details/americantorturef0000otte/page/62 62]}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hersh |first=Seymour |author-link=Seymour Hersh |date=15 December 2003 |title=Moving Targets |url=https://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |magazine=The New Yorker |access-date=28 April 2026 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112102432/http://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCoy |first=Alfred |title=A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror |url=https://archive.org/details/questionoftortur0000mcco |publisher=Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-8050-8041-4 |page=[https://archive.org/details/questionoftortur0000mcco/page/68 68]}}</ref> ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Greiner">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=War Without Fronts: The USA in Vietnam |url=https://archive.org/details/warwithoutfronts0000grei_l9e5 |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-0-09-953259-0}}</ref>{{Rp|៧៧}} នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់[[ពន្ធនាគារគោនដាវ|ពន្ធនាគារគោនសឺន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៧}} នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់[[កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]ទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៨}} ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។<ref>{{Cite news |date=15 December 2014 |title=Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041 |access-date=28 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041|archive-date=April 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Man in the Snow White Cell |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=28 April 2026 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html }}</ref> ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Berni |first1=Marcel |title=Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam |journal=Small Wars & Insurgencies |date=2 October 2024 |volume=35 |issue=7 |pages=1260–1284 |doi=10.1080/09592318.2024.2361973 |hdl=20.500.11850/679805 |hdl-access=free }}</ref> ===វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង=== [[File:Infant victim of Dak Son massacre.jpg|thumb|upright=.6|ជនរងគ្រោះជាកូនក្មេងតូចនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]]] ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។<ref>{{Cite book |last=Pedahzur |first=Ami |title=Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-77029-3 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |access-date=28 April 2026 |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513214523/https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។<ref>{{Cite book |last1=Lanning |first1=Michael |title=Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces |last2=Cragg |first2=Dan |publisher=Texas A&M University Press |year=2008 |isbn=978-1-60344-059-2 |pages=186–188 |url=https://muse.jhu.edu/book/2746 |access-date=28 April 2026 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504134343/https://muse.jhu.edu/book/2746 |url-status=live }}</ref> ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៧៣}} [[File:Hue, Vietnam....City officials of Hue who are responsible for identifying the victims of the Tet offensive of 1968... - NARA - 531460.tif|thumb|ពិធីបញ្ចុះសពជនរងគ្រោះក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ]]ឆ្នាំ១៩៦៨]] វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់​ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។{{Sfn|Hastings|2018|p=124}} យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។<ref name="Lewy" />{{Rp|២៧០–២៧៩}} អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062730-0 |page=444 }}</ref> និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]។<ref>{{Cite book |last=Pike |first=Douglas |url=https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike |title=PAVN: People's Army of Vietnam |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-243-4 |url-access=registration}}</ref> ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុង[[ទុយហ័រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite book |last=Wiesner |first=Louis |title=Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975 |url=https://archive.org/details/victimssurvivors0000wies |publisher=Greenwood Press |year=1988 |isbn=978-0-313-26306-4 |pages=[https://archive.org/details/victimssurvivors0000wies/page/318 318]–319}}</ref> កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Rummel" />{{Rp|}} វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុង[[ពន្ធនាគារហ័រឡ]] ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។{{sfn|Karnow|1997|p=655}} ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម}} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right;" |+ '''ចំនួនទាហានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម {{Nowrap |(១៩៥៥–១៩៧៥)}}''' |- ! ឆ្នាំ || ស.រ.អ.<ref name="USarchives">{{Cite web |date=30 April 2019 |title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#category |access-date=29 April 2026 |publisher=U.S. National Archives |at=DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008)}} (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))</ref>|| វៀតណាមខាងត្បូង |- | ១៩៥៦–១៩៥៩ || ៤ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ១៩៦០ || ៥ || ២,២២៣ |- | ១៩៦១ || ១៦ || ៤,០០៤ |- | ១៩៦២ || ៥៣ || ៤,៤៥៧ |- | ១៩៦៣ || ១២២​​ || ៥,៦៦៥ |- | ១៩៦៤ || ២១៦ || ៧,៤៥៧ |- | ១៩៦៥ || ១,៩២៨ || ១១,២៤២ |- | ១៩៦៦ || ៦,៣៥០ || ១១,៩៥៣ |- | ១៩៦៧ || ១១,៣៦៣ || ១២,៧១៦ |- | ១៩៦៨ || ១៦,៨៩៩ || ២៧,៩១៥ |- | ១៩៦៩ || ១១,៧៨០ || ២១,៨៣៣ |- | ១៩៧០ || ៦,១៧៣ || ២៣,៣៤៦ |- | ១៩៧១ || ២,៤១៤ || ២២,៧៣៨ |- | ១៩៧២ || ៧៥៩ || ៣៩,៥៨៧ |- | ១៩៧៣ || ៦៨ || ២៧,៩០១ |- | ១៩៧៤ || ១ || ៣១,២១៩ |- | ១៩៧៥ || ៦២ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ក្រោយ ១៩៧៥ || ៧ || គ្មានទិន្នន័យ |- class="sortbottom" ! សរុប || ៥៨,២២០ || >២៥៤,២៥៦<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} |} ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។<ref>{{Cite news |date=23 April 2008 |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lind |first=Michael |year=1999 |title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |access-date=29 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |archive-date=March 7, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Herbert |title=Allies of the Republic of Vietnam |url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307112918/http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archive-date=March 7, 2012 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops"/> ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។<ref name=Hirschman/> ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}}{{sfn|Thayer|1985|p=}} លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់<ref name=Tucker/>{{Rp|១៧៦,៦១៧}} ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។<ref name=bfvietnam/> អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។<ref name="Turse"/>{{Rp|១២}} យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។<ref name=Gravel/><ref name="Obermeyer"/><ref name="Hirschman"/><ref name="Heuveline"/><ref name="Banister"/><ref name="Sliwinski"/> តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=Chuyen/><ref name=VNMOD/> តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។<ref name=Chuyen/> យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ<ref name=Shenon/> ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា​ តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។<ref name="Moyar, Mark"/> កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០<ref name=Banister/> ទៅ ៣១០,០០០ នាក់<ref name=Sliwinski/> ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0 |title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-300-10262-8 |page=xxiii |url-access=registration}}</ref> ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់<ref name=Obermeyer/> និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត<ref name=2new/> ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Vietnam-era unaccounted for statistical report |url=https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ==ក្រោយសង្គ្រាម== ===អាស៊ីអាគ្នេយ៍=== ====វៀតណាម==== [[File:B52 CRASH WRECKAGE AT HUU TIEP LAKE HA NOI FEB 2012 (6887035292).jpg|thumb|upright=.7|បំណែកយន្តហោះប្រភេទ ប៊ី-៥២​ នៅបឹងហ៊ូទៀប ទីក្រុងហាណូយ។ វាត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ ២]]។ បំណែកនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សារមន្ទីរជ័យជម្នះប៊ី-៥២|សារមន្ទីរសង្គ្រាមវៀតណាម]]។]] នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_m7d1 |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2007 |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=499, 512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499}}</ref>{{refn|group=ស|ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512 }}<br />cf. {{Cite journal |last1=Porter |first1=Gareth |last2=Roberts |first2=James |date=Summer 1988 |title=Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of ''A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983'', Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson. |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1988_61_2/page/303 |journal=Pacific Affairs |volume=61 |issue=2 |pages=303–310 |doi=10.2307/2759306 |jstor=2759306}}</ref> យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។<ref>''មើល'' Nguyen Cong Hoan' testimony in {{Cite report |url=http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |title=Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session |date=26 July 1977 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=149, 153 |access-date=30 April 2026 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117043107/https://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |url-status=live }};<br />''មើលផងដែរ'' {{Cite journal |last1=Desbarats |first1=Jacqueline |last2=Jackson |first2=Karl D. |date=September 1985 |title=Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace |url=https://archive.org/details/sim_washington-quarterly_fall-1985_8_4/page/169 |journal=The Washington Quarterly |volume=8 |issue=4 |pages=169–182 |doi=10.1080/01636608509477343 |pmid=11618274}}</ref>}} ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។<ref>{{Cite web |last1=Sagan |first1=Ginetta |last2=Denney |first2=Stephen |date=October–November 1982 |title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death |url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |access-date=30 April 2026 |website=The Indochina Newsletter |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428231519/https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nghia |first=M. Vo |title=The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1714-8}}</ref> ចំនួន​អ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួល​អាស្រ័យទៅ​លើ​ប្រភពសង្កេតការណ៍​ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។<ref>{{Cite web |year=1979 |title=Amnesty International Report, 1979 |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011979ENGLISH.PDF |access-date=30 April 2026 |publisher=Amnesty International |page=116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323142937/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/001/1979/en/|archive-date=March 23, 2023}}</ref> តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។<ref>''Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.''</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោម[[កម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។<ref name="Desbarats">{{Cite book |last=Desbarats |first=Jacqueline |title=Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation |series=Indochina report; no. 11 |publisher=Executive Publications |location=Singapore |date=1987}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news |last=Chapman |first=William |date=17 August 1979 |title=Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones' |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/ |access-date=30 April 2026 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។ ====កម្ពុជា និងឡាវ==== មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។{{sfn|Hastings|2018|p=708}} រដ្ឋធានី[[ភ្នំពេញ]]នាពេលនោះក៏ត្រូវបាន[[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ|ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់]]របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបប[[ប៉ុល ពត]] ពួកខ្មែរក្រហមបាន[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|សម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់]]ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។<ref name=Heuveline/>{{Rp|}}<ref>{{Cite web |last=Sharp |first=Bruce |date=1 April 2005 |title=Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |url=http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |access-date=15 July 2016 |quote=The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million. |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115041409/http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |url-status=live }}</ref><ref>[[អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា]]រកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ {{Cite book |last1=Seybolt |first1=Taylor B. |title=Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict |last2=Aronson |first2=Jay D. |last3=Fischoff |first3=Baruch |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-997731-4 |page=238}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |date=December 2003 |title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80 |url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2003-12_35_4/page/585 |journal=Critical Asian Studies |volume=35 |issue=4 |pages=585–597 |doi=10.1080/1467271032000147041 }}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រា[[កោះត្រល់]]និង[[ប្រជុំកោះក្រចកសេះ|កោះថូចៅ]]ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite book |last=Farrell |first=Epsey Cooke |title=The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1998 |isbn=90-411-0473-9}}</ref> ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។ ពួក[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានផ្តួលរំលំ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|របបរាជានិយមឡាវ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើត[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច '[[បដិវត្តន៍កម្ញី]]' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥–៥៧៦}} ====យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ==== សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាង ៧ លានតោនមកលើបណ្ដាប្រទេសនៃឥណ្ឌូចិនក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនេះ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងដល់ទៅបីដងប្រៀបនឹងចំនួន ២.១ លានតោនដែលខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ីកាលពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] និងច្រើនជាងដប់ដងនៃចំនួនដែលបានទម្លាក់ក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]។ គ្រាប់បែកប្រមាណ ៥០០,០០០ តោនត្រូវបានទម្លាក់លើប្រទេសកម្ពុជា, ១ លានតោននៅវៀតណាមខាងជើង និង ៤ លានតោននៅវៀតណាមខាងត្បូង។ បើប្រៀបចំនួនគ្រាប់ទៅនឹងមនុស្សម្នាក់ៗវិញនោះ ឡាវគឺជាប្រទេសដែលត្រូវរងគ្រាប់ទម្លាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺសរុប ២ លោនតោន ដែល "មួយតោនៗស្ទើរស្មើនឹងមនុស្សម្នាក់ៗ" ទៅហើយ។<ref name=KiernanTaylor/> ដោយសារតែត្រូវរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ដូច្នេះឡាវបានក្លាយជាប្រទេសដែលបោះសំឡេងសកម្មបំផុតចំពោះ[[អនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម]] ដើម្បីហាមប្រាមបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់គ្រាប់អាវុធប្រភេទមួយនេះ ហើយបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំអនុសញ្ញានេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite web |date=November 2011 |title=Disarmament |url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |access-date=4 May 2026 |website=The United Nations Office at Geneva |publisher=United Nations |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument |url-status=live }}</ref> យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ដែលកើតមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនោះ នៅតែបន្តសម្លាប់មនុស្សរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានប្រែក្លាយដីធ្លីជាច្រើនឱ្យទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ និងមិនអាចដាំដុះដំណាំបាន។ គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៤២,០០០ នាក់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមនេះមក។<ref>{{Cite web |date=3 December 2012 |title=Vietnam War Bomb Explodes Killing Four Children |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |website=The Huffington Post |access-date=4 May 2026 |archive-date=19 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219040016/http://www.huffingtonpost.co.uk/2012/12/03/vietname-war-bomb-explodes_n_2229727.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/vietnam-war-shell-explodes-kills-two-fishermen/story-fn3dxix6-1226046291270|title=Vietnam war shell explodes, kills two fishermen}} {{Dead link|date=តុលា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅឯប្រទេសឡាវ គ្រាប់បែកមិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨០ លានគ្រាប់គឺនៅមិនទាន់ដោះ ឬរកឃើញនៅឡើយ។ យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រជាជនឡាវជាង ២០,០០០ នាក់ និងមនុស្សប្រហែល ៥០ នាក់បានស្លាប់ ឬរងរបួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="Wright">{{Cite news |last=Wright |first=Rebecca |date=6 September 2016 |title='My friends were afraid of me': What 80 million unexploded US bombs did to Laos |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |access-date=4 May 2026 |archive-date=17 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117203916/https://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lao PDR - Casualties and Victim Assistance |url=http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |access-date=4 May 2026 |website=Landmine and Clustering Munition Monitor |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx |url-status=dead |archivedate=7 មេសា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/http://www.the-monitor.org/en-gb/reports/2016/lao-pdr/casualties-and-victim-assistance.aspx }}</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា វាអាចនឹងត្រូវការចំណាយពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ដើម្បីអាចបោសសម្អាតគ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌទាំងអស់នោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងបាន។{{sfn|Nguyen|2012|page=317}} ====វិបត្តិជនភៀសសឹក==== {{Main|វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន}} មនុស្សប្រមាណជាង ៣ លាននាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា បង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិន]]ក្រោយពីឆ្នាំ១៩៧៥។ បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមិនព្រមទទួលយកពួកគេនោះឡើយ ហើយជនភៀសសឹកភាគច្រើនដែរគឺរត់ចេញដំណើរតាមទូក។<ref>{{Cite web |last1=Stephen Castles |last2=Mark J. Miller |date=10 July 2009 |title=Migration in the Asia-Pacific Region |url=http://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |publisher=Migration Policy Institute |access-date=4 May 2026 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614072213/https://www.migrationpolicy.org/article/migration-asia-pacific-region |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១.២ លាននាក់មកពីប្រទេសវៀតណាម និងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតបានបម្លាស់ទីមករស់នៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈដែលប្រទេសកាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងបានទទួលជនភៀសសឹកទាំងនោះជាង ៥០០,០០០ នាក់ ខណៈប្រទេសចិនបានទទួលយក ២៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book |last=Robinson |first=William |title=Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response |url=https://archive.org/details/termsofrefugeind0000robi |publisher=Zed Books |year=1998 |isbn=978-1-85649-610-0 |page=[https://archive.org/details/termsofrefugeind0000robi/page/127 127]}}</ref> ប្រទេសឡាវបានប្រឈមនឹងសមាមាត្រអ្នករត់ចេញច្រើនជាងគេ ដោយប្រជាជនឡាវ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្លួនសរុប ៣ លាននាក់បានរត់ឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងចំណោមពួកគេទាំងនោះ "ប្រមាណ ៩០%" ជា "បញ្ញវន្ត អ្នកបច្ចេកទេស និងមន្ត្រីឡាវ"។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥}} យោងទៅតាមកវីនិពន្ធលោក Nghia M. Vo និង[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]បានឱ្យដឹងថា អ្នករត់ភៀសខ្លួនតាមទូកចន្លោះពី ២០០,០០០ ទៅ ២៥០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិតនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref name="Vo167">{{cite book|last=Vo|first=Nghia M.|title=The Vietnamese Boat People, 1954 and 1975-1992|publisher=McFarland & Company|year=2015|page=167|isbn=978-0786482498}}</ref><ref name=Henningfeld>{{cite web |last=Henningfeld |first=Diane A. |title=Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/indo-chinese-boat-people-begin-fleeing-vietnam |website=ebsco.com |year=2023}}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក=== {{Main|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} បរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលដៅរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេវាយតម្លៃខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅតាមស្ថាប័ន និងកម្រិតនីមួយៗ។ មនុស្សមួយចំនួនបានលើកឡើងថាអាមេរិកបានបរាជ័យដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំ<ref>{{Cite news |last=Lippman |first=Thomas W. |date=9 April 1995 |title=McNamara Writes Vietnam Mea Culpa |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |access-date=6 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228230351/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/ |archive-date=28 December 2019 }}</ref> ឯអ្នកខ្លះទៀតបានចង្អុលទៅគោលលទ្ធិយោធារបស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]]បានថ្លែងថា "គំនិតដែលថាអាមេរិកបានទទួលជ័យជម្នះយោធា...គឺជាមាយាការដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយ"។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៨}} ភាពបរាជ័យក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទម្លាក់គ្រាប់បែកដើម្បីចាប់បង្ខំទីក្រុងហាណូយឱ្យចូលតុចរចាបានបង្ហាញពីកំហុសខុសឆ្គងក្នុងការគណនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ដូចជាការមិនបានសម្រេចគោលដៅនយោបាយពេញលេញតាមការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា។{{sfn|Karnow|1997|p=17}} បរាជ័យរបស់អាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃពីអន្តរាគមន៍យោធានៅក្រៅប្រទេស។ ប្រធានាធិបតី[[រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]បានបង្កើតពាក្យ "[[សមាការវៀតណាម]]" ឡើងដើម្បីសម្ដៅទៅលើភាពស្ទាក់ស្ទើររបស់សាធារណជន និងអ្នកនយោបាយអាមេរិកក្នុងការគាំទ្រអន្តរាគមន៍យោធានៅបរទេសក្រោយបទពិសោធន៍ក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ការស្ទង់មតិនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ បានបង្ហាញថា ជិត ៧២% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថា សង្គ្រាមនេះគឺ "ខុស ហើយអសីលធម៌ជាមូលដ្ឋាន"។<ref name="Hagopian">{{Cite book |last=Hagopain |first=Patrick |title=The Vietnam War in American Memory |url=https://archive.org/details/vietnamwarinamer0000hago |publisher=University of Massachusetts Press |year=2009 |isbn=978-1-55849-693-4 |pages=[https://archive.org/details/vietnamwarinamer0000hago/page/13 13]–4}}</ref>{Rp|១០}} ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅអតីតកាលវិញដូចជានៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រជនជនអាមេរិកដែលគេស្រង់មតិប្រមាណ ៦០% ជឿថា ការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមគឺជារឿងត្រឹមត្រូវ ហើយមានតែ ២៤% ប៉ុណ្ណោះដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គង។ មតិដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គងគឺបន្តស្ថិតនៅក្នុងចំនួនទាបខ្លាំងរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបន្តស្ថិតក្នុងចំនួនភាគតិចរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពោលកំឡុងដំណាក់កាលទីបីនៃប្រតិបត្តិការតេត។ ​ទីបំផុត ចំនួនមតិដែលជឿថាវាជាកំហុសខុសឆ្គងបានក្លាយជាចំនួនភាគច្រើនបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពោលគឺ ៦០% ហើយការស្ទង់មតិរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ បានរកឃើញថា ៧០% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថាវាជាកំហុសមួយ។<ref>{{cite web|last1=Newport|first1=Frank|last2=Carroll|first2=Joseph|date=August 24, 2005|title=Iraq Versus Vietnam: A Comparison of Public Opinion|publisher=Gallup, Inc.|url=https://news.gallup.com/poll/18097/iraq-versus-vietnam-comparison-public-opinion.aspx|access-date=May 6, 2026|archive-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240509004839/https://news.gallup.com/poll/18097/Iraq-Versus-Vietnam-Comparison-Public-Opinion.aspx|url-status=live}}</ref> ====ការចំណាយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ==== {| class="wikitable floatright" style="width: 35%;" |+ការចំណាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង (១៩៥៣–៧៤)<br />គិតតែការចំណាយផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{Cite book |last=Dacy |first=Douglas |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/108054.pdf |title=Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam 1955–1975 |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0-521-30327-9 |page=242}}</ref> |- ! ថ្លៃចំណាយយោធា || ថ្លៃជំនួយយោធា || ​ថ្លៃជំនួយសេដ្ឋកិច្ច || សរុប || សរុប (តម្លៃគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥) |- | ១១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ || ១៦&nbsp;ពាន់លាន || ៧&nbsp;ពាន់លាន || ១៣៥&nbsp;ពាន់លាន || ១&nbsp;ទ្រីលាន |} នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ១៦៨ ពាន់លានដុល្លារទៅលើសង្គ្រាមវៀតណាម (ស្មើនឹង ១.៧ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥)។<ref>{{Cite news |date=22 January 2014 |title=How Much Did The Vietnam War Cost? |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |access-date=6 May 2026 |archive-date=5 ឧសភា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505054557/https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/ |url-status=dead }}</ref> ការចំណាយនេះបានបង្កឱ្យកើតមានឱនភាពថវិកាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ តួលេខផ្សេងទៀតបានចង្អុលបង្ហាញថា អាមេរិកបានចំណាយថវិកា ១៣៩ ពាន់លានដុល្លារចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ (ដោយមិនកែតម្រូវតម្លៃអតិផរណា) ដោយជាចំនួនច្រើនជាង ១០ ដងនៃការចំណាយលើវិស័យអប់រំ និងច្រើនជាង ៥០ ដងនៃការអភិវឌ្ឍលំនៅដ្ឋាននិងសហគមន៍។<ref name="CQ">{{Cite web |title=CQ Almanac Online Edition |url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal75-1213988#H2_1 |access-date=6 May 2026 |website=library.cqpress.com}}</ref> ប្រភពមួយបានអះអាងថា ថវិកាចំណាយលើសង្គ្រាមវៀតណាមអាចយកមកបង់ផ្ដាច់ថ្លៃនិក្ខេបទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាចនឹងនៅសល់ប្រាក់ទុកបន្ថែមទៀត។<ref name=CQ/> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានត្រូវចំណាយថវិកាជាង ២២ ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំដល់អតីតយុទ្ធជនវៀតណាមនិងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីបង់ថ្លៃសំណងទាមទារទាក់ទិននឹងសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |date=20 March 2013 |title=US still making payments to relatives of Civil War veterans, analysis finds |work=Fox News |agency=Associated Press |url=https://www.foxnews.com/us/us-still-making-payments-to-relatives-of-civil-war-veterans-analysis-finds}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jim Lobe |date=30 March 2013 |title=Iraq, Afghanistan Wars Will Cost U.S. 4–6 Trillion Dollars: Report |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2013/03/iraq-afghanistan-wars-will-cost-u-s-4-6-trillion-dollars-report/}}</ref> ====ឥទ្ធិពលលើយោធាអាមេរិក==== [[File:OperationHueCity1967wounded.jpg|thumb|ទាហានម៉ារីនអាមេរិកកំពុងព្យាបាលរបួសកំឡុងប្រតិបត្តិការយោធាក្នុងទីក្រុងហ្វេ ឆ្នាំ១៩៦៨]] ប្រជាជនអាមេរិកជាង ៣ លាននាក់បានចូលបម្រើការនៅក្នុងជួរយោធា ហើយក្នុងនោះមាន ១.៥ លាននាក់បានចូលដៃប្រយុទ្ធលើសមរភូមិ។<ref>{{Cite web |title=Echoes of Combat: The Vietnam War in American Memory |url=http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node/7 |publisher=Stanford University |access-date=8 May 2026 |archive-date=8 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 |url-status=dead |archivedate=8 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120508201447/http://www.stanford.edu/group/fredturner/cgi-bin/drupal/?q=node%2F7 }}</ref> ជាឧទាហរណ៍ "នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ជាពេលដែលអាមេរិកកំពុងសកម្មច្រើននៅក្នុងសង្គ្រាម មានបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៤៣,៤០០ នាក់បានឈរជើងនៅប្រទេសវៀតណាម ប៉ុន្តែមានតែប្រមាណ ៨០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនោះដែលជា...យុទ្ធជនកាន់អាវុធ"។{{Sfn|Westheider|2007|p=78}} កំណែនទ័ពនៅអាមេរិកវិញគឺមានតាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានលុបវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name=bbmdst>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=rjoTAAAAIBAJ&pg=6104%2C3785258 |newspaper=The Bulletin |location=Bend, Oregon |agency=UPI |title=Military draft system stopped |date=January 27, 1973 |page=1}}</ref><ref name=mdebld>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=_6ojAAAAIBAJ&pg=5837%2C1959488 |newspaper=The Times-News |location=Hendersonville, North Carolina |agency=Associated Press |title=Military draft ended by Laird |date=January 27, 1973 |page=1 }}</ref> ទាហានអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ហើយប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានរងរបួស រីឯទាហានអាមេរិកប្រមាណ ២១,០០០ នាក់ទៀតត្រូវពិការជាអចិន្ត្រៃយ៍។<ref name="DigitalHistory">{{Cite web |title=The War's Costs |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 |archive-date=5 May 2008 |access-date=8 May 2026 |publisher=Digital History |archivedate=5 ឧសភា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505035502/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 }}</ref> អាយុជាមធ្យមនៃទាហានដែលបានបាត់បង់ជីវិតគឺ ២៣ ឆ្នាំ។<ref>Combat Area Casualty File, November 1993. (The CACF is the basis for the Vietnam Veterans Memorial, i.e. The Wall), Center for Electronic Records, National Archives, Washington, DC.</ref><ref name="Kueter">{{Cite book |last=Kueter |first=Dale |title=Vietnam Sons: For Some, the War Never Ended |url=https://archive.org/details/vietnamsonsforso0000kuet |publisher=AuthorHouse |year=2007 |isbn=978-1-4259-6931-8}}</ref> អតីតយុទ្ធជនប្រមាណ ៨៣០,០០០ នាក់ ឬ ១៥% បានត្រូវប្រឈមនឹង[[ជំងឺបាក់ស្បាត]]។<ref name="DigitalHistory" /><ref>{{Cite magazine |date=8 April 2016 |title=The Drugs That Built a Super Soldier: During the Vietnam War, the U.S. Military Plied Its Servicemen with Speed, Steroids, and Painkillers to Help Them Handle Extended Combat |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/ |magazine=The Atlantic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520145751/https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/04/the-drugs-that-built-a-super-soldier/477183/|archive-date=May 20, 2023}}</ref> ប្រជាជនអាមេរិកប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់បានរត់ទៅប្រទេសកាណាដាដើម្បីគេចវេះកំណែនទ័ព<ref>{{Cite news |date=19 November 2005 |title=War Resisters Remain in Canada with No Regrets |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339 |access-date=8 May 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312063551/https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339|archive-date=March 12, 2023}}</ref> ហើយទាហានប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់បានរត់ចោលជួរ។<ref>{{Cite web |date=28 June 2005 |title=Vietnam War Resisters in Canada Open Arms to U.S. Military Deserters |url=http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 |archive-date=12 August 2014 |access-date=8 August 2026 |publisher=Pacific News Service |archivedate=12 សីហា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812205654/http://news.newamericamedia.org/news/view_article.html?article_id=24009b4dc8fe8dadcfa96c37bce9dea6 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧៧ លោកប្រធានាធិបតី[[ជីមី ខាទ័រ]]បានលើកលែងទោសដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌដល់អ្នកដែលគេចវេះពីកំណែនទ័ពតាមរយៈ[[សេចក្តីប្រកាសលេខ ៤៤៨៣]]។<ref>{{Cite web |date=21 January 1977 |title=Proclamation 4483: Granting Pardon for Violations of the Selective Service Act, August 4, 1964 To March 38, 1973 |url=http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm |access-date=8 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404185642/https://www.justice.gov/pardon/proclamation-4483-granting-pardon-violations-selective-service-act|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ====ឥទ្ធិពលនៃអាវុធបំពុលគីមី==== {{Further|ផលប៉ះពាល់បរិស្ថាននៃសង្គ្រាមវៀតណាម}} [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកកំពុងស្រោចថ្នាំគីមីនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ វៀតណាមខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៦៩]] សកម្មភាពដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយជ្រុងទៀតនៅក្នុងប្រតិបត្តិការយោធាអាមេរិកគឺការប្រើប្រាស់នូវសារធាតុគីមីបំផ្លាញព្រៃឈើនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧១។ ថ្នាំនិងសារធាតុតិណឃាតពុលចំនួន ២០ លានហ្គាល្លុង ដូចសារធាតុ[[ការកអូរ៉ង់]]ជាដើម ត្រូវបានបាញ់ស្រោចពីលើព្រៃឈើនិងដំណាំលើផ្ទៃដី ៦ លានហិចតា។<ref name="Westing-1984"/><ref>{{cite book |title=Veterans and Agent Orange: Health Effects of Herbicides Used in Vietnam |date=1994 |publisher=National Academies Press (US) |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK236347/ |chapter=The U.S. Military and the Herbicide Program in Vietnam }}</ref> សារធាតុពុលនោះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីរំលាយសម្លាប់ដើមឈើនិងរុក្ខជាតិផ្សេងៗនៅតានតំបន់ជនបទ ពោលព្រោះវាជាទីកន្លែងលាក់ខ្លួន ជំរុំផ្ទុកលាក់អាវុធ ស្បៀងអាហាររបស់ពួកវៀតកុង។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៣៦}} សារធាតុគីមីដែលបានប្រើប្រាស់នោះបន្តជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃដូចជា បង្កជាជំងឺនិងពិការភាពពីកំណើត ហើយបានបំពុលខ្សែសង្វាក់អាហារ<ref>{{Harvnb|Palmer|2007}}; {{Harvnb|Stone|2007}}.</ref><ref>{{Cite news |first=Lynne |last=Peeples |date=10 July 2013 |title=Veterans Sick From Agent Orange-Poisoned Planes Still Seek Justice |work=[[The Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/07/10/agent-orange-vietnam-veterans_n_3572598.html |access-date=8 May 2026}}</ref> រួមមានទប់ស្កាត់ដំណើរលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិនិងដំណាំមួយចំនួន ក៏ដូចជាបន្សាបចូលទៅក្នុងដីល្បាប់ដែលបានប៉ះពាល់ដល់មច្ឆាជាតិនិងប្រភេទសត្វដទៃៗទៀត។<ref>{{cite web |url=https://aces.illinois.edu/news/toxic-byproducts-agent-orange-continue-pollute-vietnam-environment-study-says#:~:text=%E2%80%9CAfter%20President%20Nixon%20ordered%20the,Sciences%20at%20Iowa%20State%20University. | title=Toxic byproducts of Agent Orange continue to pollute Vietnam environment, study says &#124; College of Agricultural, Consumer & Environmental Sciences &#124; Illinois }}</ref> ឯកសារ​កំណត់ត្រារបស់​សហរដ្ឋអាមេរិក​បាន​ផ្តល់តួលេខថា ​ព្រៃ​ឈើ ២០% នៅ​វៀតណាម​ខាងត្បូងត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសារធាតុពុលខាងលើ រួមទាំង​ព្រៃ​កោងកាង​ប្រមាណ ២០-៣៦% ផងដែរ។<ref name="Fox-2003">{{cite book |last=Fox |first=Diane N. |url=http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |chapter=Chemical Politics and the Hazards of Modern Warfare: Agent Orange |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |archive-date=2010-07-27 |title=Synthetic Planet: Chemical Politics and the Hazards of Modern Life |editor-last=Monica |editor-first=Casper |date=2003 |publisher=Routledge Press }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727144516/http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf |date=2010-07-27 }}</ref> វិនាសកម្មបរិស្ថានដែលកើតឡើងក្នុងសង្គ្រាមនេះត្រូវបាននាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ុយអែត លោក[[អ៊ូឡូហ្វ ផាលមែរ]] ក៏ដូចជាមេធាវី និងបណ្ឌិតផ្សេងៗសម្ដៅហៅថា [[បរិស្ថានឃាត]]។<ref name="Zierler-2011">{{Cite book |last=Zierler |first=David |title=The invention of ecocide: agent orange, Vietnam, and the scientists who changed the way we think about the environment |url=https://archive.org/details/inventionofecoci0000zier |date=2011 |publisher=Univ. of Georgia Press |isbn=978-0-8203-3827-9 |location=Athens, Georgia}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-18 |title=How Imperative Is It To Consider Ecocide As An International Crime? |url=https://www.ijllr.com/post/how-imperative-is-it-to-consider-ecocide-as-an-international-crime |access-date=2026-05-08 |website=IJLLR}}</ref><ref name="Falk-1973">{{Cite journal |last=Falk |first=Richard A. |date=1973 |title=Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals |journal=Bulletin of Peace Proposals |volume=4 |issue=1 |pages=80–96 |doi=10.1177/096701067300400105 |jstor=44480206 }}</ref> [[File:A vietnamese Professor is pictured with a group of handicapped children.jpg|thumb|កុមារពិការនៅប្រទេសវៀតណាម ដែលភាគច្រើនជាជនរងគ្រោះនៃសារធាតុពុលគីមី[[ការកអូរ៉ង់]] ឆ្នាំ២០០៤]] ធាតុគីមីដែលមាននៅក្នុងសារធាតុការកអូរ៉ង់នោះ<ref>{{cite web |title=Facts About Herbicides |url=https://www.publichealth.va.gov/exposures/agentorange/basics.asp |website=US Department of Veterans Affairs, Veterans Health Administration }}</ref> អាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាព ដូចជាជំងឺប៉ះពាល់ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ការលូតលាស់មិនប្រក្រតី និងបញ្ហាជាមួយប្រព័ន្ធបន្តពូជ។<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-323-43044-9.00025-X |chapter=Nonmetallic Toxic Chemical Assessment |title=Textbook of Natural Medicine |date=2020 |last1=Shaw |first1=William |pages=215–222.e2 |isbn=978-0-323-52342-4 }}</ref> ការកអូរ៉ង់ក៏ដូចជានិងសារធាតុពុលស្រដៀងៗគ្នានេះបានបង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនវៀតណាម និងក៏ដូចជាយោធិនអាមេរិកដែលប្រើប្រាស់វា។ របាយការណ៍ជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថា ជនភៀសសឹកដែលបានប៉ះពាល់នឹងថ្នាំនោះបានបន្តប្រឈមនឹងការឈឺចាប់នៅក្នុងគ្រាប់ភ្នែក ស្បែក និងបញ្ហាក្រពះពោះវៀនជាដើម។ នៅក្នុងលទ្ធផលសិក្សាមួយ ជនរងគ្រោះពីសារធាតុពុល ៩២% បានទទួលរងនូវភាពអស់កម្លាំងឥតឈប់ឈរ ហើយអ្នកខ្លះទៀតត្រូវផ្ដល់[[វិរូបកំណើត]]។<ref>{{cite journal |last1=Rose |first1=Hilary A. |last2=Rose |first2=Steven P. R. |title=Chemical Spraying as Reported by Refugees from South Vietnam |url=https://archive.org/details/sim_science_1972-08-25_177_4050/page/710 |journal=Science |date=25 August 1972 |volume=177 |issue=4050 |pages=710–712 |doi=10.1126/science.177.4050.710 |pmid=5054148 |bibcode=1972Sci...177..710R }}</ref> លទ្ធផលវិភាគបានរកឃើញថា ឪពុកម្តាយដែលបានរងផលប៉ះពាល់នឹងសារធាតុការកអូរ៉ង់ត្រូវប្រឈមនឹងលទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការផ្ដល់កំណើតឱ្យទារកដែលមានពិការភាព ឬវិរូបភាពនោះឯង។<ref>{{Cite journal |last1=Ngo Anh |first1=D. |first2=Richard |last2=Taylor |first3=Christine L. |last3=Roberts |first4=Tuan V. |last4=Nguyen |date=13 February 2006 |title=Association between Agent Orange and Birth Defects: Systematic Review and Meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_2006-10_35_5/page/1220 |journal=International Journal of Epidemiology |publisher=Oxford University Press |volume=35 |issue=5 |pages=1220–1230 |doi=10.1093/ije/dyl038 |pmid=16543362 |doi-access=free}}</ref> ភស្តុតាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់បានបញ្ជាក់ឱ្យឃើញផងដែរថា ពិការភាពដែលជាលទ្ធផលនៃការកអូរ៉ង់អាចមានបន្តកើតរហូតដល់ទៅបីជំនាន់ ឬច្រើនជាងនេះ។<ref>{{Cite web |first1=Charles |last1=Ornstein |first2=Hannah |last2=Fresques |first3=Mike |last3=Hixenbaugh |date=16 December 2016 |title=The Children of Agent Orange |url=https://www.propublica.org/article/the-children-of-agent-orange |access-date=23 February 2018 |website=ProPublica}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ អាជ្ញាធរវៀតណាមបានធ្វើប្រព្រឹត្តិកម្មដីដែលមានជាតិពុលចំនួន ១៥០,០០០ ម៉ែត្រគូប។<ref>{{cite web | last1=McElwee | first1=Pamela | editor-first1=Stacy | editor-last1=Morford |url=https://theconversation.com/50-years-later-vietnams-environment-still-bears-the-scars-of-war-and-signals-a-dark-future-for-gaza-and-ukraine-254971#:~:text=The%20term%20%E2%80%9Cecocide%E2%80%9D%20had%20been,term%20harm%20have%20been%20limited. | title=50 years later, Vietnam's environment still bears the scars of war – and signals a dark future for Gaza and Ukraine | date=28 April 2025 }}</ref> ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅអាស៊ី]] *[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] (១៩៥០–១៩៥៣) *[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣]] (១៩៧៨–១៩៩១) *[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៩៧៩–១៩៨៩) ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} ===ឯកសារដកស្រង់=== * {{Cite book |last1=Bowden |first1=Mark |title=Hue 1968: A Turning Point of the American War in Vietnam |url=https://archive.org/details/hue1968turningpo0000bowd_r9z6 |date=2017 |publisher=Atlantic Monthly Press |isbn=978-0-8021-8924-0 }} * {{Cite book |last=Demma |first=Vincent H. |url=http://www.history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |title=American Military History |publisher=US Army Center of Military History |year=1989 |location=Washington, DC |pages=619–694 |chapter=The U.S. Army in Vietnam |access-date=10 May 2026 |chapter-url=http://www.history.army.mil/books/AMH/AMH-28.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |archive-date=20 January 2020 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120024852/https://history.army.mil/books/AMH/amh-toc.htm |date=20 មករា 2020 }} * {{Cite book |last=Eisenhower |first=Dwight D. |url=https://archive.org/details/mandateforchange00eise |title=Mandate for Change |publisher=Doubleday & Company |year=1963 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam: An Epic Tragedy, 1945-1975 |url=https://archive.org/details/vietnamepictrage0000hast |publisher=HarperCollins |year=2018 |isbn=978-0-06-240566-1}} * {{Cite book |last=Karnow |first=Stanley |title=Vietnam: A History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_t5l4 |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=978-0-14-026547-7 |edition=2nd |location=New York }} * {{Cite book |last=Nalty |first=Bernard |title=The Vietnam War |url=https://archive.org/details/vietnamwar00bern |publisher=Barnes and Noble |year=1998 |isbn=978-0-7607-1697-7 |location=New York}} * {{Cite book |last1=Olson |first1=James S. |title=Where the Domino Fell: America and Vietnam 1945–1995 |url=https://archive.org/details/wheredominofella0000olso_t4n0 |last2=Roberts |first2=Randy |publisher=Blackwell Publishing |year=2008 |isbn=978-1-4051-8222-5 |edition=5th |location=Malden, MA}} * {{Cite journal |last=Palmer |first=Michael G. |year=2007 |title=The Case of Agent Orange |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=29 |pages=172–195 |jstor=25798819 |number=1 }} * {{Cite journal |last=Stone |first=Richard |year=2007 |title=Agent Orange's Bitter Harvest |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-01-12_315_5809/page/176 |journal=Science |volume=315 |issue=5809 |pages=176–179 |doi=10.1126/science.315.5809.176 |jstor=20035179 |pmid=17218503 }} * {{Cite book |last=Westheider |first=James E. |title=The Vietnam War |url=https://archive.org/details/vietnamwar0000west_i5w5 |publisher=Greenwood Press |year=2007 |isbn=978-0-313-33755-0 |location=Westport, CN}} * {{Cite book |last=Willbanks |first=James H. |url=https://muse.jhu.edu/book/28613 |title=A Raid Too Far: Operation Lam Son 719 and Vietnamization in Laos |publisher=Texas A&M University Press |year=2014 |isbn=978-1-62349-117-8}} ==អានបន្ថែម== {{Main|[[:en:Bibliography of the Vietnam War|គន្ថនិទ្ទេសន៍នៃសង្គ្រាមវៀតណាម]] (ជាភាសាអង់គ្លេស)}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|d=Q8740|n=no|species=no|voy=no|s=no|b=Modern History/Vietnam War}} * [http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm ឯកសារទាក់ទិននឹងគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិក–វៀតណាម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813005227/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/vietnam.htm |date=13 August 2012}} ប្រភពចម្បងអំពីការចូលរួមសង្គ្រាមរបស់អាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20230405190739/http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/vietnam/short.history/chap_28.txt កងទ័ព ស.រ.អ. នៅវៀតណាម] ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការនៃកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក * [https://web.archive.org/web/20050403230616/http://www.pbs.org/wgbh/amex/vietnam/timeline/ ខ្សែកាលសង្គ្រាមវៀតណាម] ខ្សែកាលលម្អិតនៃសង្គ្រាមវៀតណាម [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងនៅវៀតណាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះសង្គ្រាមត្រជាក់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចក្រពត្តិនិយម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមប្រយោល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមស៊ីវិលបែបបដិវត្តន៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកម្ពុជាជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអូស្ត្រាលីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានឡាវជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមាននូវែលសេឡង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងជើងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានតៃវ៉ាន់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានថៃជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានហ្វីលីពីនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហភាពសូវៀតជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានវៀតណាមខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] 7bgn4o9i2x4py5xzzv6sj4uerb1y03s ជា សុផារ៉ា 0 23730 342615 322308 2026-11-08T01:54:02Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342615 wikitext text/x-wiki '''ជា សុផារ៉ា''' ( កើតថ្ងៃទី២០ ខែមីនាឆ្នាំ១៩៥៣  គឺជាអ្នក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នយោបាយខ្មែរ]] ដែលបច្ចុប្បន្នមានតួនាទីជា [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជា [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និងសំណង់]] តាំងពីឆ្នាំ២០១៦។ <ref>[https://www.phnompenhpost.com/gallery/eye-care-foundation-recognised-cambodias-highest-honour Deputy Prime Minister Chea Sophara grants Cambodias highest honour]. PhnomPenhPost.com (28 March 2023). Retrieved on 29 March 2023.</ref> ពីឆ្នាំ២០០៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៦ លោកជា[[ក្រសួងអភិវឌ្ឍន៍ជនបទ (កម្ពុជា)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអភិវឌ្ឍន៍ជនបទ]] ។ លោក​ក៏​ធ្លាប់​ជា[[អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ|អភិបាល​រាជធានី​ភ្នំពេញ]] ​ពី​ឆ្នាំ១៩៩៨ ដល់ ២០០៣។ លោកជា[[សមាជិកសភា]][[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ]] តាំងពីឆ្នាំ២០១៨។ <ref>{{Cite web |title=His Excellency Mr. CHEA Sophara |url=http://www.mlmupc.gov.kh/?page=detail&menu1=215&menu2=454&ctype=article&id=454&lg=en |access-date=12 September 2018 |website=mlmupc.gov.kh |publisher=Ministry of Land Management, Urban Planning and Construction of Cambodia |archivedate=12 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912165820/http://www.mlmupc.gov.kh/?page=detail&menu1=215&menu2=454&ctype=article&id=454&lg=en |url-status=dead }}</ref> <ref>[https://www.information.gov.kh/articles/100326 Deputy Prime Minister Chea Sophara on 2023 of Tbong Khmum Province]. Ministry of Information Cambodian (23 March 2023). Retrieved on 24 March 2023.</ref> {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ឯកឧត្ដម]] | name = ជា សុផារ៉ា | native_name = | honorific_suffix = [[សមាជិកសភា]] | image = {{CSS image crop |Image = Chea_Sophara_March_2023.jpg |bSize = 1441 |cWidth = 250 |cHeight = 350 |oTop = 400 |oLeft = 530 |Description = លោកឯកឧត្តម ជា សុផារ៉ា (ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី) }} | office = [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] | primeminister = [[ហ៊ុន សែន]] | termstart = ៦ កញ្ញា ២០១៨ | office1 = ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិដោះស្រាយវិវាទដីធ្លី | termstart1 = ១២ ធ្នូ ២០១៨ | termend1 = | primeminister1 = [[ហ៊ុន សែន]] | predecessor1 = [[ប៊ិន ឈិន]] | office2 = [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និងសំណង់ (កម្ពុជា)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និងសំណង់]] | primeminister2 = [[ហ៊ុន សែន]] | termstart2 = ៥ មេសា ២០១៦ | termend2 = | predecessor2 = [[អ៊ឹម ឈុនលឹម]] | successor2 = | term_end6 = ៥ កញ្ញា ២០១៨ | termend = ២៥ ធ្នូ ២០០៨ | birth_date = {{Birth date and age|1953|3|20|df=y}}{{fact|date=January 2023}} | birth_place = [[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]], [[អាណាព្យាបាលបារាំង|កម្ពុជា]], [[បារាំងឥណ្ឌូចិន]]{{fact|date=មករា ២០២៣}} | alma_mater = [[សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រសុខាភិបាល (កម្ពុជា) | សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រសុខាភិបាល]] | party = [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] | website = {{URL|http://www.mlmupc.gov.kh/|Government website}} | children = ជា សុផាភក្សា<br/>ជា សុផាម៉ាដិន }} <ref>{{Cite web |title=His Excellency Mr. CHEA Sophara |url=http://www.mlmupc.gov.kh/?page=detail&menu1=215&menu2=454&ctype=article&id=454&lg=en |access-date=12 September 2018 |website=mlmupc.gov.kh |publisher=Ministry of Land Management, Urban Planning and Construction of Cambodia |archivedate=12 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180912165820/http://www.mlmupc.gov.kh/?page=detail&menu1=215&menu2=454&ctype=article&id=454&lg=en |url-status=dead }}</ref> <ref>[https://www.information.gov.kh/articles/100326 Deputy Prime Minister Chea Sophara on 2023 of Tbong Khmum Province]. Ministry of Information Cambodian (23 March 2023). Retrieved on 24 March 2023.</ref> == ជីវិត​ឯកជន == សុផារ៉ា មានកូនជាច្រើននាក់ រួមទាំងលោក ជា សុផាភក្សា រៀបការជាមួយកូនស្រី តៅ សេងហួរ តៅ ម៉ាឌីណា និងជា សុផាម៉ាដិន រៀបការជាមួយ យឹម ឆៃលី កូនប្រុសរបស់ យឹម ឡេង។ <ref>{{Cite news|last=Dara|first=Michael Dickison, Mech|date=2020-10-28|title=Businesswoman Who Received Boeng Tamok Plot Is Land Minister’s Daughter|language=en-GB|work=VOD|url=https://vodenglish.news/businesswoman-who-received-boeng-tamok-plot-is-land-ministers-daughter/|access-date=2023-03-09}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2004-01-17 |title=Elite's Children Find Love in a Hot Political Climate |url=https://english.cambodiadaily.com/news/elites-children-find-love-in-a-hot-political-climate-870/ |access-date=2023-03-09 |website=The Cambodia Daily |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309233131/https://english.cambodiadaily.com/news/elites-children-find-love-in-a-hot-political-climate-870/ |archive-date=2023-03-09 |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] oo3wnbh9vqmjda4avipfg5er8m7q7lw នរោត្តម សីហមុនី 0 23831 342634 334509 2026-11-08T03:01:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342634 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|| | image = Ceremonial Reception of the King of Cambodia, Norodom Sihamoni on May 30, 2023 (3x4 cropped).jpg | reign = ២៩ តុលា ២០០៤ – បច្ចុប្បន្ន | coronation = ២៩ តុលា ២០០៤ | predecessor = [[នរោត្តម សីហនុ]] | succession = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | successor = | full name = | reg-type = {{nowrap|[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]]}} | regent = [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] | royal anthem = | father = [[នរោត្តម សីហនុ]] | mother = [[នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ]] | house = [[រាជវង្សនរោត្ដម]] | birth_date = ១៤ ឧសភា ១៩៥៣ | birth_place = [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]], [[ប្រទេសកម្ពុជា]] | death_date = | death_place = | buried = | signature = | religion = [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] }} '''ព្រះ​ករុណាព្រះបាទ​សម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្ដមសីហមុនី''' (ព្រះរាជសម្ភពនាថ្ងៃទី ១៤ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៣) គឺជាព្រះមហាក្សត្រនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ព្រះអង្គគឺជា​ព្រះ​រាជ​បុត្រ​​[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេច​ព្រះ ​នរោត្ដម សីហនុ ព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះវររាជបិតាឯករាជ្យ បូរណភាពទឹកដី និងឯកភាពជាតិខ្មែរ «ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ»]] និង​ព្រះ​មាតា​ព្រះ​នាម [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនីនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ ក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងសុភមង្គល]]។ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី​ មាន​ព្រះរៀម​និង​ព្រះអនុជ​ម្តាយទីទៃ​សរុប​ចំនួន​១៣​អង្គ។ ព្រះអង្គ​មាន​ព្រះអនុជ​បង្កើត​តែ​មួយ​អង្គគត់​គឺ​ [[នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស|សម្តេច នរោត្តម និន្ទ្រពង្ស]] ដែលទ្រង់ប្រសូតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៤ ហើយសុគតនៅថ្ងៃទី០៨ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៣។ ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ទ្រង់ត្រូវបានក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិជ្រើសតាំងឲ្យឡើងសោយរាជ្យបន្តពីព្រះបិតា ក្រោយពីព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ដែលជាព្រះវររាជបិតាដាក់រាជ្យជាលើកទី២ កាលពីថ្ងៃទី០៧ ខែ តុលា ឆ្នាំ២០០៤។ មុន​ពេល​ដែល​ទ្រង់​ក្លាយ​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ ព្រះករុណាព្រះ​បាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ដែលព្រះគោរម្យងាស្ដេចផែនដីកម្ពុជាបានប្រទានដោយ ព្រះវររាជបិតារបស់ព្រះអង្គគឺព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ នរោត្ដម សីហនុ ទ្រង់​ព្រះរាជ​ទាន នា​ថ្ងៃ​ទី​០១ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៩៤ ក្រោយមកព្រះអង្គត្រូវបានតម្លើងជា «​'''សម្ដេច​ព្រះ​បរមនាថ'''​» នា​ថ្ងៃ​ទី​៣១ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០០៤។ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ត្រូវបានក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិជ្រើសតាំងជាឯកច្ឆ័ន្ទជាព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បន្ទាប់ពី ព្រះវររាជបិតារបស់ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យកាលពីថ្ងៃទី០៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤។ ព្រះ​រាជ​ពិធី​រាជាភិសេក​ព្រះ​អង្គ​ជា​ផ្លូវ​ការគឺ​ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ព្រះ​បរម​រាជ​វាំង រាជធានីភ្នំពេញ រយៈពេល៣ថ្ងៃ ចាប់ពីថ្ងៃ​ទី​២៨-៣០ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៤ ដោយមានព្រះបរមនាមថា« '''ព្រះ​ករុណា​ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ នរោត្តម សី​ហ​មុនី'» <ref>{{Cite web |last=បូរិន |first=នួន |date=2020-05-14 |title=ព្រះជីវប្រវត្តិ៖ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា |url=https://wmc.org.kh/article/84041/%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9F%96-%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6/ |access-date=2023-08-24 |website=WMC |language=en-US |archivedate=2023-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230824084222/https://wmc.org.kh/article/84041/%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9F%96-%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6/ |url-status=dead }}</ref> 2024 ល្បីល្បាញ​ដោយ​ស្នា​ព្រះហស្ថ​របស់ព្រះអង្គជា​ឯកអគ្គរាជទូត​វប្បធម៌​នៅ​អង្គការ​យូនេស្កូ(UNESCO) និង​ជា​គ្រូ​បង្ហាត់​របាំបុរាណដ៏​ចំណាន​។ == ​ព្រះបរមនាម == == ព្រះរាជជីវប្រវត្តិ == === ប្រវត្តិដំបូង === [[ឯកសារ:Prince Sihamoni & Princess Buppha Devi 1969.jpg|រូបភាពតូច|សមាជិកព្រឹទ្ធសភារដ្ឋម៉ុងតាណា លោក ម៉ៃ ម៉ាន់ហ្វីល ថ្វាយភួងផ្កាដល់ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាទេវី និងព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សីហមុនី លោកជាសមាជិក​ព្រឹទ្ធសភា និង​ភរិយា​របស់​លោក​បាន​មក​បំពេញ​ទស្សនកិច្ច​នៅ​កម្ពុជា​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៦៩]] ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះបរមនាថ នរោត្ដម សីហមុនី ទ្រង់​ព្រះរាជសម្ភព​​នា​ថ្ងៃ​ទី​១៤ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៩៥៣ នា​​ [[រាជធានីភ្នំពេញ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ទ្រង់​ជា​ព្រះ​រាជ​បុត្រ​ច្បង​របស់​ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេច​ព្រះ​ [[នរោត្ដម សីហនុ]] ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ និង​សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី​ [[នរោត្ដម មុនីនាថ សីហនុ]] ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ ជាទីគោរពសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ។ ព្រះ​អនុជ​ព្រះ​អង្គ​គឺសម្ដេច នរោត្ដម នរិន្ទ្រពង្ស (យាងចូលព្រះទិវង្គត)។ ព្រះ​អង្គ​ជា​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ]]​នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]​នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន បន្ត​ព្រះរាជសម្បត្តិ​ពីព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ ​[[នរោត្តម សីហនុ]] ជាព្រះវររាជបិតា។ [[Image:Norodom king of Cambodia.jpg|thumb|left|200px|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហមុនីនៅក្នុង[[ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល]]នៅភ្នំពេញ។]] មុនពេល​​ព្រះប្រសូត្រ​ទ្រង់​និង​ព្រះអនុជ​របស់​ព្រះអង្គ ព្រះមាតា​របស់​ទ្រង់មាន​ដើម​កំណើតជាសញ្ជាតិបារាំង អ៊ីតាលី និង​ខ្មែរ ដែល​ជា​ព្រះមហេសី​មួយ​អង្គ​ក្នុង​ចំណោម​មហេសី​ទាំង៦អង្គ-នាក់របស់​ព្រះបាទ ​[[នរោត្តម សីហនុ]]​ បន្ទាប់​ពី​បានក្លាយជាគូនឹង​គ្នាចាប់​តាំង​ពី​ថ្ងៃ​ដែល​ទ្រង់​បាន​ជួប​គ្នា​នៅ​ឆ្នាំ១៩៥១ នៅ​ពេល​នោះ​កញ្ញា​ម៉ូនិច-អ៊ីហ៊្សី​ដែល​មាន​វ័យ​ក្មេង​បាន​ឈ្នះ​ជ័យ​លាភី​លេខ​មួយ​ក្នុង​ការ​ប្រកួត​បវរកញ្ញា​ថ្នាក់​ជាតិ។<ref>"The First Lady of the Kingdom"; The Royal House of Cambodia by Julio A. Jeldres, 2003 ISBN 974-90881-0-8 {{Please check ISBN|reason=Check digit (8) does not correspond to calculated figure.}}</ref> ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​ផ្ដល់​គោរម្យងារ​ជា​អ្នកម្នាង ប៉ូល ម៉ូនិក សីហនុ រៀប​អភិសេក​របស់​ទ្រង់​ជាមួយ​ព្រះបាទ​ នរោត្តម សីហនុ​នៅ​ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥២។ បន្ថែម​ទៀត អ្នកម្នាង ម៉ូនិក ​គឺ​ជាកូនស្រី​នៃ​លោកស្រី ប៉ុម ពាង និង ជា​កូន​ប្ដី​ទី​ពីរ​របស់​គាត់​គឺ​លោក​ ហ្សង់ ហ្វ្រង់ស្វ័រ អ៊ីហ្ស៊ី ធនាគារិក​សញ្ជាតិ​បារាំង-អ៊ីតាលី។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/king.biography.html |title=King's biography |access-date=2013-08-04 |archive-date=2008-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080427112429/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/king.biography.html |url-status=dead |archivedate=2008-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080427112429/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/king.biography.html }}</ref> ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]]​ មាន​ព្រះរៀម​និង​ព្រះអនុជ​ម្តាយទីទៃ​សរុប​ចំនួន​១៣​អង្គ។ ព្រះអង្គ​មាន​ព្រះអនុជ​បង្កើត​តែ​មួយ​អង្គគត់​គឺ​សម្តេច​ [[នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស]] (១៨ កញ្ញា ១៩៥៤ - ៨ តុលា ២០០៣)។ អំឡុង​រដ្ឋប្រហារ​ឆ្នាំ​១៩៧០​ដោយ​លោកសេនាប្រមុខ​[[លន់ នល់]] ព្រះអង្គ​ស្តេច​គង់​នៅ​ប្រទេស​ឆេកូស្លូវ៉ាគី។ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧៥ ព្រះអង្គទ្រង់​យាង​ចាក​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​ប្រាគ និង​បាន​ចាប់ផ្តើម​ការ​សិក្សា​ទាក់ទង​នឹង​វិស័យ​ភាពយន្ត​នៅ​ប្រទេស​កូរ៉េខាងជើង។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៧៧ ព្រះអង្គ​យាង​មាតុភូមិ​និវត្តន៍​មក​កាន់​ប្រទេស​កំណើត​វិញ។ ភ្លាម​ៗនោះ​ខ្មែរក្រហម​ដែល​កំពុង​កាន់​អំណាច​បាន​ប្រឆាំង​នឹង​រាជានិយម និង​បាន​ឃុំ​ព្រះអង្គ​នៅ​ក្នុង​ព្រះបរមរាជវាំង​ជាមួយ​ព្រះរាជវង្សានុវង្ស​ដទៃ​ទៀត​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧៩​ ក្រោម​ការ​អន្តរាគមន៍​ពី​សំណាក់​ប្រទេស ខណៈប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ប្រទេស​វៀតណាម​វាយ​រំដោះ​ផង​នោះ។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨១ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​យាង​ទៅ​កាន់​ទីក្រុង​ប៉ារីស​ដើម្បី​បង្ហាត់​បង្រៀន​របាំ​បាឡេ និង​បាន​ទទួល​ព្រះតួនាទី​ជា​ប្រធាន​សមាគម​របាំ​ខ្មែរ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​គង់​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​ជិត​២០​ឆ្នាំ ប៉ុន្តែ​ព្រះអង្គ​បាន​យាង​ទៅ​ទីក្រុង​ប្រាគ​ជា​រឿយៗ​ជា​ទី​ដែល​ព្រះអង្គ​បាន​ចំណាយ​ពេល​យ៉ាង​ច្រើន​ក្នុង​ព្រះជន្ម​ក្មេងវស្សា។ ព្រះអង្គ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​តែ​មួយ​គត់​ដែល​មាន​ព្រះរាជសមត្ថភាព​មាន​ព្រះរាជបន្ទូលជា​ភាសា​ឆេក។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩៣ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា​ប្រតិភូ​កម្ពុជា​ប្រចាំ​អង្គការ​យូនេស្កូ​ដែល​មាន​ទីស្នាក់ការ​នៅ​ទីក្រុង​ប៉ារីស​ប្រទេស​បារាំង ជា​ទី​ដែល​ព្រះអង្គ​មាន​ប្រជាប្រិយភាព​ចំពោះ​ការតស៊ូ​ធ្វើការ​យ៉ាង​ស្វិតស្វាញ និង​ភក្តីភាព​ចំពោះ​វប្បធម៌​កម្ពុជា។ ព្រះអង្គ​ធ្លាប់​បាន​បដិសេធ​ចំពោះ​ការ​តែងតាំង​ព្រះអង្គ​ជា​ឯកអគ្គរាជទូត​កម្ពុជា​ប្រចាំ​ប្រទេស​បារាំង។ <ref>[[The Weekend Australian]], 16–17 October 2004</ref> នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៤ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៤ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​ជ្រើស​រើស​ដោយ​សមាជិក​ទាំង​៩អង្គនាក់​នៃ​ក្រុមប្រឹក្សា​រាជសម្បតិ្ត​ ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ដំណើរការ​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ និង​សម​ស្រប​ ក្រោយ​ពី​ដំណឹង​ដ៏​គួរ​អោយ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​នៃ​ការ​ដាក់​រារាជ្យរបស់ព្រះ ករុណាព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះ [[នរោត្តម សីហនុ]] កាល​ពី​មួយ​សប្តាហ៍​មុន។ ការ​ជ្រើស​រើស​នេះ​គឺ​ស្រប​តាម​ការ​យល់​ព្រម​ពី​សំណាក់​សម្តេច​អគ្គមហាសេនាបតីតេជោ [[ហ៊ុន សែន]] អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និង​សម្តេចក្រុមព្រះ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] អតីតព្រះ​ប្រធាន​រដ្ឋសភា​ដែល​ជា​ព្រះរៀម​ម្តាយ​ទីទៃ​នៃ​ព្រះមហាក្សត្រ​ថ្មី ដែល​បុគ្គល​ទាំង​ពីរ​សុទ្ធ​តែ​ជា​សមាជិក​នៃ​ក្រុមប្រឹក្សា​រាជសម្បត្តិ។ សម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ​ នរោត្តម សីហមុនី ទ្រង់​ឡើង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​នៅ​ថ្ងៃទី២៩ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៤ <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/3964277.stm |title=In Pictures: King Sihamoni's coronation |publisher=BBC News |date=2004-10-29 |accessdate=2012-06-11}}</ref> === ត្រឡប់មកមាតុភូមិវិញដោយពួកខ្មែរក្រហម === [[ឯកសារ:PrinceSihamoni200riel - Copy - Copy.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់នរោត្តម-​សីហមុនី​កាល​នៅ​ព្រះរាជកុមារដូចបង្ហាញនៅលើក្រដាសលុយ ២០០រៀល]]ទោះបីជានៅឆ្នាំ១៩៧៦ ព្រះអង្គត្រូវបានបង្ខំឱ្យត្រលប់មកកម្ពុជាវិញ បន្ទាប់ពីត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហមបោកប្រាស់ដោយទូរលេខក្លែងក្លាយ ដែលចុះហត្ថលេខាដោយ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បញ្ជាឱ្យត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ។ ភ្លាមៗនោះ របបខ្មែរក្រហមដែលដឹកនាំដោយ ប៉ុល ពត បានប្រឆាំងនឹង[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|របបរាជានិយម]]ជាខ្លាំង ហើយបានដាក់អោយសមាជិករាជវង្សានុវង្សរួមមាន [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះអង្គនរោត្តម សីហមុនី]] [[នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស|ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស]] មាតារបស់ព្រះអង្គ [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|នរោត្តម មុនីនាថ]] ព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការឃុំខ្លួននៅក្នុង[[ព្រះបរមរាជវាំង]]ក្នុងរយៈពេលជាយូរ នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]  អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅកម្ពុជាជាលទ្ធផលបានធ្វើឱ្យសមាជិករាជវង្សមួយចំនួននៃព្រះរាជវង្សានុវង្សជាច្រើននាក់ត្រូវបានសម្លាប់ ហើយព្រះអង្គសីហមុនី និងសមាជិករាជវង្សភ្លាមៗនោះពួកទ្រង់ទាំងអស់រស់នៅក្នុងសេចក្ដីភាពភ័យខ្លាចជាប្រចាំសម្រាប់ជីវិតរបស់ពួកទ្រង់ ដោយបានបិទទ្វារចេញពីពិភពខាងក្រៅប្រកបដោយមានសុវត្ថិភាពនឹងប្រសិទ្ធភាព។ ពេញមួយរយៈពេលនៃការឃុំខ្លួនក្នុងព្រះរាជវាំង ព្រះអង្គទ្រង់បានរៀបរាប់ពីរបៀបដែលពួកខ្មែរក្រហមត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យទាក់ទងជាមួយនរណាម្នាក់ ហើយត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យមានអ្នកបម្រើនៅក្នុងវាំងនោះទេ។ ពួកទាហានខ្មែរក្រហមនឹងផ្តល់ព្រះក្រយាដល់ពួកទ្រង់រួមមានអង្ករ និងត្រី ដែលត្រូវបានកំណត់ត្រឹមតែពីរដងក្នុងមួយសប្តាហ៍ ហើយពួកទ្រង់មួយចំនួនភាគច្រើនធ្វើស្រែចំការដោយខ្លួនឯងពីសួនច្បារក្នុងវាំង។ ជាមួយនឹងការរំដោះទីក្រុងភ្នំពេញដោយរណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧៩ ដែលបានបណ្តេញពួកខ្មែរក្រហម សមាជិករាជវង្សានុវង្សត្រូវបានឡើងតាមយន្តហោះទៅកាន់ប្រទេសចិន ហើយហើយព្រះអង្គសីហមុនីបានធ្វើការជាលេខាសម្រាប់បិតារបស់ទ្រង់ជាបន្តបន្ទាប់។ === ការងារ === នៅឆ្នាំ១៩៨១ ព្រះអង្គទ្រង់បានផ្លាស់ទៅប្រទេសបារាំងដើម្បីបង្រៀនរបាំបាឡេជាសាស្រ្តាចារ្យផ្នែករបាំបុរាណ និងគរុកោសល្យសិល្បៈ ដែលជាមុខតំណែងដែលទ្រង់បានកាន់អស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្សរ៍មកហើយ។ ក្រោយមកព្រះអង្គក៏ជាប្រធានសមាគមរបាំខ្មែរនៅទីនោះផងដែរ។ ព្រះអង្គបានរស់នៅក្នុងប្រទេសបារាំងអស់រយៈពេលជិត ២០ឆ្នាំ ហើយបានបន្តការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ទ្រង់ក្នុងវិស័យសិល្បៈ ដោយបានបង្កើតក្រុមរបាំ "របាំបាឡេ" ដែលជាក្រុមរបាំដើម ដែលក្នុងនោះទ្រង់បានបម្រើការជាអ្នកគ្រប់គ្រងទូទៅ និងជានាយកផ្នែកសិល្បៈ រួមជាមួយនឹងប្រធានក្រុមហ៊ុនសាជីវកម្មភាពយន្តខ្មែរ។ ក្នុងអំឡុងពេលនៅក្រៅប្រទេសនេះ មួយគ្រា ព្រះអង្គបានចូលបួសជាព្រះសង្ឃក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់[[បួរ គ្រី|សម្តេច បួរ គ្រី]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាសម្ដេចសង្ឃរាជរបស់កម្ពុជា។ [[ឯកសារ:French prime minister François-Fillon king norodom sihamoni.png|រូបភាពតូច|នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​បារាំងលោក ហ្វ្រង់ស័រ ហ្វីឡុង ជួប​ពិភាក្សា​ជាមួយ​ព្រះ​មហាក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនី នៅក្នុងពិធីសម្ពោធប្រាសាទបាពួនក្នុង​ខេត្ត​សៀមរាប ឆ្នាំ​២០១១។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិកំពូលរបស់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយដំណោះស្រាយលេខ៦៦៨ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ជាផ្នែកមួយនៃដំណើរការអន្តរកាលក្នុងប្រទេស ស្របតាមកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១ បានជ្រើសរើសជាឯកច្ឆ័ន្ទព្រះអង្គម្ចាស់សីហមុនី ជាអ្នកតំណាងអចិន្ត្រៃយ៍របស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ ព្រះអង្គម្ចាស់ត្រូវបានតែងតាំងជាអ្នកតំណាងអចិន្ត្រៃយ៍របស់កម្ពុជា ប្រចាំ[[អង្គការយូណេស្កូ]] នៅទីក្រុងប៉ារីស ដែលជាតួនាទីដែលទ្រង់បានកាន់រហូតដល់ទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ២០០៤។ ក្នុងតួនាទីនេះ ទ្រង់ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារការខិតខំប្រឹងប្រែង និងការលះបង់ចំពោះវប្បធម៌កម្ពុជា។ ព្រះអង្គធ្លាប់បានបដិសេធការតែងតាំងជាឯកអគ្គរាជទូតកម្ពុជាប្រចាំប្រទេសបារាំង។ នៅឆ្នាំ២០០៣ ព្រះអង្គត្រូវបានតែងតាំងជាទីប្រឹក្សាឯកជនជាន់ខ្ពស់របស់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុនៅពេលនោះ។ == ការអប់រំនិងជីវិតនៅបរទេស == សា​បារាំង និង​ឆែក​យ៉ាង​ស្ទាត់​ជំនាញ។ ក្រៅ​ពី​នេះ​ ទ្រង់​ក៏​អាច​ប្រាស្រ័យ​[[ភាសា​អង់គ្លេស]] និង​រុស្សី​បាន​យ៉ាង​ប្រសើរ​ផង​ដែរ។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧៥ ព្រះ​អង្គ​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ប្រាហ្ក ដើម្បី​ទៅ​សិក្សា​ផ្នែក​ខ្សែ​ភាពយន្ត នៅ​ប្រទេស​កូរ៉េ​ខាង​ជើង ហើយ​បន្ទាប់​មក​ទ្រង់​បាន​ត្រឡប់​ចូល​មាតុភូមិ​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៧។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨១ ព្រះ​អង្គ​បាន​ផ្លាស់​ទៅ​ប្រទេស​បារាំង ដើម្បី​បង្រៀន[[​របាំ​បាឡេ]] ហើយ​បន្ទាប់​មក​ព្រះអង្គ​ធ្វើ​ជា​ប្រធាន​[[សមាគម​របាំ​ខ្មែរ]]។ ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​គង់​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​អស់​រយៈ​ពេល​ជាង​២០​ឆ្នាំ។ == ព្រះរាជ​គោរម្យងារ == មុនពេលដែលទ្រង់ក្លាយជាព្រះមហាក្សត្រ <ref>{{Cite news|title=|url-status=live}}</ref>ព្រះអង្គមានគោរម្យងារជា​ព្រះមហាក្សត្រស្ដេចផែនដីប្រទេសកម្ពុជា ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះនរោត្ដម សីហនុ ទ្រង់​ព្រះរាជ​ទាន នា​ថ្ងៃ​ទី​១ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៩៤ បន្ទាប់​មក​ត្រូវ​បាន​តំឡើង​ជា "​សម្ដេច​ព្រះ​បរមនាថ​" នា​ថ្ងៃ​ទី​៣១ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០០៤។ == ព្រះរាជាភិសេកព្រះមហាក្សត្របរមនាថ នរោត្ដម សីហមុនី 2004 == [[ព្រះបរមរាជវាំង|ព្]]រះអង្គត្រូវបានក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ ជ្រើសតាំងជាឯកច្ឆ័ន្ទ ជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ព្រះ​រាជ​ពិធី​រាជាភិសេក​ព្រះ​អង្គ​ជា​ផ្លូវ​ការគឺ​ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ឡើង​នៅ​ក្នុង​[[ព្រះបរមរាជវាំង|ព្រះ​បរម​រាជ​វាំងចតុមុខមង្គល]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] នា​ថ្ងៃ​ទី​២៩ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៤ ដោយមានព្រះបរមនាមថា« '''ព្រះ​ករុណា​ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ​បរមនាថ នរោត្តម សី​ហ​មុនី សមាន​ភូមិ​ជាតិ​សាសនា រក្ខតខត្តិយា ខេមរា​រដ្ឋ​រាស្ត្រ ពុទ្ធិ​ន្ទ្រា​ធរា​មហាក្សត្រ ខេមរាជនា សមូហោភាស កម្ពុជ​ឯករាជ​រដ្ឋ​បូរណសន្តិ សុភមង្គលា សិរីវិបុលា ខេមរា​ស្រី​ពិរាស្ត្រ ព្រះ​ចៅ​ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី'''» ដែលត្រូវបានប្រែជាមានអត្ថន័យថា «អ្នក​បម្រើ​មាតុភូមិ សាសនា ប្រជាជាតិ និង​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ ដោយ​ស្វាមី​ភ័ក្តិ និង​ភ័ក្ដីភាព។ មហាក្សត្រ​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ និង​ព្រះ​ឥន្ទ្រ​លោក​ឧបត្ថម្ភ។ អ្នក​រួបរួម​ខេមរជន​ទាំង​អស់។ អ្នក​ការពារ​ឯករាជ្យ បូរណភាព​ទឹក​ដី និង​សន្តិភាព​របស់​កម្ពុជា ព្រម​ទាំង​សុភមង្គល សេរីភាព និង​វិបុលភាព របស់​ប្រជារាស្ត្រ​ខ្មែរ»៕<ref>{{Cite web |last=បូរិន |first=នួន |date=2020-05-14 |title=ព្រះជីវប្រវត្តិ៖ ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា |url=https://wmc.org.kh/article/84041/ព្រះជីវប្រវត្តិ៖-ព្រះបា/ |access-date=2023-08-24 |website=WMC |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824084222/https://wmc.org.kh/article/84041/%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9F%96-%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6/ |archive-date=2023-08-24 |url-status=dead }}</ref> === ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក === នៅថ្ងៃទី១២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨ ព្រះអង្គសីហមុនីបានជ្រើសរើសសមាជិកចំនួន ២៦នាក់នៃព្រះរាជវង្សានុវង្សកម្ពុជាទៅកាន់ក្រុមប្រឹក្សារបស់ព្រះអង្គ ដែលក្នុងនោះមានញាតិសាច់សាលោហិតខាងប្រុងរបស់ព្រះអង្គ និងអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីព្រះអង្គ[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] ជាប្រធានទីប្រឹក្សា និងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សា។ ជម្រើសផ្សេងទៀតរួមមាន ព្រះអង្គ[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិរ័ត្ន]] ព្រះនាង[[នរោត្តម ម៉ារី រណឫទ្ធិ|នរោត្តម ម៉ារី]] (មហេសីរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិ) និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ ធម្មិកោ]]។ ញាតិសាច់សាលោហិតខាងស្រីរបស់ព្រះអង្គ និងជាអតីតឯកអគ្គរាជទូតកម្ពុជាប្រចាំប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ព្រះនាង[[នរោត្តម អរុណរស្មី]] និងព្រះអង្គម្ចាស់ [[នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍ|នរោត្តម សិរិវុឌ្ឍ]] ក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាសមាជិកស្របច្បាប់។[[ឯកសារ:President Lee and Cambodia’s King Norodom Sihamoni (4348149784).jpg|រូបភាពតូច|ជំនួបពិភាក្សារវាងលោកប្រធានាធិបតីលី និង ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនី]]ការតែងតាំងនេះត្រូវបានគេមើលឃើញថានៅពេលនោះដោយអ្នកសង្កេតការណ៍ថាជាសញ្ញានៃការបញ្ឈប់សមាជិករាជវង្សចូលរួមក្នុងនយោបាយ ដូចដែលទ្រឹស្តីរដ្ឋធម្មនុញ្ញមិនអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកបម្រើក្នុងពេលដំណាលគ្នាក្នុងរាជវាំង និងរដ្ឋាភិបាលទេ។ ជាការពិត របបរាជានិយមគឺជាកត្តាសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយកម្ពុជាតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ ជាមួយនឹងសម័យកាលដែលគណបក្សរាជានិយមធ្លាប់បានគ្រប់គ្រងប្រទេស ដូចជា[[សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម|សង្គមរាស្ត្រនិយម]]របស់សម្ដេចសីហនុក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០-៦០ និងគណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។ ឆ្លើយតបទៅនឹងការអត្ថាធិប្បាយនេះមន្ត្រីបក្សកាន់អំណាចមួយចំនួន និងសមាជិករាជវង្សបានទទូចថា មិនមានរបៀបវារៈនៅពីក្រោយការផ្លាស់ប្តូរនេះទេ ហើយវាមិនគួរត្រូវបានបកស្រាយថាជាការហាមឃាត់ ឬបញ្ចប់ការពាក់ព័ន្ធនយោបាយរបស់រាជវង្ស ទោះបីជាមានឥទ្ធិពល និងការបោះឆ្នោតក៏ដោយ ជោគជ័យនៃគណបក្សនយោបាយរាជានិយមបានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ នៅចុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីការលាលែងពីនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន]] លោកត្រូវបានប្រកាសថា ព្រះមហាក្សត្រនឹងតែងតាំងលោកឱ្យឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សារាជបល័្លង្កបន្តពីព្រះអង្គ [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] ដែលបានទទួលសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ២០២១។ នេះស្របនឹងការប្រកាសតែងតាំងប្រធានរដ្ឋសភាលោក [[ហេង សំរិន]] រដ្មន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃលោក [[ស ខេង]] រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពាជាតិលោក [[ទៀ បាញ់]] និង លោកស្រី [[ម៉ែន សំអន]] រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងទំនាក់ទំនងរដ្ឋសភា និង ព្រឹទ្ធសភា និង អធិការកិច្ចដែលក្នុងនោះមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីទាំងបីរូបព្រមគ្នា ត្រូវបានតែងតាំងជាអ្នកផ្តល់ប្រឹក្សារាជបល័្លង្ក នៅពេលដែលពួកលោកបានលាឈប់ពីមុខតំណែងរៀងៗខ្លួន។ ការតែងតាំងចូលជាធរមាននៅពេលក្រោយក្នុងខែបន្ទាប់។ === តួនាទីក្នុងនយោបាយ === ព្រះមហាក្សត្រមានអំណាចក្នុងនយោបាយនៅមានកម្រិត ហើយទ្រង់ហាក់ដូចជាកម្រនឹងចូលរួមក្នុងឆាកនយោបាយរបស់កម្ពុជាឡើយ ដោយព្រះអង្គអនុលោមតាមតួនាទីរបស់ព្រះអង្គជាព្រះមហាក្សត្រគ្មានកាន់អំណាចដូចបានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ក៏មានពួកឥស្សរជនមកគណបក្សប្រឆាំងរបស់កម្ពុជាមួយចំនួនបានអំពាវនាវឱ្យព្រះអង្គមានសន្ទរកថា និងពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ក្នុងបញ្ហានយោបាយរបស់ប្រទេស ដូចជាសម្ដេចនរោត្តម សីហនុ ជំនាន់មុនដែរ ដោយអះអាងថា ព្រះមហាក្សត្រមានសិទ្ធិធ្វើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនូវល័ក្ខខ័ណ្ឌនៃអំណាចស្របតាមរបស់ព្រះអង្គ។ ផ្ទុយទៅវិញ មានអ្នកខ្លះផ្សេងទៀតបានព្រមានប្រឆាំងនឹងការយល់ឃើញនេះ ដោយលើកឡើងថា រដ្ឋធម្មនុញ្ញធានាយ៉ាងតឹងតែងចំពោះព្រះមហាក្សត្រ។ ដោយកត់សម្គាល់ថា ការងាកទៅរកការធ្វើអន្តរាគមន៍ផ្នែកនយោបាយ មិនមែនជាផលប្រយោជន៍យូរអង្វែងរបស់រាជាធិបតេយ្យ ឬប្រទេសជាតិនោះទេ។ ព្រះអង្គសីហមុនី ចាប់តាំងពីដើមរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់បានសន្យា និងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលជំហរនយោបាយយ៉ាងទូលំទូលាយ។ [[ឯកសារ:6th National Assembly of Cambodia official portrait.jpg|រូបភាពតូច|តំណាងរាស្រ្តរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ទាំង១២៥រូប ថតរូបអនុស្សាវរីយ៍ជាមួយ ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី នៅក្នុងសម័យប្រជុំពេញអង្គលើកទី១ នីតិកាលទី៦ នាឆ្នាំ២០១៨។]] ក្នុងអំឡុងពេលដំណើរការជ្រើសរើសរាជាធិបតេយ្យ ព្រះបាទនរោត្ដម សីហនុ បានត្រាស់បង្គាប់ថា វិធីសាស្រ្តអព្យាក្រិត្យ និងមិនលំអៀងរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហមុនីចំពោះនយោបាយថាជាចរិតសំខាន់សម្រាប់មូលហេតុដែលទ្រង់ស័ក្តិសមនឹងតួនាទី។ ការកំណត់ធ្វើនយោបាយណាមួយនៃរបបរាជានិយមជាស្ថាប័នមួយ ខណៈពេលដែលរក្សាបាននូវអព្យាក្រឹតភាព ក៏ដូចជាភាពស្របច្បាប់ ជាពិសេសចំពេលបរិបទដ៏ចម្រូងចម្រាស និងចលាចលនៃនយោបាយកម្ពុជា។ == គ្រឿង​ឥស្សរិយយស == * ឥស្សរិយយស [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ថ្នាក់​មហាសេរីវឌ្ឍន៍ * ឥស្សរិយយស មុនីសារាភ័ណ្ឌ ថ្នាក់​មហាសេរីវឌ្ឍន៍ * មន្ត្រីធំនៃ​កងពល​កិត្តិយស នៃ​សាធារណរដ្ឋ​បារាំង * មេដាយ​ប្រាក់​នៃ​ក្រុង​ប៉ារីស នៃ​សាធារណរដ្ឋ​បារាំង == តួនាទីសំខាន់ == === ភាសា === ក្រៅពីភាសាខ្មែរ ព្រះករុណាស្តេច​ទ្រង់​អាច​ប្រើប្រាស់ភាសាឆេក ភាសាបារាំង និងភាសាអង់គ្លេស​យ៉ាង​ស្ទាត់ជំនាញ។ === ការងារសប្បុរសធម៌ === នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ បានផ្តោតលើសុខុមាលភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ។ ព្រះអង្គត្រូវបានអ្នកខ្លះចាត់ទុកថាជា ព្រះមហាក្សត្រដ៏សុរាបសារមួយអង្គ ដោយសារតែកាប្រឹងប្រែងការងារសប្បុរសធម៌របស់ព្រះអង្គ និង ល្បីល្បាញខាងធ្វើសកម្មភាពមនុស្សធម៌ ។ [[ឯកសារ:Norodom Sihamoni (2007).jpg|រូបភាពតូច|នៅឆ្នាំ២០០៧ ព្រះបាទសម្តេច នរោត្តម សីហមុនី ទ្រង់បានយាងទៅកាន់សាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្កូនៅខេត្តព្រះសីហនុ ហើយបានបើកសម្ពោធសាលាសណ្ឋាគារដុនបូស្កូជាផ្លូវការ។ ព្រះអង្គចង់យាងទៅសួរសុខទុក្ខយុវជនដែលកំពុងទទួលបានជំនាញ និងមកពីស្ថានភាពក្រីក្រមកពីភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ នៅខាងទ្រង់គឺលោក ចញ វីស្សឺរ ដែលជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជនជាតិហូឡង់។]] កាលនៅឆ្នាំ២០០៦ ដែលនៅពេលដែលការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃសាខាមួយនៃ[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ]]បានបង្កឱ្យមានការរអាក់រអួលដល់សិស្ស និងលោកគ្រូ អ្នកគ្រូ រួមទាំងការបារម្ភពីសុវត្ថិភាពផងដែរនោះ ព្រះអង្គបានរៀបចំការបរិច្ចាគរថយន្តចំនួន ៣គ្រឿងដល់ ជួយក្នុងការដឹកជញ្ជូន។ នៅអំឡុងពេលក្រោយការរត់ជាន់គ្នានៅទីក្រុងភ្នំពេញឆ្នាំ២០១០ នៅ[[កោះពេជ្រ]]ដែលបានឃើញមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់ និងរបួស ព្រះអង្គបានទៅជួយជនរងគ្រោះ និងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេ ដោយបរិច្ចាគថវិកាដល់គ្រប់ៗគ្រួសារដែលបានបាត់បង់សមាជិកគ្រួសារក្នុងឧបទ្ទវហេតុនេះផងដែរ។ ជាជំនួយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដល់អ្នកដែលរងរបួស ។ ក្នុងឆ្នាំំ២០១៦ ព្រះអង្គបានបរិច្ចាគទឹកប្រាក់រាចំនួន ៦.៥ លានដុល្លារពីប្រាក់ចំណូលដែលទទួលបានពីការលក់ព្រះរាជលំនៅឋាននៅខេត្តកោះកុង ដល់មូលនិធិគន្ធបុប្ផា ដែលមើលការខុសត្រូវលើក្រុមមន្ទីរពេទ្យកុមារល្បីៗទូទាំងប្រទេស។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៨ តាមការដឹងពីទុក្ខលំបាករបស់ប្រជាពលរដ្ឋខេត្តដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយទឹកជំនន់ លោកបានប្រគល់ទំនិញសំខាន់ៗដល់ប្រជាពលរដ្ឋជាង ៥០០ គ្រួសារ។ ពេលខ្លះ ព្រះអង្គថែមទាំងបានជួយដល់បងប្អូនជនរួមជាតិរបស់ទ្រង់ដោយផ្ទាល់ដៃក្នុងពេលមានឧប្បត្តិហេតុមិនល្អ ដូចជាការចេញចូលទៅក្នុងតំបន់លិចទឹក និងប្រគល់ទំនិញដល់ជនរងគ្រោះដោយផ្ទាល់ ហើយត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានស្នើសុំឱ្យរថយន្តរដ្ឋផ្លូវការរបស់ទ្រង់ឈប់ ដូច្នេះទើបព្រះអង្គ អាចផ្តល់ភួយដល់ជនជាតិខ្មែរវ័យចំណាស់ម្នាក់ ដែលទ្រង់បានឃើញនៅតាមដងផ្លូវ។ បន្ថែមពីនេះ ព្រះអង្គត្រូវបានគេនិយាយថានឹងបរិច្ចាគដល់កាកបាទក្រហមកម្ពុជាជាប្រចាំនិងបានអនុញ្ញាតពីព្រះមហាក្សត្រសម្រាប់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ សាលារៀន មណ្ឌលកុមារកំព្រា សហគមន៍ដែលកំពុងតស៊ូ ស្ថាប័នសាសនា មនុស្សដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយពិការភាព មជ្ឈមណ្ឌលស្តារនីតិសម្បទា អង្គការសុខភាពផ្លូវចិត្ត ជនរងគ្រោះនៃអំពើហិង្សា និងឧបត្ថម្ភការធ្វើដំណើររបស់សិស្ស ក្នុងចំណោមអ្នកដទៃទៀត។ សកម្មភាពសប្បុរសធម៌របស់ទ្រង់បានពង្រីកនៅក្នុងបរិបទអន្តរជាតិផងដែរ ដូចជា បន្ទាប់ពីព្យុះសង្ឃរាកាទ្រីណា ព្រះមហាក្សត្របានធ្វើអំណោយផ្ទាល់ខ្លួនដល់ជនរងគ្រោះដោយព្យុះ។ ចំពេលមានការរាតត្បាតជាសកលនៃជំងឺកូវីដ-១៩ ព្រះមហាក្សត្រ សីហមុនី រួមជាមួយសម្តេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្តម មុនីនាថ បានប្រោសព្រះរាជទានថវិកាចំនួនជាង ១លានដុល្លារ ដល់ការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ដើម្បីដោះស្រាយស្ថានការណ៍នៅកម្ពុជា ដោយជំរុញឱ្យមានយុទ្ធនាការសាធារណៈរួមគ្នាទូទាំងប្រទេស។ ជាងនេះទៅទៀត ព្រះមហាក្សត្របានចូលរួមចំណែកក្នុងការផ្តល់នូវការផ្គត់ផ្គង់សំខាន់ៗ រួមទាំងការបរិច្ចាគអាហារ ទឹក និងម៉ាសដល់ប្រជាជនកម្ពុជាដែលរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយជំងឺកូវីដ-១៩។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២២ ទ្រង់បានបរិច្ចាគ ៥០០,០០០ដុល្លារ ដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដោះមីនដែលកំពុងបន្តនៅក្នុងប្រទេស ដែលនៅតែញាំញីដោយបញ្ហាមីនដែលបន្សល់ពីជម្លោះជាច្រើនទសវត្សរ៍។ ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតលើត្បូង ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សហមុនី ព្រះអង្គបានយកព្រះទ័យទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំងក្នុងទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្ដាប្រទេសជាមិត្ត ព្រះអង្គតែងតែប្រោសព្រះរាជទាន និងធ្វើសវនាកាជាមួយអង្គទូតអស់អាណត្តិ និងមន្ត្រីអង្គទូតថ្មី ដើម្បីចូលគាល់សម្ដែងការគួរសម និងពិភាក្សាការងារផ្សេងៗ ដើម្បីពង្រីកទំនាក់ទំនង និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយបណ្តាប្រទេសជាមិត្តនានាលើសកលលោក។ == ឯកសារយោង == {{Reflist}} * {{S-start}} {{Succession box|before=[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទ​សម្ដេច​នរោត្តម សីហនុ]].|title=[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សម្ដេច​ព្រះមហាក្សត្នៃរកម្វុជទេឝ]]|years=|after=យកតំណែងឥឡូវនេះ.}} {{s-end}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] 3u69az1d0usm9q2rpym989mmip45e1v បញ្ជីប្រទេសតាមប្រជាជន 0 23868 342640 336729 2026-11-08T03:28:20Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342640 wikitext text/x-wiki [[File:World Population.svg|thumb|right|300px|ផែនទីប្រជាជនពិភពលោក។ សញ្ញាសំគាល់ទំហំពណ៌ប្រផេះ: ០ទៅ៥០&nbsp;ល. ទៅដល់ 400&nbsp;លទៅ១'៣៣៦&nbsp;ល (លាន)]] នេះគឺជាបញ្ជី[[បញ្ជីរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ប្រទេសឯករាជ្យ]] និង បណ្ដា[[ទឹកដីអនិស្សរភាព]]ដែលមានរស់នៅ—ផ្អែកលើ[[អ.ម.អ.៣១៦៦-១]]មាត្រដ្ឋានអ.ម.អ. (ISO)—តាម [[ប្រជាជន]]។ ក៏បានផ្ដល់ក្នុងភាគរយគឺអត្រាប្រជាជននៃប្រទេសនីមួយៗប្រៀបធៀបទៅនឹង[[ប្រជាជនពិភពលោក]] ដែលអនុលោមតាមការកត់សំគាល់ប្រជាជនរបស់[[ការិយាល័យជំរឿនសហរដ្ឋ]]ត្រូវបានប៉ាន់ស្មាន{{Formatnum:{{#expr: {{worldpop}} / 10^9 round 3}}}}&nbsp;ពាន់លាននាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/main/www/popclock.html | title=U.S. & World Population Clocks | publisher=Census.gov | date=2012-04-06 | accessdate=2012-04-17}}</ref> According to a separate estimate by the [[United Nations]], world population exceeded 7&nbsp;billion in October 2011.<ref name=UN7bn> {{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-15459643 | title=Population seven billion: UN sets out challenges | date=2011-10-26 | publisher=BBC | accessdate=2011-10-27}} </ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/31/seven-billionth-baby-born-philippines?intcmp=122 | title=World's 'seven billionth baby' is born | date=2011-10-31 | publisher=The Guardian |accessdate=2011-10-31}}</ref><ref>[http://www.upi.com/Top_News/US/2011/10/31/7-billion-people-is-a-serious-challenge/UPI-73301320046200 "7 billion people is a 'serious challenge'"]. UPI, 31 October 2011. Retrieved 2011-11-09.</ref> Areas that form integral parts of sovereign states, such as the [[countries of the United Kingdom]], are counted as part of the sovereign states concerned. Not included are other entities, such as the [[European Union]],<ref>The European Union is a ''[[sui generis]]'' [[supranational union]] whose sovereign members delegate to it by treaty certain powers that are often exercised by sovereign states. Its combined population has been estimated at 503,491,975 on January 1, 2012, it would be ranked 3rd if it were included in the list, and it has {{#expr: 503491975 / {{worldpop}} * 100 round 2}}% of the world's population&nbsp;— see {{cite web | title=Total population | publisher=[[Eurostat]] | url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001 | accessdate=2010-06-18}}</ref> that are not sovereign states, and dependent territories that do not have permanent populations, such as [[Territorial claims of Antarctica|various countries' claims]] to [[Antarctica]].{{ref|n1|n1}} Figures used in this chart are based on the most up to date estimate or projections<ref>[http://www.economist.com/node/18651512 China's Population: The Most Surprising Demographic Crisis], The Economist, 2013.</ref> by the national [[census]] authority where available, and are usually rounded off. Where updated national data are not available, figures are based on the 2013 estimates by the Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]].<ref name=unpop>{{cite journal |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/panel_population.htm | title=World Population Prospects| version=2012 revision | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2013 | accessdate= 2013-06-15}}</ref> Because the compiled figures are not collected at the same time in every country, or at the same level of [[statistics|accuracy]], the resulting numerical comparisons may create misleading conclusions. Furthermore, the addition of figures from all countries may not equal the world total. For a graphical version of this list, see [[list of countries by population (graphical)]]. See also [[List of sovereign states and dependent territories by population density]] and the [[list of regional organizations by population]]. ==Countries== <!-- PLEASE READ BEFORE EDITING! WHEN YOU UPDATE A COUNTRY'S POPULATION - PLEASE ALSO UPDATE THE EXPRESSION NEXT TO IT (column "% of world population") WITH THE SAME NUMBER EXCLUDING COMMAS (the #expr: equation). --> '''Note:''' All dependent territories are shown in ''italics''. {| style="text-align:right" |- !Rank!!Country (or dependent territory)!!Population!!Date!!% of world<br />population!!Source |- | - |align=left|[[World]] |{{formatnum: {{#expr: {{worldpop}} round -5}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |100.00% |align=left|[http://www.census.gov/popclock USCB's world population clock] |- |1 |align=left|{{CHN}}<ref>Census figure refers to mainland [[China]], excluding its Special Administrative Regions (SARs) of [[Hong Kong]] and [[Macau]]. The first one returned to Chinese sovereignty in mid-1997 and the second one did so on December 20, 1999.</ref> |{{data China|poptoday 1}} |align=left|[http://www.cpirc.org.cn/index.asp Chinese Official Population Clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031204051308/http://www.cpirc.org.cn/index.asp |date=2003-12-04 }} |- |2 |align=left|{{IND}} |{{data India|poptoday 1}} |align=left|[http://www.indiastat.com/ Indian Official Population Clock] |- |3 |align=left|{{USA}} |{{data United States|poptoday 1}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock Official population clock] |- |4 |align=left|{{IDN}} |237,641,326 |May 1, 2010 |{{#expr: 237641326/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?kat=1&tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 2010 census result] |- |5 |align=left|{{BRA}} |193,946,886 |July 1, 2012 |{{#expr: 193946886/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=2204&id_pagina=1 Official estimate] |- |6 |align=left|{{PAK}} |{{data Pakistan|poptoday 1}} |align=left|[http://www.census.gov.pk Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 |date=2018-12-25 }} |- |7 |align=left|{{NGA}} |173,615,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 173615000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |8 |align=left|{{BGD}} |152,518,015 |July 16, 2012 |{{#expr: 152518015/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121009045253/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf Official estimate] |- |9 |align=left|{{RUS}} |143,400,000 |April 1, 2013 |{{#expr: 143400000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326010717/http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm |date=2014-03-26 }} |- |10 |align=left|{{JPN}} |127,350,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 127350000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate] |- |11 |align=left|{{MEX}} |117,409,830 |January 1, 2013 |{{#expr: 117409830/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.coespomor.gob.mx/investigacion_poblacion/proyeccion_20013/proyeciones%20a%202013_datos%20numericos.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002113407/http://www.coespomor.gob.mx/investigacion_poblacion/proyeccion_20013/proyeciones%20a%202013_datos%20numericos.pdf |date=2013-10-02 }} |- |12 |align=left|{{PHL}} |{{formatnum: {{#expr: (92337.852+4.881*{{Age in days|2010|5|1}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (92337852+4881*{{Age in days|2010|5|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.popcom.gov.ph Official population clock] |- |13 |align=left|{{VNM}} |88,780,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 88780000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=508&ItemID=13500 Official estimate] |- |14 |align=left|{{ETH}} |86,613,986 |July 1, 2013 |{{#expr: 86613986/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211418/http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |date=2015-09-23 }} |- |15 |align=left|{{EGY}} |83,661,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 83661000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525221856/http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html |date=2013-05-25 }} |- |16 |align=left|{{DEU}} |80,493,000 |September 30, 2012 |{{#expr: 80493000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html Quarterly official estimate] |- |17 |align=left|{{IRN}} |{{formatnum: {{#expr: (75149.669+2.531*{{Age in days|2011|10|24}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (75149669+2531*{{Age in days|2011|10|24}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=133 Official population clock] |- |18 |align=left|{{TUR}} |75,627,384 |December 31, 2012 |{{#expr: 75627384/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425 Official estimate] |- |19 |align=left|{{COD}} |67,514,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 67514000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |20 |align=left|{{THA}} |65,926,261 |September 1, 2010 |{{#expr: 65926261/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }} |- |21 |align=left|{{FRA}}<ref>Estimate not only refers to [[metropolitan France]], but also includes its separatedly listed [[overseas departments]] ''(Départements d'outre-mer'', DOM) of [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]] (from March 31, 2011) and [[Réunion]] and its [[overseas collectivities]] ''(Collectivités d'outre-mer,'' COM) of [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Saint Martin (France)|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]] and [[Wallis and Futuna]]. The population of [[metropolitan France]] alone stood at 63,749,000 in 1 April 2013, according to a monthly official estimate [www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436387].</ref> |65,684,000 |June 1, 2013 |{{#expr: 65684000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate] |- |22 |align=left|{{GBR}} |63,181,775 |March 27, 2011 |{{#expr: 63181775/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=2016-01-31 }} |- |23 |align=left|{{ITA}} |59,704,082 |January 31, 2013 |{{#expr: 59704082/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index_e.html Monthly official estimate] |- |24 |align=left|{{MMR}} |53,259,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 53259000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |25 |align=left|{{ZAF}} |52,981,991 |July 1, 2013 |{{#expr: 52981991/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022013.pdf Official estimate] |- |26 |align=left|{{KOR}} |50,219,669 |July 1, 2013 |{{#expr: 50219669/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://kosis.kr/gen_etl/check_miplatform.jsp?orgId=101&tblId=DT_1B35001&vw_cd=MT_ETITLE&list_id=&empId=&scrId=&seqNo=&dbkind=ETLDB&lang_mode=ko_en&dsu=nsi&conn_path=A6 Official estimate] |- |27 |align=left|{{COL}} |{{formatnum: {{#expr: (42888.592+1.449*{{Age in days|2005|6|30}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (42888592+1449*{{Age in days|2005|6|30}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }} |- |28 |align=left|{{ESP}} |47,059,533 |January 1, 2013 |{{#expr: 47059533/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.es/prensa/np776.pdf Annual official estimate] |- |29 |align=left|{{UKR}} |45,480,315 |June 1, 2013 |{{#expr: 45480315/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn0613_e.html Monthly official estimate] |- |30 |align=left|{{TZA}} |44,928,923 |August 26, 2012 |{{#expr: 44928923/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230453/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 census result] |- |31 |align=left|{{KEN}} |44,354,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 44354000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |32 |align=left|{{ARG}} |40,117,096 |October 27, 2010 |{{#expr: 40117096/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf |date=2015-09-24 }} |- |33 |align=left|{{POL}} |38,533,299 |December 31, 2012 |{{#expr: 38533299/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LU_ludnosc_stan_struktura_31_12_2012.pdf Official estimate] |- |34 |align=left|{{SDN}} |37,964,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 37964000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |35 |align=left|{{DZA}} |37,900,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 37900000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |date=2012-03-06 }} |- |36 |align=left|{{IRQ}} |35,404,000 |August 1, 2013 |{{#expr: 33330000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }} |- |37 |align=left|{{CAN}} |35,141,542 |April 1, 2013 |{{#expr: 35141542/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |38 |align=left|{{UGA}} |34,131,400 |July 1, 2012 |{{#expr: 34131400/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/pdf%20documents/Popn_T3_2011.pdf Annual official estimate] |- |39 |align=left|{{MAR}} |{{formatnum: {{#expr: (329500+9.7*{{Age in days|2013|7|1}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (32950000+970*{{Age in days|2013|7|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock] |- |40 |align=left|{{PER}} |30,475,144 |June 30, 2013 |{{#expr: 30475144/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm |date=2012-06-01 }} |- |41 |align=left|{{MYS}} |{{formatnum: {{#expr: (297466.33+0.8750411*{{Age in days|2012|6|1}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (2974663+87.50411*{{Age in days|2012|6|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en |date=2013-12-05 }} <!-- source code at http://www.statistics.gov.my/portal/populationclockNEW/BI.php --> |- |42 |align=left|{{UZB}} |29,559,100 |January 1, 2012 |{{#expr: 29559100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.uz/press/1/3399/ Official estimate] |- |43 |align=left|{{SAU}} |29,195,895 |July 1, 2012 |{{#expr: 29195895/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Official estimate] |- |44 |align=left|{{VEN}} |28,946,101 |October 30, 2011 |{{#expr: 28946101/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 |date=2013-10-02 }} |- |45 |align=left|{{NPL}} |26,494,504 |June 22, 2011 |{{#expr: 26494504/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226114004/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2018-12-26 }} |- |46 |align=left|{{AFG}} |25,500,100 |January 1, 2013 |{{#expr: 25500100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf |date=2012-09-18 }} |- |47 |align=left|{{PRK}} |24,895,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 24895000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |48 |align=left|{{GHA}} |24,658,823 |September 26, 2010 |{{#expr: 24658823/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf |date=2015-09-24 }} |- |49 |align=left|{{YEM}} |24,527,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 24527000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |50 |align=left|{{MOZ}} |23,700,715 |July 1, 2012 |{{#expr: 23700715/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx Official estimate] |- |51 |align=left|{{TWN}}<ref>[[Political status of Taiwan|Partially recognized state]], claimed by the [[People's Republic of China]] as one of its provinces. [[Taiwan]] also includes the minor islands of [[Kinmen]], [[Matsu]], [[Pescadores]], etc.</ref> |23,344,213 |June 30, 2013 |{{#expr: 23344213/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }} |- |52 |align=left|{{CIV}} |23,202,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 23202000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ins.ci/n Official estimate] |- |53 |align=left|{{AUS}} <!--Please do not change the following formula. It automatically calculates the estimated population each day at 00:00 UTC based on the official population clock. Changing to a different formula makes it difficult to update on the three or four occasions each year when the rate of change varies. These formulae are used in multiple articles and provide consistency.--> |{{formatnum:{{#expr: 23000527 + (86400 / 83) * {{Age in days|2013|4|24}} round 0}}}} <!--AUTOUPDATES DAILY at 00:00 UTC, Australia pop clock adds 1 person every 83 seconds.--> |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (23000527 + (86400 / 83) * {{Age in days|2013|4|24}}) / {{worldpop}} * 100 round 2}}% |align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official population clock] |- |54 |align=left|{{SYR}} |21,377,000 |December 31, 2011 |{{#expr: 21377000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Syria.html Official estimate] |- |55 |align=left|{{MDG}} |20,696,070 |July 1, 2011 |{{#expr: 20696070/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 |date=2011-05-20 }} |- |56 |align=left|{{AGO}} |20,609,294 |July 1, 2012 |{{#expr: 20609294/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gov.ao Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126193220/http://www.ine.gov.ao/ |date=2015-11-26 }} |- |57 |align=left|{{CMR}} |20,386,799 |July 1, 2012 |{{#expr: 20386799/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517031000/http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf |date=2018-05-17 }} |- |58 |align=left|{{LKA}} |20,277,597 |March 21, 2012 |{{#expr: 20277597/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }} |- |59 |align=left|{{ROU}} |20,121,641 |October 20, 2011 |{{#expr: 20121641/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |date=2013-07-17 }} |- |60 |align=left|{{BFA}} |17,322,796 |July 1, 2013 |{{#expr: 17322796/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.insd.bf/fr Official estimate] |- |61 |align=left|{{NER}} |17,129,076 |December 10, 2012 |{{#expr: 17129076/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique/file/rgph2012.pdf Preliminary 2012 census result] |- |62 |align=left|{{KAZ}} |17,028,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 17010000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2014-01-17 }} |- |63 |align=left|{{NLD}} |{{formatnum: {{#expr: (167432.82+1.19*{{Age in days|2012|5|31}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (16743282+119*{{Age in days|2012|5|31}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617194723/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |date=2009-06-17 }} |- |64 |align=left|{{CHL}} |16,634,603 |April 9, 2012 |{{#expr: 16634603/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.censo.cl/contenido/sintesis_resultados_censo_2012.pdf Final 2012 census result] |- |65 |align=left|{{ECU}} |{{formatnum: {{#expr: (150000+6.95*{{Age in days|2011|6|15}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121131641/http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf |date=2013-01-21 }} |- |66 |align=left|{{GTM}} |15,438,384 |June 30, 2013 |{{#expr: 15438384/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm |date=2011-10-07 }} |- |67 |align=left|{{MLI}} |15,302,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 15302000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |68 |align=left|{{KHM}} |15,135,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 15135000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |69 |align=left|{{MWI}} |14,388,600 |July 1, 2011 |{{#expr: 14388600/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Malawi.html Official estimate] |- |70 |align=left|{{SEN}} |13,567,338 |July 1, 2013 |{{#expr: 13567338/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html |date=2012-01-17 }} |- |71 |align=left|{{ZMB}} |13,092,666 |October 16, 2010 |{{#expr: 13092666/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Zambia.html Final 2010 census result] |- |72 |align=left|{{ZWE}} |12,973,808 |August 17, 2012 |{{#expr: 12973808/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |date=2013-09-03 }} |- |73 |align=left|{{TCD}} |12,825,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 12825000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |74 |align=left|{{SSD}} |11,296,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 11296000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |75 |align=left|{{CUB}} |11,163,934 |September 15, 2012 |{{#expr: 11163934/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf Preliminary 2012 census result] |- |76 |align=left|{{BEL}} |11,156,136 |June 1, 2013 |{{#expr: 11156136/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20090419074752/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/Registre/fr/statistiques_population/stat_1_f.pdf Monthly official estimate] |- |77 |align=left|{{GIN}} |10,824,200 |July 1, 2010 |{{#expr: 10824200/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat-guinee.org Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |date=2012-07-12 }} |- |78 |align=left|{{GRC}} |10,815,197 |May 24, 2011 |{{#expr: 10815197/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817195146/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf |date=2014-08-17 }} |- |79 |align=left|{{TUN}} |10,777,500 |July 1, 2012 |{{#expr: 10777500/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexen.php Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904023615/http://www.ins.nat.tn/indexen.php |date=2015-09-04 }} |- |80 |align=left|{{PRT}} |10,562,178 |March 21, 2011 |{{#expr: 10562178/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html Final 2011 census result] |- |81 |align=left|{{RWA}} |10,537,222 |August 15, 2012 |{{#expr: 10537222/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019174254/http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf |date=2013-10-19 }} |- |82 |align=left|{{CZE}} |10,512,800 |March 31, 2013 |{{#expr: 10512800/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061213.doc Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903205850/http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061213.doc |date=2013-09-03 }} |- |83 |align=left|{{SOM}}<ref>Includes [[Puntland]] (with a population of about 3,900,000 inhabitants) and [[Somaliland]] (some 3,500,000 inhabitants).</ref> |10,496,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10496000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |84 |align=left|{{HTI}} |10,413,211 |July 1, 2012 |{{#expr: 10413211/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721103153/http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm |date=2011-07-21 }} |- |85 |align=left|{{BOL}} |10,389,913 |November 21, 2012 |{{#expr: 10389913/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.bo/pdf/boletin/NP_2013_2.pdf Preliminary 2012 census result] |- |86 |align=left|{{BEN}} |10,323,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10323000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |87 |align=left|{{BDI}} |10,163,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10163000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |88 |align=left|{{HUN}} |9,906,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 9906000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Annual official estimate] |- |89 |align=left|{{SWE}} |9,588,569 |May 31, 2013 |{{#expr: 9588569/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____25897.aspx Monthly official estimate] |- |90 |align=left|{{BLR}} |9,459,800 |July 1, 2013 |{{#expr: 9459800/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121022184751/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php Monthly official estimate] |- |91 |align=left|{{DOM}} |9,445,281 |December 1, 2010 |{{#expr: 9445281/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.one.gov.do/index.php?module=articles&func=display&aid=2387 Final 2010 census result] |- |92 |align=left|{{AZE}} |9,235,100 |January 1, 2012 |{{#expr: 9235100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Official estimate] |- |93 |align=left|{{AUT}} |8,464,554 |April 1, 2013 |{{#expr: 8464554/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistik.at/web_de/presse/071726 Official estimate] |- |94 |align=left|{{HND}} |8,385,072 |July 1, 2012 |{{#expr: 8385072/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017031001/http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 |date=2010-10-17 }} |- |95 |align=left|{{ARE}} |8,264,070 |July 1, 2010 |{{#expr: 8264070/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |96 |align=left|{{CHE}} |8,058,100 |March 31, 2013 |{{#expr: 8058100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly official estimate] |- |97 |align=left|{{ISR}} |8,051,200 |June 30, 2013 |{{#expr: 8034900/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www1.cbs.gov.il/publications13/yarhon0713/pdf/b1.pdf Monthly official estimate] |- |98 |align=left|{{TJK}} |8,000,000 |April 1, 2013 |{{#expr: 8000000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- |99 |align=left|{{BGR}} |7,282,041 |December 31, 2012 |{{#expr: 7282041/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411180456/http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont |date=2011-04-11 }} |- |100 |align=left|{{SRB}}<ref>Excludes the [[Kosovo]] (1,733,872, [https://web.archive.org/web/20111112084432/http://esk.rks-gov.net/rekos2011/repository/docs/REKOS%20LEAFLET%20ALB%20FINAL.pdf 2011]).</ref> |7,241,295 |January 1, 2012 |{{#expr: 7241295/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225081855/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 |date=2015-12-25 }} |- |101 |align=left|{{HKG}}<ref>Special Administrative Region (SAR) of the [[People's Republic of China]] from July 1, 1997.</ref> |7,173,900 |December 31, 2012 |{{#expr: 7173900/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- |102 |align=left|{{PNG}} |7,059,653 |July 10, 2011 |{{#expr: 7059653/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html 2011 census result] |- |103 |align=left|{{PRY}} |6,672,631 |July 1, 2012 |{{#expr: 6672631/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dgeec.gov.py/sub_index/Pobreza/Paraguay%20Evolucion%20de%20la%20Poblacion%20Total%20Periodo%201950-2002%20Proyeccion%202012.pdf Official estimate] |- |104 |align=left|{{LAO}} |6,580,800 |July 1, 2013 |{{#expr: 6580800/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517150036/http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm |date=2012-05-17 }} |- |105 |align=left|{{JOR}} |{{formatnum: {{#expr: (62490+3.82*{{Age in days|2011|12|31}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (6249000+382*{{Age in days|2011|12|31}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }} |- |106 |align=left|{{ERI}} |6,333,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 6333000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |107 |align=left|{{LBY}} |6,202,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 6202000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |108 |align=left|{{TGO}} |6,191,155 |November 6, 2010 |{{#expr: 6191155/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat-togo.org/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=14&&Itemid=56 Final 2010 census result] |- |109 |align=left|{{SLE}} |6,190,280 |2013 |{{#expr: 6190280/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statistics.sl/2004_pop._&_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173852/http://www.statistics.sl/2004_pop._%26_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf |date=2013-07-30 }} |- |110 |align=left|{{SLV}} |6,183,000 |June 30, 2010 |{{#expr: 6183000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/ElSalvador.html Official estimate] |- |111 |align=left|{{NIC}} |6,071,045 |June 30, 2012 |{{#expr: 6071045/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20año%202012%20INIDE.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230512/http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20a%C3%B1o%202012%20INIDE.pdf |date=2013-05-02 }} |- |112 |align=left|{{DNK}} |5,605,836 |April 1, 2013 |{{#expr: 5605836/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx Quarterly official estimate] |- |113 |align=left|{{KGZ}} |5,551,900 |July 1, 2012 |{{#expr: 5551900/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909195539/http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf |date=2015-09-09 }} |- |114 |align=left|{{FIN}} |5,434,357 |May 31, 2013 |{{#expr: 5434357/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.fi/til/vrm_en.html Monthly official estimate] |- |115 |align=left|{{SVK}} |5,410,728 |March 31, 2013 |{{#expr: 5410728/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031417/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 |date=2017-02-02 }} |- |116 |align=left|{{SGP}} |5,310,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 5310000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.singstat.gov.sg Official estimate] |- |117 |align=left|{{TKM}} |5,240,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 5240000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |118 |align=left|{{NOR}} |5,063,709 |March 31, 2013 |{{#expr: 5063709/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkendrkv/kvartal Quarterly official estimate] |- |119 |align=left|{{LBN}} |4,822,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4822000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |120 |align=left|{{CRI}} |4,667,096 |July 1, 2013 |{{#expr: 4667096/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |date=2012-03-27 }} |- |121 |align=left|{{CAF}} |4,616,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4616000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |122 |align=left|{{IRL}} |4,585,400 |April 1, 2012 |{{#expr: 4585400/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2012/popmig_2012.pdf Annual official estimate] |- |123 |align=left|{{GEO}}<ref>Excludes ([http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722065134/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls |date=2014-07-22 }}) the [[Republic of Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (70,000, 2006).</ref> |4,483,800 |January 1, 2013 |{{#expr: 4483800/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Annual official estimate] |- |124 |align=left|{{NZL}} |{{formatnum: {{#expr: (440000+6.3*{{Age in days|2010|6|18}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (4400000+63*{{Age in days|2010|6|18}})/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }} |- |125 |align=left|{{COG}} |4,448,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4448000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |126 |align=left|{{PSE}}<ref>It comprises the [[Gaza Strip]] and the [[West Bank]].</ref> |4,420,549 |July 1, 2013 |{{#expr: 4420549/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} |- |127 |align=left|{{LBR}} |4,294,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4294000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |128 |align=left|{{HRV}} |4,290,612 |March 31, 2011 |{{#expr: 4290612/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dzs.hr/default_e.htm 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123094014/http://www.dzs.hr/default_e.htm |date=2015-11-23 }} |- |129 |align=left|{{BIH}} |3,839,737 |June 30, 2011 |{{#expr: 3839737/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en&Itemid= Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923184402/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en&Itemid= |date=2015-09-23 }} |- |130 |align=left|{{OMN}} |3,831,553 |February 28, 2013 |{{#expr: 3831553/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ncsi.gov.om/book/mb/Mar2013/T2.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230516/http://www.ncsi.gov.om/book/mb/Mar2013/T2.pdf |date=2013-05-02 }} |- |131 |align=left|{{PRI}}<ref>Commonwealth ({{lang-es|Estado Libre Asociado}}) belonging to the [[United States]].</ref> |3,667,084 |July 1, 2012 |{{#expr: 3667084/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/PuertoRico-Towns.html Official estimate] |- |132 |align=left|{{KWT}} |3,582,054 |December 31, 2010 |{{#expr: 3582054/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Official estimate] |- |133 |align=left|{{MDA}}<ref>Excludes ([http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf statistica.md.2010.pdf]) [[Transnistria]] (555,347, census 2005).</ref> |3,559,500 |January 1, 2012 |{{#expr: 3559500/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& Official estimate] |- |134 |align=left|{{MRT}} |3,461,041 |July 1, 2013 |{{#expr: 3461041/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Annual official estimate] |- |135 |align=left|{{PAN}} |3,405,813 |May 16, 2010 |{{#expr: 3405813/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/cuadros.aspx Final 2010 census result] |- |136 |align=left|{{URY}} |3,286,314 |September 30, 2011 |{{#expr: 3286314/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112153208/http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html |date=2012-01-12 }} |- |137 |align=left|{{ARM}} |3,024,100 |July 1, 2012 |{{#expr: 3024100/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 Annual official estimate] |- |138 |align=left|{{LTU}} |2,955,986 |July 1, 2013 |{{#expr: 2955986/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |date=2010-08-19 }} |- |139 |align=left|{{ALB}} |2,821,977 |October 1, 2011 |{{#expr: 2821977/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2017-06-30 }} |- |140 |align=left|{{MNG}} |2,754,685 |November 11, 2010 |{{#expr: 2754685/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20210516040818/https://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=722 2010 census result] |- |141 |align=left|{{JAM}} |2,711,476 |December 31, 2012 |{{#expr: 2711476/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx Annual official estimate] |- |142 |align=left|{{NAM}} |2,113,077 |August 28, 2011 |{{#expr: 2113077/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Namibia.html Final 2011 census result] |- |143 |align=left|{{LSO}} |2,074,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 2074000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |144 |align=left|{{SVN}} |{{formatnum: {{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}}) round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}})/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }} |- |145 |align=left|{{MKD}} |2,059,794 |December 31, 2011 |{{#expr: 2059794/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate] |- |146 |align=left|{{BWA}} |2,024,904 |August 22, 2011 |{{#expr: 2024904/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525113252/http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf |date=2013-05-25 }} |- |147 |align=left|{{LVA}} |2,013,400 |June 1, 2013 |{{#expr: 2013400/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate] |- |148 |align=left|{{QAT}} |1,916,426 |June 30, 2013 |{{#expr: 1916426/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm |date=2012-11-30 }} |- |149 |align=left|{{GMB}} |1,849,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1849000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |150 |align=left|{{GNB}} |1,704,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1704000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |151 |align=left|{{GAB}} |1,672,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1672000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |152 |align=left|{{GNQ}} |1,622,000 |July 1, 2010 |{{#expr: 1622000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806160229/http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php |date=2010-08-06 }} |- |153 |align=left|{{TTO}} |1,328,019 |January 9, 2011 |{{#expr: 1328019/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230527/http://www.cso.gov.tt/sites/default/files/content/images/census/TRINIDAD%20AND%20TOBAGO%202011%20Demographic%20Report.pdf 2011 census result] |- |154 |align=left|{{EST}} |1,286,540 |January 1, 2013 |{{#expr: 1286540/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }} |- |155 |align=left|{{MUS}} |1,257,900 |July 3, 2011 |{{#expr: 1257900/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.gov.mu/portal/goc/cso/ei915/esi2011.pdf 2011 census result] |- |156 |align=left|{{SWZ}} |1,250,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1250000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |157 |align=left|{{BHR}} |1,234,571 |April 27, 2010 |{{#expr: 1234571/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }} |- |158 |align=left|{{TLS}} |1,066,409 |July 11, 2010 |{{#expr: 1066409/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://dne.mof.gov.tl Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816060817/http://dne.mof.gov.tl/ |date=2012-08-16 }} |- |159 |align=left|{{DJI}} |864,618 |July 1, 2011 |{{#expr: 864618/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ministere-finances.dj/Annuaire2012Ver02102012-Correct3.pdf Annual official estimate] |- |160 |align=left|{{CYP}}<ref>Excludes [[Northern Cyprus]] (294,906, 04 Dec 2011 Census under the auspieces of the UN observers, ([http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&ArticleID=82777 North Cyprus State Planning Organization]).</ref> |862,000 |December 31, 2011 |{{#expr: 862000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/C6ECE5795EAC1ED8C2257AB70038FCD4?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print Official estimate] |- |161 |align=left|{{FJI}} |858,038 |July 1, 2012 |{{#expr: 858038/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20111113144319/http://www.statsfiji.gov.fj/Key%20Stats/Population/1.2%20pop%20by%20ethnicity.pdf Annual official estimate] |- |162 |align=left|''{{REU}}'' ([[France]]) |821,136 |January 1, 2010 |{{#expr: 821136/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |163 |align=left|{{GUY}} |784,894 |July 1, 2010 |{{#expr: 784894/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf Annual official estimate] |- |164 |align=left|{{BTN}} |{{formatnum: {{#expr: (72000+3.6*{{Age in days|2012|4|16}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&slider1=1 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319084148/http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&slider1=1 |date=2016-03-19 }} |- |165 |align=left|{{COM}} |724,300 |July 1, 2012 |{{#expr: 724300/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Comores.html Official estimate] |- |166 |align=left|{{MNE}} |620,029 |April 1, 2011 |{{#expr: 620029/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf Final 2011 census result] |- |167 |align=left|{{MAC}}<ref>Special Administrative Region (SAR) of the [[People's Republic of China]] from December 20, 1999.</ref> |582,000 |December 31, 2012 |{{#expr: 582000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.dsec.gov.mo/default.aspx Official estimate] |- |168 |align=left|{{ESH}}<ref>Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.</ref> |567,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 567000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |169 |align=left|{{SLB}} |561,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 561000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |170 |align=left|{{LUX}} |537,000 |December 31, 2012 |{{#expr: 537000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121011192950/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 Annual official estimate] |- |171 |align=left|{{SUR}} |534,189 |August 13, 2012 |{{#expr: 534189/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Suriname.html Preliminary 2012 census result] |- |172 |align=left|{{CPV}} |491,875 |June 16, 2010 |{{#expr: 491875/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.ine.cv/actualise/dadostat/files/7ba5fbd5-bf0a-4faf-a734-0495ba9f80f0evolução%20da%20população%20residente%20em%20cabo%20verde,%201900%20-2010.pdf Final 2010 census result] |- |173 |align=left|{{MLT}} |416,055 |November 20, 2011 |{{#expr: 416055/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }} |- |174 |align=left|''{{GLP}}'' ([[France]]) |403,355 |January 1, 2010 |{{#expr: 403355/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |175 |align=left|''{{MTQ}}'' ([[France]]) |394,173 |January 1, 2010 |{{#expr: 394173/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |176 |align=left|{{BRN}} |393,162 |June 20, 2011 |{{#expr: 393162/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf Preliminary 2011 census result] |- |177 |align=left|{{BHS}} |351,461 |May 3, 2010 |{{#expr: 351461/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/056411800.pdf Final 2010 census result]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |178 |align=left|{{ISL}} |323,810 |July 1, 2013 |{{#expr: 323810/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.statice.is Official estimate] |- |179 |align=left|{{MDV}} |317,280 |July 1, 2010 |{{#expr: 317280/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224031/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2016-03-03 }} |- |180 |align=left|{{BLZ}} |312,971 |May 12, 2010 |{{#expr: 312971/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110813051640/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20110511165337_2.pdf Preliminary 2010 census result] |- |181 |align=left|{{BRB}} |274,200 |July 1, 2010 |{{#expr: 274200/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Barbados.html Official estimate] |- |182 |align=left|''{{PYF}}'' ([[France]]) |268,270 |August 22, 2012 |{{#expr: 268270/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_résultats_population_légale.sflb.ashx Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221193409/http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_r%C3%A9sultats_population_l%C3%A9gale.sflb.ashx |date=2014-02-21 }} |- |183 |align=left|{{VUT}} |264,652 |July 1, 2013 |{{#expr: 264652/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |184 |align=left|''{{NCL}}'' ([[France]]) |258,958 |July 1, 2013 |{{#expr: 258958/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |185 |align=left|''{{GUF}}'' ([[France]]) |229,040 |January 1, 2010 |{{#expr: 229040/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |186 |align=left|''{{MYT}}'' ([[France]]) |212,600 |August 21, 2012 |{{#expr: 212600/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=19214&reg_id=27 2012 census result] |- |187 |align=left|{{WSM}} |187,820 |November 7, 2011 |{{#expr: 187820/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.sbs.gov.ws Final 2011 census result] |- |188 |align=left|{{STP}} |187,356 |May 13, 2012 |{{#expr: 187356/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/SaoTome.html 2012 census result] |- |189 |align=left|{{LCA}} |166,526 |May 10, 2010 |{{#expr: 166526/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110830112605/http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf Preliminary 2010 census result] |- |190 |align=left|''{{GUM}}'' ([[United States|USA]]) |159,358 |April 1, 2010 |{{#expr: 159358/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn179.html Final 2010 census result] |- |191 |align=left|''{{CUW}}'' ([[Netherlands]]) |150,563 |March 26, 2011 |{{#expr: 150563/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Curacao.html 2011 census result] |- |192 |align=left|{{VCT}} |109,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 109000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |193 |align=left|{{KIR}} |106,461 |July 1, 2013 |{{#expr: 106461/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |194 |align=left|''{{VIR}}'' ([[United States|USA]]) |106,405 |April 1, 2010 |{{#expr: 106405/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn180.html Final 2010 census result] |- |195 |align=left|{{GRD}} |103,328 |May 12, 2011 |{{#expr: 103328/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result] |- |196 |align=left|{{TON}} |103,036 |November 30, 2011 |{{#expr: 103036/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230502/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf |date=2013-05-02 }} |- |197 |align=left|''{{ABW}}'' ([[Netherlands]]) |101,484 |September 29, 2010 |{{#expr: 101484/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113151207/http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 |date=2012-11-13 }} |- |198 |align=left|{{FSM}} |101,351 |July 1, 2013 |{{#expr: 101351/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |199 |align=left|''{{JEY}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |97,857 |March 27, 2011 |{{#expr: 97857/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003705/http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf |date=2012-09-18 }} |- |200 |align=left|{{SYC}} |90,945 |August 26, 2010 |{{#expr: 90945/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.nbs.gov.sc/archives/82 Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221021324/http://www.nbs.gov.sc/archives/82 |date=2012-02-21 }} |- |201 |align=left|{{ATG}} |86,295 |May 27, 2011 |{{#expr: 86295/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result] |- |202 |align=left|''{{IMN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |84,497 |March 27, 2011 |{{#expr: 84497/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result] |- |203 |align=left|{{AND}} |76,246 |July 1, 2012 |{{#expr: 76246/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2012&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113143444/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic= |date=2017-11-13 }} |- |204 |align=left|{{DMA}} |71,293 |May 14, 2011 |{{#expr: 71293/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }} |- |205 |align=left|''{{BMU}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |64,237 |May 20, 2010 |{{#expr: 64237/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520190010/http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf |date=2013-05-20 }} |- |206 |align=left|''{{GGY}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |62,431 |March 31, 2010 |{{#expr: 62431/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=5506&p=0 Annual official estimate] |- |207 |align=left|''{{GRL}}'' ([[Denmark]]) |56,370 |January 1, 2013 |{{#expr: 56370/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE Annual official estimate] |- |208 |align=left|{{MHL}} |56,086 |July 1, 2013 |{{#expr: 56086/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |209 |align=left|''{{ASM}}'' ([[United States|USA]]) |55,519 |April 1, 2010 |{{#expr: 55519/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn177.html Final 2010 census result] |- |210 |align=left|''{{CYM}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |55,456 |October 10, 2010 |{{#expr: 55456/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport |date=2013-09-21 }} |- |211 |align=left|{{KNA}} |54,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 54000/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|UN estimate |- |212 |align=left|''{{MNP}}'' ([[United States|USA]]) |53,883 |April 1, 2010 |{{#expr: 53883/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn178.html Final 2010 census result] |- |213 |align=left|''{{FRO}}'' ([[Denmark]]) |48,244 |April 1, 2013 |{{#expr: 48244/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }} |- |214 |align=left|''{{SXM}}'' ([[Netherlands]]) |37,429 |January 1, 2010 |{{#expr: 37429/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/SintMaarten.html Official estimate] |- |215 |align=left|''{{MAF}}'' ([[France]]) |36,979 |January 1, 2010 |{{#expr: 36979/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |216 |align=left|{{LIE}} |36,842 |December 31, 2012 |{{#expr: 36842/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm |date=2014-03-31 }} |- |217 |align=left|{{MCO}} |36,136 |December 31, 2012 |{{#expr: 36136/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.monacostatistics.mc/News/Official-population-on-December-31-2012 Annual official estimate] |- |218 |align=left|{{SMR}} |32,382 |May 31, 2013 |{{#expr: 32382/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228151338/http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html |date=2012-12-28 }} |- |219 |align=left|''{{TCA}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |31,458 |January 25, 2012 |{{#expr: 31458/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result] |- |220 |align=left|''{{GIB}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |29,752 |July 1, 2011 |{{#expr: 29752/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }} |- |221 |align=left|''{{VGB}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |29,537 |July 1, 2010 |{{#expr: 29537/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.dpu.gov.vg Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ |date=2002-05-25 }} |- |222 |align=left|''{{ALA}}'' ([[Finland]]) |28,502 |December 31, 2012 |{{#expr: 28502/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 |date=2016-11-15 }} |- |223 |align=left|''{{BES}}'' ([[Netherlands]]) |21,133 |January 1, 2011 |{{#expr: 21133/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- |224 |align=left|{{PLW}} |20,901 |July 1, 2013 |{{#expr: 20901/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |225 |align=left|''{{COK}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |14,974 |December 1, 2011 |{{#expr: 14974/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |date=2013-05-02 }} |- |226 |align=left|''{{AIA}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |13,452 |May 11, 2011 |{{#expr: 13452/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result] |- |227 |align=left|''{{WLF}}'' ([[France]]) |13,135 |July 1, 2013 |{{#expr: 13135/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |228 |align=left|{{TUV}} |11,323 |July 1, 2013 |{{#expr: 11323/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |229 |align=left|{{NRU}} |9,945 |October 30, 2011 |{{#expr: 9945/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Nauru.html 2011 census result] |- |230 |align=left|''{{BLM}}'' ([[France]]) |8,938 |January 1, 2010 |{{#expr: 8938/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |231 |align=left|''{{SPM}}'' ([[France]]) |6,081 |January 1, 2010 |0.00006% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |232 |align=left|''{{MSR}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |4,922 |May 12, 2011 |0.00005% |align=left|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }} |- |233 |align=left|''{{SHN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |4,000 |July 1, 2013 |0.00004% |align=left|UN estimate |- |234 |align=left|''{{SJM}}'' ([[Norway]]) |2,655 |September 1, 2012 |0.00003% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Official estimate] |- |235 |align=left|''{{FLK}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |2,563 |April 15, 2012 |0.00003% |align=left|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result] |- |236 |align=left|''{{NFK}}'' ([[Australia]]) |2,302 |August 9, 2011 |0.00002% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }} |- |237 |align=left|''{{CXR}}'' ([[Australia]]) |2,072 |August 9, 2011 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |238 |align=left|''{{NIU}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,613 |September 10, 2011 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Niue.html Final 2011 census result] |- |239 |align=left|''{{TKL}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,411 |October 18, 2011 |0.00001% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }} |- |240 |align=left|{{VAT}} |800 |July 1, 2012 |0.00001% |align=left|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] |- |241 |align=left|''{{CCK}}'' ([[Australia]]) |550 |August 9, 2011 |0.000001% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |242 |align=left|''{{PCN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |66 |July 1, 2008 |0.0000000% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html 2008 census result] |} ==See also== {{Multicol}} *[[List of countries by population (United Nations)]] *[[List of sovereign states and dependent territories by population density]] *[[List of continents by population]] *[[List of countries by refugee population]] *[[List of countries by urban population]] *[[List of regional organizations by population]] *[[List of religious populations]] *[[Lists of organisms by population]] *[[World population]] '''Historical''' *[[List of countries by population in 1900]] *[[List of countries by population in 1907]] *[[List of countries by population in 2000]] *[[List of countries by population in 2005]] *[[List of countries by population in 2010]] *[[List of countries by past and future population]] (1950–2050) '''Cities:''' *[[World's largest cities]] *[[List of national capitals by population]] {{Multicol-break}} {{portal|Geography}} *'''Lists of countries by population''' **'''Continental''' ***[[List of African countries by population|Africa]] ***[[List of Asian countries by population|Asia]] ***[[List of European countries by population|Europe]] ***[[List of North American countries by population|North America]] ***[[List of Oceanian countries by population|Oceania]] ***[[List of South American countries by population|South America]] **'''Intercontinental''' ***[[List of Eurasian countries by population|Eurasia]] ***[[List of countries in the Americas by population|Americas]] ***[[List of Arab countries by population|Arab states]] ***[[List of members of the Commonwealth of Nations by population|Commonwealth of Nations]] ***[[List of Latin American countries by population|Latin America]] ***[[List of Middle East countries by population|Middle East]] **'''Subcontinental''' ***[[List of Caribbean island countries by population|Caribbean islands]] ***[[List of European Union member states by population|European Union member states]] {{Multicol-end}} ==References and notes== {{reflist|30em}} ==External links== *[http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm United Nations Analytical Report for the 2004 revision of World Population Prospects] (the analytical report for the 2006 revision is not available online)&nbsp;— includes details of methodology and sources used for the population estimates above. {{Population country lists}} s16xa03liqeda04ibgggcz1lqd16evu ឈិន ឡុង 0 24075 342619 340939 2026-11-08T02:03:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342619 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Infobox Chinese-language singer and actor | name = ជេកគី ចាន់<br>[[Silver Bauhinia Star|SBS]] [[Member of the Order of the British Empire|MBE]] | image = Jackie Chan by Gage Skidmore.jpg | image_size = 220px | caption = ជេកគី ចាន់ ចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ [[San Diego Comic-Con International]] ឆ្នាំ ២០១២។ | tradchinesename = {{linktext|成|龍}} | simpchinesename = {{linktext|成|龙}} | pinyinchinesename = Chéng Lóng | jyutpingchinesename = Sing4 Lung4 | birth_name = Chan Kong-sang<br /><big> {{linktext|陳|港|生}}</big> {{Small|([[Traditional Chinese characters|Traditional]])}}<br /><big> {{linktext|陈|港|生}}</big> {{Small|([[Simplified Chinese characters|Simplified]])}}<br />Chén Gǎngshēng {{Small|([[Mandarin Chinese|Mandarin]])}}<br />Can4 Gong2 Sang1 {{Small|([[Yue Chinese|Cantonese]])}} | ancestry = [[Linzi District|Linzi]], Shandong, China | origin = [[Hong Kong]] | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[Victoria Peak]], [[File:Flag of Hong Kong 1959.svg|bordure|20px]][[ฮ่องกงของบริเตน ]] | height = 152cm | Death = | fighting_styles = Wing Chun, Hapkido, Drunken Fist, Tiger. | othername = <big> {{linktext|房|仕|龍}}</big> (Fong Si-lung)<br /><big> {{linktext|元|樓}}</big> (Yuen Lou)<br /><big> {{linktext|大|哥}}</big> (Big Brother) | occupation = តួសម្តែងប្រុស, តួក្បាច់គុន, ចាងហ្វាង, ផលិតករ, អ្នករៀបចំឆាក, តារាចម្រៀង, action choreographer, stunt director, stunt performer | genre = [[Cantopop]], [[Mandopop]], [[Hong Kong English pop]], [[J-pop]] | yearsactive = ១៩៥៩–សព្វថ្ងៃ | spouse = {{marriage|[[Lin Feng-jiao]]|1982}} | children = [[Jaycee Chan]] (born 1982) | parents = [[Charles and Lee-Lee Chan]] | influences = [[លី ស៊ីវឡុង]]<br />[[Buster Keaton]]<br />[[Harold Lloyd]] | hongkongfilmwards = '''[[Hong Kong Film Award for Best Film|Best Film]]'''<br />1989 ''[[Rouge (film)|Rouge]]''<br />'''[[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]]'''<br />1996 ''[[Rumble in the Bronx]]''<br />1999 ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]''<br />2013 ''[[CZ12]]''<br />'''Professional Spirit Award'''<br />2004 | goldenhorseawards = '''Best Actor'''<br />1992 ''[[Police Story 3]]''<br />1993 ''[[Crime Story (film)|Crime Story]]'' | goldenroosterawards = '''Best Actor'''<br />2005 ''[[New Police Story]]'' | mtvasiaawards = '''Inspiration Award'''<br />2002 | awards = [[MTV Movie Awards]]<br />2002 Best Fight (''[[Rush Hour 2]]'')<br />1999 Best Fight (''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'')<br />1995 Lifetime Achievement Award<br />[[Shanghai International Film Festival]]<br />2005 Outstanding Contribution to Chinese Cinema }} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''ឈិន ឡុង''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[Image:Jackie_Chan_by_Gage_Skidmore.jpg|200px|ឈិន ឡុង]] |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"| |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះ''' |colspan="2"|ឈិន ឡុង |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះកំណើត''' |colspan="2"|ចាន់ កុងសេង (Chan Kong-sang) |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"| *តួសម្តែង *សិល្បករក្បាច់គុន *ចាងហ្វាងផលិតកម្ម *ផលិតករភាពយន្ត *អ្នកបង្ហាត់របាំ *អ្នកចម្រៀង ... |- style="vertical-align:top;" |'''ឆ្នាំធ្វើការ''' |colspan="2"|ឆ្នាំ១៩៥៩ មកដល់ សព្វថ្ងៃ |- style="vertical-align:top;" |'''កំណើត''' |colspan="2"|ថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុក​កំណើត''' |colspan="2"|[[ហុងកុង]] [[ប្រទេសចិន]] |- style="vertical-align:top;" |} '''ឈិន ឡុង''' (ឈ្មោះពិត ជេកគី ចាន់ Jackie Chan, ឈ្មោះកំណើតដើម Chan Kong-sang, 陳港生) [[Silver Bauhinia Star|SBS]], [[Member of the Order of the British Empire|MBE]]<ref>{{London Gazette|issue=51772|date=16 June 1989|startpage=17|supp=yes|accessdate=28 February 2012}}</ref> (កើតនៅ ៧ មេសា ១៩៥៤)<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/biography.htm |title=Biography section, official website of Jackie |publisher=Jackiechan.com |accessdate=28 February 2012}}</ref> គឺជាតារាភាពយន្តហុងកុង, action choreographer, តារាកំប្លែង, អ្នកដឹកនាំភាពយន្ត, ផលិករភាពយន្ត, អ្នក​គុននិយម, អ្នក​សរសេរ​សាច់​រឿង​, សហគ្រិត, តារាចម្រៀង, និង តួជំនួស​ ។ នៅ​ក្នុង​ភាពយន្ត​របស់​គាត់ គាត់​ល្បី​តាម​រយៈ​ក្បាច់​ប្រដាល់​ហក់​លោត​ លាយ​កំប្លែង ប្រើ​អាវុធ​​ដែល​គេ​មិន​គិត​ដល់​ និង សំដែង​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​។ គាត់​ជា​តួ​សំដែង​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម​តួ​សំដែង​ដ៏​តិច​តួច​ផ្សេង​ទៀត ដែល​សំដែង​ភាព​យន្ត​ដោយ​មិន​ប្រើ​តួ​ជំនួស​ក្នុង​ឈុត​គ្រោះ​ថ្នាក់​។ លោក​ ឈិន ឡុង ដើរ​តួ​កុន តាំង​ពី​ទស្សវត្ស​ឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយ​បាន​សំដែង​ភាព​យន្ត​ជាង ១៥០ រឿង ។ Chan has received stars on the Hong Kong Avenue of Stars and the Hollywood Walk of Fame. As a cultural icon, Chan has been referenced in various pop songs, cartoons, and video games. An operatically trained vocalist, Chan is also a Cantopop and Mandopop star, having released a number of albums and sung many of the theme songs for the films in which he has starred. == ជីវិតដំបូង == ឈិន ឡុង កើតថ្ងៃទី ០៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤ នៅហុងកុង សម័យកាលក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ដែលមានឈ្មោះដើម គឺ ចាន់ កុងសេង។ Chan was born on 7 April 1954, in [[Victoria Peak]], [[Hong Kong]], as Chan Kong-sang, to [[Charles and Lee-Lee Chan]], refugees from the [[Chinese Civil War]]. He was nicknamed ''Pao-pao'' {{zh|炮炮}} (literally meaning "Cannonball") because the high-energy child was always rolling around.<ref>{{cite web |title=Biography of Jackie Chan |work=Biography |publisher=Hong Kong Film.net |url=http://www.hkfilm.net/chanbio.htm |accessdate=28 February 2012}}</ref> Since his parents worked for the French ambassador in Hong Kong, Chan spent his formative years within the grounds of the consul's residence in the Victoria Peak district.<ref name="Tiscali">{{cite web |title=Biography of Jackie Chan |work=Biography |publisher=[[Tiscali]] |url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/jackie-chan/biography/45 |accessdate=28 February 2012}}</ref> Chan attended the Nah-Hwa Primary School on [[Hong Kong Island]], where he failed his first year, after which his parents withdrew him from the school. In 1960, his father immigrated to [[Canberra]], Australia, to work as the head cook for the American embassy, and Chan was sent to the China Drama Academy, a [[Peking Opera School]] run by Master [[Yu Jim-yuen]].<ref name="Tiscali"/><ref name="CelebValues">{{cite web |title=Jackie Chan Battles Illegal Wildlife Trade |publisher=Celebrity Values |url=http://www.celebrityvalues.com/jackie_chan.html |accessdate=28 February 2012 |archivedate=13 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313000144/http://www.celebrityvalues.com/jackie_chan.html |url-status=dead }}</ref> Chan trained rigorously for the next decade, excelling in martial arts and acrobatics.<ref>{{cite web |title=Biography of Jackie Chan |publisher=StarPulse |url=http://www.starpulse.com/Actors/Chan,_Jackie/Biography/ |accessdate=28 February 2012 |archive-date=18 មករា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118082249/http://www.starpulse.com/Actors/Chan%2C_Jackie/Biography/ |url-status=dead |archivedate=18 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118082249/http://www.starpulse.com/Actors/Chan%2C_Jackie/Biography/ }}</ref> He eventually became part of the [[Seven Little Fortunes]], a performance group made up of the school's best students, gaining the stage name Yuen Lo in homage to his master. Chan became close friends with fellow group members [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]], the three of them later to be known as the ''Three Brothers'' or ''Three Dragons''.<ref>{{cite web |title=Seven Little Fortunes |work=Feature article |publisher=LoveAsianFilm |url=http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html |accessdate=28 February 2012 |archive-date=16 កក្កដា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100716130110/http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html |url-status=dead |archivedate=16 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100716130110/http://www.loveasianfilm.com/features/sevenlittlefortunes.html }}</ref> After entering the film industry, Chan along with Sammo Hung got the opportunity to train in [[Hapkido]] under the grand master Jim Pal Kim, and Chan eventually attained a black belt.<ref>{{cite web |url=http://web-vue.com/hapkido.htm |title=Jackie Chan's Hapkido Master |publisher=Web-vue.com |date= |accessdate=2013-01-02 |archivedate=2013-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313142836/http://web-vue.com/hapkido.htm |url-status=dead }}</ref> He began his career by appearing in small roles at the age of five. At the age of eight, he appeared with some of his fellow "Little Fortunes", in the film ''[[Big and Little Wong Tin Bar]]'' (1962), with Li Li Hua playing his mother. Chan appeared with Li again the following year, in ''[[The Love Eterne]]'' (1963) and had a small role in [[King Hu]]'s 1966 film, ''[[Come Drink with Me]]''.<ref>{{cite web |title=Come Drink With Me (1966) |work=Database entry |publisher=[[Hong Kong Cinemagic]] |url=http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=2418&showmovfullcast=1 |accessdate=29 February 2012 |archivedate=14 កក្កដា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714173100/http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=2418&showmovfullcast=1 |url-status=dead }}</ref> In 1971, after an appearance as an extra in another Kung Fu film, ''[[A Touch of Zen]]'', Chan began his adult career in the film industry, initially signing to Chu Mu's Great Earth Film Company.<ref name="Whoami">{{Cite video |title=[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]], Star file: Jackie Chan |medium=DVD |publisher=Universe Laser, Hong Kong |year=1998}}</ref> At the age of seventeen, he worked as a stuntman in the [[Bruce Lee]] films ''[[Fist of Fury]]'' and ''[[Enter the Dragon]]'' under the stage name Chan Yuen Lung ({{zh|陳元龍}}).<ref name="AskMen">{{cite web |title=Men of the Week: Entertainment, Jackie Chan |work=Biography |publisher=AskMen |url=http://uk.askmen.com/celebs/men/entertainment/54_jackie_chan.html |accessdate=28 February 2012 |archivedate=3 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303202022/http://uk.askmen.com/celebs/men/entertainment/54_jackie_chan.html |url-status=dead }}</ref> He received his first starring role later that year, in ''[[Little Tiger of Canton]]'', which had a limited release in Hong Kong in 1973.<ref name="Bioch">{{cite web |title=Real Lives: Jackie Chan |work=Biography |publisher=The Biography Channel |url=http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html |accessdate=28 February 2012 |archive-date=8 កញ្ញា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908200942/http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html |url-status=dead |archivedate=8 កញ្ញា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130908200942/http://94.236.123.156:8082/biographies/jackie-chan.html }}</ref> Due to the commercial failures of his early ventures into films and trouble finding stunt work, in 1975 Chan starred in a comedic [[adult film]], ''[[All in the Family (film)|All in the Family]]'', which features Jackie Chan's first nude sex scene filmed. It is also the only film he has made to date that did not feature a single fight scene or stunt sequence.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan als Darsteller in altem Sexfilm aufgetaucht |publisher=Information Times |year=2006 |url=http://xinwen.de/2006/09/21/jackie_chan_als_darsteller_in.html |language=German |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071025045704/http://xinwen.de/2006/09/21/jackie_chan_als_darsteller_in.html |archivedate=25 តុលា 2007 |accessdate=28 February 2012 |url-status=live }}</ref> Jackie Chan also appeared in a sex scene in the film ''[[The Shinjuku Incident]]'', which was the only other nude scene that he ever filmed. Chan joined his parents in Canberra in 1976, where he briefly attended [[Dickson College]] and worked as a construction worker.<ref>{{Cite news |last=Boogs |first=Monika |title=Jackie Chan's tears for 'greatest' mother |work=The Canberra Times |date=7 March 2002 |url=http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/jackie-chans-tears-for-greatest-mother/295366.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921230708/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/jackie-chans-tears-for-greatest-mother/295366.aspx |archivedate=21 កញ្ញា 2008 |accessdate=28 February 2012 |url-status=dead }}</ref> A fellow builder named Jack took Chan under his wing, earning Chan the nickname of "Little Jack" which was later shortened to "Jackie" and the name Jackie Chan has stuck with him ever since.<ref name="Iamjc">{{cite web |title=Jackie Chan&nbsp;– Actor and Stuntman |publisher=BBC |date=24 July 2001 |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A592760 |accessdate=28 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130912185024/http://h2g2.com/approved_entry/A592760 |archive-date=12 កញ្ញា 2013 |url-status=dead}}</ref> In addition, in the late 1990s, Chan changed his [[Chinese name]] to Fong Si-lung ({{zh|房仕龍}}), since his father's original surname was Fong.<ref name="Iamjc"/> == អាជីពភាពយន្ត == === Early exploits: 1976–1979 === [[File:Jackie Chan Fist.JPG|thumb|right|Jackie Chan began his film career as a [[stuntman]] in the [[Bruce Lee]] films ''[[Fist of Fury]]'' (1972) and ''[[Enter the Dragon]]'' (1973, pictured).]] In 1976, Jackie Chan received a telegram from Willie Chan, a film producer in the Hong Kong film industry who had been impressed with Jackie's stuntwork. Willie Chan offered him an acting role in a film directed by [[Lo Wei]]. Lo had seen Chan's performance in the [[John Woo]] film ''[[Hand of Death]]'' (1976) and planned to model him after [[Bruce Lee]] with the film ''[[New Fist of Fury]]''.<ref name="Whoami"/> His stage name was changed to Sing Lung ({{zh|成龍}}, also transcribed as Cheng Long,<ref>{{cite web |url=http://kungfu.chinaa2z.com/kungfu/html/Kung%20Fu%20Star/2008/20081225/20081225165205590921/20081225172231339876.html |title=Jackie Chan: Chinese Kung Fu Superstar |work=ChinaA2Z.com |author=lily |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090408082259/http://kungfu.chinaa2z.com/kungfu/html/Kung%20Fu%20Star/2008/20081225/20081225165205590921/20081225172231339876.html |archivedate=8 មេសា 2009 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> literally "become the dragon") to emphasise his similarity to Bruce Lee, whose stage name was Lei Siu-lung ({{zh|李小龍}}, meaning "Little Dragon"). The film was unsuccessful because Chan was not accustomed to Lee's martial arts style. Despite the film's failure, Lo Wei continued producing films with similar themes, resulting in little improvement at the box office.<ref name="FightingMaster">{{cite web |title=Jackie Chan, a martial arts success story |work=Biography |publisher=Fighting Master |url=http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm |accessdate=29 February 2012 |archive-date=3 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303195316/http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303195316/http://www.fightingmaster.com/actors/jackie/index.htm }}</ref> Chan's first major breakthrough was the 1978 film ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'', shot while he was loaned to Seasonal Film Corporation under a two-picture deal.<ref name="Jcm">{{cite web |title=Jackie Chan Biography (an Asian perspective) |work=Biography |publisher=Ng Kwong Loong (JackieChanMovie.com) |url=http://www.jackiechanmovie.com/profile/biography/bio.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040402123601/http://www.jackiechanmovie.com/profile/biography/bio.htm |archivedate=2 មេសា 2004 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Under director [[Yuen Woo-ping]], Chan was allowed complete freedom over his stunt work. The film established the comedic kung fu genre, and proved to be a breath of fresh air for the Hong Kong audience.<ref>{{cite web |last=Pollard |first=Mark |title=Snake in the Eagle's Shadow |work=Movie review |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=3 កញ្ញា 2012 |archive-url=https://archive.is/20120903135635/http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 |url-status=dead |archivedate=3 កញ្ញា 2012 |archiveurl=https://archive.is/20120903135635/http://www.kungfucinema.com/reviews/snake-in-the-eagles-shadow-1978 }}</ref> Chan then starred in ''[[Drunken Master]]'', which finally propelled him to mainstream success.<ref>{{cite web |last=Pollard |first=Mark |title=Drunken Master |work=Movie review |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=9 ធ្នូ 2012 |archive-url=https://archive.today/20121209142139/http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 |url-status=dead |archivedate=9 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121209142139/http://www.kungfucinema.com/reviews/drunken-master-1978 }}</ref> Upon Chan's return to Lo Wei's studio, Lo tried to replicate the comedic approach of ''Drunken Master'', producing ''[[Half a Loaf of Kung Fu]]'' and ''[[Spiritual Kung Fu]]''.<ref name="Iamjc"/> He also gave Chan the opportunity to co-direct ''[[The Fearless Hyena]]'' with [[Kenneth Tsang]]. When Willie Chan left the company, he advised Jackie to decide for himself whether or not to stay with Lo Wei. During the shooting of ''[[Fearless Hyena Part II]]'', Chan broke his contract and joined [[Golden Harvest]], prompting Lo to blackmail Chan with [[Triad (underground society)|triads]], blaming Willie for his star's departure. The dispute was resolved with the help of fellow actor and director [[Jimmy Wang Yu]], allowing Chan to stay with Golden Harvest.<ref name="Jcm"/> === Success of the action comedy genre: 1980–1987 === [[File:Jcpmall.JPG|thumb|left|The film ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]],'' nicknamed "Glass Story" for its stunt work, is set in a modern period. The department store fight scenes were filmed in [[Wing On|Wing On Department Store]] in [[Sheung Wan]], Hong Kong.]] [[Willie Chan]] had become Jackie's personal manager and firm friend, and has remained so for over 30 years. He was instrumental in launching Chan's international career, beginning with his first forays into the [[American film industry]] in the 1980s. His first Hollywood film was ''[[Battle Creek Brawl]]'' in 1980. Chan then played a minor role in the 1981 film ''[[The Cannonball Run]],'' which grossed US$100&nbsp;million worldwide. Despite being largely ignored by audiences in favour of established American actors like [[Burt Reynolds]], Chan was impressed by the [[outtake]]s shown at the [[closing credits]], inspiring him to include the same device in his future films. After the commercial failure of ''[[The Protector (1985 film)|The Protector]]'' in 1985, Chan temporarily abandoned his attempts to break into the US market, returning his focus to [[Cinema of Hong Kong|Hong Kong films]].<ref name="FightingMaster"/> Back in Hong Kong, Chan's films began to reach a larger audience in East Asia, with early successes in the lucrative Japanese market including ''[[The Young Master]]'' (1980) and ''[[Dragon Lord]]'' (1982). ''The Young Master'' went on to beat previous box office records set by [[Bruce Lee]] and established Chan as Hong Kong cinema's top star. With ''Dragon Lord'', he began experimenting with elaborate [[stunt]] action sequences,<ref>{{cite web |title=Dragon Lord |publisher=Love HK Film |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/dragon_lord.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> including a pyramid fight scene that holds the record for the most [[take]]s for a single sequence of scenes with 2900 takes,<ref name="Amazon">{{cite web |title=Dragon Lord (DVD Description) |publisher=Amazon.com |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B0000A5BRV |accessdate=29 February 2012}}</ref> and the final fight scene where he performs various stunts, including one where he does a back flip off a [[loft]] and falls to the lower ground.<ref>{{cite news |title=Kicking and Screening: ''Wheels on Meals,'' ''Armour of God,'' ''Police Story,'' and more are graded with an eye for action |author=David Everitt |date=16 August 1996 |work=Entertainment Weekly |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,293788,00.html |accessdate=29 February 2012 |archive-date=30 តុលា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030011016/http://www.ew.com/ew/article/0,,293788,00.html |url-status=dead }}</ref> Chan produced a number of action comedy films with his opera school friends Sammo Hung and Yuen Biao. The three co-starred together for the first time in 1983 in ''[[Project A]],'' which introduced a dangerous stunt-driven style of martial arts that won it the Best Action Design Award at the third annual [[Hong Kong Film Awards]].<ref>{{cite web |title=Project A Review |work=Film review |publisher=Hong Kong Cinema |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews/project_a.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> Over the following two years, the "Three Brothers" appeared in ''[[Wheels on Meals]]'' and the original ''[[Lucky Stars]]'' trilogy.<ref>{{cite web |title=Sammo Hung Profile |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/people/sammo_hung_kam_bo.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070529210629/http://www.kungfucinema.com/people/sammo_hung_kam_bo.htm |archivedate=29 ឧសភា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Yuen Biao Profile |publisher=Kung Fu Cinema |url=http://www.kungfucinema.com/people/yuen_biao.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070415122914/http://www.kungfucinema.com/people/yuen_biao.htm |archivedate=15 មេសា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> In 1985, Chan made the first ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' film, a US-influenced action comedy in which Chan performed a number of dangerous stunts. It was named the "[[Hong Kong Film Award for Best Film|Best Film]]" at the [[5th Hong Kong Film Awards|1986 Hong Kong Film Awards]].<ref>{{cite web |last=Mills |first=Phil |title=Police Story (1985) |work=Film review |publisher=Dragon's Den |url=http://www.dragonsdenuk.com/reviews/policestory.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403190345/http://www.dragonsdenuk.com/reviews/policestory.htm |archivedate=3 មេសា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> In 1987, Chan played "Asian Hawk," an [[Indiana Jones]]-esque character, in the film ''[[Armour of God (film)|Armour of God]].'' The film was Chan's biggest domestic box office success up to that point, grossing over HK $35&nbsp;million.<ref>{{cite web |title=Armour of God |publisher=jackiechanmovie.com |year=2006 |url=http://www.jackiechanmovie.com/Reviews/AOG/Review.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040903175112/http://www.jackiechanmovie.com/Reviews/AOG/Review.htm |archivedate=3 កញ្ញា 2004 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> === Acclaimed sequels and Hollywood breakthrough: 1988–1998 === [[File:Jackie Chan in Rumble in the Bronx.jpg|thumb|right|Chan in his [[Cinema of the United States|Hollywood]] breakthrough film ''[[Rumble in the Bronx]].'']] In 1988, Chan starred alongside Sammo Hung and Yuen Biao for the last time to date, in the film ''[[Dragons Forever]]''. Hung co-directed with [[Corey Yuen]], and the villain in the film was played by [[Yuen Wah]], both of whom were fellow graduates of the China Drama Academy. In the late 1980s and early 90s, Chan starred in a number of successful sequels beginning with ''[[Police Story 2]]'', which won the award for Best Action Choreography at the 1989 [[Hong Kong Film Awards]]. This was followed by ''[[Armour of God II: Operation Condor]]'', and ''[[Police Story 3: Super Cop]]'', for which Chan won the Best Actor Award at the 1993 [[Golden Horse Film Festival and Awards|Golden Horse Film Festival]]. In 1994, Chan reprised his role as [[Wong Fei-hung]] in ''[[Drunken Master II]]'', which was listed in ''[[Time (magazine)|Time Magazine's]]'' All-Time 100 Movies.<ref>{{Cite news |title=Drunken Master II&nbsp;– All-Time 100 Movies |work=Time |url=http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,drunken_master_ii,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050711081925/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,drunken_master_ii,00.html |archivedate=11 កក្កដា 2005 |date=12 February 2005 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Another sequel, ''[[Police Story 4: First Strike]]'', brought more awards and domestic box office success for Chan, but did not fare as well in foreign markets.<ref>{{cite web |last=Kozo |title=Police Story 4 review |work=Film review |publisher=LoveHKFilm |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/police_story4_first_strike.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> Jackie Chan rekindled his [[Cinema of the United States|Hollywood]] ambitions in the 1990s, but refused early offers to play villains in Hollywood films to avoid being [[typecasting (acting)|typecast]] in future roles. For example, [[Sylvester Stallone]] offered him the role of [[Simon Phoenix]], a criminal in the futuristic film ''[[Demolition Man (film)|Demolition Man]]''. Chan declined and the role was taken by [[Wesley Snipes]].<ref>{{cite web |last=Dickerson |first=Jeff |title=Black Delights in Demolition Man |publisher=The Michigan Daily |date=4 April 2002 |url=http://media.www.michigandaily.com/media/storage/paper851/news/2002/04/04/TheStatement/Black.Delights.In.demolition.Man-1403498.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224001408/http://media.www.michigandaily.com/media/storage/paper851/news/2002/04/04/TheStatement/Black.Delights.In.demolition.Man-1403498.shtml |archivedate=24 ធ្នូ 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> Chan finally succeeded in establishing a foothold in the North American market in 1995 with a worldwide release of ''[[Rumble in the Bronx]]'', attaining a [[cult following]] in the United States that was rare for Hong Kong movie stars.<ref>{{cite web |last=Morris |first=Gary |title=Rumble in the Bronx review |work=Film review |publisher=Bright Lights Film Journal |date=1996–04 |url=http://www.brightlightsfilm.com/16/chan.html |accessdate=29 February 2012}}</ref> The success of ''Rumble in the Bronx'' led to a 1996 release of ''[[Police Story 3: Super Cop]]'' in the United States under the title ''Supercop'', which grossed a total of US $16,270,600. Jackie's first huge blockbuster success came when he co-starred with [[Chris Tucker]] in the 1998 [[buddy cop]] action comedy ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'',<ref>{{cite web |first=Raffi |title=Rush Hour Review |work=Film Review |publisher=BeijingWushuTeam.com |date=15 September 1998 |url=http://www.beijingwushuteam.com/articles/rushhour.html |accessdate=29 February 2012}}</ref> grossing US$130&nbsp;million in the United States alone.<ref name="Jcm"/> This film made a star of Jackie Chan, in Hollywood. As a publicity stunt, Jackie also wrote his autobiography in collaboration with [[Jeff Yang]] entitled ''[[I Am Jackie Chan]]''. === Fame in Hollywood and Dramatization: 1999–2007 === [[File:Jackie Chan Burglar.jpg|thumb|left|Jackie Chan plays an anti-hero for the first time in ''[[Rob-B-Hood]]'': a burglar with gambling problems.]] In 1998, Chan released his final film for Golden Harvest, ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]''. After leaving Golden Harvest in 1999, he produced and starred alongside [[Shu Qi]] in ''[[Gorgeous (film)|Gorgeous]]'' a romantic comedy that focused on personal relationships and featured only a few martial arts sequences.<ref>{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Gorgeous, commentary track |medium=DVD |publisher=Uca Catalogue |year=1999}}</ref> Chan then helped create a [[PlayStation]] game in 2000 called ''[[Jackie Chan Stuntmaster]]'', to which he lent his voice and performed the motion capture.<ref>{{cite web |last=Gerstmann |first=Jeff |title=Jackie Chan Stuntmaster Review |publisher=Gamespot |date=14 January 2007 |url=http://uk.gamespot.com/jackie-chan-stuntmaster/reviews/jackie-chans-stuntmaster-review-2547937/ |accessdate=29 February 2012 |archive-date=7 កក្កដា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707191951/http://uk.gamespot.com/jackie-chan-stuntmaster/reviews/jackie-chans-stuntmaster-review-2547937/ |url-status=dead |archivedate=7 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707191951/http://uk.gamespot.com/jackie-chan-stuntmaster/reviews/jackie-chans-stuntmaster-review-2547937/ }}</ref> He continued his Hollywood success in 2000 when he teamed up with [[Owen Wilson]] in the [[Western (genre)|Western]] action comedy ''[[Shanghai Noon]]'' which spawned the sequel ''[[Shanghai Knights]]'' (2003). He reunited with Chris Tucker for ''[[Rush Hour 2]]'' (2001) which was an even bigger success than the original grossing $347 million worldwide. He experimented with special effects with ''[[The Tuxedo]]'' (2002) and ''[[The Medallion]]'' (2003) which were not as successful critically or commercially. In 2004 he teamed up with [[Steve Coogan]] in the big-budget loose [[Around the World in 80 Days (2004 film)|adaptation]] of [[Jules Verne]]'s ''[[Around the World in 80 Days]]''. Despite the success of the ''Rush Hour'' and ''Shanghai Noon'' films, Chan became frustrated with Hollywood over the limited range of roles and lack of control over the film-making process.<ref name="Obio">{{cite web |last=Chan |first=Jackie |title=Jackie Chan Biography |work=Official website of Jackie Chan |url=http://jackiechan.com/about/about_bio.html |accessdate=29 February 2012 |archive-date=22 កក្កដា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722024105/http://jackiechan.com/about/about_bio.html |url-status=dead |archivedate=22 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722024105/http://jackiechan.com/about/about_bio.html }}</ref> In response to Golden Harvest's withdrawal from the film industry in 2003, Chan started his own film production company, [[JCE Movies Limited]] (Jackie Chan Emperor Movies Limited) in association with [[Emperor Multimedia Group]] (EMG).<ref name="Jcm"/> His films have since featured an increasing number of dramatic scenes while continuing to succeed at the box office; examples include ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[The Myth (film)|The Myth]]'' (2005) and the hit film ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006).<ref>{{cite web |title=New Police Story Review |publisher=LoveHKFilm |url=http://www.lovehkfilm.com/reviews_2/new_police_story.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=The Myth Review |publisher=Karazen |url=http://www.karazen.com/reviews/movies/themyth.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028034336/http://www.karazen.com/reviews/movies/themyth.php |archivedate=28 តុលា 2005 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Rob-B-Hood Review |publisher=HkFlix |url=http://www.hkcuk.co.uk/reviews/rob_b_hood.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011073526/http://hkcuk.co.uk/reviews/rob_b_hood.htm |archivedate=11 តុលា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan's next release was the third instalment in the ''Rush Hour'' series: ''[[Rush Hour 3]]'' in August 2007. It grossed US$255&nbsp;million.<ref>{{cite web |title=Rush Hour 3 Box Office Data |publisher=Box Office Mojo |year=2006 |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rushhour3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041029232439/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rushhour3.htm |archivedate=29 តុលា 2004 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> However, it was a disappointment in Hong Kong, grossing only HK$3.5&nbsp;million during its opening weekend.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan's 'Rush Hour 3' struggles at Hong Kong box office |agency=Associated Press |work=International Herald Tribune |date=21 August 2007 |url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/08/21/arts/AS-A-E-MOV-Jackie-Chan-Hometown-Box-Office.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023073515/http://www.iht.com/articles/ap/2007/08/21/arts/AS-A-E-MOV-Jackie-Chan-Hometown-Box-Office.php |archivedate=23 តុលា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> ===New experiments and change in style: 2008–បច្ចុប្បន្ន=== Filming of ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (released in 2008), Chan's first onscreen collaboration with fellow Chinese actor [[Jet Li]], was completed on 24 August 2007 and the movie was released in April 2008. The movie featured heavy use of effects and wires.<ref>{{cite web |title=The Forbidden Kingdom |publisher=IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0865556/combined |accessdate=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |first=Lclem |title=Jackie Chan and Jet Li Will Fight In "Forbidden Kingdom" |publisher=CountingDown |date=16 May 2007 |url=http://www.countingdown.com/movies/3958331 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011203019/http://countingdown.com/movies/3958331 |archivedate=11 តុលា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan voiced Master [[List of Kung Fu Panda characters#Monkey|Monkey]] in ''[[Kung Fu Panda]]'' (released in June 2008), appearing with [[Jack Black]], [[Dustin Hoffman]], [[Angelina Jolie]], and [[Lucy Liu]].<ref>{{Cite news |title='Panda' battle-ready |url=http://www.variety.com/article/VR1117932633?refCatId=1050 |work=Variety |first1=Nicole |last1=LaPorte |first2=Chris |last2=Gardner |date=8 November 2005 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=24 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624041700/http://www.variety.com/article/VR1117932633?refCatId=1050 |url-status=dead}}</ref> In addition, he has assisted Anthony Szeto in an advisory capacity for the writer-director's film ''Wushu'', released on 1 May 2008. The film stars [[Sammo Hung]] and Wang Wenjie as father and son.<ref>{{Cite news |title='Wushu' gets its wings |url=http://www.variety.com/article/VR1117975304?refCatId=13 |work=Variety |first=Patrick |last=Frater |date=2 November 2007 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=12 វិច្ឆិកា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112084403/http://www.variety.com/article/VR1117975304?refCatId=13 |url-status=dead}}</ref> In November 2007, Chan began filming ''[[Shinjuku Incident]]'', a dramatic role featuring no martial arts sequences with director [[Derek Yee]], which sees Chan take on the role of a Chinese immigrant in [[Japan]].<ref>{{cite web |title=Shinjuku Incident Starts Shooting in November |work=News Article |publisher=jc-news.net |date=9 July 2007 |url=http://www.jc-news.net/news.php?id=817 |accessdate=29 February 2012 |archivedate=2 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302173920/http://www.jc-news.net/news.php?id=817 |url-status=dead }}</ref> The film was released on 2 April 2009. According to his blog, Chan discussed his wishes to direct a film after completing ''Shinjuku Incident'', something he has not done for a number of years.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |title=Singapore Trip |work=Blog |publisher=Official Jackie Chan Website |date=29 April 2007 |url=http://www.jackiechan.com/message_view?cid=716 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=22 កក្កដា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722024125/http://jackiechan.com/message_view?cid=716 |url-status=dead |archivedate=22 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722024125/http://jackiechan.com/message_view?cid=716 }}</ref> The film is expected to be the third in the Armour of God series, and has a working title of ''Armour of God III: Chinese Zodiac''. Chan had completed shooting the movie and will be released on 12 December 2012.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan's Operation Condor 3 |work=News Article |publisher=Latino Review Inc. |date=1 August 2007 |url=http://www.latinoreview.com/news.php?id=2552 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927221854/http://www.latinoreview.com/news.php?id=2552 |archivedate=27 កញ្ញា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Because the Screen Actors Guild did not go on strike, Chan started shooting his next Hollywood movie ''[[The Spy Next Door]]'' at the end of October in [[New Mexico]].<ref>{{Cite news |url=http://www.usatoday.com/life/movies/2008-08-07-1622631588_x.htm |title=Jackie Chan to star in Hollywood spy comedy |work=USA Today |date=7 August 2008 |first=Min |last=Lee |accessdate=29 February 2012}}</ref> In ''The Spy Next Door'', Chan plays an undercover agent whose cover is blown when he looks after the children of his girlfriend. In ''[[Little Big Soldier]]'', Chan stars, alongside [[Leehom Wang]] as a soldier in the [[Warring States period]] in China. He is the lone survivor of his army and must bring a captured enemy soldier [[Leehom Wang]] to the capital of his province. On 22 June 2009, he left Los Angeles to begin filming ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'', a remake of [[The Karate Kid (1984 film)|the 1984 original]], in Beijing.<ref>{{cite web |url=http://moviesblog.mtv.com/2009/05/06/karate-kid-remake-keeping-title-taking-jaden-smith-to-china/ |title='Karate Kid' Remake Keeping Title, Taking Jaden Smith to China |work=MTV Movie Blog |first=Brian |last=Warmoth |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508100114/http://moviesblog.mtv.com/2009/05/06/karate-kid-remake-keeping-title-taking-jaden-smith-to-china/ |archivedate=8 ឧសភា 2009 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> The film was released in America on 11 June 2010 and sees Chan's first dramatic American film. In the film, he plays Mr. Han, a kung fu master and maintenance man who teaches [[Jaden Smith]]'s character, Dre, kung-fu so he can defend himself from school bullies. In Chan's next movie, ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'', he plays the cook of the temple instead of one of the major characters. His 100th movie ''[[1911 (film)|1911]]'' was released on 26 September 2011. He is the co-director, executive producer, and lead star of the movie.<ref>{{cite web |url=http://asiapacificarts.usc.edu/w_apa/showarticle.aspx?articleID=16404&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |title=Jackie Chan's 100th film gets release |publisher=Asia Pacific Arts |author=Lei Jin |date=18 February 2011 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=1 កក្កដា 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701224308/http://asiapacificarts.usc.edu/w_apa/showarticle.aspx?articleID=16404&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |url-status=dead |archivedate=1 កក្កដា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701224308/http://asiapacificarts.usc.edu/w_apa/showarticle.aspx?articleID=16404&AspxAutoDetectCookieSupport=1 }}</ref> While Chan has directed over ten films over his career, this is his first directorial work in over ten years, since Jackie Chan's ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' in 1998. ''1911'' premiered in North America on 14 October.<ref>{{cite web |url=http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chans_100th_film_1911_premieres_in_north_america_this_friday_17530.aspx |title=Jackie Chan's 100th film, 1911, premieres in North America this Friday |publisher=Asia Pacific Arts |author=Liuyi (Luisa) Chen |date=13 October 2011 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 សីហា 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826090526/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chans_100th_film_1911_premieres_in_north_america_this_friday_17530.aspx |url-status=dead |archivedate=26 សីហា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170826090526/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chans_100th_film_1911_premieres_in_north_america_this_friday_17530.aspx }}</ref> Chan won the Favorite Buttkicker award at the Nickelodeon's Kids' Choice Awards in 2011 for ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]''.<ref>{{cite web |url=http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chan_wins_kids_choice_award_16607.aspx |title=Jackie Chan wins Kids' Choice Award |publisher=Asia Pacific Arts |author=Grace Li |date=5 April 2011 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 សីហា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826044255/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chan_wins_kids_choice_award_16607.aspx |url-status=dead |archivedate=26 សីហា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826044255/http://asiapacificarts.usc.edu/article@apa?jackie_chan_wins_kids_choice_award_16607.aspx }}</ref> While at the 2012 Cannes Film Festival, Chan announced that he was retiring from action films citing that he was getting too old for the genre. He later clarified that he would not be completely retiring from action films, but would be performing fewer stunts and taking care of his body more.<ref>{{cite web|last=Chan|first=Jackie|title=Wall Photos|url=http://www.facebook.com/photo.php?fbid=10150902260122318|accessdate=19 May 2012}}</ref> == ជីវិតឯកជន == កាលនៅវ័យអាយុ៩ និង១៦ឆ្នាំ គាត់ធ្លាប់បានរស់នៅក្នុងប្រទេសថៃមួយរយៈពេលខ្លី ហើយគាត់ក៏បានហាត់រៀនប្រដាល់ពីអតីតអ្នកប្រដាល់អាជីបពិការជើងម្នាក់។<ref>{{cite web|title=Charity Trip|url=http://jackiechan.com/scrapbook/2394069--Charity-Trip-to-Myanmar-and-Thailand|work=This charity trip he wants to giving back to the people who once helped him back when he was he was young and in Thailand for a short period of time.|accessdate=5 October 2012|archivedate=17 តុលា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017042450/http://jackiechan.com/scrapbook/2394069--Charity-Trip-to-Myanmar-and-Thailand|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨២ លោក ជេកគី ចាន់ បានរៀបការជាមួយនាង [[Lin Feng-jiao]] (ហៅ [[Lin Feng-jiao|Joan Lin]]), ដែលជាតារាភាពយន្តស្រីជនជាតិតៃវ៉ាន់។ នៅឆ្នាំដដែលនោះ ពួកគេក៏កើតបានកូនប្រុសម្នាក់ មានឈ្មោះថា [[Jaycee Chan]] ដែលសព្វថ្ងៃមានអាជីបជាតារាចម្រៀងនិងតួសម្ដែងភាពយន្ត។<ref name="Obio" /> នាង [[Elaine Ng Yi-Lei]] បានកើតបានកូនស្រីម្នាក់ ឈ្មោះ Etta នៅឆ្នាំ១៩៩៩ ហើយបានប្រកាសថា ជេកគី ចាន់ ជាឳពុករបស់កូននោះ។ ជេកគី ចាន់ បានទទួលស្គាល់ថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយនាង ប៉ុន្ដែមិនបានធើ្វការទទួលស្គាល់ផ្លូវការណាមួយថា នោះកូននោះពិតជាកូនស្រីរបស់ខ្លួនទេ។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/696856.stm |title=Fans desert Jackie Chan |work=BBC |date=31 March 2000 |accessdate=1 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://celebritygossip.asia/?q=elaine-ng-moves-back-to-hong-kong |title=Elaine Ng moves back to Hong Kong |work=celebritygossip.asia |date=31 July 2011 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=8 កញ្ញា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130908190908/http://celebritygossip.asia/?q=elaine-ng-moves-back-to-hong-kong |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://tw.nextmedia.com/applenews/article/art_id/31641060/IssueID/20090520 |title=小龍女富貴臉 像房祖名 (''"Dragon"'s daughter has a wealthy appearance; looks like Jaycee Chan'') |date=20 May 2009 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=22 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130622045505/http://www.appledaily.com.tw/appledaily/article/entertainment/20090520/31641060/ |url-status=dead }}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ លោកទទួលបាន [[honorary doctorate]] ពី[[សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា]]។<ref name="jackiechan.com">{{cite web |url=http://jackiechan.com/gallery/832915--Jackie-at-the-University-of-Cambodia |title=Jackie visits the University of Cambodia |work=jackiechan.com |accessdate=1 March 2012 |archive-date=10 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310172253/http://jackiechan.com/gallery/832915--Jackie-at-the-University-of-Cambodia |url-status=dead |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310172253/http://jackiechan.com/gallery/832915--Jackie-at-the-University-of-Cambodia }}</ref><ref name="Press2009">{{cite web |url=http://www.uc.edu.kh/sub/press/495/ |title=Press Release |location=Phnom |publisher=University of Cambodia |date=10 November 2009 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=6 សីហា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806172332/http://www.uc.edu.kh/sub/press/495/ |url-status=dead |archivedate=6 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806172332/http://www.uc.edu.kh/sub/press/495/ }}</ref> លោកគឺជាពុទ្ធសាសនិកម្នាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/fam_buddhist.html |title=Famous Buddhists, Famous Adherents of Buddhism |publisher=Adherents.com |accessdate=1 March 2012 |archive-date=19 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219153006/http://www.adherents.com/largecom/fam_buddhist.html |url-status=dead |archivedate=19 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219153006/http://www.adherents.com/largecom/fam_buddhist.html }}</ref> ហើយគាត់អាចនិយាយភាសាច្រើន រួមមាន៖ [[Cantonese]], [[Mandarin Chinese|Mandarin]], [[American Sign Language]], និងភាសាអង់គ្លេស, ហើយក៏អាចនិយាយបានខ្លះៗនូវភាសាមួយចំនួនទៀតដូចជា៖ German, Korean, Japanese, Spanish, និងភាសាថៃ។<ref>{{Cite journal |year=1998 |title=An interview with Jackie Chan |journal=[[Empire (film magazine)|Empire]] |issue=104 |page=5}}</ref> Chan is an avid football fan and supports the [[Hong Kong national football team]], [[England National Football Team]], and [[Manchester City F.C.|Manchester City]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-sg/news/3877/england/2012/07/26/3265953/extra-time-manchester-city-fan-jackie-chan-in-good-kompany |title=Extra Time: Manchester City fan Jackie Chan in good Kompany |publisher=Goal.com |date= |accessdate=2013-01-02}}</ref> == Stunts == [[File:Jackie Chan Stunt.jpg|thumb|right|Jackie Chan prepares to slide down the side of a high rise building in ''[[New Police Story]]''.]] Jackie Chan has performed most of his own stunts throughout his film career, which are choreographed by the [[Jackie Chan Stunt Team]]. He has stated in interviews that the primary inspiration for his more comedic stunts were films such as ''[[The General (1926 film)|The General]]'' directed by and starring [[Buster Keaton]], who was also known to perform his own stunts. Since its establishment in 1983, Chan has used the team in all his subsequent films to make choreographing easier, given his understanding of each member's abilities.<ref>{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Police Story Commentary |medium=DVD |publisher=Dragon Dynasty |location=Hong Kong |year=1987}}</ref> Chan and his team undertake many of the stunts performed by other characters in his films, shooting the scenes so that their faces are obscured.<ref name="Newline">{{cite web |last=Rogers |first=Ian |title=Jackie Chan Interview |publisher=FilmZone |url=http://www.newline.com/jackiechan/Chan/chaninterview.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070710114138/http://www.newline.com/jackiechan/Chan/chaninterview.html |archivedate=10 កក្កដា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> The dangerous nature of his stunts makes it difficult for Chan to get insurance, especially in the United States, where his stunt work is contractually limited.<ref name="Newline"/> Chan holds the [[Guinness World Records|Guinness World Record]] for "Most Stunts by a Living Actor", which emphasizes "no insurance company will underwrite Chan's productions in which he performs all his own stunts".<ref>{{cite web |title=January 2003 News Archives |work=Jackie Chan Kids |url=http://www.jackiechankids.com/files/January_News_Archives.htm |date=3 January 2003 |accessdate=29 February 2012}}</ref> In addition, he holds an unrecognised record for the most number of takes for a single shot in a film, having shot over 2900 retakes for a complex scene involving a [[Jianzi]] game in ''[[Dragon Lord]]''.<ref>{{cite web |last=Dixon |first=Melinda |title=Dragon Lord (Long xiao ye) Review |work=DVD Bits |url=http://www.dvdbits.com/reviews.asp?id=3297 |date=29 April 2006 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326122759/http://www.dvdbits.com/reviews.asp?id=3297 |url-status=dead |archivedate=26 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120326122759/http://www.dvdbits.com/reviews.asp?id=3297 }}</ref> Chan has been injured frequently when attempting stunts; many of them have been shown as outtakes or as [[blooper]]s during the closing credits of his films. He came closest to death filming ''[[Armour of God (film)|Armour of God]]'', when he fell from a tree and fractured his skull. Over the years, Chan has dislocated his pelvis and also broken numerous parts of body including his fingers, toes, nose, both cheekbones, hips, sternum, neck, ankle, and ribs.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |title=The Official Jackie Chan Injury Map |publisher=Jackie Chan Kids |url=http://www.jackiechankids.com/files/Jackie_Injury_Map_Main.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan re-injures back while filming |work=The Star |location=Malaysia |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/27/apworld/20070827170114&sec=apworld |date=27 August 2007 |accessdate=29 February 2012}}</ref> Promotional materials for ''Rumble in the Bronx'' emphasised that Chan performed all of the stunts, and one version of the movie poster even diagrammed his many injuries. == Filmography and screen persona == {{main|Jackie Chan filmography}} [[File:Jackie Chan Cannes.jpg|thumb|Jackie Chan at the [[2008 Cannes Film Festival]].]] Jackie Chan created his screen persona as a response to the late [[Bruce Lee]], and the [[Bruceploitation|numerous imitators]] who appeared before and after Lee's death. In contrast to Lee's characters, who were typically stern, morally upright heroes, Chan plays well-meaning, slightly foolish regular guys (often at the mercy of their friends, girlfriends or families) who always triumph in the end despite the odds.<ref name="Iamjc"/> Additionally, Chan has stated that he deliberately styles his movement to be the opposite of Lee's: where Lee held his arms wide, Chan holds his tight to the body; where Lee was loose and flowing, Chan is tight and choppy. Despite the success of the ''[[Rush Hour (film series)|Rush Hour]]'' series, Chan has stated that he is not a fan of it since he neither appreciates the action scenes in the movie, nor understands American humour.<ref>{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,298648,00.html |title=Jackie Chan Admits He Is Not a Fan of 'Rush Hour' Films |publisher=Fox News |date=30 September 2007 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=8 កញ្ញា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908213505/http://www.foxnews.com/story/0,2933,298648,00.html |url-status=dead}}</ref> In recent years, the ageing Chan grew tired of being typecast as an action hero, prompting him to act with more emotion in his latest films.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan: From action maestro to serious actor |work=China Daily |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-09/24/content_377571.htm |date=24 September 2004 |accessdate=29 February 2012}}</ref> In ''[[New Police Story]]'', he portrayed a character suffering from alcoholism and mourning his murdered colleagues.<ref name="Nps">{{Cite video |people=Jackie Chan |title=New Police Story |medium=DVD |publisher=[[JCE Movies Limited]] |location=Hong Kong |year=2004}}</ref> To further shed the image of Mr. Nice Guy, Chan played an anti-hero for the first time in ''[[Rob-B-Hood]]'' starring as Thongs, a burglar with gambling problems.<ref>{{cite web |title=For the first time, Chan plays an unconventional role in his newest comedy (成龙首次尝试反派 联手陈木胜再拍动作喜剧) |work=Sina |url=http://ent.sina.com.cn/m/c/2005-12-30/0832945759.html |language=Simplified Chinese |date=30 December 2005 |accessdate=29 February 2012}}</ref> == ស្នាដៃក្នុងទូរទស្សន៍ == In 2000, Chan hosted a fictionalised version of himself in the [[animated series]] ''[[Jackie Chan Adventures]]'', which ran until 2005.<ref>{{cite web |title=Voice actors of Jackie Chan Adventures |work=Cast list |publisher=VoiceChasers |url=http://voicechasers.com/database/showprod.php?prodid=233 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=4 ធ្នូ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204034056/http://voicechasers.com/database/showprod.php?prodid=233 |url-status=dead |archivedate=4 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101204034056/http://voicechasers.com/database/showprod.php?prodid=233 }}</ref> In July 2008, the [[Beijing Television|BTV]] reality television series entitled ''[[The Disciple (TV series)|The Disciple]]'' {{Chinese|t=龍的傳人|s=龙的传人}} (lit. "Disciple of the Dragon") concluded. The series was produced by, and featured Jackie Chan. The aim of the program was to find a new star, skilled in acting and martial arts, to become Chan's "successor" and student in filmmaking. Contestants were trained by Jackie Chan Stunt Team members Alan Wu and He Jun and competed in various fields, including explosion scenes, high-altitude wire-suspension, gunplay, car stunts, diving, obstacles courses etc. The regular judges on the program were [[He Ping]], [[Wu Yue (actor)|Wu Yue]] and [[Cheng Pei-pei]]. Guest judges include [[Stanley Tong]], [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]. The "Finals" began on 5 April 2008, with 16 contestants remaining, and concluded on 26 June 2008. Amongst those in attendance were [[Tsui Hark]], [[John Woo]], [[Ng See-yuen]] and [[Yu Rongguang]]. The winner of the series was Jack Tu (Tu Sheng Cheng). Along with runners up Yang Zheng and Jerry Liau, Tu is now set to star in three modern Chinese action films, one of which was scripted by Chan, and all three will be co-produced by Chan and his company [[JCE Movies Limited]]. The films will be entitled ''Speedpost 206'', ''Won't Tell You'' and ''Tropical Tornado'' and will be directed by [[Xie Dong]], [[Jiang Tao]] and [[Cai Rong Hui]]. All 16 finalists will be given the opportunity to work on the films, or to join the [[Jackie Chan Stunt Team]]. Production on the first film is due to begin in September 2008. In addition, the finalists will be given roles in a forthcoming BTV action series.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan on the Reasons Behind Producing The Disciple |publisher=Wu-Jing.org |url=http://www.wu-jing.org/happenings/archives/478-Jackie-Chan-on-the-Reasons-Behind-Producing-The-Disciple.html#extended |accessdate=29 February 2012 |archive-date=10 តុលា 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010194134/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/478-Jackie-Chan-on-the-Reasons-Behind-Producing-The-Disciple.html#extended |url-status=dead |archivedate=10 តុលា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081010194134/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/478-Jackie-Chan-on-the-Reasons-Behind-Producing-The-Disciple.html#extended }}</ref><ref>{{cite web |title=龍的傳人 The Disciple |publisher=BTV.com |url=http://long.btv.com.cn/long/index.htm |language=Simplified Chinese |accessdate=29 February 2012 |archive-date=26 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226132310/http://long.btv.com.cn/long/index.htm |url-status=dead |archivedate=26 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226132310/http://long.btv.com.cn/long/index.htm }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan names Jack Tu His Disciple |publisher=Wu-Jing.org |url=http://www.wu-jing.org/happenings/archives/541-Jackie-Chan-Names-Jack-Tu-His-Disciple.html |accessdate=29 February 2012 |archive-date=28 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120228234049/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/541-Jackie-Chan-Names-Jack-Tu-His-Disciple.html |url-status=dead |archivedate=28 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120228234049/http://www.wu-jing.org/happenings/archives/541-Jackie-Chan-Names-Jack-Tu-His-Disciple.html }}</ref> == ជីវិតការងារក្នុងវិស័យតន្ត្រី-ចម្រៀង == {{Further|Jackie Chan discography}} Jackie Chan had vocal lessons whilst at the Peking Opera School in his childhood. He began producing records professionally in the 1980s and has gone on to become a successful singer in Hong Kong and Asia. He has released 20 albums since 1984 and has performed vocals in Cantonese, Mandarin, Japanese, Taiwanese and English. He often sings the theme songs of his films, which play over the [[closing credits]]. Chan's first musical recording was "Kung Fu Fighting Man", the theme song played over the closing credits of ''[[The Young Master]]'' (1980).<ref>{{cite web |title=Jackie Chan: Kung Fu Fighter Believes There's More to Him Than Meets the Eye |publisher=hkvpradio (Hong Kong Vintage Pop Radio) |url=http://www.hkvpradio.com/artists/jackiechan/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031231233820/http://www.hkvpradio.com/artists/jackiechan/ |archivedate=31 ធ្នូ 2003 |accessdate=29 February 2012 |url-status=live }}</ref> At least 10 of these recordings have been released on soundtrack albums for the films.<ref name="Nps"/><ref name="Rbb">{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Rob-B-Hood |medium=DVD |publisher=[[JCE Movies Limited]] |location=Hong Kong |year=2006}}</ref> His Cantonese song ''Story of a Hero'' (英雄故事) (theme song of ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'') was selected by the [[Royal Hong Kong Police]] and incorporated into their recruitment [[Television advertisement|advertisement]] in 1994.<ref>{{Cite video |title=警務處 (香港皇家警察招募)&nbsp;– 警察故事 |medium=[[Television advertisement]] |publisher=[[Royal Hong Kong Police]] |location=Hong Kong |year=1994}}</ref> Chan voiced the character of Shang in the Chinese release of the [[Walt Disney Pictures|Walt Disney]] animated feature, ''[[Mulan]]'' (1998). He also performed the song "I'll Make a Man Out of You", for the film's soundtrack. For the US release, the speaking voice was performed by [[B.D. Wong]] and the singing voice was done by [[Donny Osmond]]. In 2007, Chan recorded and released the song "We Are Ready", the official one-year countdown song to the [[2008 Summer Olympics]]. He performed the song at a ceremony marking the one-year countdown to the [[2008 Summer Paralympics]].<ref>{{cite web |title=We Are Ready |publisher=Jackie Chan Kids |url=http://www.jackiechankids.com/files/JC_Olympics_We_Are_Ready_video.html |accessdate=29 February 2012}}</ref> The day before the Beijing Olympics opened, Chan released one of the two official Olympics albums, ''Official Album for the Beijing 2008 Olympic Games&nbsp;– Jackie Chan's Version'', which featured a number of special guest appearances.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan releases Olympic album |work=China Daily |url=http://www.chinadaily.com.cn/showbiz/2008-08/08/content_6915823.htm |accessdate=29 February 2012}}</ref> Chan, along with [[Andy Lau]], [[Liu Huan]] and [[Wakin Chau|Wakin (Emil) Chau]], performed "Hard to Say Goodbye", the farewell song for the [[2008 Summer Olympics closing ceremony]].<ref name="TVB-beijing">{{cite web |title=Beijing Olympic closing ceremony press conference |publisher=TVB News World |url=http://tvbnewsworld.blogspot.com/2008/08/beijing-olympic-closing-ceremony-press.html |date=23 August 2008 |accessdate=29 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100219154722/http://tvbnewsworld.blogspot.com/2008/08/beijing-olympic-closing-ceremony-press.html |archivedate=19 កុម្ភៈ 2010 |url-status=live }}</ref> == Image and celebrity status == Jackie Chan has received worldwide recognition for his acting, having won several awards including an Innovator Award from the [[American Choreography Awards]] and a lifetime achievement award from the [[Taurus World Stunt Awards]].<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan From Hong Kong to Receive Stunt Award |publisher=Xinhuanet |url=http://news.xinhuanet.com/english/2002-05/16/content_394957.htm |date=16 May 2002 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225200428/http://news.xinhuanet.com/english/2002-05/16/content_394957.htm |url-status=dead}}</ref> He has stars on the [[List of stars on the Hollywood Walk of Fame#C|Hollywood Walk of Fame]] and the Hong Kong [[Avenue of Stars, Hong Kong|Avenue of Stars]].<ref>{{cite web |last=Ortega |first=Albert |title=Jackie Chan Honored with a Star on the Hollywood Walk of Fame |publisher=EZ-Entertainment |url=http://www.ez-entertainment.net/carpet/chanstar/chanstar.htm |date=4 October 2002 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=25 មេសា 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030425052014/http://www.ez-entertainment.net/carpet/chanstar/chanstar.htm |url-status=dead |archivedate=25 មេសា 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030425052014/http://www.ez-entertainment.net/carpet/chanstar/chanstar.htm }}</ref> Despite considerable box office success in The Northsouth Territories, Chan's American films have been criticised with regard to their action choreography. Reviewers of ''Rush Hour 2'', ''The Tuxedo'', and ''Shanghai Knights'' criticised the toning down of Chan's fighting scenes, citing less intensity compared to his earlier films.<ref>{{cite news |last=Honeycutt |first=Kirk |title=Rush Hour 2 Review |work=The Hollywood Reporter |date=30 July 2001 |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=973232 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930204130/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=973232 |archivedate=30 កញ្ញា 2007 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Ebert |first=Roger |title=The Tuxedo Review |publisher=Official website of Roger Ebert |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20020927%2FREVIEWS%2F209270305%2F1023 |date=27 September 2002 |accessdate=29 February 2012 |archive-date=30 កញ្ញា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930055959/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20020927%2FREVIEWS%2F209270305%2F1023 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Pierce |first=Nev |title=Shanghai Knights Review |publisher=BBC film |url=http://www.bbc.co.uk/films/2003/03/05/shanghai_knights_2003_review.shtml |date=3 April 2003 |accessdate=29 February 2012}}</ref> The comedic value of his films is questioned; some critics stated it can be childish at times.<ref>{{cite news |last=Honeycutt |first=Kirk |title=Around the World in 80 Days Review |work=The Hollywood Reporter |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000532235 |date=16 June 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930220404/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000532235 |archivedate=30 កញ្ញា 2007 |accessdate=29 February 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan was awarded the [[Order of the British Empire|MBE]] in 1989 and the [[Silver Bauhinia Star]] (SBS) in 1999. [[File:Jackie Chan star in Hollywood.jpg|thumb|right|Jackie Chan's star on the [[Hollywood Walk of Fame]]]] Chan is a cultural icon, having been referenced in [[Ash (band)|Ash's]] song "[[Kung Fu (song)|Kung Fu]]", [[Heavy Vegetable]]'s "Jackie Chan Is a Punk Rocker", [[Leehom Wang]]'s "[[Change Me (album)|Long Live Chinese People]]", as well as in "Jackie Chan" by [[Frank Chickens]], and television shows ''[[Tim and Eric Awesome Show, Great Job!]]'', ''[[Celebrity Deathmatch]]'' and ''[[Family Guy]]''. He has been the inspiration for [[manga]] such as ''[[Dragon Ball (manga)|Dragon Ball]]'' (including a character with the alias "[[Master Roshi|Jackie Chun]]"),<ref>{{cite web |last=Hebert |first=James |title=Inspiration for Dragonball |publisher=San Diego Tribune |url=http://www.signonsandiego.com/news/features/20030822-9999_1c22tribute.html |date=22 August 2003 |accessdate=1 March 2012}}</ref> the character [[Lei Wulong]] in ''[[Tekken]]'' and the fighting-type [[Pokémon]] [[Hitmonchan]].<ref>{{Cite episode |title=Masters of the Martial Arts |episodelink= |series=Celebrity Deathmatch |serieslink=Celebrity Deathmatch |airdate=1999 |season=1 |number=12}}</ref><ref>{{Cite episode |title=Breaking Out Is Hard to Do |episodelink=Breaking Out Is Hard to Do |series=Family Guy |serieslink=Family Guy |airdate=17 July 2005 |season=4 |number=9}}</ref><ref>{{Cite news |last=Orecklin |first=Michael |title=Pokemon: The Cutest Obsession |newspaper=Time |date=10 May 1999 |postscript=<!--None-->}}</ref> In addition, Jackie Chan has a sponsorship deal with [[Mitsubishi Motors]]. As a result, Mitsubishi cars can be found in a number of Jackie Chan films. Furthermore, Mitsubishi honoured Chan by launching Evolution, a limited series of cars which he personally customised.<ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |url=http://www.jackiechan.com/scrapbook_view?cid=769 |title=Note From Jackie: My Loyalty Toward Mitsubishi 19&nbsp;June 2007 |work=Official website of Jackie Chan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702051424/http://www.jackiechan.com/scrapbook_view?cid=769 |archivedate=2 កក្កដា 2007 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jackiechankids.com/files/Q_and_A.htm |title=E! Online Question and Answer (Jackie Chan) |work=Jackie Chan Kids |accessdate=1 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Chan |first=Jackie |url=http://www.jackiechan.com/message_view?cid=718 |title=Trip to Shanghai; Car Crash!! 18–25&nbsp;April 2007 |work=Official website of Jackie Chan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080205101936/http://www.jackiechan.com/message_view?cid=718 |archivedate=5 កុម្ភៈ 2008 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref> A number of video games have featured Jackie Chan. Before ''Stuntmaster'', Chan already had a game of his own, ''Jackie Chan's Action Kung Fu'', released in 1990 for the [[PC-Engine]] and [[Nintendo Entertainment System|NES]]. In 1995, Chan was featured in the arcade fighting game ''Jackie Chan The Kung-Fu Master''. In addition, a series of Japanese Jackie Chan games were released on the [[MSX]] by Pony, based on several of his films (''Project A'', ''Project A 2'', ''Police Story'', ''The Protector'' and ''Wheels On Meals'').<ref>{{cite web |title=Jackie Chan Video Games |publisher=Hardcore Gaming 101 |url=http://www.hardcoregaming101.net/jackiechan/jackie.htm |date=06 Febuarary 2010}}</ref> [[File:JC Opens Disney HK.jpeg|thumb|left|Chan with Disney characters during the opening ceremony of [[Hong Kong Disneyland]].]] Chan has always wanted to be a role model to children, remaining popular with them due to his good-natured acting style. He has generally refused to play villains and has ''almost'' never used the word "[[fuck]]" in his films (He's only said that word in two films, ''The Protector'' and ''Burn, Hollywood, Burn''), but in ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'', in an attempt to be "cool" and imitate his partner Carter, who said "What's up, my nigga?" to a club of black men, he said the same thing when Carter was in another room and they all attacked him, so he had to pull out his fighting skills to beat them down and escape.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan Wants to Be Role Model |agency=Associated Press |work=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/04/AR2006080400326.html |date=4 August 2006 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan's greatest regret in life is not having received proper education,<ref>{{cite web |last=Webb |first=Adam |title=Candid Chan: Action star Jackie Chan takes on students' questions |publisher=The Flat Hat |url=http://flathat.wm.edu/September292000/newsstory2.html |date=29 September 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011072409/http://flathat.wm.edu/September292000/newsstory2.html |archivedate=11 តុលា 2007 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> inspiring him to fund educational institutions around the world. He funded the construction of the Jackie Chan Science Centre at the [[Australian National University]]<ref>{{Cite press release |title=ANU to name science centre after Jackie Chan |publisher=Australia National University |url=http://info.anu.edu.au/ovc/media/Media_Releases/_2006/_February/_240206jackiechan.asp |date=24 February 2006 |accessdate=1 March 2012}}</ref> and the establishment of schools in poor regions of China.<ref>{{cite web |title=Biography of Jackie Chan (Page 8) |work=Biography |publisher=Tiscali |url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/jackie-chan/biography/45 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan is a spokesperson for the [[Government of Hong Kong]], appearing in [[public service announcement]]s. In a ''Clean Hong Kong'' commercial, he urged the people of Hong Kong to be more considerate with regards to [[litter]]ing, a problem that has been widespread for decades.<ref>{{Cite video |people=Jackie Chan |title=Clean Hong Kong |medium=Television |publisher=Hong Kong Government |location=Hong Kong |year=2002}}</ref> Furthermore, in an advertisement promoting nationalism, he gave a short explanation of the ''[[March of the Volunteers]]'', the national anthem of the People's Republic of China.<ref>{{Cite news |title=Hong Kong marshal Jackie Chan to Boost Nationalism |work=China Daily |author=Agencies |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2005-05/18/content_443738.htm |date=18 May 2005 |accessdate=1 March 2012}}</ref> When [[Hong Kong Disneyland]] opened in 2005, Chan participated in the opening ceremony.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan, Chow Yun-fat among VIPs invited to HK Disneyland opening |agency=Associated Press |publisher=Sina |url=http://english.sina.com/taiwan_hk/1/2005/0818/42863.html |date=18 August 2005 |accessdate=1 March 2012}}</ref> In the United States, Chan appeared alongside [[Arnold Schwarzenegger]] in a government advert to combat [[copyright infringement]] and made another public service announcement with Los Angeles County Sheriff [[Lee Baca]] to encourage people, especially [[Asian people|Asians]], to join the [[Los Angeles County Sheriff's Department]].<ref>{{cite web |last=Schwarzenegger |first=Arnold |authorlink=Arnold Schwarzenegger |coauthors=Jackie Chan |title=Anti-piracy advert |work=Advertisement |publisher=United States Government |url=http://video.google.com/videoplay?docid=6443035544827856436&q=Jackie+Chan |accessdate=10 September 2007}}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan stars in LAPD recruitment campaign |work=China Daily |url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-03/11/content_824701.htm |date=11 March 2007 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Construction has begun on a Jackie Chan museum in Shanghai. Work began in July 2008, and although it was scheduled to be completed on October 2009, construction continues as of January 2010.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan museum planned in Shanghai&nbsp;– Yahoo! News |url=http://www.mixedandmotions.com/2008/07/jackie-chan-museum-planned-in-shanghai.html |date=11 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090628202250/http://www.mixedandmotions.com/2008/07/jackie-chan-museum-planned-in-shanghai.html |archivedate=28 មិថុនា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref> On February 7, 2013 a Facebook page entitled "R.I.P. Jackie Chan" was created.<ref>{{cite web|title=R.I.P. Jackie Chan "About" page |work=Facebook |url=https://www.facebook.com/ripjackiechan/info |date=7 February 2013 |accessdate=25 June 2013}}</ref> On June 25, 2013, reports about Chan's response to the hoax page, ensuring fans that he was not in fact dead. According to reports, after he arrived home on a flight from India to Beijing, several people contacted him to congratulate him on his recent engagement, and soon thereafter contacted him again to ask if he was still alive. He posted a Facebook message, with picture showing himself alive and well, and commenting, "If I died, I would probably tell the world!"<ref>{{cite web|title=(UPI) Jackie Chan response to RIP hoax |work=UPI |url=http://www.upi.com/Entertainment_News/Blog/2013/06/25/Jackie-Chan-responds-to-RIP-hoax-Im-not-dead/4391372179550/ |date=25 June 2013 |accessdate=25 June 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=(Yahoo!) Jackie Chan declares well-being |work=Yahoo.com |url=http://sg.news.yahoo.com/jackie-chan-declares-well-being-facebook-063000177.html |date=25 June 2013 |accessdate=25 June 2013}}</ref> == ទស្សនៈនយោបាយ និងភាពចំរួសចំរាស់ == During a news conference in Shanghai on 28 March 2004, Chan referred to the recently concluded [[Republic of China presidential election, 2004]] in Taiwan, in which [[Democratic Progressive Party]] candidates [[Chen Shui-bian]] and [[Annette Lu]] were re-elected as President and Vice-President as "the biggest joke in the world."<ref>{{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-03/29/content_318903.htm |title=Taiwan election biggest joke in the world |work=China Daily |date=29 March 2004 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan's comments were criticised by Parris Chang, a Taiwanese legislator and senior member of the DPP, who called for the government of Taiwan to take punitive steps against Chan for his comments, such as banning his movies and barring him the right to visit Taiwan.<ref>{{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-04/22/content_325482.htm |title=Taiwan lawmaker calls for Jackie Chan movie ban |work=China Daily |date=22 April 2004 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Some 50 police and security personnel were required to separate protesters from Chan, as they were attempting to spit at him when he arrived at Taipei airport for a charity sponsored by cable TV channel [[TVBS]] on 18 June 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1411923.php/Protestors_blast_Jackie_Chan_for_criticizing_Taiwan_elections |title=Protestors blast Jackie Chan for criticizing Taiwan elections |publisher=People News |date=18 June 2008 |accessdate=1 March 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909100604/http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1411923.php/Protestors_blast_Jackie_Chan_for_criticizing_Taiwan_elections |archivedate=9 កញ្ញា 2012 |url-status=dead }}</ref> Chan insisted that his remarks were not intended to insult the people of Taiwan.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/06/19/2279237.htm |title=Protesters greet Jackie Chan in Taiwan |publisher=ABC News (Australia) |date=19 June 2008 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=6 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906120331/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/06/19/2279237.htm |url-status=dead}}</ref> [[File:Jackie Chan TIFF 2005.jpg|thumb|right|upright|Jackie Chan at the [[2005 Toronto International Film Festival]]]] Referring to his participation in the [[2008 Summer Olympics torch relay|torch relay]] for the [[2008 Summer Olympics|2008 Summer Olympics in Beijing]], Chan spoke out against demonstrators who disrupted the relay several times attempting to draw attention to a wide-ranging number of grievances against the Chinese government, including [[Human rights in China|China's human rights record]] and the [[political status of Taiwan]]. He warned that he would lash out against anyone planning to stop him from carrying the Olympic Torch, saying, "Demonstrators better not get anywhere near me." In addition, Chan felt that the protesters were publicity seekers. "They are doing it for no reason. They just want to show off on the TV," he said. "They know, 'if I can get the torch, I can go on the TV for the world news'." Chan felt the country was trying to improve and the Olympics is a chance for the country to open up and learn from the outside world and vice versa. "We are not right about everything. Things are getting better in China but we can change and are changing. We want to learn from the rest of the world as well as teach others about our ways and our culture."<ref>{{cite web |url=http://www.metro.co.uk/sport/oddballs/143026-kung-fu-star-jackie-chan-to-chop-down-olympic-protestors |title=Kung-fu star Jackie Chan to chop down Olympic protesters |publisher=METRO.co.uk |date=15 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427012524/http://news.yahoo.com/s/ap/20090421/ap_en_ot/as_hong_kong_people_jackie_chan |archivedate=27 មេសា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> On 18 April 2009, during a panel discussion at the annual [[Boao Forum for Asia]] titled "Tapping into Asia's Creative Industry Potential," Chan said "...in the 10 years after Hong Kong's return to Chinese rule, I can gradually see, I'm not sure if it's good to have freedom or not."<ref name='boao1'>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20090421/ap_en_ot/as_hong_kong_people_jackie_chan |title=Spokesman: Jackie Chan comments out of context |publisher=Yahoo! News |author=Min Lee |date=21 April 2009 |accessdate=1 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427012524/http://news.yahoo.com/s/ap/20090421/ap_en_ot/as_hong_kong_people_jackie_chan |archivedate=27 មេសា 2009 |url-status=dead }}</ref> Chan went on to say, "If you're too free, you're like the way Hong Kong is now. It's very chaotic. Taiwan is also chaotic." He also added, "I'm gradually beginning to feel that we Chinese need to be controlled. If we're not being controlled, we'll just do what we want." Chan however complained about the [[2007 Chinese export recalls|quality of Chinese goods]], saying, "...a Chinese TV might explode."<ref name='boao2'>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20090418/ap_en_ot/as_china_people_jackie_chan |title=Jackie Chan: Chinese people need to be controlled |publisher=Yahoo! News |author=William Foreman |date=18 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090421223810/http://news.yahoo.com/s/ap/20090418/ap_en_ot/as_china_people_jackie_chan |archivedate=21 មេសា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> but refrained from criticising the Chinese government for banning his 2009 film ''[[Shinjuku Incident]]''.<ref name='boao8'>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/afp/20090419/en_afp/entertainmentchinahongkongtaiwanpolitics |title=Jackie Chan warns over China 'chaos': report |publisher=Yahoo! News |date=19 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425220155/http://news.yahoo.com/s/afp/20090419/en_afp/entertainmentchinahongkongtaiwanpolitics |archivedate=25 មេសា 2009 |accessdate=1 March 2012 |url-status=live }}</ref> Chan's comments prompted an angry response from some legislators and other prominent figures in Taiwan and Hong Kong. Hong Kong Legislator [[Leung Kwok-hung]] said that Chan "insulted the Chinese people. Chinese people aren't pets."<ref>{{Cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/chinese-shouldnt-get-more-freedom-says-jackie-chan-1671337.html |title=Chinese shouldn't get more freedom, says Jackie Chan |work=The Independent |location=UK |first=Clifford |last=Coonan |date=20 April 2009 |accessdate=1 March 2012}}</ref> The [[Hong Kong Tourism Board]] stated that it had received 164 comments and complaints from the public over Chan's remarks.<ref name='boao'>{{cite news |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601088&sid=aBQtt40iChUo |title=Jackie Chan Faces Film Boycott for Chaotic Taiwan Comments |author=Le-Min Lim |publisher=Bloomberg |date=22 April 2009 |accessdate=1 March 2012}}</ref> A spokesman for Chan told reporters that the actor was referring to freedom in the entertainment industry rather than Chinese society at large and that certain people with "ulterior motives deliberately misinterpreted what he said."<ref>{{Cite news |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90882/6642022.html |title=Jackie Chan's 'freedom' talk sparks debate |work=People's Daily |date=22 April 2009 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=6 កញ្ញា 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090906043005/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90882/6642022.html |url-status=dead }}</ref> On 24 August 2010, Chan tweeted about the botched rescue operation on the [[Manila hostage crisis]] that left 8 Hong Kong tourists dead. Although saddened by the news, he also tweeted "If they killed the guy sooner, they will say why not negotiate first? If they negotiate first, they ask why not kill the guy sooner?"<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22054099041 |title=1st Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22054128619 |title=2nd Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22054214000 |title=3rd Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://twitter.com/EyeOfJackieChan/status/22058470325 |title=4th Tweet on Hostage Crisis, EyeOfJackieChan, Jackie Chan's Twitter Page |date=24 August 2010}}</ref> Chan's comments caused outrage in Hong Kong. Several anti-Jackie Chan groups were set up on Facebook with tens of thousands of supporters. Some fellow actors and directors told local newspapers that they were also upset by his remarks. Chan reportedly has business interests in the Philippines. He issued a statement on 27 August 2010 apologising for his comments and claiming that his assistant who helped him post the tweets had misunderstood the meaning of his original message.<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/scrapbook/1061068--Statement-of-Aplogy-from-Jackie-Chan |title=Statement of Apology from Jackie Chan |publisher=The JC Group |date=27 August 2010 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=11 មីនា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311184743/http://jackiechan.com/scrapbook/1061068--Statement-of-Aplogy-from-Jackie-Chan |url-status=dead |archivedate=11 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311184743/http://jackiechan.com/scrapbook/1061068--Statement-of-Aplogy-from-Jackie-Chan }}</ref> In December 2012, Chan caused outrage when he criticized Hong Kong as a "city of protest", suggesting that demonstrators' rights in Hong Kong should be limited.<ref>{{cite web|author=Colleen Lee and Tony Cheung |url=http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1103899/jackie-chan-criticises-hong-kong-city-protest |title=Jackie Chan criticises Hong Kong as 'city of protest' &#124; South China Morning Post |publisher=SCMP |date=13 December 2012 |accessdate=2013-01-02}}</ref> The same month, in an interview with Phoenix TV, Chan stated that the United States was the "most corrupt" country in the world.<ref>{{cite news|title=Jackie Chan calls America 'most corrupt country in the world' |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2261567/Jackie-Chan-calls-America-corrupt-country-world.html|newspaper=Daily Mail|date=13 January 2013}}</ref><ref name=SCMP>{{cite news|last=Chow|first=Vivienne|title=Jackie Chan back in action, branding US more corrupt than China|url=http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1125813/jackie-chan-back-action-branding-us-more-corrupt-china|newspaper=South China Morning Post|date=12 January, 2013}}</ref> which in turn angered parts of the online community<ref name=SCMP/> and prompted a critical response from [[Max Fisher]] in which he noted that Chan's comments were rooted, "not just in attitudes toward America but in China’s proud but sometimes insecure view of itself."<ref name=WaPo>{{cite news|last=Fisher|first=Max|title=The anti-Americanism of Jackie Chan|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/01/10/the-anti-americanism-of-jackie-chan/|newspaper=Washington Post|date=January 10, 2013}}</ref> Other articles situated Chan's comments in the context of his career and life in America, including his, "embrace of the American film market"<ref name=WaPo/> and seeking asylum in the United States from Hong Kong triads.<ref>{{cite news|title=Actor Jackie Chan calls U.S. ‘most corrupt’ country in the world|url=http://www.rawstory.com/rs/2013/01/12/actor-jackie-chan-calls-u-s-most-corrupt-country-in-the-world/|newspaper=AFP|date=January 12, 2013|access-date=កញ្ញា 3, 2013|archive-date=សីហា 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825220927/http://www.rawstory.com/rs/2013/01/12/actor-jackie-chan-calls-u-s-most-corrupt-country-in-the-world/|url-status=dead}}</ref> == ភាពជាសហគ្រិន និង philanthropy == In addition to his film production and distribution company, [[JCE Movies Limited]], Jackie Chan also owns or co-owns the production companies JC Group China, Jackie & Willie Productions<ref>{{cite web |title=Jackie & Willie Productions Limited |work=Film database entry (Studios) |publisher=HKCinemagic |url=http://www.hkcinemagic.com/en/studio.asp?id=459 |accessdate=2 June 2010 |archivedate=25 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025224432/http://www.hkcinemagic.com/en/studio.asp?id=459 |url-status=dead }}</ref> (with Willie Chan) and Jackie & JJ Productions.<ref>{{cite web |title=Jackie & JJ Productions Ltd&nbsp;– Hong Kong |work=Business index entry |publisher=HKTDC |url=http://www.hktdc.com/sourcing/hk_company_directory.htm?companyid=1X03WBFO&locale=en |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan has also put his name to Jackie Chan Theater International, a cinema chain in China, co-run by Hong Kong company Sparkle Roll Group Ltd. The first—Jackie Chan-Yaolai International Cinema—opened in February 2010, and is claimed to be the largest cinema complex in China, with 17 screens and 3,500 seats. Chan expressed his hopes that the size of the venue would afford young, non-commercial directors the opportunity to have their films screened. 15 further cinemas in the chain are planned for 2010, throughout Beijing, Shanghai and [[Guangzhou]], with a potential total of 65 cinemas throughout the country proposed.<ref>{{cite web |title=Jackie Chan launches cinema chain claiming to be the largest in China |work=News report |publisher=CCTV.com |url=http://english.cctv.com/20100213/102739.shtml |date=13 February 2010 |accessdate=1 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan plans turbo-charged slate |work=Film news report |publisher=THR Asia (Hollywood Reporter) |author=Gregg Kilday and David Morgan |date=13 May 2010 |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/asia/news/e3i056525c4efa8dd6ffafa7425e0eaee68 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100518053635/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/asia/news/e3i056525c4efa8dd6ffafa7425e0eaee68 |archivedate=18 ឧសភា 2010 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref> In 2004, Chan launched his own line of clothing, which bears a [[Chinese dragon]] logo and the English word "Jackie", or the initials "JC".<ref>{{Cite news |title=Fashion leap for Jackie Chan as Kung-fu star promotes new clobber |agency=Agence France-Presse |publisher=JC-News |url=http://jc-news.net/news.php?id=316 |date=2 April 2004 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=30 តុលា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030014552/http://jc-news.net/news.php?id=316 |url-status=dead }}</ref> Chan also has a number of other branded businesses. His sushi restaurant chain, Jackie's Kitchen, has outlets throughout Hong Kong, as well as seven in South Korea and one in Hawaii, with plans to open another in [[Las Vegas Strip|Las Vegas]]. Jackie Chan's Cafe has outlets in Beijing, [[Singapore]], [[Kuala Lumpur]] and the [[Philippines]]. Other ventures include Jackie Chan Signature Club gyms (a partnership with [[California Fitness]]), and a line of chocolates, cookies and nutritional oatcakes. He also hopes to expand into furniture and kitchenware, and is also considering a branded supermarket.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan's business empire kicks into place |work=Taipei Times |url=http://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2005/04/11/2003250063 |date=11 April 2005 |accessdate=1 March 2012}}</ref> With each of his businesses, a percentage of the profits goes to various charities, including the Jackie Chan Charitable Foundation. Chan is a keen philanthropist and a [[List of UNICEF Goodwill Ambassadors|UNICEF Goodwill Ambassador]], having worked tirelessly to champion charitable works and causes. He has campaigned for [[conservation (ethic)|conservation]], against [[animal abuse]] and has promoted disaster relief efforts for [[natural disasters in China|floods in mainland China]] and the [[2004 Indian Ocean earthquake and tsunami|2004 Indian Ocean Tsunami]].<ref name="CelebValues"/><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Urges China to 'Have a Heart' for Dogs |publisher=PETA |url=http://www.peta.org/feat-china1.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903155120/http://www.peta.org/feat-china1.asp |archivedate=3 កញ្ញា 2006 |accessdate=1 March 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=UNICEF People: Jackie Chan: Goodwill Ambassador |publisher=UNICEF |url=http://www.unicef.org/people/people_jackie_chan.html |accessdate=1 March 2012 |archive-date=16 សីហា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070816202603/http://www.unicef.org/people/people_jackie_chan.html |url-status=dead |archivedate=16 សីហា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816202603/http://www.unicef.org/people/people_jackie_chan.html }}</ref> In June 2006, he announced the donation of half his assets to charity upon his death, citing his admiration of the effort made by [[Warren Buffett]] and [[Bill Gates]] to help those in need.<ref>{{Cite news |title=Jackie Chan looks to bequeath half of wealth |agency=Reuters |work=The Financial Express |date=29 June 2006 |url=http://www.financialexpress.com/latest_full_story.php?content_id=132221 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061208082904/http://www.financialexpress.com/latest_full_story.php?content_id=132221 |archivedate=8 ធ្នូ 2006 |accessdate=1 March 2012 |url-status=bot: unknown }}</ref> On 10 March 2008, Chan was the guest of honour for the launch, by Australian Prime Minister [[Kevin Rudd]], of the ''Jackie Chan Science Centre'' at the [[John Curtin School of Medical Research]], [[Australian National University]] in [[Canberra]]. Jackie Chan is also a supporter of the [[Save China's Tigers]] project which aims at saving the endangered [[South China Tiger]] through breeding and releasing them into the wild; he is currently an ambassador for this conservation project.<ref>{{Cite news |title=Save China's Tigers: Patrons and Supporters |publisher=SaveChina'Tigers.org |url=http://english.savechinastigers.org/node/139/ |date=22 August 2008 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225003233/http://english.savechinastigers.org/node/139 |url-status=dead }}</ref> Chan has many historic artefacts, such as old door frames from 2000 years ago. He also owns the Jinricksha Station in Singapore. In April 2008, Jackie Chan was invited for the audio launch of an Indian film, entitled ''[[Dasavathaaram]]'' (2008) in [[Chennai]] (Madras), where he shared the dais with Indian celebrities, including [[Amitabh Bachchan]], [[Mammootty]] and [[Kamal Hassan]]. Though he did not understand a word of [[Tamil language|Tamil]], Chan was touched by the Indian community's love for him and his films, and was impressed with the movie ''[[Dasavathaaram]]'', expressing a keen interest in working with the star of the film, [[Kamal Hassan]]. Hassan himself reciprocated the desire to work with the action superstar, urging Chan to keep his promise of working with him on a possible film project. Following the [[2008 Sichuan earthquake]], Chan donated RMB ¥10&nbsp;million to help those in need. In addition, he is planning to make a film about the Chinese earthquake to raise money for survivors. In response to the [[2011 Tōhoku earthquake and tsunami]], Jackie Chan and fellow Hong Kong-based celebrities, including American rapper [[MC Jin|Jin]], headlined a special three-hour charity concert, titled ''[[Artistes 311 Love Beyond Borders]]'', on 1 April 2011 to help with Japan's disaster recovery effort,<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/scrapbook/1202363--Japan-Earthquake-Song-Music-Video |title=Japan Earthquake Song Music Video - The Official Website of Jackie Chan |publisher=Jackiechan.com |accessdate=1 March 2012 |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310172351/http://jackiechan.com/scrapbook/1202363--Japan-Earthquake-Song-Music-Video |url-status=dead }}</ref> where Jackie Chan addressed the victims of the earthquake and tsunami by saying: ''"You will not be alone, we will be by your side"''.<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/video/2011-03/25/c_13798190.htm |title=Jackie Chan and HK celebrities to raise funds for quake victims in Japan |publisher=News.xinhuanet.com |date=25 March 2011 |accessdate=1 March 2012 |archivedate=2 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120102124302/http://news.xinhuanet.com/english2010/video/2011-03/25/c_13798190.htm |url-status=dead}}</ref> The concert raised over $3.3&nbsp;million in just three hours for disaster relief.<ref>{{cite news |last=Chu |first=Karen |title=Jackie Chan Raises $3.3&nbsp;Million in Three Hours for Japan Relief (Exclusive) |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/jackie-chan-raises-33-million-174410|newspaper=The Hollywood Reporter |date=4 April 2011 |accessdate=1 March 2012}}</ref> Chan also holds guest lectures at the [[Shanghai Institute of Visual Art]] of [[Fudan University]], Shanghai. === មូលនិធិសប្បុរសធម៌ ជេកគី ចាន់ === Founded in 1988, the Jackie Chan Charitable Foundation offers scholarships and active help to Hong Kong's young people through a variety of worthy causes. Over the years, the foundation has broadened its scope to include provision of medical services, aid to victims of natural disaster or illness, and projects where the major beneficiaries are Hong Kong people or organisations. Major donation projects of The Jackie Chan Charitable Foundation: *The Jackie Chan Gymnasium at Lingnan University *The Jackie Chan Challenge Cup Intercollegiate Invitation Tournament *The Jackie Chan Family Unit, Hong Kong Girl Guides Association Jockey Club Beas River Lodge *The Jackie Chan Whole Person Development Center *Renovation of the Bethanie Site, Hong Kong Academy for Performing Arts *Medical Funding in mainland China ([[Operation Smile]])<ref>{{cite web |url=http://jackiechan.com/files/JCF_brochure_4.pdf |title=Jackie Chan Charitable Foundation |publisher=Jackie Chan |format=PDF |accessdate=1 March 2012 |archivedate=26 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726072227/http://jackiechan.com/files/JCF_brochure_4.pdf |url-status=dead }}</ref> *Medical Donation in Hong Kong (Queen Mary Hospital, SARS Relief) *Support for the Performing Arts *Youth Development Programs === មូលនិធិបេះដូងនាគ === The Dragon's Heart Foundation was founded in 2005 to fulfill the desperate needs of children and the elderly in remote areas of China. Since 2005, the Dragon's Heart Foundation has built over a dozen schools, provided books, fees, and uniforms, and has raised millions of dollars to give much-needed educational opportunities for the poor. In addition, the Dragon's Heart Foundation provides for the elderly with donations of warm clothing, wheelchairs, and other items. Jackie often travels to the remote locations to attend groundbreakings or school openings, and to lend support and encouragement. == Awards and nominations == {{Infobox actor awards | name =Jackie Chan | image = | alt = | caption = | awards = 28 | nominations = 34 }} '''[[American Choreography Awards]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0000329/awards |title=Awards for Jackie Chan |work=imdb.com |accessdate=1 March 2012}}</ref> * 8th American Choreography Innovator Awards - '''Won''' '''[[Asia Pacific Film Festival]] * 1993 Asia-Pacific Film Lifetime Achievement Award - '''Won''' * 2005 Asia-Pacific Film Special Jury Award - '''Won''' '''[[International Indian Film Academy Awards]]''' * 2000 Special Award for Global Impact - '''Won''' '''[[Blockbuster Entertainment Awards]]''' * 1999 Favorite Duo - Action/Adventure (for [[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]) - '''Won''' * 2001 Favorite Action Team (for [[Shanghai Noon]]) - Nominated '''[[Cinequest Film Festival]]''' * 1998 Maverick Spirit Award - '''Won''' '''[[Daytime Emmy Awards]]''' * 2002 Performer in an Animated Program (for [[Jackie Chan Adventures]]) - Nominated '''[[Fant-Asia Film Festival]]''' * 1997 Best Asian Film (for [[Drunken Master II]]) - '''Won''' (shared with [[Chia-Liang Liu]]) '''[[Golden Horse Film Festival]]''' * 1992 Best Actor (for [[Police Story 3: Super Cop]]) - '''Won''' * 1993 Best Actor (for [[Crime Story (film)|Crme Story]]) - '''Won''' '''[[Golden Phoenix Awards]]''' * 2005 Outstanding Contribution Award - '''Won''' '''[[Golden Rooster Awards]]''' * 2005 Best Actor (for [[New Police Story]]) - '''Won''' '''[[Hollywood Film Festival]]''' * 1999 Actor of the Year - '''Won''' '''[[Hong Kong Film Award]]s''' * [[2nd Hong Kong Film Awards|1983]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[Dragon Lord]]) - Nominated (shared with Hark-On Fung and Yuen Kuni) * [[4th Hong Kong Film Awards|1985]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Project A]]) - Nominated * [[5th Hong Kong Film Awards|1986]] Best Director (for [[Police Story (1985 film)|Police Story]]) - Nominated * [[5th Hong Kong Film Awards|1986]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for Police Story) - Nominated * [[5th Hong Kong Film Awards|1986]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Heart of Dragon]]) - Nominated * [[8th Hong Kong Film Awards|1989]] Best Picture (for [[Rouge (film)|Rouge]]) - '''Won''' * [[9th Hong Kong Film Awards|1990]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Miracles (1989 film)|Miracles]]) - Nominated * [[12th Hong Kong Film Awards|1993]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Supercop]]) - Nominated * [[13th Hong Kong Film Awards|1994]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Crime Story (film)|Crime Story]]) - Nominated * [[13th Hong Kong Film Awards|1994]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for Crime Story) - Nominated * [[15th Hong Kong Film Awards|1996]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Rumble in the Bronx]]) - Nominated * [[15th Hong Kong Film Awards|1996]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for Rumble in the Bronx) - '''Won''' * [[16th Hong Kong Film Awards|1997]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for Dragon Lord) - Nominated * [[18th Hong Kong Film Awards|1999]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for [[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]) - Nominated * [[18th Hong Kong Film Awards|1999]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for Who Am I?) - '''Won''' * [[19th Hong Kong Film Awards|2000]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[Gorgeous (film)|Gorgeous]]) - Nominated (shared with [[Jackie Chan Stunt Team]]) * [[24th Hong Kong Film Awards|2005]] [[Hong Kong Film Award for Best Actor|Best Actor]] (for New Police Story) - Nominated * [[24th Hong Kong Film Awards|2005]] Professional Achievement Award - '''Won''' * [[25th Hong Kong Film Awards|2006]] Best Original Film Song (for [[The Myth (film)|The Myth]]) - Nominated (shared with Choi Jun Young, Wang Zhong Yan, and [[Hee-seon Kim]]) * [[25th Hong Kong Film Awards|2006]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for The Myth) - Nominated (shared with [[Stanley Tong]], Tak Yuen) * [[26th Hong Kong Film Awards|2007]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[Robin-B-Hood]]) - Nominated (shared with Chung Chi Li) * [[29th Hong Kong Film Awards|2010]] Best Film (for [[Shinjuku Incident]]) - Nominated * [[32nd Hong Kong Film Awards|2013]] [[Hong Kong Film Award for Best Action Choreography|Best Action Choreography]] (for [[CZ12]]) - '''Won''' '''[[Hundred Flowers Awards]]''' * 2006 Best Actor (for [[New Police Story]]) - Nominated '''[[Kids' Choice Awards]]''' * 2002 Favorite Male Movie Star (for [[Rush Hour 2]]) - Nominated * 2002 Favorite Male Action Hero (for Rush Hour 2) - '''Won''' * 2003 Favorite Movie Actor (for [[The Tuxedo]]) - Nominated * 2003 Favorite Male Butt Kicker (for The Tuxedo) - '''Won''' * 2011 Favorite Butt Kicker (for [[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]) - '''Won''' '''[[Montreal World Film Festival]]''' * [[Grand Prix des Amériques (film award)|Grand Prix des Amériques]] - '''Won''' '''[[MTV Movie Awards]]''' * 1995 [[MTV Movie Awards|Lifetime Achievement Award]] - '''Won''' * 1996 Best Fight (for [[Rumble in the Bronx]]) - Nominated * 1997 Best Fight (for [[Police Story 4: First Strike]]) - Nominated * 1999 Best Fight (for Rush Hour) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 1999 Best On-Screen Duo (for Rush Hour) - '''Won''' (shared with [[Chris Tucker]]) * 2002 Best On-Screen Team (for Rush Hour 2) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 2002 Best Fight (for Rush Hour 2) - '''Won''' (shared with [[Chris Tucker]]) * 2003 Best On-Screen Team (for [[Shanghai Knights]]) - Nominated (shared with [[Owen Wilson]]) * 2008 Best Fight (for [[Rush Hour 3]]) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]] and [[Sun Mingming]]) '''[[People's Choice Awards]]''' * 2008 Favorite On Screen Match-up (for Rush Hour 3) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 2011 Favorite On-Screen Team (for The Karate Kid) - Nominated (shared with [[Jaden Smith]]) * 2011 Favorite Action Star - '''Won''' '''[[Shanghai International Film Festival]]''' * 2005 Outstanding Contribution to Chinese Cinema - '''Won''' '''[[Teen Choice Awards]]''' * 2002 Film - Choice Chemistry (for Rush Hour 2) - Nominated (shared with [[Chris Tucker]]) * 2008 Choice Movie Actor: Action Adventure (for [[The Forbidden Kingdom]]) - Nominated '''[[Hollywood Walk of Fame|Walk of Fame]]''' * 2002 Motion Picture - '''Won''' (Star on the Walk of Fame) '''[[World Stunt Awards]]''' * 2002 Taurus Honorary Award - '''Won''' == មើលផងដែរ == {{Portal|Hong Kong|Biography|Film}} * [[Cinema of Hong Kong]] * [[Hong Kong action cinema]] * [[Cinema of China]] * [[Stunt]] * [[Stunt performer]] {{-}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|2}} == អានបន្ថែម == * Boose, Thorsten; Oettel, Silke. ''Hongkong, meine Liebe&nbsp;– Ein spezieller Reiseführer''. Shaker Media, 2009. ISBN 978-3-86858-255-0 {{de icon}} * Boose, Thorsten. ''Der deutsche Jackie Chan Filmführer''. Shaker Media, 2008. ISBN 978-3-86858-102-7 {{de icon}} * Chan, Jackie, and Jeff Yang. ''I Am Jackie Chan: My Life in Action''. New York: Ballantine Books, 1999. ISBN 0-345-42913-3. Jackie Chan's autobiography. * Cooper, Richard, and Mike Leeder. ''100% Jackie Chan: The Essential Companion''. London: Titan Books, 2002. ISBN 1-84023-491-1. * Cooper, Richard. ''More 100% Jackie Chan: The Essential Companion Volume 2''. London: Titan Books, 2004. ISBN 1-84023-888-7. * Corcoran, John. ''The Unauthorized Jackie Chan Encyclopedia: From Project A to Shanghai Noon and Beyond''. Chicago: Contemporary Books, 2003. ISBN 0-07-138899-0. * Fox, Dan. ''Jackie Chan. Raintree Freestyle''. Chicago, Ill.: Raintree, 2006. ISBN 1-4109-1659-6. * Gentry, Clyde. ''Jackie Chan: Inside the Dragon''. Dallas, Tex.: Taylor Pub, 1997. ISBN 0-87833-962-0. * Le Blanc, Michelle, and Colin Odell. ''The Pocket Essential Jackie Chan''. Pocket essentials. Harpenden: Pocket Essentials, 2000. ISBN 1-903047-10-2. * Major, Wade. ''Jackie Chan''. New York: Metrobooks, 1999. ISBN 1-56799-863-1. * Moser, Leo. ''Made in Hong Kong: die Filme von Jackie Chan''. Berlin: Schwarzkopf & Schwarzkopf, 2000. ISBN 3-89602-312-8. {{de icon}} * Poolos, Jamie. ''Jackie Chan''. Martial Arts Masters. New York: Rosen Pub. Group, 2002. ISBN 0-8239-3518-3. * Rovin, Jeff, and Kathleen Tracy. ''The Essential Jackie Chan Sourcebook''. New York: Pocket Books, 1997. ISBN 0-671-00843-9. * Stone, Amy. ''Jackie Chan''. Today's Superstars: Entertainment. Milwaukee, Wis.: Gareth Stevens Pub, 2007. ISBN 0-8368-7648-2. * Witterstaetter, Renee. ''Dying for Action: The Life and Films of Jackie Chan''. New York: Warner, 1998. ISBN 0-446-67296-3. * Wong, Curtis F., and John R. Little (eds.). ''Jackie Chan and the Superstars of Martial Arts''. The Best of ''Inside Kung-Fu''. Lincolnwood, Ill.: McGraw-Hill, 1998. ISBN 0-8092-2837-8. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{ChineseText}} {{Commons category|Jackie Chan}} * {{Official website|1=http://www.jackiechan.com/}} * {{IMDb name|id=0000329}} * {{Hkmdb name|id=3894}} * {{Allrovi person|id=84650}} * [http://www.rottentomatoes.com/celebrity/jackie_chan Jackie Chan] at [[Rotten Tomatoes]] {{Authority control|VIAF=116650054|LCCN=no/96/39667}}<!--from record: "the form Cheng Long is explicitly preferred for his hdg. over Jackie Chan by the actor)"--> {{Jackie Chan}} {{Films directed by Jackie Chan}} {{Seven Little Fortunes}} {{Golden Rooster Award Best Actor}} {{Best Action Choreography HKFA}} {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best On-Screen Duo}} <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> {{Persondata |NAME = Chan, Jackie, SBS |ALTERNATIVE NAMES = |SHORT DESCRIPTION = Hong Kong actor, action choreographer, film director, film producer, [[martial artist]], screenwriter, singer and [[stunt performer]] |DATE OF BIRTH = 7 April 1954 |PLACE OF BIRTH = Hong Kong |DATE OF DEATH = |PLACE OF DEATH = }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាភាពយន្តចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងចិន]] 0qj7nluhza2eqt4lxcd4adsxmx71282 ព្រះច័ន្ទ 0 24584 342675 337616 2026-11-08T04:28:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342675 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:FullMoon2010.jpg|រូបភាពតូច|ស្តាំ|ព្រះចន្ទ]][[File:US Navy 041027-N-9500T-001 The moon turns red and orange during a total lunar eclipse.jpg|thumb|right|ពណ៌ក្រហមនិងទឹកក្រូចពពកភ្លឺដែលបានមើលឃើញពីផែនដីក្នុងអំឡុងពេលចន្ទគ្រីដែលជាកន្លែងដែលផែនដីស្ថិតនៅរវាងព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ]][[File:Space Telescope Science Institute - Crater Copernicus (pd).jpg|thumb|right|រូបភាពរបស់កែវពង្រីក "ហាបល"​ នៃរណ្តៅរញ្ជួយដី "កូពេរនីកូស" ដែលមានប្រហែល 93 គីឡូម៉ែត្រ។]] == '''ព្រះចន្ទ''' (និមិត្តសញ្ញា៖ [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) == គឺជាផ្កាយរណបធម្មជាតិតែមួយគត់នៃផែនដីនិងជាព្រះចន្ទធំបំផុតទីប្រាំនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ ចម្ងាយជាមធ្យមរវាងព្រះចន្ទនិងផែនដីគឺ 384,402 គីឡូម៉ែត្រ ព្រះចន្ទគឺជាផ្កាយរណបដែលមានដង់ស៊ីតេទី ២ នៅផ្កាយរណបផ្កាយរណបដែលមានដង់ស៊ីតេទី ២ និងនៅក្នុងផ្កាយរណបដែលមានដង់ស៊ីតេច្រើនបំផុត។ <ref>"How far away is the moon? :: NASA Space Place". Archived from the original on 6 October 2016.</ref><ref>Scott, Elaine. Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion. Houghton Mifflin Harcourt (2016) ISBN 9780544750586. page 7.</ref> ព្រះចន្ទត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងប្រហែល 4,51 ពាន់លានឆ្នាំមុនមិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីផែនដី។ ការពន្យល់ដែលទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតគឺថាព្រះចន្ទបានបង្កើតឡើងពីកំទេចកំទីដែលបន្សល់ទុកបន្ទាប់ពីមានឥទ្ធិពលដ៏ធំមួយរវាងភពផែនដីនិងអង្គធាតុព្រះអាទិត្យដែលមានឈ្មោះថាថាធា។ == '''ប្រវត្តិព្រះចន្ទ''' == ព្រះចន្ទត្រូវបានរកឃើញជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៩ ដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើកនៃកម្មវិធីលូណារបស់សហភាពសូវៀត។ កម្មវិធី (ណាហ្សា អាល់ប៊ូឡូ) របស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានសម្រេចនូវបេសកកម្មដែលមានមនុស្សតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នដោយចាប់ផ្តើមដោយបេសកកម្មផ្កាយរណបដែលត្រូវបានគេបង្កើតឡើងដំបូងដោយអាប៉ូឡូ ៨ នៅឆ្នាំ ១៩៦៨<ref name="Conn2007">Conn, David (2007); ''Lednorf's Dilemma'', AuthorHouse, Bloomington (IN)</ref> និងការចុះចតចំនួន ៦ ដងនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧២ ដោយដំបូងគឺអាប៉ូឡូ ១១ ។ បេសកកម្មទាំងនេះបានត្រឡប់ទៅវិញដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីអភិវឌ្ឍការយល់ដឹងនៃប្រភពដើមព្រះចន្ទរចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុងនិងប្រវត្ដិសាស្ដ្រនៅពេលក្រោយមក។ ចាប់តាំងពីបេសកកម្ម អាប៉ូឡូ ១៧ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ ព្រះចន្ទត្រូវបានទស្សនាដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើក។<ref>Scott, Elaine. ''Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion''. Houghton Mifflin Harcourt (2016) {{ISBN|9780544750586}}. page 7.</ref> ទាំងភាពលេចធ្លោធម្មជាតិរបស់ព្រះចន្ទនៅលើមេឃនិងវដ្តទៀងទាត់របស់វាដែលបានមើលឃើញពីផែនដីបានផ្តល់នូវសេចក្តីយោងនិងឥទ្ធិវប្បធម៌សម្រាប់សង្គមនិងវប្បធម៌មនុស្សតាំងពីយូរយារមកហើយ។ ឥទ្ធិពលវប្បធម៌បែបនេះអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងភាសាប្រព័ន្ធប្រតិទិនដែលមានមូលដ្ឋាននៅតាមច័ន្ទគតិសិល្បៈនិងទេវកថា។ == '''លក្ខណៈរូបរាង''' == ព្រះចន្ទគឺជារូបរាងប្លែកៗគ្នា: វាមានរូបរាងខុសៗគ្នាតាមភូមិសាស្ត្រ។ ព្រះចន្ទមានស្នូលខាងក្នុងសម្បូរដោយជាតិដែកដែលមានកាំតូចៗប្រហែល ២៤០ គីឡូមែត្រ (១៥០ មីលីម៉ែត្រ) និងរន្ធខាងក្រៅដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជាតិដែករាវដែលមានកាំប្រហែល ៣០០ គីឡូម៉ែត្រ (១៩០ មីលីម៉ែត្រ) ។ នៅជុំវិញស្នូលគឺជាស្រទាប់ព្រំលាយដោយផ្នែកមួយដែលមានកាំប្រហែល ៥០០ គីឡូម៉ែត្រ (៣១០ ម៉ាយ) ។ រចនាសម្ព័ន្ធនេះត្រូវបានគិតថាត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈគ្រីស្តាល់ប្រភាគនៃសមុទ្រម៉មម៉ាញ៉ុកទូទាំងពិភពលោកបន្ទាប់ពីការបង្កើតរបស់ព្រះចន្ទកាលពី ៤,៥ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ការធ្វើឱ្យគ្រីស្តាល់ម៉្យាងនេះបង្កើតបានជារបាំងម៉េម៉ីពីទឹកភ្លៀងនិងការលិចអំបិលរ៉ែអូលីវីនថ្នាំគីរីកូហ្សែននិងអរតូត្រូសែន។ ប្រហែលបីភាគបួននៃសមុទ្រម៉ាម៉ាមបានស្រោបហើយក្រាសដែលមានដង់ស៊ីតេក្រាសហើយទាបអាចបង្កើតនិងអណ្តែតលើសំបកឈើ។ វត្ថុរាវចុងក្រោយដែលត្រូវបានគេប្រមូលផ្តុំគ្នានឹងត្រូវបានគេកាត់ផ្តាច់នៅចន្លោះសំបកដែលមានធាតុផ្សំដែលមិនមានប្រសិទ្ធភាពនិងមានកំដៅ។ ស្របតាមទស្សនវិស័យនេះការគូសផែនទីភូមិសាស្ត្រដែលបង្កើតឡើងពីគន្លងបង្ហាញថាសំបករបស់ភាគច្រើនត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់<ref>{{cite web|author=Phillips, Tony |work=Science@NASA |title=Stereo Eclipse |date=12 March 2007 |accessdate=17 March 2010 |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2007/12mar_stereoeclipse.htm |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610082213/https://science.nasa.gov/headlines/y2007/12mar_stereoeclipse.htm |archivedate=10 June 2008 |df= }}</ref>។ == '''តារាសាស្ត្រនៃព្រះចន្ទ''' == អស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំព្រះចន្ទត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាកន្លែងដ៏ល្អឥតខ្ចោះសម្រាប់អ្នកដែលបានមើលតាមរយះកែវយឹត។ការមើលឃើញតារាសាស្រ្តមិនមែនជាការព្រួយបារម្ភនោះទេ<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/ladee/main/#.VXCc0vBdiM8 |title=LADEE - Lunar Atmosphere Dust and Environment Explorer |first=Jessica |last=Culler |date=16 June 2015 |publisher= |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408015242/http://www.nasa.gov/mission_pages/ladee/main/#.VXCc0vBdiM8 |archivedate=8 April 2015 |df=dmy-all |url-status=dead }}</ref>]]។ រណ្តៅខ្លះនៅក្បែរបង្គោលមានភាពងងឹតនិងត្រជាក់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ហើយជាពិសេសវាមានប្រយោជន៍សម្រាប់កែវពង្រីកអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ។ដីខ្សាច់ទោះបីជាវាបង្កឱ្យមានបញ្ហាសម្រាប់ផ្នែកផ្លាស់ទីនៃកែវពង្រីកក៏ដោយក៏អាចលាយបញ្ចូលគ្នាជាមួយកាបូនណាណូនិងកាបូអ៊ីសនិងប្រើប្រាស់ក្នុងការសាងសង់កញ្ចក់ដែលមានអង្កត់ផ្ចិតរហូតដល់ ៥០ ម៉ែត្រ។នៅខែមេសាឆ្នាំ ១៩៧២ បេសកកម្មអាប៉ូឡូ 16 បានកត់ត្រានូវរូបភាពតារាសាស្ត្រជាច្រើននិងកាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូអេយជាមួយកាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូអេលកាមេរ៉ា។[[ឯកសារ:Earth in ultraviolet from the Moon (S72-40821).jpg|រូបភាពតូច|ស្តាំ|ស្ថានភាពរបស់ព្រះចន្ទ]] == '''ស្ថានភាព''' == ស្ថានភាពរបស់ព្រះចន្ទត្រូវបានប្រទេសរុស្ស៊ីនិងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញាអវកាសខាងក្រៅឆ្នាំ 1994 ដែលកំណត់ព្រះច័ន្ទហើយគ្រប់អាកាសខាងក្រៅជា "ខេត្តនៃមនុស្សទាំងអស់" ។ ព្រះចន្ទចំពោះគោលបំណងសន្តិភាពដោយហាមឃាត់ការដំឡើងយោធានិងអាវុធនៃការបំផ្លិចបំផ្លាញដ៏ធំ។ កិច្ចព្រមព្រៀងព្រះចន្ទឆ្នាំ ១៩៧៩ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីរឹតបន្តឹងការទាញយកធនធានរ៉ែរបស់ព្រះចន្ទដោយប្រទេសណាមួយប៉ុន្តែនៅខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 2016 វាត្រូវបានចុះហត្ថលេខានិងផ្តល់សច្ចាប័នដោយមានតែ ១៨ ប្រទេសដែលគ្មានការចូលរួមនៅក្នុងការរុករកអវកាសមនុស្សដោយខ្លួនឯងឬមានផែនការ ដើម្បីធ្វើដូច្នេះ។ទោះបីជាបុគ្គលជាច្រើនបានអះអាងថាព្រះចន្ទទាំងមូលឬមួយផ្នែកក៏ដោយក៏គ្មានអ្វីដែលត្រូវចាត់ទុកថាគួរឱ្យទុកចិត្តនោះទេ។[[ឯកសារ:Earth-Moon.PNG|រូបភាពតូច|ស្តាំ|ទំនាក់ទំនងព្រះចន្ទនិងផែនដី]] [[ឯកសារ:Dscovrepicmoontransitfull.gif|រូបភាពតូច|ស្តាំ|ទំហំដែលទាក់ទង]] == '''ទំនាក់ទំនងជាមួយផែនដី''' == ផែនដីមានភាពលំអៀងអ័ក្សបញ្ចេញសម្លេង។ <ref>{{cite web |title=Moon used to spin 'on different axis' |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-35883576 |accessdate=23 March 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323203442/http://www.bbc.com/news/science-environment-35883576 |archivedate=23 March 2016 |df=dmy-all }}</ref> គន្លងរបស់ព្រះចន្ទគឺមិនកែងទៅនឹងអ័ក្សរបស់ផែនដីទេប៉ុន្តែវាស្ថិតនៅជិតផែនដីគន្លងរបស់ផែនដី។ ប្រព័ន្ធផែនដី - ព្រះចន្ទ (គ្រោងឆ្អឹង)ផ្កាយរណបមើលឃើញព្រះចន្ទឆ្លងកាត់នៅពីមុខផែនដី ព្រះចន្ទបង្កើតគន្លងគោចរជុំវិញផែនដីដោយប្រើផ្កាយថេរប្រហែលជា ២៧,៣ ថ្ងៃម្តង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយដោយសារផែនដីកំពុងធ្វើដំណើរក្នុងគន្លងរបស់វានៅជុំវិញព្រះអាទិត្យក្នុងពេលតែមួយវាត្រូវការពេលវេលាយូរជាងមុនសម្រាប់ព្រះចន្ទបង្ហាញដំណាក់កាលដូចគ្នាទៅនឹងផែនដីដែលមានប្រហែល ២៩,៥ ថ្ងៃ [ម៉ោង] ។មិនដូចផ្កាយរណបរបស់ភពផ្សេងៗទៀតនោះព្រះចន្ទវិលជុំវិញភពអេកូស៊ីកជាងយន្តហោះអេក្វាទ័រ។ គន្លងរបស់ព្រះចន្ទត្រូវបានរំខានដោយព្រះអាទិត្យនិងផែនដីនៅក្នុងវិធីតូចៗស្មុគស្មាញនិងទំនាក់ទំនងគ្នា។ ឧទាហរណ៏, ប្លង់នៃគន្លងរបស់ព្រះចន្ទវិលម្តងបន្តិចម្តងក្នុងមួយ ១៨.៦១ ឆ្នាំ, ដែលប៉ះពាល់ដល់ទិដ្ឋភាពផ្សេងទៀតនៃចលនាព្រះចន្ទគតិ។ ផលប៉ះពាល់បន្តបន្ទាប់ទាំងនេះត្រូវបានពណ៌នាតាមបែបគណិតវិទ្យាដោយច្បាប់របស់កាស៊ីនី។ព្រះចន្ទមានទំហំធំគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដែលទាក់ទងទៅនឹងផែនដី: អង្កត់ផ្ចិតរបស់វាគឺ ១/៤ និងម៉ាស់គឺ ១/៨១ នៃផែនដី។ វាគឺជាព្រះចន្ទធំជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យដែលទាក់ទងទៅនឹងទំហំនៃភពផែនដីរបស់វាបើទោះបីជាលោក ឆារ៉ូន មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងភពព្រះពន្លាដ៏តូចតាច ផ្លូតូ នៅ ១/៩ ប្លាទីូម៉ាស់។ ផែនដីនិងព្រះចន្ទមរតក ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏ធំរបស់វាគឺមានចំងាយ ១.៧០០ គីឡូម៉ែត្រ (១.១០០ ម៉ាយ) (ប្រហែលមួយភាគបួននៃកាំផែនដី) នៅក្រោមផ្ទៃផែនដី។ភពផែនដីវិលជុំគ្នាជុំវិញរង្វង់ផែនដីព្រះចន្ទនៅពេលមួយខែពិតប្រាកដជាមួយ ១/៨១<ref>{{cite web |url=http://science.hq.nasa.gov/kids/imagers/ems/uv.html |title=NASA - Ultraviolet Waves |publisher=Science.hq.nasa.gov |date=27 September 2013 |accessdate=3 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131017235057/http://science.hq.nasa.gov/kids/imagers/ems/uv.html |archivedate=17 October 2013 |df=dmy-all }}</ref> ល្បឿនរបស់ព្រះចន្ទឬប្រហែល ១២,៥ ម៉ែត្រ (៤១ ហ្វីត) ក្នុងមួយវិនាទី។ ចលនានេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលនៅលើបដិវត្តធំជាងមុននៃផែនដីនៅជុំវិញព្រះអាទិត្យក្នុងល្បឿនប្រហែល ៣០ គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី។[[ឯកសារ:Lunar eclipse October 8 2014 California Alfredo Garcia Jr mideclipse.JPG|រូបភាពតូច|ស្តាំ|ឈ្មោះនិងនិមិត្តសញ្ញា]] == '''ឈ្មោះនិងនិមិត្តសញ្ញា''' == ឈ្មោះធម្មតាសំរាប់ភាសាអង់គ្លេសរបស់ផ្កាយរណបធម្មជាតិរបស់ផែនដីគឺ "ព្រះចន្ទ" ដែលក្នុងអត្ថបទដែលគ្មានការយល់ដឹងជាទូទៅមិនត្រូវបានគេសរសេរជាអក្សរធំឡើយ ព្រះចន្ទត្រូវបានគេយកមកពីភាសាអង់គ្លេសបុរាណដែលមានន័យថាដូចគ្នានឹងអក្សរសិល្ប៍អាល្លឺម៉ង់ទាំងអស់ដែលមកពីភាសាអាលហ្សេឡែន * ម៉នណូដែលបានមកពីភពព្រះចន្ទ "មៈ" របស់ខែមិថុនា - អ៊ុរ៉ុបដែលបានមកពីទំរង់ រូបភាព- ឫសឥណ្ឌូ - អ៊ឺរ៉ុប "ដើម្បីវាស់", ខែដែលជាឯកតាសម័យកាលដែលវាស់ដោយព្រះចន្ទ។ <ref> {{cite web |last=Lutron |title=Measured light vs. perceived light |url=http://www.lutron.com/TechnicalDocumentLibrary/Measured_vs_Perceived.pdf |work=From IES Lighting Handbook 2000, 27-4 |publisher=[[Lutron]] |accessdate=25 January 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130205204351/http://www.lutron.com/TechnicalDocumentLibrary/Measured_vs_Perceived.pdf |archivedate=5 February 2013 |df=dmy-all }}</ref>ម្ដងម្កាលគេប្រើឈ្មោះ "ឡូណា" ។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ជាពិសេសការប្រឌិតវិទ្យាសាស្រ្ត "ឡូណា" ត្រូវបានប្រើដើម្បីសម្គាល់វាពីព្រះចន្ទផ្សេងទៀតខណៈពេលដែលនៅក្នុងកំណាព្យឈ្មោះនេះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីបញ្ជាក់មនុស្សម្នាក់នៃព្រះចន្ទរបស់យើង។ គុណនាមវិសេសភាសាអង់គ្លេសសម័យទំនើបដែលទាក់ទង់នឹងព្រះចន្ទគឺតាមចន្ទគតិដែលកើតចេញពីពាក្យឡាតាំងសម្រាប់ព្រះចន្ទ ឡូណា<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'', {{nowrap|2nd ed.}} "luna", Oxford University Press (Oxford), 2009.</ref> ។ សារធាតុ សេលែននិច្ច (ជាទូទៅត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើសារធាតុសេលេញ៉ូមធាតុគីមី) គឺកម្រប្រើដើម្បីយោងទៅលើព្រះចន្ទថាអត្ថន័យនេះមិនត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងវចនានុក្រមសំខាន់ៗភាគច្រើនទេ។ វាត្រូវបានគេយកមកពីពាក្យក្រិចបុរាណសម្រាប់ព្រះចន្ទσελήνη (សេលែននិច្ច) ដែលពីមុនមកក៏មានបុព្វបទ "សេលែននូ" ដូចជានៅក្នុង ហ្សិនលែននូក្រាហ្វី សិក្សាអំពីលក្ខណៈរូបរាងនៃព្រះច័ន្ទក៏ដូចជាឈ្មោះធាតុ ហ្សិលែស្យូម ។ទាំងស្តេចក្រិកសេឡេន សេលែន និងព្រះនាងដាយអាណាដែលជាព្រះនាងរ៉ូម៉ាំងត្រូវបានគេហៅថាស៊ីធ្យា<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/moon Collins English Dictionary]</ref>។ ឈ្មោះ ឡូណា, ស៊ីឌីក និង សេលែនី ត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងក្នុងវាក្យស័ព្ទសម្រាប់គន្លងព្រះចន្ទនៅក្នុងពាក្យដូចជា អាប់ប៉ូលេនី, ផឺរីស៊ីហ្សឹន និង ស៊ីលេណូសិនត្រីក ។ ឈ្មោះដាយណាមកពីឌីវ៉ុយ៉ូ - ដុយវ៉ូដែលមានឈ្មោះថា "ស្ថានសួគ៌" ដែលមកពីដាប់ប៊ែរដូសរបស់ ភីអាយអឺ "ដើម្បីបញ្ចាំងពន្លឺ" ដែលមាននៅក្នុងឧបករណ៍និស្សន្ទវត្ថុជាច្រើនមានន័យថា "មេឃស្ថានសួគ៌និងព្រះ"<ref>{{cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#spelling |title=Naming Astronomical Objects: Spelling of Names |publisher=[[International Astronomical Union]] |accessdate=29 March 2010 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#spelling |archivedate=16 December 2008 |df=dmy-all |url-status=dead }}</ref> ។ ដើមកំណើតឡាតាំង "ថ្ងៃ" ។ [[ឯកសារ:GRAIL's gravity map of the moon.jpg|រូបភាពតូច|ស្តាំ|ទំនាក់ទំនងទឹកនិងព្រះចន្ទ]] == '''វត្តមាននៃទឹក''' == ត្រចៀកល្មូនគឺជាលក្ខណៈពិសេសដ៏ចម្លែកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅលើផ្ទៃរបស់ព្រះចន្ទ។ ពួកវាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយសារធាតុ អាល់បេដូ ខ្ពស់ដែលលេចឡើងជាលក្ខណៈអុបទិចអុបទិច (ឧទាហរណ៍លក្ខណៈអុបទិកនៃរូបរាងរបស់ក្មេងវ័យក្មេង) និងជាញឹកញាប់មានរាងស្រឡូន។ រូបរាងរបស់វាត្រូវបានគេសង្កត់ធ្ងន់ដោយតំបន់អាល់បឺតូដែលមានកម្រិតទាបបំផុតរវាងខ្យល់បក់ភ្លឺ។ វត្តមាននៃទឹក អត្ថបទដើមចម្បង: ទឹកច័ន្ទ ទឹករាវមិនអាចបន្តនៅលើផ្ទៃព្រះចន្ទបានទេ។ នៅពេលដែលបានប៉ះពាល់ទៅនឹងកាំរស្មីពន្លឺព្រះអាទិត្យទឹកភ្លាមៗនឹងរលាយតាមរយៈដំណើរការដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា photodissociation ហើយត្រូវបានបាត់បង់ទៅអវកាស។ ទោះយ៉ាងណាតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានសន្មតថាទឹកកកទឹកអាចនឹងត្រូវបានរក្សាទុកដោយប៉ះពាល់ដល់ផ្កាយដុះកន្ទុយរឺក៏អាចបង្កើតឡើងដោយប្រតិកម្មនៃថ្មព្រះចន្ទដែលសម្បូរដោយអុកស៊ីសែននិងអ៊ីដ្រូសែនពីខ្យល់ព្រះអាទិត្យដែលបន្សល់ទុកនូវទឹកដែលអាចនឹងស្ថិតនៅក្នុងត្រជាក់ជារៀងរហូត។ រណ្តៅរណ្ដៅនៅលើបង្គោលនៅលើភពព្រះចន្ទ។ ការពិសោធន៏កុំព្យូទ័របានបង្ហាញថាផ្ទៃខាងលើរហូតដល់ទៅ ១៤.០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ទំហំ ៥.៤០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) ប្រហែលជាមានស្រមោលអចិន្រ្តៃយ៍។ វត្តមាននៃបរិមាណទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់បាននៅលើព្រះចន្ទគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់មួយក្នុងការបង្ហាញលំនៅដ្ឋានតាមច័ន្ទគតិដែលជាផែនការណ៍ដែលមានប្រសិទ្ធិភាពចំណាយ។ ជម្រើសនៃការដឹកជញ្ជូនទឹកពីផែនដីនឹងត្រូវបានគេហាមឃាត់។[[ឯកសារ:Apollo 17 twilight ray sketch.jpg|រូបភាពតូច|ស្តាំ|អាប៉ូឡូ]] ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកការចុះហត្ថលេខាលើទឹកត្រូវបានគេរកឃើញនៅលើផ្ទៃមេឃ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ ការពិសោធន៍រ៉ាដាដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅលើយានអវកាស.<ref>{{cite web |author=NASAtelevision |url=https://www.youtube.com/watch?v=3rNn_cUrlmE |title=President Obama Pledges Total Commitment to NASA |publisher=[[YouTube]] |date=15 April 2010 |accessdate=7 May 2012 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120428205122/http://www.youtube.com/watch?v=3rNn_cUrlmE |archivedate=28 April 2012 |df=dmy-all }}</ref> ស្លេមែនទីន បានបង្ហាញពីអត្ថិភាពនៃហោប៉ៅទឹកកកតូចៗដែលនៅជិតដី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយការស្រាវជ្រាវរ៉ាដានៅពេលក្រោយដោយ អាល់បេដូ បានបង្ហាញថាការរកឃើញទាំងនេះអាចជាថ្មដែលត្រូវបានគេបោះចោលពីរណ្តៅដីកំបោរ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ បរិមាណនឺត្រុងនៅលើយានអវកាស Lunar Prospector បានបង្ហាញថាកំហាប់ខ្ពស់នៃអ៊ីដ្រូសែនមានវត្តមាននៅជម្រៅទី ១ នៃជម្រៅនៅជិត រីជីលេស នៅជិតតំបន់ប៉ូល។ ខ្សែក្រវាត់ធូលីភ្នំភ្លើងដែលត្រលប់មកផែនដីនៅលើអាប៉ូឡូ ១៥ បានបង្ហាញថាមានបរិមាណទឹកតិចតួចនៅក្នុងផ្ទៃខាងក្នុងរបស់ពួកគេ។ <ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html |title=Constellation |publisher=[[NASA]] |accessdate=13 April 2010 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html |archivedate=12 April 2010 |df=dmy-all |url-status=dead }}</ref> យានអវកាស ចាន់ដ្រាយ៉ាន ១ ឆ្នាំ ២០០៨ បានបញ្ជាក់ពីអត្ថិភាពនៃទឹកកកទឹកលើផ្ទៃទឹកដោយប្រើអង្កត់ផ្ចិត ម៉ូនមែននឺឡូជី មេប<ref>{{cite web |last=Naeye |first=Robert |title=NASA Scientists Pioneer Method for Making Giant Lunar Telescopes |publisher=[[Goddard Space Flight Center]] |date=6 April 2008 |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/lunar_telescopes.html |accessdate=27 March 2011 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222142443/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/lunar_telescopes.html |archivedate=22 December 2010 |df=dmy-all |url-status=dead }}</ref> ។ បរិមាណចំហាយវិទ្យុសកម្មបានកត់សម្គាល់ឃើញថាស្រទាប់ស្រូបយកសារធាតុ អ៊ីដ្រូសែន ដែលត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យផ្តល់នូវភស្តុតាងនៃបរិមាណទឹកកកទឹកធំ ៗ នៅលើផ្ទៃព្រះចន្ទ។ យានអវកាសបានបង្ហាញថាកំហាប់អាចមានកម្រិតខ្ពស់រហូតដល់ ១០០០ppm ។ នៅឆ្នាំ ២០០៩ ឡាក្រោះ បានបញ្ជូនអំបិលផោនរហូតដល់ ២.៣០០ គីឡូក្រាមចូលទៅក្នុងរណ្តៅប៉ូល polar ដែលមានអាយុកាលជាអចិន្ត្រៃហើយបានរកឃើញទឹកយ៉ាងហោចណាស់ ១០០គីឡូក្រាមក្នុងគំនរសម្ភារៈដែលបានច្រានចេញ។ ការពិនិត្យមួយទៀតនៃទិន្នន័យ ឡាក្រោះ បានបង្ហាញថាបរិមាណទឹកដែលត្រូវបានរកឃើញជិតដល់ ១៥៥ ± ១២ គីឡូក្រាម (៣៤២ ± ១២ អេលប៊ី) ។ ក្នុងខែឧសភាឆ្នាំ ២០០ មានទឹកចំនួន ៦១៥-១៤១០ មែត្រក្នុងការរលាយបញ្ចូលគ្នានៅក្នុងគំរូចារកម្ម ៧៤២២០ ដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាជាវិទ្យុសកម្មដែលមានឈ្មោះថា "ទឹកក្រូចពោធិ៍សាត់" ដែលត្រូវបានប្រមូលក្នុងអំឡុងពេលបេសកកម្ម អាប៉ូឡូ ១៧ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ ការបញ្ចូលត្រូវបានបង្កើតឡើងកំឡុងពេលផ្ទុះ ការផ្ទុះនៅលើព្រះចន្ទមានប្រមាណជា ៣,៧ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ ការប្រមូលផ្តុំនេះគឺអាចប្រៀបធៀបជាមួយនឹងម៉ាញ៉េនៅលើអាវធំខាងលើរបស់ផែនដី។ ទោះបីជាមានចំណាប់អារម្មណ៍ខាងសរីនវិទ្យាយ៉ាងណាក៏ដោយការប្រកាសនេះផ្តល់នូវភាពកក់ក្តៅបន្តិចបន្តួចចំពោះពួកអាណានិគមលូទឹកនិយម - គំរូនេះមានប្រភពដើមជាច្រើនគីឡូម៉ែត្រនៅក្រោមផ្ទៃដីហើយការរួមបញ្ចូលមានការពិបាកក្នុងការចូលប្រើវាហើយវាត្រូវចំណាយពេល ៣៩ ឆ្នាំដើម្បីស្វែងរកវាជាមួយនឹងស្ថានភាពនៃរដ្ឋឧបករណ៍អុបទិក អាយអន == '''ឯកសារយោង''' == {{reflist}} {{The Moon}} 1nvcddhy1zdb2ravypjem71zbjut8zx ស៊ីហ្គេម ២០១៣ 0 24905 342745 340974 2026-11-08T06:35:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342745 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} {{Infobox games | name = ស៊ីហ្គេម លើកទី២៧ ឆ្នា២០១៣ | logo = 2013 Southeast Asian Games Logo.png | size = 300px | caption = Motto: "Green, Clean and Friendship" | nations participating = 11 | athletes participating = 4730 | events = 460 in 37 sports | medals = 1557 | opening ceremony = 11 ធ្នូ 2013 | closing ceremony = 22 ធ្នូ 2013 | officially opened by = [[Nyan Tun]]<br /><small>[[Vice President of Myanmar]]</small> | Officially closed by = | athlete's oath = Sandi Oo | Ceremony venue = [[Wunna Theikdi Stadium]] | website = [http://seagamesmm.com/ 27th Southeast Asian Games]<br />[http://www.27seagames2013.com/home/ 27th Southeast Asian Games] }} The '''27th [[ស៊ីហ្គេម]]''' is taking place in [[Naypyidaw]], the new capital of [[Myanmar]],<ref>{{cite web|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=17618|title= Junta Builds Stadium in Bid to Host 2013 SEA Games |accessdate=2010-06-03}}</ref> as well as in other main cities, [[Yangon]], [[Mandalay]]<ref>{{cite web|url=http://www.betweenonline.com/2011/12/28/myanmar-prepares-for-the-2013-southeast-asian-games/|title=Myanmar prepares for the 2013 Southeast Asian Games|accessdate=2012-01-05|archivedate=2018-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624150410/http://www.betweenonline.com/2011/12/28/myanmar-prepares-for-the-2013-southeast-asian-games/|url-status=dead}}</ref> and [[Ngwesaung|Ngwesaung Beach]].<ref>{{cite news|title=More hotels to open at Ngwe Saung beach for SEA Games in 2013|url=http://news.xinhuanet.com/english/business/2012-11/07/c_131957896.htm|accessdate=7 October 2013|newspaper=Xinhua News|date=7 November 2012|archive-date=8 ធ្នូ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208223144/http://news.xinhuanet.com/english/business/2012-11/07/c_131957896.htm|url-status=dead}}</ref> The Southeast Asian Games Federation (SEAGF) Council met in Jakarta on 31 May 2010 unanimously agreed to award the [[Myanmar Olympic Committee]] the right to host the 27th edition of the games.<ref name="3g">{{cite web|url=http://www.3g.com.bn/index.php/sports/local/6421--myanmar-to-host-2013-sea-games.html|title=Myanmar to host 2013 SEA Games|accessdate=2010-06-03}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Official website of the [[Olympic Council of Asia]] also approved the fact that Myanmar will host the 27th Southeast Asian Games in its news launched on 7 June 2010.<ref>{{cite web|url=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?redirect=1101|title=SEA Games updates for 2011, 2013|accessdate=2010-06-03|archivedate=2010-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613120216/http://ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?redirect=1101|url-status=dead}}</ref> [[ASEAN Football Federation]] (AFF)'s official website also announced that Myanmar will host the games.<ref>{{cite web|url=http://www.aseanfootball.org/news_d.asp?id=1346|title=MYANMAR TO HOST SEA GAMES 2013|accessdate=2010-06-03|archivedate=2010-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101119192047/http://www.aseanfootball.org/news_d.asp?id=1346|url-status=dead}}</ref> Myanmar had already hosted the Games in [[1961 Southeast Asian Peninsular Games|1961]] and [[1969 Southeast Asian Peninsular Games|1969]] respectively in [[Yangon]], the then capital of Myanmar. This will be the third time that Myanmar will host the Southeast Asian Games. [[Singapore]] withdrew its hosting rights due to expected delays in the completion of its new [[New Singapore National Stadium|national stadium]].<ref>{{cite web |url=http://www.singaporeathletics.com/singapore-videos/sea-games-2013 |title=We're not hosting SEA Games 2013 |accessdate=2010-01-13 |archivedate=2011-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111004213159/http://www.singaporeathletics.com/singapore-videos/sea-games-2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sportingmalaysia.com/ttd_bizEnterprise/SingleNews.aspx?dirid=107&rec_code=498405 |title= Singapore not likely to host 2013 SEA Games |accessdate=2009-12-08}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> ==ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះ== [[Myanmar]], [[Vietnam]], [[Philippines]] and [[Thailand]] have revealed their intentions to host the Games. However, since the latter hosted the [[2003 Southeast Asian Games|2003]], [[2005 Southeast Asian Games|2005]] and [[2007 Southeast Asian Games|2007]] editions, respectively, these countries are ineligible to host this edition.<ref>{{Cite web |url=http://thitruongvietnam.com.vn/gpmaster.gp-media.thi-truong-viet-nam.gplist.74.gpopen.7517.gpside.1.viet-nam-se-dang-cai-sea-games-2013-.asmx |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-12-22 |archivedate=2012-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306212320/http://thitruongvietnam.com.vn/gpmaster.gp-media.thi-truong-viet-nam.gplist.74.gpopen.7517.gpside.1.viet-nam-se-dang-cai-sea-games-2013-.asmx |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bnionline.net/news/mizzima/8059-burma-hopeful-of-hosting-2013-sea-games.html Burma hopeful of hosting 2013 SEA Games<!-- Bot generated title -->]</ref> By the time that Myanmar will host the games, the country will hold the largest time interval of hosting the games, spanning a time of 44 years. ==រូបតុក្កតាតំណាង== [[File:2013 SEA Games mascot.png|thumb|The official mascot|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/2013_SEA_Games_mascot.png]] The official mascot of the 2013 Southeast Asian Games is a couple of [[owl]]s which are considered lucky charms in Myanmar tradition. The male owl is called ''Shwe Yoe'' and female owl is called ''Ma Moe''.<ref>{{cite web | url=http://myanmarnaypyidaw.com/sea-games-2013/ | title=SEA Games 2013 | accessdate=2013-06-15 | archivedate=2020-11-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128132640/http://myanmarnaypyidaw.com/sea-games-2013/ | url-status=dead }}</ref> ==ទីកន្លែង-ទីលានប្រកួត== {{Location map many |Burma |label=Yangon |marksize=8 |pos=right |lat_deg=16|lat_min=48|lat_dir=N |lon_deg=96|lon_min=09|lon_dir=E |label2=Mandalay |mark2size=8 |pos2=bottom |lat2_deg=21|lat2_min=58|lat2_dir=N |lon2_deg=96|lon2_min=5|lon2_dir=E |label3=Naypyidaw |mark3size=8 |pos3=bottom |lat3_deg=19|lat3_min=45|lat3_dir=N |lon3_deg=96|lon3_min=6|lon3_dir=E |label4=Ngwesaung |mark4size=8 |pos4=bottom |lat4_deg=16|lat4_min=51|lat4_dir=N |lon4_deg=94|lon4_min=23|lon4_dir=E |width=150 |float=right |caption=Host cities }} ===[[Naypyidaw]]=== '''Wunna Theikdi Sports Complex''' * [[Wunna Theikdi Stadium|Main Stadium]] (Opening and Closing Ceremony, Athletics) * Indoor Stadium (Sepak Takraw, Wushu, Badminton, Karate, Taekwondo, Table Tennis) * Futsal Indoor Stadium (Futsal) * Boxing Indoor Stadium (Boxing, Muay) * Billiard & Snooker Indoor Stadium (Billiard) * Aquatic Centre (Diving, Swimming) * Equestrain Field (Equestrain) * Cycling Field (Cycling - Track) '''Zayarthiri Sports Complex''' * [[Zayarthiri Stadium|Main Stadium]] (Football) * Indoor Stadium (Volleyball, Judo, Vovinam, Pencak Silat, Basketball) * Swimming Pool (Water Polo) '''Other venues''' * Mount Pleasant (Cycling BMX,cross country, downhill) * [[Ngalike Dam]] (Canoeing, Rowing, Traditional Boat Race) * Road of [[Lewe Township|Leway]], [[Pyinmana Township|Pyinmanar]], [[Tatkon Township|Tatkon]] (Cycling - Road) * Royal Myanmar Golf Course (Golf) * Zabuthiri Hotel (Chess) ===[[Yangon]]=== * [[Thuwunna Stadium]] (Football) * Thuwunna Indoor Stadium (Wrestling, Kenpō) * Thein Phyu Stadium (Weightlifting) * Hockey Field (Field Hockey) * North Dagon Shooting Range (Shooting) * Myanmar Convention Center (Bodybuilding) ===[[Mandalay]]=== * [[Mandalarthiri Stadium]] (Football) ===[[Ngwesaung]]=== * Ngwesaung Beach (Sailing) ==Games== ===ពិធីបើក=== The opening ceremony was held on 11 December 2013 at the Wunna Theikdi Stadium. It marked the nation's biggest sporting event hosted since 1969. It was lead with pre-launch entertainment and a series of screens beamed a dramatic lights show during the Chinese-backed extravaganza. Fireworks displays was made upon the entrance of [[President of Burma|President]] [[Thein Sein]] into the stadium. The theme song, "Colourful Garden" was performed during the flag-raising ceremony after performances made by 12,000 school children and the [[Hsaing waing|Myanmar Royal Auspicious Orchestra]]. Chairman of the 27th SEA Games Organizing Committee, [[Vice President of Myanmar|Vice President]] [[Nyan Tun]] declared the Games open with another explosion of colorful fireworks that lit up the night. Torch relay was passed through the hands of six former Myanmar athletes before [[Aye Myint Kyu]], the Union Minister for Culture, handed it to a Burmese archer where he lit up the Games cauldron by shooting an arrow into it. A showcase of arts and culture about [[history of Burma]] was made, with [[Burmese dance|dance performances]] accompanied the ending of the ceremony.<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/news/article/103 | title=Myanmar Lights Up The Skies For 27th SEA Games | publisher=http://www.27seagames2013.com/ | accessdate=12 December 2013}}</ref> ===វិញ្ញាសាកីឡា=== Myanmar will host 37 sports, less than the number of sport in [[2011 Southeast Asian Games]] in [[Indonesia]].<ref name="3g" /> Organizers did not nominate the sports of beach volleyball and dancesports, because they considered those uniforms unsuitable for Burmese women.<ref>{{cite news|url=http://www.mb.com.ph/articles/356335/myanmar-does-what-others-do|title=Myanmar Does What Others Do|last=Satumbaga|first=Kristel|date=4 April 2012|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|accessdate=5 April 2012}}</ref> Tennis and Gymnastics, are Olympic sports not to be played in December. In this edition of the Games, [[floorball]] is also contested as a demonstration sport.<ref>{{cite news|url=http://www.floorball.org/news.asp?id_tiedote=3068|title=Floorball a demonstration sport in the SEA Games 2013 – 07.02.2013}}</ref> The following sports below were calendared for the 2013 Southeast Asian Games. {{col-begin}} {{Col-1-of-4}} * {{GamesSport|Aquatics}} ** {{GamesSport|Diving}} ** {{GamesSport|Swimming}} ** {{GamesSport|Water polo}} * {{GamesSport|Archery}} * {{GamesSport|Athletics}} * {{GamesSport|Badminton}} * {{GamesSport|Basketball}} * {{GamesSport|Billiards and snooker}}¹ * {{GamesSport|Bodybuilding}}ʰ * {{GamesSport|Boxing}} {{Col-2-of-4}} * {{GamesSport|Canoeing}} * {{GamesSport|Chess}}¹ * {{GamesSport|Chinlone}}³ * {{GamesSport|Cycling}} * {{GamesSport|Equestrian}} * {{GamesSport|Football}} * {{GamesSport|Futsal}} * {{GamesSport|Golf}} * {{GamesSport|Field hockey}} {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Judo}} * {{GamesSport|Karate}}¹ * {{GamesSport|Kenpō}}² * {{GamesSport|Muay}}ʰ * {{GamesSport|Pencak silat}}² * {{GamesSport|Pétanque}}² * {{GamesSport|Rowing}} * {{GamesSport|Sailing}} * {{GamesSport|Sepak takraw}} * {{GamesSport|Shooting}} {{Col-4-of-4}} * {{GamesSport|Table tennis}} * {{GamesSport|Taekwondo}} * {{GamesSport|Traditional boat race}}¹ * {{GamesSport|Volleyball}} ** Indoor * {{GamesSport|Vovinam}}² * {{GamesSport|Weightlifting}} * {{GamesSport|Wrestling}} * {{GamesSport|Wushu}}¹ {{Col-end}} <small>¹ – not an official [[Olympic Sport]].<br /> ² – sport played only in the SEAG.<br /> ³ – not a traditional [[Olympic Sport|Olympic]] nor SEAG Sport and introduced only by the host country.<br /> ° – a former official [[Olympic Sport]], not applied in previous host countries and was introduced only by the host country.<br /> ʰ- sport not played in the previous edition and was reintroduced by the host country.<br /> </small> ===ប្រទេសចូលរួម=== {{legend2|#ccccff|ម្ចាស់ផ្ទះ|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:right" !colspan=2|ប្រទេស !colspan=3|កីឡាករ !colspan=3|មន្ត្រី !rowspan=2|ឯកសារយោង |- !កូដ IOC !ឈ្មោះ !ប្រុស !ស្រី !សរុប !ប្រុស !ស្រី !សរុប |- |align=left|'''BRU'''||align=left|{{flagicon|BRU}} [[Brunei at the 2013 Southeast Asian Games|ប្រ៊ុយណេ]] |<center>63</center>||<center>9</center>||<center>72</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/brunei | title=Athlete List: Brunei | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.bt.com.bn/sports-national/2013/12/01/61-represent-brunei-myanmar-games | title=61 to represent Brunei at Myanmar Games | author=Yee Chun Leong | publisher=[[The Brunei Times]] | date=1 December 2013 | accessdate=13 December 2013 | archivedate=4 ធ្នូ 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204225932/http://bt.com.bn/sports-national/2013/12/01/61-represent-brunei-myanmar-games | url-status=dead }}</ref> |- |align=left|'''CAM'''||align=left|{{flagicon|CAM}} [[កម្ពុជា នៅស៊ីហ្គេម ២០១៣|កម្ពុជា]] |<center>174</center>||<center>69</center>||<center>243</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/cambodia | title=Athlete List: Cambodia | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>[http://www.mizzima.com/culture/sport/item/10638-over-200-cambodian-athletes-to-join-sea-games-in-myanmar-next-month Over 200 Cambodian athletes to join SEA Games in Myanmar next month<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |align=left|'''INA'''||align=left|{{flagicon|INA}} [[Indonesia at the 2013 Southeast Asian Games|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |<center>393</center>||<center>272</center>||<center>665</center>||||||<center>221</center>||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/indonesia | title=Athlete List: Indonesia | accessdate=17 December 2013 }}</ref> |- |align=left|'''LAO'''||align=left|{{flagicon|LAO}} [[Laos at the 2013 Southeast Asian Games|ឡាវ]] |<center>213</center>||<center>130</center>||<center>343</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/laos | title=Athlete List: Laos | accessdate=17 December 2013 }}</ref> |- |align=left|'''MAS'''||align=left|{{flagicon|MAS}} [[Malaysia at the 2013 Southeast Asian Games|ម៉ាឡេស៊ី]] |<center>347</center>||<center>235</center>||<center>582</center>||||||<center>242</center>||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/malaysia | title=Athlete List: Malaysia | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.bernama.com/bernama/v7/sp/newssports.php?id=998427 | title=Sea Games The Best Platform To Expose Young Athletes - CDM | publisher=[[Bernama]] | date=4 December 2013 | accessdate=13 December 2013 | archiveurl=https://archive.today/20131212180944/http://www.bernama.com/bernama/v7/sp/newssports.php?id=998427 | archivedate=12 ធ្នូ 2013 | deadurl=yes | url-status=dead }}</ref> |-style="background:#ccf;" |align=left|'''MYA'''||align=left|{{flagicon|MYA}} [[Myanmar at the 2013 Southeast Asian Games|មីយ៉ាន់ម៉ា]] |<center>579</center>||<center>411</center>||<center>990</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/myanmar | title=Athlete List: Myanmar | accessdate=17 December 2013 }}</ref> |- |align=left|'''PHI'''||align=left|{{flagicon|PHI}} [[Philippines at the 2013 Southeast Asian Games|ហ្វីលីពីន]] |<center>133</center>||<center>86</center>||<center>219</center>||||||<center>114</center>||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/philippines | title=Athlete List: Philippines | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://ph.sports.yahoo.com/blogs/sportztackle/meet-philippine-contingent-myanmar-sea-games-022306729.html | title=Meet your Philippine contingent to the Myanmar SEA Games | date=10 December 2013 | accessdate=14 December 2013 | archivedate=19 ធ្នូ 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219042918/https://ph.sports.yahoo.com/blogs/sportztackle/meet-philippine-contingent-myanmar-sea-games-022306729.html | url-status=dead }}</ref> |- |align=left|'''SIN'''||align=left|{{flagicon|SIN}} [[Singapore at the 2013 Southeast Asian Games|សិង្ហបុរី]] |<center>196</center>||<center>114</center>||<center>310</center>||||||<center>112</center>||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/singapore | title=Athlete List: Singapore | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.ssc.gov.sg/publish/Corporate/en/news/media_releases/2013/FIRST_EVER_TRI-CONTINGENT_CEREMONY_KICKS_OFF_TEAM_SINGAPORE_MAJOR_GAMES_JOURNEY.MainPar.0047.File.tmp/Annexes_FIRST%20EVER%20TRI-CONTINGENT%20CEREMONY%20KICKS%20OFF%20TEAM%20SINGAPORE%20MAJOR%20GAMES%20JOURNEY.pdf | title=FIRST EVER TRI-CONTINGENT CEREMONY KICKS OFF TEAM SINGAPORE MAJOR GAMES JOURNEY | publisher=Singapore Sports Council | date=18 November 2013 | accessdate=13 December 2013 }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |align=left|'''THA'''||align=left|{{flagicon|THA}} [[Thailand at the 2013 Southeast Asian Games|ថៃ]] |<center>419</center>||<center>327</center>||<center>746</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/thailand | title=Athlete List: Thailand | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>[http://www.dailynews.co.th/Content/Article/201485/แข่งที่พม่าสะท้อนไทย+‘ศึกซีเกมส์’+กีฬามี+‘มากกว่ากีฬา’ แข่งที่พม่าสะท้อนไทย ‘ศึกซีเกมส์’ กีฬามี ‘มากกว่ากีฬา’ | เดลินิวส์ - อ่านความจริงอ่านเดลินิวส์<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |align=left|'''TLS'''||align=left|{{flagicon|TLS}} [[Timor-Leste at the 2013 Southeast Asian Games|ទីម័រខាងកើត]] |<center>39</center>||<center>10</center>||<center>49</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/timor-leste | title=Athlete List: Timor-Leste | accessdate=17 December 2013 }}</ref> |- |align=left|'''VIE'''||align=left|{{flagicon|VIE}} [[Vietnam at the 2013 Southeast Asian Games|វៀតណាម]] |<center>286</center>||<center>225</center>||<center>511</center>||||||||<ref>{{cite web | url=http://www.27seagames2013.com/sports/athletes/vietnam | title=Athlete List: Vietnam | accessdate=17 December 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://vhttdlkv3.gov.vn/SEA-Games/Doan-The-thao-Viet-Nam-tham-du-SEA-Games-27-voi-519-VDV.3869.detail.aspx |title=Đoàn Thể thao Việt Nam tham dự SEA Games 27 với 519 VĐV<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-12-22 |archivedate=2013-12-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216081945/http://vhttdlkv3.gov.vn/SEA-Games/Doan-The-thao-Viet-Nam-tham-du-SEA-Games-27-voi-519-VDV.3869.detail.aspx |url-status=dead }}</ref> |- |colspan=2|'''<center>សរុប</center>''' |<center>2842</center>||<center>1888</center>||'''4730'''|||||||| |} ===តារាងមេដៃ=== Myanmar will award total 1557 medals; 460 golds, 460 silvers and 637 bronzes to athletes. Athletics awarded 46 gold medals with maximum ones in this year's SEA Games. {{legend2|#ccccff|ម្ចាស់ផ្ទះ|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |1||align=left|{{flagIOC2team|THA|2013 Southeast Asian Games}}|| 107 || 94 || 81 || 282 |- |-style="background:#ccccff" |2||align=left|{{flagIOC2team|MYA|2013 Southeast Asian Games}}|| 84 || 62 || 85 || 231 |- |3||align=left|{{flagIOC2team|VIE|2013 Southeast Asian Games}}|| 73 || 85 || 86 || 244 |- |4||align=left|{{flagIOC2team|INA|2013 Southeast Asian Games}}|| 65 || 84 || 109 || 258 |- |5||align=left|{{flagIOC2team|MAS|2013 Southeast Asian Games}}|| 43 || 38 || 77 || 158 |- |6||align=left|{{flagIOC2team|SIN|2013 Southeast Asian Games}}|| 34 || 29 || 45 || 108 |- |7||align=left|{{flagIOC2team|PHI|2013 Southeast Asian Games}}|| 29 || 34 || 37 || 100 |- |8||align=left|{{flagIOC2team|LAO|2013 Southeast Asian Games}}|| 13 || 16 || 48 || 77 |- |9||align=left|{{flagIOC2team|CAM|2013 Southeast Asian Games}}|| 8 || 11 || 28 || 47 |- |10||align=left|{{flagIOC2team|TLS|2013 Southeast Asian Games}}|| 2 || 3 || 5 || 10 |- |11||align=left|{{flagIOC2team|BRU|2013 Southeast Asian Games}}|| 1 || 1 || 6 || 8 |-class="sortbottom" |colspan=2|'''Total'''||'''459'''<ref>In Athletics Men's 1500m FINAL has 2 Golds Medal.</ref>||'''457'''<ref>No Silver Medal in Athletics : Men's 1500m.</ref>||'''607'''||'''1523''' |- |colspan=6|Source: [http://seagamesmm.com/medals First Source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211053332/http://seagamesmm.com/medals |date=2013-12-11 }}, [http://www.27seagames2013.com/results/medal_tally Second Source] |} ==Concerns and controversies== ===Event cut down=== * The inclusion of [[Chinlone]], an indigenous traditional Burmese sport is not sitting well with many nations and the exclusion of Olympic disciplines sports like gymnastics and tennis infuriated quite a few competing nations, and has became one of the controversial issues heading before the 27th Southeast Asian Games.<ref name="PhnomPenhPost">{{cite web | url=http://www.phnompenhpost.com/sport/cambodia-eye-record-medal-haul | title=Cambodia eye record medal haul | author=HS Manjunath | publisher=The Phnom Penh Post | date=10 December 2013 | accessdate=13 December 13, 2013}}</ref> * The host nation also include [[Sittuyin]], a traditional Burmese chess, as a traditional chess number along with common [[chess]] competition number. Other competing nations are not familiar with this traditional Burmese chess.<ref name="PhnomPenhPost"/> * Due to the reduction of a number of Olympic sports and addition of non-Olympic sports and sports wherein the host country excels, the Philippines decided to send only its top athletes instead of a full-house delegation as in the previous games. The Philippines will be sending 208 athletes only, the smallest delegation since the 1999 Brunei SEA Games, which its smallest delegation in 14 years.<ref name="PhnomPenhPost"/> ===Controversial decision=== * The 100m freestyle swimming event for women which was held on December 12 was restarted after Thailand protested and appealed for a re-swim. Thailand claimed that its swimmer participating in the sporting event stopped in the middle of the event after hearing the second horn which signaled a false start. The other swimmers did not stop and the race was not interrupted. Pinky Brosas, national head coach of the Philippine national swimming team criticized the organizers for not interrupting the race and noted that the officials did not put down the 50m flag.<ref>[http://philnews.ph/2013/12/13/jasmine-alkhadi-ph-swimmer-gold-medalist-nullified/# Jasmine Alkhadi PH Swimmer Gold Medalist Nullified | Philippine News<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.gmanetwork.com/news/story/339625/sports/othersports/sea-games-alkhaldi-gold-recalled-after-thailand-protest-re-swim-scheduled SEA Games: Alkhaldi gold recalled after Thailand protest; re-swim scheduled | Sports | GMA News Online<!-- Bot generated title -->]</ref> * In the [[Kata|kata team]] event for women, the Vietnamese team has protested the decision of the jurors, which gave the gold medal to the host team (Myamnar). Subsequently, the juror committee had to have a meeting and admitted their mistakes. They released an apology to Vietnamese women kata team for their faults but the decision of juror could not be changed. Vietnamese media called this incident as a "gold medal robbery", which regularly occurs within SEA Games.<ref>[http://thethao.vnexpress.net/tin-tuc/sea-games-27/trong-tai-karatedo-thua-nhan-vn-mat-oan-hc-vang-2923782.html Trọng tài karatedo thừa nhận VN mất oan HC vàng - VnExpress<!-- Bot generated title -->]</ref> * In the [[Pencak Silat]] Men's 55–60&nbsp;kg, the committee didn't give the gold medal that had to be given to Indonesia after Mohammad Adhan won the final against Ye Kyaw Thu from Myanmar because Myanmar protested the decision of the jurors decision, and even their protest being rejected by the jurors, the committee still keep the medal and instead of cancelling all of Men's 55–60&nbsp;kg Tarung event result.<ref>{{Cite web |url=http://www.sapos.co.id/index.php/berita/detail/Rubrik/34/12130.html |title=Samarinda Pos Online<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-12-22 |archivedate=2015-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924094308/http://www.sapos.co.id/index.php/berita/detail/Rubrik/34/12130.html |url-status=dead }}</ref> * In the [[Football at the 2013 Southeast Asian Games|football event]] for women, the coach of [[Myanmar women's national football team]] has vowed to make an official complaint over the alleged lack of expertise of the Indian referee, Maria Rebello, during the team’s SEA Games defeat on penalties to Thailand.<ref>{{cite news|last=ZARNI MANN|title=Burma to Complain About Referee in SEA Games Women’s FootballKnockout|url=http://www.irrawaddy.org/sports/burma-complain-referee-sea-games-womens-footballknockout.html|accessdate=19 December 2013|newspaper=The Irrawaddy|date=19 December 2013}}</ref> Burmese fans were outraged by decisions that disallowed a Burma goal for offside but allowed a contentious goal by Thailand to stand.<ref>{{cite news|last=SHANGHAI DAILY|title=Myanmar women football also trips out of gold hope|url=http://www.shanghaidaily.com/article/article_xinhua.aspx?id=188430|accessdate=19 December 2013|newspaper=The Shanghai Daily|date=19 December 2013}}</ref> ===Alleged racial discrimination in sports=== * About a day before the games began, the Burmese authorities deselected two [[Chin people|Chin]] athletes who were gold medallists in national events.<ref>{{Cite web |url=http://www.chinlandguardian.com/index.php/chin-news/item/2036-chin-athletes-disappointed-over-selection-process-for-sea-games |title=Chin athletes disappointed over selection process for SEA Games<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-12-22 |archivedate=2013-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131213060655/http://www.chinlandguardian.com/index.php/chin-news/item/2036-chin-athletes-disappointed-over-selection-process-for-sea-games |url-status=dead }}</ref> * In addition to the above, a third Chin athlete was deselected a month previously.<ref>{{Cite web |url=http://www.chinlandguardian.com/index.php/chin-news |title=Chin News<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-12-22 |archivedate=2013-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131222014412/http://www.chinlandguardian.com/index.php/chin-news |url-status=dead }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * {{Official website|http://www.27seagames2013.com/home/}} * [https://web.archive.org/web/20131213131349/http://www.worldmuaythaifederation.com/27th-sea-games-at-myanmar-2013/ World Muay Thai Federation on 27th SEA Games] {{sequence| prev=[[2011 Southeast Asian Games|2011]]<br> [[Jakarta]] & [[Palembang]], [[Indonesia]]|| list=2013<br> [[Naypyidaw]], [[Myanmar]]| next=[[2015 Southeast Asian Games|2015]]<br> [[Singapore]]}} {{SEA Games}} {{Events at 2013 Southeast Asian Games}} [[Category:ស៊ីហ្គេម]] avkpzvcb7ofitc9so3mjlcpycurzc59 ទូរគមនាគមន៍នៅប្រទេសកម្ពុជា 0 25315 342630 330530 2026-11-08T02:45:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342630 wikitext text/x-wiki {| style="toc: 25em; font-size: 85%; lucida grande, sans-serif; text-align: left;" class="infobox" |- !align="center" bgcolor="lightblue" colspan="2"|<big>ទូរគមនាគមន៍</big> |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Image:Sm kompong thom busstop telecom building.jpg|200px]] |- | colspan="2" style="text-align:center" | ''ប៉មប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នានៅក្នុងខេត្[[ក្រុងកំពង់ធំ|តកំពង់ធំ]]'' |- !style="background:#f0f0f0;" align="left" valign="top"| ខ្សែ​ទូរសព្ទ |style="background:#f0f0f0;" valign="top"| 530,000 (2011)<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html "Communications"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}, Cambodia, World Factbook, U.S. Central Intelligence Agency. Retrieved 24 October 2013.</ref> |- !align="left" valign="top"|ខ្សែ​ទូរសព្ទ​ចល័ត |valign="top"| 13.8 million (2011)<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> |- !style="background:#f0f0f0;" align="left" valign="top"|កូដ​ទូរសព្ទ​ប្រទេស |style="background:#f0f0f0;" valign="top"| +855<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> |- !align="left" valign="top"|Internet hosts |valign="top"| 13,784 (2012)<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> |- !style="background:#f0f0f0;" align="left" valign="top"|អ្នក​ប្រើ​អ៊ីនធឺណិត |style="background:#f0f0f0;" valign="top"| 738,641 (2012)<ref name=ITU-IndividualsUsingTheInternet/> |- !align="left" valign="top"|កូដ​អ៊ីនធឺណិត​ប្រទេស |valign="top"| [[.kh]]<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> |- | align="center" bgcolor="lightblue" colspan="2"| |} '''ទូរគមនាគមន៍​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា''' រួម​មាន ទូរសព្ទ [[វិទ្យុ]] [[ទូរទស្សន៍]] និង ​សេវាកម្ម អន្តរជាតិ​(អ៊ិនថឺណេត) ត្រូវ​បាន​កំណត់ដោយ ''ក្រសួង​ប្រៃសណីយ៍និង​ទូរគមនាគមន៍''។ ការដឹកជញ្ជូន និង​ការប្រកាស ​ត្រូវ​បាន​ស្តារ​ឡើងវិញ​​ភាគច្រើនបំផុត​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​នេះ​ក្នុង​ដើមទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1980 អំឡុង​ពេល សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត​នៃ របបកម្ពុជា បន្ទាប់​ពី​ត្រូវ​បាន​បង្អាក់​ក្រោម របប​ខ្មែរ​​ក្រហម។ នៅ​ក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ1987 ស្ថានីយ៍​ទំនាក់ទំនង​ទំហំ Intersputnik របស់​សូវៀត​បាន​ចាប់ផ្តើម​ប្រតិបត្ដិការ​នៅ​ក្នុង​រាជធានីភ្នំពេញ និង​បាន​បង្កើត​ការភ្ជាប់​ទំនាក់​ទំនង​២ មាន ទូរគមនាគមន៍​​រវាង កម្ពុជា និង​រដ្ឋធានីម៉ូស្គូ ,ហាណូយ ,វៀងចាន់ និង​ទីក្រុងប៉ារីស។ ការបញ្ចប់​នៃស្ថានីយ៍​ផ្កាយរណប​ផែនដី​បាន​ស្ដារ​ឡើងវិញ ទូរស័ព្ទ និងtelex បាន​តភ្ជាប់​ក្នុង​ចំណោម រាជធានីភ្នំពេញ, ទីក្រុងហាណូយ និង​បណ្តា​ប្រទេស​ផ្សេង​ទៀត ​ជាលើក​ទីមួយ​ចាប់​តាំង​ពី​ឆ្នាំ 1975។ បើទោះបីជា​សេវា​ទូរគមនាគមន៍​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ពីដំបូង​ទៅកាន់រដ្ឋាភិបាល ការ​ទំនាក់ទំនង​នេះ​បាន​ជួយ​បំបាត់​ភាព​ឯកោ​របស់ប្រទេស​មួយ​ទាំងខាងក្នុងនិង អន្តរជាតិ។ នាពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ដោយ​លទ្ធភាព​នៃ​ទូរស័ព្ទ​ចល័ត ការ​ទំនាក់ទំនង​​បើកចំហ​ដល់មនុស្សទាំងអស់គ្នា។ ==ទូរស័ព្ទ== * Fixed: 530,000 lines, 95th in the world, 4 per 100 persons (2011)<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> * Mobile cellular: 13.8 million lines, 58th in the world, 92 per 100 persons (2011)<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> * Satellite earth stations: 1 [[Intersputnik]] ([[Indian Ocean]] region)<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> * International access code: 855<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> ក្រុមហ៊ុន​គមនាគមន៍​របស់​រាជ​រដ្ឋា​ភិបាល​គឺ​ទូរគមនាគមន៍​កម្ពុជា​ បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ឆ្នាំ 2006 ដែល​ជា​ការ​ពង្រីក​នៃ​នាយកដ្ឋាន​ប្រតិបត្ដិការ​ទូរគមនាគមន៍​របស់​ក្រសួង​ប្រៃសណីយ៍​ និងទូរគមនាគមន៍មួយ។ សេវា Fixed line នៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញនិងបណ្តាខេត្តផ្សេងទៀតគឺអាចប្រើបាន។ ប្រព័ន្ធ​ទូរស័ព្ទ​ចល័ត​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​នៅ​ក្នុង​តំបន់​ទីក្រុង​ដើម្បី​ជៀសវាង​បញ្ហាកង្វះ fixed-line network។ ប្រព័ន្ធ​គ្រប​ដណ្តប់​របស់ទូរស័ព្ទដៃ​ត្រូវ​បាន​ពង្រីក​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​នៅក្នុង​តំបន់​ជនបទ។ ការទទួល​បាន​ការ​ហៅ​អន្តរជាតិ​គឺ​មាន​គ្រប់គ្រាន់ប៉ុនតែ​មានតម្លៃថ្លៃ។ Fixed line និង​សេវា​ទូរស័ព្ទ​ចល័ត​មាន​សម្រាប់ប្រទេសទាំងអស់​មក​ពី​រាជ​ធានី​ភ្នំពេញ និងបណ្តា​ទីក្រុង​ឬទីរួមខេត្ត ។ [1] ===បណ្តាញ​ទូរស័ព្ទ​ចល័ត=== {| class="wikitable" |- !! បណ្តាញ !! ក្រុមហ៊ុន !! ក្បាល​លេខ​ចល័ត !! លេខ​ចល័ត​ឧទាហរណ៍ !! ក្បាល​លេខ​លើ​តុ !! លេខ​លើ​តុ​ឧទាហរណ៍ !! ចំណាំ |- | Beeline || Sotelco Ltd. || * 031 (+ 7 លេខ) * 060 (+ 6 លេខ) * 066 (+ 6 លេខ) * 067 (+ 6 លេខ) * 068 (+ 6 លេខ) * 090 (+ 6 លេខ) || * +855 31 234 5678 * +855 60 234 567 || * NDC + '46' + 4-5 លេខ || * +855 23 461 2346 * +855 64 461 234 || * <ref>[http://www.beeline.com.kh Beeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109054628/http://www.beeline.com.kh/ |date=2010-01-09 }}, website. Retrieved 24 October 2013.</ref> |- | Mobitel || CamGSM Co., Ltd. || * 011 (+ 6 លេខ) * 012 (+ 6-7 លេខ) * 017 (+ 6 លេខ) * 061 (+ 6 លេខ) * 076 (+ 7 លេខ) * 077 (+ 6 លេខ) * 078 (+ 6 លេខ) * 085 (+ 6 លេខ) * 089 (+ 6 លេខ) * 092 (+ 6 លេខ) * 095 (+ 6 លេខ) * 099 (+ 6 លេខ) || * +855 76 234 5678 * +855 12 123 4567 * +855 12 234 567 * +855 92 123 456 || - || - || * បានគេស្គាល់ផងដែរថាជាក្រុមហ៊ុន Cellcard * ភ្ជាប់អតីតអឹមហ្វូន * <ref>[http://www.cellcard.com.kh/ Cellcard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140125224653/http://www.cellcard.com.kh/ |date=2014-01-25 }}, website. Retrieved 24 October 2013.</ref> |- | CooTel || Xinwei (Cambodia)<br /> Telecom Co., Ltd || * 038 (+ 7 លេខ) || * +855 38 383 8380 || * NDC + '47' + 4-5 លេខ || * +855 23 471 2346 * +855 64 471 234 || * <ref>[http://www.cootel.com.kh CooTel], website. Retrieved 24 October 2013.</ref><ref>[http://www.xinwei.com.cn/ Xinwei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161125102415/http://www.xinwei.com.cn/ |date=2016-11-25 }}, website. Retrieved 24 October 2013.</ref> |- | Excell || GT-TELL (Cambodia)<br /> Investment Co., Ltd. || * 018 (+ 6 លេខ) || * +855 18 234 567 || - || - || * <ref>[http://www.excell.com.kh/ Excell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029191322/http://www.excell.com.kh/ |date=2013-10-29 }}, website. Retrieved 24 October 2013.</ref> |- | Metfone || Viettel (Cambodia)<br /> Pte., Ltd. || * 071 (+ 7 លេខ) * 088 (+ 7 លេខ) * 097 (+ 7 លេខ) || * +855 88 234 5678 * +855 97 234 5678 || - || - || * <ref>[http://www.metfone.com.kh Metfone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503200352/http://metfone.com.kh/ |date=2012-05-03 }}, website. Retrieved 24 October 2013.</ref> |- | qb || Cambodia Advance Communications<br /> Co., Ltd. (CADCOMMS) || * 013 (+ 6 លេខ) * 080 (+ 6 លេខ) * 083 (+ 6 លេខ) * 084 (+ 6 លេខ) || * +855 13 234 567 || - || - || * <ref>[http://www.qbmore.com.kh qb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922173035/http://www.qbmore.com.kh/ |date=2013-09-22 }}, website. Retrieved 24 October 2013.</ref> |- | Smart || Smart Axiata Co., Ltd || * 010 (+ 6 លេខ) * 015 (+ 6 លេខ) * 016 (+ 6 លេខ) * 069 (+ 6 លេខ) * 070 (+ 6 លេខ) * 081 (+ 6 លេខ) * 086 (+ 6 លេខ) * 087 (+ 6 លេខ) * 093 (+ 6 លេខ) * 096 (+ 7 លេខ) * 098 (+ 6 លេខ) || * +855 96 234 5678 * +855 10 234 567 || * NDC + '45' + 4-5 លេខ || * +855 23 451 2346 * +855 64 451 234 || * ភ្ជាប់អតីត Hello Axiata * <ref>[http://www.smart.com.kh/ Smart], website. Retrieved 24 October 2013.</ref> |} ==វិទ្យុ និង ទូរទស្សន៍== នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 2009 បណ្ដាញ​ផ្សព្វផ្សាយ​នៅ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គេលាយ​ចូល​ជាមួយ​ ក្រុមហ៊ុន​សាធារណៈ , ឯកជន និង​ឯកជន​រួមគ្នា​គ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋមួយ។<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> ===ស្ថានីយ៍វិទ្យុ=== នៅ​ក្នុងឆ្នាំ 2009 មាន​ប្រហែល 50 ស្ថានីយ៍​វិទ្យុ​ដែល​ចាក់​ផ្សាយ។ ការ​ផ្សាយ​របស់​រដ្ឋ​ជាមួយ នឹង​ស្ថានីយ៍ជាច្រើន បាន​រួមក្នាដ៏ធំមួយនៃបណ្ដាញ​ផ្សព្វផ្សាយ​ជាសាធារណៈ និងឯកជន។ ​ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ​អន្តរជាតិជា​ច្រើន​បាន​កើតមាន​ឡើង។<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> ====ភ្នំពេញ==== {{Col begin}} {{Col-1-of-2}} * វិទ្យុអប្សរា FM 97 * វិទ្យុ​​DAP FM 93.75 * វិទ្យុគ្រួសារ FM 99.5 * វិទ្យុហង្សមាស FM 104.5 * វិទ្យុកាសែតកោះសន្តិភាព FM 87.75 * វិទ្យុជាតិកម្ពុជា * វិទ្យុ​ភ្នំពេញ FM 103 * វិទ្យុ FM 90.5 * វិទ្យុសំបុកឃ្មុំ FM 105 {{Col-2-of-2}} * វិទ្យុអាស៊ីសេរី * វិទ្យុខ្មែរ FM 107 * វិទ្យុLove FM 97.5 * វិទ្យុ Town FM 102.3&nbsp;MHz * វិទ្យុរស្មីហង្សមាស FM 95.7000 * វិទ្យុខេមរភូមិន្ទ FM 98 * វិទ្យុសម្លេងអាមេរិចជាភាសាខ្មែរ * មណ្ឌលព័ត៌មានស្រ្តីកម្ពុជា (WMC) Radio FM 102 {{Col end}} ====ស្ថានីយ៍ខេត្ត==== មាន​ស្ថានីយ៍វិទ្យុ​ផ្សេង​ទៀត​គឺ​នៅ​ក្នុង​ខេត្ត​មាន​ដូច​ខាង​ក្រោម: ​បន្ទាយមានជ័យ, បាត់ដំបង, កំពង់ចាម, កំពង់ធំ, កំពត, កណ្តាល, ខេត្តប៉ៃលិន, ព្រះវិហារ, សៀមរាប, ខេត្តព្រះសីហនុ និង ខេត្តស្វាយរៀង។ ===ទូរទស្សន៍=== នៅក្នុងឆ្នាំ 2009 មានស្ថានីយ៍ទូរទស្សន៍ចាក់ផ្សាយចំនួន 9 ដែលមានប្រតិបត្តិការច្រើនបំផុតនៅលើបណ្តាញ រួមមាន ស្ថានីយ៍របស់រដ្ន​ និង ស្ថានីយ៍បញ្ជូនបន្ត។ ប្រព័ន្ធខ្សែកាប និង​​ផ្កាយរណបគឺ​ចាប់ផ្តើម​មាន​ដំណើរការ។ ====បណ្ដាញ​ផ្សាយ និង​ខ្សែកាប==== {{Col begin}} {{Col-1-of-2}} * ទូរទស្សន៍​អប្សរា (TV11) * ទូរទស្សន៍បាយ័ន * ទូរទស្សន៍​បាយ័ន​ព័ត៌មាន * បណ្ដាញ​ទូរទស្សន៍​ខ្សែកាប​កម្ពុជា (CCTV) * ប៉ុស្តិ៍​ព័ត៌មាន​កម្ពុជា (CNC, Cambodian News Channel) * បណ្ដាញ​ទូរទស្សន៍​កម្ពុជា (CTN, Cambodian Television Network) * CTV 8 HD * DTV STAR (Digi) * ហង្សមាស HDTV {{Col-2-of-2}} * ទូរទស្សន៍​ខ្មែរ HDTV (TV9 HDTV) * MyTV * [[ទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា]] (TVK) * One TV (កម្ពូជា)|One TV (Royal Media Entertainment Corporation, LTD) * ទូរទស្សន៍​ខ្សែកាប​រាជធានី​ភ្នំពេញ (PPCTV Co., LTD) * ទូរទស្សន៍​ភ្នំពេញ (TV3) * ទូរទស្សន៍​យោធពល​ខេមរភូមិន្ទ​កម្ពុជា (TV5) {{Col end}} ====ស្ថានីយ៍​ទូរទស្សន៍​ខេត្ត==== * [[ខេត្តកណ្ដាល]] - បណ្តាញ​ផ្សាយ​នៅ​លើ channel 27, ស្ថានីយ៍​ទូរទស្សន៍​បាយ័ន​គឺជា Channel UHF តែមួយ​គត់​របស់ប្រទេស​កម្ពុជា។ ក្រុមហ៊ុន​ទូរទស្សន៍​ឯកជន​ដែល​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់នាយក​រដ្ឋមន្រ្តី​ហ៊ុនសែន​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ​វា​ក៏​បាន​បើក​ដំណើរ​ការ​បាន​ វិទ្យុ​បាយ័ន FM 95 MHz ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្កើត​ឡើង​នៅក្នុង​ខែ​មករា​ឆ្នាំ 1998 ។ * [[ខេត្តមណ្ឌលគិរី]] -បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1999  ដាក់ឡើងវិញ TVK នៅ channel 10. * [[ខេត្តព្រះវិហារ]] -បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ2006, broadcasts on channel 7. * [[ខេត្តរតនគិរី]] -បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ1993,​ ដាក់​ឡើង​វិញ TVK នៅ channel 7. * [[ខេត្តសៀមរាប]] - បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 2002, ដាក់​ឡើង​វិញ TV3 នៅ channel 12. =='''អ៊ីនធឺណិត'''== ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ឆ្នាំ 2012 ការចូល​ដំណើរ​កាអ៊ីនធឺណិតគឺ​មាន​អ្វីមួយ​ដែល​អាច​រក​បាន​សម្រាប់​ប្រជាជន​​កម្ពុជា​ជាពិសេស​នៅក្នុង​មជ្ឈមណ្ឌល​នៃទីក្រុង និងចំនួន 50 ភាគរយ​នៃ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​អាច​ចូល​ដំណើរ​ការអ៊ីនធឺណិត​តាម​រយៈ​ទូរស័ព្ទ​ដៃ​របស់​ពួកគេ​នេះ​បើ​យោង​តាម​​​ក្រសួង​ប្រៃសណីយ៍ និង​ទូរគមនាគមន៍។<ref name="USDOS-CRHRP-2012">[http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2012&dlid=204192 "Cambodia"], ''Country Reports on Human Rights Practices for 2012'', Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, U.S. Department of State, 21 March 2013. Retrieved 24 October 2013.</ref> * អ្នក​ប្រើប្រាស់​អ៊ីនធឺណិត: 738,641 អ្នក​ប្រើប្រាស់, 122nd នៅក្នុង​ពិភពលោក ;  4,9 ក្នុង 100 នាក់, 187th នៅក្នុង​ពិភពលោក (2012)<ref name="ITU-IndividualsUsingTheInternet">[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls "Percentage of Individuals using the Internet 2000-2012"][https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fwww.itu.int%2Fen%2FITU-D%2FStatistics%2FDocuments%2Fstatistics%2F2013%2FIndividuals_Internet_2000-2012.xls&embedded=true&chrome=false&dov=1 [[chrome-extension://gmpljdlgcdkljlppaekciacdmdlhfeon/images/beside-link-icon.svg|តំនភ្ជាប់=]]], International Telecommunications Union (Geneva), June 2013, retrieved 22 June 2013</ref> * Fixed broadband: 30,653 subscriptions, 121st នៅក្នុង​ពិភពលោក; 0.2 ក្នុង 100 នាក់, 158th នៅក្នុង​ពិភពលោក (2012)<ref name="FixedBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Fixed (wired)-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx |date=2019-07-26 }}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[International Telecommunication Union]]. Retrieved on 29 June 2013.</ref> * Mobile broadband: 1,032,781 subscriptions, 70th នៅក្នុង​ពិភពលោក ; 6.9 subscriptions ក្នុង 100 នាក់, 100thនៅក្នុង​ពិភពលោក (2012)<ref name="MobleBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Active mobile-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx |date=2019-07-26 }}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[International Telecommunication Union]]. Retrieved on 29 June 2013.</ref> * Internet Hosts: 13,784 hosts, 129th នៅក្នុង​ពិភពលោក(2012)<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> * Country code: [[.kh]]<ref name=CIA-Factbook-Cambodia-2013/> ===ប្រតិបត្តិករ​​សេវាកម្ម​អ៊ីនធឺណិត=== {{Col begin}} {{Col-1-of-2}} * Y5Net (BDKTel Co,LTD) * AncoBrothers * AngkorNet * AZ (Online) * Beeline (SOTELCO) * Cam-Broad * Cambo Technology (ISP) Co., Ltd. * Cambodia Internet Corp * Cambotech * Camintel * Camnet (Telecom Cambodia) * CB (Cambodian Broadband) * CDC * Cellcard (Mobitel) * Chuan Wei * CIDC IT * Citylink * Clicknet * Dianlany Internet Telecom * Digi (DTV Star) * Dragon Royal Telecom * EMAXX TELECOM * EmCom {{Col-2-of-2}} * Everyday * Ezecom * GTD * Hiway Telecom * Latelz * MekongNet (Angkor Data Communication Group) * Metfone * MKN * Mobilastic * Neocom ISP (NTC) * NTC - NeocomISP Limited * Open Net * PCP * PP Net Phone * PPCTV Broadband Internet Service * TeleSURF * Vimean Seile * Wicam * WIP * Wireless Internet Provider * WirelessIP {{Col end}} ==References== {{CIA World Factbook}} {{Reflist |32em}} ==External links== * [http://www.mptc.gov.kh/ Ministry of Posts and Telecommunications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208105401/http://www.mptc.gov.kh/ |date=2014-02-08 }} * [http://www.tc.com.kh/ Telecom Cambodia] * [http://www.asiawaves.net/cambodia-tv.htm Television stations in Cambodia] * [http://www.cambodia.culturalprofiles.net Cambodia Cultural Profile], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206023841/http://www.cambodia.culturalprofiles.net/ |date=2012-02-06 }} Ministry of Culture and Fine Arts/Visiting Arts. * [http://www.chinadaily.com.cn/world/2006-05/26/content_601595.htm "3G phones banned in anti-porn drive"], China Daily (Associated Press), 26 May 2006. Retrieved 24 October 2013. * [http://archive.is/COIxe "Rights group condemns "online censorship" by Cambodian government"], Asia-Pacific News, Monsters and Critics, 16 February 2011. Retrieved 24 October 2013. {{DEFAULTSORT:ទូរគមនាគមន៍នៅកម្ពុជា}} [[Category:ទូរគមនាគមន៍នៅកម្ពុជា| ]] [[Category:អ៊ីនធឺណិតនៅកម្ពុជា]] 510cr4mfyf1dnlqxn4gdt8i7j30w2ps ទីដំរីយំ 0 25504 342629 307240 2026-11-08T02:38:53Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342629 wikitext text/x-wiki [[file:Wew poster1.jpg|450px|thumb|Poster របស់​រ៉ុក​អូប៉េរា​ទី​ដំរី​យំ]] '''ទី​ដំរី​យំ''' (អង់គ្លេស៖ Where Elephants Weep) គឺ​ជា​ទស្សនីយ​ភាព​ល្ខោន​បែបរ៉ុក​អូប៉េរាសហសម័យដំបូង​បំផុត​របស់​កម្ពុជា​ ដែល​ជា​ស្នាដៃ​របស់​អ្នក​និពន្ធ​ជនជាតិអាមេរិក លោក​ស្រី '''ឃេថ្រឹន-ផ្វឹល្លូ''' (Catherine Filloux)​។ ល្ខោន​បែប​បញ្ចឹម​ប្រទេស​មួយ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​បង្ហាញកាល​ពី​ថ្ងៃ​ទី ៧ ខែ​វិច្ឆិកា ដល់​ថ្ងទី ៨​ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ​២០០៨។ ទោះ​ជា​ទស្សនីយ៍ភាព​នេះ​ត្រូវ​បាន​ទទួល​នូវ​ការ​ពេញ​និយម​ និង​កោត​សរសើរពី​សំណាក់​ទស្សនិក​ជន​ទាំង​ក្នុង​ និង​ក្រៅ​ប្រទេស​​អំពី​ភាព​ច្នៃ​ប្រឌិត​ក្នុង​ការ​ច្របាច់​បញ្ចូល​គ្នា​រវាង​តន្ត្រី​បុរាណខ្មែរ រួម​ជា​មួយ​តន្ត្រី​សម័យ​បែប​បញ្ចឹម​ប្រទេស​យ៉ាង​ណា​ក្ដី ក៍​ទីដំរីយំ​ត្រូវ​បាន​រង​នូវ​ការ​រិះ​គន់​នៅ​ត្រង់​ឈុត​ឆាក​មួយ​ចំនួន​<ref>Ban 'insult' opera: monks, 5/1/2009, Phnom Penh Post http://www.phnompenhpost.com/national/ban-insulting-opera-monks ទាញ​យក​ថ្ងៃ​ទី​៣១/១/១៤</ref> ជា​ពិសេស​ប្រតិកម្ម​របស់​សម្ដេច​ព្រះ​សង្ឈរាជ​ [[ទេព វង្ស]] រហូត​មាន​ការ​សរសេរ​លិខិត​ផ្ញើ​ជូន​ទៅ​ក្រសួង​វប្បធម៌​ស្នើ​ឱ្យ​បញ្ឈប់​ការ​សម្ដែង​នេះ​ទៀត​ផង។ ទីដំរីយំ​និយាយ​ពី​សាច់​រឿង​ពី​ការ​វិល​ត្រឡប់​មក​វិញ​របស់​ជនជាតិ​ខ្មែរ​ម្នាក់​មក​ទឹក​ដី​កំណើត​របស់​ខ្លួន​ក្រោយ​ពី​សង្គ្រាម​ជាង​៣០​ឆ្នាំ​។ ល្ខោន​នេះ​មាន​បញ្ចូល​សាច់​រឿង​ស្នេហា​បុរាណ​ខ្មែរ (ទុំ​ទាវ)។ តួសំ​ដែលជា​​ជនភៀស​ខ្លួន​ពី​សម័យ​វាល​ពិឃាតខ្មែរ​ក្រហម​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ទឹក​ដី​អាមេរិក​ ត្រឡប់​ទៅមាតុភូមិ​ ដើម្បី​ស្វែង​រក​ប្រភព​ដើម​របស់​ខ្លួន។ សំ​បាន​ធ្លាក់​ក្នុង​អន្លង់​ស្នេហ៍​នារី​អ្នក​ចម្រៀង​ម្នាក់​ឈ្មោះ​បុប្ផាដោយ​មិនដឹង​ខ្លួន​។ ទី​ដំរី​យំបង្ហាញ​អំពី​ការ​វិល​ត្រលប់​ទៅ​រក​ប្រភព​ដើម​របស់​ខ្លួន ដែល​មាន​ស្ថាន​ភាព​ផ្ទុយ​ស្រឡះ​ពី​អ្វី​ដែល​ខ្លួន​ធ្លាប់​ជួប នឹង​បាន​ឃើញ ហើយ​នេះ​ជា​លទ្ធផល​នៃ​សង្គ្រាម ក៍​ដូច​ជា​ភាព​មិន​ស៊ី​សង្វាក់​គ្នា​រវាង​វប្បធម៌​បុរាណ និង​សម័យ​ទំនើប។ ខណៈ​ដែល​សាច់​រឿង​មាន​លក្ខណៈ​បែបបុរាណ ល្ខោន​អូប៉េរា​នេះ​ក៍​និយាយ​ផង​ដែរ​នូវ​បទ​ពិសោធន៍​ខ្លះ​ៗរបស់​អ្នក​ដែល​ពាក់​ព័ន្ធ​ទៅ​នឹង​គម្រោង​មួយ​​​នេះ តួ​យ៉ាង​ដូច​ជា​លោក អាន ចន-ផន ស្ថាបនិក​សិល្បៈខ្មែរ​អមតៈ និង​អ្នក​និពន្ធ​សាច់​ភ្លេងលោក ហ៊ឹម សូភី។ ពួក​គាត់​ទាំង​ពីរសុទ្ធ​តែ​ជា​អ្នក​បាន​រួច​ជីវិត​ពី​សម័យខ្មែរ​ក្រហម។ == ប្រវត្តិ​នៃ​ការ​បង្កើត​ស្នាដៃ == [[file:Wew ticket.jpg|350px|thumb|សំបុត្រ​ទស្សនា​​រ៉ុក​អូប៉េរា​ទី​ដំរី​យំ​នៅ​ភ្នំពេញ]] ដោយ​មាន​ការ​ឧបត្ថម្ភ​ពី​សំណាក់​សិល្បៈ​ខ្មែរ​អមតៈ​ ក្នុង​រយៈ​ពេល​ជាង​មួយ​ឆ្នាំ​គឺ​ចាប់​ពី​ខែកក្កដា ឆ្នាំ​២០០៥ រហូត​ដល់​ខែ​មិថុនា​ ឆ្នាំ​២០០៦ លោក ហ៊ឹម សូភី ត្រូវ​ទទួល​ភារកិច្ច​ចូល​រួម​ជា​មួយអ្នក​និពន្ធ​ល្ខោន​គឺ​លោក​ស្រី ខេធឺរីន ហ្វីឡក់ នៅ​ទី​ក្រុង​ញ៉ូវ​យ៉ក។ ក្នុង​កំឡុង​​ពី​ឆ្នាំ​២០០៥ រហូត​ដល់​ ២០០៦ មាន​សិក្ខាសាលា​ចំនួន​៤ បង្កើត​ឡើង​ក្រុម​អ្នក​ល្ខោន​អូប៉ែរ៉ា​ និង​តន្ត្រី​ករ​អាជីព​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ទីក្រុង​ញ៉ូវយ៉ក។ បន្ទាប់​ពី​មាន​សកម្មភាព​នានា​នៅ​ទី​ក្រុងញ៉ូវ​យ៉ក នៅ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ​ឯ​នេះ​វិញ សិក្ខាសាលា​ដើម្បី​ប្រគុំ​តន្ត្រី​ ដែល​រៀប​ចំដោយ​ [[សិល្បៈខែ្មរអមតៈ]]មាន​រយៈពេលមួយ​ខែ​ពេញ​បាន​ប្រមូល​ផ្ដុំ​ផលិតករ​ សិល្បករ​ដើម្បី​សាកល្បង​ប្រគុំ​នូវ​ស្នាដៃ​តន្ត្រី​បុរាណ​បញ្ចូល​គ្នា​ជាមួយ​តន្ត្រី​សម័យ<ref>Where Elephants Weep - Production history, http://www.whereelephantsweep.com/inner/production_timeline.html{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ទាញ​យក​ថ្ងៃ​ទី ៣១/១/១៤</ref>។ រហូត​ដល់​ខែ​មេសា​ឆ្នាំ​២០០៧ ទើប​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ការ​សម្ដែងល្ខោន​នេះ​ឡើង​នៅ​ទីក្រុង​ឡូវែល រដ្ឋម៉ាសាឈូសេត ដោយ​មាន​ការ​សហការរួម​គ្នា​រវាង​សិល្បករ​ខ្មែរ រួម​ជា​មួយ​សិល្បករ​អន្តរជាតិ​ដ៏ទៃ​ ផ្ដល់​ឱកាស​ដល់​ពួក​គេ​អាច​ធ្វើ​ការ​ផ្លាស់​ប្ដូរបទពិសោធន៍​វប្បធម៌រវាង​គ្នាទៅវិញ​ទៅ​មក​។ ការ​សម្ដែង​នេះ​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​រោង​មហោស្រព​ Cyrus W.Irish នា​វិទ្យាល័យ​ឡូវែល ដែល​ជា​ទីន្លែង​មាន​ប្រជាជន​ខ្មែរ​រស់​នៅ​ច្រើន​លំដាប់​ទី​ពីរ។ នៅ​ឆ្នាំ​២០០៨ ផ្ទាំង​ទស្សនីយ៍ភាព​នេះ​ត្រូវ​បាន​យក​មក​សម្ដែង​នៅ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ​រយៈពេល​១០​ថ្ងៃ ដោយ​សំបុត្រ​ទស្សនា​៦​យប់​លក់ដាច់​គ្មាន​សល់ និង​មាន​ការចាក់​ឡើង​វិញ​នៅ​លើ​កញ្ចក់​ទូរទស្សន៍​[[ស៊ី​ធី​អិន]] នា​ថ្ងៃ​ទី ២៥​ ខែ​ធ្នូ​ ឆ្នាំ​២០០៨។ ស្ទើរ​តែ​មាន​ការ​ចាក់​ផ្សាយ​ទស្សនីយ៍ភាព​នេះ​ជា​លើក​ទី​២​ នៅ​លើ​កញ្ចក់ទូរទស្សន៍​ដដែល តែ​ក្រោយ​មក​ក៍​មាន​​ការ​អាក់​ខាន​ទៅ​វិញ។ == ឈុត​នៃ​សាច់​រឿង​ == ==== ការ​ចាប់​ផ្ដើម៖ ==== សាច់​រឿង​បាន​ចាប់​ផ្តើម​ដោយ​មាន​អ្នក​ចម្រៀង​ចាប៉ី​ច្រៀង​អំពី​កំណើត​របស់​កុមារា​សំ និង​កុមារី​បុប្ផា<ref>Where Elephan Weep, Plot​ synopsis, http://www.whereelephantsweep.com/inner/production_plot.html{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ទាញ​យក​ថ្ងៃ​ទី ៤/២/១៤</ref>។ ==== ឈុត​ទី​១៖ ==== [[file:Wew actors on stage3.jpg|350px|thumb|ទី​ដំរី​យំ៖ តួ​សម្ដែង សំ និង​តារា]] នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៥ ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​សញ្ជាតិ​អាមេរិកាំងឈ្មោះ សំ និង​តារាបាន​ត្រឡប់​មក​ទី​ក្រុង​ភ្នំពេញ​វិញ​ដើម្បី​បួស​ជា​សាមណេនៅ​វត្តមួយ​ក្បែរ​ទីក្រុង។ ទំនៀម​ទម្លាប់​ពុទ្ធសាសនា​ខ្មែរ យុវជន​ត្រូវ​បួស​ដើម្បី​សង​គុណ​ឳពុក​ម្ដាយ។ សំ​(ច្រៀង​បទ "Where Your Country Is" ) ធ្លាប់​ទទួល​ទារុណ​កម្មយ៉ាង​យ៉ង់​ឃ្នង​ បាន​រួច​ជីវិត​ពី​សម័យ​ប៉ុល​ពត​ក្នុង​នាម​ជាកងទ័ព​កុមារ។ ឥឡូវ​នេះ​គេ​បាន​ត្រឡប់​មក​មាតុភូមិ​វិញហើយ។ សំ​ទទួល​បាន​ជោគ​ជ័យ​ក្នុង​អាជីព​ចម្រៀង​នៅ​ទី​ក្រុង​ញ៉ូវ​យ៉ក​ ហើយ​បាន​បែក​ពី​តារា​កាល​នៅ​ជំរុំ​ជន​ភៀស​ខ្លួន​ តែ​ពួក​គេ​បាន​ជួប​គ្នា​វិញ​នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក។ ដោយ​មាន​ការ​លើក​ទឹក​ចិត្ត​ពីតារា សំ​បាន​ត្រឡប់​ និង​ភ្ជាប់​​ទៅ​រក​ប្រភព​ដើម​របស់​ខ្លួន ហើយ​រូប​គេ​ត្រូវ​បាន​បញ្ជាក់​ដោយ​តារា​ដែរ​ថា​ការ​វិល​ត្រឡប់​ពី​សហរដ្ឋអាមេរិក ទៅ​កម្ពុជា​វិញ​គឺត្រូវ​ការ​ពេល​វេលា។ សំ​ស្វែង​រក​ការ​លើក​លែង​កំហុស​ដែល​ខ្លួន​មាន​ ដោយ​ការ​ភាវនា​ធម៌​នៅ​ក្នុង​វត្ត​អារាម។ គ្រាមួយ​នោះ​សំ​បានឮ​ការ​បន់​ស្រន់​នាង​ណាវី ជា​មួយ​ប្អូន​ស្រី​បុប្ផា និង​ប្អូន​ប្រុស​ឈ្មោះ​ខាន់ បន់​អំពី​ម្ដាយ​​ ដែល​បាន​ស្លាប់​ទៅ​។ នាង​បុប្ផា​គឺ​ជា​តារា​ចម្រៀង​ល្បី​មួយ​រូប ដែល​ទាញ​ចំណាប់​អារម្មណ៍​របស់​សំ​ ហើយ​សំ​រក​ឃើញ​ថា​ខ្លួន​គាត់​ចាប់​ចិត្ត​លើ​បុប្ផា​ហើយ។ នាង​ណាវី​បាន​ទូល​សួរ​​លោក​ចៅ​អធិការ​អំពី​សាមនេ​រូប​ស​ង្ហា​ឈ្មោះសំ ហើយ​លោក​ចៅ​អធិការ​បាន​និយាយ​ថា​គាត់​ស្គាល់​ឪពុក​ម្ដាយ​សំ ដែល​ជា​អ្នក​សម្ដែង​ល្ខោន​បាសាក់ ហើយ​ពួក​គាត់​បាន​ស្លាប់​នៅ​ជំនាន់​ប៉ុល​ពត។ លោក​ចៅ​អធិការ​បាន​ប្រាប់​ទៅ​ណាវី​ថា សំ​ជា​អ្នក​ចម្រៀង​នៅ​ទីក្រុង​ញ៉ូយ៉ក ហើយ​រូប​គេ​មក​ទី​នេះ​ដើម្បី​សំអាត​ភាព​សៅម្មង​ក្នុង​អារម្មណ៍​របស់​ខ្លួន។ ខាន់​ដែល​ជា​អ្ន​កជំនួញ​ប្រកប​ដោយ​ភាព​សម្លឹង​ខ្ពស់​ក្នុង​រឿង​ឱកាស និង​ជា​អ្នក​គ្រប់​គ្រង​បុប្ផា​ មាន​បំណង​បង្ហាញ​ដល់​សំ​នូវ​ទឹក​ដម​សំនៀង​របស់​បុប្ផា​ដល់​សំ​ ដោយ​អញ្ជើញ​លោក​ចៅ​អធិការ និង​ព្រះ​សង្ឈ​ដ៏ទៃ​ទៀត​ទៅ​ចម្រើន​ព្រះ​បរិត្ត​នៅ​ក្នុង​ពិធី​ឡើង​គេហដ្ឋាន​ថ្មី​របស់​ខ្លួន។ លុយ​ដែល​រក​បាន​ដោយ​សារ​បុប្ផា ខាន់​ទើប​តែ​ទិញ​បាន​នូវភូមិ​គ្រឹះមួយ​មាន​ទី​ធ្លា​ប្រកប​ដោយ​ផាសុភាព។​ ណាវី​ទាយ​ទុក​ជាមុន​ថា​គឺ​ជា​វាសនា​ដែល​សំ និង​បុប្ផា​នឹង​ត្រូវ​ជា​គូរ​នឹង​គ្នា។ ==== ឈុត​ទី​២៖ ==== [[file:Wew on stage4.jpg|350px|thumb|ទី​ដំរី​យំ ត្រង់​ឈុត​ នៅ​ភូមិ​គ្រឹះ​របស់​ខាន់]] អង្គរក្ស​របស់​ខាន់​នៅ​យាម​មាត់​របង​ភូមិ​គ្រឹះ ពួក​គេ​ច្រៀង​បទ​រ៉េប "Khan is Our Man" ខណៈ​ដែល​មាន​ព្រះ​សង្ឈ​អញ្ជើញ​មក​ដល់។ សំ និង​ព្រះ​សង្ឈ​ដទៃ​ទៀត​កំពុង​សូត្រ​ធម៌​ចម្រើន​ព្រះ​បរិត្ត​ពិធី​ឡើង​គេហដ្ឋាន​ថ្មី ហើយ​ខាន់​បាន​ប្រាប់​បុប្ផា​ឱ្យ​ច្រៀង​ចម្រៀង​ទៅ​កាន់​ភ្ញៀវ​ចូល​រួម​ទាំង​អស់។ បុប្ផា​ច្រៀង​បទ "The Gate Will Shut" សម្រាប់​សំ ពេល​នោះ​ពួក​គេ​ហាក់​មាន​ទំនាក់​ទំនង​គ្នា និង​លង់​ស្រលាញ់​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក។ សំ​មិន​បាន​ដឹង​ជា​មុន​ថា​ បុប្ផា​បាន​ភ្ជាប់​ពាក្យ​រួច​ទៅ​ហើយ​ជា​មួយ​មិត្ត​ភក្តិ ដែល​ជា​ដៃ​គូរ​រក​ស៊ី​របស់​ខាន់​ឈ្មោះ​វិសាល ដែល​នេះ​​អាពាហ៍​ពិពាហ៍​ដោយ​មាន​ការ​រៀប​ចំ​ក្នុង​ទំលាប់​របស់​សង្គម​ខ្មែរ។​ សំ​បាន​បញ្ជាក់​ពី​ក្ដី​ស្នេហ៍​របស់​ខ្លួន​តាម​រយៈ​បទ​ចម្រៀង "Whoever Thought" ខណៈ​ដែល​តារាដាស់​តឿន​អំពី​អ្វី​ដែល​សំ​ត្រូវ​ធ្វើ​នៅ​ពេល​ដែល​គេ​ត្រលប់​មក​មាតុភូមិ​វិញ ជា​ជាង​លង់​ស្រឡាញ់​ស្រី​ម្នាក់​នោះ។ ==== ឈុត​ទី​៣៖ ==== [[file:Wew on stage5.jpg|350px|thumb|ទី​ដំរី​យំ ត្រង់​ឈុត​ សំ​សុំ​លោក​គ្រូ​ចៅ​អធិការ​សឹក]] ពេល​ត្រឡប់​មក​វត្ត​វិញ សំ​បាន​ស្នើ​សុំ​លោក​ចៅ​អធិការ​វត្ត​ដើម្បី​សឹក។ លោក​ចៅ​អធិការ​មាន​សង្ឈដីការ​ណែនាំ​ថា​វា​មិន​មែន​ជា​ពេល​សមរម្យ​សម្រាប់​ការ​[[លាចាកសិក្ខាបទ]]នេះ​ឡើយ​ ព្រោះ​ជើង​លេខទាយ​ថា​​មិន​ល្អ ប៉ុន្តែ​តារា​អាច​សឹក​បាន​ ហើយ​អាច​ទៅ​ជួយ​ក្មេង​កំព្រា​តាម​អ្វី​ដែល​គេ​បាន​គ្រោង​ទុក។ ==== ឈុត​ទី​៤៖ ==== សំ​បាន​ល្មើស​នឹង​សំដី​លោក​ចៅ​អធិការ​ដោយ​លួច​សឹក​ដោយ​ខ្លួន​ឯង (តាម​រយៈ​បទ "What Another Wrong?") ។​ រូប​គេ​បាន​ចង​ចាំ​នូវ​ការ​បង្ខិត​បង្ខំ​ឱ្យ​គេ​ប្រើ​នូវ​អំពើ​ហឹង្សា​ជំនាន់​ខ្មែរ​ក្រហម។ នៅ​ពេល​ដែល​ខាន់​មិន​នៅ សំ​បាន​ត្រឡប់​មក​ជួប​បុប្ផា​នៅ​គេហដ្ឋាន​នោះ​វិញ។​ ពួក​គេ​បាន​ច្រៀង​ជាមួយ​គ្នា។ សំ និង​បុប្ផា​បាន​រួមរក្ស​ជាមួយ​គ្នា​ក្នុង​ផ្ទះ ខណៈ​ដែល​នៅ​ខាង​ក្រៅ​ពួក​អង្គរក្ស​នាំ​គ្នារ៉េប​បទ "Monk-Turned-To-Playboy"។ សំ និង​បុប្ផា​បាន​រក​ឃើញ​ថា​ពួក​គេ​មាន​ចំណុច​ដូច​គ្នា​ច្រើន។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណនេះ​ក្ដី បុប្ផាក៍​មាន​ការ​សោក​ស្ដាយ​ និង​ភ័យ​ខ្លាច ដែល​បាន​ជ្រុល​ខ្លួន​ជា​មួយ​សំ​ខុស​ប្រពៃណី។ សំ​បាន​ឃើញ​​ស្នែង​ក្របីដែល​ព្យួរ​ក្នុង​ផ្ទះ​ ដូច​ស្នែង​ដែល​ឪពុក​របស់​ខ្លួន​ធ្លាប់​ប្រើ​ផ្លុំ​ហៅ​ដំរី​។ សំ​បាន​ផ្លុំ​​ឱ្យ​បុប្ផា​ស្ដាប់ ហើយ​ពួក​គេ​នាំ​គ្នា​ច្រៀង​បទ​បំពេរ "No Mothers"។ ខាន់មិន​ទាន់​​បាន​ដឹង​រឿង​ស្នេហា​របស់​អ្នក​ទាំង​ពីរ ហើយ​បាន​អញ្ជើញ​សំ​ទៅ​ចូល​រួម​ពិធី​របស់​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់​មួយ ដែល​មាន​បុប្ផា​ជា​អ្នក​សម្ដែង​ជូន។ ខាន់​មាន​ជំនឿ​ថា​នេះ​ជា​ការ​សាង​ជំនឿ​ចិត្ត​របស់​សំ​ឱ្យ​យល់​ថា​បុប្ផា​នឹង​ទទួល​បាន​ជោគ​ជ័យ​ក្នុង​វិស័យ​បទ​ចម្រៀង។​ ==== ឈុត​ទី​៥៖ ==== សំ​ឃើញ​តារា​សំណាក់​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​នា​មាត់​ស្ទឹង​មួយ​ ពួក​គេ​បាន​រួម​គ្នា​ទម្លាយ​ភាព​ស្ងប់​ស្ងាត់​តាម​រយៈ​បទ "The Place I want To Stay" ដោយ​តារា​ជា​អ្នក​ផ្លុំ​ខ្លុយ។ សំ​សួរ​ថា​តើ​គេ​អាច​យក​បុប្ផា​ទៅ​ទី​នោះ​បាន​ឬ​អត់។ តារា​វាយ​ប្រហារ​អត្តចរិតមិន​ចេះ​ប្រយ័ត្ន​ប្រយែង​របស់​សំ​តាម​រយៈ​បទ "Lost & Found" ហើយ​សំ​ក៍ទទួល​ស្គាល់​នូវ​អារម្មណ៍​កណ្ដោច​កណ្ដែង​របស់​ខ្លួន​ដែរ។ តារា​អញ្ជើញ​សំ​ទៅ​សំណេះ​សំណាល​ជា​មួយ​ក្មេងៗ​កំព្រា​ នៅ​ទី​កន្លែង​ដែល​ខ្លួន​ធ្វើ​ការ ហើយ​សំ​ក៍​យល់​ព្រម​នូវ​ការ​អញ្ជើញ​នេះ។ ==== ឈុតទី​៦៖ ==== នៅ​គេហដ្ឋាន​របស់​ព្រះ​អង្គម្ចាស់ អង្គរក្ស​របស់​ខាន់​ច្រៀង​បទ​រ៉េប "The Prince"។ សំ និង​បុប្ផា​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្នើ​ឱ្យ​ច្រៀង​រួម​គ្នា​នូវ​ចម្រៀង "Duet of Tum Teav" ដែល​យក​លំនាំ​តាម​​ស្នាដៃ​កំណាព្យ​បែប​បុរាណ​ [[រឿង ទុំទាវ|រឿងទុំទាវ]]។ តារា​ក៍​ចូល​រួម​ក្នុង​ការ​សម្ដែង​នោះ​ដែរ​ជា​មួយ​នឹង​គ្រូ​ខ្លុយ​របស់​គាត់។ ខាន់​ និង​វិសាល​ក្រេវ​ក្រោធ​យ៉ាង​ខ្លះ​នៅ​ពេល​ដែល​សំ និង​បុប្ផា​បង្ហាញ​ពី​ក្ដី​ស្នេហា​របស់​ខ្លួន​តាម​រយៈ​បទ​ចម្រៀង​។ ខាន់​ព្យាយាម​បញ្ឈប់​ពួក​គេ តែ​ត្រូវ​បាន​រាំង​ស្កាត់​ដោយ​ណាវី ពី​ព្រោះ​ពួក​គេ​កំពុង​នៅ​ក្នុង​ពិធី​ដែល​មាន​វត្តមាន​របស់​ព្រះ​អង្គម្ចាស់។ ព្រះ​អង្គម្ចាស់​ដែល​នៅ​ចាំ​ឪពុក​ម្ដាយ​របស់​សំ​ កាល​ដែល​ពួក​គាត់​ធ្លាប់​បាន​សម្ដែង​ថ្វាយ​នៅមុន​សម័យ​ប៉ុល​ពត បាន​ចាប់​អារម្មណ៍​ឃើញ​សំ​ និង​បុប្ផា​ជា​មនុស្ស​ប្រកប​ដោយ​មន្ដ​ស្នេហ៍។ ខាន់​ទាញ​ដៃ​បុប្ផា​ចេញ ហើយ​ក៍​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ហឹង្សា​កើត​ឡើង ខណៈ​ដែល​សំ​ព្យាយាម​ការ​ពារ​បុប្ផា។ ព្រះ​អង្គម្ចាស់​ក៍​ទត​នូវ​ពួក​គេ​ទាំង​បី​ច្រៀង "A Strange Family" បុប្ផា​ប្រកែក និង​​បរិហា​អំពី​បង​ប្រុស​របស់​ខ្លួន ចំណែក​ណាវីជជែក​ជា​មួយ​ខាន់​ឱ្យ​គិត​គូរ​ឡើង​វិញ​នូវ​ការ​រៀប​ចំ​អាពាហ៍​ពិពាហ៍​នេះ តែ​ខាន់​ព្យាយាម​ការពារ​នូវ​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​នេះ។ ==== ឈុត​ទី​៧៖ ==== នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​របស់​តារា សំ​ និង​បុប្ផា​បាន​សច្ចា​នូវ​ក្ដី​ស្នេហា​របស់​ខ្លួន​ទៅ​វិញ​ទៅ​មកក្នុង​បទ "Spiritual Vows"​។ ខាន់​មាន​គម្រោង​បញ្ជោតបុប្ផា​ដើម្បី​មក​រៀបការ​ជា​មួយ​វិសាល​ ដោយ​កុហក​ថា​ណាវី​មាន​ជម្ងឺ​ជា​ទម្ងន់ បង្ខំ​ចិត្ត​ត្រូវ​តែ​ឱ្យ​បុប្ផា​ត្រឡប់​មក​ផ្ទះ។ សំ​ដឹង​ថា​ខាន់​មិន​គួរ​ឱ្យ​ទុក​ចិត្ត​ក៍​សុំ​រួម​ដំណើរ​ជាមួយ​បុប្ផា​ដើម្បី​ការពារ​នាង តែ​បុប្ផាមិន​ស្ដាប់​តាម​ហើយ​បដិសេធ។ នាង​នៅ​តែ​ខ្លាច​ឥទ្ធិពល​របស់​ខាន់ រី​ឯ​សំ​មាន​ភាព​ឈឈ​ចាប់ និង​ខឹង​នូវ​ការ​បដិសេធ​នេះ។ ==== ឈុត​ទី​៨៖ ==== សំ និង​តារា​អង្គុយ​ផឹក​នៅ​ហាង​ផឹក​ស៊ី​មួយ ដែល​ពេល​នោះ​នារី​ស្រាបៀ​បាន​សម្ដែង​បទ "All Night Long"។ ខណៈ​នោះ​ខាន់​បាន​វាយ​បុប្ផា​ ព្រោះ​នាង​ទៅ​ជួប​សំ ដោយ​បាន​ច្រៀង​បទ "Erase Me" ។ សំ​រំសាយ​កំហឹង​របស់​ខ្លួន​តាម​រយៈ​បទ "Forget" ក្នុង​ពេល​ដែល​ខ្លួន​កំពុង​ជប់​លាង​នៅ​ក្លិប។ ជាមួយ​នឹង​ភាព​ឈឺ​ចាប់ សំ​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ហាង​ផឹក​ស៊ី​ជាមួយនារី​ស្រាបៀ ABC ។ ដោយ​មាន​ការ​យល់​ព្រម​ពី​ណាវី បុប្ផា​បញ្ជុះ​បញ្ជូល​អង្គរក្ស​របស់​ខាន់​ហើយ​លួច​រត់​ចេញ​ពី​ផ្ទះ។ ណាវី​ច្រៀង​បទ "What Could I Tell Her?" ហើយ​បង​ប្អូន​ស្រី​ទាំង​ពីរ​បាន​ច្រៀង "Forget & Party"។ ==== ឈុត​ទី​៩៖ ==== សំ​គេង​ជា​មួយ​នារី​ស្រាបៀ ABC ហើយ​នាង​បាន​បង្ហើរ​សំនៀង​ម្ដង​ទៀត​នូវ​បទ "All Night Long"។ ==== ឈុត​ទី​១០៖ ==== សំ​ឃើញ​តារា​នៅ​តំបន់​ជន​បទ​មួយ​ ដែល​ជា​ទី​របស់​តារា​រៀន​ផ្លុំ​ខ្លុយ​ជា​មួយ​គ្រូ​នូវ​បទ "Just one Leaf" ។​ លោក​គ្រូ​បង្រៀន​ខ្លុយ​ឃើញ​សំ​ប្រកប​ដោយ​ភាព​អស់​សង្ឈឹម គាត់​ចាប់​ផ្ដើម​ច្រៀង "Our Land's Compassion" ដើម្បី​ជួយ​ឱ្យ​សំ​រម្លឹក​មក​វិញ​នូវ​ដួង​ព្រលឹង​នៃ​ប្រទេស​របស់​គាត់​តាម​រយៈ​ក្ដី​ចង់​ចាំ​ដ៍​រីក​រាយ​ ហើយ​ដើម្បី​ឱ្យ​រូប​គេ​អាច​អភ័យ​ទោស​ឱ្យ​ខ្លួន​ឯង​ផង។ ក្នុង​បទ "Spirit Dance" គ្រូ​បង្ហាត់​ខ្លុយ​ជម្រុញ​ឱ្យ​សំ​អាច​ជ្រះ​ស្រឡះ​ឡើង​វិញ​នៅ​ពេល​ដែល​សំ​បាន​ស្រម៉ៃឃើញ​ខ្លួន​ឯង​កាល​ពី​ក្មេង​ ដែល​សម្ដែង​ល្ខោន​បាសាក់​ជាមួយ​គ្រួសារ​របស់​គាត់​នៅ​ជនបទ។ ==== ឈុត​ទី​១១៖ ==== អង្គរក្ស​របស់​ខាន់​រ៉េបបទ​ "This Wedding" នៅ​ពេល​ដែល​សំ​ និង​តារា​ចូល​មក​រក​បុប្ផា​កំឡុង​ពេល​ដែល​ពិធី​មង្គល​ការ​ចាប់​ផ្ដើម។ ក្នុង​បទ "I Took Her in My Arms" ណាវី​ប្រាប់​សំ​ឱ្យ​ដឹង​ថា​បុប្ផា​បាន​រត់​ចោល​រោង​ការ​ ហើយ​កំពុង​លាក់​ខ្លួន តែ​នាង​បាន​ទុក​របស់​អនុសាវរីយ៍​ឱ្យ​គេ។ ខាន់​ឃើញ​សំ និង​តារា​និយាយ​ជាមួយ​ណាវី ពេល​នោះ​ការ​ប្រទុស្ដរាយ​ក៍​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​ឡើង ដោយ​គេ​បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​អង្គរក្ស​សម្លាប់​សំ។ តារា​បាន​ចូល​ទៅ​រង​ជំនួស​ធ្វើ​ឱ្យ​រូប​គេ​មាន​របួស។ សំ និង​តារា​រួម​គ្នា​ច្រៀង​ម្ដង​ទៀត​បទ "Where You Country Is" ហើយ​តារា​ស្លាប់​លើ​ដៃ​សំ​។ ==== ឈុត​ទី​១២៖ ==== [[file:Wew on stage6.jpg|350px|thumb|ទី​ដំរី​យំ ត្រង់​ឈុត​ សំ​ត្រឡប់​សាង​ផ្នួស​វិញ]] តួ​អង្គ​សំ​កាល​ពី​ក្មេង​បាន​លេច​ចេញ​មក​ហើយ​និយាយ​ទៅ​កាន់​គេ​ថា "​តើ​ឯង​នឹង​ត្រឡប់​តាម​ការ​អំពាវ​នាវ​ឬទេ?" សំ​ក៍ត្រឡប់​ទៅ​កាន់​ព្រះ​វិហារ​វិញ​ហើយ​បាន​សាង​ផ្នួស​ម្ដង​ទៀត។ ពេល​វេលា​ចេះ​តែ​រំកិល​ទៅ​មុខ ព្រះ​ចៅ​អធិការ​បាន​បង្ហាញ​តាម​រយៈ "Our Land's Compassion" ។ នា​ទី​ដ៍​ស្ងាត់​មួយ សំ​បាន​ដក​ចេញ​មក​នូវ​របស់​ដែល​បុប្ផា​ឱ្យ​គឺ​ជា​ស្នែង​ក្របី ហើយ​គេ​អធិដ្ឋាន​ដល់​អស់​វត្ថុ​សក្កិសិទ្ធ​ក្នុង​ប្រទេស​ និង​អស់​ទាំង​ខ្លួន​របស់​គេ​តាម​រយៈ "Where Elephants Weep"។ បុប្ផា​ចូល​មក​ព្រះ​វិហារ​រក​សំ​។ សំ​ និង​បុប្ផា​នៅ​ចង​ចាំ​ពាក្យ​សច្ចា​របស់​ពួក​គេ​ដោយ​រួម​គ្នា​ក្នុង​បទ "Always Remember This"។ ដោយ​ខ្លាច​បង​ប្រុស​របស់​នាង បុប្ផា​រស់​នៅ​ដោយ​លាក់​ខ្លួន​ជា​មួយ​បង​ស្រី។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​នេះ បុប្ផា​មាន​សេរីភាព​ដើម្បី​និពន្ធ​បទ​ចម្រៀង​របស់​នាង​សម្រាប់​សំ។ នាង​បាន​ច្រៀង​នូវ​បទ ​ដែល​និពន្ធ​សម្រាប់​សំ "Between the Earth and Sky"។ បទ​នេះ​មាន​ប្រភព​ពី​របស់​ដែល​ជា​ទី​សក្ការៈ​ក្នុង​ប្រពៃ​ណី​របស់​ប្រទេស​នាង។ ចាប់​ពី​ពេល​នេះ​ត​ទៅ សំ និង​បុប្ផា​រស់​នៅ​ទីទៃ​ពី​គ្នាដើម្បី​ស្វែង​រក​ផ្លូវ​ស្ងប់​នៃ​ព្រលឹង និង​អនាគត​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។ ពួក​គេ​ទាំង​ពី​បាន​ច្រៀង​រួម​គ្នា​ក្នុង​បទ "That We Might Leave A Trace" ។ == ក្រុម​អ្នក​ផលិត == '''ក្រុម​ច្នៃ​ប្រឌិត៖ '''បណ្ឌិត ហ៊ឹម សូភី (អ្នក​និពន្ធ​សាច់​ភ្លេង), លោក​ស្រី ឃេថ្រឹន-ផ្វឹល្លូ (Catherine Filloux អ្នក​និពន្ធ​ល្ខោន), លោក​ ស្កុត ស្តេន​ហ្វ័ត (អ្នក​ប្រឹក្សា​តន្ត្រី និង​ដឹកនាំ​វង់​ភ្លេង), លោក រ៉ូបឺត ម៉ាក​ខ្វីន (អ្នក​គ្រប់​គ្រង​ឆាក), លោក សៀន គូរ៉ាន (ដឹក​នាំ​ក្រុម​សិល្បករ), លោក [[អៀង ស៊ីធុល]] (ប្រឹក្សា​ផ្នែក​សិល្បៈ), អ្នក​នាង [[ជ័យ ច័ន្ទកិត្យា]] (ជំនួយ​ផ្នែក​របាំ), លោក ចន ប៊័ត (ផលិត​ករ), ម៉ាគូស ដូស៊ី (រៀប​ចំ​ឆាក និង​ភ្លើង), កាមីល អាសសាហ្វ (រចនា​សំលៀក​បំពាក់)។ '''ក្រុម​អ្នក​តន្ត្រីបុរាណ៖ '''លោក''' '''[[កែវ ដូរីវ៉ាន់]] ([[ខ្លុយ]]), លោក កែវ សុណនកវី([[ខ្សែ​ឯក]]), លោក កែវ សុភី([[គងធំ]]), លោក ហ៊ឹម សារិន([[ចាប៉ីដងវែង]]), លោក សាយ តុលា([[ទ្រខ្មែរ|ទ្រ]])។ '''ក្រុម​តន្ត្រី​រ៉ុក៖ '''លោក ឆេង​សារ៉ាត់([[ហ្គីតា]]), លោក ស៊ីណា([[ហ្គីតាអេឡិចទ្រិក]]), លោក​ មាស សុគន្ធ(ឃីប៊័ត), លោក រ៉ុង សិរីវ៉ាន់(ឃីប៊័ត), លោក សុខ សារ៉ាដេត(ស្គរ)។ == តួ​សម្ដែង == == ការ​ប្រតិកម្ម​ == សម្ដេច​សង្ឈ​រាជ្យ​ ទេព វង្ស​មាន​ប្រតិកម្ម​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ការ​សម្ដែង​ល្ខោន​ទី​ដំរី​យំ​នេះ។ សារ​លិខិត​មួយ​បាន​ផ្ញើ​ទៅកាន់​កស្រួង​វប្បធម៌​ឱ្យ​បញ្ឈប់​ជា​បន្ទាន់​នូវ​ការ​សម្ដែង និង​តម្រូវ​ឱ្យ​តួ​សម្ដែង​ទាំង​អស់​ធ្វើ​ការ​សុំ​ទោស​ ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ​មើល​ឃើញ​ថា​ឈុត​ឆាក​មួយ​ចំនួន​របស់​ល្ខោន​បាន​ធ្វើ​​ឱ្យ​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​ព្រះ​សង្ឈ​ជាង​ ៥​ម៉ឺន​អង្គ​ទូទាំង​ប្រទេស<ref>សម្ដេច​ព្រះសង្ឈរាជ​ ទេព វង្ស​ប្រតិកម្ម​ចំពោះ​ល្ខោន​អូប៉េរា​ទីដំរី​យំ, ហ៊ុយ វណ្ណៈ, 04/01/2009, វិទ្យុអាស៊ី​សេរី http://www.rfa.org/khmer/indepth/TepVong-reaction-2first-rock-opera-01042009063613.html?searchterm:utf8:ustring=%E1%9E%91%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%99%E1%9F%86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250925214147/https://www.rfa.org/khmer/indepth/TepVong-reaction-2first-rock-opera-01042009063613.html?searchterm:utf8:ustring=%E1%9E%91%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%99%E1%9F%86 |date=2025-09-25 }} ទាញ​យក​ថ្ងៃ​ទី​ ៣១/១/១៤</ref>។ ឆ្លើយ​តប​នឹង​ប្រតិកម្ម​នេះ​លោក អៀង ស៊ីធុល ដែល​ជា​តួ​អង្គ​មួយ​រូប​ក្នុង​ល្ខោន​ដែរ បាន​និយាយ​ថា​វណ្ណ​កម្ម​ថ្មី​នេះ​ជា​ការ​ប្រឹង​ប្រឹង​ឱ្យ​មាន​ការ​កកើត​ល្ខោន​បែប​ថ្មី​នេះ​ក្នុង​ប្រទេស​យើង។ រឿង​នេះ​យក​លំនាំ​តាម​ស្នាដៃអក្សរសិល្ប​ខ្មែរ​រឿង​ទុំទាវ ហើយ​បើ​និយាយ​ពី​ឈុត​ដែល​ព្រះ​សង្ឈជាប់​ជំពាក់​សេ្នហា​ជា​មួយ​នារី​នោះ រឿង​ទុំ​ទាវ​ក៍​មាន​ឈុត​នេះ​ដែរ។ លោក​បាន​ឱ្យ​ដឹង​ថា​រឿង​នេះ​គ្រាន់​តែ​ចង់​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ពី​តថៈភាព​ក្នុង​សង្គម ព្រោះ​ថា​យើង​មាន​ទាំង​ព្រះ​សង្ឈ​ល្អ និង​អាក្រក់។ នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា សាសនា​ព្រះ​ពុទ្ធ​ត្រូវ​បាន​ទទួល​ស្គាល់​ថា​ជា​សាសនា​របស់​រដ្ឋ​ដោយ​មាន​ចែង​ក្នុង​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដូច្នេះ​បើ​មាន​ការ​សម្ដែង​ណា​មួយ​ ឬ​មាន​កាយ​វិការ​ណា​មួយ​មិន​សម​រម្យ​អាច​នាំឱ្យ​មាន​ការ​ប៉ះពាល់​ នឹង​មាន​ប្រតិម្ម​ពី​សំណាក់​មហាជន ឬ​ព្រះ​សង្ឈ​នានា។ លោក​រដ្ឋមន្ត្រី​ ហុន សែន ធ្លាប់​បាន​ព្រមានស្ថានីយ៍​ទូរទស្សន៍​មុន​នឹង​ចាក់​ផ្សាយ​រឿង ឬ​ការ​សម្ដែង​ណា​ដែល​មាន​ទាក់​ទង​នឹង​សាសនា​ព្រះពុទ្ធ​ ត្រូវ​​មាន​ការ​ពិនិត្យ​ជា​មុន​សិន​ពី​ក្រសួង​ធម្មការ<ref>នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ព្រមាន​ស្ថានីយ​ទូរទស្សន៍​ពី​ការផ្សាយ​រឿង​ទាក់​ទង​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា, ០៨/០២/២០០៩, វិទ្យុ​អាស៊ី​សេរី http://www.rfa.org/khmer/indepth/pm-warns-tv-stations-02082009211758.html?searchterm:utf8:ustring=%E1%9E%91%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%99%E1%9F%86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317064352/http://www.rfa.org/khmer/indepth/pm-warns-tv-stations-02082009211758.html?searchterm:utf8:ustring=%E1%9E%91%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E2%80%8B%E1%9E%99%E1%9F%86 |date=2016-03-17 }} ទាញ​យក​ថ្ងៃ​ទី ៦/២/២០១៤</ref>។ == ឯកសារ​យោង​== <references /> 5xbvn6d5ljpup2bus3oitzuxiwup9lt LinkedIn 0 25620 342566 300851 2026-11-07T23:06:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342566 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dotcom company | company_name = សាជីវកម្ម LinkedIn | company_slogan = Relationships Matter<ref name=10slogan>{{cite web |url=http://blog.linkedin.com/2013/05/05/linkedin-turns-10/ |title=LinkedIn Turns 10: Celebrating 10 Years of Relationships That Matter |author=Reid Hoffman |publisher=LinkedIn Corporation |website=LinkedIn Blog |date=May 5, 2013 |accessdate=August 1, 2013 |deadurl=no |archiveurl=https://archive.today/20130802022318/http://blog.linkedin.com/2013/05/05/linkedin-turns-10/ |archivedate=សីហា 2, 2013 |url-status=live }}</ref> | company_logo = [[File:LinkedIn Logo 2013.svg|200px|Logo of LinkedIn]] | company_type = Public | traded_as = {{NYSE|LNKD}} | foundation = [[Santa Monica, California|Santa Monica]], California (2003) | location_city = [[Mountain View, California|Mountain View]], California | location_country = U.S. | area_served = Worldwide | founder = [[Reid Hoffman]]<br />Allen Blue<br />Konstantin Guericke<br />Eric Ly<br />Jean-Luc Vaillant | key_people = {{nowrap|[[Reid Hoffman]] ([[Chairman]])<br />[[Jeff Weiner]] ([[CEO]])}} | url = {{URL|http://www.linkedin.com/}} | programming_language = [[Java (programming language)|Java]]<ref name="coding of LinkedIn">{{cite web |url=https://groups.google.com/forum/?fromgroups=#!topic/javaposse/TLNrMsznjRY |author=Eishay Smith |title=LinkedIn is 99% Java but 100% Mac |publisher=[[Google]] |website=[[Google Groups]] |accessdate=September 25, 2012 |date=June 18, 2008 |deadurl=no |archivedate=សីហា 2, 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130802023140/https://groups.google.com/forum/?fromgroups=%23!topic/javaposse/TLNrMsznjRY#!topic/javaposse/TLNrMsznjRY |url-status=live }}</ref> | registration = Required | launch_date = May 5, 2003 | current_status = Active | industry = [[Internet]] | language = [[Multilingual]] | screenshot = [[File:LinkedInHomepage.PNG|center|frameless|upright]] | caption = LinkedIn homepage as of July 2011 | advertising = [[Google]], [[AdSense]] | website_type = [[Social network service]] | alexa = {{IncreaseNegative}} 12 ({{as of|2014|2|4|alt=February 2014}})<ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/linkedIn.com |title= Linkedin.com Site Info |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2014-02-04 |archivedate= 2017-01-29 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170129231753/http://www.alexa.com/siteinfo/LinkedIn.com |url-status= dead }}</ref><!--Updated monthly by OKBot.--> | revenue = $1.52 billion (2013)<ref name=fy>{{cite web |url=http://www.google.com/finance?q=NYSE:LNKD&fstype=ii |title=Financial Statements for LinkedIn Corp |publisher=[[Google]] |website=[[Google Finance]] |accessdate=August 1, 2013 |year=2013 |deadurl=no |archiveurl=https://archive.today/20130802021633/https://www.google.com/finance?q=NYSE:LNKD&fstype=ii |archivedate=សីហា 2, 2013 |url-status=live }}</ref> | net_income = $26 million (2013)<ref name=hempel2013/> | num_employees = 4,812 (2013)<ref name=about /> | num_users = 277 million }} LinkedIn សាជីវកម្ម គឺជា វេបសាយ បណ្តាញសង្គម សម្រាប់មនុស្សនៅក្នុង ការងារ អាជីព។ ក្រុមហ៊ុននេះ បានចាប់ផ្តើម នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 2002 និង បានបើក [[គេហទំព័រ]] ខែឧសភា 5, 2003 ។ <ref name="about">{{cite web|url = http://press.linkedin.com/about/|title = LinkedIn - About|year = 2013|publisher = LinkedIn Corporation|accessdate = August 1, 2013|archiveurl = https://archive.today/20130802020816/http://press.linkedin.com/about/|archivedate = សីហា 2, 2013|deadurl = no|url-status = dead}}</ref> អ្នកប្រើ អាចធ្វើឱ្យ ការតភ្ជាប់ ជាមួយនឹង មនុស្សផ្សេងទៀត ដែលពួកគេ បានធ្វើការជាមួយ ភ្នំពេញប៉ុស្តិ៍ បទពិសោធន៍ការងារ និងជំនាញ របស់ពួកគេ ស្វែងរក ការងារ និងការ ស្វែងរក កម្មករ។ តំបន់បណ្តាញ នេះគឺ មាននៅក្នុង ភាសា ជាច្រើនរួមមាន ភាសា អឺរ៉ុប ភាគច្រើនបំផុតដែល ជប៉ុន កូរ៉េ , ឥណ្ឌូនេស៊ី និង ម៉ាឡេ ។ <ref>{{cite web|url = http://blog.linkedin.com/2011/06/21/russian-romanian-turkish|title = Look who’s talking Russian, Romanian and Turkish now!|date = June 21, 2011|accessdate = June 21, 2011|last = Posner|first = Nico|website = LinkedIn Blog|publisher = LinkedIn|deadurl = no|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110625132332/http://blog.linkedin.com/2011/06/21/russian-romanian-turkish/|archivedate = មិថុនា 25, 2011|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.translatemedia.com/news/LinkedIn-Launches-in-Japan~800616257.html |title=LinkedIn launches in Japan |publisher=TranslateMedia |accessdate=November 13, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111026060901/http://www.translatemedia.com/news/LinkedIn-Launches-in-Japan~800616257.html |archivedate=តុលា 26, 2011 |date=October 20, 2011 |url-status=dead }}</ref> LinkedIn មានសមាជិក ជាង 200 លាននាក់ នៅជុំវិញពិភពលោក។ នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ 2013 បណ្តាប្រទេស ដែលមាន អ្នកប្រើប្រាស់ ភាគច្រើន ត្រូវបានគេ LinkedIn : [ 4] ==ឯកសារយោង== {{Reflist|colwidth=30em}} gwdmw9del6zte3f2ivthpagtokz4ro7 អង្គការតម្លាភាពកម្ពុជា 0 25742 342758 314115 2026-11-08T06:59:25Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342758 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:TI Cambodia.jpg|thumb|336x336px]] ''' អង្គការតម្លាភាពកម្ពុជា ''' (អង់គ្លេស៖ Transparency International Cambodia)គឺជាអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី 5 ខែកក្កដាឆ្នាំ 2010 និងធ្វើប្រតិបត្តិការក្រោមឈ្មោះតម្លាភាពអន្តរជាតិប្រទេសកម្ពុជា។ ជាក្រុមអ្នកមានជំនាញនៅកម្ពុជាដែលបានធ្វើការឱ្យអង្គការអន្តរជាតិនិងក្នុងស្រុក។ អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិប្រទេសកម្ពុជាបាន​ធ្វើការ​រួមគ្នាជាមួយបុគ្គលនិងស្ថាប័ននៅគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ទាំងអស់រួមទាំងរដ្ឋាភិបាលសង្គមស៊ីវិលអាជីវកម្មប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ទៅកាន់សាធារណជនអោយកាន់តែទូលំទូលាយក្នុងការលើកកម្ពស់​សេចក្តីថ្លៃថ្នូរនិង​ប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ == អំពីអង្គការ == អង្គការបានជ្រើសយកអភិបាលកិច្ចល្អគឺជាលក្ខខណ្ឌមុនដ៏សំខាន់បំផុតក្នុងការសម្រេចបាននូវការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចប្រកបដោយនិរន្តរភាព។ ហើយក៏តម្រូវឱ្យមានការចូលរួមយ៉ាងសកម្មនិង​ការប្តេជ្ញាចិត្ត​របស់​សាធារណជនគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានក្នុងសង្គមនិងប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាមានសិទ្ធិទទួលបានប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ចសមត្ថកិច្ចថាគឺជាអំពើពុករលួយដោយឥតគិតថ្លៃគណនេយ្យភាពនិងតម្លាភាព។ <ref name="http:ticambodia.org" /> === អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ === គឺអង្គការសង្គមស៊ីវិលសកលឈានមុខគេក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ។ តាមរយៈការជំពូកជាតិជាង 100 នៅទូទាំងពិភពលោកនិងជាលេខាធិការដ្ឋានអន្តរជាតិនៅទីក្រុងប៊ែឡាំងដែល យើង លើកកំពស់ការយល់ដឹងនៃផលប៉ះពាល់នៃអំពើពុករលួយបំផ្លាញនិងធ្វើការជាមួយដៃគូនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលអាជីវកម្មនិងសង្គមស៊ីវិលដើម្បីធ្វើការអភិវឌ្ឍនិងអនុវត្តវិធានការដ៏មានប្រសិទ្ធិភាពដើម្បីដោះស្រាយវា។ == សកម្មភាព​ == តម្លាភាពអន្តរជាតិកម្ពុជាបានបង្កើតយុទ្ធសាស្រ្តច្បាស់លាស់ដើម្បីធ្វើការប្រកបដោយប្រសិទ្ធិភាពឆ្ពោះទៅរកការបេសកកម្មរបស់ខ្លួន។ យុទ្ធសាស្រ្តនេះត្រូវបានផ្អែកលើសកម្មភាពស្នូលបីគឺ: === ការស្រាវជ្រាវនិងតស៊ូមតិ === អង្គការបានធ្វើការវិនិច្ឆ័យបញ្ហាអំពើពុករលួយតាមរយៈការស្រាវជ្រាវដ៏ទូលំទូលាយនិងការសិក្សាដោយប្រើលទ្ធផលការជជែកពិភាក្សាគ្នាដើម្បីជំរុញនិងអភិវឌ្ឍគម្រោងប្រឆាំងអំពើពុករលួយបន្ថែមទៀត។ === ភាពជាដៃគូ === អង្គការបានកសាងចលនាសង្គមដ៏ខ្លាំងប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយរួមជាមួយនឹងអង្គការសង្គមស៊ីវិលរដ្ឋាភិបាលអាជីវកម្មនិងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយដើម្បីឱ្យយុទ្ធសាស្រ្តមានប្រសិទ្ធភាពជាងមុនសម្រាប់ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយលើគ្រប់កម្រិតនិងវិស័យនៃសង្គម។ ជាពិសេសធ្វើការគាំទ្រដល់ចលនានេះតាមរយៈការផ្តួចផ្តើមរួមគ្នាតស៊ូមតិនិងសិក្ខាសាលាធម្មតាសន្និសីទនិងកិច្ចពិភាក្សាគោលនយោបាយ​នានា​។ === ពលរដ្ឋនិងការចូលរួមរបស់យុវជន === អង្គការបានធ្វើការលើកកម្ពស់ការសុចរិតភាពនៃប្រជាពលរដ្ឋរបស់ប្រទេសកម្ពុជានិងការលើកកម្ពស់ការចូលរួមរបស់យុវជនតាមរយៈយុទ្ធនាការតស៊ូមតិថ្នាក់ជាតិដែលគ្រាប់ពូជជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរនាពេលអនាគត។ លើសពីនេះទៀតយើងក៏បានធ្វើការឆ្ពោះទៅរកការបង្កើតបន្ថែមទៀតនៃប្រព័ន្ធព័ត៌មានមានសារៈសំខាន់នៅក្នុងគោលបំណង​ដើម្បីគាំទ្រដល់បុគ្គល​និងក្រុមរបស់​ប្រទេស​កម្ពុជាក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយរបស់ពួកគេសកម្ម។ សង្គមដែលខិតខំសម្រាប់ឥរិយាបទសង្គមមានតម្លាភាព​និងមានគណនេយ្យមួយនឹងអាច​ទទួលបានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរយៈពេល​វែង​ស្ថិរភាពនិងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច។ == ជំនួយ == ក្នុងគោលបំណងដើម្បីធានាការចូលរួមរយៈពេលវែងនិងការទទួលបានជោគជ័យតម្លាភាពអន្តរជាតិប្រទេសកម្ពុជាមានយុទ្ធសាស្រ្តហិរញ្ញវត្ថុសំឡេងដើម្បីបង្កើនមូលនិធិពីធនធានឯករាជ្យ។ '''ស៊ុយអ៊ែត'''ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិគោលបំណងរួមនៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអភិវឌ្ឍស៊ុយអ៊ែតជាមួយកម្ពុជាគឺដើម្បីជួយនាំមកនូវការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងអំពីលក្ខខណ្ឌសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយនិរន្តរភាពនិងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យបានកើនឡើងដោយគោរពសិទិ្ធមនុស្ស។ តំបន់ដែលផ្តោតលើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការគឺ: លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសិទ្ធិមនុស្ស ការអប់រំនិង ការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុ។ '''នាយកដ្ឋានកិច្ចការបរទេសនិងពាណិជ្ជកម្ម''' ជំនួយអូស្ត្រាលី ដែលអូស្ត្រាលីគឺជាដៃគូដ៏សំខាន់មួយក្នុងការកសាងឡើងវិញរបស់ប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីការចុះហត្ថលេខា​នៃកិច្ចព្រមព្រៀង​សន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសនៅឆ្នាំ 1991។ ប្រទេសអូស្ត្រាលីគឺជាផ្នែកមួយនៃការដៃគូអភិវឌ្ឍន៍ទ្វេភាគីធំជាងគេនៅការជួយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាដើម្បីសម្រេចបាននូវគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍សហស្សវត្សរ៍របស់​ខ្លួន។ '''តម្លាភាពអន្តរជាតិ''' តម្លាភាពអន្តរជាតិគាំទ្ររាល់ជំពូកជាតិក្នុងអំឡុងពេលដែលជាដំណាក់កាលនៃការបង្កើតរបស់ពួកគេនិងជាមួយគម្រោងនិងសកម្មភាពដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយជាក់លាក់។ == ទំនាក់ទំនង == តម្លាភាពអន្តរជាតិកម្ពុជា ទូរស័ព្ទ (+855) 023 214 430 អ៊ីម៉ែល: info@ticambodia.org គេហទំព័រ: www.ticambodia.org ហ្វេសប៊ុក: www.facebook.com / ticambodia គេហទំព័រសកល: www.transparency.org [https://web.archive.org/web/20140118025003/http://ticambodia.org/index.php/whoweare/contact] {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការ​អន្តរជាតិ]] g8ide1ytirl089gc9t3zqte1ilfxbi4 មហោស្រពដែលឆេះ 0 25857 342687 300213 2026-11-08T04:53:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342687 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = មហោស្រពដែលឆេះ | image = Burnt Theatre movie poster.jpg | caption = The theatrical poster. | director = [[ប៉ាន់ រិទ្ធី]] | producer = | writer = [[ប៉ាន់ រិទ្ធី]]<br>Agnès Sénémaud | narrator = | starring = Bopha Chheng<br>Than Nan Doeun<br>[[Peng Phan]] | music = Marc Marder | cinematography = Prum Mesa | editing = Marie-Christine Rougerie | distributor = Catherine Dussart Productions<br>[[Institut national de l'audiovisuel]]<br>Les Acacias<br>[[Arte]] | released = ថ្ងៃទី​៥​ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ២០០៥ (បារាំង)<br> ថ្ងៃទិ២១​ ខែ​មិនា ឆ្នាំ​២០០៦ (អាមេរិក)<br/> ថ្ងៃទី​៥១៣ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ២០០៦ (កាណាដា) | runtime = ៨៥​ នាទី | country = កម្ពុជា /បារាំង | language = ខ្មែរ | budget = | preceded_by = | followed_by = }} '''មហោស្រពដែ​លឆេះ '''ឬជា​ភាសាបារាំង ''Les Artistes du Théâtre Brûlé ''គឺ​ជា​រឿង​ល្ខោន​បែប​ឯកសារ​[[Cinema of France|បារាំង ខ្មែរ]] ឆ្នាំ​២០០៥ ដែល​ដឹក​នាំ​និង​សហ​ការ​សរសេរដោយ ​លោក​[[ប៉ាន់ រិទ្ធី ]]។ ការ​រួម​បញ្ចូលគ្នារវាង​ការ​ពិត​និង​ប្រឌិត​ដែល​យោង​ទៅ​តាម​ជីវិត​ពិត​របស់​តារា​សម្ដែង​។​ភាពយន្ត​នេះ​និយាយ​ពី​ក្រុម​សិល្បករ​និង​អ្នក​រាំ​ដែល​ព្យាយាម​ហ្វឹក​ហាត់​សិល្បៈរបស់​គេ​នៅ​​ក្នុង​[[Preah Suramarit National Theatre|មហោស្រព​ជាតិ​ព្រះសុរាម្រឹត]]​អតីត​មហោ​ស្រព​ជាតិ​របស់​[[Cambodia|កម្ពុជា]] ដែល​​ស្ថិត​ក្នុង​ទីក្រុង[[Phnom Penh|ភ្នំពេញ]]។ ''មហោ​ស្រព​ដែល​ឆេះ'' ត្រូវ​បាន​ចាក់​បញ្ចាំង​នៅ​ [[2005 Cannes Film Festival|មហោស្រព​ភាពយន្ត​ កាន ឆ្នាំ២០០៥]] និង​ជា​ការ​ជ្រើស​រើស​នៅ​ក្នុង​កម្មវិធី​ក្រៅ​ការ​ប្រគួត​ប្រជែង​<ref name = "Cannes">{{cite web | title = Les Artistes du Théâtre Brûlé | publisher = Cannes Film Festival | date = May 2005 | url = http://www.festival-cannes.fr/index.php/en/archives/film/4277801 | accessdate = 2007-07-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070929105245/http://www.festival-cannes.fr/index.php/en/archives/film/4277801 | archivedate = 2007-09-29 | url-status = live }}</ref> ហើយ​ក៏​ត្រូវ​បានចាក់​បញ្ចាំង​នៅមហោស្រព​ភាពយន្ត​ផ្សេងៗ​ទឿត​ផង​ដែរ។ ==សង្ខេប​រឿង​== ក្នុង​ពេល​ដែល​មរតក​វប្បធម៌​របស់់​កម្ពុជា​ជា​ច្រើន​ត្រូវ​បាន​ថំផ្លាញ​ដោយ​សារ​ការ​សំលាប់​នូវ​សិល្បករ​ជា​ច្រើន​នាក់​ក្នុង​សម័យ​ [[Khmer Rouge|ខ្មែរ​ក្រហម]] [[Preah Suramarit National Theatre|មហោស្រព​ជាតិ​ព្រះសុរាម្រឹត]] នៅតែ​បន្តឈរ​ ពេញ​ [[Cambodian Civil War|សង្គ្រាម​ស៊ីវិល​កម្ពុជា]] ថែម​ទាំង​ត្រូវ​បាន​យក​ទៅ​ប្រើ​ប្រាស់​ដោយ​របបកុម្មុយនិស្តសម្រាប់​ការ​ទស្សនកិច្ច​ផ្លូវការ​និង​ការ​ឃោសនា​ប្រលង​បរវ​កញ្ញា។ អ្វី​ដែល​ហួស​ចិត្ត​នៅ​គឺ​នៅ​ពេល​ដែល​គេ​ជួសជុលមហោស្រព​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩៤ ដែល​មហោស្រពនេះត្រូវ​បាន​ភ្លើង​ឆេះ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ខូចខាត​យ៉ាង​ខ្លាំង​ រួច​ហើយ​គ៏​គ្មាន​ការ​ជួសជុល​ឡើង​វិញ​ដែរ។<ref name = "Variety">{{cite web | last = Weissberg | first = Jay | title = The Burnt Theatre | publisher = Variety (magazine) | date = 2005-05-15 | url = http://www.variety.com/review/VE1117927107.html?categoryid=1929&cs=1&p=0 | accessdate = 2007-07-15 }}</ref><ref name = "Filmex">{{cite web | title = Tokyo Filmex 2005 Awards | publisher = Tokyo Filmex | date = 2005-11-27 | url = http://www.filmex.net/2005/compe-e.htm | accessdate = 2007-07-15 | archivedate = 2008-08-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080829112457/http://www.filmex.net/2005/compe-e.htm | url-status = dead }}</ref> គឺ​នៅ​សាល​សម្ដែង​គ្មាន​ដំបូល​ដែល​ក្រុម [[Khmer classical dance|របាំ​បុរាណ​ខ្មែរ]] បន្ត​ហ្វឹក​ហាត់​ជារៀង​រាល់​ថ្ងៃ​ហើយ​ក្រុម​តារា​សម្ដែង​ក៏​បាន​ប៉ុន​ប៉ង​ផលិត​ រឿង​​សម្របសម្រួល​''[[Cyrano de Bergerac (play)|Cyrano de Bergerac]] ជា[[Khmer language| ភាសា​ខ្មែរ​]]'' នៅ​លើ​ឆាក​ដែល​ពោរ​ពេញ​ដោយ​ស្មៅ។ នៅ​ជុំវិញ​មហោស្រព [[Phnom Penh|ភ្នំពេញ​]]​ដែលជា​រាធានី​និង​ជាទីក្រុង​ធំជាងគេ​ត្រូវ​បាន​កសាង​និង​អភិវឌ្ឍ​ឡើង​វិញ។ នៅ​ជិត​នោះ​ កាស៊ីណូ​និង​សណ្ឋាគារ​បានកសាងឡើង​ សម្លេង​ក្ដុង​ក្ដាំង​ក៏​បាន​ផ្ដល់​នូវ​សម្លេង​ដ៏រំពង​ទៅដល់​សកម្មភាពនៅក្នុង​មហោស្រព។ ពេល​នោះ​ក៏​មាន​អ្នក​ការសែត​ម្នាក់​ឈ្មោះ​ បុប្ផា ឈៀងដែល​បាន​ភ្វើ​កិច្ច​សម្ភាស​ជាមួយ​អ្នកសម្ដែងឈ្មោះ​ថាន​ ណាន​ ឌឿន ដែល​ដើរ​តួរ​ជា​ ស៊ី​រ៉ាណួូ។គាត់​និង​អ្នក​សម្ដែង​ដទៃ​បាន​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ពី​ផលិតកម្ម​ដ៏​អស្ចារ្យ​កាល​ពី​អតីតកាល​ ប៉ុន្តែ​បាន​ត្អូញ​ត្អែរ​ពីការ​លំបាក​​ដែល​ពួក​គេ​បាន​ជួប​ប្រទះ​នៅ​ក្នុង​សង្គម​មួយ​ដែល​ហាក់​ដូច​ជា​បាន​ភ្លេច​ពី ពួកគេ។ អ្នក​សម្ដែង​ខ្លះ​ទទួល​បាន​នូវ​ប្រាក់​ខែ​តិចតូចប៉ុណ្ណោះ​គឺប្រហែល​ជា​ ១០ទៅ ១៥ ដុល្លារ​ ក្នុង​១ខែពី រដ្ឋាភិបាល​ហើយ​ពពូកគេទទួល​បាន​ប្រាក់​ចំណូល​បន្ថែម​ពី​ការ​សម្ដែង​ក្នុងវីដេអូ​ខារ៉ាអូខេ​ និង​ការ​សម្ដែង​នៅ ក្លឹប​រាត្រី​។ អ្នក​សម្ដែង​ម្នាក់​បាន​និយាយ​ថា​"មិន​យូរទេ​មនុស្ស​និង​មិន​ដឹង​ថា​មហោស្រព​ជាអ្វី​ឡើយ" "មនុស្សទាំអ​អស់​និង​មើល​រឿង​ខ្មោច​​ឬ ក៏​ច្រៀង​ដូច​ជា​សត្វ​សេក។​"<ref name = "Staring">{{cite web | last = Turnbull | first = Robert | title = Staring down the horrors of the Khmer Rouge | publisher = International Herald Tribune | date = 2007-04-05 | url = http://www.iht.com/articles/2007/04/05/arts/fmlede6.php | accessdate = 2007-07-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070409072602/http://www.iht.com/articles/2007/04/05/arts/fmlede6.php | archivedate = 2007-04-09 | url-status = live }}</ref> គេ​ក៏​បាន​សម្ភាស​អ្នកសម្ដែង [[Peng Phan|ប៉េង ផាន]] (នាង​បាន​បង្ហាញ​ខ្លួន​ក្នុង​រឿង​ របស់​លោក​ប៉ាន់​ រិទ្ធីគឺរឿង ''[[One Evening After the War|រាត្រី​មួយ​ក្រោយ​សង្គ្រាម]]'' និង​រឿង ''[[Rice People|អ្នក​ស្រែ]]'') ដែល​ជា​អ្នក​រស់​រាន​មាន​ជីរិត​និង​ត្រូវ​បាន​យក​ឈ្នះ​ដោយ​ជម្ងឺ​ផ្លូវ​ចិត្ត។ ការ​សាក​សួរ​របស់​រាយការណ៍​និង​សកម្មភាព​របសើ​អ្នក​សម្ដែង​ត្រូវ​បាន​កាត់​ផ្ដាច់​ដោយ​ឈុត​មួយ​ដែល​មនុស្ស​ប្រុស​និង​ស្រី​កំពុង​កកាយ​កាក​សំនល់​នៅ​ក្នុង​គំនរ​សម្រាម។​នៅ​ចំនុច​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​សមាជិក​នៃ ក្រុម​មហោស្រព​បាន​រក​អាហារ​នៅ​ក្នុង​មហោស្រព​ដោយ​ផ្ទាល់​ដូច​ជា​[[bat|ប្រចៀវ]] ជាដើម ==អ្នក​ចូលរួមសម្ដែង== * បុប្ជា​ ឆេង * ថាន​ ណាន​ ឌឿន * [[Peng Phan|ប៉េង​ ផាន]] * ហឿន ឡេង * រដ្ឋា​ កែវ * សុខ លី * ប៉ុក ឌី​ រ៉ាម៉ា ==ផលិតកម្ម== លោក​ប៉ាន់​ រិទ្ធី​បាន​សហ​ការ​សរសេរ​ស្គ្រីព​សម្រាប់​រឿង​មហោស្រព​ដែល​ឆេះ​បន្ទាប់​មក​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ដែល​គាត់​កំពុង​ថត​​រឿង​នេះ​គាត់​បាន​បន្ថែម​នូវ​បទពិសោធ​ពិតៗ​របស់​អ្នក​សម្ដែង​ពោល​គឺ​រួម​ផ្សំ​គ្នា​នូវ​ការ​ពិត​និង​ការ​ប្រឌិត។<ref name = "Variety"/> "គំនិត​សំខាន់​របស់​រឿង​នេះ​គឺ​ជា​ការ​ប្រមូល​ផ្ដុំគ្នា​នូវ​ក្រុម​អ្នក​សម្ដែង​អំពី​ប្រធាន​បទ​មួយ​ដែល​លើកពីា​ឧទាហរណ៍​ពិត​របស់ជីវិត​ប្រជាជន​កម្ពុជា​​ដែលរួម​មាន​កិត្តិយស អត្ត​សញ្ញាណ​ ត្រូវ​បាន​រលាយ​បាត់​។ដើម្បី​យក​មក​វិញ​នូវ​ការ​ចង​ចាំ​របស់​យើង​ក្រោយ​ពី​សោកនាដកម្ម​ប្រល័យ​ពូជសាសន៍" ផលិតកេ​ភាពយន្ត​បាន​សរសេរ​ដោយ​សង្ខេប​សម្រាប់​ [[2005 Cannes Film Festival|មហោស្រព​ភាពយន្ត​​កាន​​ឆ្នាំ​២០០៥]]។"ពួូក​យើង​កំពុង​ស្ថិត​ក្នុង​ស្ថានភាព​បាត់​បង់​ការ​ចង​ចាំ​។កម្ពុជា​ជា​ដែនដី​នៃ​សុបិន​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​បំផ្លាញ។ គឺ គ្មាន​មហោស្រព​ គ្មាន​កន្លែង​កំសាន្ត។"<ref name = "Cannes"/> "រឿង​នេះត្រូវ​បាន​គេ​លើក​ទឹក​ចិត្ត​ដើម្បី​ស្ដារ​ឡើងនូវ​មរតក​វប្បធម៌ដែល​បាន​បាត់​បង់ទៅ​របស់​កម្ពុជា។"លោក​ប៉ាន​រិទ្ធី បាន​សរសេរ​ក្នុង​ក្រដាស​បញ្ចេញ​មតិ​ដែល​បាន​ត្រៀម​សម្រាប់​ [[Tokyo Filmex]] ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៥​ថា: "នៅ​ពេល​ដែល​ការ​មាន​ការ​កសាង​ឡើង​វិញយក​មក​វីញ​នូវ​អត្ត​សញ្ញាណ​របស់​យើង​ហើយ​និង​មាន​វប្បធម៌​ផង​ដែរ។នៅ​កម្ពុជា​មាន​ពាក្យ​មួយឃ្លា​ថា​'វប្បធម៌​រលត់​ជាតិ​រលាយ។' តើ​យើង​អាច​កសាង​ប្រទេ​ស​ជាតិបាន​យ៉ាង​ដូច​ម្ដេច​ប្រសិន​បើវប្បធម៌​ត្រូវ​បាន​បង្ខាំង​មិន​ឲ្យ​រស់​រាន​នៅពេលដែល​ការ​ចង​ចាំ​មាន​ភាព​តិចតួច​នោះ? វប្បធម៌​គួរ​តែ​​ជា​អាទិភាពមួយ​ព្រោះ​វប្បធម៌​ជា​គ្រឿង​សម្រាប់​ព្យាបាល​របួស​ យក​ឈ្នះ​ភាព​ភ័យ​ខ្លាច​ និង​កសាង​ប្រជាធិបតេយ្យ។ស្ថានភាព​ក្នុង​រឿង​នេះ​បាន​ដើរតួនាទី​ជា​និមិត្ត​នៃ​ស្ថានភាប​នៅកម្ពុជា​ដែល​មានសភាប​ដូច​ជា​ប្រទេស​កំពុង​អភិវឌ្ឍដ៏ទៃដែរ។​ដើម្បី​ឲ្យ​វប្បធម៌​នៅ​រស់​រាន​មាន​ជីវិត​យើង​ត្រូវ​ការ​ការភា្ជប់ ការ​បន្តទៅមុខ។ឆ្លង​កាត់​ការច្នៃប្រឌិត​ពួកគេ​អាច​ជៀសវាង​ការ​បំផ្លាញនូវ​អតីតកាល​ ហើយ​អាច​ស្ដារ​កិត្តិយស​ឡើងវិញ​បាន​។<ref name = "Filmex"/> ==ការ​ផ្សាយ== ''មហោ​ស្រព​ដែល​ឆេះ'' ត្រូវ​បាន​ចាក់​បញ្ចាំង​នៅ​ [[2005 Cannes Film Festival|មហោស្រព​ភាពយន្ត​ កាន ឆ្នាំ២០០៥]] និង​ជា​ការ​ជ្រើស​រើស​នៅ​ក្នុង​កម្មវិធី​ក្រៅ​ការ​ប្រគួត​ប្រជែង​។<ref name = "Cannes"/> រឿង​នេះ​ក៏​បាន​យក​ទៅ​ចាក់​បញ្ចាំងនៅ [[Rio de Janeiro International Film Festival]], [[São Paulo International Film Festival]], [[Tokyo Filmex]] <ref name = "Filmex"/> [[2006 Bangkok International Film Festival]]​​ [[San Francisco International Asian American Film Festival]],<ref name = "SFIAAFF">{{cite web | title = The Burnt Theatre | publisher = San Francisco International Asian American Film Festival | date = March 2005 | url = http://www.2006.asianamericanfilmfestival.org/films/film_detail.php?i=21 | accessdate = 2007-07-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070928023416/http://www.2006.asianamericanfilmfestival.org/films/film_detail.php?i=21 | archivedate = 2007-09-28 | url-status = dead }}</ref>ព្រមទាំង [[Singapore International Film Festival]] ហើយ​ក៏​បាន​ចាក់ផ្សាយ​លើ​ប្រព័ន្ធ​ទូរទស្សន៍ [[Arte]]នៅ​អឺរ៉ុប​ផងដែរ។ ==ការទទួល== អ្នក​រិះ​គន់​រឿង​ របស់​ទស្សនាវដ្ដី''[[Variety (magazine)|Variety]]'' លោក​ Jay Weissberg បាន​និយាយ​ថា​រឿង​នេះ​ជា​ការ​រួមបញ្ចូល​គ្នានៃ​ភាព​យន្ដ​បែប​ឯកសារ​និង​រឿង​បែប​ល្ខាន។គាត់​បាន​សរសេរ​ថា "ធាតុ​ប្រឌិត​និង​ធាតុបែប​ឯកសារ​តែង​តែ​រុញ​ច្រាន​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក​ ពិសេស​ក្នុងការ​ផ្លាស់ប្ដូរ​ឈុតដែល​មាន​លក្ខណៈ មិន​ពិត។" "ភាព​ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល​នោះ​គឺ ការ​ថត​នូវ​លក្ខណៈខាង​ក្នុង​របស់មហោស្រព​នេះ​តែ​ម្ដង​ដែល​ជា​កន្លែង​ដែល​មាន​សំលេង​រំខាន​ពី​ការដ្ឋាន​សំណង់​កាស៊ីណូ​នៅ​ក្បែរនោះ។ ស្ដាន​ភាព​បែប​នេះ ហើយ​ដែលបង្កើត​ឲ្យ​មាន​ការ​ផ្លែង​ការ​កាន់​តែ​ខ្លាំង"<ref name = "Variety"/> ==សេចក្ដី​យោង== {{Reflist}} ==តំណ​ភ្ជាប់​ខាង​ក្រៅ== *{{IMDb title|id=0461743|title=The Burnt Theater}} * {{Amg movie|330711|The Burnt Theatre}} {{Rithy Panh}} {{DEFAULTSORT:Burnt Theatre, The}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តខ្មែរ]] a6yuegc4w9b7no7zbjl0rvag62acagr បញ្ជីរាយនាម ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិ តាមរហស្សនាម 0 26454 342642 336730 2026-11-08T03:30:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342642 wikitext text/x-wiki This is a list of [[nickname]]s of national [[association football]] teams. == [[Asian Football Confederation|AFC]] (Asian Football Confederation) == {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !! Translation |- |{{fb|Australia}} |Socceroos<ref name=nytimes /> | |- |{{fb|Australia}} (ផ្នែកនារី) |Matildas | |- |{{fb|Bahrain}} |آل الأحمر (al Ahmar) |The Red |- | {{fb|Brunei Darussalam}} | Tebuan | The Wasp |- |{{fb|Cambodia}} | |The Royal Khmers, The Angkor Warriors |- |{{fb|China}} |万里长城 (Wànli Chángchéng) |The Great Wall |- | {{fb|China}} | | The Dragons |- | {{fbw|China}} (ផ្នែកនារី) |铿锵玫瑰 |The Steel Roses |- |{{fb|India}} |Yoddha-E-Hind |Warriors of Hind |- |{{fb|India}} | |Blue Tigers<ref>{{cite news |url=http://www.the-afc.com/en/afc-asian-cup-news/29936-chhetri-boost-for-bhangra-boys |title=CHettri boost for Bhangra Boys |work=The-AFC.com |publisher=Asian Football Confederation |date=2010-08-01 |accessdate=2011-01-15 }}</ref> |- |rowspan=2|{{fb|Indonesia}} |Merah Putih |The Reds and Whites |- |[[Garuda]] | |- |rowspan=2|{{fbw|Indonesia}} (ផ្នែកនារី) |Putri Merah Putih |The Reds and Whites Ladies |- |Putri [[Garuda]] |Garuda Ladies |- |rowspan=2|{{fb|Iran}} |تیم ملی Team Melli<ref name=nytimes /> |The National Team |- | |Princes of Persia<ref>{{cite news |url=http://persianleague.com/index.php/the-news/1-latest-news/5916-princes-of-persia-to-begin-2011-event |title='Princes of Persia' to begin 2011 event |work=PersianLeague.com |date=2010-12-30 |accessdate=2011-01-14 }}</ref> |- |{{fb|Iraq}} |اسود الرافدين |Lions of Mesopotamia<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/jul/30/football.iraq |title=Iraqis savour rare taste of unity as Lions of Mesopotamia triumph |author=Howard, Michael |location=London |work=Guardian.co.uk |publisher=Guardian Media Group |date=2007-07-30 |accessdate=2011-01-15 }}</ref> |- |{{fb|Japan}} |サムライ・ブルー |Blue [[Samurai]]<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/><ref name=Nadeshiko>{{cite news |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=1339347.html |title=Blue Samurai inspired by Nadeshiko victory |author=AFP |work=[[FIFA|FIFA.com]] |date=23 November 2010 |accessdate=9 May 2011 |authorlink=Agence France-Presse |archive-date=5 មេសា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405085013/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=1339347.html |url-status=dead }}</ref> |- | {{fbw|Japan}} (ផ្នែកនារី) | ナデシコ (Nadeshiko) | [[Dianthus superbus|Large Pink]]<ref name=Nadeshiko/> |- |{{fb|Jordan}} |النشامى (An-Nashama) |The Brave Gentlemen |- |{{fb|Kuwait}} |Al-Azreg |The Blue |- |{{fb|Lebanon}} |Les cèdres du Liban <ref name="not confirmed">not confirmed</ref> |Cedars of Lebanon |- |{{fb|Malaysia}} |Harimau Malaya |[[Malayan Tiger]]s |- |{{fb|Maldives}} | |Red Snappers<ref>{{cite news |url=http://voices.washingtonpost.com/soccerinsider/2010/10/liverpool_blackpool_river_plat.html |title=Soccer brainstorming: raindrops, dropping names |author=Goff, Steven |work=WashingtonPost.com |publisher=The Washington Post Company |date=2010-10-01 |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2012-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009173810/http://voices.washingtonpost.com/soccerinsider/2010/10/liverpool_blackpool_river_plat.html |url-status=dead }}</ref> |- |{{fb|Mongolia}} |Хөх чононууд |Blue Wolves |- |rowspan=2|{{fb|Myanmar}} | |Golden Tiger |- | |White Angels |- |{{fb|Nepal}} | The Gorkhali |[[Gurkha]] (Bravery Nepalese warriors) |- |{{fb|North Korea}} |[[Chollima]]<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> |Thousand-mile Horse |- |{{fb|Oman}} | |Red Warriors |- |{{fb|Palestine}} |فرسان |The Knights |- | {{fb|Pakistan}} | | Greenshirts |- | {{fb|Philippines}} |Grafts and Corruptions.<ref name=MST26>{{cite news|url=http://azkals.wikispaces.com/|title=Azkals The Philippine National Football Team Wiki|accessdate=2013-07-29|archive-date=2014-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140514203748/http://azkals.wikispaces.com/|url-status=dead}}</ref> |The Street Dogs.<ref name=MST26/> |- | {{fbw|Philippines}} (ផ្នែកនារី) |Malditas.<ref name=MST26/> |Feisty Ladies.<ref name=MST26/> |- |{{fb|Qatar}} |المارون |The Maroon |- |rowspan=2|{{fb|Saudi Arabia}} |Al Akhdar<ref name=nytimes /> |The Green |- | |The Green Falcons<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/05/25/1942121/nigeria-0-0-saudi-arabia-lack-lustre-super-eagles-held-by |title=Nigeria 0-0 Saudi Arabia: Lack Lustre Super Eagles Held By Green Falcons |work=Goal.com |author=Adewuyi, Lolade |date=2010-05-25 |accessdate=2011-01-15 }}</ref> |- |{{fb|Singapore}} | |The Lions |- |rowspan=2|{{fb|South Korea}} | |Reds<ref name=nytimes /> |- |태극전사 |Taegeuk Warriors<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> |- |{{fb|Syria}} |نسور قاسيون |Qasioun Eagles |- |{{fb|Tajikistan}} |Тоҷ |The Crown |- |{{fb|Thailand}} |ช้างศึก (Changsuk)<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=767720/index.html |title=Thailand's last stand |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-05-15 |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2012-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111025910/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=767720/index.html |url-status=dead }}</ref> |[[War Elephant]]s |- | {{fb|Timor-Leste}} |O Sol Nascente |The Rising Sun |- |{{fb|Turkmenistan}} |Green Man | |- |{{fb|United Arab Emirates}} |الصقور |The Falcons<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/1863/world-cup-2010/2010/06/05/1960308/algeria-10-uae-fennecs-best-falcons-but-only-slightly |title=Algeria 1–0 UAE: Fennecs Best Falcons But Only Slightly |author=Ayari, Rami |work=Goal.com |date=2010-06-05 |accessdate=2011-01-015 }}</ref> |- |{{fb|Uzbekistan}} |Оқ Бўрилар |White Wolves<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en-india/news/3428/asian-cup-2011/2010/11/03/2195751/2011-asian-cup-know-your-rivals-how-did-uzbekistan-qualify |title=2011 Asian Cup: Know your rivals - How did Uzbekistan qualify? |work=Goal.com |author=Ghoshal, Amoy |date=2010-11-03 |accessdate=2011-01-15 }}</ref> |- |{{fb|Vietnam}} |Áo Đỏ/Tuyển |The Red Jersey/ The Selection |- |{{fbw|Vietnam}} (ផ្នែកនារី) |Những cô gái vàng |The Golden Girls |} ==[[Confederation of African Football|CAF]] (Confederation of African Football)== {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !! Translation |- |rowspan=2|{{fb|Algeria}} |Les Fennecs<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> |Desert Foxes |- |Les Guerriers du Désert <ref name="afrik.com">"Le Maroc en demi-finales del la Can," 8 February 2004, www.afrik.com/article7035.html</ref><ref>"Desert Warriors date with destiny,"http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1115874.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914120913/http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1115874.html |date=2014-09-14 }}</ref> |The Desert Warriors |- |{{fb|Angola}} |Palancas Negras<ref name=nytimes/> |[[Sable antelope]]s |- |{{fb|Benin}} |Les Écureuils<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/africa/7659802.stm |title=From Squirrels to Panthers? |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2008-10-08 |accessdate=2008-11-03 }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |The Squirrels |- |{{fb|Botswana}} |Zebras<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1327296.html |title=Zebras spurred into fantastic turnaround |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2010-11-02 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2015-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520205949/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1327296.html |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|Burkina Faso}} |Les Étalons<ref>{{cite web |url=http://www.goal.com/en/news/815/african-nations-cup/2010/01/02/1691701/african-cup-of-nations-team-profile-burkina-faso |title=African Cup of Nations team profile: Burkina Faso |work=Goal.com |date=2010-06-02 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |The Stallions |- |{{fb|Burundi}} |Les Hirondelles <ref>"Le Burkina Faso bat le Burundi," 12 October 2008, www.afrriquenligne.fr</ref> |Swallows |- |{{fb|Cameroon}} |Lions Indomptables<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> | Indomitable Lions |- |{{fb|Cape Verde}} |Tubarões Azuis<ref>{{Cite web |url=http://www.tubaroesazuis.com/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2014-06-26 |archivedate=2014-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218072300/http://tubaroesazuis.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://pt-br.facebook.com/tubaroesazuispontocom</ref><ref>http://pt-br.facebook.com/tubaroes.azuis</ref> |Blue Sharks |- |{{fb|Central African Republic}} |Les Fauves |The Wild Beasts |- |{{fb|Chad}} |Les Sao |After the [[Sao civilisation]] |- |{{fb|Comoros}} |Les Coelecantes<ref>{{Cite web |url=http://www.mtnfootball.com/africa/associations/comoros.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-01-29 |archivedate=2012-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121230212238/http://www.mtnfootball.com/africa/associations/comoros.html |url-status=dead }}</ref> |The [[Coelacanth]]s (A type of fish) |- |{{fb|Congo}} |Diables Rouges<ref name="Congo climb to new heights">{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=922931.html |title=Congo climb to new heights |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-10-23 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2014-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914120626/http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=922931.html |url-status=dead }}</ref> |Red Devils |- |{{fb|Democratic Republic of Congo}} |Les Léopards<ref>{{cite news |url=http://www.congofootcitoyen.com/equipe-national-congo.php |title=Eliminatoire CAN 2012 : Les Léopards de Constant Omari coulent à pic à Lubumbashi |language=French |publisher=Congo Foot Cityoen |date=2008-06-09 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2011-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111012031616/http://www.congofootcitoyen.com/equipe-national-congo.php |url-status=dead }}</ref> |The Leopards |- |{{fb|Côte d'Ivoire}} |Les Éléphants<ref name=nytimes /> |The Elephants |- |{{fb|Djibouti}} |Riverains de la Mer Rouge |Shoremen of the Red Sea |- |{{fb|Egypt}} |الفراعنة |[[Pharaoh|The Pharaohs]] |- |{{fb|Equatorial Guinea}} |Nzalang Nacional |The Nation's Light |- |{{fb|Eritrea}} | |The Red Sea Boys |- |{{fb|Ethiopia}} |Walyas | |- |{{fb|Gabon}} |Les Panthères |The Panthers |- |{{fb|Gambia}} |Scorpions<ref name="bbc4527806">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/4527806.stm |title=What's in a name? |author=Mungazi, Farayi |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2005-12-14 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> | |- |{{fb|Ghana}} |Black Stars<ref name=nytimes /> | |- |{{fb|Guinea}} |Syli National<ref>{{cite web |url=http://www.angelfire.com/ak/SaaBrian/syli.html |title=Le Syli National |publisher=International Football page |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |Elephant National Team |- |{{fb|Guinea-Bissau}} |Djurtus |The ''Djurtus'' (a [[Lycaon pictus|species of fox]]) |- |{{fb|Kenya}} | |Harambee Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/9009347.stm |title=Mulee re-appointed coach of Kenya's Harambee Stars |author=Okochwe, Peter |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2010-09-17 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |- |{{fb|Lesotho}} |Likuena<ref>{{cite news |url=http://www.modernghana.com/news/168211/1/stars-in-crocodiles-waters.html |title=Stars in Crocodiles waters |author=Adounum, Kofi Owusu |publisher=Ghanaian Chronicle (via ModernGhana.com) |date=2008-06-03 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |Crocodiles |- |{{fb|Liberia}} |Lone Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/1314076.stm |title=Liberia's Lone Star surprises |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2001-05-05 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> | |- |{{fb|Libya}} | |The Mediterranean Knights |- |{{fb|Madagascar}} |Barea<ref>{{cite web |url=http://africanfootball.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=23377 |title=African Football - Madagascar Team Profile |publisher=MTN Football |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2012-07-10 |archive-url=https://archive.is/20120710233703/http://africanfootball.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=23377 |url-status=dead |archivedate=2012-07-10 |archiveurl=https://archive.is/20120710233703/http://africanfootball.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=23377 }}</ref> |A species of [[zebu]] |- |{{fb|Malawi}} |Flames<ref>{{cite news |url=http://www.nyasatimes.com/sports/malawi-beat-kenya-in-cecafa-to-top-group-c.html |title=Malawi beat Kenya in Cecafa to top Group C |work=Nyasa Times |date=2010-11-29 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002829/http://www.nyasatimes.com/sports/malawi-beat-kenya-in-cecafa-to-top-group-c.html |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|Mali}} |Les Aigles<ref>{{cite web |url=http://www.goal.com/fr/news/2770/can-2010/2010/01/03/1723658/can-2010-le-profil-du-mali |title=CAN 2010: Le profil du Mali |trans_title=CAN 2010: The profile of Mali |work=Goal.com |date=2010-01-02 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |Eagles |- |{{fb|Mauritius}} |Club M | |- |{{fb|Morocco}} |Les Lions de l'Atlas (Al Esoud Al-Atlasiyah)<ref name="afrik.com"/> |Lions of the Atlas (mountains) |- |{{fb|Mozambique}} |Os Mambas |The [[Mamba]]s |- |{{fb|Namibia}} |Brave Warriors<ref name=bbc4527806/> | |- |{{fb|Niger}} |Mena<ref>{{cite news |url=http://nationscup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=32972 |title='The win is crucial!' - Mosimane |publisher=MTN Football |date=2010-09-03 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2012-07-12 |archive-url=https://archive.is/20120712081738/http://nationscup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=32972 |url-status=dead }}</ref> |A species of [[antelope]]. |- |{{fb|Nigeria}} |Super Eagles<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> | |- |{{fbw|Nigeria}} (ផ្នែកនារី) |Super Falcons | |--- |{{fb|Rwanda}} |Amavubi<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/09/29/2142211/rwanda-football-boss-rallies-the-wasps-ahead-of-benin-clash |title=Rwanda Football Boss Rallies The Wasps Ahead Of Benin Clash |author=Somoni, M.J. |work=Goal.com |date=2010-09-29 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |The Wasps |- |{{fb|São Tomé and Príncipe}} |Seleção dos Falcões e Papagaios |The Falcons and Parrots Team |- |{{fb|Senegal}} |Les Lions de la Téranga<ref>"Insults Awaiting Senegal's Lions," 1 February 2008, www.africanews.com</ref> |The Lions of Teranga |- |{{fb|Seychelles}} |The Pirates | |- |{{fb|Sierra Leone}} |The Leone Stars | |- |{{fb|Somalia}} | |Ocean Stars<ref>{{cite news |url=http://newsblaze.com/story/20100323193642shaf.nb/topstory.html |title=Somalia's Ocean Stars Off to Tanzania for Chan qualifying match |author=Shafi'i Mohyaddin, Abokar |publisher=News Blaze |date=2010-03-25 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528225224/http://newsblaze.com/story/20100323193642shaf.nb/topstory.html |url-status=dead }}</ref> |- |{{fb|South Africa}} |Bafana Bafana<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> |Boys Boys |- |{{fbw|South Africa}} (ផ្នែកនារី) |Banyana Banyana<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/8154170.stm |title=Banyan end with victory |author=Adeogun, Kehinde |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2009-07-16 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |Girls Girls |- |{{fb|South Sudan}} | |Bright Star |- |rowspan=2|{{fb|Sudan}} |صقور الجديان (Sokoor Al-Jediane)<ref name="Congo climb to new heights"/> |Falcons of Jediane |- | |Nile Crocodiles<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/10/10/2156907/ghana-0-0-sudan-nile-crocodiles-hold-black-stars-at-their-kumasi- |title=Ghana 0-0 Sudan: Nile Crocodiles Hold Black Stars At Their Kumasi Fortress |author=Mensah, K.N.S |work=Goal.com |date=2010-10-10 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |- |{{fb|Swaziland}} |Sihalngu Semnikati<ref>{{cite web |url=http://worldcup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=25308 |title=2010 FIFA World Cup Qualifiers - Africa - Swaziland team profile |publisher=MTN Football |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809111221/http://worldcup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=25308 |url-status=dead |archivedate=2011-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809111221/http://worldcup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=25308 }}</ref> |King's Shield |- |rowspan=2|{{fb|Tanzania}} | |Kilimanjaro Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/9280230.stm |title=Tanzania crowned Cecafa champions |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2010-12-12 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |- | |Taifa Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/2140972.stm |title=Taifa stars in crisis |author=Muga, Emmanuel |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2002-07-20 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |- |{{fb|Togo}} |Les Éperviers<ref name=nytimes /> |The Sparrowhawks |- |{{fb|Tunisia}} |Les Aigles de Carthage<ref name=nytimes /> |Eagles of Carthage |--- |{{fb|Uganda}} |Cranes<ref>{{cite web |url=http://www.90soccer.com/first-touch/90soccer-interview-with-uganda-cranes-national-football-team-manager-bobby-williamson/ |title=90Soccer Interview With Uganda Cranes National Football Team Manager, Bobby Williamson |publisher=90 Soccer |author=Deyzel, Rob |date=2010-09-13 |accessdate=2011-01-06 |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002617/https://90soccer.com/90soccer-interview-with-uganda-cranes-national-football-team-manager-bobby-williamson/ |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|Zimbabwe}} |The Warriors<ref name=bbc4527806/> | |- |{{fb|Zambia}} |Chipolopolo<ref>{{cite news |url=http://www.kenyanstar.co.ke/news/5-news/256-zambias-chipolopolo-crush-somali |title=Zambia's Chipolopolo crush Somali |author=Okinyo, Collins |work=Kenyan Star |date=2010-12-03 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722131837/http://www.kenyanstar.co.ke/news/5-news/256-zambias-chipolopolo-crush-somali |url-status=dead }}</ref> |The Copper Bullets |} ==[[CONCACAF]] (Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football)== {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !! Translation |- |{{fb|Bahamas}} |Rake & Scrape Boys<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=671958/index.html |title=Bahamas gets samba lessons |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-01-15 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2012-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111013702/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=671958/index.html |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|Barbados}} |Bajan Pride | |- |rowspan=2|{{fb|Belize}} |Beliceños |Belizeans |- |Jaguars | |- |{{fb|Bermuda}} |[[Gombey]] Warriors<ref>{{cite news |url=http://www.bermuda.com/articles/share/2008/august/smith-gombey-warriors-are-ready.aspx |title=Smith: Gombey Warriors are ready |author=Whittaker, James |work=Bermuda.com |date=2008-08-22 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002733/https://www.bermuda.com/articles/share/2008/august/smith-gombey-warriors-are-ready.aspx |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|British Virgin Islands}} |Nature Boyz<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=720646/index.html |title=Homeless Nature Boyz soldier on |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-03-25 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629180024/https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=720646/index.html |url-status=dead }}</ref> | |- |rowspan=2|{{fb|CAN}} |Canucks | |- |Les Rouges |The Reds |- |{{fb|CRC}} |Los Ticos |The Costa Ricans | |- |{{fb|Cuba}} |Los Leones del Caribe |The Caribbean Lions |- |{{fb|DOM}} |Los Quisqueyanos |The Dominicans |- |rowspan=2|{{fb|El Salvador}} |La Selecta |The Selected |- |Los Cuscatlecos <ref name="soccernet.espn.go.com">"Gold Cup lacks the intrigue of the 2007 edition" 1 July 2009, http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=658458&sec=us&root=us&cc=5901 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019040734/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=658458&sec=us&root=us&cc=5901 |date=2012-10-19 }}</ref> | |- | {{fb|Grenada}} |Spice Boyz <ref>"Spice Boyz Hold Martinique to 2-All Draw," Grenada Broadcasting Network, 13 October 2008, http://www.klassicgrenada.com/index.pl/article?id=8091366 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917133229/http://www.klassicgrenada.com/index.pl/article?id=8091366 |date=2009-09-17 }}</ref> | |- |rowspan=3|{{fb|Guadeloupe}} |Les Gars de Guadeloupe<ref name=lemaroc.org>{{cite news |url=http://www.lemaroc.org/sport/article_7259_Football |title=Football: la Guadeloupe éliminée en demi-finale de la Gold Cup |author=Khalid, M. |publisher=Le Maroc |language=French |date=2007-06-22 |accessdate=2008-10-31 }}</ref> |Guys of Guadeloupe |- |Gwada Boys<ref name=lemaroc.org/> | |- |Les Boug'Wada<ref name=lemaroc.org/> |Creole version of "Gwada Boys"<ref name=lemaroc.org/> |- |rowspan=2|{{fb|Guatemala}} |Los Chapines |The Guatemalans |- |La Azul y Blanco |The Blue & White |- |rowspan=2|{{fb|Haiti}} |Les Grenadiers |The Soldiers |- |Le Rouge et Bleu <ref name="soccernet.espn.go.com"/> |The Red & Blue |--- |rowspan=3|{{fb|Honduras}} |Los Catrachos |The Hondurans |- |La Bicolor |The Bi-color |- |La H |The Letter H (The initial for Honduras) |- |{{fb|Jamaica}} |Reggae Boyz | |- |{{fbw|Jamaica}} (ផ្នែកនារី) |Reggae Girlz<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/womensolympic/news/newsid=653723.html |title=Reggae Girlz aim for Beijeing |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2007-12-06 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2012-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111014001/http://www.fifa.com/womensolympic/news/newsid=653723.html |url-status=dead }}</ref> | |- |rowspan=2|{{fb|MEX}} |Los Manitos |The Little Brothers |- |El Tri |from "[[Flag of Mexico|Tricolor]]" |--- |rowspan=3|{{fb|NIC}} |Los Albiazules |The Whites & Blues |- |Los Pinoleros |[[Pinole]] makers |- |La Azul y Blanco |The Blue & White |- |{{fb|Panama}} |La Marea Roja |The Red Tide |- |{{fb|Puerto Rico}} |El Huracán Azul |The Blue Hurricane |- |{{fb|KNA}} |Sugar Boys<ref>{{cite news |url=http://www.sknvibes.com/Sports/NewsDetails.cfm/1547 |title=Sugar Boys draw with Guyana in DCC Round 2 |author=Haas, Ryan |publisher=SKN Vibes |date=2008-11-06 |accessdate=2008-11-09 }}</ref> | |- |{{fb|VCT}} |Vincy Heat<ref>{{cite news |url=http://www.caribbeannewsnow.com/sport-Vincy-Heat-rout-Montserrat-7-0-in-Caribbean-Cup-Group-B-opener-2425.html |title=Vincy Heat rout Montserrat 7-0 in Caribbean Cup Group B opener |publisher=Caribbean News Now |date=2010-10-08 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2010-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101012014559/http://www.caribbeannewsnow.com/sport-Vincy-Heat-rout-Montserrat-7-0-in-Caribbean-Cup-Group-B-opener-2425.html |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|TTO}} |Soca Warriors<ref name=nytimes /> | |- |rowspan=3|{{fb|USA}} |The Von Trapps<ref>http://meninblazers.com</ref> |(because of the recruiting of players from Germany even though the Von Trapps are from Austria) <ref>http://www.archives.gov/publications/prologue/2005/winter/von-trapps.html</ref> |- |Stars & Stripes<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/jun/26/usa-ghana-world-cup-2010 | location=London |work=The Guardian | first=Paul | last=Wilson | title=USA 1–2 Ghana | date=June 26, 2010}}</ref> | |- |The Yanks<ref>[http://www.ussoccer.com/media-library/videos/us-men/2009/the-yanks-are-coming-commercial.aspx The Yanks Are Coming USA-HON Commercial]. U.S. Soccer. Retrieved on August 12, 2013.</ref> | |- |} ==[[CONMEBOL]] (Confederación Sudamericana de Fútbol)== {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !!Translation |- |rowspan=2|{{fb|ARG}} |La Albiceleste <ref>"La trama secreta de la designacion de Maradona," La Gaceta, 29 October 2008, http://www.lagaceta.com.ar</ref> |The White and Sky-Blue |- |Los [[Gauchos]] |The Cowboys |- |{{fb|BOL}} |La Verde |The Green |- |rowspan=3|{{fb|Brazil}} |Auriverde |Gold and Green |- |Canarinha |Female Canarie (reference to yellow shirt) |- |Seleção |Selection |- |{{fbw|Brazil}} (ផ្នែកនារី) |Canarinhas |Little Female Canaries |- | {{fb|CHL}} |La Roja <ref>"Fecha Redonda Para La Roja," 16 October 2008, http://noticias.123.cl</ref> |The Red |- |{{fb|COL}} |Los Cafeteros |The Coffee Growers |- |{{fbw|COL}} (ផ្នែកនារី) |Las Chicas Superpoderosas<ref>{{Cite web |url=http://www.elcolombiano.com/bancoconocimiento/j/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina.asp |title=Colombia debuta este miércoles en los Olímpicos con las Chicas Superpoderosas |access-date=2014-06-26 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://archive.is/20130122083702/http://www.elcolombiano.com/bancoconocimiento/j/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina.asp |url-status=dead |archivedate=2013-01-22 |archiveurl=https://archive.is/20130122083702/http://www.elcolombiano.com/bancoconocimiento/j/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina.asp }}</ref> |Powerpuff Girls |- |rowspan=2|{{fb|Ecuador}} |Amarillos |Yellows |--- |La Tri <ref name=nytimes /> |The [[Flag of Ecuador|Tricolour]] |- |{{fb|PRY}} |La Albirroja<ref name=nytimes /> |The White-Red |- |rowspan=1| {{fb|PER}} |La Blanquirroja |The White-Red |- |rowspan=3|{{fb|URY}} |La Celeste <ref>"Futbol, habilidad, goles," 22 October 2008, http://www.elpais.com.uy</ref> |The Sky Blue |- |Los Charrúas | |- |La Garra Celeste |Celeste Claw |- | {{fb|VEN}} |La Vinotinto <ref>"La Vinotinto buscara oxigeno ante su similar de Ecuador," ''El Nacional'', 14 October 2008, http://www.el-nacional.com/www/site/detalle_noticia.php?q=nodo/49309</ref> |The Burgundy |} ==[[Oceania Football Confederation|OFC]] (Oceania Football Confederation) == {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !!Translation |- | {{fb|New Caledonia}} | Les Cagous | The Kagus |- | {{fb|New Zealand}} |All Whites, the Kiwis <ref>{{Cite web|url=http://nzsoccer.com/page/all_whites1.html|title=History of the All Whites|author=|publisher=NZ Football|date=|accessdate=2008-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731211729/http://www.nzsoccer.com/page/all_whites1.html|archivedate=2008-07-31|url-status=dead}}</ref> | |- | {{fbw|New Zealand}} (ផ្នែកនារី) | Football Ferns<ref>Formerly known as the SWANZ.</ref> | |- |{{fb|Papua New Guinea}} |Kapuls<ref>{{Cite web|url=http://www.brisbanestrikers.com.au/uncategorized/strikers-to-play-papua-new-guinea/|title=Strikers To Play Papua New Guinea|author=Steve Pitman|publisher=Brisbane Strikers|date=2011-08-05|accessdate=2011-08-08 |archiveurl=|archivedate=}}</ref> |[[Tok Pisin]] for [[Cuscus]] |} ==[[UEFA]] (Union européenne de football association)== {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !! Translation |- |{{fb|Albania}} |Kuqezinjtë,<ref>"Albania Share The Points In Slovenia," 13 October 2007,Shqiponjat http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=445653|Red and Blacks</ref> Shqiponjat (Shqipet) |The Red and Blacks, The Eagles |- |{{fb|Andorra}} |Tricolors | |- |{{fb|Austria}} |Wunderteam<ref>disputed; nickname for teams of 1934 and 1938</ref> | |- |{{fb|Azerbaijan}} |Milli |The National Team |- |{{fb|Belgium}} |Les Diables Rouges, Rode Duivels |The Red Devils (French and Dutch) |- ||{{fb|Bosnia}} |Zmajevi, Ljljani, Zlatni Ljiljani |The Dragons, (Golden)Lilies |- |{{fb|Bulgaria}} | Лъвовете (''Lvovete'') |The Lions |- |{{fb|Croatia}} |Vatreni,<ref name=nytimes /> Kockasti |The Fiery Ones; The Chequered Ones |- |{{fb|Czech Republic}} |Nároďák<ref name=nytimes /> |The National Team |- |{{fb|Denmark}} |The Danish Dynamite | |- |{{fb|England}} |The Three Lions<ref name=nytimes /> | |- |{{fb|Estonia}} |Sinisärgid<ref>http://www.ohtuleht.ee/index.aspx?id=369808</ref> |The Blueshirts |- |{{fb|Finland}} |Huuhkajat |The Eagle Owls |- |{{fb|France}} |Les Bleus<ref name=nytimes /> |The Blues |- | {{fb|Georgia}} |ჯვაროსნები (Jvarosnebi) |The Crusaders |- |{{fb|Germany}} |DFB or DFB-Elf; Nationalelf; die Mannschaft |The Team; |- |{{fb|GBR}} |Team GB | |- |{{fb|Greece}} |Το Πειρατικό (To Piratiko) |The Pirate Ship |- |{{fb|Hungary}} |Nemzeti Tizenegy, Aranycsapat |The National Twenty, The Golden Team |- |{{fb|Israel}} |Ha Nivheret, Ha Khoolim Levanim<ref>fans club http://eng.football.org.il/NationalTeam/Pages/FanClubRegistration.aspx</ref> |The National Team, The Blues-And-Whites |- |{{fb|Italy}} |Azzurri |The Blues |- |{{fb|Latvia}} |Izlase |The National Team (In Latvian) <ref>http://www.topendsports.com/sport/soccer/team-nicknames.htm</ref> |- |{{fb|Malta}} |Il-Kavallieri |The Knights (of Malta) |- |{{fb|Montenegro}} |Hrabri Sokoli |The Brave Falcons |- |{{fb|Netherlands}} |Oranje<ref name=nytimes /> |The Orange, Clockwork Orange, The Flying Dutchmen |- |{{fb|Northern Ireland}} |Norn Iron <ref>"News in Brief", 13 October 2008, www.guardian.co.uk</ref> | |- |{{fb|Norway}} |Drillos |Used during the leadership of [[Egil Olsen|Egil "Drillo" Olsen]] |- |{{fb|Poland}} |Biało-czerwoni<ref name=nytimes /> |The White and Reds |- |{{fb|Portugal}} |Selecção das Quinas<ref name=nytimes>{{cite news |url=http://worldcup.blogs.nytimes.com/2006/06/08/team-nickname-guide/ |title=World Cup '06: Team Nickname Guide |work=NYTimes.com |publisher=The New York Times Company |date=2006-06-08 |accessdate=2009-10-10 }}</ref> |National Team of the ''“Quinas”'' |- |{{fb|Republic of Ireland}} |The Bai's in Green | |- |{{fb|Romania}} |Tricolorii <ref>"Tricolorii- echipa nationala a Romaniei", www.tricolori.ro</ref><ref>"Tricolorii squad named," romania.worldcupblog.org, 6 October 2008</ref> |The Tricolours |- |{{fb|Russia}} |Sbornaya<ref name=nytimes /> |The National team |- |{{fb|San Marino}} |La Serenissima |The Most Serene |- |{{fb|Scotland}} |The Tartan Terriers | |- |{{fb|Serbia}} |Beli Orlovi |The White Eagles |- |{{fb|Slovakia}} |Repre / Naši |Short for ''Národná reprezentácia'' (The National Team) / The Ours |- |{{fb|Slovenia}} |Fantje |The Boys |- |{{fb|Spain}} |La Furia Roja, La Roja, La Furia<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames">{{cite web |url=http://sports.yahoo.com/soccer/blog/dirty-tackle/post/An-explanation-2010-World-Cup-team-nicknames?urn=sow-249286 |title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |author=Grove, Daryl |work=Yahoo! Sports |publisher=Yahoo! Inc. |date=2010-06-19 |accessdate=2011-01-06 |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002726/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-fc-yahoo/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.furiaroja.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517150613/http://www.furiaroja.org/ |date=2014-05-17 }}; also known simply as "La Roja"</ref> |The Red Fury, The Red, The Fury |- |{{fb|Sweden}} |Blågult |The Blue-Yellow |- |{{fb|Switzerland}} |Nati |Short for ''Nationalmannschaft'' (The National Team) |- |{{fb|Turkey}} |Ay Yıldızlılar |The Crescent-Stars, The Comeback Kings |- |{{fb|Ukraine}} |Синьо-жовті <ref name=nytimes /> |The Blue and Yellows |- |{{fb|Wales}} |Y Dreigiau |The Dragons |- |} ==See also== * [[Glossary of association football terms]] * [[Lists of nicknames in association football]] * [[List of men's national association football teams]] * [[List of Women's national association football teams]] ==References== {{Reflist|40em}} {{Association football terminology}} {{DEFAULTSORT:List Of National Association Football Teams By Nickname}} [[Category:Lists of association football national teams|Nickname]] r4pods85tz40nnxbs48ia7k1qprpwlj សុភសូត្រ​ 0 26565 342741 335326 2026-11-08T06:26:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342741 wikitext text/x-wiki === សុភសូត្រ === ==== រឿង​សុភ​មាណព ==== [១១៦] ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ កាលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បរិនិព្វានទៅហើយ មិនទាន់យូរប៉ុន្មានព្រះអានន្ទមានអាយុ គង់នៅក្នុងជេតវនារាម របស់អនាថបិណ្ឌិកគហបតី ជិតក្រុងសាវត្ថី ។ [១១៧] សម័យនោះឯង សុភមាណព ជាកូននៃតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ នៅអាស្រ័យក្នុងក្រុងសាវត្ថី ដោយកិច្ចឯណានីមួយ ។ លំដាប់នោះ សុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ ហៅមាណពម្នាក់មកថា ម្នាលមាណព ឯងចូរមកនេះ ឯងចូរទៅរកព្រះសមណៈ ឈ្មោះអានន្ទ លុះចូលទៅដល់ហើយ ចូរសួរនូវអាការមានអាពាធតិច មានរោគតិច ក្រោកទៅមកបានរហ័សរហួន មានកម្លាំង នៅជាសុខសប្បាយ នឹងព្រះសមណៈ ឈ្មោះអានន្ទ តាមពាក្យរបស់អញថា សុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ ផ្តាំឲ្យសួរនូវអាការមានអាពាធតិច មានរោគតិច ក្រោកទៅមក បានរហ័សរហួន និងកម្លាំង និងអាការនៅជាសុខសប្បាយ ចំពោះព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ រួចហើយ ឯងចូរនិមន្តថា សូមព្រះអានន្ទជាម្ចាស់ អាស្រ័យនូវសេចក្តីអនុគ្រោះ និមន្តមកកាន់ទីលំនៅរបស់សុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ឲ្យទាន ។ មាណពនោះ ទទួលពាក្យសុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ថា បាទ អ្នកម្ចាស់ ហើយក៏ចូលទៅរកព្រះអានន្ទមានអាយុ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ពោលពាក្យរាក់ទាក់ សំណេះសំណាល ទៅនឹងព្រះអានន្ទមានអាយុ លុះបញ្ចប់ពាក្យដែលគួររីករាយ និងពាក្យដែលគួររលឹកហើយ អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ ។ លុះមាណពនោះ អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ បានទូលស្នើសេចក្តីនេះ នឹងព្រះអានន្ទមានអាយុថា សុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ សួរនូវអាការមិនមានអាពាធ មិនមានរោគ ក្រោកទៅមកបានរហ័សរហួន កម្លាំង និងអាការនៅជាសុខសប្បាយ ចំពោះព្រះអានន្ទជាម្ចាស់ រួចហើយឲ្យនិមន្តយ៉ាងនេះថា សូមព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ អាស្រ័យនូវសេចក្តីអនុគ្រោះ និមន្តទៅកាន់លំនៅរបស់សុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ឲ្យទាន ។ [១១៨] កាលមាណព ពោលពាក្យយ៉ាងនេះហើយ ព្រះអានន្ទមានអាយុ ក៏មានថេរវាចាដូច្នេះ ទៅនឹងមាណពនោះថា ម្នាលមាណព កាលនេះមិនគួរ (នឹងទៅទេ) ដ្បិតថ្ងៃនេះ យើងបានឆាន់ថ្នាំខ្លះទៅហើយ បើដូច្នោះ ចាំយើងពិចារណា នូវកាល និងសម័យសិន ហើយសឹមទៅក្នុងថ្ងៃស្អែក ។ មាណពនោះ ទទួលពាក្យព្រះអានន្ទមានអាយុថា ករុណាលោកម្ចាស់ ហើយក្រោកចាកអាសនៈ ចូលទៅរកសុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ លុះចូលទៅដល់ហើយ បានពោលពាក្យនេះ នឹងសុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ថា ខ្ញុំបាននិយាយនឹងព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​នោះ តាមពាក្យរបស់អ្នករួចហើយថា សុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍សូរនូវអាការមិនមានអាពាធ មិនមានរោគ ក្រោកទៅមកបានរហ័សរហួន និងកំឡាំង និងអាការនៅជាសុខសប្បាយ ចំពោះព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ហើយនិមន្តយ៉ាងនេះថា សូមព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ អាស្រ័យនូវសេចក្តីអនុគ្រោះ និមន្តទៅកាន់លំនៅសុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ឲ្យទាន បពិត្រអ្នកម្ចាស់ កាលដែលខ្ញុំពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះសមណៈអានន្ទ បានពោលពាក្យនេះ នឹងខ្ញុំថា ម្នាលមាណព កាលនេះមិនគួរ (នឹងទៅទេ) ដ្បិតថ្ងៃនេះ យើងបានឆាន់ថ្នាំខ្លះទៅហើយ បើដូច្នោះ ចាំយើងពិចារណា នូវកាល និងសម័យសិន ហើយសឹមទៅក្នុងថ្ងៃស្អែក បពិត្រអ្នកម្ចាស់ ព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​នោះ បានធ្វើឱកាស ដើម្បីនិមន្តមកឆាន់ក្នុងថ្ងៃស្អែក ដោយកិច្ចណា កិច្ចនេះ ខ្ញុំបានធ្វើសម្រេចហើយ ដោយហេតុមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ។ ==== '''សុភសូត្រ អរិយខន្ធ ៣ - អរិយសីលក្ខន្ធ''' ==== [១១៩] លុះកន្លងរាត្រីនោះហើយ ព្រះអានន្ទមានអាយុ​ទ្រង់ស្បង់ និងបាត្រ ចីវរ ក្នុងបុព្វណ្ហសម័យ មានភិក្ខុ​មួយ​រូប​ឈ្មោះចេតកៈ ជាបច្ឆាសមណៈ ក៏ចូលសំដៅទៅត្រង់ទីលំនៅ​របស់សុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏គង់លើអាសនៈ ដែលគេក្រាលបម្រុងទុក ។ លំដាប់នោះ សុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ ចូលទៅរកព្រះអានន្ទមានអាយុ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ពោលពាក្យរាក់ទាក់ សំណេះសំណាល នឹងព្រះអានន្ទមានអាយុ លុះបញ្ចប់នូវពាក្យដែលគួររីករាយ និងពាក្យដែលគួររលឹកហើយ ក៏អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ ។ លុះសុភមាណព ជាកូនតោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ ។ បានទូលស្នើរឿងនេះ នឹងព្រះអានន្ទមានអាយុថា ព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ជាឧបដ្ឋាក ជាអ្នកនៅជិតដិត ជាអ្នកបម្រើជិត នៃព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​នោះ អស់កាលជាអង្វែង ព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ គួរនឹងដឹងរឿងនុ៎ះ ព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​នោះ បានពោលសរសើរធម៌ទាំងឡាយណា ទាំងណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋានក្នុងធម៌ទាំងឡាយណា បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​នោះ បានពោលសរសើរធម៌ទាំងឡាយនោះ ដូចម្តេចខ្លះ ? ទាំងបានណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋាន ក្នុងធម៌ដូចម្តេចខ្លះ ? === អរិយខន្ធ ៣ === ==== អរិយសីលក្ខន្ធ ==== ព្រះអានន្ទតបថា ម្នាលមាណព ព្រះមានព្រះភាគនោះ ព្រះអង្គបានពោលសរសើរ'''ខន្ធ ៣ យ៉ាង''' ទាំងបានណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋាន ក្នុងខន្ធទាំង ៣ យ៉ាងនុ៎ះ ខន្ធទាំង ៣ យ៉ាងនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ ? គឺ'''អរិយសីលក្ខន្ធ'''១ '''អរិយសមាធិក្ខន្ធ'''១ '''អរិយបញ្ញាខន្ធ'''១ ម្នាលមាណព ព្រះមានព្រះភាគនោះ ព្រះអង្គបានពោលសរសើរ​ខន្ធទាំង ៣ យ៉ាងនេះឯង ទាំងបានណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋាន ក្នុងខន្ធទាំង ៣ យ៉ាងនេះ ។ [១២០] សុភមាណពទូលសួរថា បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ចុះ'''<u>អរិយសីលក្ខន្ធ</u>''' ដែលព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​នោះ ទ្រង់បានពោលសរសើរហើយ ទាំងបានណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋាននោះ តើដូចម្តេច ? ព្រះអានន្ទតបថា ម្នាលមាណព ព្រះតថាគត'''កើតឡើង ក្នុងលោកនេះ ជាបុគ្គលឆ្ងាយចាកសេចក្តីសៅហ្មងគ្រប់​យ៉ាង ត្រាស់ដឹងនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដោយប្រពៃ ចំពោះព្រះអង្គ បរិបូណ៌​ដោយវិជ្ជា និងចរណៈ គឺសេចក្តីចេះដឹង និងក្រឹត្យ ដែលបុគ្គល​គប្បីប្រព្រឹត្ត មានដំណើរល្អ ជ្រាប​ច្បាស់នូវត្រៃលោក ប្រសើរដោយសីលាទិគុណ រកបុគ្គលណាមួយស្មើគ្មាន ជាអ្នក​ទូន្មាន​នូវបុរស ដែលគួរទូន្មានបាន ជាគ្រូនៃទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ ត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច​ធម៌ លែងវិលត្រឡប់មកកាន់ភពថ្មីទៀត ព្រះតថាគតនោះ បានត្រាស់ដឹង បានធ្វើឲ្យ​ជាក់​ច្បាស់ដោយព្រះអង្គឯង ហើយញុំាង​លោកនេះ ព្រមទាំង​ទេវលោក មារលោក ព្រហ្មលោក ពពួកសត្វ ព្រមទាំងសមណព្រាហ្មណ៍ ទាំងមនុស្សជាសម្មតិទេព និង​មនុស្ស​ដ៏សេស ឲ្យ​ត្រាស់ដឹងផង ។''' ព្រះអង្គទ្រង់សំដែង​ធម៌ មានលំអបទដើម លំអបទកណ្តាល និងលំអបទចុង ជាធម៌បរិបូណ៌​ដោយអត្ថ និងព្យញ្ជនៈ ទ្រង់ប្រកាសនូវព្រហ្មចរិយធម៌ ដ៏​បរិសុទ្ធបរិបូណ៌គ្រប់គ្រាន់ទាំងអស់ ។ គហបតីក្តី កូនរបស់គហបតីក្តី ឬបុគ្គល កើតក្នុងត្រកូលឯណានីមួយ ជាខាងក្រោយក្តី ស្តាប់នូវធម៌នោះ លុះបុគ្គលនោះ ស្តាប់នូវធម៌នោះហើយ រមែងបាននូវសទ្ធា ក្នុងព្រះតថាគត លុះបុគ្គលនោះ ប្រកបដោយការបាននូវសទ្ធានេះហើយ រមែងពិចារណាឃើញច្បាស់ថា ឃរាវាសចង្អៀតចង្អល់ ជាផ្លូវហូរមកនៃធូលី គឺកិលេស បព្វជ្ជា ទើបមានឱកាសទំនេរ បុគ្គលដែលនៅជាគ្រហស្ថ គ្រប់គ្រងផ្ទះ មិនងាយនឹងប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ឲ្យបរិបូណ៌ ពេញលេញ ឲ្យបរិសុទ្ធពេញលេញ ដូចស័ង្ខដែលគេខាត់ហើយនោះទេ បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាអញ កោរសក់ និងពុកមាត់ ពុកចង្ការួចហើយ ស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់ជ្រលក់អម្ចត់ ហើយចេញចាកផ្ទះ ចូលទៅកាន់ផ្នួស ។ លុះកាលជាខាងក្រោយមក បុគ្គលនោះ លះបង់គំនរភោគៈតិចក្តី លះបង់គំនរភោគៈច្រើនក្តី លះបង់នូវញាតិវង្សតិចក្តី លះបង់នូវញាតិវង្សច្រើនក្តី កោរសក់ និងពុកមាត់ ពុកចង្ការួចហើយ ស្លៀកដណ្តប់សំពត់ជ្រលក់អម្ចត់ ហើយចេញចាកផ្ទះ ចូលទៅកាន់ផ្នួស ។ កាលបើបុគ្គលនោះបួសយ៉ាងនេះហើយ ក៏សង្រួមក្នុង'''បាតិមោក្ខសំវរសីល''' ប្រកបដោយ'''អាចារៈ''' និង'''គោចរៈ''' ឃើញភ័យក្នុងទោស សូម្បីបន្តិចបន្តួច សមាទានសិក្សា ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ ប្រកបដោយកាយកម្ម និងវចីកម្មជាកុសល មានអាជីវៈដ៏បរិសុទ្ធ បរិបូណ៌ដោយសីល រក្សានូវទ្វារ​ក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ​ប្រកបដោយសតិសម្បជញ្ញៈ ជាអ្នកសន្តោស ។ ===== ចូឡសីល ===== [១២១] ម្នាលមាណព ចុះភិក្ខុជាអ្នក'''បរិបូណ៌ដោយសីល''' តើដូចម្តេច ? ១. ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ លះបង់បាណាតិបាត វៀរស្រឡះចាកបាណាតិបាត ជាអ្នកមានគ្រឿងវាយសំពង ដាក់ចុះហើយ មានគ្រឿងសស្ត្រាដាក់ចុះហើយ មានសេចក្តីខ្មាសបាប មានចិត្តអាណិតអាសូរ ជាអ្នកមានសេចក្តីអនុគ្រោះដោយប្រយោជន៍ ដល់សត្វមានជីវិតទាំងពួង ។ នេះ​ជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ២. ភិក្ខុលះបង់អទិន្នាទាន ជាអ្នកវៀរស្រឡះ​ចាកអទិន្នាទាន កាន់​យកតែ​វត្ថុ​ដែលគេឲ្យ ចង់បានតែវត្ថុដែលគេឲ្យ មានខ្លួន​ដ៏ស្អាត មិនមែនជា​មនុស្ស​ល្មួច ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៣. ភិក្ខុលះបង់អព្រហ្មចរិយៈ ជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏​ប្រសើរ ជាអ្នកប្រព្រឹត្តឆ្ងាយ ជាអ្នកវៀរចាកមេថុនធម្ម ដែលជាធម៌​របស់អ្នកស្រុក ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៤. ភិក្ខុលះបង់មុសាវាទ ជាអ្នកវៀរស្រឡះ​ចាកមុសាវាទ ពោលតែពាក្យពិត តនូវពាក្យពិត ដោយពាក្យពិត ជាអ្នកមានសំដីនឹង មានពាក្យដែលគេ​គប្បីជឿ មិនបានពោល​បំភ្លាត់​សត្វលោក ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៥. ភិក្ខុលះបង់បិសុណាវាចា ជាអ្នកវៀរស្រឡះ​ចាកបិសុណាវាចា ឮអំពីទីនេះ មិនបានយក​ទៅ​ប្រាប់​ក្នុងទីឯណោះ ដើម្បីបំបែក​នូវជនទាំងឡាយនេះ ឬឮក្នុងទីឯណោះ មិនបាន​យក​មកប្រាប់ដល់ជនទាំងឡាយនេះ ដើម្បី​បំបែកនូវ​ជនទាំងឡាយឯណោះ ជាអ្នក​ផ្សះផ្សានូវជនទាំងឡាយ ដែលបែកគ្នាហើយ ឬឲ្យកម្លាំងថែម​ដល់ពួកជន ដែលជា​នឹងគ្នា​ហើយ មានសេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នាជាទីត្រេកអរ ត្រេកអរតែក្នុងសេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នា រីករាយ​តែក្នុងសេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នា ជាអ្នកនិយាយតែវាចាដែល​ជាគ្រឿង​ធ្វើនូវ​សេចក្តី​ព្រមព្រៀងគ្នា ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៦. ភិក្ខុលះបង់ផរុសវាចា ជាអ្នកវៀរស្រឡះ​ចាកផរុសវាចា ក៏វាចាណាដែលមិនមានទោស នាំមកនូវសេចក្តីសុខដល់ត្រចៀក (អ្នកដទៃ) ជាពាក្យគួរឲ្យកើតសេចក្តីស្រឡាញ់ ជាពាក្យគួរ​តម្កល់​ទុកក្នុងហឫទ័យ ជាសំដី​របស់អ្នកក្រុង ជាពាក្យជាទីត្រេកអរនៃជនច្រើនគ្នា ជាទីគាប់ចិត្ត​នៃជនច្រើនគ្នា តែងពោល​នូវវាចាមានសភាពដូច្នោះ ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៧. ភិក្ខុលះបង់​សម្ផប្បលាបៈ ជាអ្នកវៀរស្រឡះ​ចាកសម្ផប្បលាបៈ ជាអ្នកពោលនូវពាក្យ​ក្នុង​កាលគួរ ពោល​នូវពាក្យពិត ពោលនូវអត្ថ ពោលនូវ​ធម៌ ពោលនូវ​វិន័យ ពោលនូវ​ពាក្យ​គួរតម្កល់​ទុក​ក្នុងហឫទ័យ ជាពាក្យ​ប្រកបដោយ​គ្រឿង​អាង ជាពាក្យ​មានកំណត់ ជាពាក្យ​ប្រកប​ដោយ​ប្រយោជន៍ តាមកាលដ៏គួរ ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៨. ភិក្ខុវៀរស្រឡះ​ចាក​ការធ្វើ​ពីជគាម និងភូតគាម [វត្ថុដែល​មានពូជដុះឡើងបាន តែមិនដុះ​ជាប់នឹង​ផែនដី មានគ្រាប់ឈើជាដើម ហៅថាពីជគាម, ឈើ ស្មៅជាដើម ដែលដុះ​ជាប់នឹងផែនដី ហៅថា ភូតគាម ។] ឲ្យវិនាស ។ ៩. ជាអ្នកបរិភោគ​ភត្តតែ១ពេល វៀរបរិភោគ​ក្នុងរាត្រី វៀរបរិភោគ​ក្នុងកាលខុស ។ ១០. វៀរចាកការមើលនូវរបាំ និងស្តាប់នូវចម្រៀង និងភ្លេងប្រគំ ដែល​ជា​សត្រូវ​ដល់កុសលធម៌ ។ ១១. វៀរចាកការទ្រទ្រង់​និងការប្រដាប់​ស្អិតស្អាងរាងកាយ ដោយផ្កាកម្រង គ្រឿង​ក្រអូប និងគ្រឿង​លាបផ្សេងៗ ។ ១២. វៀរចាក​ទីដេក ទីអង្គុយដ៏ខ្ពស់ និងទីដេក ទីអង្គុយ​ដ៏​ប្រសើរ ។ ១៣. វៀរចាក​ការទទួល​នូវមាស និងប្រាក់ ។ ១៤. វៀរចាកការទទួល​នូវធញ្ញជាតិឆៅ ។ ១៥. វៀរចាកការទទួល​នូវសាច់ឆៅ ។ ១៦. វៀរចាកការទទួល​នូវស្រី និងកុមារី ។ ១៧. វៀរចាកការទទួល​ខ្ញុំស្រី និងខ្ញុំប្រុស ។ ១៨. វៀរចាកការទទួល​នូវពពែ និងចៀម ។ ១៩. វៀរចាកការទទួល​នូវ​មាន់ និង​ជ្រូក ។ ២០. វៀរចាកការទទួល​នូវដំរី គោ សេះឈ្មោលញី ។ ២១. វៀរចាកការទទួល​នូវ​ស្រែ និងចម្ការ ។ ២២. វៀរចាកការប្រកប​នូវទូតកម្ម គឺនាំសំបុត្រ ឬពាក្យបណ្តាំរបស់គ្រហស្ថ និងទៅ​ដោយ​គេប្រើអំពី​ផ្ទះមួយ ទៅផ្ទះមួយ ។ ២៣. វៀរចាកការទិញ និងលក់ ។ ២៤. វៀរចាកការបញ្ឆោត ឬបន្លំដោយជញ្ជីង និងបញ្ឆោត ដោយភាជន៍កាឡៃមាស (ជាដើម) និងបញ្ឆោត​ដោយ​រង្វាល់រង្វាស់ ។ ២៥. វៀរចាកការ​ប្រកបនូវអំពើ​វៀច គឺបង្ខុសបំភាន់ ''[បានខាង​ចៅក្រមស៊ីសំណូក​គេ ហើយកាត់ក្តីវៀច ធ្វើអ្នកចាញ់ឲ្យទៅជាឈ្នះ អ្នកឈ្នះឲ្យទៅជាចាញ់​វិញ ។]'' និងបញ្ឆោត​បោកប្រាស និងបន្លំដោយរបស់ក្លែង ។ ២៦. វៀរចាកការ​កាត់ (នូវអវយវៈ មានដៃជាដើម) ការសម្លាប់ ការចង ការលាក់ខ្លួន ពួនចាំ​ធ្វើអំពើអាក្រក់ និងការប្លន់​ការកំហែងយកទ្រព្យ ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ '''ចប់​ចូឡសីល''' ===== មជ្ឈិមសូត្រ ===== ១. មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវភោជនទាំងឡាយ ដែលទាយកឲ្យដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ រមែងប្រកបរឿយៗនូវការធ្វើពីជគាម និងភូតគាម​ឲ្យ​វិនាស មានសភាពដូច្នេះ ។ ពីជគាម និង​ភូតគាមនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ ? គឺមើម ឬឫសជាពូជ១ ដើមជាពូជ១ ថ្នាំងជាពូជ១ ចុង ឬត្រួយជាពូជ១ គ្រាប់ជាពូជ១ ជាគំរប់៥ ។ ភិក្ខុជាអ្នកវៀរចាកការធ្វើពីជគាម និង​ភូតគាម​ឲ្យ​វិនាស មានសភាពដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ២. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ដែលទាយក​ឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ រមែង​ប្រកប​រឿយ​ៗនូវការបរិភោគវត្ថុ ដែលសន្សំទុក មានសភាពដូច្នេះ ។ ការសន្សំទុកនោះ តើដូច​ម្តេច​ ? គឺសន្សំបាយទុក១ សន្សំទឹកទុក១ សន្សំសំពត់ទុក១ សន្សំយានទុក១ សន្សំទីដេកទុក១ សន្សំ​គ្រឿង​ក្រអូបទុក១ សន្សំគ្រឿងអាមិសៈទុក១ ។ ភិក្ខុជាអ្នកវៀរចាកការ​បរិភោគវត្ថុ ដែល​សន្សំទុក មានសភាពដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៣. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ដែលទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ រមែង​ប្រកប​រឿយ​ៗនូវការមើល ការស្តាប់នូវល្បែង ដែលជាសត្រូវ​ដល់​កុសលធម៌ មានសភាពដូច្នេះ ។ ល្បែង​ជា​សត្រូវ ដល់​កុសលធម៌នោះ តើដូចម្តេច ? គឺល្បែងរាំខ្លះ ច្រៀងខ្លះ ប្រគំខ្លះ មហោស្រពខ្លះ ចម្បាំងមហា​ភារតៈ និងរាមកេរ្តិ៍ជាដើមខ្លះ គងខ្លះ រគាំងខ្លះ ស្គរមានជ្រុង ៤ ខ្លះ គូរគំនូររូបរបាំខ្លះ ល្បែងដុំដែកខ្លះ ល្បែង​រ៉ាវ​ខ្លះ ល្បែង​លាងឆ្អឹងខ្លះ ដំរីជល់គ្នាខ្លះ សេះប្រខាំគ្នាខ្លះ ក្របីជល់គ្នាខ្លះ គោជល់គ្នាខ្លះ ពពែជល់​គ្នាខ្លះ កែះជល់​គ្នាខ្លះ មានជល់​គ្នាខ្លះ ចាបជល់​គ្នាខ្លះ ល្បែង​គុណ​ដំបង​ខ្លះ ប្រដាល់ខ្លះ ចំបាប់ខ្លះ ចម្បាំងខ្លះ ទីគេរាប់ពលខ្លះ ទីលំនៅកងទ័ពខ្លះ ទីមើល​ពួក​សេនា​ដែល​ប្រកបដោយអង្គ ៤ ​ខ្លះ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរចាកការមើល ការស្តាប់នូវល្បែង ដែលជាសត្រូវ​ដល់​កុសលធម៌ មានសភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៤. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ រមែង​ប្រកបរឿយ​ៗ​នូវ​ល្បែងបាស្កា ដែលជាហេតុ ជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ មានសភាពដូច្នេះ ។ ល្បែងបាស្កានោះ តើដូចម្តេចខ្លះ ? គឺបាស្កា​មានក្រឡា​៨ [ចត្រង្គមានក្រឡា៨ ។]ខ្លះ បាស្កា​មានក្រឡា១០ [ចត្រង្គ​មានក្រឡា១០ ន័យខ្លះថា បាយខុំ ។]ខ្លះ បាស្កាដែលលេង​ឰដ៏អាកាស [ចត្រង្គឥតក្តារ លេង​តែមាត់​ទទេ ។]ខ្លះ ល្បែងវាងផ្លូវ​ដែលគួរវាង [ប្រហែល​ជាបិទមុខ បិទពួន ។]ខ្លះ ល្បែងផ្ទាត់គ្រាប់​មានគ្រាប់​ក្រួស​ជាដើមខ្លះ លេងបាស្កាក្នុងទីលាន​សម្រាប់​លេងខ្លះ ល្បែងហ៊ឹង ឬកូនគោលខ្លះ ល្បែង​រលាស់​ទឹក​លាក់ឲ្យទាយរូបខ្លះ ល្បែង​អង្គញ់ខ្លះ ល្បែងផ្លុំ​ប៉ីស្លឹកខ្លះ ល្បែង​នង្គ័លតូចខ្លះ ល្បែងដាំដូងខ្លះ ល្បែង​កង្ហារខ្លះ ល្បែង​វាល់ដីខ្សាច់ (បាយឡុកបាយឡ)ខ្លះ ល្បែង​រថតូចខ្លះ ល្បែងធ្នូតូចខ្លះ ល្បែង​សរសេរ​អក្សរខ្យល់ឲ្យទាយខ្លះ ល្បែង​ទាយចិត្ត (ស្តេច​ចង់)​ខ្លះ ល្បែងកំប្លែង​ត្រាប់គេខ្លះ ។ ឯភិក្ខុ​ជាអ្នក​វៀរចាក​ល្បែង​បាស្កា ដែលជា​ហេតុ ជាទីតាំង​នៃសេចក្តីប្រមាទ មានសភាពដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។ ៥. មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ​ដែលទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ តែង​ប្រកប​រឿយ​ៗ​នូវឧច្ចាសយនមហាសយនៈ (ទីដេក ទីអង្គុយដ៏ខ្ពស់ និងទីដេក​ទីអង្គុយ​ដ៏ប្រសើរ) មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ ឧច្ចាសយនមហាសយនៈនោះ តើដូចម្តេច ? គឺអាសនៈ​ដែលខ្ពស់​ហួស​ប្រមាណ​ខ្លះ គ្រែ​ដែល​មានជើងវិចិត្រ ​ដោយរូបសត្វសាហាវខ្លះ ព្រំដែលមានរោមវែងជាង​បួន​ធ្នាប់​ខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោម វិចិត្រដោយរូបសត្វ​សាហាវខ្លះ កម្រាលមានពណ៌ស ដែល​ធ្វើ​ដោយរោម​សត្វខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ មាន​ផ្កាដេរដាសខ្លះ កម្រាលដែលញាត់​ដោយសំឡីជា​ប្រក្រតីខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ វិចិត្រដោយរូប​សត្វសាហាវ មានសីហៈ និង​ខ្លាធំជាដើមខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ​មានរោមច្រាង​ឡើងតែម្ខាងខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ មានរោមច្រាងឡើង​ទាំងសងខាងខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយឌិនខ្សែសយមាស និងសូត្រ ចាក់ស្រែះ​ដោយរតនវត្ថុ មានមាសជាដើមខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយសរសៃសូត្រ ចាក់​ស្រែះ​ដោយរតនវត្ថុខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយរោមសត្វ ល្មម​ចុះពួកស្រីរបាំ១៦នាក់ ឈរ​រាំ​បាន​ខ្លះ កម្រាលសម្រាប់​ក្រាលលើខ្នងដំរីខ្លះ កម្រាល​សម្រាប់ក្រាលលើខ្នងសេះខ្លះ កម្រាលសម្រាប់​ក្រាលលើរថខ្លះ កម្រាល​ដែល​ធ្វើដោយស្បែក​ខ្លាខ្លះ កម្រាល​ដ៏ឧត្តម ដែល​ធ្វើដោយស្បែក​សត្វ​ឈ្មុស​ខ្លះ ខ្នើយ​មានពណ៌​ក្រហមទាំងពីរខាង គឺខ្នើយ​ក្បាល និងខ្នើយជើង ព្រមទាំងពិតាន មាន​ពណ៌​ក្រហមខ្លះ ។ ភិក្ខុ​ជាអ្នក​វៀរចាកឧច្ចាសយនមហាសយនៈ មានសភាពដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៦. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ដែលទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ តែង​ប្រកប​រឿយ​ៗ​នូវវត្ថុ​ជាទីតាំងនៃ​ការប្រដាប់ស្អិតស្អាង​រាងកាយ មានសភាពដូច្នេះ ។ វត្ថុជាទីតាំង​នៃការ​ប្រដាប់ស្អិតស្អាងរាងកាយនោះ តើដូចម្តេច ? គឺការដុសខាត់ បំបាត់ក្លិនអាក្រក់ (គ្រឿងអប់)ខ្លះ ការច្របាច់រឹតខ្លះ ការផ្ងូតទឹកខ្លះ ការគក់ច្របាច់ខ្លះ កញ្ចក់ខ្លះ វត្ថុសម្រាប់​លាបគ្រឿងប្រដាប់ខ្លះ ផ្កាកម្រង គ្រឿងក្រអូប និងគ្រឿងលាបខ្លះ គ្រឿងលំអិតសម្រាប់​ប្រោះមុខខ្លះ វត្ថុសម្រាប់​លាប​មុខ​ខ្លះ គ្រឿងប្រដាប់ដៃខ្លះ ចំណង​ផ្នួងសក់ខ្លះ ដំបងខ្លះ បំពង់ថ្នាំខ្លះ ដាវខ្លះ ព្រះខាន់ខ្លះ ឆត្រខ្លះ ស្បែក​ជើងដ៏វិចិត្រខ្លះ មកុដ ឬក្បាំងមុខ(ស្នៀតសក់)ខ្លះ កែវមណីខ្លះ ផ្លិតធ្វើដោយ​រោម​កន្ទុយ​សត្វ​ខ្លះ សំពត់សខ្លះ សំពត់​មាន​ជាយ​វែងខ្លះ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរចាកការប្រកបរឿយៗ នូវ​វត្ថុជាទីតាំង​នៃការប្រដាប់​ស្អិតស្អាង​រាងកាយ មានសភាពដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៧. មួយទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ តែង​ប្រកបរឿយៗ​នូវ​តិរច្ឆានកថា (ពាក្យ​និយាយទទឹងផ្លូវសួគ៌ និងផ្លូវព្រះនិព្វាន) មានសភាព​យ៉ាងនេះ ។ តិរច្ឆាន​កថា​នោះ តើ​ដូចម្តេច ? គឺការនិយាយអំពីស្តេចខ្លះ និយាយអំពី​ចោរខ្លះ និយាយអំពី​អាមាត្រធំខ្លះ និយាយអំពី​សេនាទាហាន​ខ្លះ និយាយអំពីភ័យខ្លះ និយាយអំពីចម្បាំងខ្លះ និយាយ​អំពី​បាយ​ម្ហូប​ចំណី​ខ្លះ និយាយអំពី​ទឹកផឹកខ្លះ និយាយ​អំពីសំពត់ខ្លះ និយាយអំពី​ទីដេកខ្លះ និយាយ​អំពី​ផ្កា​កម្រង​ខ្លះ និយាយ​អំពី​គ្រឿង​ក្រអូបខ្លះ និយាយអំពីញាតិខ្លះ និយាយ​អំពីយានខ្លះ និយាយ​អំពី​ស្រុក​ខ្លះ និយាយ​អំពី​និគមខ្លះ និយាយ​អំពី​នគរខ្លះ និយាយ​អំពីជនបទខ្លះ និយាយ​អំពីស្ត្រីខ្លះ និយាយ​អំពី​បុរសខ្លះ និយាយអំពីយោធាដែលក្លៀវក្លាខ្លះ និយាយអំពីច្រកផ្លូវខ្លះ និយាយ​អំពី​កំពង់​ទឹកខ្លះ និយាយអំពីញាតិ (ដែលទៅកាន់​បរលោកហើយ)ខ្លះ និយាយអំពីពាក្យ​ឥត​ប្រយោជន៍ មានសភាពផ្សេងៗខ្លះ និយាយអំពី​លោកខ្លះ និយាយអំពី​សមុទ្រខ្លះ និយាយ​អំពី​សេចក្តី​ចម្រើន និង​មិន​ចម្រើនខ្លះ ។ ភិក្ខុជាអ្នកវៀរចាកតិរច្ឆានកថា មាន​សភាព​ដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៨. មួយទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ តែងប្រកប​រឿយ​ៗ​នូវ​ពាក្យ​ប្រណាំង​ប្រជែង មានសភាព​ដូច្នេះ ។ ពាក្យប្រណាំងប្រជែង​នោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺនិយាយថា អ្នកមិនមែន​ចេះដឹងនូវ​ធម៌ និងវិន័យនេះទេ ខ្ញុំទើបដឹងនូវ​ធម៌ និងវិន័យនេះ អ្នក​នឹង​បាន​ឈ្មោះថាចេះ​ដឹង នូវ​ធម៌ និងវិន័យនេះ ដូចម្តេចបាន អ្នកជាអ្នកប្រតិបត្តិខុស ខ្ញុំ​ទើបជាអ្នក​ប្រតិបត្តិត្រូវល្អ ពាក្យ​របស់ខ្ញុំ ទើបប្រកបដោយប្រយោជន៍ ពាក្យរបស់អ្នក មិន​ប្រកប​ដោយ​ប្រយោជន៍​ទេ សំដី​ដែល​គេត្រូវនិយាយមុន អ្នកត្រឡប់​ជានិយាយក្រោយវិញ សំដី​ដែលគេត្រូវ​និយាយក្រោយ អ្នកត្រឡប់​ជា​និយាយមុនវិញ ពាក្យផ្ទុយអ្នកប្រព្រឹត្តមកជាយូរអង្វែងហើយ ទោស​ក្នុងសំដីរបស់អ្នក ខ្ញុំបាន​លើកឡើងហើយ អ្នកជាមនុស្ស ត្រូវខ្ញុំ​សង្កត់​សង្កិនបាន អ្នកចូរទៅសិក្សា ដើម្បីដោះស្រាយនូវទោសក្នុងសំដី ឬបើអ្នកអាច ចូរ​អ្នកដោះស្រាយ​ឲ្យរួច​ទោស​ចុះ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរចាកពាក្យ​ប្រណាំង​ប្រជែង មាន​សភាព​ដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៩. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ តែង​ប្រកប​រឿយ​ៗ​នូវទូតកម្ម គឺការនាំ​សំបុត្រ ឬពាក្យបណ្តាំ​របស់គ្រហស្ថ និងការទៅដោយ​គេបញ្ជូន​អំពី​ផ្ទះ​មួយ ទៅផ្ទះមួយ មានសភាព​យ៉ាងនេះ ។ ទូតកម្មជាដើមនោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ។ គឺពាក្យដែលស្តេច មហាមាត្យរបស់ស្តេច ​ក្សត្រិយ៍ ​ព្រាហ្មណ៍ គហបតិ ឬ​កុមារក្តី បញ្ជូន​ទៅថា លោកចូរទៅក្នុងទីនេះ ដូច្នេះក្តី លោកចូរទៅក្នុងទីឯណោះ ដូច្នេះក្តី លោកចូរនាំយក​របស់នេះទៅ ដូច្នេះក្តី លោកចូរ​នាំយក​របស់នេះ មកអំពីទីឯណោះមក ដូច្នេះក្តី ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរ​ចាកការប្រកបរឿយៗ នូវទូតកម្ម គឺការនាំសំបុត្រ ឬពាក្យបណ្តាំរបស់គ្រហស្ថ និងការទៅដោយ​គេ​បញ្ជូន​អំពីផ្ទះមួយ ទៅផ្ទះមួយ មាន​សភាព​ដូច្នេះឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ១០. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ជាអ្នកកុហក គឺញុំាងសត្វលោក​ឲ្យកោត ឲ្យស្ងើច (ឲ្យ​ជ្រះ​ថ្លា ដោយការប្រើប្រាស់បច្ច័យជាដើម)ខ្លះ ជាអ្នក​និយាយរាក់ទាក់ (នឹងគ្រហស្ថ)ខ្លះ ជាអ្នក​ធ្វើ​និមិត្ត គឺពោល​បញ្ឆិតបញ្ឆៀងខ្លះ ជាអ្នក​ជេរ​ប្រទេច​ខ្លះ ជាអ្នកស្វែងរក​នូវលាភ ដោយលាភខ្លះ ។ ភិក្ខុ​ជាអ្នកវៀរ​ចាកការកុហក និងការនិយាយ​រាក់​ទាក់ មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ '''ចប់ មជ្ឈិមសីល''' ===== មហាសីល ===== ១. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ គឺចិញ្ចឹមជីវិតខុស ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺសាស្ត្រា (ក្បួន) និយាយអំពីអវយវៈខ្លះ ទាយនិមិត្ត គឺហេតុ​ខ្លះ ឧត្បាត គឺ​ការធ្លាក់​ចុះ​នៃហេតុធំៗ មានរន្ទះបាញ់ជាដើមខ្លះ ទាយយល់សប្តិខ្លះ ទាយ​លក្ខណៈ​ខ្លះ ទាយវត្ថុ ដែល​កណ្តុរ​កាត់ (មានសំពត់ជាដើម)ខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយភ្លើង​ខ្លះ និយាយអំពី​ការបូជា​ដោយ​វែកខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយ​អង្កាម​ខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយកុណ្ឌកខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយអង្ករខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយទឹកដោះរាវខ្លះ និយាយ​អំពី​ការ​បូជា​ដោយប្រេងខ្លះ និយាយអំពីការបូជាដោយមាត់ [អដ្ឋកថា ថា យកមាត់ខាំវត្ថុមានគ្រាប់ស្ពៃ​ជាដើម យកទៅដាក់​ក្នុង​ភ្លើង ឬសូត្ររបៀនបូជាដោយមាត់ ។]ខ្លះ និយាយ​អំពីការ​បូជា​ដោយ​ឈាម​ខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយ​នូវអវយវៈខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយភូមិឋានខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយទីស្រែ​ចម្ការ​ខ្លះ វិជ្ជាស្គាល់ព្រៃខ្មោចខ្លះ វិជ្ជាចាប់ខ្មោចខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់ការពារ​រក្សាភូមិផ្ទះខ្លះ វិជ្ជា​ស្តោះ​ពស់ [វិជ្ជាមើលសត្វ​ដែល​ពស់ខាំ ឬហៅពស់ ។]​ខ្លះ វិជ្ជារក្សាពិសខ្លះ វិជ្ជាស្តោះខ្ទួយ​ទិចខ្លះ វិជ្ជា​ស្តោះ​កណ្តុរខាំខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយសម្រែក​សត្វស្លាបខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយសម្រែកក្អែកខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​ទាយ​អាយុខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​រារាំងនូវសរខ្លះ វិជ្ជាសម្រាប់​មើលនូវ​ស្នាមជើងម្រឹគ គឺ​សត្វ​ជើង​ ៤ ទាំងអស់​ខ្លះ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរចាកការចិញ្ចឹមជីវិត ដោយមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ២. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​យ៉ាងនេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺការ​ទាយ​លក្ខណៈកែវមណីខ្លះ ទាយលក្ខណៈសំពត់ខ្លះ ទាយលក្ខណៈដម្បង ឬឈើច្រត់ខ្លះ ទាយលក្ខណៈគ្រឿងសស្ត្រាខ្លះ ទាយលក្ខណៈដាវខ្លះ ទាយលក្ខណៈសរខ្លះ ទាយលក្ខណៈធ្នូខ្លះ ទាយលក្ខណៈអាវុធខ្លះ ទាយលក្ខណៈស្រីខ្លះ ទាយលក្ខណៈបុរសខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​ក្មេង​ប្រុស​ខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​ក្មេង​ស្រីខ្លះ ទាយលក្ខណៈខ្ញុំប្រុសខ្លះ ទាយលក្ខណៈខ្ញុំស្រីខ្លះ ទាយ​លក្ខណៈ​ដំរីខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​សេះ​ខ្លះ ទាយលក្ខណៈក្របីខ្លះ ទាយលក្ខណៈគោឧសភខ្លះ ទាយ​លក្ខណៈ​គោ​ខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​ពពែខ្លះ ទាយលក្ខណៈកែះខ្លះ ទាយលក្ខណៈមាន់ខ្លះ ទាយលក្ខណៈចាប ឬក្រួច​ខ្លះ ទាយលក្ខណៈរូបគំនូរ ឬគ្រឿងប្រដាប់ធ្វើដោយរូបទន្សងខ្លះ ទាយលក្ខណៈ​គ្រឿង​ប្រដាប់ ឬកំពូលផ្ទះខ្លះ ទាយលក្ខណៈរូបគំនូរ ឬគ្រឿង​ប្រដាប់ធ្វើ​ដោយរូបអណ្តើកខ្លះ ទាយ​លក្ខណៈ​ម្រឹគ គឺសត្វជើង ៤ ទាំងអស់ខ្លះ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរចាកមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៣. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាពដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេច ? គឺការ​ទាយ​អំពីការ​លើកទ័ពថា ព្រះរាជា គួរស្តេច​ចេញទៅ (ក្នុងថ្ងៃនោះ) ព្រះរាជា គួរស្តេច​ត្រឡប់​មក​វិញ (ក្នុងថ្ងៃនោះ) ព្រះរាជាខាងក្នុង នឹងរុក​រានចូលទៅ ព្រះរាជាខាងក្រៅ នឹងថយចេញទៅ ព្រះរាជា​ខាងក្រៅ នឹងរុករានចូលមក ព្រះរាជាខាងក្នុង នឹងថយចេញទៅ ព្រះរាជាខាងក្នុង នឹងមានជ័យជំនះ ព្រះរាជាខាងក្រៅ នឹង​បរាជ័យ ព្រះរាជាខាងក្រៅ នឹងមានជ័យជំនះ ព្រះរាជា​ខាង​ក្នុង នឹងបរាជ័យ ព្រះរាជា​អង្គនេះ នឹងមានជ័យជំនះ ព្រះរាជាអង្គនេះ នឹងបរាជ័យ ។ ភិក្ខុ​ជាអ្នក​វៀរចាកមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះ ។ ៤. មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគនូវភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹមជីវិតដោយមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​យ៉ាងនេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺការទាយថា (ក្នុងថ្ងៃឯណោះ) នឹងមាន​ចន្ទគ្រាស នឹងមានសូរ្យគ្រាស នឹង​មាន​នក្សត្រគ្រាស គឺផ្កាយ​ព្រះគ្រោះ ដើររួមចូលគ្នា ឬដើរ​រំលងព្រះ​អាទិត្យ ព្រះចន្ទ្រ ឬផ្កាយ​ណា​មួយ ។ ព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យ នឹងដើរតាមផ្លូវត្រូវគ្នា ព្រះ​ចន្ទ ព្រះអាទិត្យ នឹងដើរខុសផ្លូវគ្នា ផ្កាយ​ទាំងឡាយ នឹងដើរ​តាមផ្លូវត្រូវគ្នា ផ្កាយ​ទាំងឡាយ​នឹងដើរ​ខុសផ្លូវគ្នា នឹងមានឧក្កាបាត [ក្នុងលីនត្ថប្បកាសនាដីកាថា កាល​បើអាកាសមានខ្យល់ទង្គិចគ្នាខ្លាំង ក៏កើតមាន​ពន្លឺរស្មី ដូច​ជា​ពន្លឺ​ប្រទីប ធ្លាក់ចុះមកអំពីអាកាស ហៅថា ឧក្កាបាត ។] នឹងកើតមានកំដៅក្នុងទិស នឹង​មាន​កម្រើក​ផែនដី នឹងមានផ្គរលាន់ (ឥត​មាន​ភ្លៀង) ព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យ ផ្កាយ នឹងរះឡើង ឬលិចទៅវិញ នឹងសៅហ្មង ឬ​ផូរ​ផង់ ចន្ទគ្រាស នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ សូរ្យគ្រាស នឹង​បណ្តាល​ឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ នក្សត្រគ្រាស នឹង​បណ្តាល​ឲ្យ​មាន​សុខ​ទុក្ខ​យ៉ាង​នេះ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យ ដើរតាមផ្លូវត្រូវគ្នា នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យដើរខុសផ្លូវគ្នា នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ពួកផ្កាយ ដើរ​តាម​ផ្លូវ​ត្រូវគ្នា នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ពួកផ្កាយដើរខុសផ្លូវគ្នា នឹង​បណ្តាល​ឲ្យមាន​សុខ​ទុក្ខ​យ៉ាងនេះ ឧក្កាបាត នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ កំដៅក្នុង​ទិស នឹង​បណ្តាល​ឲ្យ​មានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ការកម្រើកផែនដី នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ផ្គរលាន់ (ឥត​មានភ្លៀង) នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យ និងផ្កាយ រះឡើង ឬ​លិច​ទៅវិញ សៅហ្មង ឬផូរផង់ នឹងបណ្តាលឲ្យមានសុខទុក្ខយ៉ាងនេះ ។ ភិក្ខុជាអ្នកវៀរ​ចាកមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។ ៥. មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺការ​ទាយ​ថា (ក្នុងឆ្នាំនេះ) នឹងមានភ្លៀង​ធ្លាក់ស្រួល នឹងមានភ្លៀងធ្លាក់មិនស្រួល នឹងមានបាយ​សម្បូណ៌ នឹងមានបាយក្រ នឹងមានសេចក្តី​ក្សេម​ក្សាន្ត នឹងមានភ័យ នឹងមានរោគ នឹងមិនមានរោគ ការរាប់ដោយដៃទទេ ការរាប់​ដោយវិធី​នព្វន្ត រាប់បូក [អដ្ឋកថា ថា ការរាប់នេះ បើ​ស្ទាត់ដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះ កាលបើឃើញ​ដើមឈើ ក៏អាចនឹងដឹងថា ឈើនេះ មាន​ស្លឹក​ប៉ុណ្ណេះៗបាន ។] កាព្យឃ្លោង គម្ពីរលោកាយតៈ ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរ​ចាកមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។ ៦. មួយវិញទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជនទាំងឡាយ ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេចខ្លះ ? គឺ​វិធី​រៀប​អាវាហមង្គលខ្លះ វិធីរៀប​វិវាហមង្គលខ្លះ វិធីធ្វើឲ្យព្រមព្រៀងគ្នា (ស្នេហ៍)ខ្លះ វិធីធ្វើ​ឲ្យព្រាត់ប្រាស​គ្នា (បង់ចំណែង)​ខ្លះ វិធីប្រមូលទ្រព្យខ្លះ វិធីប្រកបជំនួញខ្លះ វិធីធ្វើឲ្យចូល​ចិត្តស្រឡាញ់​គ្នា ឬ​ធ្វើ​ឲ្យ​មានសិរីខ្លះ វិធីធ្វើ​ឲ្យស្អប់គ្នាខ្លះ វិធីធ្វើ​គភ៌ដែល​បំរុងនឹងវិនាស មិនឲ្យវិនាសខ្លះ វិធីចងអណ្តាត​ឲ្យរឹង​ដោយមន្តខ្លះ វិធីចង​ចង្កា​ឲ្យរឹងខ្លះ វិធីសូត្ររបៀន ដើម្បីផ្លាស់ប្តូរដៃខ្លះ វិធីសូត្រ​របៀន​ដើម្បី​មិន​ឲ្យឮសំឡេងដោយត្រចៀកខ្លះ ប្រស្នា​កញ្ចក់ គឺមន្តខាបយកទេវតាឲ្យមកនៅនឹងកញ្ចក់ ហើយ​សួរ​ប្រស្នាខ្លះ ប្រស្នាកុមារី គឺមន្ត​បញ្ចូលទេវតា​ក្នុងសរីរៈនៃកុមារី ហើយសួរប្រស្នាខ្លះ ប្រស្នាទេវតា គឺមន្តបញ្ចូល​ទេវតា ក្នុងសរីរៈនៃ​ទាសី ហើយសួរ​ប្រស្នាខ្លះ វិធីបម្រើព្រះអាទិត្យខ្លះ វិធីបម្រើ​មហាព្រហ្មខ្លះ វិធីបញ្ចេញភ្លើង​អំពីមាត់​ដោយ​មន្តខ្លះ វិធីហៅ​សិរីឲ្យមកឋិតក្នុងសរីរៈខ្លះ ។ ភិក្ខុ​ជាអ្នក​វៀរចាក​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។ ៧. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ចម្រើនពួកមួយ បរិភោគ​នូវ​ភោជន​ទាំងឡាយ​ដែល​ទាយកឲ្យ​ដោយ​សទ្ធាហើយ តែសមណព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះ​តិរច្ឆាន​វិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ ។ តិរច្ឆានវិជ្ជានោះ តើ​ដូចម្តេច ? គឺការបន់​ស្រន់​ខ្លះ ការលាបំណន់ខ្លះ ធ្វើមន្ត​សម្រាប់ការពារបិសាចខ្លះ ធ្វើមន្តសម្រាប់ការពារផ្ទះខ្លះ ធ្វើ​ខ្ទើយ​ឲ្យដូចជាបុរសខ្លះ ធ្វើបុរស​ឲ្យដូច​ជាខ្ទើយខ្លះ ធ្វើពីធីសង់ផ្ទះលើទីដី ដែលមិនធ្លាប់បានធ្វើខ្លះ ធ្វើពលិកម្មនៅទីដីដែលសង់ផ្ទះខ្លះ ជំរះ​មុខ​ឲ្យស្អាតដោយទឹក​ឲ្យគេខ្លះ បង្កក់ប្រសិទ្ធិ៍ឲ្យគេខ្លះ បូជា​ភ្លើង​ឲ្យគេខ្លះ ធ្វើថ្នាំសម្រាប់​ឲ្យ​ក្អួតខ្លះ ធ្វើថ្នាំបញ្ចុះខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​កំចាត់បង់​នូវទោស​ខាងលើខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​កំចាត់បង់​នូវទោសខាង​ក្រោម​ខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​កំចាត់បង់​នូវទោសក្នុងក្បាលខ្លះ ស្លប្រេងសម្រាប់បន្តក់​ត្រចៀកខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​សម្រាប់​ស្អំ​ភ្នែកខ្លះ ធ្វើថ្នាំ​សម្រាប់ហិតខ្លះ ធ្វើថ្នាំសម្រាប់លាបបង្កាត់ខ្លះ ធ្វើថ្នាំត្រជាក់សម្រាប់​លាបស្រលាប​ខ្លះ ធ្វើវេជ្ជកម្មរក្សាភ្នែកខ្លះ ធ្វើពេទ្យវះខ្លះ ធ្វើពេទ្យ​រក្សា​ក្មេង​ខ្លះ ដាក់ថ្នាំ​ក្រោយ​ឲ្យជួយ​កំឡាំង​ថ្នាំមុនខ្លះ លាងថ្នាំដើមចេញខ្លះ ''[អដ្ឋកថា ថា កាលបើ​មាន​ដម្បៅ ដាក់ថ្នាំ មានថ្នាំផ្សាជាដើម ក្នុងដម្បៅនោះ កាលបើដម្បៅស្រួលសមគួរហើយ ក៏នាំយក​ថ្នាំនោះចេញ ។]'' ។ ភិក្ខុជាអ្នក​វៀរ​ចាក​មិច្ឆាជីវៈ ព្រោះតិរច្ឆានវិជ្ជា មាន​សភាព​ដូច្នេះ​ឯង ។ នេះជាសីលរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។ [១២២] ម្នាលមាណព ភិក្ខុនោះឯង បានបរិបូណ៌ដោយសីលយ៉ាងនេះហើយ រមែងមិនឃើញនូវភ័យ អំពីទីណាមួយ ដែលកើតអំពីសេចក្តីសង្រួមក្នុងសីលឡើយ ។ ម្នាលមាណព ប្រៀបដូចព្រះបរមក្សត្រិយ៍ ដែលបានមុទ្ធាភិសេក ''[ ព្រះរាជាដែលគេបានអភិសេក​ស្រោចទឹកលើ​ព្រះសិរ្ស ឲ្យសោយរាជ្យរួចហើយ ។ ]'' ជាស្តេចហើយ បានកំចាត់បង់នូវសត្រូវអស់ហើយ រមែងមិនឃើញនូវភ័យ អំពីទីណាមួយ ដែលកើតអំពីសត្រូវឡើយ ដូចម្តេចមិញ ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុដែលបានបរិបូណ៌ដោយសីលយ៉ាងនេះហើយ រមែងមិនឃើញនូវភ័យ អំពីទីណាមួយឡើយ ដែលកើតអំពីសេចក្តីសង្រួម ក្នុងសីល ដូច្នោះឯង ។ ភិក្ខុនោះ ប្រកបព្រមដោយអរិយសីលក្ខន្ធនេះហើយ រមែងទទួលសេចក្តីសុខ ឥតមានទោស ក្នុងសន្តាននៃខ្លួន ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល យ៉ាងនេះឯង ។ '''ចប់​មហាសីល''' ម្នាលមាណព នេះឯងជា'''អរិយសីលក្ខន្ធ''' ដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បានពោលសរសើរហើយ ទាំងបានណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋាន កិច្ចដែលគួរធ្វើតទៅ ក្នុងសាសនានេះ នៅមានទៀត ។ សុភមាណព ពោលសរសើរថា បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ហេតុនេះជាអស្ចារ្យណាស់ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ហេតុនេះមិនធ្លាប់មាន បែរជាមានបាន បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ក៏អរិយសីលក្ខន្ធនោះ បរិបូណ៌ហើយ មិនមែនជាមិនបរិបូណ៌ទេ ។ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ខ្ញុំព្រះករុណា មិនដែលឃើញនូវអរិយសីលក្ខន្ធ ដែលបរិបូណ៌ហើយយ៉ាងនេះ ក្នុងពួកសមណៈដទៃ ខាងក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនានេះទេ ។ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ពួក​សមណព្រាហ្មណ៍​ដទៃ ខាងក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនានេះ គង់បានឃើញអរិយសីលក្ខន្ធ ដែលបរិបូណ៌ហើយ យ៉ាងនេះក្នុងខ្លួនដែរ តែសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ពេញចិត្តដោយគុណ ត្រឹមតែសីលក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះថា ល្មមហើយដោយគុណ មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ សម្រេចហើយដោយគុណ មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ប្រយោជន៍នៃ'''សាមញ្ញគុណ''' យើងបានដល់ដោយលំដាប់ហើយ កិច្ចនីមួយ ដែលយើងទាំងឡាយ គប្បីធ្វើតទៅ មិនមានឡើយ ។ ចំណែកព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ពោលយ៉ាងនេះថា កិច្ចដែលគួរធ្វើតទៅ ក្នុងសាសនានេះ នៅមានទៀត ។ ==== អរិយសមាធិក្ខន្ធ ==== [១២៣] បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ចុះ'''<u>អរិយសមាធិក្ខន្ធ</u>''' ដែលព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​ ទ្រង់បានពោលសរសើរហើយ ទាំងបានណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋាននោះ តើដូចម្តេច ? ម្នាលមាណព ចុះភិក្ខុជាអ្នក'''រក្សានូវទ្វារ​ក្នុងឥន្ទ្រិយ'''ទាំងឡាយ តើដូចម្តេច ? ម្នាលមាណព ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បាន'''ឃើញនូវរូបារម្មណ៍​ដោយចក្ខុហើយ តែមិនបានកួចកាន់នូវនិមិត្ត''' មិនបានកួចកាន់នូវអនុព្យញ្ជនៈ អភិជ្ឈា និងទោមនស្ស ដែលជាអកុសលធម៌ដ៏លាមក តែងជាប់តាមនូវបុគ្គល ដែលមិនសង្រួមនូវចក្ខុន្ទ្រិយនោះ ព្រោះហេតុមិនសង្រួមនូវចក្ខុន្ទ្រិយណា ក៏ប្រតិបត្តិ ដើម្បីសង្រួមនូវចក្ខុន្ទ្រិយនោះ រក្សានូវចក្ខុន្ទ្រិយ ដល់នូវការសង្រួមក្នុងចក្ខុន្ទ្រិយ ។ បានឮសម្លេងដោយ'''ត្រចៀក'''ហើយ ។បេ។ បានធំក្លិនដោយ'''ច្រមុះ'''ហើយ ។ បានទទួលរសដោយ'''អណ្តាត'''ហើយ ។ បានពាល់ត្រូវនូវផោដ្ឋព្វារម្មណ៍​ដោយ'''កាយ'''ហើយ ។ បានដឹងច្បាស់នូវធម្មារម្មណ៍ដោយ'''ចិត្ត'''ហើយ តែមិនកួចកាន់នូវនិមិត្ត មិនកួចកាន់នូវអនុព្យញ្ជនៈ អភិជ្ឈា និងទោមនស្ស ដែលជាអកុសលធម៌ដ៏លាមក តែងជាប់តាមនូវបុគ្គល ដែលមិនសង្រួមនូវមនិន្ទ្រិយនោះ ព្រោះហេតុមិនសង្រួមនូវមនិន្ទ្រិយណា ក៏ប្រតិបត្តិ ដើម្បីសង្រួមនូវ'''មនិន្ទ្រិយ'''នោះ រក្សានូវមនិន្ទ្រិយ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងមនិន្ទ្រិយ ។ ភិក្ខុនោះ បានប្រកបព្រមដោយ'''ឥន្ទ្រិយសំវរៈ'''ដ៏ប្រសើរនេះហើយ រមែងទទួលនូវ'''អធិចិត្ត''' សុខដែលមិនបានច្រឡូកច្រឡំដោយកិលេស ក្នុងសន្តាននៃខ្លួន ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុជាអ្នករក្សានូវទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង ។ [១២៤] ម្នាលមាណព ភិក្ខុជាអ្នក'''ប្រកបដោយសតិ និងសម្បជញ្ញៈ''' តើដូចម្តេច ? ម្នាលមាណព ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ កាលដើរទៅមុខ ឬថយក្រោយ ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលក្រឡេកមើលទៅមុខ ឬក្រឡេកមើលទៅទិសផ្សេងៗ (ឆ្វេងស្តាំ) ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលបត់ដៃជើង ឬលាដៃជើង ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលទ្រទ្រង់នូវសង្ឃាដី បាត្រ និងចីវរ ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលបរិភោគភោជន ឬផឹកទឹក ទំពាស៊ីខាទនីយៈ លិទ្ធភ្លក់នូវភេសជ្ជៈ មានសប្បិជាដើម ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលបន្ទោង់នូវឧច្ចារៈ និងបស្សាវៈ ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន កាលដើរ ឬឈរ អង្គុយ ជិតដេកលក់ ភ្ញាក់ឡើង និយាយ ស្ងៀម ក៏មានសេចក្តីដឹងខ្លួន ម្នាលមាណព ភិក្ខុជាអ្នកប្រកបដោយសតិ និងសម្បជញ្ញៈ យ៉ាងនេះឯង ។ [១២៥] ម្នាលមាណព ចុះភិក្ខុជា'''អ្នកសន្តោស''' តើដូចម្តេច ? ម្នាលមាណព ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរ ជាគ្រឿងរក្សាកាយ ដោយបិណ្ឌបាត ជាគ្រឿងរក្សាផ្ទៃ ភិក្ខុនោះ កាលបើចៀសចេញទៅក្នុងទិសណាៗ តែងកាន់យក (នូវគ្រឿងបរិក្ខារតែ ៨ ប៉ុណ្ណោះ) ជាប់ជាមួយនឹងខ្លួន ចេញទៅ ម្នាលមាណព ប្រៀបដូចជាសត្វសកុណជាតិ ដែលមានស្លាប កាលហើរទៅក្នុងទិសណាៗ រមែងមានតែទម្ងន់ស្លាបរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ហើរទៅ ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរ ជាគ្រឿងរក្សាកាយ ដោយបិណ្ឌបាត ជាគ្រឿងរក្សាផ្ទៃ ភិក្ខុនោះ កាលបើចេញទៅទិសណាៗ តែងកាន់យក (នូវគ្រឿងបរិក្ខារតែ៨ប៉ុណ្ណោះ) ជាប់ជាមួយនឹងខ្លួន ចេញទៅ ក៏ដូច្នោះឯង ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុជាអ្នកសន្តោស យ៉ាងនេះឯង ។ [១២៦] ភិក្ខុនោះ ប្រកបដោយអរិយសីលក្ខន្ធនេះផង ប្រកបដោយឥន្ទ្រិយសំវរៈដ៏ប្រសើរនេះផង ប្រកបដោយសតិ និងសម្បជញ្ញៈដ៏ប្រសើរនេះផង ប្រកបដោយសេចក្តីសន្តោសដ៏ប្រសើរនេះផង តែងគប់រកនូវសេនាសនៈស្ងាត់ គឺព្រៃ គល់ឈើ ភ្នំ ជ្រោះភ្នំ រូងភ្នំ ព្រៃស្មសាន ព្រៃស្បាត ទីវាល គំនរចំបើង ឬស្លឹកឈើ ។ ភិក្ខុនោះ លុះ ត្រឡប់ពីបិណ្ឌបាត ក្នុងវេលាខាងក្រោយនៃភត្តហើយ ក៏អង្គុយពត់ភ្នែន តម្រង់កាយឲ្យត្រង់ តាំងស្មារតី ឲ្យមានមុខចំពោះ (ទៅរកកម្មដ្ឋាន) ។ ភិក្ខុនោះ ក៏លះបង់នូវអភិជ្ឈាក្នុងលោក គឺ'''បញ្ចុបាទានក្ខន្ធ''' មានចិត្តប្រាសចាកអភិជ្ឈា ជំរះចិត្តឲ្យស្អាត ចាកអភិជ្ឈា លះបង់នូវព្យាបាទ និងសេចក្តីប្រទូស្ត មានចិត្តមិនព្យាបាទ មានសេចក្តីអនុគ្រោះដោយប្រយោជន៍ ដល់សត្វមានជីវិតទាំងពួង ជំរះចិត្តឲ្យស្អាត ចាកព្យាបាទ និងសេចក្តីប្រទូស្ត លះបង់នូវថីនមិទ្ធៈ គឺសេចក្តីងងុយ និងងោកងក់ ជាអ្នកប្រាសចាកថីនមិទ្ធៈ មានសេចក្តីសំគាល់នូវពន្លឺ ជាអ្នកបរិបូណ៌ ដោយសតិ និងសម្បជញ្ញៈ ជំរះចិត្តឲ្យស្អាត ចាកថីនមិទ្ធៈ លះបង់ នូវ'''ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ''' គឺសេចក្តីរាយមាយ និងសេចក្តីរសាយចិត្ត មានចិត្តមិនរាយមាយ ជាអ្នកមានចិត្តស្ងប់ស្ងាត់ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ជំរះចិត្តឲ្យស្អាតចាកឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ លះបង់ នូវវិចិកិច្ឆា គឺសេចក្តីសង្ស័យ ជាអ្នកឆ្លងផុតវិចិកិច្ឆាហើយ មិនមានសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ ក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយទេ ជំរះចិត្តឲ្យស្អាត'''ចាកវិចិកិច្ឆា''' ។ ===== ឧបមានិវរណៈ ===== [១២៧] ម្នាលមាណព ដូចជាបុរស ដែលយកទ្រព្យជាបំណុលគេ ទៅប្រកបការងារទាំងឡាយ ឯការងារទាំងនោះ របស់បុរសនោះក៏បានសម្រេច ។ បុរសនោះ បានសងទ្រព្យជាដើមបំណុលចាស់រួច ឯទ្រព្យដែលចំណេញរបស់បុរសនោះ ក៏មានសល់នៅច្រើន ល្មមចិញ្ចឹមប្រពន្ធ (កូន)បាន ។ ទើបបុរសនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា កាលពីមុន អាត្មាអញ បានយកទ្រព្យជាបំណុល មកប្រកបការងារទាំងឡាយ ឯការងារទាំងនោះ របស់អាត្មាអញ បានសម្រេច អាត្មាអញសោត ក៏បានសងទ្រព្យជាដើមបំណុលចាស់អស់ហើយ ទាំងទ្រព្យដែលចំណេញរបស់អាត្មាអញ ក៏មានសល់នៅច្រើន ល្មមចិញ្ចឹមប្រពន្ធ (កូន)បាន ។ បុរសនោះ គប្បីបាននូវបាមោជ្ជៈ គឺសេចក្តីរីករាយ គប្បីបាននូវសេចក្តីសោមនស្ស មានទ្រព្យដែលចំណេញនោះជាហេតុ ។ ម្នាលមាណព មួយទៀត ដូចជាបុរសដែលមានអាពាធ ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខវេទនា មានជំងឺធ្ងន់ បរិភោគអាហារក៏មិនបាន ទាំងកម្លាំងក្នុងខ្លួន ក៏មិនមាន ។ លុះសម័យជាខាងក្រោយមក បុរសនោះឯង បានជាសះស្បើយ អំពីអាពាធនោះ បរិភោគអាហារក៏បាន ទាំងកម្លាំងក្នុងខ្លួនក៏មាន ។ ទើបបុរសនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា កាលពីមុន អាត្មាអញ មានអាពាធ ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ វេទនា មានជម្ងឺធ្ងន់ បរិភោគអាហារ ក៏មិនបាន ទាំងកម្លាំងក្នុងខ្លួន ក៏មិនមាន ឥឡូវនេះ អាត្មាអញ បានជាសះស្បើយ អំពីអាពាធនោះហើយ បរិភោគអាហារ ក៏បាន ទាំងកម្លាំងក្នុងខ្លួន ក៏មាន ។ បុរសនោះ គប្បីបាននូវបាមោជ្ជៈ គប្បីបាននូវសេចក្តីសោមនស្ស មានជាអំពីអាពាធនេះជាហេតុ ។ ម្នាលមាណព មួយទៀត ដូចជាបុរសដែលជាប់គុក លុះសម័យខាងក្រោយមក បុរសនោះ បានរួចពីគុកនោះដោយសួស្តី ឥតមានភិតភ័យ ទាំងសេចក្តីបង់ខាតនៃភោគៈ របស់បុរសនោះ សូម្បីបន្តិចបន្តួច ក៏មិនមាន ។ ទើបបុរសនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា កាលពីមុន អាត្មាអញ ជាប់គុក ឥឡូវនេះ អាត្មាអញបានរួចអំពីគុកនោះដោយសួស្តី ឥតមានភិតភ័យ ទាំងសេចក្តីបង់ខាតនៃភោគៈ របស់អាត្មាអញ សូម្បីបន្តិចបន្តួច ក៏មិនមាន ។ បុរសនោះ គប្បីបាននូវបាមោជ្ជៈ គប្បីបាននូវសេចក្តីសោមនស្ស មានការរួចអំពីគុកនោះ ជាហេតុ ។ ម្នាលមាណព មួយទៀត ដូចជាបុរស ដែលជាទាសៈគេ តែងមិនបានធ្វើការអ្វីមួយ តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំពើចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ ទៅទីណា តាមសេចក្តីពេញចិត្តខ្លួន មិនបានទេ ។ លុះសម័យជាខាងក្រោយមក បុរសនោះ បានរួចអំពីភាវៈនៃខ្លួន ជាទាសៈគេនោះ ជាអ្នកធ្វើការងារអ្វីមួយ តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួនបាន មិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំពើចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ បានរួចជាអ្នកជា ទៅទីណា តាមសេចក្តីពេញចិត្តរបស់ខ្លួនក៏បាន ។ បុរសនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា កាលពីមុន អាត្មាអញ ជាទាសៈគេ មិនបានធ្វើការអ្វីមួយតាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួន ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំពើចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ ទៅទីណា តាមសេចក្តីពេញចិត្តខ្លួនមិនបានឡើយ ឥឡូវនេះ អាត្មាអញ រួចអំពីភាវៈនៃខ្លួនជាទាសៈគេហើយ ជាអ្នកធ្វើការងារអ្វីមួយ តាមអំពើចិត្តរបស់ខ្លួនបាន មិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំពើចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ បានជាអ្នកជា ទៅទីណា តាមសេចក្តីពេញចិត្តខ្លួនក៏បាន ។ បុរសនោះ គប្បីបាននូវបាមោជ្ជៈ បាននូវសេចក្តីសោមនស្ស មានការរួចអំពីភាវៈនៃខ្លួនជាទាសៈគេនោះ ជាហេតុ ។ ម្នាលមាណព មួយទៀត ដូចជាបុរសមានទ្រព្យ មានភោគៈ ដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយដាច់ស្រយាល ដែលជាផ្លូវរកអាហារបានដោយក្រ ជាផ្លូវប្រកបដោយភ័យចំពោះមុខ ។ លុះសម័យខាងក្រោយមក បុរសនោះ ក៏បានឆ្លងផុត អំពីផ្លូវដាច់ស្រយាលនោះ បានដល់ទៅខាងក្នុងស្រុក ដែលជាទីក្សេម ឥតមានភិតភ័យ ដោយសួស្តី ។ បុរសនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា កាលពីមុន អាត្មាអញសោត ជាអ្នកមានទ្រព្យ មានភោគៈ បានដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយដាច់ស្រយាល ដែលជាផ្លូវរកអាហារបានដោយក្រ ជាផ្លូវប្រកបដោយភ័យចំពោះមុខ ឥឡូវនេះ អាត្មាអញ បានឆ្លងផុតអំពីផ្លូវឆ្ងាយដាច់ស្រយាលនោះហើយ បានចូលមកដល់ខាងក្នុងស្រុក ដែលជាទីក្សេម ឥតមានភិតភ័យ ដោយសួស្តី ។ បុរសនោះ ក៏បាននូវបាមោជ្ជៈ បាននូវសេចក្តីសោមនស្ស មានការដល់មកខាងក្នុងស្រុក ជាទីក្សេមនោះ ជាហេតុ យ៉ាងណាមិញ ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវនីវរណៈទាំង ៥ ប្រការនេះ ក្នុងខ្លួន ដែលមិនទាន់លះបង់បាន ដូចជាបំណុល ដូចជារោគ ដូចជាគុក ដូចជាអ្នករួចជាអ្នកជា ឬដូចជាផ្លូវឆ្ងាយដាច់ស្រយាល ដូច្នោះឯង ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុដែលពិចារណាឃើញ នូវនីវរណៈធម៌ទាំង ៥ ប្រការនេះក្នុងខ្លួន ដែលលះបង់បានហើយ ដូចជាមិនជំពាក់បំណុល ដូចជាមិនមានរោគ ដូចរួចអំពីគុក ដូចជាអ្នករួចជាអ្នកជា ដូចជាទីដ៏ក្សេម ដូច្នោះឯង ។ ===== រូបជ្ឈាន ៤ ===== កាលបើភិក្ខុនោះ ពិចារណាឃើញនូវនីវរណៈទាំង ៥ ប្រការនេះក្នុងខ្លួន ដែលលះបង់បានហើយ បាមោជ្ជៈ គឺសេចក្តីរីករាយ រមែងកើតឡើង កាលបើភិក្ខុនោះ មានចិត្តរីករាយហើយ បីតិក៏កើតឡើង កាលបើភិក្ខុមានចិត្តប្រកបដោយបីតិហើយ កាយ រមែងស្ងប់រម្ងាប់ កាលបើភិក្ខុមានកាយស្ងប់រម្ងាប់ហើយ រមែងទទួលនូវសេចក្តីសុខ ចិត្តរបស់ភិក្ខុ ដែលមានសេចក្តីសុខ រមែងតាំងខ្ជាប់ ។ ភិក្ខុនោះ ក៏ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ ស្ងាត់ចាកពូកអកុសលធម៌ហើយ បានដល់នូវបឋមជ្ឈាន ដែលប្រកបដោយវិតក្កៈ វិចារៈ មានបីតិ និងសុខៈ កើតអំពីសេចក្តីស្ងាត់ សម្រាន្តឥរិយាបថនៅ ។ ភិក្ខុនោះ តែងញុំាងករជកាយនេះ ឲ្យជ្រួតជ្រាប ឲ្យស្កប់ស្កល់ ឲ្យពេញលេញ ឲ្យផ្សព្វផ្សាយ ដោយបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់ ប្រទេសបន្តិចបន្តួច នៃកាយទាំងអស់ របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់ មិនមានឡើយ ។ ម្នាលមាណព ដូចជាអ្នកផ្ងូតទឹកក្តី កូនសិស្សរបស់អ្នកផ្ងូតទឹកក្តី ដែលជាអ្នកឈ្លាសវៃ រោយរាយនូវលំអិតសម្រាប់ងូត ក្នុងភាជន៍សម្រិទ្ធិ ហើយស្រោច ប្រស់ព្រំដោយទឹក ឯដុំលំអិត សម្រាប់ងូតនោះ ក៏រលាយទៅដោយទឹក ជ្រួតជ្រាបទៅក្នុងទឹក ច្រឡូកច្រឡំទៅដោយទឹក ទាំងខាងក្នុង ខាងក្រៅ មិនបានខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាឡើយ ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុបានសម្រេចបឋមជ្ឈាន ក៏ដូច្នោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយហើយ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយហើយ បានដល់នូវ'''បឋមជ្ឈាន''' ដែលប្រកបដោយវិតក្កៈ វិចារៈ មានបីតិ និងសុខៈ កើតអំពីសេចក្តីស្ងាត់ សម្រាន្តឥរិយាបថនៅ ភិក្ខុនោះ តែងញុំាងករជកាយនេះ ឲ្យជ្រួតជ្រាប ឲ្យស្កប់ស្កល់ ឲ្យពេញលេញ ឲ្យផ្សព្វផ្សាយ ដោយបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់ ប្រទេសបន្តិចបន្តួច នៃកាយទាំងអស់របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីសេចក្តីស្ងាត់ មិនមានឡើយ ដោយអំពើណា ។ អំពើនេះឯង ជាសមាធិរបស់ភិក្ខុនោះ ។ [១២៨] ម្នាលមាណព មួយវិញទៀត ភិក្ខុបានរម្ងាប់វិតក្កៈ វិចារៈហើយ ក៏បានចូលដល់ទុតិយជ្ឈាន ជាធម្មជាតជាក់ច្បាស់ក្នុងខ្លួន ប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា គឺសទ្ធា មានសភាពជាចិត្តខ្ពស់ឯង គ្មានវិតក្កៈ វិចារៈ មានតែបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីសមាធិ គឺ'''បឋមជ្ឈាន''' សម្រាន្តឥរិយាបថនៅ ។ ភិក្ខុនោះ តែងញុំាងករជកាយនេះ ឲ្យជ្រួតជ្រាប ឲ្យស្កប់ស្កល់ ឲ្យពេញលេញ ឲ្យផ្សព្វផ្សាយ ដោយបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីសមាធិ ប្រទេសបន្តិចបន្តួច នៃកាយទាំងអស់ របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីសមាធិ មិនមានឡើយ ។ ម្នាលមាណព ដូចជាអន្លង់ទឹកដ៏ជ្រៅ មានទឹកជោរឡើង ប្រឡាយជាទីហូរនៃទឹក ក្នុងទិសខាងកើត នៃអន្លង់ទឹកនោះ ក៏មិនមានឡើយ ប្រឡាយជាទីហូរនៃទឹកក្នុងទិសខាងត្បូង ក៏មិនមាន ប្រឡាយជាទីហូរនៃទឹកក្នុងទិសខាងលិច ក៏មិនមាន ប្រឡាយជាទីហូរនៃទឹក ក្នុងទិសខាងជើង ក៏មិនមាន បើមានភ្លៀងបង្អុរចុះនូវធារទឹកដោយប្រពៃ សព្វៗកាល ធារទឹកត្រជាក់ ក៏ស្រាប់តែជោរឡើងអំពីអន្លង់ទឹកនោះ ហើយញុំាងអន្លង់ទឹកនោះ ឲ្យជ្រួតជ្រាប ឆ្អែតស្កប់ស្កល់ បរិបូណ៌ ផ្សព្វផ្សាយដោយទឹកត្រជាក់នោះឯង ប្រទេសបន្តិចបន្តួចនៃអន្លង់ទឹកទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយដោយទឹកត្រជាក់ មិនមានឡើយ ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុដែលបានទុតិយជ្ឈាន ដ៏ដូច្នោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុបានរម្ងាប់វិតក្កៈ និងវិចារៈហើយ ។បេ។ បានដល់នូវទុតិយជ្ឈាន សម្រាន្តឥរិយាបថនៅ ភិក្ខុនោះ តែងញុំាងករជកាយនេះ ឲ្យជ្រួតជ្រាប ឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ឲ្យពេញលេញ ឲ្យផ្សព្វផ្សាយ ដោយបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីសមាធិ ប្រទេសបន្តិចបន្តួចនៃកាយទាំងអស់របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយបីតិ និងសុខៈ ដែលកើតអំពីសមាធិ មិនមានឡើយ ដោយអំពើណា ។ អំពើនេះឯង ជាសមាធិរបស់ភិក្ខុនោះដែរ ។ [១២៩] ម្នាលមាណព មួយវិញទៀត ភិក្ខុនឿយណាយ ចាកបីតិ ហើយប្រកបដោយឧបេក្ខាផង មានសតិ និងសម្បជញ្ញៈផង ទទួលនូវសុខ ដោយនាមកាយផង ព្រះអរិយៈទាំងឡាយ តែងសរសើរនូវបុគ្គល ដែលបាន'''<u>តតិយជ្ឈាន</u>'''ថា បុគ្គលដែលបាននូវតតិយជ្ឈាន មានចិត្តប្រកបដោយ'''ឧបេក្ខា''' មានស្មារតី នៅជាសុខ ដូច្នេះ ព្រោះតតិយជ្ឈានណា ក៏បានដល់នូវតតិយជ្ឈាននោះ សម្រាន្តឥរិយាបថនៅ ។ ភិក្ខុនោះ តែងញុំាងករជកាយនេះ ឲ្យជ្រួតជ្រាប ឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ឲ្យពេញលេញ ឲ្យផ្សព្វផ្សាយ ដោយសុខៈ ដែលប្រាសចាកបីតិ ប្រទេសបន្តិចបន្តួច នៃកាយទាំងអស់របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយសុខៈ ដែលប្រាសចាកបីតិ មិនមានឡើយ ។ ម្នាលមាណព ដូចជាជលជាតិពួកខ្លះ គឺផ្កាព្រលិតក្តី ផ្កាឈូកក្រហមក្តី ផ្កាឈូកសក្តី ក្នុងត្រពាំង ព្រលិតក្តី ក្នុងត្រពាំងឈូកក្រហមក្តី ក្នុងត្រពាំងឈូកសក្តី ដុះក្នុងទឹក ​ចម្រើន​ក្នុងទឹក លូតលាស់តាមទឹក លិចនៅក្នុងទឹក ឯជលជាតិទាំងនោះ តែងជ្រួតជ្រាប ឆ្អែតស្កប់ស្កល់ បរិបូណ៌ ផ្សព្វផ្សាយ ដោយទឹកត្រជាក់ រហូតដល់ចុង រហូតដល់គល់ អវយវៈបន្តិចបន្តួច នៃជលជាតិទាំងអស់ គឺព្រលិតក្តី ឈូកក្រហមក្តី ឈូកសក្តី ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយទឹកត្រជាក់ មិនមានឡើយ ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុដែលបានតតិយជ្ឈាន ក៏ដូច្នោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុនឿយណាយចាកបីតិហើយ ។បេ។ ក៏បានដល់នូវតតិយជ្ឈាន សម្រាន្តឥរិយាបថនៅ ភិក្ខុនោះញុំាងករជកាយនេះ ឲ្យជ្រួតជ្រាប ឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ឲ្យពេញលេញ ឲ្យផ្សព្វផ្សាយ ដោយសុខៈ ដែលប្រាសចាកបីតិ ប្រទេសបន្តិចបន្តួច នៃកាយទាំងអស់របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយសុខៈ ដែលប្រាសចាកបីតិ មិនមានឡើយ ដោយអំពើណា ។ អំពើនេះ ជាសមាធិរបស់ភិក្ខុនោះឯងដែរ ។ [១៣០] ម្នាលមាណព មួយវិញទៀត ព្រោះលះបង់នូវសុខ ព្រោះលះបង់នូវទុក្ខ ព្រោះរំលត់នូវសោមនស្ស និងទោមនស្ស ក្នុងកាលមុនហើយ ភិក្ខុក៏បានដល់នូវ'''<u>ចតុត្ថជ្ឈា</u>'''ន មានអារម្មណ៍ មិនជាទុក្ខ មិនជាសុខ គឺជាឧបេក្ខា មានសតិដ៏បរិសុទ្ធ ដែលកើតអំពីឧបេក្ខា សម្រាន្តឥរិយាបថនៅ ។ ភិក្ខុនោះ តែងញុំាងករជកាយនេះ ឲ្យផ្សព្វផ្សាយ ដោយចិត្តបរិសុទ្ធ ផូរផង់ អង្គុយនៅ ឯប្រទេសបន្តិចបន្តួច នៃកាយទាំងអស់របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ផូរផង់ មិនមានឡើយ ។ ម្នាលមាណព ដូចបុរសយកសំពត់សស្អាត ដណ្តប់កាយ ព្រមទាំងក្បាល អង្គុយនៅ ប្រទេសបន្តិចបន្តួច នៃកាយទាំងអស់ របស់បុរសនោះឯង ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយសំពត់សស្អាត មិនមានឡើយ ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ ព្រោះលះបង់នូវសុខៈ ។បេ។ ក៏បានដល់នូវចតុត្ថជ្ឈាន សម្រាន្តឥរិយាបថនៅ ភិក្ខុនោះ តែងញុំាងករជកាយនេះ ឲ្យផ្សព្វផ្សាយ ដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ផូរផង់ អង្គុយនៅ ឯប្រទេសបន្តិចបន្តួច នៃកាយទាំងអស់របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា មិនបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ផូរផង់ មិនមានឡើយ ដូច្នោះឯង ដោយអំពើណា អំពើនេះឯង ជាសមាធិ របស់ភិក្ខុនោះ ។ ម្នាលមាណព នេះឯង ជា'''អរិយសមាធិក្ខន្ធ'''នោះ ដែលសម្តេចព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បានពោលសរសើរហើយ ទាំងទ្រង់ណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យប្រតិបត្តិ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋាន ឯកិច្ច ដែលគួរធ្វើតទៅ ក្នុងសាសនានេះ នៅមានទៀត ។ សុភមាណព ពោលសរសើរថា បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ហេតុនេះអស្ចារ្យណាស់ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ហេតុនេះ មិនធ្លាប់មាន បែរជាមានបាន បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ក៏អរិយសមាធិក្ខន្ធនោះ បរិបូណ៌ហើយ មិនមែនមិនបរិបូណ៌ទេ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ខ្ញុំព្រះករុណា មិនដែលឃើញនូវអរិយសមាធិក្ខន្ធ ដែលបរិបូណ៌ហើយយ៉ាងនេះ ក្នុងពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដទៃ ខាងក្រៅពុទ្ធសាសនានេះឡើយ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ឯពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដទៃ ខាងក្រៅពុទ្ធសាសនានេះ គង់បានឃើញអរិយសមាធិក្ខន្ធ ដែលបរិបូណ៌ហើយយ៉ាងនេះ ក្នុងខ្លួនដែរ តែសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឯង ពេញចិត្តដោយគុណ ត្រឹមតែសមាធិក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះថា ល្មមហើយដោយគុណ មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ សម្រេចហើយដោយគុណ មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ប្រយោជន៍នៃសាមញ្ញគុណ យើងបានដល់ហើយដោយលំដាប់ កិច្ចនីមួយ ដែលយើងទាំងឡាយគប្បីធ្វើតទៅ មិនមានឡើយ ។ ចំណែកព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ពោលយ៉ាងនេះថា កិច្ចដែលគួរធ្វើតទៅ ក្នុងសាសនានេះ នៅមានទៀត ។ ==== អរិយបញ្ញាខន្ធ ==== [១៣១] មាណពសួរថា បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ចុះ'''<u>អរិយបញ្ញាខន្ធ</u>''' ដែលព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​ ទ្រង់បានពោលសរសើរហើយ ទាំងបានណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋាន នោះ តើដូចម្តេច ? ===== វិជ្ជា ៨ ===== ====== វិបស្សនាញ្ញាណ ====== ព្រះអានន្ទតបថា កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធ ផូរផង់ មិនមានទីទួល គឺកិលេស ប្រាសចាកឧបក្កិលេស មានសភាពជាចិត្តទន់ គួរដល់ភាវនាកម្ម ជាចិត្តនឹងធឹង មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុនោះ រមែងផ្ចង់តម្រង់ បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បី'''ញាណទស្សនៈ''' ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា កាយរបស់អាត្មាអញនេះឯង មានរូបប្រកបដោយមហាភូតរូប ៤ កើតមកអំពីមាតា បិតា មានសេចក្តី​ចម្រើន​ ដោយជាតិបាយ និងនំ មានការលាប ដុសខាត់ បំបាត់ក្លិនអាក្រក់ និងការគក់ច្របាច់ជានិច្ច និងការបែកធ្លាយ ខ្ចាត់ខ្ចាយទៅជាធម្មតា ក៏វិញ្ញាណរបស់អាត្មាអញនេះ អាស្រ័យនៅក្នុងកាយនេះ ជាប់នៅក្នុងកាយនេះ ។ ម្នាលមាណព ដូចកែវពិទូរ្យដ៏ល្អ មានជាតិដ៏បរិសុទ្ធ មានជ្រុង ៨ ដែលជាងបាន​ច្នៃ​​ល្អហើយ មានសម្បុរភ្លឺថ្លា ជ្រះថ្លាដោយវិសេស បរិបូណ៌ដោយអាការទាំងពួង (មានដុសលាងជាដើម) ប្រសិនបើគេដោតអំបោះទៅក្នុងកែវនោះ ជាអំបោះមានពណ៌ខៀវក្តី លឿងក្តី ក្រហមក្តី សសុទ្ធក្តី សស្រទន់ក្តី បុរសដែលមានភ្នែកភ្លឺ គប្បីយកកែវនោះ មកដាក់លើដៃ ហើយពិចារណាមើលថា នេះជាកែវពិទូរ្យដ៏ល្អ មានជាតិដ៏បរិសុទ្ធ មានជ្រុង ៨ ដែលជាងបានឆ្នៃល្អហើយ មានសម្បុរភ្លឺថ្លា ជ្រះថ្លាដោយវិសេស បរិបូណ៌ដោយអាការទាំងពួង អំបោះដែលគេដោតក្នុងកែវនោះ ជាអំបោះមានពណ៌ខៀវក្តី លឿងក្តី ក្រហមក្តី សសុទ្ធក្តី សស្រទន់ក្តី យ៉ាងណាមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុដែលបានញាណទស្សនៈ ក៏យ៉ាងនោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធ ផូរផង់ មិនមានទីទួល គឺកិលេស ប្រាសចាកឧបក្កិលេស មានសភាវពជាចិត្តទន់ គួរដល់ភាវនាកម្ម ជាចិត្តនឹងធឹង មិនញាប់ញ័រ ទៅតាមអារម្មណ៍យ៉ាងនេះហើយ តម្រង់ផ្ចង់ បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បីញាណទស្សនៈ គឺ'''វិបស្សនាញាណ''' ភិក្ខុ ក៏ដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា កាយរបស់អាត្មាអញនេះឯង មានរូបប្រកបដោយមហាភូតរូប៤ កើតអំពីមាតា បិតា មានសេចក្តី​ចម្រើន​ដោយជាតិបាយ និងនំ មានការលាប ដុសខាត់ បំបាត់ក្លិនអាក្រក់ និងការគក់ច្របាច់ជានិច្ច និងការបែកធ្លាយ ខ្ចាត់ខ្ចាយទៅជាធម្មតា ក៏ឯវិញ្ញាណរបស់អាត្មាអញនេះ អាស្រ័យនៅក្នុងកាយនេះ ជាប់នៅក្នុងកាយនេះ ដោយអំពើណា ។ អំពើនេះឯង ជាបញ្ញារបស់ភិក្ខុនោះ ។ ====== មនោមយិទ្ធិញាណ ====== [១៣២] ភិក្ខុនោះ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធផូរផង់ មិនមានទីទួល គឺកិលេស ប្រាសចាក'''ឧបក្កិលេស''' មានសភាពជាចិត្តទន់ គួរដល់ភាវនាកម្ម ជាចិត្តនឹងធឹងមិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បី'''និមិ្មតនូវកាយ ដែលសម្រេចអំពីចិត្ត''' ។ ភិក្ខុនោះ ក៏និម្មិតនូវកាយដទៃ ចេញអំពីកាយនេះ មានរូបសម្រេចអំពីចិត្ត មានអវយវៈតូចធំ សព្វគ្រប់ មានឥន្ទ្រិយមិនថោកថយ ។ ម្នាលមាណព ដូចជាបុរសដកបណ្តូលចេញ អំពីស្មៅយាប្លង បុរសនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា នេះជាស្មៅយាប្លង នេះជាបណ្តូល ឯស្មៅយាប្លងដទៃ បណ្តូលដទៃ តែថាបណ្តូលដែលអាត្មាអញដកចេញមក គឺដកអំពីស្មៅយាប្លងហ្នឹងឯង ។ ម្នាលមាណព មួយទៀត ដូចជាបុរសហូតដាវចេញអំពីស្រោម បុរសនោះរមែងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា នេះជាដាវ នេះជាស្រោម ឯដាវដទៃ ស្រោមដទៃ តែថាដាវដែលអាត្មាអញហូតចេញ គឺហូតចេញមកអំពីស្រោមហ្នឹងឯង ។ ម្នាលមាណព ពុំនោះសោត ដូចបុរស ទាញយកពស់ចេញអំពីស្រោម បុរសនោះ មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា នេះជាពស់ នេះជាស្រោម ឯពស់ដទៃ ស្រោមដទៃ តែថាពស់ដែលអាត្មាអញ ទាញចេញពីស្រោមហ្នឹងឯង ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ ដែលបានញាណទស្សនៈ ក៏ដូច្នោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន ។បេ។ មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់ បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បីនិមិ្មតនូវកាយ ដែលសម្រេចមកអំពីចិត្ត ដោយអំពើណា ។បេ។ អំពើនេះឯង ជាបញ្ញារបស់ភិក្ខុនោះ ។ ====== ឥទ្ធិវិធញាណ ====== [១៣៣] ភិក្ខុនោះ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធផូរផង់ មិនមានទីទួល គឺកិលេស ប្រាសចាកឧបក្កិលេស មានសភាពជាចិត្តទន់ គួរដល់ភាវនាកម្ម ជាចិត្តនឹងធឹងមិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់ បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បីតាក់តែងឫទ្ធិ (ឥទ្ធិវិធី) ។ ភិក្ខុនោះ រមែងបាននូវការតាក់តែងឫទ្ធិជាច្រើនប្រការ គឺថាមនុស្សម្នាក់ ធ្វើឲ្យទៅជាមនុស្សច្រើននាក់ក៏បាន មនុស្សច្រើននាក់ ធ្វើឲ្យទៅជាមនុស្សម្នាក់ក៏បាន ដើរទៅមិនជាប់ជំពាក់នឹងទីវាល ទីខាងក្រៅ ទីខាងក្រៅជញ្ជាំង ទីខាងក្រៅកំពែង និងទីខាងក្រៅភ្នំ ដូចជាដើរទៅក្នុងអាកាសក៏បាន ។ ភិក្ខុនោះ ធ្វើនូវការងើបឡើង ឬមុជចុះក្នុងផែនដី ដូចជាងើបឡើង ឬមុជចុះក្នុងទឹកក៏បាន ដើរលើទឹក ក៏មិនបែកធ្លាយទឹក ហាក់ដូចជាដើរលើផែនដីក៏បាន ទៅឯអាកាសទាំងភ្នែន ដូចជាសត្វសកុណជាតិ ដែលមានស្លាបក៏បាន យកដៃទៅស្ទាបអង្អែល ចាប់ពាល់ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យទាំងនេះ ដែលមានឫទ្ធិច្រើនយ៉ាងនោះ មានអានុភាពច្រើនយ៉ាងនេះក៏បាន ធ្វើអំណាចឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយកាយ ដរាបដល់ព្រហ្មលោកក៏បាន ។ ម្នាលមាណព មួយទៀត ដូចជាស្មូនឆ្នាំងក្តី កូនសិស្សរបស់ស្មូនឆ្នាំងក្តី ដែលឈ្លាសវៃ កាលបើដីស្អិតដែលគេធ្វើបរិកម្មល្អហើយ បើប្រាថ្នានឹងធ្វើភាជន៍ដ៏ប្លែកណាៗ ក៏គប្បីធ្វើឲ្យសម្រេចនូវភាជន៍នោះៗបាន ម្នាលមាណព ពុំនោះសោត ដូចជាងភ្លុកក្តី កូនសិស្សរបស់ជាងភ្លុកក្តី ដែលឈ្លាសវៃ កាលបើភ្លុកដែលគេធ្វើបរិកម្មល្អហើយ បើចង់ធ្វើនូវគ្រឿងប្រើប្រាស់ ជាវិការៈនៃភ្លុកដ៏ប្លែកណាៗ គប្បីធ្វើឲ្យសម្រេចនូវគ្រឿងប្រើប្រាស់ ជាវិការៈនៃភ្លុកដ៏ប្លែកនោះៗបាន ម្នាលមាណព ពុំនោះសោត ដូចជាជាងមាសក្តី កូនសិស្សរបស់ជាងមាសក្តី ដែលឈ្លាសវៃ កាលបើមាសដែលគេធ្វើបរិកម្មល្អហើយ បើចង់ធ្វើគ្រឿងប្រើប្រាស់ ជាវិការៈនៃមាសដ៏ប្លែកណាៗ ក៏គប្បីធ្វើឲ្យសម្រេចនូវគ្រឿងប្រើប្រាស់ ជាវិការៈនៃមាសដ៏ប្លែកនោះៗបាន ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធផូរផង់ មិនមានទីទួល គឺកិលេស ប្រាសចាកឧបក្កិលេស មានសភាពជាចិត្តទន់ គួរដល់ភាវនាកម្ម ជាចិត្តនឹងធឹងមិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បីតាក់តែងឫទ្ធិបាន ភិក្ខុនោះ រមែងបាននូវការតាក់តែងឫទ្ធិ ជាច្រើនប្រការ គឺមនុស្សម្នាក់ ធ្វើឲ្យទៅជាមនុស្សច្រើននាក់ក៏បាន ។បេ។ ញុំាងអំណាចឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយកាយ ដរាបដល់ព្រហ្មលោកក៏បាន ។ អំពើនេះឯង ជាបញ្ញារបស់ភិក្ខុនោះ ។ ======'''ទិព្វសោតធាតុញាណ'''====== [១៣៤] ភិក្ខុនោះ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធផូរផង់ មិនមានទីទួល គឺកិលេស ប្រាសចាកឧបក្កិលេស មានសភាពជាចិត្តទន់ គួរដល់ភាវនាកម្ម ជាចិត្តនឹងធឹង មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បី'''ទិព្វសោតធាតុ''' (ត្រចៀកទិព្វ) ។ ភិក្ខុនោះ រមែងឮនូវសម្លេងពីរយ៉ាងបាន គឺសម្លេងជាទិព្វ១ សម្លេងជារបស់មនុស្សធម្មតា១ ដែលនៅក្នុងទីឆ្ងាយក្តី ក្នុងទីជិតក្តី ដោយទិព្វសោតធាតុ ដ៏បរិសុទ្ធ កន្លងបង់នូវសោតធាតុ ជារបស់មនុស្សធម្មតា ។ ម្នាលមាណព ដូចបុរស អ្នកដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយ បុរសនោះ ឮសម្លេងស្គរធំក្តី សម្លេងសំភោរក្តី សម្លេងស័ង្ខក្តី សម្លេងស្គរជ័យក្តី សម្លេងស្គរតូចក្តី បុរសនោះ ក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា សម្លេងស្គរធំដូច្នេះក្តី សម្លេងសំភោរដូច្នេះក្តី សម្លេងស័ង្ខដូច្នេះក្តី សម្លេងស្គរជ័យដូច្នេះក្តី សម្លេងស្គរតូចដូច្នេះក្តី ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ ដែលបានទិព្វសោតធាតុ ក៏ដូច្នោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន ។បេ។ មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ រមែងឮសម្លេងពីរយ៉ាងបាន គឺសម្លេងជាទិព្វ១ សម្លេងជារបស់មនុស្សធម្មតា១ ដែលនៅក្នុងទីឆ្ងាយក្តី ក្នុងទីជិតក្តី ដោយទិព្វសោតធាតុ ដ៏បរិសុទ្ធស្អាត កន្លងបង់នូវសោតធាតុ ជារបស់មនុស្សធម្មតា ។ អំពើនេះឯង ជាបញ្ញារបស់ភិក្ខុនោះ ។ ======'''ចេតោបរិយញ្ញាណ'''====== [១៣៥] ភិក្ខុនោះ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធផូរផង់ មិនមានទីទួល គឺកិលេស ប្រាសចាកឧបក្កិលេស មានសភាពជាចិត្តទន់ គួរដល់ភាវនាកម្ម ជាចិត្តនឹងធឹង មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បី'''ចេតោបរិយញ្ញាណ''' គឺការកំណត់ដឹងនូវចិត្តនៃសត្វដទៃ ។ ភិក្ខុនោះ ក៏កំណត់ដឹងនូវចិត្តរបស់ពួកសត្វដទៃ បុគ្គលដទៃ ដោយចិត្តរបស់ខ្លួនបាន គឺចិត្តដែលប្រកបដោយរាគៈក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តប្រកបដោយរាគៈ ចិត្តដែលប្រាសចាករាគៈក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តប្រាសចាករាគៈ ចិត្តដែលប្រកបដោយទោសៈក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តប្រកបដោយទោសៈ ចិត្តដែលប្រាសចាកទោសៈក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តប្រាសចាកទោសៈ ចិត្តដែលប្រកបដោយមោហៈក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តប្រកបដោយមោហៈ ចិត្តដែលប្រាសចាកមោហៈក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តប្រាសចាកមោហៈ ចិត្តដែលរួញថយក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តរួញថយ ចិត្តដែលរាយមាយក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តរាយមាយ ចិត្តដែលជាមហគ្គតៈ គឺចិត្តដល់នូវភាវៈជាធំ បានខាងរូបាវចរ និងអរូបាវចរក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តជាមហគ្គតៈ ចិត្តដែលមិនមែនជាមហគ្គតៈ គឺកាមាវចរក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តមិនមែនជាមហគ្គតៈ ចិត្តដែលជាសឧត្តរៈ គឺកាមាវចរក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តជាសឧត្តរៈ ចិត្តដែលជាអនុត្តរៈ គឺ រូបាវចរ និងអរូបាវចរក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តជាអនុត្តរៈ ចិត្តដែលតាំងខ្ជាប់ខ្ជួនក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន ចិត្តដែលមិនទាន់បានតាំងខ្ជាប់ខ្ជួនក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តមិនទាន់បានតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន ចិត្តដែលរួចស្រឡះ (ចាកកិលេស) ហើយក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តរួចស្រឡះហើយ ចិត្តដែលមិនទាន់រួចស្រឡះក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តមិនទាន់រួចស្រឡះ ។ ម្នាលមាណព ដូចស្ត្រីក្តី បុរសក្តី ដែលនៅក្មេង ជាក្រមុំ កម្លោះ នៅកំពុងចូលចិត្ត នឹងគ្រឿងប្រដាប់តាក់តែងរាងកាយ កាលឆ្លុះមើលស្រមោលមុខ របស់ខ្លួននៅក្នុងកញ្ចក់ ដ៏ស្អាត ផូរផង់ក្តី ក្នុងភាជន៍ដ៏ពេញដោយទឹកថ្លាក្តី បើស្រមោលមុខរបស់ខ្លួន ប្រកបដោយទោស មានមុន (ជាដើម)ក្តី ក៏ដឹងថា ប្រកបដោយទោស បើស្រមោលមុខរបស់ខ្លួន មិនប្រកបដោយទោសក្តី ក៏ដឹងថា មិនប្រកបដោយទោស ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុដែលបានចេតោបរិយញ្ញាណ ក៏ដូច្នោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន ។បេ។ មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បីចេតោបរិយញ្ញាណ ។ ភិក្ខុនោះ ក៏កំណត់ដឹងនូវចិត្តរបស់ពួកសត្វដទៃ បុគ្គលដទៃ ដោយចិត្តរបស់ខ្លួន គឺចិត្តដែលប្រកបដោយរាគៈក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តប្រកបដោយរាគៈ ។បេ។ ចិត្តមិនទាន់បានរួចស្រឡះក្តី ក៏ដឹងច្បាស់ថា ចិត្តមិនទាន់បានរួចស្រឡះ ដោយអំពើណា ។ អំពើនេះឯង ជាបញ្ញារបស់ភិក្ខុនោះ ។ ======'''បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ'''====== [១៣៦] ភិក្ខុនោះ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធផូរផង់ មិនមានទីទួល គឺកិលេស ប្រាសចាកឧបក្កិលេស មានសភាពជាចិត្តទន់ គួរដល់ភាវនាកម្ម ជាចិត្តនឹងធឹង មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បី'''បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ''' ។ ភិក្ខុនោះ ក៏រលឹកនូវខន្ធ ដែលសត្វអាស្រ័យនៅ ក្នុងកាលមុនជាច្រើនប្រការ រលឹកខន្ធដូចម្តេច គឺរលឹកបាន១ជាតិ ២ជាតិ ៣ជាតិ ៤ជាតិ ៥ជាតិ ១០ជាតិ ២០ជាតិ ៣០ជាតិ ៤០ជាតិ ៥០ជាតិ ១០០ជាតិ ១ពាន់ជាតិ ១សែនជាតិក៏បាន រលឹកនូវសំវដ្តកប្បជាច្រើនក៏បាន វិវដ្តកប្បជាច្រើនក៏បាន សំវដ្តវិវដ្តកប្បជាច្រើនក៏បានថា អាត្មាអញ បានកើតក្នុងភពឯណោះ មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ មានគោត្រយ៉ាងនេះ មានសម្បុរយ៉ាងនេះ មានអាហារយ៉ាងនេះ បានទទួលសុខ និងទុក្ខយ៉ាងនេះ មានកំណត់អាយុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ លុះអាត្មាអញច្យុតចាកអត្តភាពនោះហើយ ក៏បានទៅកើតក្នុងភពឯណោះ ដែលទៅកើតក្នុងភពនោះ ក៏មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ មានគោត្រយ៉ាងនេះ មានសម្បុរយ៉ាងនេះ មានអាហារយ៉ាងនេះ បានទទួលសុខ និងទុក្ខយ៉ាងនេះ មានកំណត់អាយុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ លុះច្យុតចាកអត្តភាពនោះហើយ ក៏បានមកកើតក្នុងភពនេះ ។ ភិក្ខុនោះ រលឹកបាននូវខន្ធ ដែលខ្លួនអាស្រ័យនៅ ក្នុងកាលមុនជាច្រើនប្រការ ព្រមទាំងអាការ គឺសម្បុរ និងអាហារជាដើម ព្រមទាំងឧទ្ទេស គឺឈ្មោះ និងគោត្រយ៉ាងនេះ ។ម្នាលមាណព ដូចបុរស ចេញអំពីស្រុករបស់ខ្លួន ហើយទៅកាន់ស្រុកដទៃ ចេញអំពីស្រុកនោះ ហើយទៅកាន់ស្រុកដទៃទៀត បុរសនោះឯង ក៏ត្រឡប់មកពីស្រុកនោះ ហើយមកកាន់ស្រុករបស់ខ្លួនវិញ ហើយបុរសនោះ ក៏នឹងរលឹកឃើញយ៉ាងនេះថា អាត្មាអញ បានចេញអំពីស្រុករបស់ខ្លួន ហើយទៅកាន់ស្រុកឯណោះ ដែលទៅដល់ស្រុកនោះ អាត្មាអញ បានឈរយ៉ាងនេះ បានអង្គុយយ៉ាងនេះ បាននិយាយយ៉ាងនេះ នៅស្ងៀមយ៉ាងនេះ លុះអាត្មាអញ ចេញអំពីស្រុកនោះហើយ ទៅកាន់ស្រុកឯណោះ ដែលទៅដល់ស្រុកនោះ អាត្មាអញ បានឈរយ៉ាងនេះ បានអង្គុយយ៉ាងនេះ បាននិយាយយ៉ាងនេះ នៅស្ងៀមយ៉ាងនេះ ឥឡូវនេះ អាត្មាអញ ត្រឡប់មកពីស្រុកនោះ មកកាន់ស្រុករបស់ខ្លួនវិញហើយ ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុដែលបានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ក៏ដូច្នោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន ។បេ។ មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បីបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ភិក្ខុនោះ ក៏រលឹកនូវបុព្វេនិវាសជាច្រើនប្រការ រលឹកបានដូចម្តេច គឺរលឹកបាន១ជាតិ ២ជាតិ ។បេ។ ភិក្ខុនោះ រលឹកបាននូវបុព្វេនិវាសជាច្រើនប្រការ ព្រមទាំងអាការ ព្រមទាំងឧទ្ទេស យ៉ាងនេះ ដោយអំពើណា ។ អំពើនេះឯង ជាបញ្ញារបស់បុរសនោះ ។ ====== ចុតូបបាតញ្ញាណ ====== [១៣៧] ភិក្ខុនោះ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន ។បេ។ មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បីសត្តានំចុតូបបាតញ្ញាណ គឺសេចក្តីដឹងនូវចុតិ និងបដិសន្ធិនៃសត្វទាំងឡាយ ។ ភិក្ខុនោះ មានចក្ខុដូចជាទិព្វ ដ៏បរិសុទ្ធ កន្លងបង់នូវចក្ខុជារបស់នៃមនុស្សធម្មតា រមែងឃើញនូវសត្វទាំងឡាយ ដែលច្យុត ដែលកើត ជាសត្វថោកទាប ឧត្តម មានសម្បុរល្អ មានសម្បុរអាក្រក់ មានគតិល្អ មានគតិអាក្រក់ ដឹងច្បាស់នូវសត្វ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកម្មរបស់ខ្លួនថា អើហ្ន៎ សត្វទាំងអម្បាលនេះ ប្រកបដោយកាយទុច្ចរិត ប្រកបដោយវចីទុច្ចរិត ប្រកបដោយមនោទុច្ចរិត ជាអ្នកដៀលព្រះអរិយៈបុគ្គលទាំងឡាយ ជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ ប្រកាន់អំពើជា'''មិច្ឆាទិដ្ឋិ''' សត្វទាំងនោះ លុះរំលាងកាយទៅបន្ទាប់អំពីមរណៈ ក៏ទៅកើតក្នុងអបាយ ទុគ្គតិ វិនិបាត នរក មួយសោត អើហ្ន៎ សត្វទាំងអម្បាលនេះ ប្រកបដោយកាយសុចរិត ប្រកបដោយវចីសុចរិត ប្រកបដោយមនោសុចរិត មិនតិះដៀលនូវព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ជាសម្មាទិដ្ឋិ ប្រកាន់នូវអំពើជាសម្មាទិដ្ឋិ សត្វទាំងនោះ លុះដល់រំលាងកាយទៅ បន្ទាប់អំពីមរណៈ ក៏ទៅកើតក្នុងលោក គឺមនុស្ស សុគតិ និងសួគ៌ ភិក្ខុនោះ មានចក្ខុដូចជាទិព្វ ដ៏បរិសុទ្ធ កន្លងបង់នូវចក្ខុជារបស់មនុស្សធម្មតា រមែងឃើញនូវសត្វទាំងឡាយ ដែលច្យុត ដែលកើត ជាសត្វទាបថោក ឧត្តម មានសម្បុរល្អ មានសម្បុរអាក្រក់ មានគតិល្អ មានគតិអាក្រក់ ដឹងច្បាស់នូវសត្វទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកម្មរបស់ខ្លួន ដោយប្រការដូច្នេះឯង ។ ម្នាលមាណព ដូចជាប្រាសាទ ដែលតាំងនៅក្បែរផ្លូវត្រឡែងកែង ជាកណ្តាលក្រុង បុរសដែលមានភ្នែក (ភ្លឺ) ឈរនៅលើប្រាសាទនោះ គប្បីឃើញនូវមនុស្សទាំងឡាយ ដែលចូលទៅកាន់ផ្ទះក្តី ចេញអំពីផ្ទះក្តី ត្រាច់សញ្ចរអំពីច្រកផ្លូវ ទៅកាន់ថ្នល់ក្តី ដែលអង្គុយក្បែរផ្លូវត្រឡែងកែង នាកណ្តាលក្រុងក្តី បុរសនោះ គប្បីដឹងច្បាស់ យ៉ាងនេះថា មនុស្សទាំងនុ៎ះ ដើរចូលមកកាន់ផ្ទះ មនុស្សទាំងនុ៎ះ ចេញមកអំពីផ្ទះ មនុស្សទាំងនុ៎ះ សញ្ចរអំពីច្រកផ្លូវ ទៅកាន់ថ្នល់ មនុស្សទាំងនុ៎ះ អង្គុយនៅក្បែរផ្លូវត្រឡែងកែង នាកណ្តាលក្រុង ដូចម្តេចមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ ដែលបានសត្តានំចុតូបបាតញ្ញាណ ក៏ដូច្នោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន ។បេ។ មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បីសត្តានំចុតូបបាតញ្ញាណ ។ ភិក្ខុនោះ មានចក្ខុដូចជាទិព្វ ដ៏បរិសុទ្ធ កន្លងបង់នូវចក្ខុជារបស់មនុស្សធម្មតា រមែងឃើញនូវសត្វទាំងឡាយ ដែលច្យុត ដែលកើត ជាសត្វទាបថោក ឧត្តម មានសម្បុរល្អ មានសម្បុរអាក្រក់ មានគតិល្អ មានគតិអាក្រក់ ដឹងច្បាស់នូវសត្វ ដែលប្រព្រឹត្តទៅ តាមកម្មរបស់ខ្លួន ដោយអំពើណា ។ អំពើនេះឯង ជាបញ្ញារបស់ភិក្ខុនោះ ។ ======'''អាសវក្ខយញ្ញាណ'''====== [១៣៨] ភិក្ខុនោះ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន បរិសុទ្ធ ផូរផង់ មិនមានទីទួល គឺកិលេស ប្រាសចាកឧបក្កិលេស មានសភាពជាចិត្តទន់ គួរដល់ភាវនាកម្ម ជាចិត្តនឹងធឹង មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បី​'''អាសវក្ខយញ្ញាណ''' គឺសេចក្តីដឹងនូវធម៌ ជាគ្រឿងអស់ទៅនៃអាសវៈ ។ ភិក្ខុនោះ ក៏ដឹងតាមពិតថា នេះជាទុក្ខ ដឹងតាមពិតថា នេះជាហេតុនាំឲ្យកើតទុក្ខ ដឹងតាមពិតថា នេះជាសេចក្តីរលត់ទុក្ខ ដឹងតាមពិតថា នេះជាបដិបទា នាំឲ្យបានដល់នូវសេចក្តីរលត់ទុក្ខ ដឹងតាមពិតថា នេះជាអាសវៈ ដឹងតាមពិតថា ធម៌នេះ ជាហេតុនាំឲ្យកើតអាសវៈ ដឹងតាមពិតថា នេះជាសេចក្តីរលត់អាសវៈ ដឹងតាមពិតថា នេះជាបដិបទា នាំឲ្យបានដល់នូវសេចក្តីរលត់អាសវៈ ។ កាលបើភិក្ខុនោះដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះហើយ ចិត្តក៏ផុតស្រឡះ ចាកកាមាសវៈផង ចិត្តក៏ផុតស្រឡះ ចាកភវាសវៈផង ចិត្តក៏ផុតស្រឡះ ចាកអវិជ្ជាសវៈផង ។ កាលបើចិត្តផុតស្រឡះហើយ សេចក្តីដឹងក៏កើតឡើងថា ចិត្តផុតស្រឡះហើយ ។ ភិក្ខុនោះ ក៏ដឹងច្បាស់ថា កំណើតអស់ហើយ មគ្គព្រហ្មចរិយៈ អាត្មាអញ បានប្រព្រឹត្តគ្រប់គ្រាន់ហើយ '''សោឡសកិច្ច''' អាត្មាអញ បានធ្វើស្រេចហើយ ករណីយកិច្ចដទៃ ប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីសោឡសកិច្ចនេះទៀត មិនមានឡើយ ។ ម្នាលមាណព ដូចជាអន្លង់ទឹក លើកំពូលភ្នំ ដែលថ្លាឈ្វេង ឥតមានកករល្អក់ បុរសដែលមានភ្នែកភ្លឺ ឈរទៀបមាត់នៃអន្លង់ទឹកនោះ គប្បីឃើញនូវខ្យង និងគ្រំក្តី ដុំក្រួស និងបំណែកក្តី ហ្វូងត្រីដែលហែលទៅមក ឬឋិតនៅក្តី បុរសនោះ ក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា អន្លង់ទឹកនេះឯង ថ្លាឈ្វេង ឥតមានកករល្អក់ ខ្យង និងគ្រំទាំងឡាយនេះក្តី ដុំក្រួស និងបំណែកទាំងឡាយនេះក្តី ហ្វូងត្រីទាំងឡាយនេះ ដែលកំពុងហែលទៅមក ឬកំពុងឋិតនៅក្តី ក្នុងអន្លង់ទឹកនោះ យ៉ាងណាមិញ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ ដែលបានអាសវក្ខយញ្ញាណ ក៏យ៉ាងនោះឯង ។បេ។ ម្នាលមាណព ភិក្ខុ កាលបើចិត្តតាំងខ្ជាប់ខ្ជួន ។បេ។ មិនញាប់ញ័រទៅតាមអារម្មណ៍ យ៉ាងនេះហើយ ក៏តម្រង់ផ្ចង់បង្អោនចិត្តទៅ ដើម្បីអាសវក្ខយញ្ញាណ ។ ភិក្ខុនោះ ក៏ដឹងតាមពិតថា នេះជាទុក្ខ ។បេ។ ដឹងតាមពិតថា នេះជាបដិបទា នាំឲ្យបានដល់នូវសេចក្តីរលត់អាសវៈ ។ ភិក្ខុនោះ កាលបើដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះហើយ ចិត្តក៏ផុតស្រឡះចាកកាមាសវៈផង ចិត្តក៏ផុតស្រឡះចាកភវាសវៈផង ចិត្តក៏ផុតស្រឡះ ចាកអវិជ្ជាសវៈផង ។ កាលបើចិត្តផុតស្រឡះហើយ សេចក្តីដឹងក៏កើតឡើងថា ចិត្តផុតស្រឡះហើយ ។ ភិក្ខុនោះ ក៏ដឹងច្បាស់ថា កំណើតនៃអាត្មាអញអស់ហើយ មគ្គព្រហ្មចរិយៈ អាត្មាអញ បានប្រព្រឹត្តគ្រប់គ្រាន់ហើយ សោឡសកិច្ច អាត្មាអញ ក៏បានធ្វើស្រេចហើយ ករណីយកិច្ចដទៃ នៃអាត្មាអញ ដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បីសោឡសកិច្ចនេះទៀត មិនមានឡើយ ដោយអំពើណា ។ អំពើនេះឯង ជាបញ្ញារបស់ភិក្ខុនោះ ។ === '''សុភមាណពសំដែង​ខ្លួន​សុំ​ជា​ឧបាសក''' === [១៣៩] ម្នាលមាណព នេះឯងជា'''អរិយបញ្ញាខន្ធ''' ដែលព្រះមានព្រះភាគអង្គនោះ ទ្រង់បានពោលសរសើរហើយ ទាំងបានណែនាំប្រជុំជននេះ ឲ្យតាំងនៅ ឲ្យប្រតិស្ឋាន កិច្ចដែលគួរធ្វើតទៅទៀត ក្នុងសាសនានេះ មិនមានឡើយ ។ សុភមាណព ពោលសរសើរថា បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ អស្ចារ្យណាស់ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ហេតុនេះ មិនធ្លាប់មាន បែរជាមានបាន បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ អរិយបញ្ញាខន្ធនោះ បរិបូណ៌ហើយ មិនមែនមិនបរិបូណ៌ទេ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ខ្ញុំព្រះករុណា មិនដែលឃើញនូវអរិយបញ្ញាខន្ធ ដែលបរិបូណ៌យ៉ាងនេះ ក្នុងសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដទៃ ខាងក្រៅពុទ្ធសាសនានេះឡើយ កិច្ចនីមួយ ដែលយើងទាំងឡាយ គប្បីធ្វើតទៅទៀត មិនមានឡើយ ។ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ពីរោះណាស់ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ពីរោះណាស់ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ធម៌ដែលលោកម្ចាស់ សំដែងហើយ ដោយអនេកបរិយាយ យ៉ាងនេះ (ភ្លឺច្បាស់ណាស់) ដូចជាគេផ្ងារនូវភាជន៍ ដែលផ្កាប់ ឬដូចជាគេបើកបង្ហាញរបស់ដែលកំបាំង ពុំនោះ ដូចជាគេប្រាប់ផ្លូវ ដល់អ្នកវង្វេងផ្លូវ ពុំនោះសោត ដូចជាគេបំភ្លឺប្រទីប ក្នុងទីងងឹត ដោយគិតថា មនុស្សដែលមានចក្ខុ (ភ្លឺ) នឹងមើលឃើញរូបទាំងឡាយ បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ខ្ញុំព្រះករុណានេះ សូមដល់នូវព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​ផង ព្រះធម៌ផង ព្រះភិក្ខុសង្ឃផង ជាសរណៈ ចាប់ដើមតាំងអំពីថ្ងៃនេះទៅ សូមព្រះអានន្ទដ៏​ចម្រើន​ ជ្រាបនូវខ្ញុំព្រះករុណាថា ជាឧបាសក ដល់នូវសរណគមន៍ ស្មើដោយជីវិត ។ ចប់ សុភសូត្រ ទី១០ ។ ==ឯកសារ​យោង== # [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[ទីឃនិកាយ]] > [[ទុតិយភាគ]] > [[សីលក្ខន្ធវគ្គ]] >​ សុភសូត្រ (សៀវភៅ​[[ភាគ១៥]] ទំព័រ​ទី ១៦៦) # พระไตรปิฎก เล่มที่ ๙ > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑ > ทีฆนิกาย > สีลขันธวรรค [https://84000.org/tipitaka/attha/v.php?B=9&A=6777&Z=7316 สุภสูตร] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728171509/https://84000.org/tipitaka/attha/v.php?B=9&A=6777&Z=7316 |date=2020-07-28 }} # [https://web.archive.org/web/20200728165004/http://www.palicanon.org/en/sutta-pitaka/transcribed-suttas/majjhima-nikaya/125-mn- Subha Sutta: About Subha (DN10)] tprf7u6hn2mh0hrntn4c3r98rc5vtfa តេវិជ្ជសូត្រ 0 26568 342626 316934 2026-11-08T02:31:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342626 wikitext text/x-wiki '''តេវិជ្ជសូត្រ ទី១៣''' [១៦៧] ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ​ទ្រង់ពុទ្ធដំណើរទៅកាន់ចារិក​ក្នុង​កោសលជនបទ ព្រមដោយ​ភិក្ខុសង្ឃច្រើន ប្រមាណ៥០០រូប បានដល់ទៅ​ស្រុកព្រាហ្មណ៍ ឈ្មោះ​មនសាកត របស់​កោសលជនបទ​ ។ ឮថា ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រថាប់​នៅក្នុង​អម្ពវ័ន ជិតឆ្នេរស្ទឹង​អចិរវតី ក្នុងទិសខាងជើង​នៃ​មនសាកតគ្រាម ជិត​ស្រុកមនសាកត​នោះ ។ [១៦៨] សម័យនោះ ពួក​ព្រាហ្មណមហាសាល ដែលមានឈ្មោះ​ល្បីល្បាញច្រើននាក់ មកសំណាក់នៅក្នុង​ស្រុកមនសាកត ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ​ឈ្មោះអ្វីខ្លះ ? គឺឈ្មោះ​វង្គីព្រាហ្មណ៍​ (Cankī the Brahman), តារុក្ខព្រាហ្មណ៍​ (Tārukkha the Brahman), បោក្ខរសាតិព្រាហ្មណ៍​ (Pokkharasādi the Brahman), ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណ៍ (Jāṇussoṇi the Brahman),​ តោទេយ្យព្រាហ្មណ៍​ (Todeyya the Brahman) និងពួក​ព្រាហ្មណមហាសាល​ឯទៀត ដែលមាន​ឈ្មោះល្បីល្បាញ ។ គ្រានោះ ពួកមាណព ជា​វាសេដ្ឋគោត្រ និង​ភារទ្វាជគោត្រ កំពុងនាំ​គ្នាដើរត្រសង​ចុះឡើង​ឲ្យស្រួលជើង (ដើម្បី​បន្ទោបង់​សេចក្តីរួយស្រពន់) ក៏កើតពាក្យ​ជជែកគ្នា អំពីផ្លូវ និងមិនមែន​ផ្លូវឡើង ។ វាសេដ្ឋមាណព​បាននិយាយ​យ៉ាងនេះថា '''''នេះឯងជា​ផ្លូវត្រង់ នេះឯងជា​ផ្លូវទៀងទាត់ ជាទី​ស្រោចស្រង់​សត្វ រមែងនាំអ្នក​ប្រតិបត្តិ​តាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើត​ជាមួយនឹង​ពួកព្រហ្ម​បាន ផ្លូវនេះឯង ដែល​បោក្ខរសាតិព្រាហ្មណ៍​បានសំដែង​ប្រាប់''''' ។ ចំណែកខាង​ភារទ្វាជមាណព​បាននិយាយ​យ៉ាងនេះថា '''''នេះឯង​ជាផ្លូវត្រង់ នេះឯងជា​ផ្លូវទៀងទាត់ ជាទី​ស្រោចស្រង់​សត្វ រមែងនាំអ្នក​ប្រតិបត្តិ​តាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើត​ជាមួយនឹង​ពួកព្រហ្ម ផ្លូវនេះឯង ដែល​តារុក្ខព្រាហ្មណ៍​បានសំដែង​ប្រាប់''''' ។ វាសេដ្ឋមាណព មិនអាច​ដើម្បីញ៉ាំង​ភារទ្វាជមាណព​ឲ្យចូលចិត្ត​បាន ចំណែក​ភារទ្វាជមាណព ក៏មិនអាច​ដើម្បីញ៉ាំង​វាសេដ្ឋមាណព​ឲ្យចូល​ចិត្តបានដែរ ។ [១៦៩] គ្រានោះ វាសេដ្ឋមាណព​បានប្រឹក្សានឹង​ភារទ្វាជៈ​ថា ម្នាល​ភារទ្វាជៈ ព្រះសមណគោតម​នេះឯង ជាសក្យបុត្រ ចេញចាកសក្យត្រកូល មកទ្រង់ព្រះផ្នួស ឥឡូវនេះ គង់នៅក្នុង​អម្ពវ័ន ជិត​ឆ្នេរស្ទឹងអចិរវតី ទិសខាងជើង នៃ​មនសាកតគ្រាម ក្បែរ​ស្រុកមនសាកត កិត្តិសព្ទ សរសើរព្រះគោតម​ដ៏ចម្រើននោះ ពីរោះ ឮខ្ចរខ្ចាយ សុសសាយយ៉ាងនេះថា ព្រះមានព្រះភាគនោះ ព្រះអង្គឆ្ងាយចាក​សេចក្តីសៅហ្មងគ្រប់យ៉ាង ត្រាស់ដឹងនូវ​ញេយ្យធម៌​ទាំងពួងដោយ​ប្រពៃ ចំពោះព្រះអង្គ ។បេ។ ទ្រង់លែងវិល​ត្រឡប់មកកាន់ភពថ្មីទៀត ម្នាល​ភារទ្វាជៈ មក យើងទៅរក​ព្រះសមណគោតម លុះចូលទៅ​ដល់ហើយ យើងនឹង​សួរសេចក្តីនោះ ចំពោះ​ព្រះសមណ​គោតម (បើ) ព្រះសមណគោតម ទ្រង់ដោះស្រាយ​ដល់ពួកយើង​យ៉ាងណា យើងនឹងចាំនូវសេចក្តីនោះ​យ៉ាងនោះ ។ ភារទ្វាជមាណព បានទទួលស្តាប់​ពាក្យរបស់​វាសេដ្ឋមាណព​ថា ម្នាលអ្នកដ៏ចម្រើន យ៉ាងហ្នឹង​ហើយ ។ [១៧០] គ្រានោះ វាសេដ្ឋមាណព និង​ភារទ្វាជមាណព ក៏ចូលទៅគាល់​ព្រះមានព្រះភាគ លុះចូលទៅ​ដល់ហើយ ក៏ពោលពាក្យ​សំណេះសំណាល ទៅរក​ព្រះមានព្រះភាគ លុះបញ្ចប់​ពាក្យ​ដែលគួររីករាយ និងពាក្យដែល​គួររលឹកហើយ ក៏អង្គុយក្នុង​ទីដ៏សមគួរ ។ លុះ​វាសេដ្ឋ​មាណព អង្គុយក្នុង​ទីដ៏សមគួរ​ហើយ ក៏បានក្រាបបង្គំ​ទូលព្រះមាន​ព្រះភាគ​យ៉ាងនេះថា បពិត្រ​ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន កាលដែលយើង​ខ្ញុំកំពុងនាំគ្នា​ដើរត្រសងចុះឡើង​ឲ្យស្រួលជើង ក៏កើតសំដីជជែកគ្នា អំពីផ្លូវ និងមិនមែនផ្លូវ ក្នុងទីហ្នឹង ខ្ញុំព្រះអង្គពោលយ៉ាងនេះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ '''''នេះឯងជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងពួកព្រហ្មបាន ផ្លូវនេះឯង ដែល​បោក្ខរសាតិព្រាហ្មណ៍ បានសំដែងប្រាប់ ចំណែកខាង​ភារទ្វាជមាណព បាននិយាយយ៉ាងនេះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះឯងជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងពួក​ព្រហ្ម ផ្លូវនេះឯង ដែល​តារុក្ខព្រាហ្មណ៍​បានសំដែងប្រាប់''''' ។ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការប្រកាន់​ខុសគ្នា ក៏មាន ការជជែក​គ្នាក៏មាន ការពោលផ្សេងគ្នា​ក៏មាន អំពីផ្លូវ និងមិនមែនផ្លូវនេះ ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលវាសេដ្ឋ បានឮថា អ្នកនិយាយយ៉ាងនេះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះឯងជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងពួកព្រហ្ម ផ្លូវនេះឯង ដែលបោក្ខរសាតិព្រាហ្មណ៍ បានសំដែងប្រាប់ ឯភារទ្វាជមាណព ពោលយ៉ាងនេះថា នេះជាផ្លូវត្រង់ នេះជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងពួកព្រហ្ម ផ្លូវនេះឯង ដែលតារុក្ខព្រាហ្មណ៍ បានសំដែងប្រាប់ ម្នាលវាសេដ្ឋ ។​ '''''កាលបើដូច្នោះ អ្នកទាំងឡាយ ប្រកាន់ខុសគ្នា ព្រោះហេតុដូចម្តេច ជជែកគ្នា ព្រោះហេតុដូចម្តេច ពោលពាក្យផ្សេងគ្នា ព្រោះហេតុដូចម្តេច''''' ? វាសេដ្ឋមាណព ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន (យើងខ្ញុំព្រះអង្គ ជជែកគ្នា) ព្រោះផ្លូវ និងមិនមែនផ្លូវ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ គឺពួកអទ្ធរិយព្រាហ្មណ៍ ពួកតិត្តិរិយព្រាហ្មណ៍ ពួកឆន្ទោកព្រាហ្មណ៍ ពួកពវ្ហរិធព្រាហ្មណ៍ បញ្ញត្តផ្លូវទាំងឡាយផ្សេងៗគ្នា ក៏ពិតមែនហើយ តែថា ផ្លូវទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែស្រោចស្រង់សត្វ នាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងពួកព្រហ្មបាន បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ដូចផ្លូវដ៏ច្រើន ជិតស្រុក ឬនិគម ទោះបីជាផ្លូវផ្សេងៗគ្នាមែន ប៉ុន្តែផ្លូវនោះ សុទ្ធតែមូលមករកស្រុកទាំងអស់ ដូចម្តេចមិញ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ គឺពួកអទ្ធរិយព្រាហ្មណ៍ ពួកតិត្តិរិយព្រាហ្មណ៍ ពួកឆន្ទោកព្រាហ្មណ៍ ពួកពវ្ហរិធព្រាហ្មណ៍ បញ្ញត្តផ្លូវទាំងឡាយផ្សេងៗគ្នា ក៏ពិតមែនហើយ តែ'''''ផ្លូវទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងពួកព្រហ្ម''''' ដូច្នោះឯង ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សួរថា ម្នាលវាសេដ្ឋៈ '''''អ្នកនិយាយថា ផ្លូវរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ រមែងស្រោចស្រង់សត្វបានឬ ?''''' បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គ និយាយថា ផ្លូវទាំងនោះ រមែងស្រោចស្រង់សត្វបាន ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកនិយាយថា ផ្លូវរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ រមែងស្រោចស្រង់សត្វបានឬ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គ និយាយថា ផ្លូវទាំងនោះ រមែងស្រោចស្រង់សត្វបាន ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកនិយាយថា ផ្លូវទាំងនោះ រមែងស្រោចស្រង់សត្វបានឬ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គ និយាយថា ផ្លូវទាំងនោះ រមែងស្រោចស្រង់សត្វបាន ។ [១៧១] ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថាសួរថា ម្នាលវាសេដ្ឋ '''''ចុះបណ្តាពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា តើមាននរណាមួយ ទោះបីព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ក្តី ដែលឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួន ដែរឬទេ ?''''' វាសេដ្ឋមាណពក្រាបទូលថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''''ការឃើញនូវព្រហ្មនោះ មិនមានទេ''''' ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ចុះបណ្តាពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា '''''តើមាននរណាមួយ សូម្បីតែអាចារ្យម្នាក់ ដែលឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួន ដែរឬទេ ?''''' បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការឃើញនូវព្រហ្មនេះ មិនមានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ចុះបណ្តាពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា តើមាននរណាមួយ សូម្បីតែអាចារ្យជាប្រធានលើអាចារ្យ ដែលឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួន ដែរឬទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការឃើញនូវព្រហ្មនេះ មិនមានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ចុះបណ្តាពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា '''តើមាននរណាមួយ តាំងអំពីតំណនៃអាចារ្យ ជា​គម្រប់​ ៧ មក ដែលឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួនឬទេ ?''' បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការឃើញនូវព្រហ្មនេះ មិនមានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ចុះពួកឫសីជាន់មុនៗ ជាអ្នកតែងមន្ត អ្នករាយមន្ត ដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា ពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា ក្នុងកាលឥឡូវនេះ តែងស្វាធ្យាយ តាមបទមន្តបែបបុរាណនេះ ដែលពួកឫសីធ្លាប់ស្វាធ្យាយ ធ្លាប់បង្រៀន ធ្លាប់ប្រមូលទុកមកហើយ តែងសូត្រតាមបទមន្តនោះ តែងពោលតាមបទមន្ត ដែលឫសីទាំងឡាយ ពោលមកហើយ តែងបង្រៀនតាមបទមន្ត ដែលឫសីទាំងឡាយ បង្រៀនមកហើយ ឫសីទាំងនោះឈ្មោះអ្វីខ្លះ គឺឫសីឈ្មោះ អដ្ឋកៈ១ វាមកៈ១ វាមទេវៈ១ វេស្សាមិត្តៈ១ យមតគ្គី១ អង្គីរសៈ១ ភារទ្វាជៈ១ វាសេដ្ឋៈ១ កស្សបៈ១ ភគុ១ ឫសីទាំងនោះ '''''តើមាន (ឫសីណាមួយ) ពោលពាក្យនេះ នឹងអ្នកថា ព្រហ្មនៅក្នុងទីណា ព្រហ្មមានសណ្ឋាន​យ៉ាងណា ព្រហ្មនៅ​ត្រង់កន្លែងណា យើងទាំងឡាយ​ស្គាល់​ទីនោះ យើងទាំងឡាយ​ឃើញព្រហ្មនោះ ដូច្នេះដែរឬទេ ?''''' បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការស្គាល់ និងការឃើញនោះ មិនមានទេ ។ [១៧២] '''ព្រះមានព្រះភាគ ត្រាស់សួរថា ម្នាលវាសេដ្ឋ បណ្តាពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា ''តើបានឮថា មាននរណាមួយ​សូម្បីតែព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ ដែល​ឃើញព្រហ្ម​ផ្ទាល់នឹងភ្នែក​របស់ខ្លួន ដែរឬទេ ?'' វាសេដ្ឋមាណព​ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការឃើញនូវ​ព្រហ្មនេះ មិនមានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ចុះបណ្តាពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា ''តើមាននរណាមួយ សូម្បីតែអាចារ្យម្នាក់ ដែលឃើញព្រហ្មនេះផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួន ដែរឬទេ ?'' បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការឃើញនូវព្រហ្មនេះ មិនមានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ចុះបណ្តាពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា ''តើមាននរណាមួយ សូម្បីតែអាចារ្យជាប្រធានលើអាចារ្យ ដែលឃើញនូវព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួន ដែរឬទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការឃើញនូវព្រហ្មនេះ មិនមានទេ ?'' ម្នាលវាសេដ្ឋ ចុះបណ្តាពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា តើមាននរណាមួយ តាំងអំពីតំណអាចារ្យ ជាជីតារបស់អាចារ្យ ជា​គម្រប់ ​៧ ដែលឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួន ដែរឬទេ ។ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការឃើញនូវព្រហ្មនេះ មិនមានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ចុះពួកឫសីជាន់មុនៗ ដែលជាអ្នកតែងមន្ត ជាអ្នករាយមន្ត ដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា ពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជា ក្នុងកាលឥឡូវនេះ តែងស្វាធ្យាយ តាមបទមន្តបុរាណនេះមកហើយ ដែលពួកឫសីធ្លាប់ស្វាធ្យាយ ធ្លាប់បង្រៀន ធ្លាប់ប្រមូលមក តែងសូត្រតាមបទមន្តនោះ តែងពោលតាមបទមន្ត ដែលឫសីទាំងឡាយ ពោលមកហើយ តែងបង្រៀនតាមបទមន្ត ដែលឫសីទាំងឡាយ បង្រៀនមកហើយ ឫសីទាំងនោះឈ្មោះអ្វីខ្លះ គឺឫសីឈ្មោះ អដ្ឋកៈ១ វាមកៈ១ វាមទេវៈ១ វេស្សាមិត្តៈ១ យមតគ្គី១ អង្គីរសៈ១ ភារទ្វាជៈ១ វាសេដ្ឋៈ១ កស្សបៈ១ ភគុ១ ឫសីទាំងនោះ ''តើមាន (ឫសីណាមួយ) ពោលយ៉ាងនេះ នឹងអ្នកថា ព្រហ្មនៅក្នុងទីណា ព្រហ្មមានសណ្ឋានយ៉ាងណា ព្រហ្មនៅក្នុងកន្លែងណា យើងទាំងឡាយស្គាល់ទីនោះ យើងទាំងឡាយ ឃើញព្រហ្មនោះ ដូច្នេះដែរឬទេ ?''''' '''ពួកព្រាហ្មណ៍ ដែលបានសម្រេចត្រៃវិជ្ជានោះឯង តែងនិយាយយ៉ាងនេះថា យើងមិនស្គាល់ យើងមិនឃើញទេ តែយើងទាំងឡាយ សំដែងផ្លូវ ដើម្បីកើតជាមួយនឹងព្រហ្មនោះបានថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងពួកព្រហ្មបាន ។''' [១៧៣] ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សួរថា ម្នាលវាសេដ្ឋ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច កាលបើដូច្នោះ ភាសិតរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជា ជាភាសិតមិនបានសេចក្តីអស្ចារ្យទេឬ ។ វាសេដ្ឋមាណព ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន កាលបើដូច្នេះ តាមដោយនូវពិត ភាសិតរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ជាភាសិតមិនមានសេចក្តីអស្ចារ្យទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ត្រូវហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មិនស្គាល់ព្រហ្ម​ណា មិនឃើញព្រហ្មណាទេ តែសំដែងនូវផ្លូវដើម្បីកើតជាមួយនឹងព្រហ្មនោះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្មបាន ហេតុនោះ នឹងយកជាការមិនបានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ដូចមនុស្សមានភ្នែកខ្វាក់ ដើរជាជួរតោងគ្នានឹងគ្នា អ្នកដើរមុន ក៏មើលមិនឃើញ អ្នកដើរកណ្តាល ក៏មើលមិនឃើញ អ្នកដើរក្រោយ ក៏មើលមិនឃើញ ដូចម្តេចមិញ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ '''ភាសិតរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជា ក៏មានទំនងឧបមេយ្យ ដូចជាមនុស្សខ្វាក់''' ដើរជាជួរ អ្នកដើរមុន ក៏មើលមិនឃើញ អ្នកដើរកណ្តាល ក៏មើលមិនឃើញ អ្នកដើរក្រោយ ក៏មើលមិនឃើញ ដូច្នោះឯង '''ភាសិតនេះ របស់ពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជានោះ ជាពាក្យគួរឲ្យអ្នកផងសើចចំអកបាន ជាភាសិតឱនថយ (លាមក) ជាភាសិតទទេ ជាភាសិតសោះសូន្យ មែនពិត ។''' ម្នាលវាសេដ្ឋ អ្នកសំគាល់ហេតុនោះដូចម្តេច ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា រមែងឃើញព្រះចន្ទ្រ និងព្រះអាទិត្យ សូម្បីពួកជនឯទៀតច្រើននាក់ ក៏ឃើញដែរ លុះដល់ព្រះចន្ទ្រ និងព្រះអាទិត្យរះឡើងអំពីទីណា អស្តង្គតទៅក្នុងទីណា ក៏នាំគ្នាអង្វរករសរសើរ ប្រណម្យអញ្ជលី នមស្ការដើរក្រឡឹង ។ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ដូច្នោះមែនហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា តែងឃើញព្រះចន្ទ្រ និងព្រះអាទិត្យ សូម្បីពួកជនឯទៀតច្រើននាក់ ក៏ឃើញដែរ លុះដល់ព្រះចន្ទ្រ និងព្រះអាទិត្យរះឡើងអំពីទីណា អស្តង្គតទៅក្នុងទីណា ក៏នាំគ្នាអង្វរករសរសើរ ប្រណម្យអញ្ជលី នមស្ការដើរក្រឡឹង ។ [១៧៤] ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកសំគាល់ហេតុនោះដូចម្តេច ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា តែងឃើញព្រះចន្ទ្រ និងព្រះអាទិត្យ សូម្បីតែពួកជនឯទៀតច្រើននាក់ ក៏ឃើញព្រះចន្ទ្រ និងព្រះអាទិត្យដែរ ព្រះចន្ទ្រ និងព្រះអាទិត្យរះឡើងអំពីទីណា អស្តង្គតទៅក្នុងទីណា ក៏នាំគ្នាអង្វរករសរសើរ ប្រណម្យអញ្ជលី នមស្ការដើរក្រឡឹង ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ល្មមសំដែងផ្លូវ ដើម្បីកើតជាមួយនឹងព្រះចន្ទ្រ ព្រះអាទិត្យទាំងនោះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះឯងជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងព្រះចន្ទ្រ ព្រះអាទិត្យ ដូច្នេះ មានឬទេ ។ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនមានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ បានឮថា ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា តែងឃើញព្រះចន្ទ្រ និងព្រះអាទិត្យ សូម្បីពួកជនឯទៀតច្រើននាក់ ក៏ឃើញដែរ លុះដល់ព្រះចន្ទ្រ និងព្រះអាទិត្យរះឡើងអំពីទីណា អស្តង្គតទៅក្នុងទីណា ក៏នាំគ្នាអង្វរករសរសើរ ប្រណម្យអញ្ជលី នមស្ការដើរក្រឡឹង ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មិនល្មមសំដែង​ផ្លូវ​ដើម្បីកើតជាមួយនឹងព្រះចន្ទ្រ ព្រះអាទិត្យទាំងនោះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះឯងជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ​ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងព្រះចន្ទ្រ ព្រះអាទិត្យបានឡើយ ឮថា​ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មិនដែលបានឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួនទេ បានឮថា​អាចារ្យរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា​ក៏មិនដែលបានឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួនទេ បានឮថា​ពួកអាចារ្យ​ជាប្រធានលើអាចារ្យពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា​ក៏មិនដែលបានឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួនទេ បានឮថា​ពួកបុព្វាចារ្យរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា​តាំងអំពីតំណនៃអាចារ្យ​ជាជីតារបស់អាចារ្យជា​គម្រប់​ ៧ ក៏មិនដែលបានឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួនដែរ បានឮថា​ពួកឫសីជាន់មុនៗ​ដែលជាអ្នកតែងមន្ត ជាអ្នករាយមន្ត​ដល់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ក្នុងកាលឥឡូវនេះ​តែងស្វាធ្យាយតាមបទមន្តនេះ​ជារបស់ចាស់​ដែលពួកឫសីធ្លាប់ស្វាធ្យាយ ធ្លាប់បង្រៀន ធ្លាប់ប្រមូលទុកមកហើយ តែងសូត្រតាមបទមន្តនោះ តែងពោលតាមបទមន្ត ដែលឫសីទាំងឡាយ ពោលមកហើយ តែងបង្រៀនតាមបទមន្ត ដែលឫសីទាំងឡាយបង្រៀនមកហើយ ឫសីណាខ្លះ គឺឫសីឈ្មោះ អដ្ឋកៈ១ វាមកៈ១ វាមទេវៈ១ វេស្សាមិត្តៈ១ យមតគ្គី១ អង្គីរសៈ១ ភារទ្វាជៈ១ វាសេដ្ឋៈ១ កស្សបៈ១ ភគុ១ ឫសីទាំងនោះ បានពោលយ៉ាងនេះ នឹងអ្នកថា ព្រហ្មនៅក្នុងទីណា ព្រហ្មមានសណ្ឋានយ៉ាងណា ព្រហ្មនៅក្នុងកន្លែងណា យើងស្គាល់ទីនោះ យើងឃើញព្រហ្មនោះ ដូច្នេះដែរឬ ។ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជាទាំងនោះ ក៏ពោលយ៉ាងនេះថា យើងមិនដែលស្គាល់ព្រហ្មណា មិនដែលឃើញព្រហ្មណាទេ ប៉ុន្តែ​យើងសំដែងផ្លូវ​ដើម្បីកើតជាមួយនឹងព្រហ្មនោះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះឯងជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្មបាន ។ [១៧៥] ម្នាលវាសេដ្ឋ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច កាលបើដូច្នោះ ភាសិតរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជានោះ ជាភាសិតមិនបានការទេ មិនមែនឬ ។ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មែនពិតហើយ កាលបើដូច្នោះ ភាសិតរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជានោះ ជាភាសិតមិនបានការណ៍ទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ត្រូវហើយ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជាទាំងនោះ មិនដែលស្គាល់ព្រហ្មណា មិនដែលឃើញព្រហ្មណាទេ ប៉ុន្តែហ៊ានសំដែងផ្លូវ ដើម្បីកើតជាមួយនឹងព្រហ្មនោះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះឯងជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្មនោះបាន ហេតុនេះ នឹងយកជាការណ៍ពុំបានឡើយ ។ [១៧៦] ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ដូចជាបុរសពោលយ៉ាងនេះថា ខ្ញុំប្រាថ្នាចង់បាននូវស្ត្រី​ដែលមានរូបល្អ​ក្នុងជនបទនេះ ។ ជនទាំងឡាយ សួរបុរសនោះយ៉ាងនេះថា នែបុរសដ៏ចម្រើន ស្ត្រីមានរូបល្អ​ក្នុងជនបទ​ដែលអ្នកប្រាថ្នាចង់បាន តើអ្នកស្គាល់ស្ត្រីមានរូបល្អ ក្នុងជនបទនោះ ថាជានាងខត្តិយានី ឬនាងព្រាហ្មណី ជានាងវេស្សី ឬជានាងសុទ្ទីដែរឬ ។ បុរសនោះ កាលគេសួរដូច្នេះហើយ ក៏ប្រាប់ថា ខ្ញុំមិនស្គាល់ទេ ។ ជនទាំងឡាយ សួរបុរសនោះ យ៉ាងនេះថា នែបុរសដ៏ចម្រើន ស្ត្រីមានរូបល្អ ក្នុងជនបទ ដែលអ្នកប្រាថ្នាចង់បាន តើអ្នកស្គាល់ស្ត្រីមានរូបល្អ ក្នុងជនបទនោះ ថា មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ឬមានគោត្រយ៉ាងនេះ ខ្ពស់ ឬទាប ឬយ៉ាងកណ្តាល ខ្មៅ ឬស្រអែម ឬសម្បុរខ្មៅស្រស់ស្អាតថា នៅក្នុងស្រុកឯណោះ និគមឯណោះ ឬនគរឯណោះដែរឬ ។ បុរសនោះ កាលគេសួរដូច្នេះហើយ ក៏ប្រាប់ថា ខ្ញុំមិនស្គាល់ទេ ។ ជនទាំងឡាយ សួរបុរសនោះយ៉ាងនេះថា នែបុរសដ៏ចម្រើន អ្នកមិនស្គាល់ មិនឃើញស្ត្រីណា អ្នកប្រាថ្នាចង់បានស្ត្រីនោះឬ ។ បុរសនោះ ដែលគេសួរដូច្នេះហើយ ក៏ប្រាប់ថា បាទ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច កាលបើដូច្នោះ ភាសិតរបស់បុរសនោះ ជាភាសិតមិនបានការណ៍ មិនមែនទេឬ ។ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មែនពិតហើយ កាលបើយ៉ាងនេះ ភាសិតរបស់បុរសនោះ ជាភាសិតមិនបានការណ៍ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ត្រូវហើយ បានឮថា ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មិនដែលឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួនទេ ។បេ។ [១៧៧] ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ដូចជា'''បុរសធ្វើជណ្តើរ បម្រុងឡើងប្រាសាទ ត្រង់ផ្លូវធំបែកជា ៤''' ។ ជនទាំងឡាយ សួរបុរសនោះយ៉ាងនេះថា ម្នាលបុរសដ៏ចម្រើន អ្នកធ្វើជណ្តើរបម្រុងឡើងប្រាសាទណា ចុះអ្នកស្គាល់ប្រាសាទនោះថា (នៅ) ក្នុងទិសខាងកើត ឬទិសខាងត្បូង ឬទិសខាងលិច ឬទិសខាងជើង ប្រាសាទនោះខ្ពស់ ឬទាប ឬយ៉ាងកណ្តាលដែរឬ ។ បុរសនោះ កាលគេសួរដូច្នេះហើយ ក៏ប្រាប់ថា ខ្ញុំមិនដឹងទេ ។ ជនទាំងឡាយ សួរបុរសនោះ យ៉ាងនេះថា ម្នាលបុរសដ៏ចម្រើន អ្នកមិនដឹង មិនឃើញប្រាសាទណាទេ តែធ្វើជណ្តើរបម្រុងឡើងប្រាសាទនោះឬ ? បុរសនោះ កាលគេសួរដូច្នេះហើយ ក៏ឆ្លើយថា បាទ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ អ្នកសំគាល់ហេតុនោះដូចម្តេច កាលបើដូច្នោះ សំដីនៃបុរសនោះ មិនបានការណ៍ មិនមែនឬ ។ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មែនពិតហើយ កាលបើយ៉ាងនេះ សំដីរបស់បុរសនោះ មិនបានការណ៍ទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ មែនហើយ បានឮថា ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មិនដែលឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួន បានឮថា ពួកអាចារ្យរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ក៏មិនដែលឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួនដែរ បានឮថា ពួកអាចារ្យ ជាប្រធានលើអាចារ្យរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ក៏មិនដែលបានឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួនដែរ បានឮថា ពួកបុព្វាចារ្យរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ តាំងពីតំណនៃអាចារ្យ ជាជីតារបស់អាចារ្យជា​គម្រប់ ​៧ ក៏មិនដែលឃើញព្រហ្មផ្ទាល់នឹងភ្នែករបស់ខ្លួនដែរ បានឮថា ពួកឫសីជាន់មុនៗ ដែលជាអ្នកតែងមន្ត ជាអ្នករាយមន្ត ដល់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ក្នុងកាលឥឡូវនេះ តែងស្វាធ្យាយតាមបទមន្តបុរាណនេះ ដែលពួកឫសីធ្លាប់ស្វាធ្យាយ ធ្លាប់បង្រៀន ធ្លាប់ប្រមូលទុកមកហើយ តែងសូត្រតាមបទមន្តនោះ តែងពោលតាមបទមន្ត ដែលឫសីទាំងឡាយ ពោលមកហើយ តែងបង្រៀនតាមបទមន្ត ដែលឫសីទាំងឡាយបង្រៀនមកហើយ ឫសីណាខ្លះ គឺឫសីឈ្មោះ អដ្ឋកៈ១ វាមកៈ១ វាមទេវៈ១ វេស្សាមិត្តៈ១ យមតគ្គី១ អង្គីរសៈ១ ភារទ្វាជៈ១ វាសេដ្ឋៈ១ កស្សបៈ១ ភគុ១ សូម្បីឫសីទាំងនោះ ក៏មិនពោលយ៉ាងនេះថា ព្រហ្មនៅក្នុងទីណា ព្រហ្មមានសណ្ឋានយ៉ាងណា ព្រហ្មនៅក្នុងកន្លែងណា យើងទាំងឡាយ ស្គាល់ទីនោះ យើងទាំងឡាយ ឃើញព្រហ្មនោះ ដូច្នេះដែរឬទេ ។ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជាទាំងនោះ ក៏ពោលយ៉ាងនេះថា យើងមិនស្គាល់ព្រហ្មណា យើងមិនឃើញព្រហ្មណាទេ ប៉ុន្តែ យើងសំដែងផ្លូវ ដើម្បីទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្មនោះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះឯងជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្មបាន ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច កាលបើដូច្នោះ សំដីរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ជាសំដីមិនបានការណ៍ឬ ។ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មែនពិតហើយ កាលបើយ៉ាងនេះ សំដីរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ជាសំដីមិនបានការណ៍ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ត្រូវហើយ ម្នាលវាសេដ្ឋ ព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជាទាំងនោះ មិនស្គាល់ព្រហ្មណា មិនឃើញព្រហ្មណាទេ ប៉ុន្តែហ៊ានសំដែងផ្លូវ ដើម្បីកើតជាមួយនឹងព្រហ្មនោះថា នេះឯងជាផ្លូវត្រង់ នេះឯងជាផ្លូវទៀងទាត់ ជាទីស្រោចស្រង់សត្វ រមែងនាំអ្នកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវនោះ ឲ្យទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្ម ហេតុនេះ យកជាការណ៍ពុំបានទេ ។ [១៧៨] ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ដូចស្ទឹងអចិរវតីនេះ ពេញប្រៀបដោយទឹកល្មមក្អែកទំមាត់ច្រាំង ឱនផឹកបាន គ្រានោះ មានបុរសអ្នកត្រូវការត្រើយខាងនាយ អ្នកស្វែងរកត្រើយខាងនាយ អ្នកនឹងទៅត្រើយខាងនាយ អ្នកចង់ឆ្លងទៅត្រើយខាងនាយ បុរសនោះ បានមកដល់ ក៏ឈរនៅត្រើយខាងអាយ ហើយ'''ស្រែកហៅត្រើយខាងនាយថា ម្នាលត្រើយខាងនាយ អ្នកចូរមករកត្រើយខាងអាយ''' ម្នាលត្រើយខាងនាយ អ្នកចូរមករកត្រើយខាងអាយ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ '''អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច ត្រើយខាងនាយ នៃស្ទឹងអចិរវតី (នោះ) មុខជានឹងមករកត្រើយខាងអាច ព្រោះហេតុនៃបុរសនោះស្រែកហៅ ឬព្រោះហេតុនៃបុរសនោះអង្វរ ព្រោះហេតុសេចក្តីប្រាថ្នា ឬព្រោះហេតុសេចក្តីត្រេកអរបានដែរឬ ?''' វាសេដ្ឋមាណព ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''មិនដូច្នោះទេ''' ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ក៏ដូច្នោះដែរ គេប្រព្រឹត្តលះបង់ធម៌ ដែលធ្វើបុគ្គលឲ្យទៅជាព្រាហ្មណ៍ចេញហើយ ប្រព្រឹត្តសមាទានធម៌ ដែលមិនមែនធ្វើបុគ្គលទៅជាព្រាហ្មណ៍វិញ ហើយពោលយ៉ាងនេះថា យើងហៅព្រះឥន្ទ្រ ហៅព្រះចន្ទ ហៅព្រះវរុណ ហៅព្រះឦសាន ហៅព្រះបជាបតិ ហៅព្រះព្រហ្ម ហៅព្រះមហិន្ទ្រ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជាទាំងនោះ ប្រព្រឹត្តលះបង់ធម៌ ដែលធ្វើបុគ្គលឲ្យទៅជាព្រាហ្មណ៍ចេញហើយ ប្រព្រឹត្តសមាទានធម៌ ដែលមិនធ្វើបុគ្គលឲ្យទៅជាព្រាហ្មណ៍វិញ លុះបែកធ្លាយកាយ បន្ទាប់អំពីសេចក្តីស្លាប់ នឹងទៅកើតជាមួយនឹងពួកព្រហ្ម ព្រោះហេតុស្រែកហៅ ឬព្រោះហេតុសេចក្តីអង្វរ ព្រោះហេតុសេចក្តីប្រាថ្នា ឬព្រោះហេតុសេចក្តីត្រេកអរ ហេតុដូច្នេះនេះ មិនដែលមានឡើយ ។ [១៧៩] ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ដូចស្ទឹងអចិរវតីនេះ ពេញប្រៀបដោយទឹក ល្មមក្អែកទំមាត់ច្រាំង ឱនផឹកបាន គ្រានោះ មានបុរសអ្នកត្រូវការត្រើយខាងនាយ អ្នកស្វែងរកត្រើយខាងនាយ អ្នកទៅត្រើយខាងនាយ អ្នកចង់ឆ្លងទៅត្រើយខាងនាយ បានមកដល់ (ស្ទឹងនោះ) ក៏'''យកខ្សែដ៏មាំ មកចងដើមដៃទៅខាងក្រោយ (ចងស្លាបសេក) យ៉ាងខ្ជាប់''' ទុកនៅត្រើយខាងអាយ ម្នាលវាសេដ្ឋ '''អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច បុរសនោះ នឹងចេញពីត្រើយខាងអាយ នៃស្ទឹងអចិរវតី ទៅត្រើយខាងនាយ តើបានឬទេ ?''' បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនបានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ដូច្នោះមែនហើយ '''ក្នុងវិន័យរបស់ព្រះអរិយៈ លោកហៅកាមគុណទាំង ៥ នេះថា ខ្នោះក៏មាន ថាចំណងក៏មាន កាមគុណទាំង ៥ តើដូចម្តេចខ្លះ ?''' គឺ '''រូប''' ដែលគួរដឹងបានដោយចក្ខុ គួរប្រាថ្នា គួរស្រឡាញ់ គួរពេញចិត្ត មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកអរ '''សំឡេង''' ដែលគួរដឹងបានដោយត្រចៀក ។បេ។ ក្លិន ដែលគួរដឹងបានដោយច្រមុះ ។ រស ដែលគួរដឹងបានដោយអណ្តាត ។ ផោដ្ឋព្វៈ ដែលគួរដឹងបានដោយកាយ គួរប្រាថ្នា គួរស្រឡាញ់ គួរពេញចិត្ត មានសភាពគួរស្រឡាញ់ ប្រកបដោយកាម គួរត្រេកអរ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ក្នុងវិន័យរបស់ព្រះអរិយៈ លោកហៅកាមគុណ ៥ នេះឯង ថាខ្នោះក៏មាន ថាចំណងក៏មាន ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ជាប់ជក់នៅ ជ្រប់នៅ លិចលង់នៅ ឃើញថាមិនមានទោស មិនមានប្រាជ្ញា ជាគ្រឿងរលាស់ខ្លួន តែងបរិភោគកាមគុណទាំង ៥ នេះឯង ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជានោះ ប្រព្រឹត្តលះបង់ធម៌ ដែលធ្វើបុគ្គលឲ្យទៅជាព្រាហ្មណ៍ចេញហើយ ប្រព្រឹត្តសមាទានធម៌ ដែលមិនធ្វើបុគ្គលឲ្យទៅជាព្រាហ្មណ៍វិញ ជាប់ជក់នៅ លិចលង់នៅ ឃើញថាមិនមានទោស មិនមានប្រាជ្ញា ជាគ្រឿងរលាស់ខ្លួន តែងបរិភោគកាមគុណទាំង ៥ ជាអ្នកមានកាមឆន្ទៈ ជាចំណង លុះបែកធ្លាយកាយទៅ ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ នឹងទៅកើតជាមួយនឹងពួកព្រហ្ម ហេតុនេះ មិនគួរមានឡើយ ។ [១៨០] ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ដូចស្ទឹងអចិរវតីនេះ ពេញប្រៀបដោយទឹក ល្មមក្អែកទំមាត់ច្រាំង ឱនផឹកបាន វេលានោះ មានបុរសអ្នកត្រូវការត្រើយខាងនាយ អ្នកស្វែងរកត្រើយខាងនាយ អ្នកទៅកាន់ត្រើយខាងនាយ អ្នកចង់ឆ្លងទៅត្រើយខាងនាយ បានមកដល់ '''បុរសនោះ ក៏ទទូរអស់ទាំងក្បាល''' ហើយដេកទៀបត្រើយខាងអាយ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច បុរសនោះ គួរចេញអំពីត្រើយខាងអាយ នៃស្ទឹងអចិរវតី ទៅឯត្រើយខាងនាយ បានឬទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ដំណើរនេះ ពុំគួរទៅបានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ក៏ដូច្នោះដែរ ក្នុងវិន័យរបស់ព្រះអរិយៈ លោកហៅ'''នីវរណធម៌''' ៥ ប្រការនេះថា '''អាវរណៈ''' (គ្រឿងទប់) ក៏បាន ហៅថា '''នីវរណៈ''' (គ្រឿងរារាំង) ក៏បាន ហៅថា '''ឱនាហនៈ''' (គ្រឿងទាញយិត) ក៏បាន ហៅថា '''បរិយោហនៈ''' (គ្រឿងរួបរឹត) ក៏បាន ។ នីវរណៈទាំង ៥ ប្រការ តើដូចម្តេចខ្លះ ? គឺ '''កាមច្ឆន្ទនីវរណៈ'''១ '''ព្យាបាទនីវរណៈ'''១ '''ថីនមិទ្ធនីវរណៈ'''១ '''ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណៈ'''១ '''វិចិកិច្ឆានីវរណៈ'''១ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ក្នុងវិន័យរបស់ព្រះអរិយៈ លោកហៅ នីវរណៈទាំង ៥ ប្រការនេះឯង ថា អាវរណៈក៏បាន ហៅថា នីវរណៈក៏បាន ហៅថា ឱនាហនៈក៏បាន ហៅថា បរិយោហនៈក៏បាន ។ [១៨១] ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ត្រូវនីវរណៈទាំង ៥ នេះដោតក្រង ចងរឹត ចងក្រៀក ចាក់ស្រែះហើយ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជានោះ ប្រព្រឹត្តលះបង់ធម៌ ដែលធ្វើបុគ្គលឲ្យទៅជាព្រាហ្មណ៍ចេញ ហើយប្រព្រឹត្តសមាទានធម៌ ដែលមិនធ្វើបុគ្គលឲ្យទៅជាព្រាហ្មណ៍វិញ ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ត្រូវនីវរណៈទាំង៥ ដោតក្រង ចងរឹត ចងក្រៀក ចាក់ស្រែះហើយ លុះបែកធ្លាយកាយទៅ ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ នឹងទៅកើតជាមួយនឹងពួកព្រហ្ម ហេតុនេះ មិនមានសោះឡើយ ។ [១៨២] ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សួរថា ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះ ដូចម្តេច អ្នកធ្លាប់បានឮពួកព្រាហ្មណ៍ព្រឹទ្ធាចារ្យ មានអាយុច្រើន ជាអាចារ្យ ប្រធានលើអាចារ្យទាំងឡាយ​និយាយថា ព្រហ្ម​មានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ ឬមិនមានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ទេ ? វាសេដ្ឋមាណព ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ព្រហ្មមិនមានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ទេ''' ។ ព្រហ្មមានចិត្តចងពៀរ ឬមិនបានចងពៀរទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ព្រហ្មមិនមានចិត្តចងពៀរទេ''' ។ ព្រហ្មមានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទ ឬមិនមានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ព្រហ្មមិនមានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទទេ''' ។ ព្រហ្មមានចិត្តសៅហ្មង ឬមិនមានចិត្តសៅហ្មងទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ព្រហ្មមិនមានចិត្តសៅហ្មងទេ''' ។ ព្រហ្មប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន ឬប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តមិនបានទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ព្រហ្មប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន''' ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ ឬមិនមានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជាមានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ (គ្រប់គ្រងស្រីដែរ)''' ។ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មានចិត្តចងពៀរ ឬមិនមានចិត្តចងពៀរទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មានចិត្តចងពៀរ''' ។ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទ ឬមិនមានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទ''' ។ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មានចិត្តសៅហ្មង ឬមានចិត្តមិនសៅហ្មងទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា មានចិត្តសៅហ្មង''' ។ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន ឬប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តមិនបានទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន '''ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តមិនបាន​ទេ''' ។ [១៨៣] ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អើ បើថា​ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជាទាំងនោះ​មានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ដូច្នេះ ឯព្រហ្ម​ជាអ្នកមិនមានស្ត្រី​ជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ទេ ចុះបណ្តាពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជា ដែលមានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ តើប្រៀបផ្ទឹមនឹងព្រហ្ម​ដែលមិនមានស្ត្រី​ជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់​សមគ្នាដែរឬទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ដំណើរនោះ ប្រៀបធៀបមិនសមគ្នាទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ត្រូវហើយ ព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា​ដែលមានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ លុះបែកធ្លាយកាយ ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ ក៏ទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្ម ដែលមិនមានស្ត្រី​ជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ ហេតុដូច្នេះនេះ មិនដែលមានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ បានឮដូច្នេះថា ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជានោះ​មានចិត្តចងពៀរ ចំណែកខាងព្រហ្ម​មិនមានចិត្តចងពៀរទេ ប្រៀបធៀបពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជា ដែលមានចិត្តចងពៀរ​ជាមួយនឹងព្រហ្ម​ដែលមិនមានចិត្តចងពៀរ តើសមគ្នាដែរឬ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ដំណើរនោះ​ប្រៀបធៀបមិនបានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ បានឮថា ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកត្រៃវិជ្ជានោះ​មានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទ ព្រហ្ម​មិនមានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទទេ ពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជា មានចិត្តសៅហ្មង ព្រហ្មមិនមានចិត្តសៅហ្មងទេ ពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជា ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តមិនបានទេ ព្រហ្ម​ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន ចុះបើប្រៀបធៀបពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជា​ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តមិនបាន ជាមួយនឹងព្រហ្ម​ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន តើសមគ្នាដែរឬ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ដំណើរនោះ ប្រៀបធៀបមិនបានទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ត្រូវហើយ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជា​ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តមិនបានទាំងនោះ លុះបែកធ្លាយកាយ ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ នឹងទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្ម​ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន ហេតុដូច្នេះនេះ មិនដែលមានទេ ? ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជាទាំងនោះ ចូលទៅ (កាន់ទីមិនមែនផ្លូវ ដោយសំគាល់ថាផ្លូវ) ក្នុងផ្លូវជាទីទៅកាន់ព្រហ្មលោក (ដូចជា) ចុះទៅ (កាន់ទីមានភក់ ដោយសំគាល់ថា ទីរាបស្មើ) លុះចុះទៅហើយ ក៏ដល់នូវសេចក្តីបាក់បែក (នៃអវយវៈតូចធំ) សំគាល់នូវការ​ឆ្លងថាស្រួលហើយ ក៏ឆ្លងទៅ ព្រោះហេតុនោះ ត្រៃវិជ្ជារបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ អ្នកត្រៃវិជ្ជានេះ អ្នកប្រាជ្ញ តែងហៅថា '''ព្រៃធំ''' គឺត្រៃវិជ្ជាខ្លះ ហៅថា '''ព្រៃដែលគ្មានទឹក''' គឺត្រៃវិជ្ជាខ្លះ ហៅថា '''សេចក្តីវិនាស គឺត្រៃវិជ្ជាខ្លះ''' ។ [១៨៤] កាលព្រះមានព្រះភាគ ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ វាសេដ្ឋមាណព ក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគ ដូច្នេះថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គបានឮដូច្នេះថា '''ព្រះសមណគោតមស្គាល់ផ្លូវ ដើម្បីទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្ម មែនឬ ?''' ព្រះអង្គ ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច មនសាកតគ្រាម នៅក្នុងទីជិតនឹងទីនេះ មនសាកតគ្រាម មិនមែននៅក្នុងទីឆ្ងាយអំពីទីនេះទេឬ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន យ៉ាងនោះហើយ មនសាកតគ្រាម នៅក្នុងទីជិតនឹងទីនេះ មនសាកតគ្រាម មិននៅក្នុងទីឆ្ងាយអំពីទីនេះទេ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច បុរសដែលកើតហើយ ចម្រើនហើយ ក្នុងមនសាកតគ្រាមនេះ មានអ្នកផង សួររកផ្លូវនៃមនសាកតគ្រាម ចំពោះបុរសនោះ ដែលចេញទៅអំពីមនសាកតគ្រាម ក្នុងខណៈនោះ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ បុរសដែលកើតហើយ ចម្រើនហើយ ក្នុងមនសាកតគ្រាមនេះ កាលបើគេសួររកផ្លូវនៃមនសាកតគ្រាម សំដីយឺតយូរ និងអឹមអៀម តើមានខ្លះដែរឬ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន សំដីនេះ មិនយឺតយូរ មិនអឹមអៀមទេ ។ សេចក្តីនោះព្រោះហេតុអ្វី ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ព្រោះបុរសឯណោះ កើតហើយ ចម្រើនហើយ ក្នុងមនសាកតគ្រាម បានជាបុរសនោះ ស្គាល់ផ្លូវទាំងអស់ ដែលទៅកាន់មនសាកតគ្រាម ដោយច្បាស់លាស់ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ បុរសដែលកើតហើយ ចម្រើនហើយ ក្នុងមនសាកតគ្រាមនោះ កាលបើមានអ្នកផង សួររកផ្លូវនៃមនសាកតគ្រាម គង់មានសំដីយឺតយូរ និងអឹមអៀមខ្លះ '''ឯតថាគត កាលបើអ្នកផង សួររកផ្លូវទៅកាន់ព្រហ្មលោក ឬបដិបទា ជាទីទៅកាន់ព្រហ្មលោក មិនមានការប្រព្រឹត្តិយឺតយូរ និងការអឹមអៀមឡើយ''' ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ តថាគត ស្គាល់ទាំងព្រហ្ម ស្គាល់ទាំងព្រហ្មលោក ស្គាល់ទាំងបដិបទា ជាទីទៅកាន់ព្រហ្មលោក មិនតែប៉ុណ្ណោះសោត ព្រហ្មប្រតិបត្តិយ៉ាងណា ទើបបានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក តថាគត ក៏ស្គាល់ច្បាស់ នូវសេចក្តីប្រតិបត្តិនោះ ។ [១៨៥] កាលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ វាសេដ្ឋមាណព ក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគ ដូច្នេះថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គបានឮដូច្នេះថា ព្រះសមណគោតម សំដែងផ្លូវ ដើម្បីទៅ​កើតជាមួយនឹងព្រហ្ម​បាន ខ្ញុំព្រះអង្គ សូមឱកាស សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន សំដែង​ផ្លូវ ដើម្បីទៅ​កើតជាមួយនឹងព្រហ្ម សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ស្រោចស្រង់ព្រាហ្មណ៍ និងពពួកសត្វផងចុះ ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលវាសេដ្ឋៈ បើដូច្នោះ ចូរអ្នកប្រុងស្តាប់ ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្ត​ដោយល្អចុះ តថាគត​នឹងសំដែងប្រាប់ ។ វាសេដ្ឋមាណព បានទទួលស្តាប់ព្រះពុទ្ធដីកា របស់ព្រះមានព្រះភាគថា ព្រះករុណាព្រះអង្គ ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ព្រះតថាគត កើតឡើងក្នុងលោកនេះ ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ។បេ។ (បណ្ឌិតគប្បីសំដែងឲ្យពិស្តារ ដូចក្នុង[[សាមញ្ញផលសូត្រ]]ផងចុះ) ។បេ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ '''ភិក្ខុជាអ្នកបរិបូណ៌ ដោយសីលយ៉ាងនេះឯង ។បេ។ កាលភិក្ខុនោះ បានពិចារណាឃើញច្បាស់នូវ​នីវរណៈ ៥ ​នេះក្នុងខ្លួន ដែលខ្លួនលះបង់ហើយ បាមោជ្ជៈ គឺសេចក្តីត្រេកអរ​យ៉ាងល្មម ក៏កើតឡើង កាលបើបាមោជ្ជៈ កើតឡើងហើយ បីតិក៏កើតឡើង កាលចិត្តប្រកបដោយបីតិ កើតឡើងហើយ កាយក៏រមែងស្ងប់រម្ងាប់ កាលបើមានកាយ​ស្ងប់រម្ងាប់ហើយ ក៏រមែងទទួលនូវសេចក្តីសុខ ចិត្តរបស់ភិក្ខុដែលបានសេចក្តីសុខហើយ ក៏រមែងតាំងនៅមាំ ។''' ភិក្ខុនោះ មាន'''ចិត្តប្រកបដោយមេត្តា''' រមែងផ្សាយ​ទៅកាន់ទិសទី១ ទិសទី២ ទិសទី៣ ទិសទី៤ ទាំងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសទទឹងបានដូចគ្នា មាន'''ចិត្តប្រកប​ដោយមេត្តា''' ដ៏ទូលាយ​ធំ រកប្រមាណមិនបាន មិនមានពៀរ មិនមានព្យាបាទ ផ្សាយទៅកាន់​លោកទាំងពួង គ្រប់ទិស គ្រប់តំបន់ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ មនុស្សមាន​កម្លាំង​ ផ្លុំស័ង្ខ អាចញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យ​ដឹងបានគ្រប់ទិសទាំង ៤ ដោយមិនលំបាក​យ៉ាងណា ម្នាលវាសេដ្ឋៈ កម្មជាកាមាវចរណា​ក្នុង'''មេត្តាចេតោវិមុត្តិ'''​ដែលបុគ្គលបានចម្រើនយ៉ាងនេះ កម្មជាកាមាវចរនោះ មិនបានកៀចក្រាញនៅក្នុងរូបាវចរ និងអរូបាវចរនោះ គឺកម្មជាកាមាវចរនោះ មិនបានឋិតនៅក្នុងរូបាវចរ និងអរូបាវចរនោះឡើយ ក៏យ៉ាងនោះឯង ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ នេះឯងហៅថា '''ផ្លូវដើម្បីទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្ម''' ។ [១៨៦] ម្នាលវាសេដ្ឋៈ សេចក្តីតទៅទៀតថា ភិក្ខុមាន'''ចិត្តប្រកបដោយករុណា''' ។បេ។ មាន'''ចិត្តប្រកបដោយមុទិតា''' ។បេ។ មាន'''ចិត្តប្រកបដោយឧបេក្ខា''' ផ្សាយទៅកាន់ទិសទី១ ទិសទី២ ទិសទី៣ ទិសទី៤ ទាំងទិសខាងលើ ទិសខាងក្រោម និងទិសទទឹងបានដូចគ្នា មានចិត្តប្រកបដោយឧបេក្ខា ដ៏ទូលាយធំ រកប្រមាណមិនបាន មិនមានពៀរ មិនមានព្យាបាទ ផ្សាយទៅកាន់លោកទាំងអស់ គ្រប់ទិស គ្រប់តំបន់ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ មនុស្ស​ដែលមាន​កម្លាំង​ ផ្លុំស័ង្ខ អាចញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដឹងបានគ្រប់ទិសទាំង ៤ បាន ដោយមិនលំបាក យ៉ាងណា ម្នាលវាសេដ្ឋៈ កម្មជាកាមាវចរណា​ក្នុង'''ឧបេក្ខាចេតោវិមុត្តិ'''​ដែលបុគ្គលបានចម្រើនយ៉ាងនេះ កម្មជាកាមាវចរនោះ មិនបានកៀចក្រាញនៅ​ក្នុងរូបាវចរ និងអរូបាវចរនោះ គឺកម្មជាកាមាវចរនោះ មិនបានឋិតនៅក្នុងរូបាវចរ និងអរូបាវចរនោះឡើយ ក៏យ៉ាងនោះឯង ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ '''នេះឯងជាផ្លូវ​ដើម្បីកើតជាមួយនឹងព្រហ្ម''' ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកសំគាល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច ភិក្ខុមានមេត្តាព្រហ្មវិហារយ៉ាងនេះ ជាអ្នកមានស្ត្រី​ជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ ឬមិនមានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនមានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ទេ ។ ភិក្ខុនោះ មានចិត្តចងពៀរ ឬមិនមានចិត្តចងពៀរទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនមានចិត្តចងពៀរទេ ។ ភិក្ខុនោះ មានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទ ឬមិនមានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនមានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទទេ ។ ភិក្ខុនោះ មានចិត្តសៅហ្មង ឬមិនមានចិត្តសៅហ្មងទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនមានចិត្តសៅហ្មងទេ ។ ភិក្ខុនោះ ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន ឬមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបានទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អើ បើថា ភិក្ខុ​ជាអ្នកមិនមានស្ត្រីជា​គ្រឿងជាប់ចំពាក់ ព្រហ្ម​ក៏ជាអ្នកមិនមានស្ត្រី​ជាគ្រឿងជាប់​ចំពាក់ហើយ តើប្រៀបធៀប​ភិក្ខុដែលមិនមានស្ត្រីជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់​នឹងព្រហ្ម​ដែលមិនមានស្ត្រី​ជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ សមគ្នាដែរឬ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ប្រៀបធៀប​សមគ្នាហើយ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ត្រូវហើយ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ភិក្ខុ​ដែលមិនមានស្ត្រីជាគ្រឿង​ជាប់ចំពាក់ លុះបែកធ្លាយកាយ ខាងមុខអំពី​សេចក្តីស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតជាមួយនឹងព្រហ្ម ដែលមិនមានស្ត្រី​ជាគ្រឿងជាប់ចំពាក់ ហេតុដូច្នេះនេះ តែងមាន​ជាប្រាកដ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ បានឮដូច្នេះថា ភិក្ខុ​មិនមានចិត្តចងពៀរ ព្រហ្ម​ក៏មិនមានចិត្តចងពៀរដែរ ។បេ។ ភិក្ខុ​មិនមានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទ ព្រហ្ម​ក៏មិនមានចិត្តប្រកបដោយព្យាបាទដែរ ។ ភិក្ខុ​មានចិត្តមិនសៅហ្មង ព្រហ្មក៏មានចិត្តមិនសៅហ្មងដែរ ។ ភិក្ខុ​ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន ព្រហ្ម​ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបានដែរ ប្រៀបធៀបភិក្ខុ​ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន​នឹងព្រហ្ម​ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន តើសមដែរឬទេ ? បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ប្រៀបធៀប​សមគ្នាហើយ ។ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ត្រូវហើយ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ភិក្ខុប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាននោះ លុះបែកធ្លាយកាយ ខាងមុខអំពីសេចក្តីស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើត​ជាមួយនឹងព្រហ្ម ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្តបាន ហេតុដូច្នេះនេះ តែងមានជាប្រាកដ ។ [១៨៧] លុះព្រះមានព្រះភាគ ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ វាសេដ្ឋមាណព និងភារទ្វាជមាណព ក៏បានក្រាបបង្គំ​ទូលព្រះមានព្រះភាគ យ៉ាងនេះថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ភាសិតរបស់ព្រះអង្គ ពីរោះណាស់ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ភាសិតរបស់ព្រះអង្គ ពីរោះណាស់ ធម៌ដែលព្រះអង្គ ទ្រង់សំដែងហើយ ដោយអនេកបរិយាយយ៉ាងនេះ (ភ្លឺច្បាស់ណាស់) បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន គួរនាដូចជាមនុស្សចាប់​របស់ដែលផ្កាប់ចុះ ឲ្យផ្ងារឡើងបាន ពុំនោះដូចជាមនុស្ស​បើកបង្ហាញរបស់ដែល​គេលាក់បិទបាំង ពុំនោះសោត ដូចជាមនុស្ស​ប្រាប់ផ្លូវ ដល់អ្នកវង្វេងផ្លូវ ឬក៏ដូចជា​មនុស្សកាន់ប្រទីប ទ្រោលបំភ្លឺក្នុងទីងងឹត ដោយគិតថា ពួកមនុស្សមានចក្ខុ មើលឃើញនូវរូបទាំងឡាយបាន យើងទាំងឡាយនោះ សូមដល់នូវព្រះគោតមដ៏ចម្រើនផង ព្រះធម៌ផង ព្រះសង្ឃផង ជាទីពឹង ជាទីរលឹក ចាប់ដើមតាំងពីថ្ងៃនេះទៅ សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទ្រង់ជ្រាបនូវយើងខ្ញុំទាំងឡាយ ថាជាឧបាសក ដល់សរណគមន៍ ស្មើដោយជីវិត ។ ចប់ តេវិជ្ជសូត្រ ទី១៣ ។ ==ឯកសារ​យោង== # [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[ទីឃនិកាយ]] #ព្រះត្រៃបិដក > សុត្តន្តបិដក > ទីឃនិកាយ > ទុតិយភាគ > សីលក្ខន្ធវគ្គ សៀវភៅ​[[ភាគ១៥]] ទំព័រ​ទី ២៤៣ ដល់ ២៧៩ (DN13 - Tevijja Sutta) #พระไตรปิฎกเล่มที่ ๙ > พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๑ > ทีฆนิกาย > สีลขันธวรรค > ๑๓. [https://web.archive.org/web/20201024111353/https://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=09&A=8549 เตวิชชสูตร] #[https://suttacentral.net/dn13/en/tw_rhysdavids Tevijja Sutta: The Three Knowledges: (DN 13)] #[http://www.palicanon.org/en/sutta-pitaka/transcribed-suttas/majjhima-nikaya/128-mn-3-dhammadyda-sutta--heirs-in-dhamma.html Tevijja Sutta: The Threefold Knowledge (DN13)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001145631/http://www.palicanon.org/en/sutta-pitaka/transcribed-suttas/majjhima-nikaya/128-mn-3-dhammadyda-sutta--heirs-in-dhamma.html |date=2020-10-01 }} s3p98z3oo1g3no75fztjhk9x2x84mp7 សាកលវិទ្យាល័យ​ត្រាវិញ 0 26896 342734 342324 2026-11-08T06:11:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342734 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន សាកលវិទ្យាល័យ | name = សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញ | native_name = | image_name = | image_size = 200 px | image_alt = | caption = | latin_name = Tra Vinh University | motto = នាំមក​នូវ​ឱកាស​សិក្សា​មាន​គុណ​ភាព​សម្រាប់​សហគមន៍ | established = ១៩ មិថុនា ២០០៦ | closed = | type = [[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋ|សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋ]] | affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = | rector = បណ្ឌិត ផាម ទៀត​ ខាញ់ | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = ជាង​ ២០,០០០ នាក់ | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | city = [[ត្រាវិញ]] | state = | province = | country = [[វៀតណាម]] | coor = | campus = ៤ ៖ | former_names = សាកលវិទ្យាល័យ​រង​សហគមន៍ត្រាវិញ | free_label = | free = | colors = | colours = | athletics = | sports = | nickname = | mascot = | affiliations = | website = [http://kh.tvu.edu.vn] | logo = [[File:Tra Vinh University logo.png|thumb|center|tra vinh university logo]] | footnotes = }} '''សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញ''' (ហៅកាត់ ជា[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]: TVU)​ បង្កើត​ឡើងយោងតាមសេចក្ដីសម្រេចលេខ 141/QĐ/ 2006 - TTg របស់នាយករដ្ឋមន្រ្តី ចុះថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៦ មានទី​ស្នាក់​ការ​កណ្តាល​អាគារ​១២៦ ផ្លូវជាតិ៥៣ សង្កាត់ទី៥ ទីក្រុងត្រាវិញ ខេត្តត្រាវិញ។ សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញ​​បណ្តុះ​បណ្តាល​ធន​ធាន​មនុស្ស​ចម្បង​គេ​លើ​វិស័យ​​ភាសា​វប្បធម៌​វិចិត្រ​សិល្បៈ​ខ្មែរ​ណាម​បូ​​នៅ​​តំ​បន់​វាល​រាប​ទន្លេគឺវ​ឡុង។ ជាសាកលវិទ្យាល័យរបស់រដ្ឋ បណ្តុះ​បណ្តាលច្រើន​កំរិត៖ ពី​ធម្យម​សិក្សា​ជំនាញ ឧត្តម​សិក្សា អនុបណ្ឌិត និង​បណ្ឌិត; ច្រើន​វិស័យ៖ វិស័យ​ភាសា វប្បធម៌ វិចិត្រសិល្បៈ​ខ្មែរ​ណាម​បូ​ សេដ្ឋកិច្ច នីតិសាស្ត្រ ភាសា​បរទេស បច្ចេកទេស បច្ចេកវិទ្យា គីមីសាស្ត្រ កសិកម្ម វារីវប្បកម្ម គរុកោសល្យ វេជ្ជសាស្ត្រ; ច្រើន​បែប​៖ ពេញ​ម៉ោង សញ្ញាបត្រ​ទី២ រៀន​បន្ត​ឡើង សិក្សា​បណ្តើរ​ធ្វើការ​បណ្តើរ សិក្សា​ពីចម្ងាយ ឆ្លើយ​តប​តម្រូវ​ការ​ឯក​ទេស​សម្រាប់​អ្នក​សិក្សា​និង​សហគមន៍។ ម្យ៉ាង​វិញ​ទៀត សាកលវិទ្យាល័យ​នៅ​មាន​សហការ​បណ្តុះ​បណ្តាលកំរិតឧត្តមសិក្សា និង​អនុបណ្ឌិត​ជាមួយ​វិទ្យាស្ថាន សាកលវិទ្យាល័យ​នៅ​ក្នុង​និង​ក្រៅ​ប្រ​ទេស។ = ប្រវត្តិ = សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញ មានប្រភពដើមគឺ​សាកលវិទ្យាល័យរងសហគមន៍ត្រាវិញ បង្កើត​នៅឆ្នាំ២០០១ លើមូលដ្ឋានគម្រោងការសាកលវិទ្យាល័យរងសហគមន៍ Vietnam-Canada ដោយអាស្រាយ​ស្ថាប័នអភិវឌ្ឍពិភពលោកកាណាដា(CIDA)សហព័ន្ធ​សាកលវិទ្យាល័យរង​សហគមន៍កាណាដា​ (ACCC)​វិទ្យាស្ថាន/សាលាមួយចំនួន​របស់កាណាដាដូចជា វិទ្យាស្ថាន និងបច្ចេកទេសអនុវត្តខេត្ត Saskatchewan (SIAST) វិទ្យាស្ថាននាវាចរណ៍ (MI) វិទ្យាស្ថានបច្ចេកទេសកសិកម្មខេត្ត Québec (ITA) និងសាកលវិទ្យាល័យ-សាកលវិទ្យាល័យរង (MUC) និងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមរួមឧបត្ថម្ភអំពីហិរញ្ញវត្ថុនិងបច្ចេកទេស។ គម្រោងការសាកលវិទ្យាល័យរងសហគមន៍វៀតណាម-កាណាដា បញ្ជាក់នូវរូបភាពនៃសាកលវិទ្យាល័យរងសហគមន៍ប្រទេសកាណាដា និងអាចអនុវត្តមានប្រសិទ្ធិភាពក្នុងប្រព័ន្ធអប់រំក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ ថ្ងៃទី ១៩ មិថុនា ២០០៦ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​បាន​ចេញ​សេចក្តី​សម្រេច​លេខ 141/QĐ-TTg បង្កើត​សាកលវិទ្យាល័យ​​ត្រាវិញ​លើ​មូលដ្ឋាន​សាកល​វិទ្យាល័យ​រង​សហគមន៍​ត្រាវិញ។ ថ្ងៃទី ២៨ មេសា ២០១១ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​បាន​ចេញ​សេចក្តី​សម្រេច​លេខ 639/QĐ-TTg រួម​បញ្ចូល​មហាវិទ្យាល័យ​រង​គរុកោសល្យ​ត្រាវិញ​​​ទៅ​​​ក្នុង​សាកលវិទ្យាល័យ​ត្រាវិញ។ = ចក្ខុវិស័យ = ជាសាកលវិទ្យាល័យដែលផ្តោតទៅ​រក​ទំនោរ​​​អនុវត្តជាក់​ស្តែង​​​ និង​មាន​លក្ខណៈ​​ពិសេស។ = បេសកកម្ម = សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញ​បណ្តុះបណ្តាលពហុមុខជំ​នាញ​ ពហុកម្រិត​ និង​សិក្សា​បន្ត​ឡើង​​នៅ​​កម្រិត​ខ្ពស់​ជាង​ ​ដើម្បី​បំពេញ​នូវ​តម្រូវ​​ការ​នៃ​​អ្នកសិក្សា; អភិវឌ្ឍ​កម្មវិធី​សិក្សា​​ ផ្ទេរ​បច្ចេក​វិទ្យា ផ្គត់​ផ្គង់​​សេវាកម្ម​សម្រាប់​សង្គម​ ​រួម​ចំណែក​ដ៏សំ​ខាន់​ក្នុង​ការ​បង្កើន​ឱកាស​ការងារ​ លើក​កម្ពស់​​ជីវភាព​​រស់​នៅ​របស់ប្រ​ជា​ជន​​ក្នុង​​សហគមន៍​ និង​ជំ​រុញ​ការ​អភិវឌ្ឍ​សេដ្ឋកិច្ច​-​​សង្គម​កិច្ច​​​នៅ​ថ្នាក់​​មូល​ដ្ឋាន ​និងថ្នាក់​ជាតិ។​ = កម្មវិធី​បណ្តុះ​បណ្តាល​ = សាកលវិទ្យាល័យ​ត្រាវិញ​ជា​សាកលវិទ្យាល័យ​រដ្ឋ​នៅ​តំ​បន់​វាល​រាប​ទន្លេ​គឺវ​ឡុង បាន​ក្រ​សួង​អប់រំ​និង​បណ្តុះ​បណ្តាល​ប្រ​គល់​ភារកិច្ច​ជ្រើស​រើស​និស្សិត​នៅ​ទូទាំង​ប្រ​ទេស​រួម​មាន​មុខ​ជំ​នាញ​ចំ​នួន​ ៣៣ កម្រិត​បរិញ្ញាបត្រ​ជាន់​ខ្ពស់ (ថ្នាក់​បណ្ឌិត ៨ និង​អនុបណ្ឌិត ២៥) កម្រិត​បរិញ្ញាបត្រ​ចំ​នួន ៥៩ មុខ​ជំនាញ និង​បរិញ្ញាបត្រ​រងចំ​នួន ៧ មុខ​ជំ​នាញ​ នៅ​លើ​វិស័យ​៖ កសិកម្ម-ជលផល; បច្ចេក​ទេស​-បច្ចេកវិទ្យា​; វេជ្ជសាស្ត្រ​-ឱសថ;​ ភាសា​បរទេស; ភាសា​-វប្បធម៌​-​វិចិត្រ​សិល្បៈ​ខ្មែរ​ណាម​បូ; សេដ្ឋកិច្ច​-ច្បាប់; គីមី​សាស្ត្រ​អនុវត្ត; គរុកោសល្យ; គ្រប់​គ្រង​ការិយាល័យ​-វៀត​ណាម​វិទ្យា-បណ្ណាល័យ; ទ្រឹស្តី​នយោបាយ និង​វិទ្យាសាស្ត្រ​រូបវន្ត។ = គុណភាព​បណ្តុះ​បណ្តាល​ = យោងតាមចំណាត់ថ្នាក់នៃ Webometrics ឆ្នាំ ២០១៧ សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២ នៅតំ​បន់​នៃ​ទិស​ខាងលិច និងជាប់​ចំ​ណាត់​ថ្នាក់​ទី ១៤ នៅប្រទេសវៀតណាម។ ចំពោះ​ចំណាត់ថ្នាក់ UI GreenMetric University Ranking សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញជាប់ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់កំពូលទាំង ៣០០ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ល្បឿននៃការកែលំអគុណភាពនិងការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព។ សាកល​វិទ្យាល័យត្រាវិញ​​បានបំពេញលក្ខខណ្ឌ​ស្តង់ដារគុណភាពអប់រំស្របតាមស្តង់ដារថ្មីរបស់ក្រសួងអប់រំនិងបណ្តុះបណ្តាល ហើយបានទទួលស្គាល់នូវ​កម្រិត​​គុណភាពអប់រំអន្តរជាតិ - FIBAA ក្នុងកម្មវិធីចំនួន ០៤ គឺបរិញ្ញាបត្រពាណិជ្ជកម្ម បរិញ្ញាបត្រសេដ្ឋកិច្ច បរិញ្ញាបត្រគណនេយ្យ បរិញ្ញាបត្រធនាគារនិងហិរញ្ញវត្ថុ ព្រម​ទាំង​​ទទួល​ស្គាល់​កម្រិត​ស្តង់​ដារ​នៃ​ AUN, ABET សម្រាប់​មុខ​ជំ​នាញ​វារី​វប្បកម្ម បសុពេទ្យ និង​ក្រុម​មុខ​ជំ​នាញ​ផ្នែក​បច្ចេកទេស​និង​បច្ចេក​វិទ្យា។ សាកលវិទ្យាល័យ​ត្រាវិញ​ក៏​ជា​ជាសមាជិក​នៃ​អង្គ​ការ​ CDIO និង​ជា​សមាជិក​អន្តរជាតិ​តែ​មួយ​គត់​នៃ​សមាគម​​បណ្តា​មហាវិទ្យាល័យ មហាវិទ្យាល័យ​រង​របស់​កាណាដា​-ACCC។ = តម្លៃ​ស្នូល = អស់​ពីចិត្ត​-តម្លាភាព​-​នវានុវត្ត-​ស្និទ្ធ​ស្នាល = ទស្សន​អប់រំ = ''«ផ្អែកលើមូលដ្ឋានជាក់ស្តែងប្រកបដោយក្រមសីលធម៌ទំនួល​ខុសត្រូវ​សមត្ថភាព​បណ្តុះ​បណ្តាល​អ្នក​សិក្សាជា​មួយ​នឹងអភិវឌ្ឍបុគ្គលនិងសង្គមឱ្យកាន់​តែប្រសើរ»'' សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញជឿជាក់ថា ការអប់រំ​និង​បណ្តុះបណ្តាល គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ​នៃសង្គម​លទ្ធផល​នៃ​ការ​អប់រំ​ និង​ការ​បណ្តុះ​បណ្តាល​មិន​ត្រឹម​តែ​ធ្វើឱ្យ​មានការ​អភិវឌ្ឍ​ផ្ទាល់ខ្លួនឱ្យ​​ជីវិត​កាន់​តែ​ប្រសើរ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ​ ថែមទាំង​លើកកម្ពស់​អភិវឌ្ឍ​ទាំងមូល​ទៀតផង។​ កម្មវិធី​បណ្តុះ​បណ្តាល​របស់​សាកល​វិទ្យាល័យ​ត្រូវ​បាន​រៀប​ចំ និង​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ទិស​ដៅ​បណ្តុះ​បណ្តាល​សមត្ថភាព​អ្នក​សិក្សា ​​ជាមួយ​នឹង​កម្រិត​​ចំណេះ​ដឹង​ ជំនាញ និងឥរិយាបថ ដែលទទួល​​ពិគ្រោះ​យោបល់​ពី​​ភាគី​ពាក់ព័ន្ធ (រួម​មាន​សហគ្រាស​ និយោជិក អ្នកជំនាញ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ សាស្ត្រាចារ្យ និង​និស្សិត​ជា​ដើម) ដើម្បី​ធានា​ថា អ្នកសិក្សាទទួល​បាន​​សមត្ថភាព​គ្រប់​គ្រាន់ ដើម្បី​​ចូលរួមជា​កម្លាំងធន​ធាន​មនុស្ស​​នៃ​ការងារសង្គម។ សាកល​វិទ្យាល័យ​ជឿជាក់ថា ការ​កសាង​ប្រព័ន្ធ​សិក្សា​រៀន​សូត្រ​ ​ដោយ​ផ្អែក​លើ​​​កត្តាយក​អ្នក​សិក្សា​​​​​ធ្វើ​ជា​ស្នូល​(Student – Centered)​​ នឹង​ផ្តល់​អាទិភាព​ដល់​​និស្សិត​ក្នុង​សកម្ម​ភាព​រៀប​ចំ​ផែន​ការ​សិក្សាដ៏​សមស្រប ដើម្បី​លើកកម្ពស់​សក្តានុពលភាពរបស់ពួកគេ​ក៏​ដូច​​ជា​​​ជំរុញ​ដំណើរ​ការ​នៃការសិក្សា​ដោយ​ស្វ័យ​ភាព​ មាន​ការ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ចំពោះ​ការរៀន​សូត្រ​ផ្ទាល់​ខ្លួន។ ​ឆ្លង​តាម​ទង្វើ​នោះ​ពួក​គេ​មាន​សញ្ញាណ​មនសិការ​​ និងមាន​លទ្ធភាព​សិក្សា​​មួយ​​ជីវិត។ ​ សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញកំណត់ការបណ្តុះបណ្តាល​ជំនាញ​ដល់អ្នកសិក្សាដូចតទៅ៖ សមត្ថភាព​របស់​អ្នក​សិក្សា​នឹង​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ជា​បន្ត​បន្ទាប់​តាម​រយៈ​ការ​រៀន​សូត្រ ​និង​អនុវត្ត​ជំនាញ​វិជ្ជា​ជីវៈ​ជាមួយ​ប្រព័ន្ធ​អនុវត្ត​ការពិសោធន៍នៅក្រុម​ហ៊ុន សហគ្រាស ស្ថាប័ន​​នានា ​ទៅ​តាម​កម្មវិធី​សិក្សា នៃ​ទម្រង់​ CO-OP។ ​លើសពីនេះ ដើម្បី​លើក​កម្ពស់​សមត្ថភាព​សិក្សា​របស់​បេក្ខសិស្ស​​ប្រ​កប​ដោយ​ភាព​​វិជ្ជមាន​​ សាកលវិទ្យាល័យ​ត្រាវិញ​​មាន​​គោល​ការណ៍​​​ឧបត្ថម្ភចេញ​​​ពី​​សប្បុរសធម៌​ សាស្ត្រាចារ្យ​​នា​នា​​​​ ដោយ​​​ការគាំទ្រ​​ថវិកា​ដល់​​និស្សិតក្នុង​ការ​​សិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ​​ទៅ​តាម​ឯក​ទេស​ដែលបានសិក្សា​ ហើយ​ទទួលបាន​ចំណេះ​ដឹង​ បំណិន​ជាក់​ស្តែង​​​​នៃ​​បញ្ហា​​កើត​មាន​ក្នុង​សង្គម ​អភិវឌ្ឍកិច្ច​ការ​ស្រាវ​ជ្រាវ​​វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេក​វិទ្យា និង​បញ្ហាប្រឈមនានា​ នា​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​​។ល។​ ព្រម​ទាំង​​ចូល​រួម​សកម្ម​ភាព​​​បម្រើ​សេវា​កម្ម​សហគមន៍​។ ទន្ទឹម​នឹង​ការ​អភិវឌ្ឍ​ជំនាញ​​វិជ្ជាជីវៈ​ បញ្ហា​​ដែល​លត់​ដំ​បំ​ណិន​ ​សីលធម៌វិជ្ជាជីវៈ និង​ទំនួល​ខុស​ត្រូវ​ក្នុង​សហគមន៍​គឺ​មានសារៈសំខាន់ណាស់។ សាកលវិទ្យាល័យត្រាវិញជឿជាក់ថា ចំ​ណុច​ទាំង​អស់​នេះ​ជា​ឧបករណ៍​ចាំបាច់ ​​ជា​ស្ពាន​សម្រាប់​អ្នកសិក្សា​​​ផ្សារ​ភ្ជាប់​​នឹង​​​សង្គម​ គឺ​បាន​​អនុវត្ត​ចំណេះ​ដឹង ​និង​បំណិន​​វិជ្ជាជីវៈ​ក្នុង​សកម្មភាព​ការ​ងារ​។ ហេតុ​ដូច្នេះ ​បំ​ណិន​វិជ្ជាជីវៈ ​​សីលធម៌​ និង​ទំនួល​ខុសត្រូវ​ក្នុង​ការ​ងារ​ ​ត្រូវ​បាន​សាកលវិទ្យាល័យ​ដាក់​បញ្ចូល​​ទៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សា​ទាំង​ឡាយ​។ = យន្តការ​គ្រប់​គ្រង = ===A. ក្រុមប្រឹក្សា​សាកលវិទ្យាល័យ=== បច្ចុប្បន្ន​មាន​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ ៣(7/2014): 1. ក្រុម​ប្រឹក្សា​ចំរុះ 2. ក្រុម​ប្រឹក្សា​ការ​សិក្សា 3. ក្រុម​ប្រឹក្សា​វិទ្យាសាស្ត្រ ===B. មហាវិទ្យាល័យ === បច្ចុប្បន្ន​ សាកលវិទ្យាល័យ​ត្រាវិញ​មាន​មហាវិទ្យាល័យ​ចំ​ណុះ​ 12 បណ្តុះ​បណ្តាល​ពី​មធ្យមសិក្សា​ដល់​បណ្ឌិត។ 1.មហាវិទ្យាល័យ​គរុកោសល្យ 2. មហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រ​មូល​ដ្ឋាន 3. មហាវិទ្យាល័យកសិកម្ម ជលវប្បកម្ម 4. មហាវិទ្យាល័យសេដ្ឋ​កិច្ច​-ច្បាប់ 5. មហាវិទ្យាល័យភាសា​បរទេស 6. មហាវិទ្យាល័យបច្ចេកទេស-បច្ចេកវិទ្យា 7.មហាវិទ្យាល័យគីមី​សាស្ត្រ 8. មហាវិទ្យាល័យអភិបាល​ការិយាល័យ បណ្ណាល័យ វៀតណាម​វិទ្យា 9. មហាវិទ្យាល័យបំរុង 10. មហាវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រ-ឱសថ 11. មហាវិទ្យាល័យម៉ាក - ឡេណិន 12. មហាវិទ្យាល័យភាសា វប្បធម៌ វិចិត្រ​សិល្បៈ​ខ្មែរ​ណាម​បូ ===C. ការិយាល័យ === មាន 11: 1. ការិយាល័យរដ្ឋបាល 2. ការិយាល័យសិក្សា 3. ការិយាល័យផែន​ការណ៍​-ហិរញ្ញកិច្ច 4. ការិយាល័យគ្រប់​គ្រង​សម្ភារៈឧបទ្ទេស 5. ការិយាល័យធានាគុណភាព​សិក្សា 6. ការិយាល័យសហប្រតិបត្តិការ​-ជំរុញ​គម្រោងការ 7. ការិយាល័យវិទ្យាសាស្ត្របច្ចេកវិទ្យា-បណ្តុះបណ្តាល​ក្រោយ​បរិញ្ញា 8. ការិយាល័យកិច្ច​ការ​សិស្ស-និស្សិត 9. ការិយាល័យគ្រប់​គ្រង​បុគ្គលិក 10. ការិយាល័យគ្រប់គ្រង​ការ​ប្រ​ឡង 11. ការិយាល័យត្រួតពិនិត្យ​នីតិកម្ម ===D.គណៈគ្រប់​គ្រងផ្នែក​​ផ្សេងៗ:=== មាន​ 3: 1. គណៈ​យេនឌ័រ និង​ជនជាតិ 2. គណៈ​គ្រប់គ្រង​អន្តេវាសិកដ្ឋាន 3. គណៈ​អភិវឌ្ឍន៍ប្រព័ន្ធ​បច្ចេកវិទ្យា ===E. មជ្ឈមណ្ឌល=== បច្ចុប្បន្ន​មាន មជ្ឈមណ្ឌល 11, វិទ្យាស្ថាន 1, បណ្ណាល័យ 1, ទស្សនាវដ្តីវិទ្យាសាស្ត្រ 1 និង​សាលា​អនុវត្ត​គរុកោសល្យ សហការបណ្តុះ​បណ្តាល​លើ​គ្រប់វិស័យ៖ * វិទ្យាស្ថាន​អភិវឌ្ឍធនធាន​មនុស្ស * មជ្ឈមណ្ឌលសហការ​បណ្តុះ​បណ្តាល​អន្តរជាតិ (CiCet) * មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ ផលិត និង​បម្រើ​សេវាកម្ម(CSP) * មជ្ឈមណ្ឌលភាសាបរទេស និង​ព័ត៌មាន​វិទ្យា Victory * មជ្ឈមណ្ឌលសហការ​បណ្តុះ​បណ្តាល​ពីចម្ងាយ * មជ្ឈមណ្ឌលជំនួយ​បង្កើនសមត្ថភាព​បង្ហាត់​បង្រៀន​និង​រៀន (TLC) * មជ្ឈមណ្ឌលសហការ​បណ្តុះ​បណ្តាល​នឹង​សហគ្រិន (CTEC) * មជ្ឈមណ្ឌលទូរគមនាគមន៍ និង​ផ្សព្វ​ផ្សាយ​សាធារណៈ * មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំការ​ពារ​ជាតិ និង​សន្តិសុខនិស្សិត * មជ្ឈមណ្ឌលវិភាគ និង​ត្រួត​ពិនិត្យ * មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវទប់ទល់ការ​ប្រែ​ប្រួល​ធម្មជាតិ និង​អភិវឌ្ឍ​ន៍សហគមន៍ * មជ្ឈមណ្ឌលប្រឹក្សា​វិជ្ជាជីវៈ និងឧទ្ទេសនាមឱកាស​ការ​ងារ​និស្សិត * សាលា​អនុវត្ត​គរុកោសល្យ * បណ្ណាល័យ * ទស្សនាវដ្តីវិទ្យាសាស្ត្រ ===F. សាខា=== 1. សាខាយ្វៀន ហាយ 2. សាខា​កូវ​ ង៉ាង ==មើល​បន្ថែម== {{មើល​បន្ថែម}} ==ឯកសារ​ពិគ្រោះ== * Hoàng Thái Việt, Trần Vân Mai, Lê Văn Hùng, Nguyễn Thanh Chim, Đỗ Tuyết Khanh. ''VHI 2013 NEWSLETTERS'' (2013), The Vietnameses Heritage Institude [http://www.thevhi.org/vn/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=17&cntnt01lang=vn_VN&cntnt01returnid=59] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210314/http://www.thevhi.org/vn/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=17&cntnt01lang=vn_VN&cntnt01returnid=59 |date=2016-03-03 }} * Brian Dick, Ph.D,Engineering Advisor/Professor. ''STUDY ABROAD REPORT TRA VINH UNIVERSITY - 2009'' (2009), Vancouver Island University [https://web.archive.org/web/20160303201011/https://www2.viu.ca/internationalization/docs/BrianDick2009.pdf] * Ms. Thuy (Head of the Teaching and Learning Centre, Tra Vinh University), Prof. Calvin Kalman (Professor and Principal of Science College, Concordia University). ''Teaching Methods in Science & Engineering'' [http://www.cven-recv.org/activities/report-on-the-course-on-teaching-methods-in-scienc.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828082137/http://www.cven-recv.org/activities/report-on-the-course-on-teaching-methods-in-scienc.html |date=2014-08-28 }} * Roselynn Verwoord and Michael Wong .''UBC and Tra Vinh University: Developing a Relationship through the Instructional Skills Workshop'',on March 27, 2014. [http://ctlt.ubc.ca/2014/03/27/ubc-and-tra-vinh-university-developing-a-relationship-through-the-instructional-skills-workshop/] * Nhan Minh Phuc, ''Improving Detection Performance of Duplicate Bug Reports Using Extended Centroid Features'',Falculty of Information Technology, Tra Vinh University, Viet Nam.[http://www.ijarcce.com/upload/2014/october/IJARCCE3H%20a%20minh%20Improving%20Detection%20Performance%20of%20Duplicate%20Bug%20Reports%20Using%20Extended%20Centroid%20Features.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129192712/http://www.ijarcce.com/upload/2014/october/IJARCCE3H%20a%20minh%20Improving%20Detection%20Performance%20of%20Duplicate%20Bug%20Reports%20Using%20Extended%20Centroid%20Features.pdf |date=2014-11-29 }} * Nhan Minh Phuc.''An Approach to Detecting Duplicate Bug Reports using N-gram Features and Cluster Chrinkage Technique'', Falculty of Information Technology, Tra Vinh University, Viet Nam.[http://www.ijsrp.org/research-paper-0514/ijsrp-p2918.pdf] * RMIT workshop in collaboration with SISD/VASS, Tra Vinh University and UNISDR.''Sustainable Urban Development and Climate Change Adaptation in Vietnam'', Tra Vinh, 17 – 18 September 2011.[http://global-cities.info/wp-content/uploads/2012/01/TraVinh-Workshop-Report-2011.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225012516/http://global-cities.info/wp-content/uploads/2012/01/TraVinh-Workshop-Report-2011.pdf |date=2014-12-25 }} * Diep Thanh Tung.''Additional Approaches to Assess the Vietnam Provincial Competitiveness Index (PCI)'' 1.Faculty of Economics, Laws and Foreign Languages, Tra Vinh University, Vietnam. 2. Institute of Project and Regional Planning, Justus-Liebig-University,Senckenbergstrasse 3, D-35390 Giessen, Germany. [http://www.ccsenet.org/journal/index.php/ibr/article/viewFile/33176/19730] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923201247/http://www.ccsenet.org/journal/index.php/ibr/article/viewFile/33176/19730 |date=2015-09-23 }} * Phan Quoc Nghia.''Building OLAP Application to Exploit Database of Rice Pests'',Faculty of Engineering and Technology, Tra Vinh University, Viet Nam. [http://www.ijetae.com/files/Volume3Issue11/IJETAE_1113_21.pdf] * Tran Dang Thinh, Nguyen Van Nguyen.''ENVIRONMENTAL MATTER IN LONG DUC INDUSTRIAL PARK IN TRAVINH PROVINCE – REAL SITUATION AND RECOMMENDATIONS'', University of Technical Education HCMC, Travinh University. [http://www.library-hcmute.tk/jspui/bitstream/1/74/1/03-09.pdf]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Association of Canadian Community Colleges. ''2008-2009 Annual Report - Colleges and Institutes Canada'', 1223 Michael Street North, Suite 200, Ottawa, Ontario Canada [http://www.collegesinstitutes.ca/wp-content/uploads/2014/05/annualreport2008-2009.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205431/http://www.collegesinstitutes.ca/wp-content/uploads/2014/05/annualreport2008-2009.pdf |date=2015-09-23 }} * Cao Hữu Hòa(1), Lê Thị Phương Ngọc(2), Nguyễn Thành Long(3).''EXISTENCE, BLOW-UP AND DECAY ESTIMATES FOR A SYSTEM OF NONLINEAR WAVE EQUATIONS ASSOCIATED WITH THE HELICAL FLOWS OF MAXWELL FLUID''. 22 pp. [http://www.hcmus.edu.vn/en/images/TapTomTatHNKhoaHoc8_DHKHTNTpHCM.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717232320/http://www.hcmus.edu.vn/en/images/TapTomTatHNKhoaHoc8_DHKHTNTpHCM.pdf |date=2013-07-17 }} * David Han-Min Wang, Department of Accounting, Feng Chia University, Taichung, Taiwan. Quang Linh Huynh (Corresponding author), Faculty of Economics & Laws, Tra Vinh University, Tra Vinh, Vietnam ''The Role of Corporate Governance in the Link between Management Accounting System and Firm Performance'', Accepted: April 12, 2014 Published: June 1, 2014, Asian Journal of Finance & Accounting [http://www.macrothink.org/journal/index.php/ajfa/article/viewFile/5159/4376] * Nguyễn Thị Hiếu, Ortega MA, Ko M, Marh J, Ward WS.. ''ORC4 Surrounds Extruded Chromatin in Female Meiosis.'' (2014), Student Vietnamese Education Foundation cohort 2012, Institute for Biogenesis Research, Department of Anatomy, Biochemistry & Physiology, John A. Burns School of Medicine, University of Hawaii at Manoa, Honolulu, Hawaii. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=orc+4+surrounds+extruded+chromatin+in+female+meiosis] * Vivienne Waller, Swinburne University of Technology, François Malherbe, Swinburne University of Technology, Ho Dac Tuc, Tra Vinh University. Green transformations at a university campus in Vietnam, 2014, Conference Proceedings. [http://www.acts.asn.au/conference-proceedings/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303191522/http://www.acts.asn.au/conference-proceedings/ |date=2016-03-03 }} ==បណ្តាញ​ត​ភ្ជាប់​ខាង​ក្រៅ== # [http://www.tvu.edu.vn/ គេហទំព័រ​សាកលវិទ្យាល័យ​ត្រាវិញ] # [http://rdi.tvu.edu.vn/ គេហទំព័រ វិទ្យាស្ថាន​អភិវឌ្ឍន៍​ធន​ធាន​មនុស្ស] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111143028/http://rdi.tvu.edu.vn/ |date=2014-11-11 }} # [http://cppc.tvu.edu.vn គេហទំព័រ​ មជ្ឈមណ្ឌល ទូរគមនាគមន៍ និង​ផ្សព្វ​ផ្សាយ​សាធារណៈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129110611/http://cppc.tvu.edu.vn/ |date=2014-11-29 }} # [http://cicet.tvu.edu.vn គេហទំព័រ​ មជ្ឈមណ្ឌល សហការ​បណ្តុះ​បណ្តាល​នឹង​សហគ្រិន Cicet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111142542/http://cicet.tvu.edu.vn/ |date=2014-11-11 }} # [http://daotao.tvu.edu.vn/ គេហទំព័រ​ ការិយាល័យសិក្សា] fdz7f5a44b17m1fdjp1bxgcrpqz42j8 ប្រវត្ដវិទ្យាល័យសន្ដហ្រ្វង់ស្វ័រ 0 27009 342659 317619 2026-11-08T04:07:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342659 wikitext text/x-wiki == '''ទីតាំង''' == [[ឯកសារ:វិទ្យាល័យសន្ដហ្រ្វង់ស្វ័រ (2).JPG|រូបភាពតូច|ស្តាំ]] [https://web.archive.org/web/20141202225026/http://sftakeo.org/ វិទ្យាល័យសន្ដហ្រ្វង់ស្វ័រ]​ មានទីតាំងស្ថិតនៅ​ ភូមិចំការទៀង ឃុំគុស ស្រុកត្រាំកក់​ ខេត្ដតាកែវ សាលានេះមានទំហំដីប្រហែល២០០ម៉ែត្រការេមានអាគាសិក្សាចំនួនពីរខ្នងអគាទី១សម្រាប់សិស្សថ្នាក់ទី១០​ ដល់ថ្នាក់ទី១២ និងអគារទី២ចាប់សម្រាប់សិស្សថ្នាក់ទី៧ដល់ថ្នាក់ ទី៩ហើយមានអគារមូយខ្នងទៀតសម្រាប់សិស្សមតយេ្យសិក្សាមានចំនួយពីថ្នាក់ ហើយសាលានេះមានលំអរទៅដោយសួនច្បារដូចជាផ្ការដើមឈើស្រះទឹក ហើយសាលាក៏មានទីលានកីឡាសម្រាប់អោយសិស្សលេងកំសាន្ដដូចជា កីឡាបាល់ទាត់ បាល់ទះ បាល់បោះនឹកីឡាបេតងផងដែរ​ មិនតែប៉ុណ្ណោះសាលានេះក៏មានព្រះវិហារកាតូលិកមួួយខ្នងសម្រាប់បងប្អូនដែលជាគ្រិស្ដសាសនាចូលថ្វាយអភិបូជា នៅទីនោះការថ្វាយអភិបូជាគឺមាននៅក្នុងថ្ងៃអាទិត្យ ហើយជារាល់ឆ្នាំនៅវិទ្យាល័យសន្ដហ្វ្រង់ស្វ័រក៏មានការធ្វើកម្មវិធីព្រះយេស៊ូប្រសូត្រជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលប្រព្រឹត្ដទៅនៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ហើយនឹងមានការចាប់រង្វានផ្សងសំណាងនៅក្នុងកម្មវិធីផងដែរ ហើយមានមនុស្សចូលរួមជាមធ្យមជារៀងរាល់ឆ្នាមប្រហែល៥០០ ពាន់នាក់ ។ === '''គោលបំណងនៃការបង្កើតសាលា''' === គោលបំណងក្នុងការបង្កើតសាលានេះឡើងគឺដើមឡើយនៅភូមចំការទៀងសិស្សានុសិស្សមួយចំនួនពុំមានលទ្ធភាពទៅបន្ដការសិក្សានៅមហាវិទ្យាល័យហើយនៅពេលនោះលោកអភិបាលអូលីវីយេក៏មានចិត្ដអាណិតអាសួរចំពោះសិស្សានុសិស្សក្រីក្រមួយចំនួនដែលបានសិក្សាចងប់ថ្នាក់ទី១២ហើយតែពុំមានលទ្ធភាពក្នុងការសិក្សាបន្ដទៅទៀត ពេលនោះក៏មានបង្កើតថ្នាក់ចាប់ពីថ្នាក់ទី៧ដល់ឆ្នាំទី៤ សម្រាប់អោយសិស្សសិក្សាហើយដោយសាការសិក្សាមានការលមបាកពេកដោយសារមានសិស្សច្រើនពេក លោអភិបាលក៏សម្រេចចិត្ដផ្ដូចផ្ដើមបង្កើតវិទ្យាស្ថានសន្ដប៉ូលសម្រាប់អោយសិស្សសិក្សាព្រោះថាសាលាមានអគាតិចពេកមិនអាចអោយសិស្សសិក្សាដោយមានចំនួនគ្នាច្រើនពេក ហើយការបង្កើតសាលានេះមានភាពងាយស្រូលនៅពេលសិស្សប្រលងចប់ថ្នាក់ទី១២រូចហើយសិស្សអាចបន្ដការសិក្សានៅវិស្ថននេះនេះ។ === '''ប្រវត្ដិការសិក្សា''' === ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៣ ​មកសាលានេះក័បានទទួលអោយសិស្សចួលរៀនជាបន្ដបន្ទាប់ហើយនៅពេលនោះដែរការចូលរៀនមានតែថ្នាក់ទី១០ ដល់ថ្នាក់ទី១២តែប៉ុណ្ណោះ ក្រោយឆ្នាំ២០០៣ មកសាលាក៏ចាប់ទទូលសិស្សអោយចូលរៀនចាប់ពីថ្នាក់ទី៧ ដល់ថ្នាក់ទី៩បន្ដដទៀត ហើយក្នុងការចូលរៀនសាលាតម្រូវអោយមានការប្រលង ជាមុនសិនហើយប្រលងជាប់ទើបបានអាចមានសិទ្ធចូលរៀនបានហើយក្រោយពីដឹងលទ្ធផលហើយត្រូវមកសំភាសក្នុងករណីសិស្សណាមិនមកសំភាសគឺសិស្សនោះគ្នានសិទ្ធក្នុងការចូលរៀនឡើយ។ ហើយសាលានេះបានកកើតជាត១០ ឆ្នាំកន្លងមកហើយ គិតចាប់ពីឆ្នាំ២០០៣ ដល់ឆ្នាំ២០១១៤។ === '''លទ្ធផលក្នុងការសិក្សាប្រចាំឆ្នាំកន្លងមក''' === នៅក្នុងឆ្នាំសិក្សា២០០៣ ដល់២០០៤ សិស្សថ្នាក់ទី១២ ប្រលងជាប់សញ្ញាបត្រថ្នាក់ទី១២ ១០០%​ ក្នុងឆ្នាំសិក្សា២០០៤ ដល់២០០៥សិស្សប្រលងជាប់សញ្ញាបត្រទី១២១០០% ក្នុងឆ្នាំសិក្សា ២០០៥ ដល់២០០៦សិសស្សប្រលជាប់សញ្ញាបត្រទី១២ ១០០ើ% ក្នុងឆ្នំសិក្សា២០០៦ ដល់២០០៧សិស្សប្រលងជាប់សញ្ញាបត្រថ្នាក់ទី១០០% ក្នុងឆ្នាំសិក្សា២០០៧ ដល់២០០៨សិស្សប្រលងជាប់សញ្ញបត្រ ១០០% ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ ដល់២០០៩សិស្សថ្នាក់នឹងទី១២ ប្រលងជាប់សញាបត្រ១០០% ក្នុងសិក្សា២០០៩ ដល់២០១០សិស្សថ្នាក់ទី១២ប្រលងសញ្ញាបត្រជាប់១០០% ក្នុងឆ្នាំសិក្សា២០១០ ដល់២០១១សិសថ្នាក់ទី១២ប្រលងសញ្ញបត្រជាប់១០០% ក្នុងឆ្នាំសិក្សា២០១១ ដល់២០១២សិស្សថ្នាក់ទី៩ នឹងថ្នាក់ទី១២ប្រលងជាប់សញ្ញាបត្រ១០០%​ ក្នុងឆ្នាំសិក្សា២០១២ ដល់២០១៣ថ្នាក់ទី៩ នឹងទី១២សិប្រលងជាប់សញ្ញបត្រ១០០% ក្នុងឆ្នាំសិក្សា២០១៣ ដល់២០១៤សិស្សថ្នាទី១២ប្រលងជាប់សញ្ញាបត្រ៨៧% នឹងថ្នាក់ទី៩ជាប់១០០%។ snfwr79uu0kf27n6hyuexsxzjl79cnx បញ្ជីរាយនាម បណ្ណាល័យនៅកម្ពុជា 0 27146 342643 340380 2026-11-08T03:31:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342643 wikitext text/x-wiki ខាងក្រោមនេះ គឺជាបញ្ជីនៃ '''បណ្ណាល័យនៅកម្ពុជា''។ ==បណ្ណាល័យរដ្ឋាភិបាល== ===បណ្ណាល័យនៃស្ថាប័ននានា=== * [http://www.banglaacademy.org.bd/library.php Bangla Academy Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709194645/http://www.banglaacademy.org.bd/library.php |date=2011-07-09 }} * [http://www.bangladesh-bank.org/aboutus/bblibrary.html Bangladesh Bank Library] * [http://www.bids.org.bd/SupportServices.php?FM=2&SM=64&TM=95&Page=Library%20and%20Documentation BIDS Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174015/http://www.bids.org.bd/SupportServices.php?FM=2&SM=64&TM=95&Page=Library%20and%20Documentation |date=2016-03-03 }} * [http://www.unicdhaka.org/ UNIC Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104031916/http://unicdhaka.org/ |date=2015-01-04 }} ===បណ្ណាល័យសាធារណៈ=== * [[Central Public Library (Dhaka)]] *[http://www.publiclibrary.org.bd/ See Also] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208111809/http://publiclibrary.org.bd/ |date=2009-02-08 }} * [[Khulna Government Public Library]] * [[Jessore Public Library]] * [[Mymensingh Government Public Library]] * [http://www.islamicfoundation.org.bd/dept_library.html Islamic Foundation Central Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502185842/http://www.islamicfoundation.org.bd/dept_library.html |date=2008-05-02 }} * [[Islamic Foundation Library, Mymensingh]] * [[Manirampur Public Library, Manirampur, Jessore]] * [[world of 71 (Public Library & resource center), Manirampur, Jessore]] ===បណ្ណាល័យជាតិ=== * [[បណ្ណាល័យជាតិកម្ពុជា]] ==បណ្ណាល័យនៃស្ថាប័ន-គ្រឹះស្ថានអប់រំ== ===College libraries=== * ===បណ្ណាល័យសាកលវិទ្យាល័យ=== * [http://ulab.edu.bd University Of Liberal Arts Bangladesh] * [[AIUB]] Library * [[Chittagong University]] Library * [http://iu.ac.bd/facilities/central_library.php Islamic University, Kushtia Central Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206084519/http://www.iu.ac.bd/facilities/central_library.php |date=2015-02-06 }} * [http://www.bsmmu.org/Cenlib.htm Bangabandhu Sheikh Mujib Medical University Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030171314/http://www.bsmmu.org/Cenlib.htm |date=2007-10-30 }} * [http://www.buet.ac.bd/?page_id=9 BUET Central Library] * [http://www.ruet.ac.bd/library.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011193846/http://www.ruet.ac.bd/library.php |date=2013-10-11 }} * [http://www.cuet.ac.bd/library.php CUET Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150121015937/http://www.cuet.ac.bd/library.php |date=2015-01-21 }} * [http://www.univdhaka.edu/library.php Dhaka University Central Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201123301/http://www.univdhaka.edu/library.php |date=2008-02-01 }} * [http://www.duet.ac.bd/li.html DUET Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522062317/http://www.duet.ac.bd/li.html |date=2008-05-22 }} * [http://library.easternuni.edu.bd Eastern University Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511180227/http://library.easternuni.edu.bd/ |date=2015-05-11 }} * [https://web.archive.org/web/20150108163125/http://lib.ewubd.edu/ East West University Library] * [http://gub.ac.bd/GUBLibrary.html Green University of Bangladesh Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203141014/http://gub.ac.bd/GUBLibrary.html |date=2009-02-03 }} * [[Institute of Business Administration, University of Dhaka|IBA]] Library * [http://lib.iub.edu.bd/ Independent University Library] * [http://www.iiuc.ac.bd/Features/library_facilities.php International Islamic University Chittagong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117013953/http://www.iiuc.ac.bd/Features/library_facilities.php |date=2008-01-17 }} * [[IUT Library and Documentation Center]] * [http://www.juniv.edu/library.htm Jahangir Nagar University Library] *[https://web.archive.org/web/20160313013708/http://nub.ac.bd/pages/library.php Northern University Bangladesh Library] * [http://library.northsouth.edu North South University Library] * [http://www.ru.ac.bd/rulib/library.htm Rajshahi University Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227220131/http://www.ru.ac.bd/rulib/library.htm |date=2014-02-27 }} * [http://www.ku.ac.bd/ku/central-library.html khulna University Central Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419161431/http://www.ku.ac.bd/ku/central-library.html |date=2014-04-19 }} * Shahjalal University of Science and Technology Library * Jessore Science and Technology University Library * [http://sau.edu.bd/facility/library Sher-e-Bangla Agricultural University Library] * [http://www.stamforduniversity.info/sub/library.php Stamford University, Bangladesh Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326085933/http://www.stamforduniversity.info/sub/library.php |date=2012-03-26 }} * [http://www.seu.ac.bd/library.html Southeast University Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410153439/http://www.seu.ac.bd/library.html |date=2008-04-10 }} * [http://www.subd.net/library.htm State University of Bangladesh Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120163931/http://www.subd.net/library.htm |date=2008-01-20 }} * [http://www.uiu.ac.bd/?page_id=6 United International University Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209164244/http://www.uiu.ac.bd/?page_id=6 |date=2008-02-09 }} * [http://www.uits-bd.org/library.htm University of Information Technology and Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515193210/http://www.uits-bd.org/library.htm |date=2008-05-15 }} * [http://www.uttarauniversity.com/index5.php?category=7 Uttara University Library] * [http://www.wub.edu/library.html World University of Bangladesh Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100228063513/http://www.wub.edu/library.html |date=2010-02-28 }} * [Leading University Library] ==បណ្ណាល័យនៃស្ថាប័នមិនមែនរដ្ឋាភិបាល== *Book Centre,Chandpur City(the largest library of Bangladesh) * Friends Library,Kanungopara,Boalkhali,Chittagong (Since-1902) * '''Surdhuni Library''', Asad Road, Khalilgonj, Kurigram 5600 (Established in December, 2013) ===បណ្ណាល័យសាធារណៈ=== *Chandpur Public Library,Chandpur City * [[Bishwo shahitto kendro]] Library * [http://www.brac.net/content/multi-purpose-community-learning-centres-gonokendros Gonokendor- BRAC ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119055259/http://brac.net/content/multi-purpose-community-learning-centres-gonokendros |date=2013-01-19 }} Library * [[Maruf Sharmeen Smrity Sonstha]] Library, Zatramura, [[Rupganj]], [[Narayanganj]] * [[Muslim Institute Library]], [[Mymensingh]] *[[Shudhijon Pathagar]], Narayanganj * Shihipur Public Library, Bogra * Srisri Pathodyan, 19/50 Rupnagor, Dhaka. Ashraful Alam Siddique. Mob 01711310483 * KILLAR ANDAR ISLAMIC LIBRARY. LOHAGARA, CHITTAGONG. Mobile phone- 01835 559712-3 *[[Woodburn Public Library]] *Durbar Songho Gronthagar,Khalishpur,Khulna * Surdhuni Library, Asad Road, Khalilgonj, Kurigram 5600 *[[Bondhon Gronthagar, Mirpur-14,Dhaka-1206.]] ===បណ្ណាល័យវេជ្ជសាស្ត្រ=== * [http://www.apollodhaka.com/library.htm Apollo Hospital Dhaka Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120014835/http://www.apollodhaka.com/library.htm |date=2008-11-20 }} * [http://www.cmedhaka.gov.bd/library.htm Centre for Medical Education Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130050952/http://cmedhaka.gov.bd/library.htm |date=2009-01-30 }} * [http://www.icddrb.org/activity/?typeOfActivity=Library Library and Information Services Unit (LISU) of the ICDDR,B,Chandpur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080106161804/http://www.icddrb.org/activity/?typeOfActivity=Library |date=2008-01-06 }} * [http://www.whoban.org/library.html WHO Library of Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120416012415/http://www.whoban.org/library.html |date=2012-04-16 }} * [[Bangladesh College of Physicians and Surgeons]] * [http://crplibrary.libguides.com/home Bangladesh Health Professions Institute - Centre for the Rehabilitation of the Paralysed e-library ] ==ផ្សេងៗ== * [http://www.britishcouncil.org/bangladesh-education-our-libraries.htm British Council Library, Bangladesh] {{Asia topic|បញ្ជីរាយនាម បណ្ណាល័យនៅ|title=បញ្ជីរាយនាម បណ្ណាល័យនៅអាស៊ី}} {{DEFAULTSORT:Libraries In Cambodia}} [[Category:បណ្ណាល័យនៅកម្ពុជា| ]] [[Category:បញ្ជីរាយនាម បណ្ណាល័យ|កម្ពុជា]] [[Category:Lists of buildings and structures in Cambodia]] 43wj5q2l2c5r7rgobpd2o79ro94t6ca ប្រវត្តិសាស្ត្រមន 0 27459 342661 301502 2026-11-08T04:10:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342661 wikitext text/x-wiki {{ប្រវត្តិសាស្ត្រមន}} '''ប្រវត្តិសាស្ត្រមន''' ស្ដីពីក្រុមមនុស្សដែលរស់នៅតំបន់[[ដីសណ្ដ]]ភាគខាងកើតនៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ([[ភូមា]]) និង នៅប្រទេស[[ថៃ]]ខាងលិចនៃភាគកណ្ដាល ដែលមានចំនួនច្រើនជាង ១,១ លាននាក់ក្នុងចុងសតវត្សទី២០។ [[មន]]បានរស់នៅត្រង់តំបន់សព្វថ្ងៃនេះអស់រយៈពេល ១២០០ ឆ្នាំកន្លងមកហើយ និង ជាទីកន្លែងដែលពួកគេបានបង្ហាត់បង្ហាញរបៀបរបប[[សំណេរ|សរសេរ]] ([[បាលី]]) និង [[សាសនា]]ដល់ពួក[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ([[ពុទ្ធសាសនា]])។ មនត្រូវបានគេគិតថាបានផ្សាយចេញពីប្រទេស[[ចិនភាគខាងលិច]] ដោយស្ថិតនៅលើដែនដីភាគខាងក្រោមនៃទន្លេចាប់ពីដីសណ្ដ[[ទន្លេឥរាវតី]]រាលដាលទៅខាងត្បូងទៅដល់អាង[[ទន្លេចៅព្រះញា]]នៅប្រទេស[[ថៃ]]។ ទីក្រុងមន[[សុធម្ម]]ត្រូវបានសញ្ជ័យដោយនិសន្តប្រវេសន៍របស់ពួក[[ភូមា]]ដែលធ្វើដំណើរឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូងនៅឆ្នាំ ១០៥៧។ រដ្ឋមនធ្លាប់មានអត្ថិភាពដរាបតែរដ្ឋមួយនេះត្រូវបានបង្ក្រាបដោយពួកភូមាក្នុងឆ្នាំ ១៧៥៧ សម័យនៃអវសានប្រទេស[[មន]]។ មនភាគច្រើនចេះនិយាយពីរភាសា ចេះនិយាយ[[ភាសាភូមា|ភូមា]]បានដូចជាភាសាដើមរបស់ខ្លួនដែរ ដែលជាត្រកូល[[ភាសាទក្សិណាស៊ី]]។ ស្រុកកណើតរបស់មនលាតសន្ធឹងលើចំរៀកនៃដីឆ្នេរដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយ[[ឈូងសមុទ្រមុំហ៍]] ([[មុត្តមៈ]]) និងរួមទាំងក្រុម[[កោះប៊ីលូគ្យូន]] និង [[កោះកាឡេហ្កូក|កាឡេហ្កូក]]។ [[រូបលេខន៍]]នៃតំបន់នេះមានដែនដីភាគខាងក្រោមដែលបានបញ្ចប់ដោយ[[ជួរភ្នំតោងញ៉ូ]]ស្ថិតនៅភាគខាងកើត។ [[ទន្លេសៃតោង]] គឺជាព្រំប្រទល់ភាគពាយព្យនៃតំបន់នេះ ហើយនិង[[ទន្លេហ្ក្យ៉េង]] [[អាតារ៉ាន]] [[សាល្វីន]] និង [[ទន្លេយេ|យេ]] ហូរចូលតំបន់នេះឆ្ពោះទៅភាគខាងលិចទៅដល់ឈូងសមុទ្រមុំហ៍។ ស្រូវ និង ឈើ[[ម៉ៃសាក់]] គឺជាផលិតផល[[កសិកម្ម]]សំខាន់បំផុត [[ស្វាយ]] និង[[ទុរេន]]ត្រូវបានគេដាំដុះដូចគ្នា។ ផលិតផល [[តែ]] [[ស្ករ]] [[ថ្នាំជក់]] [[ជ័រ]] [[អំបិល]] និង[[ឫស្សី]]ត្រូវបាននាំចេញពី[[ម៉ាតម្លឺ]]។ ទីក្រុងនិងទីប្រជុំជនផ្សេងៗក្នុងតំបន់នេះរួមមាន [[សុធម្ម]] [[យេ]] និង [[មុំហ៍]]។ សុធម្ម អតីត[[រាជធានី]]នៃ[[ពួកនគរមន|នគរមន]] ដែលបានបាត់បង់តំណែងជា[[កំពង់ផែ]]ព្រោះតែវាពោរពេញដោយ[[ដីល្បប់]]។ [[ភូមិ]]មនជាធម្មតា មានផ្ទះរាងបួនជ្រុងទ្រវែងដែលមានដំបូលប្រក់[[ស្បូវ]] [[ជង្រុក]] និង [[រោងដាក់គោក្របី]]។ ភូមិភាគច្រើនមាន[[វត្ត]]មួយដែលមានមុខងារជា[[សាលា]]ផង វត្តផង ជារោងបដិមា ដែលរូបពុទ្ធបដិមាត្រូវបានគេរក្សាទុក និង ជា[[រោងសំរាក]] រឺ [[រោងជួបជុំគ្នា]]។ ឯកតាគ្រួសារគឺជាប្រភេទគ្រួសារឪ១ម៉ែ១កូន១ ដោយឡែកពី[[គ្រួសារធំ]]។ [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] ([[ហីនយាន]]) មនរួមផ្សំគ្នានូវជំនឿខាង[[ព្រលឹង]]ផ្សេងៗតាមបែបអ្នកស្រុក។ <ref>{{Cite web |url=http://www.myanmar-image.com/myanmar/races1/mon/history/ |title=ប្រវត្តិសាស្ត្រមន |access-date=2015-03-01 |archivedate=2016-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003080437/http://www.myanmar-image.com/myanmar/races1/mon/history/ |url-status=dead }}</ref> ==ដើមកំណើតមន-ខ្មែរ== '''{{Main|ខ្មែរ-មន}}''' ចាប់តាំងពីសម័យ[[បុរេប្រវត្តិ]]មក មានមនុស្សជាច្រើនបានមកតាំងលំនៅនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ចំណោមមនុស្សទាំងនេះ យើងសំគាល់ភាគច្រើនមាន ពួក[[ទក្សិណរូប]] ពួក[[ទក្សិណាស៊ី]] ពួក[[និលទ្វីប]] និងពួក[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។ ប៉ុន្តែការពិត ខ្មែរបុរាណមានដើមកំណើតពីការលាយចំរុះនៃ[[ពូជសាសន៍]] ពួកទក្សិណាស៊ី ([[មន]]) ពួកនិលទ្វីប ពួកឥណ្ឌូណេស៊ី ពួក[[ម៉ុងហ្គោលរូប]] (?) និង ពួក[[ខាម]] ([[ឥណ្ឌាស៊ីថ]]) មកពី[[ឥណ្ឌា]] រឺ [[កិស្មិរ]]។ ពួក[[អ្នកឯកទេស]]ល្បីៗជាច្រើនខាងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដូចជាលោកបឺណាដ-ភ្វីលីព-ហ្គ្រូស៊្លីយ៉ឺរ រឺ លោកមីសេល-តាឡាបូត បានសន្និដ្ឋានថាប្រជាជននៃក្រុម[[ខ្មែរ-មន]]ចុះមកពីជាតិសាសន៍ពួកនិលទ្វីប និង ពួកឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមកតាំងលំនៅពាសពេញ[[ទន្លេសាប]] និង[[មេទឹក]]។ ក្រុមនៃអ្នកប្រវត្តិវិទូផ្សេងទៀត ([[អ្នកស្រាវជ្រាវ]]) ដូចជាលោកហេនឌ្រិក្ស៍-ខឺន លោកអាដឺម៉ា-ឡឺក្លេរ លោកព្យែរ-ហ្គោរូ និងលោកអេស្យង់-អៃម៉ូញ៉េ គិតថាពួកខ្មែរ-មនគឺជាពួកជននិសន្តប្រវេសន៍មកពីឥណ្ឌា ប្រហែលជាពួក[[មុណ្ឌ]] ដែលពួកគេត្រូវរុញច្រានចេញបន្តទៅទៀតដោយពួក[[ទ្រាវិឌ]] និង ពួក[[អារ្យៈ]] ហើយបានប្រយុទ្ធនឹងប្រជាជនដែលជា[[អ្នកស្រុកដើម]] (សាសន៍ទក្សិណាស៊ី)។ ពួកគេអាចនឹងមកតាំងទី នៅពេលដំបូងនៅ[[ទីបេ]]ហើយក្រោយពីនោះមក មានការកាត់ពូជសាសន៍ជាមួយពួកអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (ពួកខ្មែរ-មន) និង កាត់សាសន៍ផ្សេងៗនៅឥណ្ឌា (ពួកមុណ្ឌ)។ ជនជាតិ[[ខ្មែរ]]និង[[មន]]មានទំនាក់ទំនងនឹងគ្នាជិតស្និទតាមផ្លូវនៃការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ពី[[ចិន]]ភាគខាងត្បូងក្នុងសតវត្សទី៩ ម.គ.។ ខ្មែរបានតាំងលំនៅនៅដង[[ទន្លេមេគង្គ]] កាលណោះមនក៏បានកាន់កាប់វាលទំនាបកណ្ដាលនិង ដែនដីខ្ពស់នៃប្រទេស[[ថៃ]] និងប៉ែកធំៗនៃប្រទេសភូមាសម័យថ្មីនេះ។ មតិជាច្រើនបានលើកឡើងអះអាងថាខ្មែរមានដើមកំណើតដ៏សែនឆ្ងាយ ជាក់ស្ដែងខុសពីការលើកឡើងទាំងអស់នោះ មានការយល់ស្របថាប្រជាជននៃក្រុមខ្មែរ-មនជាជនជាតិដើមនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភស្តុតាងសំខាន់ៗជាច្រើនដែលអាចអោយយើងអាចនិយាយបានថាពួកខ្មែរ-មនធ្លាប់មាន[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់រួចទៅហើយ មុននៃការធ្វើ[[ឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]ទៅទៀត។ យើងដឹងដោយសារការកត់សំគាល់នូវគ្រឿងឧបករណ៍[[ផ្ទះបាយ]]ដែលប្រើប្រាស់នៅ[[ក្បាលរមាស]] ([[កំពត]]) និង នៅ[[ម្លូរព្រៃ]] និង[[សំរោងសែន]] ដែលវាបានកន្លងផុតទៅតាំងពី ៣៤២០ ឆ្នាំម.គ. (សម័យ[[ថ្មរំលីង]] និង សម័យ[[ថ្មបំបែក]]មិនបានបន្សល់ទុកស្លាកស្នាមឡើយ) ពួកមនុស្សទាំងនោះអាចនឹងបានរស់នៅលើគំនរនេះ យ៉ាងហោចណាស់ក៏នៅក្នុងសម័យ[[សំរោងសែន]]ដែរ (១២៨០ ឆ្នាំ ម.គ.)។ មុនពេលការធ្វើឥណ្ឌូបនីយកម្ម រឺ [[អារ្យូបនីយកម្ម]] នៅក្នុងសតវត្សទីមួយនៃ[[គ្រិស្តសករាជ]] ប្រជាជនទាំងនេះមានប្រពៃណីជាច្រើនដូចជា: ជាអ្នកជឿលើ[[ព្រលឹង]] រឺ [[ជីវចលនិយម]] បដិបត្តិពិធីបុណ្យសពតាមក្បួន (ពួកអ្នកស្លាប់ត្រូវបានកប់ក្នុងថ្ម រឺ ក្រឡធ្វើពីដីដុត) រស់នៅក្នុងសង្គម[[មាតាធិបតេយ្យ]] មានចំណេះច្រើនខាងប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹក ចេះរបៀបដាំស្រូវ និង ចិញ្ចឹមសត្វពាហនៈ និងចេះភាសាប្រើផ្នត់ជែក។ល។ ស្ដេចខ្មែរឥណ្ឌូបនីយកម្ម រឺ អារ្យូបនីយកម្មមិនដែលដកចេញនូវ[[ទំនៀមទំលាប់]]នៃប្រជាជនដើមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកទ្រង់បានធ្វើឱ្យរីកចំរើននូវទំនៀមទាំងនេះ និង រៀបការជនជាតិដើមជាមួយធាតុថ្មីដែលជាជាតិឥណ្ឌាដើម្បីបង្កើតអរិយធម៌ប្រកបដោយឥទ្ធិពលគឺជាអរិយធម៌[[ខ្មែរ]]សុទ្ធសាធ។ [[ប្រាសាទភ្នំ]]គឺជាមរតកគង់វង្សនៃ[[ជំនឿ]]បែប[[ខ្មែរបុរាណ]]។ <ref>[http://workmall.com/wfb2001/thailand/thailand_history_the_mon_and_the_khmer.html History of Mon-KHmer]</ref> ==នគរមន== '''{{Main|ពួកនគរមន}}''' នគរពួកមន ជាបណ្ដានគរដ៏មានឫទ្ធានុភាពនៅ[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ([[ភូមា]]) ពីសតវត្សទី៩ ដល់ទី១១ និងពីទី១៣ ដល់ទី១៦ ហើយនិងមួយរយៈពេលខ្លីក្នុងពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨។ ពួកគេបានធ្វើដំណើរឆ្ពោះមកទិសខាងត្បូងចេញពីប្រទេស[[ចិន]]ភាគខាងលិច និងបានតាំងលំនៅនៅអាង[[ទន្លេចៅព្រះញា]] (ភាគខាងត្បូងស្រុក[[ថៃ]]) ប្រហែលសតវត្សទី៦នៃគ.ស។ នគរដើមដំបូងរបស់ពួកគេមាន [[ស្រីគោត្តបុរ]] រឺ [[ស្រីគោត្របូរណ៍]] [[ទ្វារវត្តី]] និង [[ហរិបុញ្ជយ]] មានចំណងទាក់ទងជាមួយ[[នគរវ្នំ]]ខ្មែរបុរាណ និងជាមួយចិន ហើយនិងរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពី[[អរិយធម៌ខ្មែរ]]។ បន្ទាប់ពីពួក[[មន]]បានរំកិលខ្លួនឆ្ពោះមកភាគខាងលិចចូលទៅដល់[[ដីសណ្ដទន្លេឥរាវត្តី]]នៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សបានហុចផ្លែផ្កា អោយពួកមនទទួលបាន[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] ជាសាសនារដ្ឋ ដែលហូរចេញពី[[សិង្ហលៈ]] និង[[ឥណ្ឌាខាងត្បូង]] ហើយពួកគេបានកែសំរួលអក្សរ[[បាលី]]របស់ឥណ្ឌាឱ្យក្លាយជាអក្សរប្រចាំ[[ជាតិ]]ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ៨២៥ ពួកគេបានតាំង[[មូលដ្ឋាន]]មាំមួននៅភាគខាងត្បូង និងភាគអាគ្នេយ៍មីយ៉ាន់ម៉ា ហើយបានបង្កើតទីក្រុង[[បាគូ]] និង[[សុធម្ម]]។ ប្រហែលនៅសម័យដដែលនេះ ពួក[[ភូមា]]បានធ្វើដំណើរឆ្ពោះមកភាគខាងត្បូងកាន់កាប់លើដែនដីក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាភាគកណ្ដាល និងបានបង្កើតនគរ[[បាកាន]]។ ក្នុងឆ្នាំ ១០៥៧ បាកានបានពង្រាបនគរមនឱ្យរាបទាប ដោយចាប់យករាជធានីមននៅសុធម្ម និងនាំយកពួក[[ឈ្លើយ]]មន ៣០០០០ នាក់ទៅបាកាន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេអះអាងថាពួកភូមាបានទទួលយកវប្បធម៌ពីពួកមន ព្រោះថាឈ្លើយសឹកមនរួមទាំងព្រះ[[សង្ឃ]][[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]ជាច្រើនអង្គ បានធ្វើឱ្យពួកភូមាផ្លាស់ជំនឿមកកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទវិញ ភាសាបាលីក៏បានជំនួសអោយ[[ភាសាសំស្ក្រឹត]]ដែលជាភាសានៃ[[អក្សរសាស្ត្រ]]សក្ដិសិទ្ធិ ហើយពួកភូមាក៏បានយកអក្សរមនមកប្រើប្រាស់ដែរ។ ក្រោយពីការធ្លាក់នៃបាកាន (១២៨៧) ដោយសារការលុកលុយរបស់ពួក[[ម៉ុងហ្គោល]] ពួកមនក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទ[[ហ្វារ្យូ]] ក៏ទទួលបានឯករាជ្យមកវិញ និង ចាប់យក[[មុំហ៍]] និងបារគូមកវិញ ដូចនេះជាក់ស្ដែងពួកមនបានគ្រប់គ្រងទឹកដីដើមដែលគេធ្លាប់បានកាន់កាប់កាលពីមុន។ ២០០ ឆ្នាំក្រោយមកមានស្លាកស្នាមចំបាំងឥតឈប់ឈរ រវាងពួកមន និង ភូមា ប៉ុន្តែពួកមនបានសំរេចដណ្ដើមយកឯករាជ្យមកវិញបានរហូតដល់ឆ្នាំ ១៥៣៩ ជាពេលដែលពួកមនបានស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់រាជវង្ស[[តោនងូ]] (ពួកភូមា) វិញ។ នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨ ពួកមនបានងើបធ្វើការបះបោរ និងបានបង្កើតឡើងវិញនគររបស់ពួកគេនៅបារគូ ប៉ុន្តែវាបានបន្តទៅមុខបានត្រឹមតែ ១០ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ ពួកភូមាបានជ័យជំនះជារៀងដរាបលើពួកមន នៅពេលពួកមេដឹកនាំរបស់ពួកគេ[[អង្គព្រះ]]បានកំទេចបារគូចោលនៅឆ្នាំ ១៧៥៧។ ពួកមនភាគច្រើនត្រូវបានគេកាប់សំលាប់ គ្រានោះពួកមនផ្សេងទៀតបានរត់គេចទៅប្រទេស[[សៀម]] (ស្យាម) វិញ (បច្ចុប្បន្នថៃ)។ ពួកមននៅតែស្ថិតនៅភាគអាគ្នេយ៍នៃមីយ៉ាន់ម៉ា ទោះបីយ៉ាងណាចំនួនរបស់ពួកមននៅតែតិចតួច បើប្រៀបធៀបទៅនឹងពួកជនជាតិភូមាអស់ទាំងនោះ។<ref>[http://www.britannica.com/ebc/article-9053297 Mon Kingdom]</ref> ដោយឆក់ឱកាសពី[[ឱនភាព]]របស់[[វ្នំ]]នៅគ្រិស្តសតវត្សទីប្រាំមួយ ពួកមនបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតបណ្ដានគរមនដែលជានគរឯករាជ្យ ចំណោមនគរទាំងនោះ [[ទ្វារវត្តី]]ក្នុងប៉ែកខាងជើងនៃតំបន់ដែលដើមឡើយគ្រប់គ្រងដោយវ្នំ និងហួសឆ្ងាយទៅទៀតភាគខាងជើងគឺហរិបុញ្ជយ។ ខណៈនោះ ខ្មែរបានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះ[[អធិរាជាណាចក្រ]]ដ៏ធំនៅសតវត្សទីប្រាំបួនដល់ទីដប់ប្រាំនៃគ.ស។ អធិរាជាណាចក្រនេះអាចប្រហែលនឹងត្រូវបានតាំងនៅកណ្ដាល[[អង្គរ]] (ក្បែរ[[សៀមរាប]]សម័យទំនើបនេះ) នៅកម្ពុជា។ ពួកមនបានក្លាយជាឈ្លើយ[[សិល្បៈ]] និង[[អក្សរសាស្ត្របែបឥណ្ឌា]] និងអស់រយៈកាលជាច្រើនសតវត្ស ពួកមនគឺជាភ្នាក់ងារផ្សព្វផ្សាយសម្បត្តិ[[វប្បធម៌ឥណ្ឌា]]ក្នុង[[តំបន់]]នេះ។ ភាពចៃដន្យញឹកញាប់ដែលគេជួបប្រទះរួមមានឈ្មោះទីកន្លែងជាភាសាសំស្ក្រឹតក្នុងប្រទេសថៃសម័យថ្មីគឺជាលទ្ធផលនៃឥទ្ធិពលឥណ្ឌាដ៏យូរលង់ ដែលបានជ្រួតជ្រាបចូលសង្គមសៀម។ នៅសតវត្សទីប្រាំបី [[សាសនទូត]]ជាច្រើនមកពី[[សិង្ហល]] ([[ស្រីលង្កា]]) បាននាំយកពុទ្ធសាសនាថេរវាទមកដល់ពួកមន។ ពួកមនបានប្រកាន់យកពុទ្ធសាសនាយ៉ាងសោមនស្ស និង បាននាំវាទៅដល់[[ខ្មែរ]] និងពួក[[ម៉ាឡេ]]នៅ[[តម្ព្រលិង្គ]]។ ប្រព័ន្ធសាសនាឥណ្ឌាពីរដែលមាន[[ព្រហ្មញ្ញ]]និង[[ពុទ្ធសាសនា]]ទាំងសងខាងគ្មានការប៉ះទង្គិចគ្នាឡើយ។ ព្រហ្មញ្ញសាសនាបានបន្តនាំយក[[វប្បធម៌]]ដែលក្នុងនោះ[[គុណតំលៃ]]នៃពុទ្ធសាសនា និង[[បទដ្ឋានសីលធម៌]]ត្រូវបានផ្សាភ្ជាប់មកជាមួយផងដែរ។ ទោះបីយ៉ាងណា ពុទ្ធសាសនាគឺជាសាសនាផ្លូវការនៃពួកមន និងខ្មែរ ក្នុងការបដិបត្តិដ៏ពេញនិយមរួមផ្សំគ្នាជាមួយ[[លទ្ធិ]]ក្នុងតំបន់។ ទោះបីជាមានភាពលប់លើនៃ[[វប្បធម៌មន]]ក្នុងតំបន់នេះក៏ពិតមែន ក៏ពួកមនត្រូវបានកំរាបសាចុះសាឡើងដោយពួកប្រទេសជិតខាងរួមមានភូមា និងខ្មែរដដែលជាដដែល។ នៅសតវត្សទីដប់ ទ្វារវត្តី និង ទូទាំងដងទន្លេចៅព្រះញាស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអង្គរ។ ខ្មែរបានថែរក្សាវប្បធម៌ព្រហ្មញ្ញ-ពុទ្ធសាសនាដែលទទួលបានពីពួកមន ក៏ប៉ុន្តែបានជំនួសមកវិញដោយសង្កត់ធ្ងន់លើគំនិតព្រហ្មញ្ញបែប[[រាជភាព]]ពិសិដ្ឋទៅវិញ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសម័យអង្គរអាចប្រទះឃើញដោយសំណង់ដ៏រុងរឿងជាច្រើនដែលបានសាងសង់ដើម្បីលើកព្រះកិត្តិនាមដល់របបរាជានិយម។ ជាអវសាន យ៉ាងណា ការគិតមមៃជាមួយទីកន្លែងនិង[[ប្រាសាទ]]មួយចំនួនបាននាំឱ្យ[[ព្រះមហាក្សត្រ]]ខ្មែរមានកំលាំង[[ពលកម្ម]]ដ៏ច្រើនហូរហៀរដើម្បីសាងសង់សំណង់របស់ពួកទ្រង់ ហើយបែរជាធ្វេសប្រហែសចំពោះប្រព័ន្ធកសិកម្មដ៏ធំធេង ដែលជាចំណែកនៃ[[កេរមរតក]]សម័យអង្គរតមកពីសម័យនគរវ្នំ គឺជាទ្រព្យសម្បត្តិខាងសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់បំផុតនៃអធិរាជាណាចក្រនេះ។ ពួកមនគឺជាពួកអ្នករស់នៅ[[ភូមាក្រោម]]ដែលត្រូវបានគេស្គាល់មុនដំបូងគេបង្អស់។ ពួកគេបានបង្កើតអធិរាជាណាចក្រមួយ និងបាននាំយកមកទាំងសំណេរនិង ពុទ្ធសាសនាចូលភូមា។ ក្នុងឆ្នាំ ៥៧៣ បងប្អូនមនពីរនាក់ ព្រះអង្គម្ចាស់[[សមល]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[វិមល]] បានបង្កើតនគរមន[[ហង្សាវត្តី]]នៅទីស្ថានបច្ចុប្បន្ននៅឯបារគូសម័យទំនើប។ នគរនេះបានរុងរឿងរីកចំរើនដោយ[[សន្តិភាព]]និង[[វិបុលភាព]]អស់រយៈកាលជាច្រើនសតវត្សរហូតដល់នគរត្រូវបានក្ដោបក្ដាប់បានដោយ[[សន្តតិវង្សភូមា]]។ នៅឆ្នាំ ១៧៥៧ ក្សត្រភូមា[[ឧអង្គជយ]]បានលុកលុយនិងបានបំផ្លិចបំផ្លាញនគរមន ដោយសំលាប់មនរាប់ម៉ឺននាក់ រួមមាន[[បព្វជិត]]មនចេះដឹង [[ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ]] និង[[កូនក្មេង]]។ បព្វជិតជាង ៣០០០ អង្គត្រូវបានសំលាប់រង្គាលដោយពួកភូមាដែលទទួលជោគជ័យនៅទីក្រុង[[រាជធានី]]តែមួយ។ បព្វជិតច្រើនជាងរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេសំលាប់នៅឯ[[ជនបទ]]។ ពួកបព្វជិតដែលនៅរស់បានគេចខ្លួនទៅប្រទេស[[សៀម]] ហើយពួកបព្វជិតភូមាបានចូលមកគង់ក្នុង[[វត្តអារាម]]ជំនួសវិញ។ អក្សរសិល្ប៍មនភាគច្រើន ត្រូវបានសរសេរលើ[[ស្លឹករឹត]]ត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយពួកភូមា។ ការប្រើប្រាស់ភាសាមនត្រូវគេហាមឃាត់ ហើយភាសាភូមាក្លាយជា[[មធ្យោបាយ]]រៀនសូត្រវិញ។ ជនជាតិមនត្រូវបានគេធ្វើទុកបុកម្នេញ សង្កត់សង្កិន និងឱ្យធ្វើជា[[ទាសករ]] និងមួយចំនួនរាប់មិនអស់ត្រូវបានដុតបូជា ដូចពួក[[ជ្វីប]]មុនសម័យពួក[[ណាហ៊្សី]]។ [[វិបុលភាព]] និង [[ទ្រព្យសម្បត្តិ]]របស់ពួកមនត្រូវបានដុតនិងលួចប្លន់ទូទាំងភូមា។ ពួកមនបានភៀសខ្លួនបន្តហួសទៅខាងត្បូងទៅ[[តំបន់តនាវស្រី]]របស់ភូមា និងខាងកើតចូលទៅប្រទេសថៃ។ ជាអភព្វ ការសង្កត់សង្កិនជនជាតិមនបានបន្តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ <ref>{{Cite web |url=http://www.albany.edu/~gb661/monhist1.html |title=ប្រវត្តិសាស្ត្រមន |access-date=2015-03-01 |archivedate=2018-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116082720/https://www.albany.edu/~gb661/monhist1.html |url-status=dead }}</ref> ជនជាតិដែលធ្វើ[[ឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]ដំបូងគេនៅភូមាគឺពួកមន។ [[កិត្តិសព្ទ]]បានរួមត្រូវគេកោតសរសើរជាមួយពួកជនជាតិជិតខាងរបស់ពួកគេនៅភាគខាងជើងនោះ គឺពួក[[ព្យូ]]។ ពួកមន ជាពួកមនុស្សមួយនៃពូជពង្ស[[ម៉ាឡេ-ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ពួកអ្នករស់នៅដើមដំបូងក្នុងប្រទេសថៃនិងកម្ពុជាដែលនិយាយភាសា[[អំបូរខ្មែរ-មន]]។ ពួកមនដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[អ្នកស្រុកដើម]]នៃភូមាភាគខាងក្រោម បានបង្កើតរាជធានីជាសូរេចរបស់ពួកគេនៅ[[សុធម្ម]] ស្ថិតនៅត្រង់កន្លែងត្រូវតាម[[ក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រ]]ដើម្បីជួញដូរ[[ពាណិជ្ជកម្ម]]ក្បែរ[[ឈូងសមុទ្រមុំហ៍]] និង[[សមុទ្រអណ្ឌមាន]]។ ភាគតិចណាស់ដែលគេបានស្គាល់អំពីប្រវត្តិជនជាតិនេះ តាំងពីដំបូង ថាតើមាននគរផ្សេងរបស់ពួកគេបានរុងរឿង ហើយនិង[[វិសាលភាព]]នៃការត្រួតត្រារបស់ពួកគេធំប៉ុណ្ណានោះទេ។ ជាឧទាហរណ៍ មិនត្រូវបានគេដឹងឱ្យពិតប្រាកដ ថាតើពួកមន រឺ ព្យូដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងតំបន់ដីសណ្ដភាគខាងក្រោមនោះមុនគេ រឺ យ៉ាងណានោះឡើយទេ។ ការពិពណ៌នាក្នុង[[អត្ថបទចិន]] និង[[ឥណ្ឌា]]បានបញ្ជាក់ថា[[បរិវណ]][[តំណាំងលំនៅ]]របស់ពួកគេអាចនឹងនៅជុំវិញ[[ទីក្រុងម៉ុតម៉ឹឡឺម]]និងបារគូនៅ[[វាលទំនាប]][[មូសុង]]នៅ[[ភូមាភាគអាគ្នេយ៍]]។ តំបន់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាលើកដំបូងជា[[សុវណ្ណភូមិ]] ("ដែនដីមាស") និងក្រោយមកជា[[រាមញ្ញទេស]] ("ដែនដីរាមញ្ញ") [[រាមញ្ញ]]គឺជាឈ្មោះដើមហៅជនជាតិមន។ តំបន់នេះបានស្គាល់ថាជាសុវណ្ណភូមិ ជាញឹកញាប់គេបានភ្ជាប់តំបន់នេះជាមួយ[[ពុទ្ធប្បវត្តិ]]ក្នុង[[ពង្សាវតារមន]]នៅពេលក្រោយមក និង[[ពង្សាវតារភូមា]]ក៏បានផ្ដល់កិត្តិយស់ដល់ពួកមនដោយសារតែការនាំសាសនាព្រះពុទ្ធលើកដំបូងចូលមកភូមា។ ទោះបីជាយ៉ាងណា មានតិចតួចណាស់ដែលគេស្គាល់អំពី[[ការបដិបត្តិសាសនា]]ជាក់ស្ដែង។ ការតភ្ជាប់ពាណិជ្ជកម្មតាមរយៈ[[ទីក្រុងកំពង់ផែ]]មននៅសុធម្មត្រូវបានតាមដានទៅដល់[[សម្រាជ]][[ឥណ្ឌា]]នៃស្ដេចពុទ្ធសាសនា[[អឝោក]]ពីដើមសតវត្សទី៣ ម.គ.។ ព្រេងនិទានអះអាងថា ជនជាតិមនរយៈកាលកន្លងទៅ ២៥០០ ឆ្នាំមកហើយ បានចាប់ផ្ដើមការសាងសង់[[មហាចេតិយ]][[មាស]]ដែលបច្ចុប្បន្នបានក្លាយជា[[ស្តូប]]ពុទ្ធសាសនាដែលគេគោរពបូជាច្រើនបំផុតនៅភូមាគឺប្រាកដជា[[បូជនីយដ្ឋាន]]របស់ជាតិពិតមែនហើយ។ ទ្រឹស្ដីនេះ ទោះបីយ៉ាងណាវាប្រហែលជាសមហេតុផល ហើយក៏ខ្វះអំណះអំណាងជំទាស់មកបញ្ជាក់ផងដែរ ព្រោះថា[[បំរែបំរួល]]ជាច្រើនបានកើតឡើងនៅលើចេតិយនេះអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំប្លាយដែលបានស្រោបលើ[[សំណង់]]ដើមរបស់[[ចេតិយ]]ដដែលជាដដែល ហើយគ្មានកំណត់ត្រា[[សហសម័យ]]នៃ[[ខឿន]]របស់ចេតិយ រឺ ការពិពណ៌នានៃរូបសណ្ឋានរបស់ចេតិយកាលពីមុនឡើយ។ ម្ដងនោះ ស្ថិតក្រោមក្រុមអ្នកនយោបាយដែលពោរពេញដោយឥទ្ធិពលនិង[[វប្បធម៌]] ប្រជាជនមនសព្វថ្ងៃនេះប្រហែល ១,៣ [[លាន]]នាក់ត្រូវបានស្រូបទាញយ៉ាងច្រើនបំផុតឱ្យចូលទៅក្នង[[ចរន្ត]]នៃវប្បធម៌ភូមា។ ពួកមនភូមាទាំងនេះបង្កើតបានត្រឹមតែជាផ្នែកទឹកដីនៃពួកអ្នកនិយាយភាសាខ្មែរ-មនតូចមួយនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]តែប៉ុណ្ណោះ ហើយមានសាច់ញាតិកំពុងរស់នៅហួសឆ្ងាយទៅដល់ភាគខាងកើតក្នុងប្រទេសថៃ និង[[កម្ពុជា]]។ ទោះបីជាយ៉ាងណា វប្បធម៌របស់មនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាមួយនឹងវប្បធម៌ពួកភូមា ពួកមនបានបន្តប្រើ[[ភាសា]]ខ្លួនឯងផ្ទាល់ និងចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៦២ ក៏មាន[[រដ្ឋ]]ផ្ទាល់ខ្លួនមួួយបង្កើតឡើងផងដែរ។ កាលណោះ[[ពុទ្ធសាសនិក]]ដែលមាន[[ជំនឿ]]តាំងស៊ប់ ពួកគេយកលំអានតាម[[ប្រតិទិន]][[បុណ្យ]]តាម[[ថេរវាទ]]។ ប្រភពសំខាន់នៃការចិញ្ចឹមជីវិតរបស់ពួកមនបានមកពីការដាំស្រូវ តែពួកគេក៏ដាំ[[ដំណាំ]]ផ្សេងៗដូចជា[[ដំឡូងជ្វា]] [[អំពៅស្ករ]] និង[[ម្នាស់]]ផងដែរ។ <ref>{{Cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/burmese/Cooler/Chapter_2/Chapter_2.htm |title=Mon People in Coastal Region |access-date=2015-03-01 |archivedate=2015-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150224002245/http://www.seasite.niu.edu/burmese/Cooler/Chapter_2/Chapter_2.htm |url-status=dead }}</ref> ===ស្រីគោត្តបុរ=== '''{{Main|ស្រីគោត្តបុរ}}''' តាមរយៈបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ភស្តុតាងដើមបង្អស់នៃពួកមនុស្សមួយចំនួននៅម្ខាងនៃផែនដីនេះបានយកចេញពីបាសាណីភូតនៃពួកមនុស្សដែលគេហៅថា [[មនុសុ្សលាំបាង]]។ [[បាសាណីភូត]]ទាំងនេះគឺបានមកពីទីកន្លែងនានាដែលមានអាយុកាលចាប់ពីមួយ[[លាន]]ដល់ប្រាំសែនឆ្នាំ។ ក្នុង[[យុគសំរឹទ្ធ]] និង[[យុគដែក|ដែក]]នៃ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]បុរាណ (ម.គ.១៥០០-គ.ស ៥០០) យើងបានចាប់ផ្ដើមរកឃើញ[[ស្ថានីយ៍]]មួយចំនួនជា[[សហគមន៍ស្រែចំការ]]ក្នុងតំបន់ដែលត្រូវនឹងប្រទេស[[ថៃ]]សព្វថ្ងៃនេះ។ នៅភាគឦសានតាមដង[[ទន្លេ]]និងតំបន់ដែលមានព្រំដែនជាប់[[កម្ពុជា]]សព្វថ្ងៃ មានភស្តុតាងស្ដីអំពីវប្បធម៌[[ស្រីគោត្តបុរ]]បានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិ[[ខ្មែរ-មន]]។ ភាគច្រើនដែលយើងមើលឃើញនេះគ្រាន់តែជា[[វប្បធម៌រណប]]នៃជនជាតិមនដែលធ្លាប់បានរស់នៅតាមបណ្ដោយ[[ទន្លេចៅព្រះញា]]ភាគខាងក្រោមតែប៉ុណ្ណោះ។ វប្បធម៌មន[[ទ្វារវត្តី]]មិនបានបន្តយូរជាងសតវត្សទីដប់ឡើយ។ ដោយផ្ដោតការយកចិត្តទុកដាក់លើតំបន់ជាក់លាក់មួយដែលបានរកឃើញនៅថៃភាគខាងជើង ភស្តុតាងដ៏ចាស់បំផុតនៃជនជាតិធ្លាប់រស់នៅក្នុងតំបន់នេះគឺបានដោយសារតែ[[គ្រឿងស្មូន]]ដែលត្រូវបានគេរកឃើញសព្វថ្ងៃនេះ តំកល់ទុកនៅក្នុង[[សារៈមន្ទីរ]]មួយចំនួន។<ref>[https://books.google.com.kh/books?id=NpFFReIuY2QC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=si+kottaboon+Thai+Kingdom&source=bl&ots=vKNRa2bLaI&sig=JiJB4kqAvpQy2dGeoypzAXD8Oqg&hl=en&sa=X&ei=EnT0VNTXPMiSoQSVloKoDg&ved=0CDEQ6AEwAw#v=onepage&q=si%20kottaboon&f=false Sikottaboon]</ref> ===ស្រីគោបុរ=== '''{{Main|ស្រីគោបុរ}}''' មនុស្សដែលនិយាយ[[ភាសាខ្មែរ-មន]]ត្រូវបានគេគិតថាបានធ្វើ[[អន្តោប្រវេសន៍]]ចូលមក[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]]នេះ ថាជាពួកមនុស្សបានចេញពីប្រទេស[[ចិន]] រឺ [[ឥណ្ឌា]]ភាគនិរតីត្រូវនឹងដើមឆ្នាំម.គ ២០០០។ នៅពេលផ្ដើមនៃសហវត្សទីមួយ ទាំងឥណ្ឌានិងចិនបានចាប់ផ្ដើមធ្វើទំនាក់ទំនង[[ពាណិជ្ជកម្ម]]ទូទាំង[[តំបន់]]ដ៏ធំល្វឹងល្វើយនេះ ឥទ្ធិពលឥណ្ឌាដិតដានយ៉ាងខ្លាំងក្នុងតំបន់[[អាងទន្លេមេគង្គ]] និងជាងប៉ុន្មានសតវត្សប្លាយតរៀងមក ដោយហេតុនេះពួកខ្មែរ-មនបានចាប់ផ្ដើមអភិវឌ្ឍ[[ស្ថាប័ននយោបាយ]]ផ្ទាល់របស់ខ្លួន [[មនោគមន៍]]និងការបដិបត្តិតាមបែបឥណ្ឌា ដោយផ្ដោតលើអង្គ[[ក្សត្រ]] [[ច្បាប់]] [[សាសនា]] [[សិល្បៈ]] [[អក្សរសិល្ប៍]] [[ភាសា]] និង[[សំណេរ]]ដែលត្រូវបានគេធ្វើ[[សមានកម្ម]]ទៅមុខជាលំដាប់ជារៀងដរាបមក។ [[អង្គភាពនយោបាយ]]ដែលបានផុសឡើងកំឡុងសម័យនោះជាទូទៅគេរាប់ថាជា[[រាជាណាចក្រ]] ប៉ុន្តែវាអាចនឹងកាន់តែច្បាស់លាស់ដើម្បីពិពណ៌នាអំពីរាជាណាចក្រទាំងនោះ គេក៏បានហៅថា [[មណ្ឌល]] ជានិច្ចកាលមណ្ឌលបានពង្រីក និងបង្រួមដោយសារតែ[[ឥទ្ធិពល]]មិនមែនពឹងផ្អែកលើ[[ព្រំសីមា]][[ទឹកដី]]ឡើយ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញខ្សែបណ្ដាញជាច្រើនបានសាងឡើងឱ្យនៅកៀកកិតក្រោម[[អំណាច]]ពិសិដ្ឋរបស់ក្សត្រមួយអង្គៗទៅវិញ។ នៅសតវត្សទី៣នៃ គ.ស ពួកមនបានបង្កើត[[ទីក្រុងរដ្ឋ]]សំខាន់មួយនៅ[[នគរបឋម]] ភាគ​ខាងលិច[[បាងកក]] ចាប់ពីពេលនោះមកពួកគេក៏បង្កើតឡើងមណ្ឌលធំមួយ បន្តិចៗម្ដងត្រូវបានគេស្គាល់ឈ្មោះថាជា[[ទ្វារវត្តី]] (សតវត្សទី៦-ទី១១) ដែលលាតសន្ធឹងពី[[ភូមា]]ខាងត្បូងទៅដល់ត្រង់[[ទឹកដី]]ភាគកណ្ដាលប្រទេស[[ថៃ]]បច្ចុប្បន្ន។ ក្នុងឆ្នាំ៧៦៩ ទ្វារវត្តីបានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនមកភាគខាងជើងទៅដល់ទីក្រុង[[លាំពូន]]ថៃក្បែរ[[ជើងថ្មី]] (ជៀងម៉ៃ) ដែលជាកន្លែងបង្កើតឡើងនគរ[[ហរិបុញ្ជយ]]។ ការរីកលូតលាស់នៃស្ថានីយ៍[[ពុទ្ធសាសនា]]កាលពីបុរាណបានកត់សំគាល់ឱ្យឃើញនូវរចនាបថទ្វារវត្តី គឺ[[ស្លឹកសីមា]] ([[បង្គោលស្ដម្ភ]]ព្រំដែន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅរាយប៉ាយទៅដល់[[ទន្លេមេគង្គ]]ភាគកណ្ដាលត្រង់កន្លែងមួយដែលជាប្រទេសលាវភាគកណ្ដាលសព្វថ្ងៃ ត្រូវបានគេលើកឡើងថាស្ថិតក្នុងកំឡុងសម័យកាលដូចគ្នា ពួកមនក៏បានពង្រីកវិសាលភាពមណ្ឌលឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅខាងកើតចាប់ពីហរិបុញ្ជយរហូតដល់[[ខ្វែង]]លាវសម័យថ្មីនៅ [[បកែវ]] [[ជ័យបុរី]] [[វាំងចន្ទន៍]] [[ជ័យសម្បូរណ៍]] [[បរិគាំជ័យ]] និង[[ខាំមួន]]។ មណ្ឌលទីក្រុងបុរាណក្នុងតំបន់នោះត្រូវបានគេយល់ថាបានបង្កើតឡើងដោយពួកមនរួមមាន[[សុវណ្ណខមខាំ]] ក្នុង[[ខ្វែងបកែវ]]ទំនើប [[ចន្ទបុរី]] (ចាន់ថាបុរី ក្រោយមកក្លាយជារដ្ឋធានី[[វាំងចន្ទន៍]]) និង[[សាយផ្វុង]]ក្នុង[[នគរហ្លួងវាំងចន្ទន៍]] [[ផៃណាម]] (ក្រោយមក[[វាំងខាំ]]) ក្នុង[[ខ្វែងវាំងចន្ទន៍]]ទំនើប និង[[ស្រីគោតបុរ]] (ក្រោយមក [[ស៊ីខូតតាបង]]) ក្នុង[[ខ្វែងខាំមួន]]សព្វថ្ងៃនេះ។ [[មណ្ឌល (វប្បធម៌)|មណ្ឌល]]ទាំងនោះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការផ្សព្វផ្សាយពុទ្ធសាសនាថេរវាទទូទាំងតំបន់ដ៏ធំធេងនេះ​ ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសំរាប់ការឯកភាពគ្នានាសម័យក្រោយមក ហើយសាសនានេះក៏ជា[[សាសនា]]រដ្ឋក្រោម[[សន្តតិវង្ស]][[ផ្វាងុម]]នៃ[[លានដំរី]] (លានជាង)។ ដោយស្ថិតនៅតាម[[ច្រាំង]]នៃដង[[ទន្លេមេគង្គ]]ត្រូវនឹងអ្វី ដែលបច្ចុប្បន្នគឺភាគខាងលិចបំផុតនៃខ្វែងបកែវ [[ទីក្រុង]]បុរាណ[[សុវណ្ណខមខាំ]]ត្រូវបានគេគិតថាជាមណ្ឌលមួយក្នុងចំណោមមណ្ឌលដំបូងបង្អស់ត្រង់កន្លែងដែលគេស្គាល់សព្វថ្ងៃថាជាប្រទេស[[លាវ]] ទោះបីជាយ៉ាងណាសំណល់ភាគច្រើនដែលគេរកឃើញសព្វថ្ងៃគឺជា[[ដំណែល]]តមកពីទីក្រុង[[សតវត្ស]]ទី១៦មួួយ ដែលបានបង្កើតលើ[[គ្រឹះ]]នៃ[[ស្ថានីយ៍]]ពីសម័យដើមដំបូងបានកសាងឡើងដោយព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋាធិរាជទី១]] (១៥៥០-១៥៧១) នៃ[[នគរលានដំរី]] (លានជាង)។ ស្រីគោតបុរ (សតវត្សទី៨-ទី១១) ត្រូវបានគិតដោយពួកអ្នក[[ប្រវត្តិវិទូ]]លាវថាគឺជានគរតែមួយនឹងនគរវ៉ឹនតាន តាមរយៈ[[វស្សាន្តប្បវត្តិ]]របស់ចិន ដែលបានធ្វើ[[បេសកកម្ម]]លើក[[សួយសារអាករ]]បន្តបន្ទាប់បួនលើកទៅកាន់[[រាជវាំង]][[រាជវង្សថាង]]កំឡុងសតវត្សទី៨។ ស្រីគោតបុរដើមឡើយបានស្ថិតនៅច្រាំងខាងលិចនៃទន្លេមគេង្គនៅត្រង់ថៃសម័យទំនើប និងនៅត្រង់មាត់នៃ[[ទន្លេសេបាងផ្វៃ]] ប៉ុន្តែបន្តបន្ទាប់មកទៀតបានតាំងទៅភាគខាងកើតបរិវេណប្រាំមួយ[[សហាតិមាត្រ]]ភាគខាងត្បូងនៃ[[ទាខែក]]សម័យទំនើប [[មឿងឯក]]នៃខ្វែងខាំមួន ជាទីដែលធាតុស្រីគោត្តបងគង់វង្សនៅមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ [[មហាកំពែង]]ដ៏[[អាថ៌កំបាំង]] ដែលលាតសន្ធឹង ១៥ សហាតិមាត្រពីភាគខាងជើងទាខែកទៅដល់[[ទន្លេសេបាងផ្វៃ]] ប្រហែលធ្លាប់ជាភាគនៃ[[បន្ទាយ]][[ទីក្រុង]]នេះ។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះយល់ថាចន្ទបុរី (ចាន់ថាបុរី) មានដើមកំណើតដំបូងបង្អស់នៅរដ្ឋធានីវាំងចន្ទន៍ មានកំណើតនៅសតវត្សទី៨ ជា[[នគររណប]]នៃស្រីគោតបុរ។ ស្ថានីយ៍នេះក្នុងនោះមាន[[ព្រះធាតុហ្លួង]] ក្រោយមកត្រូវបានកសាងជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃ[[ព្រលឹងជាតិ]][[មន]] [[រាជធានី]]ប្រហែលជាស្ថិតនៅក្នុងតំបន់នេះ កាលណោះនៅភាគខាងលិចនៃ[[បូជនីយដ្ឋាន]]សព្វថ្ងៃ ដែល[[កំពែង]]ក្រុងធ្វើពីដីដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញ។ ចំណង[[វប្បធម៌]]រវាងចន្ទបុរី និង ទីស្ថាននៅក្បែរៗជិតស្និទចន្ទបុរី មានសាយផ្វុង (បច្ចុប្បន្ន [[មឿងហាដសាយផ្វុង]]នៃនគរហ្លួងវាំងចន្ទន៍) ទៅដល់ភាគខាងត្បូង និង[[ផៃណាម]] (សព្វថ្ងៃ [[មឿងវាំងខាំ]]នៃខ្វែងវាំងចន្ទន៍) ទៅដល់ភាគខាងជើងបានគង់វង្សល្អ មកទល់សម័យលានដំរី (លានជាង)។ វាក៏ត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានថាត្រូវនឹង[[មឿងសួគ៌]] (ឈ្មោះដំបូងបង្អស់នៃ[[ហ្លួងព្រះបាំង]]) ដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពួកមន ទោះបីយ៉ាងណា មិនទាន់មានភស្តុតាងអះអាងដើម្បីគាំទ្រដល់[[ទ្រឹស្ដី]]នេះឡើយ។ ខណៈនោះ នៅភាគខាងត្បូងមាន[[អរិយធម៌អូរកែវ]]បែប[[ឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]បានស្ថិតនៅ[[ខេត្តកៀងយ៉ាង]]សម័យទំនើប ([[ក្រមួនស]]) ក្នុងតំបន់[[ដីសណ្ដមេគង្គ]]នៃ[[វៀតណាមខាងត្បូង]] បានផ្ដល់ជាមូលដ្ឋានគ្រឹះវប្បធម៌សំរាប់មណ្ឌល[[មូល-ខ្មែរ]]នៅ[[នគរវ្នំ]](សតវត្សទី១-ទី៦នៃគ.ស) និងចេនឡា ([[ចេនឡា|កម្វុជ]]) (សតវត្សទី៥-ទី៨) ឥទ្ធិពលទាំងនោះបានផ្សាយយ៉ាងហោចណាស់ក៏ទៅហួសឆ្ងាយទៅខាងជើងទៅដល់បណ្ដា[[ខ្វែង]]លាវភាគខាងត្បូងសព្វថ្ងៃ [[ចម្ប៉ាសក្ដិ]] [[អាចម៍ក្រពើ]] និង[[ស្រែគង្គ]]។ [[វត្តភូ]]ស្ថិតក្នុង[[ខ្វែងចម្ប៉ាសក្ដិ]]គឺត្រូវគេស្គាល់ថាធ្លាប់ជាទីស្ថាន[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]ដ៏ពិសិដ្ឋយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់ពីសតវត្សទី៥នៃគ.ស មកដែរ នៅពេលនោះវានៅក្បែរទីក្រុង[[ស្រេស្ឋបុរ]] ត្រូវបានគេប្រើធ្វើជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយដ៏សំខាន់មួយនៃ[[ចេនឡាខាងលើ]] (កម្វុជលើ)។ ក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សបន្តបន្ទាប់កន្លងមក កាលណោះចេនឡាលើនិងក្រោមបានរួបរួមនិងវិវត្តទៅជានគរខ្មែរតែមួយ អគារសំណង់ប្រាសាទយ៉ាងរុងរឿងនៃវត្តភូចម្ប៉ាសក្ដិ (សតវត្សទី៧-ទី១២) ត្រូវបានគេសាងសង់នៅទីនេះដើម្បីធ្វើជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃព្រលឹងជាតិ និងពួក[[បញ្ញវន្ត]]នៃ[[រាជធានី]]ដែលស្ថិតនៅតំបន់ថ្មី [[លិង្គបុរ]] តាមបណ្ដាញផ្លូវខ្មែរបុរាណដែលតភ្ជាប់តំបន់នេះទៅនឹងអង្គរ។ នៅសតវត្សទី១១ ខ្មែរបានបំបាត់ចោលឫទ្ធានុភាពនៃពួកមនទូទាំងតំបន់ដ៏ធំធេងនេះ។ អ្នកខ្លះយល់ថានៅសតវត្សទី១២ នគរខ្មែរមួយនេះបានលាតសន្ធឹងហួសទៅភាគខាងជើងដរាបណាដល់វាំងចន្ទន៍ ប្រាសាទបាក់បែកនៅខាងក្រោយនៃវត្តស្រីមឿងនៅវាំងចន្ទន៍ភាគកណ្ដាល គឺជាមន្ទីរពេទ្យដែលត្រូវបានគេវែកញែកក្នុង[[សិលាចារឹក]]ថា ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសាយផ្វុង (២៥ សហាតិមាត្រ នៅភាគខាងត្បូងវាំងចន្ទន៍) ដោយព្រះបាទ[[ជយវម៌្មទី៨]] (១១៨១-១២១៨) និង[[ប្រាសាទ]]ដែលស្ថិតនៅ[[ហឿនហ៊ិន]] នៅ[[ខ្វែងសុវណ្ណខេត្ត]]អាចប្រហែលប្រាសាទអស់ទាំងនោះហើយក្លាយជា[[រោងសំរាក]] ([[ធម៌សាលា]]) ត្រូវបានគេកសាងឡើងតាមផ្លូវពាសពេញខ្វាត់ខ្វែងទូទាំង[[ចក្រភពខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]]។ គ្រានោះ[[វិសាលភាព]]ពិតនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរលើប្រទេសលាវភាគកណ្ដាលកំឡុងសម័យនោះដែរ មិនត្រូវបានគេដឹងឡើយ អ្វីដែលប្រាកដប្រជាគឺថាកំឡុងសម័យនោះ ប្រហែលប្រមាណពីរសតវត្សចុះមកទៀត តំបន់នេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាប៉ែកនៃ[[មឿង]]របស់ពួក[[តៃ]]ដ៏រឹងមាំ ដែលត្រូវបានគេទុកធ្វើជា[[មូលដ្ឋានទ័ព]]ដើម្បីបង្កើត[[នគរលានដំរី]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.royalheritagecruise.com/laos/laos-history/the-mon-a-khmer-kingdoms.html |title=Sri Gotapura |access-date=2015-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209201231/http://www.royalheritagecruise.com/laos/laos-history/the-mon-a-khmer-kingdoms.html |archive-date=2026-02-09 |url-status=dead}}</ref> ===ទ្វារវត្តី=== '''{{Main|ទ្វារវត្តី}}''' [[ទ្វារវត្តី]]គឺជា[[នគរ]]បុរាណមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍បានរីកចំរើនរុងរឿងចាប់ពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី១៣។ វាគឺជា[[ពួកនគរមន|នគរមន]]ដំបូងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅត្រង់អ្វីដែលជាប្រទេស[[ថៃ]]សព្វថ្ងៃនេះ និងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាអ្នកផ្សាយ[[វប្បធម៌ឥណ្ឌា]]។ ដោយស្ថិតនៅតាមដង[[ទន្លេចៅព្រះញា]] ទ្វារវត្តីបានពង្រីកខ្លួនឆ្ពោះទៅភាគខាងលិចដល់ជួរ[[ភ្នំតនាវស្រី]] និងឆ្ពោះទៅខាងត្បូងដល់[[បួរដីក្រៈ]]។ ពួក[[មន]]ដែលត្រូវបានគេយល់ថាមានដើមកំណើតនៅ[[ចិន]]ភាគខាងលិច បានចូលមកតំបន់នេះក្នុង[[សហស្សវត្ស]]ទីមួយ ម.គ. ដែលចុះឆ្ពោះទៅភាគខាងលិចចាប់ពី[[ទន្លេមេគង្គ]]ភាគខាងលើមក។ ទ្វារវត្តីបានងើបឡើងជា[[បុរីរដ្ឋ]][[ឯករាជ្យ]]មួយនៅចុងសតវត្សទី៦នៃ គ.ស ដែលរក្សាបានឯករាជ្យរបស់ខ្លួនដល់ចុងសតវត្សទី១១។ ដោយការចុះខ្សោយ[[អំណាច]]ខាង[[នយោបាយ]] ទ្វារវត្តីបានត្រឹមតែរក្សាខ្លួនឱ្យមាន[[អត្ថិភាព]]គ្រាន់តែជា[[ស្រមោល]]របស់[[រដ្ឋ]]ជិតខាងខ្លាំងៗជាងខ្លួន មួយវិញទៀតទ្វារវត្តីត្រូវបានបិទខ្ទប់ដោយសារតែ[[របាំង]][[ភូមិសាស្ត្រ]]ធ្វើឱ្យទ្វារវត្តីពិបាកបង្កើតចំណងនយោបាយជិតស្និទជាមួយបណ្ដារដ្ឋមនដទៃទៀតដែលនៅភាគខាងលិចប្រទេស [[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ខាងត្បូង ([[ភូមា]]) និងបណ្ដារដ្ឋមននៅថៃខាងជើង។ ទ្វារវត្តីបានឆ្លងកាត់នូវការត្រួតត្រាខាងនយោបាយដោយពួកនគរជិតខាងក្នុងសម័យបីដោយឡែកគ្នា: នៅសតវត្សទី១០ នៅពេលដែលពួកភូមាបានសញ្ជ័យបានរដ្ឋមននៅសុធម្មនៅភាគខាងលិចនៃជួរភ្នំតនាវស្រី ពីសតវត្សទី១១ដល់ទី១៣ គ្រាដែល[[អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ|កម្វុជទេស]]របស់[[ខ្មែរ]]បានងើបរះឡើងនៅភាគខាងកើត ហើយជាចុងក្រោយ នៅចុងសតវត្សទី១៣ នៅពេលនោះទ្វារវត្តីត្រូវបានលេបត្របាក់ដោយ[[ចក្រភពសៀម]]។ ការបង្ក្រាបឱ្យរាបទាបយ៉ាងណាមិញមិនមែនមានន័យថាពួកមនបានផុតពូជរលត់រលាយឡើយ។ មនទ្វារវត្តីបានថែរក្សាទុក[[ទំនៀមទំលាប់]]របស់ខ្លួន និងកំរិតទំនាក់ទំនងគ្នាក្នុងចំណោម[[ពូជសាសន៍]]តែមួយក្រោមអ្នកដឹកនាំផ្ទាល់របស់ខ្លួន។ <ref>[http://www.britannica.com/ebc/article-9031641 Davaravati]</ref> ទ្វារវត្តីជានគរដ៏សំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានពាំនាំមកនូវវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ ដោយធ្លាប់ជានគរមានទំនាក់ទំនងខាង[[ពាណិជ្ជកម្ម]] និង [[វប្បធម៌]]តាំងពីដំបូងជាមួយ[[ឥណ្ឌា]] ពួកមនបានទទួលស្គាល់នូវតួនាទីដ៏សំខាន់នៃពួកអ្នកសាបព្រួសនូវលក្ខណៈពិសេសនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ ភាគច្រើនគឺជាពួកជនជាតិនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ជាអ្នកដែលទទួលយក[[សិល្បៈ]] និង[[អក្សរសាស្ត្របែបឥណ្ឌា]]។ ឥទ្ធិពល[[ឥណ្ឌា]]បានស្ដែងឱ្យឃើញក្នុងទំរង់ជា[[រូបចំលាក់]] [[សំណេរ]] [[ច្បាប់]] និង[[ទំរង់រដ្ឋាភិបាល]]។ ក្រៅពីការត្រួតត្រាខាងនយោបាយ ទ្វារវត្តីបានប្រើឥទ្ធិពលសំខាន់មួយផ្សេងទៀតក្នុងការទាក់ទងជាមួយនឹងពួក[[អ្នកសញ្ជ័យ]]នគរខ្លួន។ រីឯការទាក់ទងគ្នាជាមួយពួកឥណ្ឌា បានចួលរួមក្នុងការធ្វើឱ្យរីកចំរើន និងធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវចរិកលក្ខណៈនៃ[[អរិយធម៌មន]] មនទ្វារវត្តីក្នុងគ្រានេះពួកគេបានក្លាយជាគ្រូបាអាចារ្យរបស់ពួកអ្នកសញ្ជ័យរបស់ពួកគេវិញតួយ៉ាងដូចជា ខ្មែរ ភូមា និង [[សៀម]]។ ពួកអ្នកសញ្ជ័យទាំងបីបានរងឥទ្ធិពលដោយសារអរិយធម៌ទ្វារវត្តីខាងប្រព័ន្ធ[[សំណេរ]] [[ទំរង់សិល្បៈ]] [[បច្ចេកសព្ទ]][[សាសនា]] និង [[វិញ្ញូភាព]]។ ===ហរិបុញ្ជយ=== '''{{Main|ហរិបុញ្ជយ}}''' ហរិបុញ្ជយជានគរមនបុរាណតាំងនៅត្រង់ដង[[ទន្លេមេទឹក]] (មេណាម) [[ជ្រលងភីង]]នៅប្រទេស[[ថៃ]]ភាគពាយព្យ។ នគរនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៧ ដោយម្ចាស់ក្សត្រី[[លវបុរី]] ដែលជារាជធានីនៃនគរសម័យទ្វារវត្តី[[មន]]នៅភាគខាងត្បូង។ ទោះបីយ៉ាងណាកាលពីដើមបានបង្កើតឡើងត្រឹមតែជាដែនអាណានិគមនៃទ្វារវត្តីប៉ុណ្ណោះ ហរិបុញ្ជយបានរក្សាបានឯករាជ្យ ហើយ[[សន្តតិវង្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងនគរនេះជាញាតិនៃ[[សម្ព័ន្ធរដ្ឋ]]ដែលនៅដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាគឺរដ្ឋមននៅទ្វារវត្តី និង [[សុធម្ម]] (ថាទង)។ ហរិបុញ្ជយបានរុងរឿងនិងអភិវឌ្ឍ[[អរិយធម៌]]ឱ្យជឿនលឿន។ ដោយប្រកាន់យក[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] នគរនេះបានដើរតួជាអ្នកផ្សាយឥទ្ធិពល[[វប្បធម៌ឥណ្ឌា]]។ ការអភិវឌ្ឍ[[ប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹក]] [[ច្បាប់]] និង [[ទំរង់]][[សិល្បៈ]]គឺជាអ្វីមួយក្នុងចំណោម[[សមិទ្ធិផល]]ដែលសំរេចបាននៃ[[នគរ]]នេះ។ ហរិបុញ្ជយរឹតតែអាចការពារខ្លួនឯងប្រឆាំងនឹងការវាយប្រហារដោយពួក[[សៀម]]នៅ[[សតវត្ស]]ទី៩ និង ខ្មែរនៅសតវត្សទី១០បាន។ [[នគរ]]នេះបានធ្វើសឹកបន្តបន្ទាប់ប្រឆាំងនឹងទ្វារវត្តី ដែលជានគរត្រូវបានសញ្ជ័យដោយខ្មែរនៅដើម[[សតវត្ស]]ទី១១។ បន្ទាប់ពីប៉ុន្មានសតវត្សនៃ[[ឯករាជ្យ]] នគរនេះមានអរិយធម៌យ៉ាងជឿនលឿន ហើយក៏ត្រូវបានលេបត្របាក់យកដោយពួកសៀម នៅពេលដែលក្សត្រសៀម[[ម័ងរាយ]]បានសញ្ជ័យហរិបុញ្ជយបាននៅឆ្នាំ ១២៩២ ហើយបង្កើតជាទីក្រុង[[ជើងថ្មី]] (ឆៀងម៉ៃ) នៅប៉ុន្មាន[[សហាតិមាត្រ]]ចាប់ពីទីនោះមក។<ref>[http://www.britannica.com/ebc/article-9039267 Haripunchai]</ref> ===លវោ=== '''{{main|នគរលវោ}}''' [[File:Wat Phra Prang Sam Yod-001.jpg|thumb|ប្រាសាទខ្មែរនៅវត្តព្រះប្រាង្គព្រួញបីនៅ[[លវបុរី]]]] ប្រហែលសតវត្សទី១០ ទីក្រុងរដ្ឋទ្វារវត្តីទាំងនេះត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាមណ្ឌលពីរ លវោ (សម័យទំនើប[[លពបុរី]]) និងសុវណ្ណភូមិ ([[សុវណ៌បុរី]]សម័យទំនើប)។ តាមរយៈរឿងនិទាននៅក្នុងពង្សាវតារភាគខាងជើង នៅឆ្នាំ៩០៣ ស្ដេចមួយអង្គនៃ[[តម្ព្រលិង្គ]] បានលុកលុយនិងដណ្ដើមយកលវោបាន ហើយបានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេមួយអង្គឱ្យឡើងសោយរាជ្យនៅល្វោ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេអង្គនេះបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះនាងខ្មែរដែលបានភៀសព្រះកាយពីការសំលាប់រង្គាលរាជវង្សនៅមហានគរ។ បុត្រានៃគូស្វាមីទាំងពីរបានដណ្ដើមយកបានរាជបល្លង្កខ្មែរ ហើយបានក្លាយជាព្រះបាទ[[សូយ៌្យវម៌្មទី១]] ដូចនោះនាំឱ្យល្វោស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរឆ្លងតាម[[សហបុគ្គល]]។ សូយ៌្យវម៌្មទី១ក៏បានពង្រីកទឹកដីទៅដល់[[ខ្ពង់រាបគោរាជ]] (ក្រោយមកបានហៅថា [[ឦសាន]]) ដោយបានសាងសង់ប្រាសាទជាច្រើន។ សូយ៌្យវម៌្ម យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គគ្មានរជ្ជទាយាទជាឱរសឡើយ ហើយលវោក៏បានទទួលឯករាជ្យឡើងវិញ។ ព្រះបាទ[[អនិរុទ្ធ]]នៃ[[បាកាន]]បានលុកលុយលវោនៅឆ្នាំ១០៥៨ និង បានយកព្រះនាងលវោមួយអង្គជាព្រះមហេសីរបស់ទ្រង់។ អំណាចនៃនគរលវោបានឡើងដល់កំពូលក្នុងរាជ្យនៃព្រះ[[នរាយណ៍ (ល្វោ)|នរាយណ៍]] (១០៧២-១០៧៦)។ លវោបានប្រឈមមុខនឹងការឈ្លានពានរបស់ភូមា ក្រោមរាជ្យ[[ក្យានហ៊្សីត្ថា]] ដែលមាតារបស់ទ្រង់គឺជាព្រះនាងនៃលវោ នៅឆ្នាំ១០៨០ ប៉ុន្តែព្រះអង្គប្រហែលត្រូវគេវាយច្រានឱ្យដកទ័ពថយក្រោយវិញ។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតនៃព្រះនរាយណ៍ យ៉ាងណាមិញ លវោបែរធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភ្នក់ភ្លើងសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីបង្ហូរឈាមគ្នាឯង ហើយខ្មែរស្ថិតក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទ[[សូយ៌្យវម៌្មទី២]] បានឆក់យកឱកាសដ៏ល្អនេះដោយបើកការលុកលុយលវោបានសំរេច រួចហើយក៏តែងតែព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ជាស្ដេចនៃលវោ។ ម្ដងហើយម្ដងទៀត ផ្ទុយទៅវិញដោយមិនអាចបញ្ឈប់ការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរបាន នៅទីបញ្ចប់ខ្មែរក៏បានធ្វើ "ខ្មែរូបនីយកម្ម" នគរលវោ។ លវោត្រូវបានប្រែទំរង់ពីទីក្រុងទ្វារវត្តីមនខាង[[ថេរវាទ]]ទៅជាទីក្រុងខ្មែរបែបព្រហ្មញ្ញសាសនាទៅវិញ។ លវោបានក្លាយជាឃ្លាំងនៃវប្បធម៌ខ្មែរនិងមហាអំណាចនៃតំបន់អាងទន្លេចៅព្រះញា។ ចំលាក់លៀនរាក់នៅ[[អង្គរវត្ត]]បានបង្ហាញពីកងទ័ពលវោជាកងទ័ពនគរចំណុះមហានគរខ្មែរ។ ប៉ុន្តែ ការចាប់អារម្មណ៍មួយគួរឱ្យយើងកត់សំគាល់នោះគឺថាកងទ័ពទៃត្រូវគេឃើញថាជាចំណែកមួយនៃកងទ័ពលវោ មួយសតវត្សមុនពេលពួកសៀមបង្កើត[[នគរសុខោទ័យ]]។ ===សុធម្ម=== '''{{Main|នគរសុធម្ម}}''' នគរ[[មន]]ដំបូងៗគេដែលមានឥទ្ធិពលកំឡុងសម័យ[[បុរេប្រវត្តិ]] បានតាំងនៅចន្លោះ[[ទន្លេស៊ីតោន]] និង [[សាល្វីន]] ហើយត្រូវបានគេរាប់ថាជា[[រាមញ្ញទេស]]។ ទីតាំងនៃនគរនេះត្រូវបានគេយល់ថាជា[[សុវណ្ណភូមិ]] (“ដែនដីមាស”) ហើយក៏ជា[[បច្ចេកសព្ទ]]មួយត្រូវបានគេប្រើសំដៅយក[[តំបន់]]ទាំងមូលនៃ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]][[ដីទ្វីប]]ដែលមានព្រំដែនជាប់[[ឆកបេងកាល់]]។ សុធម្មត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងដោយព្រះបាទ[[សីហរាជ]]ក្នុងសម័យ[[ពុទ្ធកាល]] ដែលគេយល់ថាវាមាន[[អត្ថិភាព]]ស្ថិតនៅក្នុងសតវត្សទីប្រាំ ម.គ.។ សុធម្មកាលណោះជា[[សហគមន៍]][[កំពង់ផែ]]ដ៏រុងរឿងរីកចំរើនបានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយនិងការដឹកជញ្ជូនទំនិញពីកន្លែងដ៏សែនឆ្ងាយចេញពីភាគខាងត្បូង[[ឥណ្ឌា]]។ ក្រោយមក[[ពង្សាវតារភូមា]]លើកសរសើរពួកមននៅសុធម្មថាជាអ្នកដែលបាននាំព្រះ[[ពុទ្ធសាសនា]]ចូលមកដល់[[ភូមា]]។ ក្នុងពង្សាវតារទាំងនេះ ក៏បានថ្លែងនិយាយថា[[គម្ពីរ]]ពុទ្ធសាសនាសរសេរដោយដៃយកពី[[ស្រីលង្កា]]ត្រូវបានបកប្រែទៅជា[[អក្សរមន]]ប្រហែលក្នុងឆ្នាំ ៤០០ នៃ គ.ស។ ទោះបីជាយ៉ាងណា ពួក[[អ្នកប្រាជ្ញ]]បានចោទជាសំណួរថា តើការពិតវាយ៉ាងម៉េចទៅវិញ សាសនានេះត្រូវបានគេដឹងតាម[[សិលាចារឹក]]ក្នុងតំបន់ ជាក់ស្ដែងទៅ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]មានអត្ថិភាពនៅភូមាក្រោមនៅសតវត្សទីប្រាំនៃគ.សទៅវិញទេ។ ទោះបីជាកាលបរិច្ឆេទនៃការបង្កើតសុធម្មពិតប្រាកដ និង [[វិសាលភាព]]នៃនគរនេះមិនទាន់ត្រូវបានស្រាវជ្រាវរកឃើញក៏ដោយ ក៏នគរនេះត្រូវបានគេដឹងថាបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាកំឡុងសតវត្សទី១១ នៅពេលនោះស្ដេចធំទីមួយនៃ[[បាកាន]] [[អនិរុទ្ធ (បាកាន)|អនិរុទ្ធ]]បានលួចប្លន់បំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងនេះនិងត្រឡប់ទៅបាកានជាមួយព្រះបាទ[[មនុហ]]របស់សុធម្មដែលជា[[ឈ្លើយ]]របស់ទ្រង់។ សុធម្មនៅតែមានអត្ថិភាពក្រោមការត្រួតត្រារបស់ភូមារហូតដល់ការធ្លាក់នៃបាកាននៅសតវត្សទី១៣។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកមនបានបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យខ្លួនឯងឡើងវិញ យ៉ាងណាមិញរាជធានីសម័យក្រោយៗត្រូវបានរើទៅតាំងនៅទីដទៃដូចជា [[មុំហ៍]] (មោត្តមៈ) និង[[បារគូ]] (ប៉េគូ)។ ផ្ទៃ[[ទីក្រុង]][[រាង]][[ចតុកោណ]]នៃ[[នគរសុធម្ម]]ដូចនឹងទីក្រុងភូមាសម័យក្រោយៗនៅ[[អមរបុរ]] និង [[មណ្ឌាល័យ]]ដែរ។ មាន[[កំពែង]]បួនផ្ទាំងព័ទ្ធជុំវិញទីក្រុងបុរាណដែលបង្កើតជារាងចតុកោណទ្រវែងហ៊ុំព័ទ្ធបរិវេណនៃរាជវាំងដែលស្ថិតនៅកណ្ដាលនៃកំពែង។ ចាប់ពីខាងជើងទៅខាងត្បូងទីស្ថាន[[រាជវាំង]]មាន[[ប្រវែង]] ៣២៩,១៨ ម គុណនឹង ៣៥០,៥២ ម ពីខាងកើតទៅខាងលិច។ [[ស្តូប]]សំខាន់ពីរស្ថិតនៅចន្លោះទីស្ថានរាជវាំង និង កំពែងខាងលិច។ សព្វថ្ងៃនេះ ទីក្រុងបុរាណនៃនគរសុធម្មគេលែងមើលឃើញទៀតហើយ ជំនួសមកវិញដោយភាពរីកលូតលាស់នៃ[[ទីប្រជុំជន]]សម័យថ្មីដែលបានបិទបាំងស្លាកស្នាមតំណាំងលំនៅរបស់មនុស្សតាំងពីសម័យដើមដំបូងមកម៉្លេះ។ ====ស្ថាបត្យកម្ម==== ក្នុងចំណោម[[ស្តូប]]ទាំងពីរដែលស្ថិតនៅរវាងទីស្ថានរាជវាំង និង[[កំពែង]]ខាង[[ត្បូង]] [[ឝ្វេហ្សាយ៉ាន់]]គឺជាស្តូបដ៏ធំបំផុត។ ឆ្លងកាត់ផ្លូវពី[[ស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់]]ទៅគឺជា[[កល្យាណីសីមា]] [[សាល]]មួយដែលបានសាងជាពិសេសសំរាប់ការ[[ឧបសម្ប័ថ]][[ព្រះសង្ឃ]]។ [[សសរស្ដម្ភ]][[សីមា]][[ថ្មភក់]]ដែលនៅជុំវិញកល្យាណីសីមា គឺជារឿងរ៉ាវដែលគេបានស្គាល់ថាជា[[មហាទសជាតក]]ត្រូវបានគេរកឃើញ។ [[ចំលាក់]]ទាំងនេះបរិយាយអំពីទស[[ជាតិ]]ចុងក្រោយនៃព្រះ[[ពុទ្ធ]] មុនពេលព្រះអង្គយោងយក[[កំណើត]]ឡើងវិញជាព្រះពុទ្ធ[[គោត្តម]] ជា[[ពុទ្ធប្បវត្តិ]]ដែលទទួលបាន[[ការត្រាស់ដឹង]]។ [[សិលាចារឹក]]នៅលើ[[ស្ដម្ភ]]មួយក្នុងចំណោមស្ដម្ភទាំងនោះចុះ[[កាលបរិច្ឆេទ]]ត្រូវនឹង[[សតវត្ស]]ទី១១-ទី១៣។ ====ស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់==== [[ទំរង់ដើម]]នៃ[[ឝ្វេហ្សាយ៉ាន់]] គឺជា[[ស្តូប]]ដែលត្រូវបានគេនិយាយថាបានកសាងឡើងនៅសតវត្សទី៥ ម.គ. វាពិបាកនឹងស្រាវជ្រាវណាស់ ដោយហេតុថាវាត្រូវបានកសាង និងពង្រីកទំហំជារឿយៗ។ កាលដែលវាគង់វង្សស្ថិតស្ថេរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ គឺដោយសារតែស្តូបនេះមាន[[ខឿន]]រាងមូល និងរចនា[[សម្ព័ន្ធ]]ទាំងមូលរបស់ខឿនស្រដៀងទៅនឹងជួង។ ដោយស្ថាបនាឡើងខាងក្នុងនោះរួមផ្សំក្នុងស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ដែលមានថ្មជាច្រើនដុំបានចារឹកជាអក្សរ ថ្មប្រាំដុំបានត្រូវគេចារិកជាភាសាមននៅសតវត្សទី១១។ ថ្មទាំងនេះបច្ចុប្បន្នគង់វង្សស្ថិតនៅខាងក្នុងសំណុំនៃសំណង់ស្តូប។ ដោយបានរកឃើញនៅខាងក្នុងសំណង់នេះដែរ រួមនឹងចំលាក់ថ្មជាច្រើន ត្រូវបានគេកំណត់កាលបរិច្ឆេទជាធម្មតាថាត្រូវនឹងសតវត្សទី១០-ទី១១។ មួយក្នុងចំណោមថ្មទាំងនេះគឺជា[[ចំលាក់លៀនស្រាល]]លើ[[ថ្មភក់]]នៃ[[ពុទ្ធ]]អង្គទ្រង់ឈរ។ [[ព្រះហស្ថ]]ស្ដាំកាន់ជាយស្បង់ចង្អុលចុះទៅក្រោមជាមួយបាតព្រះហស្ថបែរទៅខាងក្រៅក្នុងកាយវិការប្រទានពរដែលគេស្គាល់ថា[[វរទមុទ្រ]]។ ព្រះហស្ថ[[ឆ្វេង]]របស់ទ្រង់លើកឡើងលើខ្ទប់នឹងព្រះ[[ឱរា]]ជាមួយព្រះ[[អង្គុលី]]មេ និង ចង្អុលជិបចូលគ្នាក្នុងអាកប្បកិរិយាជជែករក[[ហេតុផល]] រឺ បង្រៀនដែលគេស្គាល់ថាជា[[វិតក៌មុទ្រ]]។ ខាងលើស្មារបស់ទ្រង់ជារូបនៃ[[ហង្ស]][[បក្សី]]បែរមុខរកគ្នា។ ====បដិមា==== [[សំណល់]]នៃ[[បដិមា]]មួយចំនួនដែលពាក់ព័ន្ធគ្នា ត្រូវបានគេចុះកាលកំណត់ទៅនឹង[[សម័យ]]ពីដើមៗដំបូងមាន[[សណ្ឋាន]]លក្ខណៈខុសប្លែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងខាង[[រចនាបថ]] និង[[រូបធាតុ]]នៃរូប[[សំណាក]]។ រូបសំណាកទាំងនេះតំណាងឱ្យ[[ទេវ]]ខាង[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[ពុទ្ធសាសនា]] និង[[ព្រលឹងនិយម]] ([[ជីវចលនិយម]])។ បដិមាព្រហ្មញ្ញសាសនាទាំងពីរអង្គត្រូវបានគេកំណត់កាលបរិច្ឆេទទៅនឹងសតវត្សទី៩ - ទី១០ ដែលឆ្លាក់ចេញពីផែន[[ថ្មភក់ពណ៌ក្រហម]] និងរៀបរាប់ឡើងជា[[ចំលាក់លៀន]]ជ្រៅៗ អំពីតួអង្គនៃ[[វិស្ណុ]]ដែលទំរេតព្រះកាយលើនាគ[[អនន្ត]]។ ចាប់ពីព្រះកាយរបស់ទ្រង់មកបង្ហាញឱ្យឃើញជាដើម[[ឈូក]]ចែកជាបីភាគស្មើគ្នាដែលនៅលើឈូកមានព្រះ[[ព្រហ្ម]] [[វិស្ណុ]] និង [[សិវ]] គង់នៅពីលើ។ រូបសណ្ឋាននេះប្លែកពីសិល្បៈ[[ព្យូ]]។ នៅ[[ឥណ្ឌា]]វិញ ការពិពណ៌នានៃរឿងរ៉ាវនេះជាធម្មតាបង្ហាញឱ្យឃើញតែទេវតែមួយអង្គគត់គឺ ព្រះព្រហ្ម ដោយទ្រង់បានផុសឡើងក្នុងផ្កាឈូក ដែលដុះចេញពីផ្ចិតរបស់ព្រះវិស្ណុទៅវិញ។ បដិមាបែបព្រហ្មញ្ញសាសនាមួយទៀតគឺជារូបព្រះសិវមានព្រះហស្ថបួន ទ្រង់គង់លើជំនិះរបស់ទ្រង់[[នន្ទី]] ដែលមានគោនៅពីក្រោមព្រះបាទស្ដាំរបស់ទ្រង់ និង [[មហិឞាសុរ]]ក្រោម[[ជង្គង់]]ឆ្វេងរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់ពីខាងក្រោយបន្តិចគឺជារូបសំណាកតូចពីរនៃព្រះ[[គណេឝ]] និងបដិមាតូចនៃព្រះព្រហ្មទ្រង់គង់។ បដិមាទាំងអស់នេះត្រូវបានគេនាំយកទៅដាក់ក្នុង[[សារៈមន្ទីរផាយរ៉េ]] នៅ[[រ៉ង់ហ្គូន]] និងក្រោយមកត្រូវបានខ្ចីទៅដាក់ក្នុង[[បណ្ណាល័យ]][[សកលវិទ្យាល័យរ៉ង់ហ្គូន]] ក្រោយមកត្រូវពួក[[ជប៉ុន]]កំទេចចោលកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ជាបន្តបន្ទាប់ បដិមាទាំងនោះត្រូវបានគេស្គាល់ត្រឹមតែជា[[បំណែក]]ៗ និង[[រូបថត]]តែប៉ុណ្ណោះនាពេលសព្វថ្ងៃនេះ។ ===ហង្សាវត្តី (៨២៥-១០៥៧)=== ប្រភព​ចិន​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថែម​ទៀត​ថា រដ្ឋ​ថ្មី​មួយ​ត្រូវ​បាន​ស្ថាបនា​ឡើង​ទៀត​គឺ​ជា​រាជាណាចក្រ​ហង្សាវត្តី នៅ​ឆ្នាំ​៨២៥ ដោយ​បង​ប្អូន​ភ្លោះ​ពីរនាក់​ឈ្មោះ [[សមល]] និង [[វិមល]] ហើយ​រដ្ឋ​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ខាងត្បូង​ប្រទេស[[​ភូមា]]នៅ​ចន្លោះ​[[ទន្លេឥរាវត្តី]] និង[[​សាល្វីន]]។ [https://choukhmer.wordpress.com/2011/09/12/khmer-mon-species/អំពីអំបូរខ្មែរ-មន]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===ហង្សាវត្តី រឺ រាមញ្ញទេស (១២៨៧–១៥៣៩ ១៥៥០-១៥៥២)=== '''{{Main|នគរហង្សាវត្តី}}''' នៅឆ្នាំ ១២៨៧ ចក្រភពបាកានបានលិចលង់ដោយសារតែ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅភូមា|ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល]] និងបណ្ដារដ្ឋចំណុះរបស់ចក្រភពបានក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យ។ នៅភូមាភាគក្រោមសម័យបច្ចុប្បន្ន ព្រះបាទ[[ហ្វារ្យូ]] ទ្រង់បានបង្កើតនគរឱ្យពួកជននិយាយភាសាមនហៅថា [[រាមញ្ញទេស]] ដោយធ្វើការបង្រួបបង្រួមតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីនៅឯភូមាក្រោម: [[មុំហ៍]] (មោត្តមៈ), [[បារគូ]] (បាហ្គោ) និង តំបន់[[ដីសណ្ដឥរាវត្តី]]។ <ref name=mha-78-80>Htin Aung 1967: 78–80</ref> រាជធានីដំបូងរបស់នគរនេះគឺមុំហ៍ ប៉ុន្តែរាជធានីត្រូវបានរើទៅកាន់បារគូវិញនៅឆ្នាំ១៣៦៩។ រយៈពេល ១០០ ឆ្នាំដំបូង នគរនេះគ្រាន់តែជាប្រជុំនៃតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីដែលគ្មានស្ថេរភាពមួយប៉ុណ្ណោះ។ ស្ដេចកំពូលៗនៃរាជធានីនេះមានឥទ្ធិពលតិចតួចណាស់ទៅលើបណ្ដាប្រទេសចំណុះទាំងប៉ុន្មាននោះ។ ជាការពិតទៅ មុំហ៍ស្ថិតនៅក្នុងការជ្រួលច្របល់ដោយបើកចំហចាប់ពីឆ្នាំ ១៣៦៣ ដល់ ១៣៨៩។ ការគ្រប់គ្រងបានប្រមូលផ្ដុំអំណាចច្រើនក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទ[[រាជាធិរាជ]] ដែលទ្រង់មិនត្រឹមតែបានបង្រួបបង្រួមតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីឱ្យរឹងរឹតតែរឹងមាំតែប៉ុណ្ណឹងទេ ប៉ុន្តែក៏មានជោគជ័យក្នុងការការពារនគរពី[[នគរអវ]]និយាយ[[ភាសាភូមា]]ក្នុង[[សង្គ្រាមហាសិបឆ្នាំ]] (១៣៥៨-១៤២៤)។ សង្គ្រាមបានបញ្ចប់ដោយភាពជាប់គាំងមួយ ក៏ប៉ុន្តែវាក៏ជាជ័យជំនះមួយសំរាប់ហង្សាវត្តីដែរ ដែលអវបានបោះបង់សុបិន្តរបស់ខ្លួនចោលដោយចង់ស្ដារចក្រភពបាកានឱ្យរស់ឡើងវិញ។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម បារគូបានឆ្លៀតឱកាសជួយដល់រដ្ឋចំណុះភាគខាងត្បូងរបស់អវមានដូចជា [[ស្រីក្សេត្រទីពីរ|ប្រំម៍]] និង [[រាជវង្សតោនងូ|តោនងូ]]ក្នុងការបះបោរប្រឆាំងនឹងអវ ដោយបានបញ្ចៀសខ្លួនយ៉ាងប្រយ័ត្នប្រយែងកុំឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមពេញដៃពេញជើង។ ក្រោយសង្គ្រាម ហង្សាវត្តីបានឈានចូលទៅដល់យុគមាស រីឯអវដែលជាសត្រូវបន្តិចម្ដងៗបានធ្លាក់ចូលទៅកាន់ឱនភាព។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ ១៤២០ ដល់ ១៥៣០ មក ហង្សាវត្តីគឺជានគរដ៏មានឫទ្ធានុភាពនិងវិបុលភាពក្នុងចំណោមនគរក្រោយសម័យបាកានទាំងអស់។ ស្ថិតក្រោមក្រសែនៃក្សត្រប្រកបដោយអំណោយទានជាពិសេស-[[ពញារាមទី១]] [[ឝ៊ីនចៅពូ]] [[ធម្មចេតិ]] និង [[ពញារាមទី២]]-នគរនេះបានសំបូរសប្បាយនឹងយុគមាសដ៏យូរអង្វែង មានការរីកចំរើនក៏ដោយសារតែការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេស។ ក្សត្រនៃនគរនេះបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកពាណិជ្ជករចេញពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដែលបំពេញព្រះរតនសម្បត្តិជាមួយមាស និងប្រាក់ សូត្រ និងគ្រឿងទេស ហើយនិងរាល់វត្ថុផ្សេងៗក៏មានដូចគ្នាក្នុងការជួញដូរនាដើមសម័យទំនើបនេះដែរ។ នគរនេះបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏ល្បីល្បាញខាង[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]។ នគរនេះបានបង្កើតចំណងយ៉ាងរឹងមាំជាមួយ[[សិង្ហល]] និងជំរុញកំណែទំរង់ដែលក្រោយមកបានរីកសុះសាយភាយទូទាំងប្រទេស។<ref name=rlf-64-65>Myint-U 2006: 64–65</ref> ===ហង្សាវត្តីបារគូ (១៧៤០-១៧៥៧)=== '''{{Main|នគរហង្សាវត្តីស្ដារ}}''' **ថ្វីត្បិតតែក្សត្រនៃរាជវង្សតោនងុទំនងជាបានគ្រប់គ្រងភូមាភាគខាងក្រោមបានល្អរហូតចូលដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨ក៏ដោយ ក៏យុគមាសនៃហង្សាវត្តីបានដិតដានក្នុងសន្តានចិត្តពួកមនដដែល។ នៅឆ្នាំ ១៧៤០ ពួកគេបានងើបបះឡើងប្រឆាំងរាជវង្សតោនងុដ៏ទន់ខ្សោយដល់ជំហានចុងក្រោយ និងបានបន្តដើម្បីស្ដារនគរហង្សារវត្តីដែលដួលរលំទៅហើយអោយរស់ឡើងវិញ។ ដោយមានការគាំទ្រពីពួក[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|បារាំង]] នគរដែលងើបឡើងភ្លាមៗបានកាត់ច្រៀកយ៉ាងលឿននៃលំហទំនេរមួយសំរាប់ខ្លួនឯងនៅឯភូមាក្រោម និងបានបន្តការរុករុលរបស់ខ្លួនឆ្ពោះទៅភាគខាងជើង។ នៅថ្ងៃ ២៣ មីនា ១៧៥២ កងទ័ពរបស់ហង្សាវត្តីបានកាន់កាប់បានអវ និងបានបញ្ចប់រាជវង្សតោនងុដែលមានអាយុកាល ២៦៦ ឆ្នាំ។ រាជវង្សថ្មីមួយត្រូវបានគេហៅថា [[រាជវង្សកូនបោន|កូនបោន]]ដឹកនាំដោយព្រះបាទ[[អាឡោងព្រះ]] បានបះបោរឡើងនៅភូមាលើ ដើម្បីប្រជែងនឹងកងទ័ពភាគខាងត្បូង និងបានបន្តសញ្ជ័យភូមាលើទាំងមូលនៅខែមករា ១៧៥៤។ បន្ទាប់ពីការលុកលុយលើកទីពីររបស់ហង្សាវត្តីនៅឯភូមាលើបានបរាជ័យនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៧៥៤ មក ក្រុមមេដឹកនាំនៃនគរហង្សាវត្តីដោយសារតែក្បួនយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ខ្លួនបរាជ័យ ពួកគេក៏បានប្រហារជីវិតព្រះរាជវង្សតោនងុចោលទាំងអស់ និងបានធ្វើទុកបុកម្នេញជនជាតិភូមានៅភាគខាងត្បូង ការណ៍ទាំងអស់នេះរឹងរឹតតែពង្រឹងអំណាចក្នុងដៃរបស់អាឡោងព្រះតែប៉ុណ្ណោះ។<ref name=vbl-202-206>Lieberman 2003: 202–206</ref> នៅឆ្នាំ ១៧៥៥ អាឡោងព្រះបានលុកលុយភូមាភាគខាងក្រោម។ កងទ័ពពួកកូនបោនបានកាន់កាប់[[ដីសណ្ដឥរាវត្តី]] នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៧៥៥ ពួកបារាំងបានការពារនៅកំពង់ផែ[[សេចុំ]]នៅខែកក្កដា ១៧៥៦ និងជាអវសានបានកាន់កាប់រាជធានី[[បាគូ]]នៅខែឧសភា ១៧៥៧។ ការដួលរលំនៃហង្សាវត្តីបាគូគឺជាចំណុចផ្ដើមនៃទីបញ្ចប់នៃការត្រួតត្រារាប់សតវត្សនៃពួកមននៅភូមាក្រោម។ ការផ្ចាញ់តបវិញរបស់កងទ័ពកូនបោនបានបង្ខំឱ្យពួកមនរាប់ពាន់នាក់ភៀសខ្លួនទៅដល់នគរ[[នគរអយុធ្យា|សៀម]]។<ref name=rlf-97>Myint-U 2006: 97</ref> នៅដើមសតវត្សទី១៩ សមានកម្ម អាពាហ៍ពិពាហ៍ចូលជាតិ និងការធ្វើនិសន្តប្រវេសន៍ដ៏ច្រើននៃគ្រួសារភូមាជាច្រើនគ្រួមកពីភាគខាងជើងបានកាត់បន្ថយអត្រាប្រជាជនមនអោយនៅសេសសល់ចំនួនតិចតួចស្ដួចស្ដើង។<ref name=vbl-202-206/> ==ឯករាជ្យភូមា== នៅឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកមនបានស្វះស្វែងដើម្បីទទួលបាន[[ការសំរេចចិត្តដោយស្វយ័ត]]ពី[[សហភាពភូមា]]ដែលមិនទាន់បានបង្កើតឡើងនៅឡើយ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីភូមាលោក [[ឧ នូ|ឧ-នូ]]បានបដិសេធ ដោយនិយាយថាគ្មានសិទ្ធិណាមួយអោយពួកមនបំបែករដ្ឋគួរតែត្រូវបានគេពិចារណាឡើយ។ កងទ័ពភូមាបានចល័តចូលទៅកាន់តំបន់ទាំងនោះត្រូវបានអះអាងដោយពួកមនជាតិនិយម និង បានដាក់ការត្រួតត្រាបែបយោធា ហេតុការណ៍នេះបានបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី។ ពួកសកម្មជនបំបែករដ្ឋមនបានបង្កើត[[រណសិរ្សប្រជាជនមន]] ដែលក្រោយមកត្រូវដូរមកវិញជា[[គណបក្សរដ្ឋមនថ្មី]] (គ.រ.ម.ថ.) នៅឆ្នាំ ១៩៦២។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៤៩ មក ភ្នំខាងកើតនៃរដ្ឋនេះ (ក៏ជាបំណែកដូចគ្នានៃចំណែកតនាវស្រី) ត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃគ.រ.ម.ថ និងកងទ័ពប្រដាប់អាវុធរបស់ខ្លួន [[រណសិរ្សរំដោះជាតិមន]] (រ.រ.ជ.ម)។ ជាការបន្ថែមទៅលើការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលកណ្ដាល រ.រ.ជ.ម បានប្រយុទ្ធនឹងពួក[[ការ៉ែន]] ដែលគ្រប់គ្រងលើព្រំសីមាដ៏សំខាន់ដែលជាច្រកដើម្បីឆ្លងកាត់ទៅប្រទេស[[ថៃ]]។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ជាអន្លើៗដើម្បីសំរួលដល់ការទាមទាររបស់[[ពួកបំបែករដ្ឋ]]ជាតិមន រដ្ឋមនស្វយ័តដែលមានតែលើក្រដាសត្រូវបានបង្កើតឡើងចេញពីបំណែកនៃ[[ចំណែកតនាវស្រី]] និង[[ចំណែកបាគូ]]។ ការតស៊ូបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩៥ នៅពេលនោះគ.រ.ម.ថ និង[[ក្រុមប្រឹក្សាច្បាប់និងបទបញ្ជារដ្ឋ|ក.ស.ច.ប.រ]] បានយល់ព្រមឱ្យមានបទឈប់បាញ់។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៦ [[សម្ព័ន្ធឯកភាពមន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ កងទ័ពរបស់ក.ស.ច.ប.រ បានបន្តប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ។ ស្ថានភាព[[សិទ្ធិមនុស្ស]]នៅក្នុងរដ្ឋមនមិនបានប្រសើរឡើងឡើយ។ អង្គការអន្តរជាតិជាច្រើនបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលមីយ៉ាន់ម៉ាដដែលៗចំពោះ[[ការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស]]ក្នុងរដ្ឋមន រួមមាន[[ការធ្វើការដោយបង្ខំ]] [[ការចាប់បង្ខាំងមនុស្សខុសច្បាប់]] [[ការចាប់បញ្ជូនមនុស្ស]] [[ការរឹបអូសដីធ្លី]] និង[[ការចាប់រំលោភ]]។ ==រដ្ឋមន== '''{{Main|រដ្ឋមន}}''' រដ្ឋមនគឺជាចំណែករដ្ឋបាលនៃ[[ភូមា|មីយ៉ាន់ម៉ា (ភូមា)]]។ រដ្ឋនេះត្រូវបានញាត់នៅចំកណ្ដាលរវាង[[រដ្ឋការ៉ែន]]នៅខាងកើត [[អណ្ឌមាន]]នៅខាងលិច [[តំបន់បាគូ]]នៅខាងជើង និង[[តំបន់តនាវស្រី]]នៅខាងត្បូង និងមានព្រំដែនជាប់ជាមួយ[[ចង្វាតកញ្ចនបុរី]]របស់ប្រទេសថៃ នៅចំណុចប៉ះភាគអាគ្នេយ៍បន្តិច។ ក្រឡាផ្ទៃដែនដីនេះគឺ ១២១៥៥&nbsp;គ.ម<sup>២</sup>។ [[ជួរភ្នំដណា]] រត់តាមបណ្ដោយខាងកើតនៃរដ្ឋនេះនៅទិស ឦ.ជ.-អា.ត.បង្កើតជាព្រំដែនធម្មជាតិជាមួយរដ្ឋការ៉ែន។ រដ្ឋមនរួមមានប្រជុំកោះតូចៗមួយចំនួន ដូចជា[[កោះកាលេហ្កូក]] [[វ៉ាឃ្យូន]] និង [[ឃ្យូងយី]] តាមបណ្ដោយខ្សែឆ្នេរ ៥៦៦&nbsp;គ.ម។ ទីរួមរដ្ឋគឺ[[ម៉ាត្មាលំ]]។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] {{ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី}} olm7dx2bxzcfmpvx1gjoodgv3gytjcl អ៊ុន សុគន្ធា 0 27487 342771 287143 2026-11-08T07:21:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342771 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = [[ឯកឧត្ដម-លោកជំទាវ|លោកជំទាវ]] |name = អ៊ុន សុគន្ធា |honorific-suffix = [[តំណាងរាស្ត្រ]] |constituency_MP2 = [[ខេត្តកំពត]] |term_start2 = [[Cambodian general election, 2013|២០១៣]] |term_end2 = |birth_date = |birth_place = |party = [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] |alma_mater = |profession = |death_date = |death_place = |spouse = }} លោកជំទាវ '''អ៊ុន សុគន្ធា'''​ គឺ​ជា​តំណាង​រាស្ត្រ មណ្ឌល​[[ខេត្តកំពត|កំពត]] របស់[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] នៅ​អណត្តិ​ទី៥ ។ == ប្រវត្តិ == == ការ​សិក្សា == == តំណែង​នានា == == ជីវិត​គ្រួសារ == ==ឯកសារយោង== * [https://web.archive.org/web/20160305204308/http://www.national-assembly.org.kh/SubArticle.aspx?SArtCode=71 សមាជិកតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥] * ប្រវត្តិ​សង្ខេប​តំណាង​រាស្ត្រ​នីតិកាល​ទី​៤ ២០០៨-២០១៣ (ខុមហ្វ្រែល) [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រ្តីខ្មែរ]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយស្ត្រីកម្ពុជា]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥]] gbk8w44j2kwem7qlg0k7tmfkgo3cdpe ចក្រភពអូទ្រីស 0 27945 342602 339117 2026-11-08T01:25:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342602 wikitext text/x-wiki {{About|ចក្រភពហាបស្បួកនៅចន្លោះឆ្នាំ១៨០៤ និងឆ្នាំ១៨៦៧|ទឹកដីក្រោមវាជវង្សហាបស្បួកទូទៅ|រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក|ចក្រភពហាបស្បួកនៅចន្លោះឆ្នាំ១៨៦៧ និងឆ្នាំ១៩១៨|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី}} {{Infobox former country | native_name = {{small|''Kaiserthum Österreich'' ([[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]])}} | conventional_long_name = ចក្រភពអូទ្រីស | common_name = Austria | image_flag = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | flag_type_article = | flag_type = '''[[ទង់នៃរាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក|ទង់ជាតិ]]''' | image_coat = Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria (1815).svg | symbol_type_article = វរលញ្ឆករនៃចក្រភពអូទ្រីស | symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករនៃចក្រភពអូទ្រីស|រាជាធិរាជវរលញ្ឆករ]]''' | national_anthem = <br/>''[[សូមព្រះជាម្ចាស់រក្សាព្រះអធិរាជហ្រ្វង់ស្វ័រ|Gott erhalte Franz den Kaiser]]''<br>{{small|"''សូមព្រះជាម្ចាស់រក្សាព្រះអធិរាជហ្រ្វង់ស្វ័រ''"}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"></div><br>[[File:Deutschlandlied played by USAREUR Band.ogg]] | image_map = Austrian Empire (1815).svg | image_map_caption = ទឹកដីនៃចក្រភពអូទ្រីសក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ (ព្រំដែននៃ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]គឺជាខ្សែបន្ទាត់ខ្មៅអុជៗ) | image_map2 = File:Austrian Empire (Johnston, 1861).jpg | image_map2_caption = វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពអូទ្រីស (១៨៤៦–១៨៥៩) | status = | capital_type = រាជធានី | capital = [[វីយែន]] | common_languages = [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[ភាសាហុងគ្រី|ហុងគ្រី]] [[ភាសាឆែក|ឆែក]] [[ភាសាស្លូវ៉ាគី|ស្លូវ៉ាគី]] [[ភាសាប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] [[ភាសារូស៊ីន|រូស៊ីន]] [[ភាសាស្លូវេនី|ស្លូវេនី]] [[ភាសាក្រូអាត|ក្រូអាត]] [[ភាសាស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]] [[ភាសារ៉ូមានី|រួម៉ានី]] [[ភាសាលុមបារត៍|លុមបារត៍]] [[ភាសាវីនីស៊ី|វីនីស៊ី]] [[ភាសាឡាដង់|ឡាដង់]] [[ភាសាអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] [[ភាសាអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] [[ភាសាយីឌីស|យីឌីស]] | religion = '''ភាគច្រើន៖'''<br/>[[រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<br/>'''ភាគតិច៖'''<br/>[[លទ្ធិលូធើរ៉ាន|លទ្ធិលូទែរ]] [[លទ្ធិកាល់វីន]] [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់បូព៌ា|អូស្សូដក់បូព៌ា]] [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកបូព៌ា|កាតូលិកបូព៌ា]] [[យូដាសាសនា]] | government_type = {{plainlist| * [[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]] (១៨០៤–១៨៦០) * [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]<ref>[[នីយប័ត្រខែតុលា]]</ref> (១៨៦០–១៨៦៧) }} | title_leader = [[ព្រះអធិរាជអូទ្រីស|ព្រះអធិរាជ]] | leader1 = [[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្រ្វង់ស្វ័រទី១]] | year_leader1 = ១៨០៤–១៨៣៥ | leader2 = [[ហ៊្វែឌីណង់ទី១ (អធិរាជអូទ្រីស)|ហ៊្វែឌីណង់ទី១]] | year_leader2 = ១៨៣៥–១៨៤៨ | leader3 = [[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ចូសែហ្វទី១]] | year_leader3 = ១៨៤៨–១៩១៦ | title_deputy = [[បញ្ជីរាយនាមប្រធានរដ្ឋមន្ត្រី|ប្រធានរដ្ឋមន្ត្រី]] | deputy1 = [[ក្លេមែនស៍ វន មេទឹរនិច]] (ដំបូង) | year_deputy1 = ១៨២១–១៨៤៨ | deputy2 = [[ហ្វ្រីឌ្រិច ហ៊្វែឌីណង់ វ៉ន ប៊ូសត៍]] (ក្រោយ) | year_deputy2 = ១៨៦៧ | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សារាជាធិរាជ (អូទ្រីស)|ក្រុមប្រឹក្សារាជាធិរាជ]] | house1 = [[ព្រឹទ្ធសភា (អូទ្រីស)|ព្រឹទ្ធសភា]] | house2 = [[ក្រុមប្រឹក្សារាជាធិរាជ (អូទ្រីស)#សភាតំណាងរាស្ត្រ|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] | era = [[សតវត្សរ៍ទី១៩]] | year_start = ១៨០៤ | year_end = ១៨៦៧ | event_start = {{nobold|ប្រកាសបង្កើត}} | date_start = ១១ សីហា | event1 = {{nobold|[[ការរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋត្រូវរំលាយ]]}} | date_event1 = ៦ សីហា ១៨០៦ | event2 = {{nobold|[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]}} | date_event2 = ៨ មិថុនា ១៨១៥ | event3 = {{nobold|[[បដិវត្តន៍អូទ្រីសឆ្នាំ១៨៤៨|បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨]]}} | date_event3 = ១៣ មីនា​ ១៨៤៨ | event4 = {{nobold|[[នីយប័ត្រខែតុលា|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]}} | date_event4 = ២០ តុលា ១៨៦០ | event5 = {{nobold|[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]}} | date_event5 = ១៤ មិថុនា ១៨៦៦ | event_end = {{nobold|[[កិច្ចព្រមព្រៀងអូទ្រីស-ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៦៧|កិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៨៦៧]]}} | date_end = ៣០ មីនា | stat_year1 = ១៨០៤ | stat_area1 = 698700 | population_estimate = ៣៧,៥០០,០០០ | population_estimate_year = ១៨៤៣ | currency = {{plainlist| * [[ថាឡឺ]] (១៨០៤–១៨៥៧) * [[វេរ៉ែនស្តាឡឺ]] (១៨៥៧–១៨៦៧) }} | p1 = ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ | flag_p1 = Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg | p2 = ព្រះឱរសាធិរាជណាចក្រអូទ្រីស | flag_p2 = Flag of Austria.svg | p3 = រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក | flag_p3 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | s1 = ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី | flag_s1 = Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg |area_km2= |area_rank= |GDP_PPP= |GDP_PPP_year= |HDI= |HDI_year= |today= }} '''ចក្រភពអូទ្រីស''' (ភាសាអាល្លឺម៉ង់៖ ''Kaiserthum Oesterreich,'' បច្ចុប្បន្នសរសេរបានថា៖ ''Kaiserthum Österreich'') គឺជារដ្ឋមហាអំណាចពហុជាតិមួយដែលមានទីតាំងភូមិសាស្រ្តស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបកណ្តាល]]ចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៦៧ ក្រោមអំណាចនៃ[[រាជវង្សហាបស្បួក]]។ ចក្រភពអូទ្រីសគឺជារដ្ឋចក្រភពដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីបីនៅទ្វីបអឺរ៉ុបបន្ទាប់ពី[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] និង[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]។ រួមជាមួយនឹង[[រាជាណាចក្រព្រុស]] ចក្រភពអូទ្រីសគឺជារដ្ឋមហាអំណាចធំបំផុតទីពីរដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]។ យោងតាមការសិក្សាភូមិសាស្រ្ត វាគឺជាចក្រភពដែលមានវិសាលភាពទឹកដីធំបំផុតទីបីនៅទ្វីបអឺរ៉ុបបន្ទាប់ពីចក្រភពរុស្ស៊ី និង[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]។ ដោយត្រូវរងការគំរាមកំហែងពីចក្រភពបារាំងទីមួយរបស់ព្រះអធិរាជ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] ព្រះរាជាអូទ្រីសគឺព្រះបាទ[[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្រ្វង់ស្វ័រទី២]] ក៏បានប្រកាសបង្កើតអាណាចក្រមួយនេះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៤ ដោយបង្រួបបង្រួមទឹកដីកម្មសិទ្ធិរាជវង្សហាបស្បួកទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរដ្ឋាភិបាលតែមួយ។ តែទោះជាយ៉ាងណា ចក្រភពអូទ្រីសនៅបន្តជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋរហូតដល់ឆ្នាំ១៨០៦ ក្រោយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋនោះបានរំលាយ។ អូទ្រីសនៅបន្តប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងនៅក្នុង[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]] លើកលែងតែចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៩​ ដល់ឆ្នាំ១៨១៣ នៅពេលដែលអូទ្រីសត្រូវបានបារាំងបង្ខំឱ្យចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយនឹងខ្លួន។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]] អូទ្រីសបានចុះចូលជាមួយកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តវិញដោយរួមគ្នាវាយបារាំងរហូតដល់បានជ័យជម្នះនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ និងម្តងទៀតក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ [[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម ហើយវាបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការធានាគោលចំហរអូទ្រីសជាមហាអំណាចដ៏ខ្លាំងក្លាមួយប្រចាំសតវត្សរ៍ទី១៩។ [[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥២៦–១៨៦៧)|ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី]]ថ្វីបើស្ថិតនៅក្រោមរាជវង្សហាបស្បួកមែន ប៉ុន្តែរដ្ឋនេះមានស្ថាប័នគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ខ្លួនដាច់ដោយឡែកពីចក្រភពអូទ្រីសទាំងមូល។ បន្ទាប់ពីអូទ្រីសបានទទួលបរាជ័យក្នុង[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៦ [[កិច្ចព្រមព្រៀងអូទ្រីស-ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៦៧]] ក៏ត្រូវបានអនុម័តឡើង ហើយរាជាណាចក្រហុងគ្រីរួមជាមួយចក្រភពអូទ្រីសក៏ត្រូវបានបញ្ចូលរួមគ្នាបង្កើតជា[[ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]។ == ប្រវត្តិសាស្រ្ត == ===និម្មិតកម្ម=== ទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើននៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋត្រូវបានឆ្លងកាត់ការកែតម្រូវតាមរយៈកិច្ចប្រជុំសន្ធិសីទនៅឯទីក្រុង[[រ៉ាស្តាត]] (១៧៩៧-១៧៩៩) និងក្រុង[[រ៉ាធីសប៊ន]] (១៨០១-១៨០៣)។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៨០៣ [[កិច្ចបញ្ឈប់រាជាធិរាជ]] (ភាសាអាល្លឺម៉ង់៖ ''Reichsdeputationshauptschluss'') ត្រូវបានប្រកាសដោយវាបានកំណត់ចំនួន[[ទេវាធិបតេយ្យ|រដ្ឋសាសនា]] (រដ្ឋសាសនាគឺជាពាក្យសម្តៅលើរដ្ឋមួយចំនួនធំដែលស្ថិតក្នុងចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ) ពី ៨១ មកត្រឹមតែ ៣ រដ្ឋហើយបុរីរាជាធិរាជសេរីត្រូវបានបន្ថយពីចំនួន ៥១ មកនៅត្រឹមតែ ៦ រដ្ឋ។ គេចាត់វិធានការមួយនេះឡើងគឺដើម្បីជំនួសរដ្ឋធម្មនុញ្ញចាស់នៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាគឺជាមូលហេតុដើមមួយដែលនាំឱ្យចក្រភពទាំងមូលត្រូវដួលរលំ។<ref>{{Cite book |last=Williamson |first=David G. |author-link=David G. Williamson |title=Germany Since 1789: A Nation Forged and Renewed |url=https://archive.org/details/germanysince17890000will |publisher=Palgrave Macmillan |year=2016 |isbn=978-1-137-35004-6 |edition=2nd |location=New York |pages=[https://archive.org/details/germanysince17890000will/page/14 14]}}</ref> ដោយប្រឈមនឹងការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំបែបនេះ ព្រះចៅអធិរាជរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋព្រះនាម[[ហ្រ្វង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្រ្វង់ស្វ័រទី២]] ក៏បានបង្កើតគោរមងារថ្មីសម្រាប់ព្រះអង្គផ្ទាល់ និងអ្នកស្នងរាជជាបន្តបន្ទាប់ពីទ្រង់ ពោលគឺព្រះ[[អធិរាជអូទ្រីស]]។ គោលបំណងក្រោយការបង្កើតគោរមងារ និងអាណាចក្រថ្មីនេះគឺដើម្បីការពារអំណាច និងអត្ថិភាពខ្សែរាជវង្សហាបស្បួកព្រោះព្រះអង្គដឹងថាមុននិងឆាប់ ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋនឹងត្រូវដួលរលំជាក់ជាមិនខាន ឬនឹងត្រូវអធិរាជបារាំងថ្មីព្រះចៅ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] ដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កសោយរាជ្យពីព្រះអង្គ។ ពីដំបូង ព្រះហ្វ្រង់ស្វ័របានគ្រងរាជ្យដោយកាន់គោរមងារទាំងពីរ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ ទ្រង់ក៏សម្រេចបោះបង់រាជតំណែងជាអធិរាជនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ។ ចក្រភពអូទ្រីសថ្មីនេះគឺលាតសន្ធឹងលើទឹកដីទាំងអស់ដែលស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពនៃរាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក ជាជាងចំណងឯកត្តសហភាពរវាងហាបស្បួក និងដែនដីពួកគេដូចពីមុន។ ចក្រភពអូទ្រីសមានតែឈ្មោះជាឯករដ្ឋប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋជាក់ស្តែងនៅតែមានលក្ខណៈជាទឹកដីដាច់ពីគ្នាក្រោមរាជាធិបតេយ្យចម្រុះដូចមុនអញ្ចឹងដែរ។ ពិសេសដូចដែលបានឃើញក្នុងករណី[[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥២៦–១៨៦៧)|ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី]] ដែលជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅក្រៅឥទ្ធិពលនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ ហើយជារឿយៗតែងតែត្រូវគេចាត់ទុកជារដ្ឋនគរដាច់ដោយឡែក (ថ្ចីបើទឹកដីហុងគ្រីស្ថិតនៅក្នុងចក្រភពអូទ្រីស)។ ស្ថានការណ៍របស់រដ្ឋហុងគ្រីត្រូវបានគេចារបញ្ជាក់នៅក្នុងមាត្រា ១០ ដែលបានបញ្ចូលទៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញហុងគ្រីឆ្នាំ១៧៩០ ដោយបានចែងហុងគ្រីថាជា ''Regnum Independens''។ កិច្ចការងារប្រទេសជាតិហុងគ្រីនៅតែបន្តគ្រប់គ្រងដោយស្ថាប័នខ្លួនផ្ទាល់ដូចពីមុនដដែរ ហើយមិនប៉ះពាល់អ្វីជាមួយស្ថាប័នរាជាធិរាជរបស់អូទ្រីសឡើយ។<ref>{{Citation|last=Laszlo|first=Péter|title=Hungary's Long Nineteenth Century: Constitutional and Democratic Traditions|publisher=Koninklijke Brill NV, Leiden, the Netherlands|year=2011|page=6|quote=From the perspective of the Court since 1723, regnum Hungariae had been a hereditary province of the dynasty's three main branches on both lines. From the perspective of the ország, Hungary was regnum independens, a separate Land as Article X of 1790 stipulated …….. In 1804 Emperor Franz assumed the title of Emperor of Austria for all the Erblande of the dynasty and for the other Lands, including Hungary. Thus Hungary formally became part of the Empire of Austria. The Court reassured the diet, however, that the assumption of the monarch's new title did not in any sense affect the laws and the constitution of Hungary}}</ref><ref>"Vor dem Jahr 1848 is[t] das Kaisertum Österreich verfassungsrechtlich als ein monarchischer Einheitsstaat auf differenziert föderalistischer Grundlage zu sehen, wobei die besondere Stel[l]ung Ungarns im Rahmen dieses Gesamtstaates stets offenkundig war. Eine weitere Differenzierung der föderalistischen Grundlage erfolgte ab 1815 durch die Zugehörigkeit eines teiles des Kaisertums zum Deutschen Bund." "Before 1848 the Austrian Empire can be regarded in constitutional law as a unitary monarchy on a differentiated federalistic basis, whereby the special position of Hungary within the framework of this federal entity was always evident. A further differentiation of the federalistic position followed from 1815 through the affiliation of a part of the empire to the German federation."{{Citation|last=Zeilner|first=Franz|title=Verfassung, Verfassungsrecht und Lehre des Öffentlichen Rechts in Österreich bis 1848: Eine Darstellung der materiellen und formellen Verfassungssituation und der Lehre des öffentlichen Rechts|publisher=Lang, Frankfurt am Main|year=2008|page=45}}</ref><ref>József Zachar, [http://tortenelemszak.elte.hu/data/23763/ZacharJozsef.pdf Austerlitz, 1805. december 2. A három császár csatája – magyar szemmel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222233737/http://tortenelemszak.elte.hu/data/23763/ZacharJozsef.pdf |date=2019-12-22 }}, In: Eszmék, forradalmak, háborúk. Vadász Sándor 80 éves, ELTE, Budapest, 2010 p. 557</ref> ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋបានដួលរលំ និងត្រូវរំលាយចោលជាផ្លូវការបន្ទាប់ពីកិច្ចអន្តរាគមន៍ពីចក្រភពបារាំងនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៥។ នៅថ្ងែទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៥ កងទ័ពណាប៉ូលេអុងបារាំងបាន[[សមរភូមិអ៊ូម|ច្បាំងឈ្នះលើកងកម្លាំងអូទ្រីស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[កាល់ ម៉ាក វន លែបអ៊ែរិច]]នៅក្បែរទីក្រុងអ៊ូម។ ជាលទ្ធផល កងទ័ពអូទ្រីសប្រមាណ ២០,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន ហើយកាំភ្លើងធំមួយចំនួនត្រូវបានរឹបអូសដោយបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានបន្តទទួលជ័យជម្នះជាបន្តបន្ទាប់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]]នៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥។ ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័របានបង្ខំធ្វើកិច្ចចរចាសន្តិភាពជាមួយបារាំងចាប់ពីថ្ងៃទី៤ ដល់ទី៦ ខែធ្នូ ហើយទីបំផុតក៏បង្កើតជាយុទ្ធសន្តិភាពដែលចេញជាធរមាននៅថ្ងៃទី៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥។ ជ័យជម្នះរបស់បារាំងបានជំរុញឱ្យមេដឹកនាំនៅតាមរដ្ឋតំបន់រាជាធិរាជមួយចំនួនចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំង និងប្រកាសឯករាជ្យចេញពីអាណាចក្រអូទ្រីស។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥ ចៅព្រះពញា[[ម៉ាស៊ីមីលានទី១ ហ្សូសែហ្វ|ម៉ាស៊ីមីលានទី៤]] នៃនគរបាវីយែរបានប្រកាសខ្លួនជាព្រះមហាក្សត្របាវីយែរ និងតម្លើងនគរព្រះអង្គជាព្រះរាជាណាចក្រ ហើយជាបន្ទាប់ ចៅព្រះពញា[[ហ្រ្វេដេរីកទី១ (ព្រះមហាក្សត្រវួធឹមប៊ឺក)|ហ្រ្វេដេរីកទី៣]] នៃរដ្ឋនគរវួធឹមប៊ឺកក៏បានធ្វើត្រាប់តាមដូចគ្នា។ ព្រះពញាបច្ចន្តជនបទនៃបាដ៍ព្រះអង្គ[[ឆាលស៍ ហ្វ្រីឌ្រិច (ព្រះមហាពញាក្សត្របាដ៍)|ឆាលស៍ ហ្វ្រីឌ្រិច]] ទ្រង់បានទទួលគោរមងារជាព្រះមហាពញាក្សត្រនៃបាដ៍នៅថ្ងៃទី១២ ខែធ្នូ។ រដ្ឋទាំងប៉ុន្មានខាងលើសុទ្ធតែបានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងប្រទេសបារាំងជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite web |date=2024-04-13 |title=Maximilian I {{!}} Duke and Elector of Bavaria (1573-1651) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Maximilian-I-duke-of-Bavaria |access-date=2025-03-13 |website=www.britannica.com }}</ref> ព្រះហ្រ្វង់ស្វ័រទី២ បានយល់ស្របចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប្រែសប៊ួរ (១៨០៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រែសប៊ួរ]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥ ដោយក្នុងនោះ ព្រះអង្គបានបង្ខំខ្លួនទទួលស្គាល់សម្ព័ន្ធមិត្តថ្មីរបស់បារាំងរួចបានកាត់ទឹកដីមួយភាគទៅឱ្យរដ្ឋទាំងនោះ និងព្រមទាំង[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី]]ផងដែរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនេះបានបញ្ជាក់ពីការរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋជាស្ថាពរ ហើយនិងការរៀបចំរចនាឡើងវិញនៃបណ្ដារដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់ក្រោមអំណាចបារាំង។ ឥទ្ធិពលអំណាចដែលអូទ្រីសធ្លាប់មានលើរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ទាំងនោះត្រូវបានរំលាយចោលទាំងស្រុង។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៦ [[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានរដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ១៦ ជាសមាជិកក្រោមឥទ្ធិពលរបស់បារាំង ហើយវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រព័ន្ធរដ្ឋស្នងបន្តពីចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៦ ព្រះហ្រ្វង់ស្វ័របានប្រកាសរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋជាផ្លូវការដោយមិនចង់ឱ្យស្ថាប័នអំណាចនៃចក្រភពនេះធ្លាក់ក្នុងដៃណាប៉ូលេអុង។ ការំលាយចក្រភពដ៏ចំណាស់ពាន់ឆ្នាំនេះមិនត្រូវបានទទួសស្គាល់ដោយព្រះបាទ[[ចចទី៣|ចច]]នៃចក្រភពអង់គ្លេសឡើយព្រោះអំណាចរបស់ព្រះអង្គលើរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួនដូចជា ហាណូវើ និង[[សាចសិន-ឡោអិនបួក]]ជាដើមត្រូវបាត់បង់ភាពស្របច្បាប់។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទាំងហាណូវើ និងសាចសិន-ឡោអិនបួកត្រូវបានកាត់ចូលទៅក្នុងរដ្ឋរណបបារាំងគឺ[[ព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលី]]ដោយគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីជាមួយនឹងអង់គ្លេសឡើយ។ ===សម័យមេទឹរនិច=== លោក[[ក្លេមែនស៍ វន មេទឹរនិច]]បានក្លាយជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសរបស់អូទ្រីសនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩។ លោកក៏បានកាន់តំណែងជាអធិការបតីផងដែរពីឆ្នាំ១៨២១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៤៨ ក្រោមរជ្ជកាលព្រះចៅហ្វ្រង់ស្វ័រទី១ និងបុត្រាព្រះអង្គព្រះនាម[[ហ៊្វែឌីណង់ទី១ (អធិរាជអូទ្រីស)|ហ៊្វែឌីណង់ទី១]]។ គេបានសម្តៅទៅចន្លោះឆ្នាំ១៨១៥ និងឆ្នាំ១៨៤៨ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកថា"យុគសម័យមេទឹរនិច"។<ref name="Sked, Alan 1918">Sked, Alan. The Decline and Fall of the Habsburg Empire, 1815-1918. London: Longman, 1989. Print.</ref> ក្នុងអំឡុងពេលកាន់អំណាច លោកមេទឹរនិចគឺជាអ្នកមានអំណាចគ្រប់គ្រងលើគោលនយោបាយការបរទេសរបស់រាជវង្សហាបស្បួក ហើយកិច្ចការរបស់លោកនីមួយៗបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងសម្បាដល់វិស័យនយោបាយនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ មេទឹរនិចត្រូវបានគេស្គាល់ភាគច្រើនដោយសារតែទស្សនៈ និងការអនុវត្តបែបអភិរក្សនិយមរបស់លោកក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហានយោបាយផ្សេងៗដែលនាំឱ្យគោលនយោបាយរបស់លោកមានលក្ខណៈប្រឆាំងនឹងបដិវត្តន៍ និងលទ្ធិសេរីនិយម។<ref name="Jelavich, Barbara 1918">Jelavich, Barbara. The Habsburg Empire in European Affairs: 1814-1918. Chicago: Rand Mcnally, 1969. Print.</ref> តាមគំនិតមតិរបស់លោក លទ្ធិសេរីនិយមនេះហើយគឺជាទម្រង់នៃបដិវត្តន៍ស្របច្បាប់។<ref>Tuncer, Huner. "Metternich and the Modern Era." ARTS-CULTURE -. Daily News, 6 Sept. 1996. Web. 24 Mar. 2015.</ref> ម្យ៉ាងទៀត លោកមេទឹរនិចគាត់ជឿថាមានតែ[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]]ប៉ុណ្ណោះដែលជាទម្រង់រដ្ឋាភិបាលត្រឹមត្រូវ។<ref name="Sked, Alan 19182" /> គំនិតខាងលើទាំងប៉ុន្មានបានជះឥទ្ធិពលដល់គោលនយោបាយប្រឆាំងនឹងបដិវត្តន៍របស់លោកក្នុងគោលបំណងបន្តរក្សាអត្ថិភាពរាជវង្សហាបស្បួកនៅលើឆាកនយោបាយអឺរ៉ុប។ លោកមេទឹរនិចតែងអនុវត្តគោលនយោបាយការទូតអាស្រ័យលើតុល្យភាពអំណាច។<ref name="Sofka, James R 1998">Sofka, James R. "Metternich's Theory of European Order: A Political Agenda for 'Perpetual Peace'." ''The Review of Politics'' 60.01 (1998): 115. Web.</ref> លើសពីនេះ ទិសដៅគោលនយោបាយការបរទេសមេទឹរនិចគឺត្រូវរក្សាលំនឹងនយោបាយអន្តរជាតិ ហើយជាបន្តបន្ទាប់វានឹងអាចរក្សាសិទ្ធិអំណាច និងឥទ្ធិពលហាបស្បួកនៅក្នុងកិច្ចការងារអន្តរជាតិផ្សេងៗ។ លោកមេទឹរនិចបានក្លាយជាប្រធានស្ថាបនិកនៃ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ឆ្នាំ១៨១៥ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកបានបញ្ចប់។<ref name="Sofka, James R 1998"/> ដោយកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក ចក្រភពអូទ្រីសបានទទួលផលប្រយោជន៍ច្រើនជាងរដ្ឋដទៃៗឯទៀតនៅក្នុងសមាជនោះ ហើយជាលទ្ធផល អូទ្រីសបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] និងប្រទេស[[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]បង្កើតចេញជា[[សម្ព័ន្ធភាពចតុភាគី]]។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> ចក្រភពអូទ្រីសថែមទាំងទទួលបានទឹកដីថ្មីៗទៀតផងពីសមាជក្រុងវីយែន ហើយអំណាចឥទ្ធិពលអូទ្រីសបានរីកភាយសាយចូលទៅតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសតាមរយៈ[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] និងព្រមទាំងរដ្ឋ[[អ៊ីតាលី]]មួយចំនួនផងដែរ។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> ដោយសារតែសមាជក្រុងវីយែននេះផងដែរបានជាអូទ្រីសក្លាយខ្លួចជារដ្ឋមហាអំណាចដឹកនាំសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ថ្មី។<ref name="Mueller-1961"/> ក្រោយពីការប្រជុំសមាជរួច មហាអំណាចធំៗទូទាំងអឺរ៉ុបបានយល់ស្របនឹងគ្នាក្នុងការបង្កើតកិច្ចប្រជុំផ្សេងៗនៅពេលអនាគតបន្ថែមដើម្បីស្វះស្វែងរកដំណោះស្រាយចំពោះជម្លោះ ឬបញ្ហាបដិវត្តន៍នានាដែលអាចកើតមាន។ ក៏ព្រោះតែតួនាទីដ៏សំខាន់របស់មេទឹរនិចនៅក្នុងសមាជនោះ ដូច្នេះហើយបានជាអ្នកខ្លះបានសម្ដៅលើសមាជក្រុងវីយែនថា "កិច្ចប្រជុំមេទឹរនិច" ឬ "ប្រព័ន្ធមេទឹរនិច"។ ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសអូទ្រីស លោកបានចូលរួមសមាជសំខាន់ៗជាច្រើនបន្តទៀតដើម្បីរកដំណោះស្រាយផ្សេងៗលើកិច្ចការបរទេសនៅអឺរ៉ុប។ សមាជទាំងអស់នោះរួមមានដូចជា សមាជអ៊ិស្លាឆាប៉ែល (១៨១៨) កាល់ស្បាដ (១៨១៩) ត្រុបប៉ូ (១៨២០) ឡៃបាក៍ (១៨២១) និងវេរ៉ូណា (១៨២២)។<ref name="Sked, Alan 1918"/> គោលដៅចម្បងនៃកិច្ចប្រជុំទាំងអស់នេះគឺចង់រក្សាលំនឹងនយោបាយរបស់មហាអំណាចអឺរ៉ុប និងទប់ស្កាត់បង្ក្រាបការប៉ងធ្វើបដិវត្តន៍ទម្លាក់រដ្ឋអំណាចអឺរ៉ុប។ ដោយសារកិច្ចប្រជុំទាំងនោះបូករួមជាមួយការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសំណាក់មហាអំណាចអឺរ៉ុបដែលមេដឹកនាំពួកគេនីមួយៗសុទ្ធតែមានទស្សនៈដូចៗគ្នាពោលគឺចង់រក្សានយោបាយអភិរក្សនិយម ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យលោកមេទឹរនិចមានលទ្ធភាពពង្រឹងឥទ្ធិពលអូទ្រីសចូលទៅក្នុងឆាកនយោបាយអឺរ៉ុបបានដោយងាយ។ ម៉្យាងវិញទៀតដោយសារការផ្សព្វផ្សាយពីសេចក្ដីក្រែងរន្ធត់ដែលកើតចេញពីបដិវត្តិន៍ទៅមហាអំណាចអឺរ៉ុប ដូច្នេះលោកអាចសម្រេចនូវសន្តិសុខពេញលេញនិងអធិកភាពចំពោះរាជវង្សហាបស្បួក។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> នៅក្រោមរបបមេទឹរនិច សកម្មភាពបះបោររបស់ពួកជាតិនិយមនៅទិសនិរតី (សព្វថ្ងៃនៅភាគខាងជើងប្រទេស[[អ៊ីតាលី]]) ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយប្រើកម្លាំងយោធា។ នៅក្នុងមាតុភូមិអូទ្រីសវិញ លោកមេទឹរនិចបានអនុវត្តគោលនយោបាយស្រដៀងគ្នាគឺការបំបាត់ចលនាបដិវត្តន៍ និងផ្នត់គំនិតសេរីនិយម។ គាត់បានប្រកាសអនុម័តច្បាប់កាល់ស្បាដនៃឆ្នាំ១៨១៩ ដែលត្រូវរឹតបន្តឹង និងឃ្លាំមើលរាល់សកម្មភាពនៅក្នុងវិស័យអប់រំ ក្នុងសារព័ត៌មាន និងធ្វើសុន្ទរកថាផ្សេងៗដើម្បីបង្អន់គំនិតបដិវត្តន៍សេរីនិយម។<ref name="Sked, Alan 1918"/> ជាមួយគ្នានេះដែរ លោកមេទឹរនិចថែមទាំងប្រើវិធីសាស្រ្តស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ទៀតផងដើម្បីកម្ចាត់ភាពវឹកវរ និងអនាធិបតេយ្យភាព។ លោកមេទឹរនិចបានប្រតិបត្តិការងារលោកដោយសេរីទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយការបរទេសក្រោមរជ្ជកាលអធិរាជហ្វ្រង់ស្វ័រទី១ ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពីព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័របានចូលព្រះទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៣៥ អំណាចឥទ្ធិពលរបស់មេទឹរនិចក៏ចាប់ផ្តើមធ្លាក់អន់ថយបន្តិចម្តងៗនៅក្នុងចក្រភពអូទ្រីស។ រជ្ជទាយាទរបស់ហ្វ្រង់ស្វ័រគឺជាបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាមហ៊្វែឌីណង់ទី១ ប៉ុន្តែគួរឱ្យអភ័ព្វ ព្រះចៅហ៊្វែឌីណង់បានទទួលរងនូវពិការភាពខាងបញ្ញា ពោលគឺអសមត្ថភាពខាងបញ្ញា។ ថ្វីបើការឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិរបស់ហ៊្វែឌីណង់បានបន្តអំណាចគ្រួសាររាជវង្សហាបស្បួកមែន ប៉ុន្តែព្រះអធិរាជហ៊្វែឌីណង់មិនមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការដឹកនាំប្រទេសជាតិឡើយ។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> អំណាចដឹកនាំព្រះចៅហ៊្វែឌីណង់ត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដែលមានសមាជិកដូចជា លោកមេទឹរនិច ប្អូនប្រុសអតីតព្រះអធិរាជហ្រ្វង់ស្វ័រព្រះនាមល្វី និងលោក[[ហ្វ្រង់ស្វ័រ កូឡូរ៉ាត៍]]ដែលបានក្លាយជាប្រធានរដ្ឋមន្រ្តីដំបូងនៃចក្រភពអូទ្រីសក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨។ ទីបំផុត [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨ ក្នុងចក្រភពអូទ្រីស]]បានបង្ខំឱ្យលោកមេទឹរនិចុះចេញពីតំណែង និងកិច្ចការនយោបាយទាំងអស់របស់លោក។ មេទឹរនិចត្រូវបានគេចងចាំជានិច្ចដោយសារតែភាពជោគជ័យរបស់លោកក្នុងការរក្សាស្ថានការប្រទេសឱ្យមានលំនឹង និងដោយបានពង្រីកឥទ្ធិពលរាជវង្សហាបស្បួកទៅក្នុងកិច្ចការអន្តរជាតិ។<ref name="Sked, Alan 1918"/> ក្រោយមកៗ គ្មានរដ្ឋមន្រ្តីការបរទេសអូទ្រីសណាមានអំណាចនយោបាយស្មើលោកមេទឹរនិចឡើយ ហើយក៏មិនសូវមានឥទ្ធិពលអ្វីច្រើននៅក្នុងកិច្ចការងារអឺរ៉ុបដូចលោកមេទឹរនិចដែរ។<ref name="Jelavich, Barbara 1918"/> ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនរូបតែងចងចាំសម័យមេទឹរនិចថាជាពេលវេលាដ៏ស្ងាត់ស្ងៀមមួយពោលគឺអូទ្រីសមិនដែលជួបជម្លោះសង្គ្រាម និងព្រមទាំងគ្មានកំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងមូលវិវដ្តអ្វីថែមទៀតផង។<ref name="Crankshaw, Edward 1963">Crankshaw, Edward. The Fall of the House of Habsburg. New York: Viking, 1963. Print.</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានមើលឃើញសម័យនោះជាសម័យកាលដែលសេដ្ឋកិច្ចអូទ្រីសកំពុងលូតលាស់រីកចម្រើន និងប្រកបដោយទៅវិបុលភាព។<ref name="Crankshaw, Edward 1963"/> ចំនួនប្រជាជនអូទ្រីសបានកើនឡើងរហូតដល់ទៅ ៣៥.៧ លាននាក់ឯណោះគិតត្រឹមឆ្នាំ១៨៤៨។ នគររូបនីយកម្មបានកើនឡើងខ្ពស់ដោយគេស្ទង់មើលឃើញថាចំនួនប្រជាជនក្នុងទីក្រុងវីយែនបានកើនឡើងដល់ទៅ ៤០០,០០០ នាក់។ នៅអំឡុងសម័យមេទឹរនិចនេះផងដែរ ចក្រភពអូទ្រីសបានរក្សានូវស្ថេរភាពសេដ្ឋកិច្ច និងព្រមទាំងថវិកាជាតិផងដែរ ទោះជាត្រូវទទួលរងនូវការខាតបង់ធ្ងន់ធ្ងរពីសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកក្ដី។<ref>"History of Austria, Austria in the Age of Metternich." History of Austria, Austria in the Age of Metternich. N.p., n.d. Web. 24 Mar. 2015.</ref> [[ឯកសារ:1839_Krafft_Siegesmeldung_nach_der_Schlacht_bei_Leipzig_1813_anagoria.JPG|រូបភាពតូច|ជំនួបរវាងព្រះរាជារុស្ស៊ី អូទ្រីស និងព្រុសក្រោយជ័យជម្នះក្នុង[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ឆ្នាំ១៨១៣]] ===បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨=== {{main article|បដិវត្តឆ្នាំ១៨៤៨ ក្នុងចក្រភពអូទ្រីស}} ចាប់ពីចន្លោះខែមីនា ឆ្នាំ១៨៤៨ រហូតដល់ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៤៩ ចក្រភពអូទ្រីសត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយចលនាបដិវត្តន៍មួយចំនួនដែលភាគច្រើនមានលក្ខណៈជាតិនិយម។ នៅក្នុងការបះបោរនោះ អ្នកប្រកាន់ខ្សែគំនិតសេរីនិយមនិងព្រមទាំងសង្គមនិយមផងបាននាំគ្នាប្រឆាំងនឹងរបបអភិរក្សនិយមនៃចក្រភពអូទ្រីស។ ថ្វីបើបដិវត្តតន៍ភាគច្រើនត្រូវទទួលបរាជ័យ ប៉ុន្តែវាក៏បាននាំមកនូវកំណែប្រែសំខាន់ៗមួយចំនួនផងដែរដូចជា ការលុបបំបាត់ប្រព័ន្ធ[[សេវកកម្ម]] (វណ្ណៈកសិករទាសករនៅក្នុងរបបសក្តិភូមិ) បំបាត់នយោបាយបិទសិទ្ធិ និងកិច្ចសន្យាដោយព្រះចៅហ៊្វែឌីណង់ទី១ ក្នុងការអនុម័តច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅទូទាំងប្រទេស។ [[ឯកសារ:A_második_komáromi_csatA_1849._július_2.jpg|រូបភាពតូច|[[សមរភូមិកូម៉ារុំលើកទីពីរ (១៨៤៨)|សមរភូមិកូម៉ារុំ]]នៅកំឡុង[[បដិវត្តន៍ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៤៨|បដិវត្តន៍ហុងគ្រី]]ឆ្នាំ១៨៤៩]] ===សម័យបាក=== [[ឯកសារ:Francesco_Giuseppe_fra_le_truppe_a_Solferino_1859.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះអធិរាជអូទ្រីសគឺព្រះចៅ[[ហ្វ្រង់ស្វ័រ ចូសែហ្វទី១|ហ្វ្រង់ស្វ័រ ចូសែហ្វ]] ជាមួយនឹងពលទាហានរបស់ព្រះអង្គនៅក្នុង[[សមរភូមិសូលហ្វេរីណូ]], ១៨៥៩]] បន្ទាប់ពី[[អង្គក្សត្រហ្វីលិចនៃឆ្វាសេនប៊ែក]]បានចូលទិវង្គតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥២ រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងមហាផ្ទៃម្នាក់ឈ្មោះ[[បារ៉ន អាឡិចសាន់ដឺ វ៉ន បាក]]បានក្លាយជាអ្នកកំណត់គោលនយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពលជាងគេនៅក្នុងប្រទេសអូទ្រីសនិងហុងគ្រី។ បាកបានធ្វើមជ្ឈការអាជ្ញាធររដ្ឋបាលនៅក្នុងចក្រភពអូទ្រីស ប៉ុន្តែលោកក៏បានគាំទ្រនូវគោលនយោបាយប្រតិកិរិយាផងដែរដោយបានកាត់បន្ថយសេរីភាពសារព័ត៌មាននៅក្នុងប្រទេសជាដើម។ លោកក្រោយមកបានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញានៃនយោបាយផ្ដាច់ការ (ឬ ''Klerikalabsolutist'')។ វេលា ឬសម័យដឹកនាំរបស់លោកនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអូទ្រីសត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាយុគសម័យផ្តាច់ការបែបថ្មីឬរបបផ្តាច់ការបាក។ ក្នុងសម័យនេះ ពន្ធនាគារនីមួយៗគឺសម្បូរទៅដោយអ្នកទោសនយោបាយជាច្រើននាក់ដូចជា អ្នកសារព័ត៌មាន និងអ្នកនិពន្ធជនជាតិឆែកដ៏ល្បីម្នាក់ឈ្មោះ[[ការ៉ែល ហាវ្លីឆេក បូរ៉ូហ្វស្គី]] ដោយលោកត្រូវរដ្ឋាភិបាលនិរទេសដោយបង្ខំទៅក្រុង[[ប៊្រីកសិន]]នៅប្រទេសអ៊ីតាលីបច្ចុប្បន្ន។ ការធ្វើនិរទេសនេះបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់សុខភាពរបស់លោកជាទម្ងន់ហើយលោកក៏ត្រូវទទួលអនិច្ចកម្មជាលទ្ធផល។ មរណភាពរបស់បូរ៉ូវស្គីបានផ្តល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏អាក្រក់ទៅឱ្យលោកបាកដោយប្រជាជនឆេក មិនយូរប៉ុន្មានចលនាជាតិនិយមនៅទឹកដីឆេកក៏បានផ្ទុះឡើង។ ក្រៅពីគំនិតផ្តាច់ការបែបថ្មីរបស់លោក បាកក៏បានអនុវត្តនូវទស្សនៈមនោគមវិជ្ជាបន្ធូរបន្ថយខ្លះៗផងដែរ ដែលជាហេតុនាំឱ្យសេរីភាពសេដ្ឋកិច្ចកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់អស្ចារ្យនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០។ របៀបរបបកាតព្វកិច្ចផ្ទៃក្នុងប្រទេសចាស់ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលហើយជំនួសវិញដោយរបៀបថ្មី ហើយកម្មករកសិករត្រូវបានរំដោះចេញពីបំណុលសក្តិភូមិរបស់ពួកគេ។<ref name=nie>{{Cite NIE|wstitle=Bach, Alexander, Baron|year=1905}}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសនាំមុខគេនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីសបានស្ម័គ្រចិត្តចូលប្រយុទ្ធនៅក្នុង[[សង្គ្រាមឆ្លែសវីកលើកទីពីរ]] (១៨៤៨–១៨៥០)។<ref name="Mueller-1961">Handbook of Austria and Lombardy-Venetia Cancellations on the Postage Stamp Issues 1850–1864, by Edwin Mueller, 1961.</ref> [[ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា (១៧២០–១៨៦១)|រដ្ឋសាដេញ៉ា]]បានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយប្រទេសបារាំងដើម្បីវាយត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រលុមបារឌី-វីនេស៊ី|តំបន់លុមបារឌី-វីនេស៊ី]]ដែលជាទឹកដីដ៏សំខាន់មួយរបស់ចក្រភពអូទ្រីស។ អូទ្រីសក៏ទទួលបរាជ័យនៅក្នុងជម្លោះសង្គ្រាមនេះក្នុងឆ្នាំ១៨៥៩ ហើយក៏ត្រូវប្រគល់លុមបារឌីទៅឱ្យអ៊ីតាលីបន្ទាប់ពីចុះ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអ៊ីតាលីលើកទីពីរ#សន្តិភាព|សន្ធិសញ្ញាវីល្លាហ្វ្រង់កា]] និង[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងហ្ស៊ូរិច]]។<ref>Mueller 1961, Historical Data, p.H5.</ref> ===ក្រោយឆ្នាំ១៨៥៩=== [[នីយប័ត្រតក្កកម្មខែកុម្ភៈ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៨៦១]] បាននាំឱ្យកើតមាន[[ព្រឹទ្ធសភា (អូទ្រីស)|ព្រឹទ្ធសភា]] (''Herrenhaus'') និង[[ក្រុមប្រឹក្សារាជាធិរាជ (អូទ្រីស)|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] (''Abgeordnetenhaus'') ប៉ុន្តែទាំងអស់នេះមិនបានធ្វើឱ្យព្រះអធិរាជនិងគ្រួសាររាជវង្សទ្រង់ពេញព្រះទ័យនោះទេ។<ref>{{Cite web |title=February Patent {{!}} Austrian history {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/February-Patent |access-date=2025-04-26 |website=www.britannica.com }}</ref> បន្ទាប់ពីបញ្ចប់[[សង្គ្រាមឆ្លែសវីកលើកទីពីរ|សង្គ្រាមលើកទីពីរ]]ជាមួយប្រទេសដាណឺម៉ាកក្នុងឆ្នាំ១៨៦៤ តំបន់ហូលស្តែនក៏បានក្លាយជាទឹកដីអូទ្រីសរីឯតំបន់ឆ្លែសវីក និងឡោអិនបួកវិញបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រុស ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា បញ្ហាផ្ទៃក្នុងរបស់អូទ្រីសគឺនូវតែបន្តមានដដែរ។<ref>Mueller 1961, p.H6.</ref> មន្រ្តីសភាជាន់ខ្ពស់បានជំនួសទៅក្នុងសភាតំណាងរាស្ត្រក្នុងខេត្តចំនួន ១៧ ឯប្រជាជនហុងគ្រីបានទាមទារចង់បានស្វ័យភាពផ្ទាល់ខ្លួន ចំណែកឯប្រជាជននៅតំបន់វីនេស៊ីវិញគឺចង់ផ្តាច់ខ្លួនចេញពីអូទ្រីសហើយចូលជាផ្នែកនៃប្រទេសអ៊ីតាលីវិញ។ ភាពបរាជ័យរបស់អូទ្រីសនៅក្នុង[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]នៃឆ្នាំ១៨៦៦ បាននាំឱ្យសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ត្រូវរំលាយចោល និងការអនុម័តនូវវ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអូទ្រីស-ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៦៧]]។ កិច្ចព្រមព្រៀងនោះបានកំណត់ថា ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី និងចក្រភពអូទ្រីសដែលធ្លាប់ជាអង្គភាពពីរដាច់ពីគ្នានឹងបញ្ចូលរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជារបបរាជានិយមក្បាលពីរពោលគឺ[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]។ == គោលនយោបាយការបរទេស == [[ឯកសារ:Vienna_Congress.jpg|រូបភាពតូច|លោកមេទឹរនិចជាមួយនឹងលោក[[អទ័រ វែស្លី (សម្តេចពញាទីមួយនៃវែល្លីងតុន)|វែល្លីងតុន]] [[ឆាលឡឺ ម៉ូរីស ដឺ តាលេរ៉ង់-ពែរីហ្គ័រដ៍|តាលេរ៉ង់]] និងមន្ត្រីការទូតអឺរ៉ុបផ្សេងៗទៀតនៅក្នុង[[សមាជទីក្រុងវីយែន|កិច្ចប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន]] ឆ្នាំ១៨១៥]] [[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានចូលមកជ្រៀតជ្រែកលើគោលនយោបាយការបរទេសអូទ្រីសទាំងមូលពីឆ្នាំ១៨០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៥។ គេបានចាត់ទុកកងកម្លាំងទ័ពអូទ្រីសនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះថាជាកម្លាំងទ័ពដ៏ខ្លាំងក្លាជាងគេបំផុតដែលអាណាចក្របារាំងត្រូវប្រឈម។ បន្ទាប់ពី[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]បានចុះសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយបារាំងនៅថ្ងៃទី៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៧៩៥ មក អូទ្រីសបានក្លាយជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលត្រូវទទួលរ៉ាប់រងទៅលើសង្គ្រាមជាមួយ[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|បារាំងណាប៉ូលេអុង]]អស់រយៈពេលជាងដប់ឆ្នាំ។ កត្តានេះបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអូទ្រីសចុះទ្រុតទ្រោមជាខ្លាំងរហូតបណ្តាលឱ្យប្រជាជនជាច្រើនបាននាំគ្នាចេញប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយសឹកសង្គ្រាមរបស់រដ្ឋាភិបាល។ ជាលទ្ធផល​​ ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រទី១ ទ្រង់បានបដិសេដមិនព្រមទទួលគំនិតណាដែលជំរុញឱ្យបញ្ឆេះភ្លើងសង្គ្រាមជាមួយនឹងបារាំងណាប៉ូលេអុងអស់មួយរយៈ។ តែទោះយ៉ាងណាក្ដី ព្រះអង្គបានលួចចុះកិច្ចព្រមព្រៀងយោធាជាសម្ងាត់ជាមួយនឹងចក្រភពរុស្ស៊ីនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨០៤ ក្នុងបំណងចង់សងសឹកនឹងបារាំងវិញបើមានឱកាស។ កិច្ចព្រមព្រៀងសម្ងាត់មួយនេះគឺបានបង្កើតឡើងដើម្បីធានានូវកិច្ចសហប្រតិបត្តិការគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងករណីបើមានសង្គ្រាមថ្មីប្រឆាំងនឹងបារាំងកើតឡើង។<ref> Gunther Rothenberg, ''Napoleon's great adversaries: the Archduke Charles and the Austrian army, 1792-1814'' (Indiana UP, 1982).</ref> ចក្រភពអូទ្រីសដំបូងបានមានភាពស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីប្រឆាំងនឹងបារាំង ប៉ុន្តែដោយមានការបញ្ចុះបញ្ចូលពីអង់គ្លេស ទីបំផុតអូទ្រីសក៏បានប្រកាសចូលរួមក្នុងសង្គ្រាម ក៏ប៉ុន្តែអូទ្រីសត្រូវដកខ្លួនវិញបន្ទាប់ពីទទួលបរាជ័យនៅក្នុងសមរភូមិអូស្ទែរលីត្ស៍។ ទោះបីជាថវិកាជាតិរបស់អូទ្រីសត្រូវបានចំណាយភាគច្រើនទៅលើសង្គ្រាមហើយទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិត្រូវបានកាត់បន្ថយមែនក្តី ប៉ុន្តែសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រែសប៊ួរបានផ្តល់ពេលវេលាច្រើនសមរម្យដើម្បីឱ្យអូទ្រីសពង្រឹងកម្លាំងទ័ពនិងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនឡើងវិញ។ លើសពីនេះទៅទៀត សម្ដេចព្រះបរមរាជឱរសាធិរាជអូទ្រីសព្រះនាម[[ឆាលស៍ (ពញាក្សត្រតែស្សិន)|ឆាលស៍]] និងលោក[[យ៉ូហាន ហ្វីលីព ស្តាឌីអន]]គឺមានមហិច្ឆតាខ្ពស់ និងមិនដែលបានបោះបង់គំនិតបន្តសង្គ្រាមជាមួយបារាំងឡើយ។ [[ឯកសារ:Austrian_Empire_(1812).svg|ឆ្វេង|រូបភាពតូច|ទឹកដីចក្រភពអូទ្រីសក្នុងឆ្នាំ១៨១២]] ព្រះបរមរាជឱរសាធិរាជឆាលស៍បានបម្រើការជាប្រធាននៃក្រុមប្រឹក្សាផ្នែកសង្គ្រាម និងជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពអូទ្រីស។ ដោយដូច្នេះ ទ្រង់ក៏បានប្រើអំណាចដើម្បីរៀបចំកំណែទម្រង់ទ័ពជាថ្មីដើម្បីត្រៀមសម្រាប់សង្គ្រាមបន្ទាប់។ ចំពោះលោកយ៉ូហាន ហ្វីលីព វន ស្តាឌីអនវិញកាលនុះត្រូវជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសអូទ្រីស ហើយតែងតែមានគំនិតប្រឆាំងនិងស្អប់ខ្ពើមព្រះអធិរាជណាប៉ូលេអុងជានិច្ចព្រោះថាទ្រព្យសម្បត្តិទាំងប៉ុន្មានរបស់លោកនៅឯប្រទេសបារាំងត្រូវបានអាជ្ញាធរបារាំងរឹបអូសយកទាំងអស់ក្រោមកិច្ចបញ្ជារបស់ណាប៉ូលេអុង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះមហេសីទីបីរបស់ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រទី១ ព្រះនាមម៉ារីយ៉ា លូដូវីកាបានយល់ស្របជាមួយយ៉ូហានក្នុងការផ្តួចផ្តើមសង្គ្រាមថ្មី។ លោកក្លេមែនស៍ វន មេទឹរនិចដែលកាលនុះកំពុងស្នាក់នៅទីក្រុងប៉ារីសបានអំពាវនាវឱ្យថ្នាក់ដឹកនាំអូទ្រីសចូលពិចារណាឱ្យអស់ពីចិត្តមុននឹងសម្រេចប្រកាសសង្គ្រាមជាមួយបារាំង។ ភាពបរាជ័យរបស់កងទ័ពបារាំងនៅឯ[[សមរភូមិបៃលែន]]ក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញនៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៨ គឺជាថ្ងៃដែលអូទ្រីសសម្រេចប្រកាសសង្គ្រាមមកលើបារាំងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៩ កងកម្លាំងយោធាអូទ្រីសប្រមាណ ១៧០,០០០ នាក់បានវាយចូល[[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]ដែលជារដ្ឋរណបមួយរបស់បារាំង។<ref> Robert Goetz, ''1805, Austerlitz: Napoleon and the Destruction of the Third Coalition'' (2005).</ref> ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យជាច្រើនលើកច្រើនសារនិងព្រមទាំងបានបាត់បង់ទឹកដីដោយសារសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែអូទ្រីសបានបន្តដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការយកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុងនៅក្នុងសង្គ្រាមឆ្នាំ១៨១៣-១៤។ អូទ្រីសបានចូលរួមក្នុងការឈ្លានពានបារាំងជាលើកទីពីរដើម្បីទម្លាក់ណាប៉ូលេអុងចេញពីអំណាចហើយក៏បានរំដោះអ៊ីតាលីខាងត្បូងចេញពីការត្រួតត្រារបស់មូរ៉ាត។ រយៈពេលចុងបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកបានបង្ហាញពីឥទ្ធិពលដ៏ធំសម្បើមរបស់លោកមេទឹរនិចមកលើគោលនយោបាយការបរទេសក្នុងចក្រភពអូទ្រីស។ ដំបូងឡើយ លោកមេទឹរនិចបានគាំទ្រសម្ព័ន្ធភាពរវាងអូទ្រីស និងបារាំងដោយបានរៀបចំអភិសេករវាងអធិរាជណាប៉ូលេអុងនិងបុត្រីមួយអង្គរបស់ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រគឺព្រះនាងម៉ារី-ល្វី ក៏ប៉ុន្តែក្នុងកំឡុងជម្លោះឆ្នាំ១៨១២ លោកមេទឹរនិចបានមើលឃើញថារបបណាប៉ូលេអុងមិនយូរមិនឆាប់នឹងគង់តែដួលរលំ ហើយដូច្នេះក៏លោកបានសម្រចចិត្តដឹកនាំអូទ្រីសទៅប្រឡូកចូលសង្គ្រាមជាមួយបារាំងម្តងទៀត។ ឥទ្ធិពលរបស់មេទឹរនិចនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំសមាជទីក្រុងវីយែនគឺធំសម្បើមមិនអាចកាត់ថ្លៃបាននោះទេ ដោយលោកមិនត្រឹមតែក្លាយជារដ្ឋបុរសកំពូលម្នាក់នៅអឺរ៉ុបនោះទេ ប៉ុន្តែលោកក៏បានក្លាយជាបុគ្គលដ៏សំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងចំណោមថ្នាក់ដឹកនាំនៃចក្រភពអូទ្រីសផងដែរ។ អាណត្តិដឹកនាំរបស់លោកបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៤៨ ដែលជាឆ្នាំដែលបដិវត្តន៍បានផ្ទុះឡើងជាមួយនឹងកំណើនប្រជាប្រិយភាពនៃលទ្ធិសេរីនិយម ហើយជាលទ្ធផល វាបានធ្វើឱ្យឥទ្ធិពលលោកមេទឹរនិចធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆាកនយោបាយអូទ្រីស។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក ចក្រភពអូទ្រីសត្រូវក្លាយជារដ្ឋដ៏មានអំណាចខ្លាំងខ្លាមួយនៅអឺរ៉ុបក្រោយឆ្នាំ១៨១៥ ហើយដោយសារឥទ្ធិពលគ្មានប្រៀបនេះក៏បានធ្វើឱ្យអូទ្រីសក្លាយជាឧបសគ្គមួយដែរសម្រាបដំណើរបង្រួបបង្រួមជាតិនៅអាល្លឺម៉ង់ និងអ៊ីតាលី។<ref>Josephine Bunch Stearns, ''The Role of Metternich in Undermining Napoleon'' (University of Illinois Press, 1948).</ref> ក្រោយសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក លោកមេទឹរនិចបានខិតខំប្រឹងរក្សាតុល្យភាពអំណាច និងទំនាក់ទំនងការទូតវាងព្រុស និងអូទ្រីសក៏ដូចជាបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់តូចៗដទៃនៅក្នុង[[សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]]ដែលគេទើបតែបានបង្កើតថ្មី។ ដោយសារកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោកនេះហើយបានជាគេសម្លឹងមើលមកអូទ្រីសជារដ្ឋច្បងរួមជាមួយព្រុសទទួលមើលខុសត្រូវនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់។ ក្រៅពីនេះ លោកមេទឹរនិចបានប្រឆាំងនូវរាល់ផែនការបង្អន់អំណាចឥទ្ធិពលរបស់បារាំងនៅក្រោយសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកដោយលោកមើលឃើញពីសក្តានុពលរបស់របបរាជានិយមបារាំងថ្មីក្នុងការប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរុស្ស៊ីនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ ពីចន្លោះឆ្នាំ១៨១៥ ដល់ឆ្នាំ១៨៤៨ លោកមេទឹរនិចបានដឹកនាំគោលនយោបាយការបរទេសអូទ្រីសបញ្ចៀសពីជម្លោះនានាពិសេសខណៈពេលដែលចលនាបដិវត្តន៍សេរីនិយមកំពុងកើនមាននៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ការលាលែងពីតំណែងរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបង្ខំដោយមជ្ឈន្តិកជនក្នុងជួររាជវង្សអូទ្រីស និងព្រមទាំងក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍នៅតាមទីសាធារណៈផង អាចជាមូលហេតុចម្បងដែលបណ្តាលឱ្យឥទ្ធិពលបដិវត្តន៍ញែកផ្លូវចូលទៅក្នុងរបបរាជានិយមអូទ្រីស។ នៅកំឡុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]] អូទ្រីសបានអនុវត្តគោលនយោបាយអព្យាក្រឹតអរិភាពចំពោះប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយថ្វីបើមិនបានចូលប្រឡូកផ្ទាល់ក្នុងសង្គ្រាមនោះមែន ប៉ុន្តែអូទ្រីសបានគាំទ្រសម្ព័ន្ធភាពបារាំង-អង់គ្លេសប្រឆាំងរុស្ស៊ី។ ការច្រានចោលសម្ព័ន្ធភាពជាមួយរុស្ស៊ីនេះបានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងការទូតរបស់អូទ្រីសមានភាពស្ងៀមស្ងាត់ ខណៈរុស្ស៊ីបានងាកមុខចេញលែងផ្ដល់ជំនួយដល់អូទ្រីសនៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអ៊ីតាលីលើកទីពីរ|សង្គ្រាមបារាំង-អូទ្រីស]]ឆ្នាំ១៨៥៩ (នាំឱ្យអូទ្រីសបាត់បង់ឥទ្ធិពលនៅអ៊ីតាលី) និង[[សង្គ្រាមព្រុស-អូទ្រីស]]ឆ្នាំ១៨៦៦ (នាំឱ្យអូទ្រីសអស់ឥទ្ធិពលនៅក្នុងបណ្ដារដ្ឋនិយាយភាសាអាល្លឺម៉ង់)។<ref name="Figes2010">{{cite book | last= Figes | first= Orlando | title= Crimea: The Last Crusade | year= 2010 | page=433| location= London | publisher= Allen Lane | isbn= 978-0-7139-9704-0 }}</ref> == ការអប់រំ == [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]គឺជាភាសាដែលគេយកមកនិយាយនិងសម្រាប់បង្ហាត់បង្រៀននៅក្នុងវិស័យអប់រំ។<ref name=StraussPT196>Strauss, Johann. "Language and power in the late Ottoman Empire" (Chapter 7). In: Murphey, Rhoads (editor). ''Imperial Lineages and Legacies in the Eastern Mediterranean: Recording the Imprint of Roman, Byzantine and Ottoman Rule'' (Volume 18 of Birmingham Byzantine and Ottoman Studies). Routledge, 7 July 2016. {{ISBN|1317118448}}, 9781317118442. [[Google Books]] [https://books.google.com.sg/books?id=gY-kDAAAQBAJ&pg=PT196 PT196].</ref> == វិចិត្ររូប == <center> <gallery> ឯកសារ:Weltliche Schatzkammer Wien (265).JPG|ព្រះរាជមកុដព្រះចៅរូដុលហ្វទីពីរ ដែលក្រោយមកត្រូវគេយកមកច្នៃជាមកុដរាជាធិរាជចក្រភពអូទ្រីស ឯកសារ:Imperial Crown Orb and Sceptre of Austria (Imperial Treasury).jpg|មកុដរាជលង្កា ឬមកុដមាសអូទ្រីស ឯកសារ:Growth of Habsburg territories.jpg|ការរីកលូតលាស់នៃអាណាចក្រហាបស្បួក ឯកសារ:Vereinstaler Österreich.png|កាក់ប្រាក់វេរ៉ែនស្តាឡឺឆ្នាំ១៨៦៦ ឯកសារ:SKAWINA 1908 FranzI.jpg|តែមបញ្ជាក់ដែលមានព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រទី១<br/>(រ. ១៨០៤–១៨៣៥) ឯកសារ:Austria 1910 10k Franz Josef.JPG|តែមបញ្ជាក់ដែលមានព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ព្រះចៅហ្រ្វង់ស្វ័រ ចូសែហ្វទី១<br/>(រ. ១៨៤៨–១៩១៦) ឯកសារ:Wien Kriegsministerium 5955.JPG|ចម្លាក់ឥន្រ្តីក្បាលពីរនៅទីស្ដីការក្រសួងសឹកសង្គ្រាមនៅទីក្រុងវីយែន </gallery> </center> == សូមមើលផងដែរ == *[[អតីតប្រទេសនៅអឺរ៉ុបក្រោយឆ្នាំ១៨១៥]] *[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|អូទ្រីស-ហុងគ្រី]] == ឯកសារយោង == {{reflist|2}} == អានបន្ថែម == {{Big|'''ជាភាសាអង់គ្លេស'''}} {{refbegin|30em}} * Bassett, Richard. ''For God and Kaiser: The Imperial Austrian Army, 1619-1918'' (2016). *{{cite book |last=Evans |first=R. J. W. |authorlink=Robert John Weston Evans |year=2006 |title=Austria, Hungary, and the Habsburgs: Essays on Central Europe, c. 1683–1867}} [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=115124739 online]{{Dead link|date=សីហា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Judson, Pieter M. ''The Habsburg Empire: A New History'' (2016) [https://www.amazon.com/Habsburg-Empire-New-History/dp/0674047761/ excerpt] *{{cite book |last=Kann |first=Robert A. |title=A History of the Habsburg Empire, 1526–1918 |edition=2nd |year=1980}} *{{cite book |authorlink=Henry A. Kissinger |last=Kissinger |first=Henry |title=The World Restored: Metternich, Castlereagh, and the Problems of Peace, 1812–22 |year=1955}} *{{cite book |last=Okey |first=Robin |year=2002 |title=The Habsburg Monarchy, C.1765-1918: From Enlightenment to Eclipse|url=https://archive.org/details/habsburgmonarchy0000robi }} [https://www.amazon.com/dp/0333396545/ excerpt and text search] *{{cite journal |authorlink=Gunther E. Rothenberg |last=Rothenberg |first=Gunther E. |title=Nobility and Military Careers: The Habsburg Officer Corps, 1740–1914 |journal=Military Affairs |year=1976 |volume=40 |number=4 |pages=182–186 |jstor=1986702 |doi=10.2307/1986702}} *{{cite journal |last=Rothenberg |first=Gunther E. |title=The Austrian Army in the Age of Metternich |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1968-06_40_2/page/155 |journal=Journal of Modern History |year=1968 |volume=40 |number=2 |pages=155–165 |jstor=1876727 |doi=10.1086/240187}} * Sked, Alan. "Explaining the Habsburg Empire, 1830–90." in Pamela Pilbeam, ed., ''Themes in Modern European History 1830-1890'' (Routledge, 2002) pp. 141-176. *{{cite book |authorlink=Alan Sked |last=Sked |first=Alan |title=Metternich and Austria: An Evaluation |url=https://archive.org/details/metternichaustri0000sked |year=2008}} *{{cite book |last=Sked |first=Alan |title=The Decline and Fall of the Habsburg Empire, 1815–1918 |url=https://archive.org/details/declinefallofhab0000sked_b1n5 |edition=2nd |year=2001}} * Steed, Henry Wickham. ''The Hapsburg monarchy'' (1919) [https://ia800200.us.archive.org/13/items/hapsburgmonarchy00steeuoft/hapsburgmonarchy00steeuoft.pdf online] detailed contemporary account *{{cite book |authorlink=A.J.P. Taylor |first=A.J.P. |last=Taylor |year=1941 |title=The Habsburg Monarchy, 1809–1918: A History of the Austrian Empire and Austria-Hungary}} [https://www.amazon.com/dp/0226791459/ excerpt and text search] {{refend}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{commons category|Austrian Empire|ចក្រភពអូទ្រីស}} * [http://napoleonistyka.atspace.com/Austrian_army.htm Austrian Army during the Napoleonic Wars] * [https://web.archive.org/web/20080626191755/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/UniversalHistory/THE_EMPIRE_OF%20AUSTRIA/MainDoor.htm The empire of Austria ; its rise and present power (Third millennium library)] [[Category:ចក្រភពអូទ្រីស| ]] [[Category:អតីតចក្រភព]] [[Category:អតីតរាជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប]] [[Category:អតីតប្រទេសនៅតំបន់បាល់កង់]] [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសអូទ្រីស]] [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសហុងគ្រី]] [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសអ៊ីតាលី]] [[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសស្លូវេនី]] [[Category:រដ្ឋនៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់]] [[Category:ប្រទេសអូទ្រីសនៅក្នុងសតវត្សទី១៩]] [[Category:ទ្វីបអឺរ៉ុបនៅក្នុងសតវត្សទី១៩]] 0s5uf3gbpo1rdh0esb1tivv97aoji7f បួរ គ្រី 0 28468 342650 327844 2026-11-08T03:52:28Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342650 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''បួរ គ្រី''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"|[[Image:បួរ គ្រី.jpg‎‎ |205px|សម្តេចព្រះអភិសិរីសុគន្ធា​មហាសង្ឃរាជាធិបតី កិត្តិឧទ្ទេសបណ្ឌិត បួរ គ្រី សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|ព័ត៌មាន​មួយ​ចំនួន |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''ព្រះនាម''' |colspan="2"|បួរ គ្រី |- style="vertical-align:top;" |'''ព្រះគោរមងារ''' |colspan="2"|សម្តេច​ព្រះអភិសិរី​សុគន្ធា​មហាសង្ឃរាជា​ធិបតី កិត្តិ​ឧទ្ទេសបណ្ឌិត បួរ គ្រី សម្តេច​ព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃគណៈ​ធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា |- style="vertical-align:top;" |'''ឋានៈ''' |colspan="2"|[[សម្ដេច​ព្រះ​មហាសង្ឃ​រាជ]] |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រសូត''' |colspan="2"|១១ មករា ១៩៤៥ |-style="vertical-align:top;" |'''ព្រះបិតា''' |colspan="2"|បួរ វ៉ាន |-style="vertical-align:top;" |'''ព្រះមាតា''' |colspan="2"|ជា ជួន |-style="vertical-align:top;" |'''សញ្ជាតិ''' |colspan="2"|[[កម្ពុជា]] |- style="vertical-align:top;" |'''បន្តពី''' |colspan="2"| |- style="vertical-align:top;" |'''សាសនា''' |colspan="2"|[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]] |- |} [[ឯកសា|thumb|220px|​​សម្តេច​ព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី, ថតចេញពីផ្ទាំងគំនូរ​ដ៏​ចំណាស់មួយ]] [[ឯកសា|thumb|220px|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ បួរ គ្រី ក្រោយ​ពេល​សាង​ផ្នួស​បាន​មួយ​រយៈ​ខ្លី ក្រោយឆ្នាំ​១៩៦៣]] [[ឯកសា|thumb|220px|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ បួរ គ្រី ទទួលនិមន្តប្រគេនភត្តកឋិនទាន ឆ្នាំ​១៩៧៤]] [[ឯកសារ:Vatkhemararam.jpg|thumb|220px|វត្តខេមរារាម ឆ្នាំ២០០៣]] '''សម្តេច ព្រះអភិសិរីសុគន្ធាមហាសង្ឃរាជាធិបតី កិត្តិឧទ្ទេសបណ្ឌិត បួរ គ្រី សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]''' ({{lang-en|Bour Kry}}) ទ្រង់ប្រសូតនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ១៣រោច ខែបុស្ស ឆ្នាំវក ព.ស. ២៤៨៨ ត្រូវនឹងថ្ងៃ​ទី១១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៥។ ព្រះបិតា​ព្រះនាម បួរ វ៉ាន ព្រះមាតា​ព្រះនាម ជា ជួន។ សម្ដេច​ព្រះ​សង្ឃរាជ បួរ គ្រី ជា​សម្ដេច​អយ្យកោ​ទី​៧ និង​បច្ចុប្បន្ន​នៃ​របប​ធម្មយុត្ត​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ==បឋមវ័យ== សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី ទ្រង់ប្រសូតនៅឃុំស្វាយប៉ោ ស្រុកសង្កែ ខេត្ត[[បាត់ដំបង]]។ ក្នុងព្រះជន្ម​៧ព្រះវស្សា ព្រះអង្គ​បាន​សិក្សាអក្សរ និងលេខនព្វន្ត នៅសាលា​បឋមសិក្សា ឃុំ​ស្វាយប៉ោ ស្រុកសង្កែ ខេត្តបាត់ដំបង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំកុរ ឯកស័ក ព.ស. ២៥០៣ គ.ស. ១៩៥៩ ព្រះអង្គ​បាន​ប្រឡង​ចូលសិក្សា​នៅ​វិទ្យាល័យ​បាត់ដំបង។ លុះដល់​ឆ្នាំ​ថោះ គ.ស. ១៩៦៣ ព្រះអង្គ​បានប្រឡង​ជាប់សញ្ញាប័ត្រ​មធ្យម​សិក្សា​បឋមភូមិ (ឌីប្លូម)។ ==បព្វជ្ជា== នៅឆ្នាំ១៩៦៣ ព្រះអង្គបាន​សម្រេចសុំអនុញ្ញាតលាមាតាបិតា និងក្រុមញាតិ ដើម្បីបានបព្វជ្ជាជាសាមណេរ និងឧបសម្ប័ទជាភិក្ខុភាវៈ នៅវត្ត​បុប្ផារាម ក្នុង[[ឃុំ​ស្វាយប៉ោ]] [[ស្រុកសង្កែ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ដែលមាន​ឧបជ្ឈាយ៍​​ព្រះនាម ព្រះមហារាជធម្ម នាមបញ្ញត្តិ ព្រះធម្មរក្ខិតោ '''ស៊ីវ ទន់''' ជាព្រះរាជាគណៈ​ថ្នាក់ចត្វា និងកម្មវាចា ព្រះមង្គលមុនី '''ចែង ស្មិន'''។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គ​បានគង់​នៅ​ក្នុងវត្ត​បុប្ផារាម និងវត្តបទុមវតីរាជវរារាម ដើម្បីសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] ប្រែគម្ពីរ​[[ធម្មបទ]] និង​[[មង្គលត្ថទីបនី]]ចប់សព្វគ្រប់។ ក្រោយមក ព្រះអង្គ​ត្រូវបាន​តែងតាំង​ជា​ព្រះលេខាធិការគណ ប្រចាំខេត្ត​បាត់ដំបង ព្រមទាំង​បានទទួលនូវ​សេចក្តីគោរព​ស្រឡាញ់ និងកោតសរសើរ​ពីព្រះសង្ឃ និងពុទ្ធបរិស័ទ​យ៉ាងច្រើន។ មិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះអង្គ​ត្រូវបានទទួលការ​តែងតាំង​បន្ថែម​​លើមុខងារ​ដែលព្រះអង្គ​កំពុង​បំពេញ ជាអ្នក​បដិបត្តិនាទីជំនួស​ព្រះមេគណគណៈធម្មយុត្ត [[ខេត្តបាត់ដំបង]] និងនិមន្ត​ឡើងចុះ មើលការខុសត្រូវ ​ក្នុងការ​កសាងវត្ត គណៈធម្មយុត្ត នៅប៉ោយប៉ែត (ទល់ដែន​[[កម្ពុជា]]-[[ថៃ]])។ ==ការភៀសព្រះកាយទៅប្រទេសបារាំង== នៅក្នុងឆ្នាំថោះ សប្តស័ក ព.ស. ២៥១៩ គ.ស. ១៩៧៥ បន្ទាប់​ពី​មានការធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​ទម្លាក់ព្រះករុណា​ព្រះបាទ​សម្តេច​[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះ​នរោត្តម សីហនុ]] ​[[ប្រទេស​កម្ពុជា]] ធ្លាក់ចូល​ក្នុងរបប[[ខ្មែរក្រហម]] ដែល​បង្កឲ្យមានភាពវឹកវរយ៉ាងធំ។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]​ក្នុង​ពេលនោះ បានធ្លាក់ចុះ​យ៉ាងខ្លាំង។ [[ព្រះសង្ឃ]]ខ្មែរទាំងឡាយ ខ្លះ​ត្រូវបាន​គេចាប់​ផ្សឹក ខ្លះទៀត​ត្រូវបាន​គេសម្លាប់​ចោល។ សម្តេច​ព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី បាន​សម្រេច​ភៀស​ព្រះកាយ យាង​​​ទៅ​ដល់​[[ប្រទេស​បារាំង]]​នៅឆ្នាំ​១៩៧៦។ នៅក្នុងកិច្ច​សម្ភាសជាមួយ​នឹងសម្តេចសង្ឃ ផប ​ជីន ផោល ទី២ ( Pope Jean Paul II) ដែលជា​[[ព្រះសង្ឃរាជ]][[​កាតូលិក]] នៅទីក្រុងវ៉ាទីកង់ (Vatican), សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី បាន​ស្នើឲ្យព្រះវិហារ​កាតូលិក​ធ្វើការ​ថ្កោលទោសជាផ្លូវការ ចំពោះ​​គោល​នយោបាយ(សម្លាប់រង្គាល) នៃរបប[[ខ្មែរក្រហម]] [[ប៉ុល ពត]]។ ដោយ​សារ​​[[ប្រទេសកម្ពុជា]]​ធ្លាប់ស្ថិត​នៅ​ក្រោមការត្រួតត្រា​របស់​[[ប្រទេសបារាំង]] ហើយមាន​ទំនាក់ទំនង​នឹងគ្នាច្រើន​ជាងមួយ​សតវត្សរ៍​មកហើយ ហេតុនេះ​ធ្វើឲ្យមាន​ការងាយស្រួល​សំរាប់​​ជនភៀស​ខ្លួនខ្មែរ ​ក្នុងការសុំសិទ្ធ​ជ្រកកោន ក្នុង​[[ប្រទេសបារាំង]]។ នៅឆ្នាំ១៩៧៧ ព្រះអង្គ រួមជាមួយនឹង​ក្រុម[[ព្រះសង្ឃ]]​មួយចំនួនតូច ព្រមទាំង​ជនភៀសខ្លួនខ្មែរ បានបង្កើត​សមាគមន៍​[[សាសនា]]ដំបូង មានឈ្មោះថា ពុទ្ធិកសមាគមខ្មែរ ដែល​មានលក្ខណៈ​ផ្លូវច្បាប់​ខាង​សាសនា​សុទ្ធសាធ។ សមាគមនេះ ស្ថិត​នៅ​ទីក្រុង​ក្រេតីយ៍ (Créteil) [[ប្រទេសបារាំង]]។ ប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយមក សមាគមន៏នេះ មានការរីកចំរើន​ខ្លាំងឡើង។ ​នៅថ្ងៃទី​១៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨០ ព្រះអង្គ​បានបង្កើតវត្ត​ដំបូង​បង្អស់មួយ នៅ​ក្នុង​ទ្វីប​អឺរ៉ុប ឈ្មោះថា '''​វត្តខេមរារាម''' នៅក្នុងទីក្រុងក្រេតីយ៍ (Créteil) នៅជាយ​នៃទីក្រុង[[បារីស]] ក្រោមការ​ដឹកនាំ​គ្រប់គ្រង​របស់​ព្រះអង្គ​ផ្ទាល់ ដោយមាន​ពិធី​បញ្ចុះសីមាជាវត្ត​ត្រឹមត្រូវ ដើម្បី​ប្រារព្ធ​ពិធីបុណ្យ​នានា តាម​បែប​[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ <br /> នៅថ្ងៃទី​០២ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៩៨១ ព្រះករុណា ព្រះបាទ​សម្តេចបរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ព្រះមហាក្សត្រ នៃ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ព្រះអង្គ​នៅជាព្រះអង្គម្ចាស់​នៅ​ឡើយ ទ្រង់បាន​យាង​សាង​ព្រះផ្នួស ឧបសម្បទាជា​ភិក្ខុភាវៈ មាននាមបញ្ញត្តិថា '''ពុទ្ធរក្ខិតោ''' នាវត្ត​ខេមរារាម ដោយមាន​សម្តេច​ព្រះអភិសិរី សុគន្ធាមហាសង្ឃរាជាធិបតី បួរ គ្រី សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃ​គណៈ[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] នៃ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ពេលនោះ ជាលោកគ្រូម្ចាស់ បួរ គ្រី ស្តេចជា​ព្រះរាជ​ឧបជ្ឈាយ៍បំបួសផ្ទាល់។ <br /> ក្រោយមក ពុទ្ធិកសមាគមខ្មែរ ត្រូវបាននិយាយដោយបើកចំហ មិនមាន​ការប្រណាំង មិនមាន​ការរើសអើង​​ពូជសាសន៍ ឬសមាជិក​សាសនាដទៃ។ ​អាស្រ័យ​នូវទឹកព្រះទ័យ​មេត្តាករុណា សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី បានបង្កើតអង្គការ​មនុស្សធម៌​មួយ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា '''សមាគមពុទ្ធិសង្គ្រោះអន្តរជាតិ''' (Secours Bouddhique International) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ ដែលមាន​លក្ខណៈ​ផ្លូវច្បាប់​ខុសពីការ​បង្កើតវត្ត ដើម្បី​ផ្តល់​ជំនួយមនុស្សធម៌ ដល់ជនរងគ្រោះ និងទីទ័លក្រ។ ព្រះអង្គ នៅតែបន្តយកព្រះទ័យទុកដាក់ យាងសួរសុខទុក្ខប្រជារាស្ត្រ នៅ​ជំរំ​ជនភៀសខ្លួន​ នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងផ្តល់ជាសម្ភារៈ ក៏ដូចជាកម្លាំងស្មារតី ដល់ជន​ភៀសខ្លួន ដែលរង​ការឈឺចាប់​ផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត ប្រាសចាកលំនៅស្ថាន ចាកមាតុប្រទេសរបស់ខ្លួន។<br /> ==ការតែងតាំងព្រះរាជក្រឹត្យ== នៅថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ​១៩៨៥ (ឯកសារខ្លះថា ឆ្នាំ១៩៨៤) សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី ទ្រង់បានរៀបចំធ្វើពិធី​សម្ភោធ ឆ្លងវត្តខេមរារាម-ពុទ្ធិកសមាគមខ្មែរ ក្រោម​ព្រះរាជាធិបតីដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់​បំផុត របស់​ព្រះករុណា​ ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះមហាវីរក្សត្រ និងសម្តេច​ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះ​វររាជមាតាជាតិខ្មែរ។ នៅពេលនោះ ព្រះករុណា ព្រះមហាវីរក្សត្រ បានតម្លើងព្រះកិត្តិយសថ្វាយ​ព្រះអង្គជា '''ព្រះសុវរធម្មខេមរសាសនវង្សាចារ្យ''' ព្រះចៅអធិការ វត្តខេមរារាម។ <br /> ព្រះអង្គបានខិតខំកសាងវត្តអារាម និងពុទ្ធមណ្ឌល​ជាច្រើននៅក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដូចជា[[ប្រទេសបារាំង]] (នៅទីក្រុង Créteil, Toul Nancy Lille) ប្រទេស​ប៊ែលហ្សីក (ទីក្រុង​Brussels) ប្រទេស[[អាល្លឺម៉ង់]] (ទីក្រុង Stuttgart) និងនៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] (នៅទីក្រុង Ohio និង Washington)។<br /> ដោយមានការកត់សំគាល់នូវ​រាល់​កិច្ច​ខិតខំប្រឹងប្រែងឥត​ឈប់ឈរ របស់​សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី ព្រះករុណា ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ]] ព្រះមហាវីរក្សត្រ ទ្រង់ប្រោសប្រទានថ្វាយគោរមងារជា​'''សម្តេច​ព្រះអង្គគ្រូ''' (Spiritual Eminence Master) ទីក្រុង​[[ប៉េកាំង]] ([[ប្រទេសចិន]]) នៅថ្ងៃចន្ទ ០៦រោច ខែអស្សុជ ឆ្នាំរោង ព.ស. ២៥៣២ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី​៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៨៧។ ។ <br /> នៅថ្ងៃទី ០៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ ព្រះករុណា​ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះ​[[នរោត្តម សីហនុ]] នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]], បាន​តែងតាំង​សម្តេច​ព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី ជា​ប្រមុខ​​នៃគណៈ[[ធម្មយុត្ត]] មានងារថា '''សម្តេច​ព្រះសុគន្ធាធិបតី''' សម្តេច​ព្រះសង្ឃរាជ (ព្រះសង្ឃរាជ​កំពូល) នៃ​[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] នៃ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<br /> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ​២០០៧, ព្រះបាទ​នរោត្តម សីហមុនី បានថ្វាយងារក្នុង​ដំណែងកំពូលជា '''សម្តេច​ព្រះអភិសិរី សុគន្ធា មហាសង្ឃរាជា ធិបតី''' បួរ គ្រី សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិ នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ។<br /> សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ បួរ គ្រី បាន​មានសកម្មភាពជាច្រើនក្នុង​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ដោយ​ពេញ​ព្រះរាជហឫទ័យ ដោយ​ហេតុនោះ ព្រះអង្គ​បាន​ទទួល​ការទទួលស្គាល់​ពី​បណ្តា​ប្រទេស​មួយចំនួន ដូច​ជា [[ស្រីលង្កា]] [[ថៃ]] ជាដើម ដែល​បាន​ថ្វាយ​ចំណាត់ថ្នាក់​សញ្ញាប័ត្រ​ជានខ្ពស់ ដូចជា បណ្ឌិតអូណូរីខាវសា (Doctor Honoris Causa), ផ្នែក[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ពីមហាវិទ្យាល័យ​មហាមកុដរាជវិទ្យាល័យ (២៥ តុលា ២០០៣ [[ប្រទេសថៃ]]) ក៏ដូចជាងារដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់​ក្នុង​សាសនាថា '''មហាសទ្ធម្ម ជោតិកធាចារ''' នៃព្រះសង្ឃភូមា។ <br /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ​២០០៧ (ឯកសារពីទំព័រគណៈធម្មយុត្តកម្ពុជាថ្ងៃនេះ ថា ថ្ងៃទី២៨ ខែសីហា ឆ្នាំ​២០០៧) សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោបណ្ឌិត​សភាចារ្យ [[ហ៊ុន សែន]] នាយករដ្ឋមន្ត្រី នៃ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បានថ្វាយ​មេដាយជាន់ខ្ពស់ ថ្នាក់ ''ជាតូបការ'' ដល់​សម្តេច​ព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី ដែលជាមេដាយថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត នៅក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដើម្បីតបព្រះរាជគុណ ដែលព្រះអង្គមានស្នាព្រះហស្តជាច្រើន លះបង់ព្រះកាយពល ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទ ​និងដោយព្រះទ័យ​សប្បុរស ចំពោះ​ប្រជាជន[[ខ្មែរ]]។<br /> នៅថ្ងៃទី​០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ​២០១០ សម្តេច​ព្រះ​អភិសិរីសុគន្ធាមហាសង្ឃរាជាធិបតី បួរ គ្រី សម្តេច​ព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ព្រះអង្គបានទទួល​ការប្រោស​ព្រះរាជទាន​ព្រះរាជក្រឹត្យតែងតាំង​ទទួលខុសត្រូវ​បន្ថែមជា '''ព្រះប្រធានគណៈ​សង្ឃនាយក''' នៃគណៈ​ធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ពីព្រះករុណា​ព្រះបាទសម្តេច​ព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះ​មហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។<br /> នៅថ្ងៃទី​២៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ​២០០៧ សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បានទទួល​ការតែងតាំង​ដោយព្រះរាជក្រឹត្យ ជា '''ព្រះសាកលវិទ្យាធិការ''' នៃពុទ្ធិកសាកលវិទ្យាល័យ​ព្រះសីហមុនីរាជា ពី​ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេច​ព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រ នៃ​ព្រះរាជា​ណាចក្រកម្ពុជា។<br /> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៧ សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ ព្រះអង្គបានទទួល​ព្រះរាជទាន​ព្រះរាជក្រឹត្យ ថ្វាយ​ព្រះបរមងារជា '''សម្តេច​ព្រះ​អភិសិរីសុគន្ធាមហាសង្ឃរាជាធិបតី សម្តេច​ព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' ពី​ព្រះករុណា ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដោយមានព្រះរាជ​បញ្ញត្តិ ទូលតបជាភាសារាជស័ព្ទ ហើយ​ព្រះអង្គមាន​សិទ្ធិ​ប្រើផ្លិត​យសពិសេស។ ==សង្គម និងការងារសាសនា== បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងនៅទីក្រុងប៉ារីស រវាងគ្រប់ភាគីទាំងអស់ នាថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ​១៩៩១ ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេច​ព្រះ​[[នរោត្តម សីហនុ]] ព្រះមហាវីរក្សត្រ និងសម្តេច​ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ [[នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ]] ព្រះវរមាតាជាតិខ្មែរ បានស្នើ​សុំយាង​សម្តេច​ព្រះមហា​សង្ឃរាជ បួរ គ្រី មកកាន់មាតុភូមិ​[[កម្ពុជា]]វិញ។ <br /> នៅថ្ងៃទី០៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ​១៩៩១ ក្រោមការស្នើ​សុំពីសំណាក់​សម្តេចអគ្គមហាធម្មពោធិសាលកិត្តិព្រឹទ្ធ បណ្ឌិត [[ជា ស៊ីម]] ប្រធាន​ព្រឹទ្ធសភា នៅពេលនោះ ជា​ឯកឧត្តម [[ជា ស៊ីម]] ប្រធាន​រដ្ឋសភា នៃរដ្ឋកម្ពុជា ប្រធាន​រណសិរ្សសង្គ្រោះមាតុភូមិកម្ពុជា និងជាប្រធាន​គណៈ​បក្ស​ប្រជាជនកម្ពុជា ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេច​ព្រះ​[[នរោត្តម សីហនុ]] ព្រះមហាវីរក្សត្រ ពេលនោះ ព្រះអង្គជា ព្រះប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់ ទ្រង់បានថ្វាយ​ព្រះឋានៈជា '''សម្តេចព្រះសុគន្ធាធិបតី''' សម្តេច​[[ព្រះសង្ឃរាជ]] នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃកម្ពុជា។ ពេលនោះ ពុំទាន់មាន​វត្ត និង​ព្រះសង្ឃគណៈ​ធម្មយុត្ត​នៅឡើយ សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ ទ្រង់​ប្រថាប់​នៅក្នុង[[វត្តឧណ្ណាលោម]] អស់រយៈពេល​៣ខែ រហូតដល់ថ្ងៃ​ទី​១៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៩២ ទើបស្តេចយាង​មកគង់នៅ​វត្តបទុមវតីរាជវរារាម ប្រារព្ធ​ពីធី ក្រោមព្រះរាជាធិបតីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ របស់​ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេច​ព្រះ​[[នរោត្តម សីហនុ]] ព្រះមហាវីរក្សត្រ និង​សម្តេច​ព្រះមហា​ក្សត្រិយ៍ នរោត្តម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរ ដោយមាន​ការ​អញ្ជើញ​ចូលរួម​ពីសម្តេច​អគ្គមហាធម្មពោធិសាលកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត [[ជា ស៊ីម]] ប្រធានព្រឹទ្ធសភា សម្តេច​អគ្គមហាពញាចក្រីកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត [[ហេង សំរិន]] ប្រធានរដ្ឋសភាជាតិ និងមន្ត្រីរាជការ​ជាន់ខ្ពស់ដទៃទៀតជាច្រើនរូប។ ចំណែក​ខាង​[[ព្រះសង្ឃ]] មាន សម្តេច​ព្រះអគ្គមហាសង្ឃរាជាធិបតី [[ទេព វង្ស]] និងមន្ត្រីសង្ឃ ព្រមទាំង​ពុទ្ធបរិស័ទ យាង និង​អញ្ជើញ​ចូលរួម​យ៉ាងច្រើន​កុះករ។ នៅថ្ងៃទី​០៦ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​១៩៩២ ព្រះអង្គបានបំបួស​កុលបុត្រ ដែល​មានសទ្ធាជ្រះថ្លាក្នុង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ជាភិក្ខុ សាមណេរ រាប់រយអង្គ ព្រមទាំងបាន​ជួសជុល កសាងវត្តអារាមនានា សាលារៀន ដែល​ត្រូវ​បាន​​បោះបង់​ចោល​ក្នុង​អំឡុង​ទសវត្សរ៍នៃ​សង្គ្រាម​។ នៅក្នុង​គម្រោងការ​កសាងជាតិ​​ឡើងវិញ សម្តេច[[​ព្រះមហាសង្ឃរាជ]] បួរ គ្រី មាន​ព្រះបំណង​ឲ្យ​[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]ចូលរួម​ចំណែក​នៅក្នុង​គោល​[[នយោបាយ]]​របស់​រាជរដ្ឋាភិបាល ទាក់ទង​នឹង​ការ​អភិវឌ្ឍន៍[[​ជនបទ]]។ សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ ពិចារណាថា ព្រះពុទ្ធសាសនា​គួរ​មាននាទី​អប់រំ​​ជា​ច្រើន​ឡើង​វិញ ក្នុង​សង្គមខ្មែរ និង​គួរ​ស្ថិតនៅ​ក្នុង​សន្តាន​ចិត្ត​​របស់​ក្មេង​ជំនាន់​ក្រោយ។ ក្នុងរយៈ​​ពេល​ដ៏ខ្លី ព្រះអង្គបាន​បញ្ជូន​[[ព្រះសង្ឃ]]​ក្មេងៗ​ជាច្រើន​​ទៅក្រៅ​ប្រទេស ដូចជា [[ប្រទេសបារាំង]] [[ស្រីលង្កា]] [[ថៃ]] [[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ឥណ្ឌា]] ជាដើម ដើម្បី​ឲ្យ​ព្រះសង្ឃ​ក្មេងៗ​ទាំងនោះ ទទួល​បាន​ចំណេះ​ដឹង​ទូលំទូលាយ ដើម្បី​ជួយក្នុងការ​កើតឡើងជាថ្មី​នៃ​[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]​[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ|ធម្មយុត្ត]]។<br /> នៅឆ្នាំ​១៩៩៥ ព្រះអង្គ​បាន​ផ្តួចផ្តើម​បង្កើត​វិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ ព្រះសីហនុធម្មាធិរាជ។ វិទ្យាស្ថាននេះ ស្ថិតនៅភូមិ[[ចំបក់]] ខេត្ត​[[កំពង់ស្ពឺ]] ​៤៥គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]]។ គោលបំណង​ក្នុង​ការ​បង្កើត​វិទ្យាស្ថាននេះ គឺ​៖<br /> # ដើម្បីអប់រំ និង​បណ្តុះ​បណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ ដល់​ក្មេងក្រីក្រ​ # ធ្វើឲ្យមាន​ដំណើរ​ការ​ឡើងវិញ នូវការ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​[[ព្រះពុទ្ធ]] # ដើម្បីណែនាំ​ពី​វប្បធម៌ និងប្រពៃណី​ជាតិខ្មែរ ដល់យុវជនកម្ពុជា វិទ្យាស្ថាននេះ ជាពុទ្ធិកវិទ្យាល័យ ផ្តោតសំខាន់ទៅលើការ​អប់រំ​វប្បធម៌​ប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនាដល់ក្មេងក្រីក្រ និង​ស្តារតម្លៃនៃ​ក្រុមគួរសារខ្មែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះ វិទ្យាស្ថានបានទទួលក្មេងៗប្រមាណជាង១០០នាក់ ដែល​ឪពុកម្តាយ​គ្មានលទ្ធភាព​ចិញ្ចឹម​ឲ្យរៀនសូត្រ មក​អប់រំទូន្មាន និងផ្តល់ការសិក្សា។ មូលនិធិ​សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ដល់កុមារក្រីក្រកម្ពុជានេះ ត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយ​សិស្ស​របស់​សម្តេច​ព្រះមហាសង្ឃរាជ ដែលរស់នៅក្នុង​ និងក្រៅប្រទេស។<br /> ព្រះអង្គបានបង្កើតសាលាជាច្រើនដូចជា : <br /> ពុទ្ធិកវិទ្យាល័យសម្តេចព្រះសង្ឃរាជ បួរ គ្រី នៅរាជធានីភ្នំពេញ ដែលជាសាលាអនុវិទ្យាល័យ និងវិទ្យាល័យភាសាបាលី ដែលមូលនិធិភាគច្រើនបានមកពី​សទ្ធាជ្រះថ្លារបស់​ពុទ្ធបរិស័ទ និង​សិស្សរបស់ទ្រង់។ វិទ្យាស្ថាននេះ ត្រូវបាន​បង្កើតឡើង​ ដើម្បី​អប់រំបណ្តុះបណ្តាលភិក្ខុ សាមណេរ ផ្នែកសាសនា និងការសិក្សាថ្នាក់អនុវិទ្យាល័យ។ វិទ្យាស្ថាននេះ មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងវត្តស្វាយពពែ រាជធានីភ្នំពេញ។ វិទ្យាល័យនេះ មាន៣ថ្នាក់។ ក្រោយពីបញ្ចប់ការ​សិក្សា​អស់​៣ឆ្នាំ សិស្សានុសិស្សទាំងអស់ ត្រូវ​ចូលរួមការប្រឡង ដើម្បីទទួលបាន​សញ្ញាប័ត្របឋមភូមិ (ឌីប្លូម៌) ដែល​ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ​រាជរដ្ឋាភិបាល។ <br /> ពុទ្ធិកសាកលវិទ្យាល័យព្រះសីហមុនីរាជា (រាជធានីភ្នំពេញ) ស្ថិតនៅក្រោមការឧបត្ថម្ភ​ របស់ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ វិទ្យាស្ថាននេះ ក៏មានទីតាំងនៅក្នុង​វត្តស្វាយពពែដែរ ។ សាសលវិទ្យាល័យនេះ ត្រូវបាន​បង្កើតឡើង ដើម្បី​ឆ្លើយ​តបនូវតម្រូវការ​របស់​យុវសិស្ស យុវនិស្សិតបព្វជិត និងគ្រហស្ថ ដែល​គ្មានធនធាន ហើយចង់បន្តការសិក្សារបស់ពួកគេ។<br /> ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់​សម្តេច​ព្រះ​មហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី គេឃើញ​មានការវិវត្តន៍ទៅមុខជាលំដាប់។ តាំងពីឆ្នាំ​១៩៩៧ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គេសង្កេតឃើញ​ការកសាងវត្តអារាមនានា ផ្នែក​ធម្មយុត្ត មាន​ចំនួនកើនឡើងជាលំដាប់ ផ្សាយពេញទូទាំង​ប្រទេស ជាពិសេស ក្នុងខេត្តប៉ៃលិន ជាខេត្តឯករាជ្យមួយ នៅភាគខាងលិច នៃប្រទេសកម្ពុជា។ វត្តអារាមធម្មយុត្តទាំងឡាយ មានចំនួន​១៦១ និងមានព្រះសង្ឃ​ចំនួន​២៥០០អង្គ គិតមកដល់​ខែមករា ឆ្នាំ​២០១១។ ក្រៅពីនេះ មនុស្ស​ចាស់ កុមារកំព្រា និងជនទុគ៌ត ក៏មានការ​ជួយ​ឧបត្ថម្ភ ដើម្បីការរស់នៅ ​ដោយ​ទឹកព្រះទ័យសប្បុរស និងភាពមេត្តា ពី​សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ​បច្ចុប្បន្ននេះដែរ។<br /> សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បាន​ចេញផ្សាយ​សៀវភៅ​ព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើន ជា[[ភាសាខ្មែរ]] និង​សំនួរចម្លើយសង្គម ស្តីអំពីសន្តិភាព ការ​អភិវឌ្ឍន៍សង្គម។ល។ ដើម្បី​ផ្តល់ភាពសុខដុម និងសន្តិភាពនៅក្នុងសង្គម​បច្ចុប្បន្នរបស់យើង។<br /> ថ្ងៃទី ២៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥ សម្តេចព្រះអភសិរី​សុគន្ធាមហា​សង្ឃរាជា​ធិបតី​កិត្តិឧទ្ទេស​បណ្ឌិត បួរ គ្រី សម្តេចព្រះមហា​សង្ឃរាជ នៃគណៈ​ធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជា​ណាចក្រកម្ពុជា ទ្រង់បាន​ចូលរួម​វិសាខបូជាអន្តរជាតិ លើកទី ១២ នៅ​ប្រទេសថៃ។ ==ព្រះរាជបេសកកម្មអន្តរជាតិ== សម្តេច​ព្រះអភិសិរីសុគន្ធាមហាសង្ឃរាជាធិបតី សម្តេច​ព្រះ​មហាសង្ឃរាជ នៃគណៈ​ធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ស្តេច​បាន​យាង​បំពេញព្រះរាជ​បេសកកម្ម​ ដើម្បីបង្កបង្កើតនូវ​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយបណ្តា​ប្រទេសអ្នកកាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ជាច្រើន ក្នុងព្រះរាជ​បំណង​បណ្តុះបណ្តាល និងបង្កើននូវវប្បធម៌សន្តិភាព។ ព្រះអង្គបានយាងទៅ​ប្រទេស​ជាច្រើនក្នុង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|​ទ្វីបអឺរ៉ុប]] មានដូចជា ប្រទេស​បារាំង (Creteil, Toul-Nancy, Lille), ប៊ែលស្សីក (Brussels), អាល្លឺម៉ង (Stuttgart), និងសហរដ្ឋអាមេរិក (Ohio, Los Angeles/California, Washington State)។ <br /> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩០ សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី បានធ្វើព្យុហយាត្រាសន្តិភាព នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ដែល​ជា​ទីស្ថាន​ប្រសូត របស់​[[ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ]] ។ សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បានចូលរួម​សន្និសិទអន្តរជាតិ នៅប្រទេស​មួយចំនួន ដូចជា បារាំង ជប៉ុន នេប៉ាល ឥណ្ឌា ស្រីលង្កា អូស្ត្រាលី វៀតណាម តៃវ៉ាន់ ឥណ្ឌូនេស៊ី និងប្រទេសថៃ។ សាររបស់​ព្រះអង្គបានធ្វើឲ្យអ្នក​ទាំងនោះ​ រំភើប រំជួលចិត្ត ដឹងពី​ទឹក​ព្រះទ័យ​​មេត្តា​ករុណារបស់ព្រះអង្គ ដែលប្រាថ្នា​នូវ​សន្តិភាព សុខុមាលភាព សុភមង្គល ក្នុងសហស្សវត្យរ៍ថ្មី។ នៅក្នុង​កិច្ច​ប្រជុំកំពូល​សាសនាពិភពលោក លើក​ទី៣ មេដឹកនាំសាសនាទាំងអស់ បានសម្រេចជា​ឯកច្ឆន្ទ ផ្តល់​សច្ចានុមតិ ដោះស្រាយ ដោយសង្កត់ធ្ងន់​លើសារ​របស់​ព្រះអង្គ ដែល​ប្រាថ្នានូវសន្តិភាព ក្នុង​រាជធានីភ្នំពេញ នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១។ <br /> សម្តេច​ព្រះមហាសង្ឃរាជ មិនដែល​បំភ្លេចនូវ​បញ្ហាយ៉ាងធំ ដែល​សង្គមខ្មែរកំពុងប្រឈមមុខ គឺ​ជំងឺអេដស៍។ ដោយ​ហេតុនេះ ព្រះអង្គ បាន​ទទួល​ការនិមន្តពី[[សេតវិមាន]] នៅក្នុង​សហរដ្ឋអាមេរិក ដើម្បី​ពិភាក្សារកដំណោះស្រាយ ចំពោះបញ្ហានេះ។ នៅខែមិនា ឆ្នាំ២០០១ ព្រះអង្គ​បាន​យាងទៅ[[ឈៀងម៉ៃ]] [[ប្រទេសថៃ]] ដើម្បីពិភាក្សា​លើ​បញ្ហានេះដែរ។ ព្រះអង្គបាន​ចូលរួម​ ក្នុងសកម្មភាព​ប្រឆាំង​ថ្នាំជក់ - គ្រឿងញាណផង​ដែរ។ សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ បាន​ធ្វើការពង្រឹង​ទំនាក់ទំនងជាមួយ​នឹង​ព្រះសង្ឃថៃគណៈ​ធម្មយុត្តិកនិកាកយ។ ក្រោយមក ខាងគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយថៃ បាន​ផ្តល់ជំនួយ​សៀវភៅ​ព្រះត្រៃបិដក សម្រាប់ដម្កល់​ក្នុង​បណ្ណាល័យ​សាកលវិទ្យាល័យព្រះសង្ឃរាជ បួរ គ្រី។ ទន្ទឹមនឹងនោះដែរ សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី បានទទួល​ការនិមន្ត ពីគណៈ​កម្មការរៀបចំ​ខួប​កំណើត ​លើក​ទី​៩០ នៃ​សម្តេច​ព្រះ​នីយានាសំវរ (Somdet Phra Nyanasamvara) នៅថ្ងៃទី០៣ ខែតុលា ឆ្នាំ​២០០៣ នៅវត្តBovoranives, ទីក្រុង[[បាងកក]]។ <br /> ឆ្នាំ១៩៨៨ ព្រះអង្គត្រូវបានគណៈមហាសង្ឃនាយក នៃប្រទេស​[[ស្រីលង្កា]] ថ្វាយព្រះបរមងារជា '''ព្រះបិដកសោភ័ណសង្ឃនាយក'''។​ ឆ្នាំ២០០៤ ព្រះអង្គត្រូវបានរាជរដ្ឋាភិបាល នៃប្រទេស[[ភូមា]] ថ្វាយព្រះ​បរមងារជា '''ព្រះធម្មបិដកសង្ឃនាយក''' និង'''ព្រះរាជលញ្ឆករ''' សម្រាប់​ប្រើប្រាស់ក្នុងការ​ទំនាក់ទំនង​ រវាង​គណៈសង្ឃពុទ្ធសាសនា នៃ[[ប្រទេសភូមា]]។ ==សមណស័ក្តិ== * ត្រូវបានតែងតាំងជា លេខាធិការគណ ខេត្តបាត់ដំបង សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ * ត្រូវបានតែងតាំង​ជាអ្នកបដិបត្តិនាទីជំនួសព្រះមេគណ​ខេត្តបាត់ដំបង សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ * ថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៤ ត្រូវបានតែងតាំង ជាព្រះសុវរធម្មខេមរសាសនវង្សាចារ្យ ព្រះចៅអធិការ វត្តខេមរារាម ប្រទេសបារាំង។ * ថ្ងៃទី៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៨៧ បានទទួលការថ្វាយបរមងារ ជាសម្តេចព្រះអង្គគ្រូ ទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន។ * ឆ្នាំ១៩៨៨ ព្រះអង្គត្រូវបានគណៈ​មហាសង្ឃនាយក នៃប្រទេស​ស្រីលង្កា ថ្វាយព្រះបរមងារ ជា ព្រះបិដកសោភ័ណសង្ឃនាយក។ * ថ្ងៃទី០៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ បានទទួលការថ្វាយ​ព្រះឋានៈ ជាសម្តេចព្រះសុគន្ធាធិបតី សម្តេច​ព្រះសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ * ឆ្នាំ២០០៤ ទ្រង់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាល នៃប្រទេសភូមា ថ្វាយព្រះបរមងារ ជា ព្រះធម្មបិដកសង្ឃនាយក និងព្រះរាជ​លញ្ឆករ។ * ថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ​២០០៧ ទ្រង់ទទួលព្រះរាជដំណែង​ ជា​ព្រះសាកលវិទ្យាធិការ នៃពុទ្ធិកសាកលវិទ្យាល័យ​សីហមុនីរាជា * ថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៧ សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី បានទទួល​ព្រះបរមងារជា​សម្តេច​ព្រះអភិសិរីសុគន្ធាមហាសង្ឃរាជាធិបតី សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃគណៈ​ធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ * ថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ​២០១០ ទ្រង់បានទទួលព្រះឋានៈ​បន្ថែមទៀត ជា​ព្រះប្រធានគណៈសង្ឃនាយក គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ==ស្នាព្រះហស្ត== ក្នុងការចូលរួមលើកស្ទួយវិស័យព្រះពុទ្ធសាសនា និងការអភិវឌ្ឍន៍សង្គម សម្តេចព្រះអភិសិរីសុគន្ធា​មហាសង្ឃរាជាធិបតី កិត្តិឧទ្ទេសបណ្ឌិត បួរ គ្រី សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បាននិពន្ធ​នូវសៀវភៅព្រះធម៌ សម្រាប់​ពុទ្ធសាសនិក ដើម្បី​អប់រំបណ្តុះបណ្តាល​នូវខន្តី អំណត់ធ្មត់ អហិង្សា និងភាពសុខដុមរមនា ក្នុងផ្លូវចិត្ត ក៏ដូចជាក្នុងសង្គមជាតិ មាន​ដូចជា​សៀវភៅ ពុទ្ធធម៌ ប្រទីបនៃជីវិត ប្រទីបធម៌ ប្រជុំសន្និបាត១២៥០អរហន្តសាវ័ក ព្រមទាំងអត្ថបទស្តីអំពី​សន្តិភាព និងការអភិវឌ្ឍន៍​មនុស្ស និង​សង្គម​ប្រជាធិបតេយ្យ។ ព្រះអង្គ ក៏បាន​ជួសជុល វត្តអារាមចាស់ៗជាច្រើន និងកសាងវត្តថ្មី និងសាលាសម្រាប់​ប្រជាជនក្រីក្របាន​មានឱកាស​ដើម្បីចូលសិក្សារៀនសូត្រ មានជាដើមដូចជាៈ === ស្នាព្រះហស្តក្នុងប្រទេស === * ពុទ្ធសាសនមណ្ឌលព្រះសីហនុធម្មាធិរាជ (ខេត្តកំពង់ស្ពឺ) * ពុទ្ធិកវិទ្យាល័យព្រះសង្ឃរាជ បួរ គ្រី (រាជធានីភ្នំពេញ) * ពុទ្ធិកសាកលវិទ្យាល័យ​ព្រះសីហមុនីរាជា (រាជធានីភ្នំពេញ) * ពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជ បួរ គ្រី (ខេត្តកណ្តាល) * កសាងព្រះមហាកុដិ ក្នុងវត្តបទុមវតី ធម្មយុត្ត (រាជធានីភ្នំពេញ) * កសាងព្រះរាជដំណាក់អនុស្សាវរីយ៍ ក្នុងវត្តស្វាយពពែ (រាជធានីភ្នំពេញ) * កសាង​សាលាបុញ្ញសភាថ្មី ក្នុងវត្តស្វាយពពែ * កសាងសមិទ្ធិផលជាច្រើនក្នុងវត្តស្វាយពពែ * កសាងវត្តព្រះឥន្ទសាមគ្គីធម៌ (ខេត្តកណ្តាល) ជាដើម​។បេ។<br /> === ស្នាព្រះហស្តក្រៅប្រទេស === * ឆ្នាំ១៩៩៧៧ ទ្រង់បានបង្កើត​ពុទ្ធិកសមាគមខ្មែរដំបូងបង្អស់មួយ ឈ្មោះថា ពុទ្ធិកសមាគមខ្មែរ នៅទីក្រុងក្រេតីយ៍ ប្រទេស​បារាំង * ថ្ងៃទី១៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨០ ទ្រង់បានកសាងវត្តដំបូងបង្អស់មួួយ ឈ្មោះថា វត្តខេមរារាម ពុទ្ធិកសមាគមខ្មែរ នៅទីក្រុងក្រេតីយ៍ ប្រទេស​បារាំង រួមទាំងសាខាក្នុងខេត្តនានា ដូចជា លីល រូបេ ទួលណង់ស៊ី (ប្រទេសបារាំង) * ឆ្នាំ១៩៨១ ទ្រង់បានបង្កើតសាខា វត្តខេមរារាមពុទ្ធិកសមាគមខ្មែរ នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ * ឆ្នាំ១៩៨២ ទ្រង់បានបង្កើតនូវ​សមាគមពុទ្ធិកសង្គ្រោះអន្តរជាតិ នៅប្រទេសបារាំង * ឆ្នាំ១៩៨៦ ទ្រង់បានបង្កើតសាខាវត្តខេមរារាមពុទ្ធិកសមាគមខ្មែរ នៅប្រទេសប៊ែលហ្សីក * ឆ្នាំ២០០៣ ទ្រង់បានបង្កើតវត្តនៅសហរដ្ឋអាមេរិក (រដ្ឋអូហាយូ និងវ៉ាស៊ីនតោន) ឈ្មោះវត្តខេមរារាម ស្នូហូមីស្ស * ថ្ងៃទី២៣​ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៧ ទ្រង់បានបង្កើតវត្តនៅទីក្រុងម៉ាកាសារ ប្រទេស​ឥណ្ឌូនេស៊ី ឈ្មោះ គិរីនាគា។ ==មើលផងដែរ== *[[ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] *[[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] *[[ព្រះសង្ឃរាជខ្មែរ]] ==យោង/ពិគ្រោះ== * បានទទួលការជួយជ្រោមជ្រែង និងត្រួតពិនិត្យ និងឯកសារ​សំខាន់ៗមួយចំនួន ពី'''សម្តេច ព្រះពុទ្ធាចារ្យ ទូច សុខវោហារ សម្តេចព្រះសង្ឃនាយករង នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' * ឯកសារពី លោកស្រី '''ម៉ង តារា''' ព្រះរាជលេខាសម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជនៅបារាំង * រូបភាពឯកសារពីឧបាសក'''Ty Sophat''' * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100007790417717 គណៈធម្មយុត្តិកម្ពុជា ថ្ងៃនេះ] * [https://web.archive.org/web/20160306181618/http://vattkhemararam.pagesperso-orange.fr/biography_Sangharajah.pdf វត្តខេមរារាម] ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== *[http://perso.orange.fr/vattkhemararam/ វត្តខេមរារាម ជាភាសាអង់គ្លេស] * [https://vattkhemararam.wordpress.com/grand-patriarche-supreme/biographie/ វត្តខេមរារាម ជាភាសាបារាំង] * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100007790417717 គណៈធម្មយុត្តកម្ពុជាថ្ងៃនេះ] {{Buddhism topics}} [[Category:សម្ដេច​ព្រះ​សង្ឃ​រាជ]] [[Category:ព្រះសង្ឃខ្មែរ]] [[Category:ព្រះសង្ឃ]] [[Category:ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]] [[Category:ព្រះសង្ឃក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] 307ofw9638fsjt2wafdjsx0kl5rqkil អ៊ីស្រាអែល 0 28817 342770 342555 2026-11-08T07:21:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342770 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម<sup>២<sup>ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍</sup></sup> គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម<sup>២</sup> គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម<sup>២</sup>) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម<sup>២</sup>)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |url=https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=[https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink/page/65 65]–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |url=https://archive.org/details/tel-aviv_1999_26_2/page/155 |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ecclesiastical-history_2003-07_54_3/page/401 |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |url=https://archive.org/details/turkeybeyondnati0000unse |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា [[យេស៊ូហ្វចាស់]] ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុង[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]គឺ យេរូសាឡឹម [[ទីបេរីយ៉ាដ]] [[អ៊ីប្រុង]] និង[[សាហ្វេដ]]។ [[វិបត្តិអំណាចឌ្រុស (១៦៥៨–១៦៦៧)|ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុស]]ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។<ref name=":7"/> រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អាលីយ៉ាលើកទីមួយ]]នោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុម]]នៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។<ref>{{Cite book |last=Halpern |first=Ben |url=https://archive.org/details/zionismcreationn00halp |title=Zionism and the creation of a new society |publisher=Oxford University Press |others=Reinharz, Jehuda |year=1998 |isbn=978-0-585-18273-5 |pages=[https://archive.org/details/zionismcreationn00halp/page/n61 53]–54 |oclc=44960036 |url-access=limited}}</ref> គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។{{sfn |Avineri |2017}} ដំណាលគ្នានេះដែរ [[ហ្ស៊ីអននិយម|លទ្ធិហ្ស៊ីអន]]បានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/zionism Zionism | Social Sciences and Humanities]</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ [[ភាសាហេប្រឺ]]ក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/hebrew-wasnt-spoken-for-2000-years-heres-how-it-was-revived Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived]</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីពីរ]] (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ]] ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនា[[គីប៊ូតស៍]]ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |url=https://archive.org/details/righteousvictims00morr_0 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY |quote=Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor.}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍[[យេស៊ូហ្វ]] ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |url=https://archive.org/details/righteousvictims00morr_0 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY }}</ref> អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថា[[បារហ្គីយ៉ូរ៉ា]]។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុម[[ហាស្យូម៊ែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។<ref>'''Goldstein, Yossi.''' ''Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918''. Jerusalem, 1994.</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក[[ហាអ៊ីម វ៉ៃស្មាំន]] ប៊្រិថេន​ (ចក្រភពអង់គ្លេស) ក៏បានសម្រេចគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនតាមរយៈការចុះហត្ថលេខាលើ[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១៧<ref>{{Cite book |last=Gelvin |first=James |author-link=James L. Gelvin |url=https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-85289-0 |edition=3 |access-date=27 September 2026 |orig-year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009012922/https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81#v=onepage&q&f=false |archive-date=9 October 2023 |url-status=live}}</ref> ដែលបានថ្លែងពីសេចក្ដីប្តេជ្ញារបស់ប៊្រិថេនក្នុងការជួយគាំទ្របង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ជាតិមាតុភូមិជ្វីហ្វ]]មួយនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="macintyre">{{cite news |last=Macintyre |first=Donald |date=26 May 2005 |title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history |url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history |archive-date=14 November 2012 |access-date=17 September 2026 |work=The Independent}}</ref> លោកវ៉ៃស្មាំនបានយល់ឃើញចំពោះសេចក្តីប្រកាសនោះថា រាល់កិច្ចចរចាទាំងឡាយស្ដីពីអនាគតស្រុកទេសជ្វីហ្វនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយផ្ទាល់រវាងតំណាងប៊្រិថេននិងជ្វីហ្វ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជាតិសាសន៍អារ៉ាប់ឡើយ។<ref name="Avi Shlaim">{{cite book |author=Avi Shlaim |title=The Iron Wall |publisher=W.W. Norton |year=2001 |isbn=978-0-393-32112-8 |chapter=PROLOGUE: THE ZIONIST FOUNDATIONS |access-date=17 September 2026 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> [[File:Allenby Street.JPG|thumb|right|ទិដ្ឋភាពកំណាត់ផ្លូវមួយកន្លែងនៃទីក្រុងតែលអាវីហ្វក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]] នៅដំណាច់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ [[កងទាហានជ្វីហ្វ]]បានចូលរួមជួយកងកម្លាំងប៊្រិថេនក្នុង[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃ និងប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយសញ្ជ័យយកប៉ាឡេស្ទីន]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ តំបន់ទឹកដីនេះត្រូវបានកាត់ចែករវាងប៊្រិថេន និងបារាំងនៅក្រោម[[អាណត្តិភាពនៃអង្គការសង្គមប្រជាជាតិ|ប្រព័ន្ធអាណត្តិ]] ខណៈតំបន់ក្រោមរដ្ឋបាលប៊្រិថេន (រួមមានប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានទទួលឈ្មោះថា [[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="GudrunKramer" /> រាល់កិច្ចសម្រេចទាំងឡាយដែលធ្វើឡើងដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមិនបានឆ្លងកាត់ការពិគ្រោះជាមុនជាមួយប្រជាម្ចាស់ស្រុកឡើយ រហូតដល់មានផ្ទុះ[[កុបកម្មណេប៊ីមូសាឆ្នាំ១៩២០]] ឡើង ដែលជាការតវ៉ាពីប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងស្រុកប្រឆាំងនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងរបបអាណានិគមប្រ៊ិថេន ក៏ដូចជាស្ថាបនកម្មនៃ[[ហាហ្កាណា]]ជាកងជីវពលប្រដាប់អាវុធថ្មីជំនួសឱ្យហាស្យូម៊ែរ។<ref>{{harvnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."</ref> ដល់ដំណាក់កាលនេះ តំបន់ទាំងមូលគឺនៅតែមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់និងមូស្លីម ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានកើនឡើងដល់ ១១%<ref>{{cite book |last1=Shaw |first1=J. V. W. |url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |title=A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry |publisher=Institute for Palestine Studies |year=1991 |isbn=978-0-88728-213-3 |edition=Reprint |volume=I |page=148 |chapter=Chapter VI: Population |oclc=311797790 |orig-date=1946 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827011258/http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details |archive-date=27 August 2013}}</ref> ដោយលើសពីគ្រិស្តបរិស័ទអារ៉ាប់ទៅទៀត ដែលមានតែ ៩.៥% នៃប្រជាជនសរុបប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |year=1937 |title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937 |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-date=23 September 2013 |access-date=17 September 2026 |publisher=British Government}}</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីបី]] (១៩១៩–១៩២៣) និង[[អាលីយ៉ាលើកទីបួន|ទីបួន]] (១៩២៤–១៩២៩) បាននាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីន។ បន្ទាប់ពី[[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩]] របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ហូប ស៊ីមសុន]] (១៩៣០) បានកត់ត្រាទម្លាយថា ការទិញដីធ្លីដោយមូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ និងអង្គការនិយមហ្ស៊ីអនផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ត្រូវបាត់បង់ដីធ្លីរស់នៅនិងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ហើយជាលទ្ធផលបានបង្កើតនូវក្រុមមនុស្សដែលជាជនជាតិអារ៉ាប់មួយក្រុមដែលគ្មានដីធ្លីនិងអស់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite web |last=Database |first=E. C. F. |title=Hope Simpson Report (1930) |url=https://ecf.org.il/issues/issue/1461 |access-date=2026-09-17 |website=ecf.org.il }}</ref> [[ការឡើងកាន់អំណាចរបស់អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ|ការរាលដាលនៃលទ្ធិណាស៊ី]]នៅអឺរ៉ុបក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ បានបង្កឱ្យកើតមាន[[អាលីយ៉ាលើកទីប្រាំ]] ដែលបានពាំនាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។ ជាប្រតិកម្មនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វលើកនេះ [[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]]ដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ក៏បានផ្ទុះឡើង (១៩៣៦–៣៩) ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខប៊្រិថេន និងកងជីវពលហ្ស៊ីអន។ កងអង្គភាពសន្តិសុខប្រ៊ិថេននិងជ្វីហ្វប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតជាលទ្ធផល ខណៈបាតុករតវ៉ាអារ៉ាប់វិញមានចំនួនអ្នកស្លាប់រហូតដល់ទៅ ៥,០៣២ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=M |year=2009 |title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39 |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |journal=English Historical Review |volume=CXXIV |issue=507 |pages=314–354 |doi=10.1093/ehr/cep002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |archive-date=21 February 2016}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនជាបុរសពេញវ័យប្រមាណ ១០ ភាគរយត្រូវបានសម្លាប់ រងរបួស ជាប់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវនិរទេសខ្លួនចេញដោយបង្ខំ។<ref>Khalidi, Walid (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> [[File:"Jews and Arabs in Grim Struggle for Holy Land" article (1938).jpg|thumb|right|អត្ថបទក្នុងកាសែតសារព័ត៌មានស្ដីអំពីវិវាទជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨]] ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះនៅប៉ាឡេស្ទីន ប៊្រិថេនក៏បានប្រកាសរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីនតាមរយៈ[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ ដោយមានប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកបានបដិសេធមិនទទួលយកជនភៀសសឹកជ្វីហ្វពី[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|អូឡូកុស្ត]] ដូច្នេះ ចលនាសម្ងាត់មួយឈ្មោះថា [[អាលីយ៉ាប៊េត]] ក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីនាំយកជនជាតិជ្វីហ្វមកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ដែនដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[អំណាចអ័ក្ស]][[ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អ៊ីតាលីលើអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ|ទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើជាញឹកញាប់ ដែលបាននាំឱ្យប្រជាជនក្នុងស្រុកទាំងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនិងរងរបួស។ នៅពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនរស់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣១% នៃប្រជាជនសរុបគឺត្រូវជាជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> បន្ទាប់ពីប៊្រិថេនបានរឹតបន្តឹងលំហូរអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកប៉ាឡេស្ទីន សាមីខ្លួនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|កុបកម្មជ្វីហ្វ]]ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ១៩៤៤។ ក្រុមកងជីវពលហាហ្កាណាជ្វីហ្វបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាតស៊ូនោះដូចជា កិច្ចប្រឹងប្រែងពាំនាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងអ្នករស់រានពីអូឡូកុស្តប្រមាណរាប់ម៉ឺននាក់តាមផ្លូវទឹកមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយភាគច្រើនត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងជើងទឹកប៊្រិថេនបានស្ទាក់ចាប់និងហាមឃាត់ រួចដាក់ឃុំខ្លួនពួកគេក្នុងនៅ[[ជំរុំឃុំឃាំងអាំតលីត|ជំរុំអាំតលីត]] និង[[ជំរុំឃុំឃាំងស៊ីប|ស៊ីប]]។<ref name="Golani2013">{{cite book |author=Motti Golani |url=https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130 |title=Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947 |publisher=UPNE |year=2013 |isbn=978-1-61168-388-2 |page=130 |access-date=18 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219073858/https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៦ អង្គភាព[[អៀរហ្គូន]]របស់ហាហ្កាណាបានដាក់[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅសណ្ឋាគារឃីងដេវីដ|គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលប៊្រិថេនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅអគារប៉ែកខាងត្បូងនៃសណ្ឋាគារឃីងដេវីដដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ៩១ នាក់។<ref>{{bulleted list| |{{cite book |last=Smith |first=Paul J. |title=The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First |url=https://archive.org/details/terrorismaheadco0000smit |date=2007 |publisher=M. E. Sharpe |page=[https://archive.org/details/terrorismaheadco0000smit/page/27 27]}} |{{cite book |last=Louis |first=William Roger |date=1986 |title=The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism |publisher=Oxford University Press |page=430}} |{{cite book |last=Kushner |first=Harvey W. |date=2003 |title=Encyclopedia of Terrorism |url=https://archive.org/details/isbn_9780761924081 |publisher=SAGE Publications |page=[https://archive.org/details/isbn_9780761924081/page/181 181]}} }}</ref> គោលដៅនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មនេះគឺដើម្បីកម្ទេចឯកសារភស្តុតាងរបស់ប្រ៊ិថេនដែលអះអាងថា[[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល|ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ]]បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងកុបកម្មហិង្សាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="bethell">{{Cite book |last=Bethell |first=Nicholas |title=The Palestine Triangle |publisher=Andre Deutsch |year=1979}}</ref> យ៉ាងណា កុបកម្មជ្វីហ្វនោះបាននៅបន្តសកម្មពេញមួយឆ្នាំ១៩៤៦ និងឆ្នាំ១៩៤៧។ ទោះជាប្រ៊ិថេនបានខិតខំសម្របសម្រួលយ៉ាងណាជាមួយតំណាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ ក៏ពួកគេនៅតែមិនព្រមរារេចុះចាញ់ ដោយខាងតំណាងជ្វីហ្វបានបដិសេដរាល់ដំណោះស្រាយណាដែលមិនមានរួមបញ្ចូលការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ ហើយបានស្នើឱ្យបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទៅជារដ្ឋជ្វីហ្វនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ខណៈដែលភាគីអារ៉ាប់វិញនៅតែប្រកាន់ជំហរម៉ឺងម៉ាត់ថា ការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅលើផ្នែកណាមួយនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការមិនអាចទទួលយកបានឡើយ ហើយដំណោះស្រាយតែមួយគត់គឺទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលអារ៉ាប់ជាដាច់ខាត។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកប៊្រិថេនបានបញ្ជូនបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលទើបបានបង្កើតថ្មីថ្មោង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៧ [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានសម្រេចចិត្តបង្កើត[[គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីប៉ាឡេស្ទីន|គណៈកម្មាធិការពិសេស]]មួយ "ដើម្បីរៀបចំ... របាយការណ៍ស្តីពីបញ្ហាប៉ាឡេស្ទីន"។<ref>{{cite web |date=15 May 1947 |title=A/RES/106 (S-1) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |archive-date=6 August 2012 |access-date=18 September 2026 |website=General Assembly resolution |publisher=United Nations}}</ref> របាយការណ៍របស់គណៈកម្មាធិការនោះបានស្នើចេញនូវផែនការមួយដោយលុបបំបាត់របបអាណត្តិភាពប្រ៊ិថេន និងជំនួសមកវិញនូវ "រដ្ឋអារ៉ាប់ឯករាជ្យមួយ រដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យមួយ និងទីក្រុងយេរូសាឡឹម [...] ដែលទីក្រុងនេះនឹងស្ថិតនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលអន្តរជាតិ"។<ref>{{cite web |date=20 April 1949 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archive-date=3 January 2011 |access-date=18 September 2026 |publisher=United Nations}}</ref> ===សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល}} [[File:UN Palestine Partition Versions 1947.jpg|thumb|upright|[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិរវាងអ៊ីស្រាអែលនិង[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាត អ.ស.ប. បានអនុម័ត[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ១៨១ (២)]] ដោយផ្អែកលើផែនការដែលខ្លួនបានស្នើនៅក្នុងរបាយការណ៍ចុះថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា នោះ ពោលគឺបែងចែកទឹកដីភាគច្រើន (៥៥–៥៦%) ទៅឱ្យទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វ ដែលជាតំណាងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ថ្វីបើប្រជាជនជ្វីហ្វមានចំនួនត្រឹមប្រមាណមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្ដី (ហើយភាគច្រើនជាអ្នកទើបនឹងមកតាំងទីលំនៅថ្មីៗទៀត) ហើយពួកគេដែរបានកាន់កាប់ដីធ្លីត្រឹមតែប្រមាណ ៦–៧% ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ប្រជាជនអារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ និងកាន់កាប់ដីធ្លីប្រមាណ ២០% ខណៈដែលដីធ្លីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធរអាណត្តិភាព ឬម្ចាស់ដីជាជនបរទេស។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានយល់ព្រមទទួលយកផែនការនេះ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំអារ៉ាប់បានបដិសេធវា។<ref>{{bulleted list| |Avneri, Aryeh L. (1984). ''The Claim of Dispossession: Jewish Land-Settlement and the Arabs, 1878–1948.'' Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-964-0. Retrieved 2 May 2009, p. 224. |Stein, Kenneth W. (1987) [Original in 1984]. The Land Question in Palestine, 1917–1939. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4178-5. pp. 3–4, 247 |Nathan Thrall, [https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227 ''The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219070639/https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA227#v=onepage&q&f=false |date=19 December 2023 }}, Henry Holt and Company 2017 {{isbn|978-1-627-79710-8}} pp. 41,227 n.9. |{{harvnb|Imseis|2021|pp=13–14}}: "As to territorial boundaries, under the plan the Jewish State was allotted approximately 57 per cent of the total area of Palestine even though the Jewish population comprised only 33 per cent of the country. In addition, according to British records relied upon by the ad hoc committee, the Jewish population possessed registered ownership of only 5.6 per cent of Palestine, and was eclipsed by the Arabs in land ownership in every one of Palestine's 16 sub-districts. Moreover, the quality of the land granted to the proposed Jewish state was highly skewed in its favour. UNSCOP reported that under its majority plan "[t]he Jews will have the more economically developed part of the country embracing practically the whole of the citrus-producing area"—Palestine's staple export crop—even though approximately half of the citrus-bearing land was owned by the Arabs. In addition, according to updated British records submitted to the ad hoc committee's two sub-committees, "of the irrigated, cultivable areas" of the country, 84 per cent would be in the Jewish State and 16 per cent would be in the Arab State"." |{{harvnb|Morris|2008|p=75}}: "The night of 29–30 November passed in the Yishuv's settlements in noisy public rejoicing. Most had sat glued to their radio sets broadcasting live from Flushing Meadow. A collective cry of joy went up when the two-thirds mark was achieved: a state had been sanctioned by the international community." }}</ref> [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]]នៃប៉ាឡេស្ទីនបានឆ្លើយតបថា ផែនការបែងចែកទឹកដីនោះគឺបង្កើតឡើងដើម្បីតែបម្រើផលប្រយោជន៍ភាគីខាងអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនក្នុងស្រុក ហើយដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទទួលស្គាល់វាឡើយ។<ref>{{harvnb|Imseis|2021|pp=14–15}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់បានប្រកាសធ្វើកូដកម្មរយៈពេលបីថ្ងៃ ហើយ[[កុបកម្មយេរូសាឡឹមឆ្នាំ១៩៤៧|កុបកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្រុងយេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite book |last=Gelber |first=Yoav |title=Palestine 1948 |url=https://archive.org/details/palestine1948war0000gelb |publisher=Sussex Academic Press |year=2006 |isbn=978-1-902210-67-4 |page=[https://archive.org/details/palestine1948war0000gelb/page/17 17]}}</ref> ហើយក៏បន្តវិវត្តកើតជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។ កងជីវពលនិងបាតុករអារ៉ាប់ត្រូវប្រឈមប៉ះគ្នានឹងកម្លាំងហាហ្កាណារបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ហើយរំលងមកដល់ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហាហ្កាណាក៏បានសម្រេចប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រមកប្រយុទ្ធវាយបកវិញ ហើយ[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្សីន|ហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅភូមិឌែរយ៉ាស្សីន]]ក៏បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ដែលនាំឱ្យអ្នកភូមិប្រមាណជាង ១០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតដោយក្នុងនោះមានទាំងស្ត្រីនិងកុមារផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Tal |first=David |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-7146-5275-7 |page=471}}</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|right|លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]កំពុងឈរប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]នៅថ្ងៃទី១៤​ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ មួយថ្ងៃមុនពេលអាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីនបានផុតកំណត់ លោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ប្រមុខនៃទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ បានប្រកាសពី "[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋជ្វីហ្វក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]"។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងទាហាននៃប្រទេសអារ៉ាប់ចំនួនបួនរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ត្រង់ហ្សកដានី និងអ៊ីរ៉ាក់ បានរួមគ្នាវាយលុកចូលទឹកដីអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ឡើង។{{sfn |Ben-Sasson |1985 |p=1058}} គោលបំណងនៃការឈ្លានពាននេះគឺដើម្បីបញ្ឈប់ហាមឃាត់ដំណើរបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វ<ref>{{cite book |author=David Tal |url=https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4 |title=War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-77513-1 |page=469 |quote=some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan... |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070640/https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ខណៈសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បានថ្លែងថាវាគឺដើម្បីស្ដារសណ្ដាប់ធ្នាប់ និងទប់ស្កាត់ការបង្ហូរឈាមគ្នាតទៀត។<ref name="cablegram">{{cite web |date=9 September 2002 |title=PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948 |url=https://undocs.org/S/745 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030519/https://undocs.org/S/745 |archive-date=12 November 2020 |access-date=22 September 2026 |publisher=un.org}}</ref> មួយឆ្នាំក្រោយ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|បទឈប់បាញ់មួយ]]ត្រូវបានប្រកាស ហើយព្រំដែនបណ្ដោះអាសន្នដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[ខ្សែបៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|ខ្សែបៃតង]]ត្រូវបានគូសឡើង។ ប្រទេសហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|កាត់យក]][[វ៉េសប៊ែង]]ដោយក្នុងនោះរួមមាន[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ផងដែរ ខណៈប្រទេសអេហ្ស៊ីបបាន[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រា]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំពីសំណាក់[[អំពើហិង្សានយោបាយហ្ស៊ីអន|កងជីវពលជ្វីហ្វ]]និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|យោធាអ៊ីស្រាអែល]] ដោយហេតុការណ៍នេះក្រោយមកត្រូវបានគេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited |url=https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3 |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-00967-6 |page=[https://archive.org/details/birthofpalestini0000morr_e6e3/page/602 602]}}</ref> ប្រជាជនអារ៉ាប់មួយចំនួនប្រមាណ ១៥៦,០០០ នាក់បានបន្តស៊ូរស់នៅក្រោមអ៊ីស្រាអែល ហើយពួកគេក៏ត្រូវក្លាយជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល]]។<ref name=":2">{{cite web |title=עיצוב יחסי יהודים – ערבים בעשור הראשון |url=https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008065301/https://lib.cet.ac.il/pages/item.asp?item=13336 |archive-date=8 October 2022 |access-date=22 September 2026 |website=lib.cet.ac.il}}</ref> [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat) (3x4).jpg|thumb|right|ការលើក[[ទង់ជ័យទឹកខ្មៅ]]នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលបញ្ជាក់ការបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨]] ដោយអាស្រ័យតាម[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៧៣]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋសមាជិកផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩។ នៅដើមឆ្នាំដំបូងៗ [[នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយរបស់រដ្ឋ]]នេះច្រើនស្ថិតក្រោមចលនា[[ពលកម្មហ្ស៊ីអននិយម|ពលកម្មហ្ស៊ីអន]]ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន។<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Mark A. |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |pages=28–29 |chapter=Labor Zionism}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍តាម[[ផែនការមួយលាននាក់]]របស់ខ្លួន ពោលគឺការអំពាវនាវកៀរគរជនជាតិជ្វីហ្វខាងក្រៅឱ្យផ្លាស់មករស់នៅក្នុងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Shulewitz |first=Malka Hillel |title=The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands |url=https://archive.org/details/forgottenmillion0000unse |publisher=Continuum |year=2001 |isbn=978-0-8264-4764-7}}</ref> លំហូរ[[អាលីយ៉ា#ភាពជារដ្ឋដំបូងៗ (១៩៤៨–១៩៦០)|អ្នករស់រានរួចជីវិតពីអូឡូកុស្ត]] ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់និងមូស្លីមដទៃមកអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វពី ៧០០,០០០ ទៅ ១,៤០០,០០០ នាក់ ហើយគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៨ ចំនួនប្រជាជនសរុបបានកើនដល់ពីរលាននាក់។<ref>{{cite web |date=2016 |title=Population, by Religion |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918223343/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2016 |archive-date=18 September 2016 |access-date=22 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៤៨ និងឆ្នាំ១៩៧០ ជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វប្រមាណ ១,១៥០,០០០ នាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |last=Bard |first=Mitchell |title=The Founding of the State of Israel |publisher=Greenhaven Press |year=2003 |page=15}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែមត្រូវបាន[[ការបណ្ដេញជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៥៦|បណ្ដេញចេញ]]បន្តកន្ទុយគ្នាក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើត ហើយក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ យុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានបើកការវាយលុកជារឿយៗលើរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគច្រើនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយតែងសម្ដៅលើប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite book |author=Kameel B. Nasr |url={{Google books|QRXURzwdXS4C|page=PA40|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993 |publisher=McFarland |year=1996 |isbn=978-0-7864-3105-2 |pages=40– |quote=Fedayeen to attack...almost always against civilians}}</ref> ការបិទច្រក[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]និង[[ច្រកទីរ៉ង់]]មិនឱ្យនាវាអ៊ីស្រាអែលឆ្លងកាត់ ក៏ដូចជាកំណើននៃការវាយលុកពីយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីន​ អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។<ref>{{cite book |author=Alan Dowty |url=https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102 |title=Israel/Palestine |publisher=Polity |year=2005 |isbn=978-0-7456-3202-5 |pages=102– |access-date=22 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071150/https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> អ៊ីស្រាអែលបានចូលរួមក្នុង[[ពិធីសារសេវ៉្រ|សម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់]]មួយជាងមួយបារាំង និងសហរាជាណាចក្រដើម្បីវាយសន្ធប់គ្រប់គ្រង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]] ដែលគេតែងស្គាល់ថា [[វិបត្តិស៊ុយអេ]] នោះឯង។<ref>{{cite web |last=Schoenherr |first=Steven |date=15 December 2005 |title=The Suez Crisis |url=http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091614/http://sunnycv.com/steve/20th/suez.html |archive-date=30 April 2014 |access-date=22 September 2026}}</ref> យ៉ាងណា កម្លាំងទ័ពនៃសម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបង្ខំឱ្យដកចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្ដល់សិទ្ធិចេញចូលនាវាចរណ៍អ៊ីស្រាអែលនៅស៊ុយអេ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ភាពតានតឹងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអារ៉ាប់បានកើនឡើង ពិសេសទាក់ទងនឹង[[សង្គ្រាមដើម្បីទឹក|ធនធានទឹក]]ក្នុងតំបន់និងការគំរាមកំហែងផ្ទួនៗគ្នាពីថ្នាក់ដឹកនាំអេហ្ស៊ីប<ref>"The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធគ្នាតូចៗក៏បានផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៧ អេហ្ស៊ីបបានប្រមូលទាហានមកផ្ដុំឈរជើងនៅក្បែរព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល បណ្ដេញ[[កងកម្លាំងអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិ|កម្លាំងរក្សាសន្តិភាព អ.ស.ប.]] ដែលមានវត្តមានឈរជើងនៅស៊ីណៃតាំងឆ្នាំ១៩៥៧ ចេញ និងរឹបអូសសិទ្ធិឆ្លងសមុទ្រក្រហមរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>John Quigley, [https://books.google.com/books?id=0zEi3qGWLFIC&pg=PA32 ''The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War''], Cambridge University Press, 2013, p. 32.</ref> ដំណាលគ្នានេះ បណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់នៅជុំវិញក៏ចាប់ផ្ដើមកំណែនទ័ពដូចគ្នា ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលក៏បានចោទថាវាជាអំពើសឹករួចសាមីខ្លួនក៏បានបើកការវាយប្រហារមុនទៅលើអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងខែមិថុនា ([[ប្រតិបត្តិការផ្តោត]]) រីឯប្រទេសហ្សកដានី ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានវាយអ៊ីស្រាអែលតាមក្រោយភ្លាមៗ។ ជម្លោះនេះត្រូវបានគេហៅថា [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានវាយយកនិងត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែងពីប្រទេសហ្សកដានី ហ្កាហ្សានិងស៊ីណៃពីអេហ្ស៊ីប និងកំពូលហ្កូឡានពីស៊ីរី។<ref>{{harvnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai{{nbsp}}... ''casus belli'' by Israel."</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ណាក់សា|បណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]ប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់បន្ថែមចេញពីវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាទៀតផង ខណៈយេរូសាឡឹមខាងកើតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងផ្នែករបស់អ៊ីស្រាអែល។ ខ្សែបៃតងកាលឆ្នាំ១៩៤៩ ក៏បានក្លាយជាព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលរវាងអ៊ីស្រាអែល និង[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ទឹកដីទាំងប៉ុន្មាន]]ដែលខ្លួនទើបបានកាន់កាប់។{{sfn |Shlay |Rosen |2010 |pp=362–363}} [[File:Six Day War Territories.svg|thumb|ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល៖ {{legend|#ffffd0|នៅមុន[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]}} {{legend|#f7d3aa|ក្រោយសង្គ្រាម}} [[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។]] មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ជម្លោះថ្មីមួយទៀតក៏បានកើតឡើង ([[សង្គ្រាមសង្កៀត]], ១៩៦៧–១៩៧០) រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាក្រុមប្រដាប់អាវុធថ្មីដែលបានបង្កើតឡើងតាំងឆ្នាំ១៩៦៤ ឈ្មោះថា [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ដែលក្រុមនេះបានប្ដេជ្ញានឹង "តស៊ូប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះជាតិមាតុភូមិ" ទាល់តែបាន។<ref>{{cite news |last=Bennet |first=James |date=13 March 2005 |title=The Interregnum |url=https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416021652/http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html |archive-date=16 April 2009 |access-date=23 September 2026 |work=The New York Times Magazine}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ [[អំពើហិង្សានយោបាយប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមអង្គការប៉ាឡេស្ទីនបានធ្វើការវាយប្រហារ]]ទៅលើប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វឯទៀតនៅទូទាំងសកលលោក<ref>{{cite news |last1=Andrews |first1=Edmund |last2=Kifner |first2=John |author-link2=John Kifner |date=27 January 2008 |title=George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313121747/http://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html |archive-date=13 March 2013 |access-date=23 September 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ឧទាហរណ៍ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមុយនិច|ការសម្លាប់ក្រុមអត្តពលិកអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩៧២]] នៅទីក្រុងមុយនិចជាដើម។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីបានបើក[[ប្រតិបត្តិការបាដ្រ|ការវាយប្រហារដោយភ្ញាក់ផ្អើលមួយ]]ទៅលើកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឧបទ្វីបស៊ីណៃនិងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្កូឡាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ឡើង។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយរុញច្រានកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីចេញពីទឹកដីខ្លួនត្រួតត្រាវិញបាន តែត្រូវបាត់បង់ចំនួនទ័ពច្រើន។<ref>{{cite news |date=6 October 1973 |title=1973: Arab states attack Israeli forces |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302064003/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm |archive-date=2 March 2026 |access-date=23 September 2026 |work=On This Day |publisher=BBC News}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ [[គណៈកម្មការអាក្រាណាត់|ការស៊ើបអង្កេតផ្ទៃក្នុងមួយ]]ត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផលបានកំណត់ថារដ្ឋាភិបាលគឺមិនមែនជាអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនានានៅមុន និងកំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារកំហឹងសាធារណជននៅពុះកញ្ជ្រោល ដូច្នេះ លោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]ក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តលាលែងពីតំណែង។<ref>{{cite web |year=2008 |title=Agranat Commission |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229175926/http://knesset.gov.il/lexicon/eng/agranat_eng.htm |archive-date=29 December 2010 |access-date=23 September 2026 |publisher=Knesset}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសភាឃ្នេសេតឆ្នាំ១៩៧៧]] គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ពោលគឺនៅពេលដែលគណបក្សស្ដាំនិយម[[លីគុដ]]ដឹកនាំដោយលោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]]បានផ្ដួល[[គណបក្សពលកម្មអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សពលកម្ម]]ដើម្បីក្ដោបអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[អាន់វ៉ា សាដាត់]]បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់[[ឃ្នេសេត]] ដោយលោកបានក្លាយខ្លួនជាប្រមុខនៃបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។{{sfn |Bregman |2002 |pp=171–174}} សាដាត់ និងប៊ិហ្គីនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] (១៩៧៨) និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]] ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពពីឧបទ្វីបស៊ីណៃដោយអ៊ីស្រាអែល និងការចូលចរចាជុំវិញស្វ័យភាពប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។{{sfn |Bregman |2002 |pp=186–187}} ក្រោយរងការលុកលុយពី អ.រ.ប. នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ជម្លោះលីបង់ខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៧៨|ការឈ្លានពាន]]ចូលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីបង់ដើម្បីកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប.។ [[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]ឆ្នាំ១៩៨០ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាការកាត់បញ្ចូលក្រុងយេរូសាឡឹមទាំងមូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយបានបង្កជាការជជែកវែកញែកដេញដោលជាថ្មីលើឆាកអន្តរជាតិជុំវិញស្ថានការណ៍របស់ទីក្រុងនេះ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិនមានច្បាប់ណាមួយរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលបានកំណត់ទម្រង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនបានច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយក៏មិនមានច្បាប់ណាមួយដែលបានចែងជាក់លាក់អំពីការបញ្ចូលតំបន់យេរូសាឡឹមខាងកើតទៅក្នុងទឹកដីខ្លួននោះដែរ។<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |year=1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |url=https://www.sas.upenn.edu/polisci/sites/www.sas.upenn.edu.polisci/files/Lustick_Has%20Israel%20Annexed%20Jerusalem_1997.pdf |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archive-date=20 November 2009 |access-date=23 September 2026}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បញ្ចូលកំពូលហ្កូឡានទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ខណៈសកម្មភាពនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានប្រឆាំងបដិសេដ ដោយក្នុងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចាត់ទុកច្បាប់យេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាច្បាប់កំពូលហ្កូឡានថាមោឃៈ។<ref>{{cite book |last=Hillier |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242 |title=Sourcebook on Public International Law |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-135-35366-7 |access-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219071301/https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីស្រាអែលបានបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ១៩៨២|ការឈ្លានពាន]]ចូលប្រទេសលីបង់ម្តងទៀតដើម្បីវាយកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប. ជាថ្មី{{sfn |Bregman |2002 |p=199}} ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៨៦ ទើបអ៊ីស្រាអែលបានដកទ័ពចេញពីទឹកដីលីបង់ភាគច្រើនលើកលែងតែនៅ[[ការត្រួតត្រាលីបង់ខាងត្បូងដោយអ៊ីស្រាអែល (១៩៨២–២០០០)|តំបន់រណបព្រំដែន]]នៃភាគខាងត្បូងលីបង់ ដែលអ៊ីស្រាអែលបន្តកាន់កាប់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០០។ ការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនប្រឆាំងនឹងនឹមត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]នោះបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧<ref>{{cite book |last=Tessler |first=Mark A. |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |title=A History of the Israeli–Palestinian conflict |publisher=Indiana University Press |year=2009 |isbn=978-0-253-20873-6 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/677 677] |ref={{harvid|Tessler|2009}} |orig-year=1994}}</ref> ដោយនាំមកនូវរលកបាតុកម្មនិងហិង្សានៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។ នៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាបានមានការរៀបចំប្រសើរជាងមុន​តាមរយៈការប្រើប្រាស់វិធានការសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ក្នុងគោលបំណងបំបែកការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផលនៃចលនាមហាបះបោរមួយនេះ មនុស្សសរុបជាង ១,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{harvnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ឆ្នាំ១៩៩១ អ.រ.ប. បានគាំទ្រលោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]] និងការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើអ៊ីស្រាអែល។ ថ្វីបើមានប្រតិកម្មខឹងសម្បារពីសាធារណជនក្ដី រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានគោរពតាមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបន្តនៅស្ងៀមមិនធ្វើការវាយបកតបតវិញ។{{sfn |Mowlana |Gerbner |Schiller |1992 |p=111}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Foreign Min. Peres and King Hussein.jpg|thumb|លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] (ឆ្វេង) ជាមួយលោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]] (កណ្ដាល) និងព្រះបាទ[[ហ៊ូសេន (ព្រះមហាក្សត្រហ្សកដានី)|ហ៊ូសេននៃហ្សកដានី]] (ស្ដាំ) នៅមុនពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ លោក[[យីតសាក់ រ៉ាប៊ីន]]បាន[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩២|ឈ្នះឆ្នោត]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ខណៈលោកនិងគណបក្សរបស់លោកបានអំពាវនាវឱ្យមានការសម្របសម្រួលជាមួយប្រទេសជិតខាងរបស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោក[[ស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស]] តំណាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ តំណាង អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]] ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន|អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ជ.ប.) ក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃ[[តំបន់វ៉េសប៊ែងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|តំបន់វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Oslo Accords, 1993 |url=https://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122102530/http://history.state.gov/milestones/1990-2000/Oslo |archive-date=22 January 2010 |access-date=25 September 2026 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ.រ.ប. ក៏ថែមទាំងបានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរ ក៏ដូចជាបានសន្យាថានឹងបញ្ចប់សកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ខ្លួន។{{sfn |Tessler |2009 |p=729}} នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល]]ត្រូវបានចុះ ដែលធ្វើឱ្យហ្សកដានីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់ទីពីរដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៥ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីរ៉ាប៊ីនត្រូវបាន[[ឃាតកម្មយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន|ធ្វើឃាត]]ដោយ[[យីហ្កាល់ អាមៀរ]] ដែលជាជនជាតិជ្វីហ្វមាននិន្នាការស្តាំនិយមជ្រុលនិងក៏ដូចជាទំនោរប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=12 November 2005 |title=Israel marks Rabin assassination |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117220054/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm |archive-date=17 January 2010 |access-date=15 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ក្នុងកំឡុងអាណត្តិនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]នាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបាន[[ពិធីសារអ៊ីប្រុង|យល់ព្រម]]ដកទាហានចេញពីទីក្រុង[[អ៊ីប្រុង]] (ទោះបីជាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ឬអនុវត្តក៏ដោយ)<ref>[https://web.archive.org/web/20151002002611/http://www.ijcv.org/index.php/ijcv/article/view/14/14 Hanne Eggen Røislien, "Living with Contradiction: Examining the Worldview of the Jewish Settlers in Hebron"], 2 October 2015 ''International Journal of Conflict and Violence'', Vol.1 (2) 2007, pp.169–184</ref> ហើយលោកក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ផងដែរ ពោលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងឡើងវិញបន្ថែមនៅវ៉េសប៊ែង និងបញ្ហាសន្តិសុខផ្សេងៗ។ លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]] ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៩៩|ជាប់ឆ្នោត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ បានបញ្ជាដកទ័ពចេញពីប្រទេសលីបង់ និងបានធ្វើការចរចាជាមួយប្រធាន អ.ជ.ប. លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលកាំដេវីដឆ្នាំ២០០០]]។ ក្នុងនោះ លោកបារ៉ាក់បានដាក់ស្នើផែនការសម្រាប់បង្កើត[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]មួយ ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូល និងជាង ៩០% នៃវ៉េសប៊ែង ដោយមានយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរួម។{{sfn |Gelvin |2005 |p=240}} ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនេះ។ ===សតវត្សរ៍ទី២១=== {{Further|ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} នៅចុងឆ្នាំ២០០០ ដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏ចម្រូងចម្រាសដោយលោក[[អារីយ៉ែល ឆារ៉ន]]ទៅ[[ភ្នំប្រាសាទ]]បាននាំ​ឱ្យផ្ទុះ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]ឡើង។ ការបះបោរលើកនេះត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលព្យាយាមបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃ ខណៈការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតប៉ាឡេស្ទីនបានកើតឡើងជារឿយៗ។<ref>Sela-Shayovitz, R. (2007). Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations. ''International Journal of Conflict and Violence (IJCV)'', ''1''(2), 163. "The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterised by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront."</ref> លោកឆារ៉នបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក តំណាំងលំនៅដ្ឋានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបញ្ជាឱ្យរុះរើចេញអស់ ហើយកសាង[[របាំងវ៉េសប៊ែង]]ឡើង និងទីបំផុតបានបញ្ចប់ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដានោះ។<ref>ចូលពិនិត្យមើលជាឧទាហរណ៍៖<br/>* {{cite news |last1=Harel |first1=Amos |last2=Issacharoff |first2=Avi |date=1 October 2010 |title=Years of rage |url=https://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702094014/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603 |archive-date=2 July 2014 |access-date=28 September 2026 |newspaper=Haaretz}}<br/>* {{cite news |title=Losing Faith in the Intifada |first=Laura |last=King |date=28 September 2004 |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-sep-28-fg-intifada28-story.html |access-date=28 September 2026 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921132644/http://articles.latimes.com/2004/sep/28/world/fg-intifada28 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |title=From Jenin To Fallujah? |last=Diehl |first=Jackson |date=27 September 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203212546/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |url=http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |title=Winning Counterinsurgency War: The Israeli Experience |last=Amidror |first=Yaakov |website=Strategic Perspectives |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |access-date=28 September 2026 |archive-date=11 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130134/http://www.jcpa.org/text/Amidror-perspectives-2.pdf |url-status=dead }}<br/>* {{cite web |last=Frisch |first=Hillel |url=http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |title=The Need for a Decisive Israeli Victory Over Hamas |date=12 January 2009 |website=Perspectives Papers on Current Affairs |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614054502/http://www.biu.ac.il/SOC/besa/perspectives57.html |archive-date=14 June 2012 }}<br/>* {{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |title=The "Defensive Shield" Operation as a Turning Point in Israel's National Security Strategy |last=Buchris |first=Ofek |date=9 March 2006 |website=Strategy Research Project |publisher=United States Army War College |access-date=28 September 2026 |archive-date=7 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007044643/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA449421 |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |title=Israel's Intifada Victory |last=Krauthammer |first=Charles |date=18 June 2004 |newspaper=The Washington Post |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919235122/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html |url-status=live }}<br/>* {{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |title=2nd Intifada forgotten |last=Plocker |first=Sever |date=22 June 2008 |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=19 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819220413/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite web |last=Ya'alon |first=Moshe |date=January 2007 |url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |title=Lessons from the Palestinian 'War' against Israel |website=Policy Focus |publisher=Washington Institute for Near East Policy |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811130133/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus64.pdf |archive-date=11 August 2012 }}<br/>* {{cite news |date=20 September 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |title=Letting the IDF win |last=Hendel |first=Yoaz |work=Ynetnews |access-date=28 September 2026 |archive-date=24 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924144858/http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html |url-status=live }}<br/>* {{cite book |author1=Zvi Shtauber |author2=Yiftah Shapir |title=The Middle East strategic balance, 2004–2005 |url=https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |access-date=28 September 2026 |year=2006 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-84519-108-5 |page=7 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219072213/https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7 |url-status=live }}</ref> នៅរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០០ និងឆ្នាំ២០០៨ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១,០៦៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត រីឯជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនវិញមានរហូតដល់ទៅ ៥,៥១៧ នាក់ និងជនបរទេសមានចំនួន ៦៤ នាក់។<ref>{{cite web |title=Fatalities before Operation "Cast Lead" |url=http://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120010413/https://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event |archive-date=20 January 2018 |access-date=28 September 2026 |publisher=B'Tselem}}</ref> នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅលីបង់ឈ្មោះ[[ហេស្បុលឡា]]បានបំផ្លោងគ្រាប់ចូលទឹកដីខាងជើងអ៊ីស្រាអែលនិងចាប់ជំរិតទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីររូប ដែលជាហេតុបង្កឱ្យកើតមាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០០៦|សង្គ្រាមលីបង់លើកទីពីរ]]រយៈពេលមួយខែ ដោយក្នុងនោះលីបង់ត្រូវរងការឈ្លានពានពីអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref name="UN1701">{{cite web |date=11 August 2006 |title=Security Council Calls for End to Hostilities between Hizbollah, Israel, Unanimously Adopting Resolution 1701 (2006) |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130025538/http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm |archive-date=30 January 2009 |access-date=28 September 2026 |website=[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|United Nations Security Council Resolution 1701]] |quote=Escalation of hostilities in Lebanon and in Israel since Hizbollah's attack on Israel on 12 July 2006}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានថមថយចុះវិញនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ បន្ទាប់ពីមានការអនុម័តលើ[[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ១៧០១|សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៧០១]]។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសលីបង់នៅត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០០៦ ប៉ុន្តែនៅមានមួយចំនួនដែលបន្តកាន់កាប់ភូមិ[[រ៉ាដចារ]]នៅឯខាងទឹកដីលីបង់។<ref>{{cite news |date=1 October 2006 |title=UN peacekeepers: Israeli troops still in Lebanon |url=https://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/10/01/lebanon.withdrawal/index.html |access-date=28 September 2026 |work=CNN}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[បទឈប់បាញ់ហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០០៨|បទឈប់បាញ់]]រវាង[[ហាម៉ាស់]]និងអ៊ីស្រាអែលបានដួលរលំ ហើយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)|សង្គ្រាមថ្មី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅហ្កាហ្សាដោយបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍។ ដោយអះអាងថាជាប្រតិកម្មនឹង[[បញ្ជីរាយការបាញ់ប្រហាររ៉ុក្កែតប៉ាឡេស្ទីនលើអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១២|ការបាញ់ផ្លោងមីស៊ីលប៉ាឡេស្ទីន]]មកលើបណ្ដាទីក្រុងក្នុងតំបន់ប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស<ref name="pound">{{cite news |last1=Lappin |first1=Yaakov |last2=Lazaroff |first2=Tovah |date=12 November 2012 |title=Gaza groups pound Israel with over 100 rockets |url=https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414151101/https://www.jpost.com/Defense/Gaza-groups-pound-Israel-with-over-100-rockets |archive-date=14 April 2019 |access-date=28 September 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> យោធាអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១២|ប្រតិបត្តិការសឹក]]មួយទៀតនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ មានរយៈពេលប្រាំបីថ្ងៃ។ [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤|ប្រតិបត្តិការយោធាមួយ]]ទៀតនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ក្រោយពីត្រូវបានរងការវាយប្រហារដោយរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ក្នុងកំឡុងខែកក្កដានៃឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite news |date=8 July 2014 |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222154524/http://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |archive-date=22 February 2015 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ មាន[[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធមួយជុំ]]មួយទៀតនៅហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ហើយបានអូសបន្លាយអស់ដប់មួយថ្ងៃ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់រវាងអ៊ីស្រាអែល និងបណ្តាប្រទេសនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានមានការកើនឡើងជាលំដាប់រហូតឈានទៅដល់ការចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]។ ដោយហេតុនេះ ស្ថានការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែលក៏បានផ្លាស់ពីការផ្តោតលើ[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]]តាមបែបប្រពៃណី មកផ្ដោតលើ[[ជម្លោះប្រយោលអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល|ជម្លោះដោយប្រយោលជាមួយអ៊ីរ៉ង់]]វិញ និងព្រមទាំង[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលកំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី|ការប្រឈមមុខដាក់គ្នាដោយផ្ទាល់ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅស៊ីរី]]ផងដែរ។ [[File:Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg|thumb|រូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបបង្ហាញពីភ្លើងឆេះរាលដាលក្នុងតំបន់[[ក្រសោបហ្កាហ្សា]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ពួកក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីនពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ បានបើក[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារជាបន្តកន្ទុយគ្នា]]លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។<ref>{{cite news |last1=Martínez |first1=Andrés R. |last2=Bubola |first2=Emma |date=10 October 2023 |title=What We Know About the Hamas Attack and Israel's Response |url=https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143358/https://www.nytimes.com/article/israel-gaza-hamas-what-we-know.html |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times}}</ref> នៅថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ១,៣០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ត្រូវបានបាញ់ឬចាប់សម្លាប់នៅក្នុងសហគមន៍នានាជិតព្រំដែនតំបន់ហ្កាហ្សា និងក្នុងកំឡុងពេល[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមហាស្រពតន្ត្រីណូវ៉ា|មហោស្រពតន្ត្រី]]មួយកំពុងប្រារព្ធ។ មនុស្សជាង ២០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយត្រូវបានបញ្ជូនទៅហ្កាហ្សា។<ref name="Gillett">{{cite news |last1=Gillett |first1=Francesca |date=8 October 2023 |title=How an Israel music festival turned into a nightmare after Hamas attack |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008143208/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67047034 |archive-date=8 October 2023 |access-date=28 September 2026 |agency=BBC News}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបោសសម្អាតវត្តមានក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីទឹកដីខ្លួនហើយអស់ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល|យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកដ៏ច្រើនមហិមាមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប]]<ref>{{cite news |date=31 December 2023 |title=Israeli bombardment destroyed over 70% of Gaza homes: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423191214/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/31/israeli-bombardment-destroyed-over-70-of-gaza-homes-media-office |archive-date=23 April 2024 |access-date=28 September 2026 |work=Al Jazeera}}</ref> ហើយក៏បានវាយចូលឈ្លានពានតំបន់ហ្កាហ្សានៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ក្នុងគោលដៅវាយកម្ទេចក្រុមហាម៉ាស់ និងរំដោះចំណាប់ខ្មាំង។ នេះគឺជាសង្គ្រាមលើកទីប្រាំក្នុង[[ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ មក ហើយវានេះផងដែរបានក្លាយជាសង្គ្រាមដ៏សាហាវឃោរឃៅបំផុតសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងចំណោម[[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ផ្សេងៗ<ref>{{Cite web |last=Krauss |first=Joseph |date=14 May 2024 |title=Palestinians mark 76 years of dispossession as a potentially even larger catastrophe unfolds in Gaza |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613150349/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |archive-date=13 June 2024 |access-date=28 September 2026 |website=AP News }}</ref> ហើយក៏ជាការប៉ះទង្គិចយោធាដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងតំបន់ផងដែរ ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref name="El Deeb-2023">{{cite news |last=El Deeb |first=Sarah |date=9 October 2023 |title=What is Hamas? The group that rules the Gaza Strip has fought several rounds of war with Israel |url=https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023140259/https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |archive-date=23 October 2023 |access-date=28 September 2026 |work=AP News}}</ref> [[គណៈកម្មាធិការពិសេសដើម្បីស៊ើបអង្កេតលើការអនុវត្តរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិមនុស្ស|គណៈកម្មាធិការពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលជាច្រើន ព្រមទាំងអ្នកជំនាញ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សផ្សេងៗ បានសន្និដ្ឋានថា អ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រព្រឹត្ត[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ហ្គាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ដោយសារតែការបង្កគ្រោះថ្នាក់ និងបរិមាណអ្នកបាត់បង់ជីវិតច្រើនជាងប្រមាណជាជនស៊ីវិលក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម។<ref>{{bulleted list| {{harvnb|Dumper|Badran|2024|p=2}}: "In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip" | {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |access-date=28 September 2026 |work=Guardian}} | {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=28 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026082612/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=26 October 2024 |url-status=live }} | {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់|United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]] |page=1 |quote=By analysing the patterns of violence and Israeli policies in its onslaught on Gaza, the present report concludes that there are reasonable grounds to believe that the threshold indicating that Israel has committed genocide has been met }} | {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 |quote=This report focuses on the Israeli authorities' policies and actions in Gaza as part of the military offensive they launched in the wake of the Hamas-led attacks on 7 October 2023 while situating them within the broader context of Israel's unlawful occupation, and system of apartheid against Palestinians in Gaza, the West Bank, including East Jerusalem, and Israel. It assesses allegations of violations and crimes under international law by Israel in Gaza within the framework of genocide under international law, concluding that there is sufficient evidence to believe that Israel's conduct in Gaza following 7 October 2023 amounts to genocide. }} | {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 |quote=The only normative definition we have, codified at the United Nations Genocide Convention of 1948, accurately describes the current situation in Palestine ... describes exactly what is happening in Gaza today }} | {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=[[សហព័ន្ធសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ|International Federation for Human Rights]] |access-date=28 September 2026 |quote=One year ago, the FIDH International Board, its governing body elected by all its member organisations, recognised, after extensive debate and examination, that Israel was carrying out genocide against the Palestinian people in Gaza }} | {{harvnb|B'Tselem|2025|p=86}}: "The review presented in this report leaves no room for doubt: since October 2023, the Israeli regime has been responsible for carrying out genocide against the Palestinians in the Gaza Strip. Killing tens of thousands of people; causing bodily or mental harm to hundreds of thousands more; destroying homes and civilian infrastructure on a massive scale; starvation, displacement, and denying humanitarian aid — all this is being perpetrated systematically, as part of a coordinated attack aimed at annihilating all facets of life in the Gaza Strip."}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាបន្តបន្ទាប់ទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ បន្ទាប់ពីអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារលើអ៊ីស្រាអែល ដែលបានធ្វើឱ្យកើតជា[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤]] ឡើង ហើយនិងជាជម្លោះវាយប្រហារគ្នាដោយផ្ទាល់ដំបូងបង្អស់នៃប្រទេសទាំងពីរ។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបាន[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៤|ចូលឈ្លានពាន]]ប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចក្រុមហេស្បុលឡា ដែលជាក្រុមកូនចៅរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Federman |first1=Josef |last2=Lee |first2=Matthew |last3=Sewell |first3=Abby |date=1 October 2024 |title=Israel begins ground offensive against Hezbollah in southern Lebanon |url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-30-2024-83ea5f243688f309754ec74850de4238 |access-date=28 September 2026 |work=Associated Press}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសជាថ្មីលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីល ថ្នាក់ដឹកនាំយោធា និងទីតាំង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]] រហូតដល់ផ្ទុះកើតជា[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមទ្រង់ទ្រាយធំ]]ឡើង។<ref>{{Cite web |last=Gordon |first=Michael R. |date=13 June 2025 |title=In Twist, U.S. Diplomacy Served as Cover for Israeli Surprise Attack |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/in-twist-u-s-diplomacy-served-as-cover-for-israeli-surprise-attack-c79b2206 |access-date=28 September 2026 |website=WSJ }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ អ៊ីស្រាអែល និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទ្រង់ទ្រាយធំទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មេដឹកនាំកំពូលរបស់អ៊ីរ៉ង់គឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]] និងបង្កផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] និង[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦]]។ ការវាយប្រហារទាំងនេះមានគោលបំណងបំផ្លាញកងយោធា កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ និងព្រមទាំងប្តូររបបដឹកនាំនៅអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |last1=Jackson |first1=Lauren |last2=McCoy |first2=Lara |date=28 February 2026 |title=The United States and Israel Attack Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/briefing/us-israel-strike-iran.html |access-date=28 September 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|កសិកម្មអ៊ីស្រាអែល|ជីវិតសត្វព្រៃអ៊ីស្រាអែល|បញ្ជីរាយព្រៃប្រឹក្សានៅអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីភូមិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | caption_align = center | total_width = 220 | image1 = Satellite image of Israel in January 2003.jpg | width1 = 727 | height1 = 1731 | image2 = Israel at night.jpg | width2 = 425 | height2 = 934 | footer = [[រូបភាពផ្កាយរណប]]នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងតំបន់ជុំវិញកំឡុងពេលថ្ងៃនិងយប់ }} ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលស្ថិតនៅក្នុងអនុតំបន់[[ឡឺវ៉ង់]]នៃតំបន់[[អឌ្ឍចន្ទពហុពល]]។ ប្រទេសនេះស្ថិតនៅចុងខាងកើតនៃ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ដោយមានព្រំដែនគោកជាប់នឹងប្រទេសលីបង់នៅភាគខាងជើង ប្រទេសស៊ីរីនៅភាគឦសាន ប្រទេសហ្សកដានីនិងវ៉េសប៊ែងនៅភាគខាងកើត និងប្រទេសអេហ្ស៊ីបព្រមទាំងដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅភាគនិរតី។ ប្រទេសនេះផងដែរស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី២៩|២៩°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៣៤|៣៤° ខាងជើង]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៤|៣៤°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៦|៣៦° ខាងកើត]]។ ទឹកដីអធិបតេយ្យនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (យោងតាមខ្សែព្រំដែនដែលបានកំណត់ក្នុង[[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] និងមិនរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃឆ្នាំ១៩៦៧) គឺមានទំហំប្រមាណ ២០,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,០១៩ ម៉ាយការ៉េ) ដែលក្នុងនោះ ២ ភាគរយជាផ្ទៃទឹក។<ref name="cia">{{cite web |title=Israel |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 January 2021 |access-date=29 September 2026 |website=The World Factbook |publisher=[[ទីភ្នាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ដោយសារតែប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានទម្រង់ទឹកដីរាងចង្អៀតខ្លាំង (ដោយមានទទឹងត្រឹមតែ ១០០ គីឡូម៉ែត្រនៅត្រង់ចំណុចធំទូលាយបំផុត បើធៀបនឹងប្រវែង ៤០០ គីឡូម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូង) ហើយនេះជាមូលហេតុដែល[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]របស់ខ្លួននៅក្នុងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេគឺមានទំហំធំជាងផ្ទៃដីប្រទេសរហូតដល់ទៅពីរដង។<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Gili |date=9 January 2012 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522081921/https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |archive-date=22 May 2020 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់អ៊ីស្រាអែល ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើតនិងកំពូលហ្កូឡានគឺមានទំហំ ២២,០៧២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៨,៥២២ ម៉ាយការ៉េ)<ref>{{cite web |date=11 September 2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004120711/http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |archive-date=4 October 2018 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ហើយផ្ទៃដីសរុបដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងអ៊ីស្រាអែល ដោយរួមមានទាំងវ៉េសប៊ែង ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយយោធា និងដោយផ្នែកដោយអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានទំហំសរុប ២៧,៧៩៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (១០,៧៣៣ ម៉ាយការ៉េ)។។<ref name="loc-geo">{{Cite book |last=Avruch |first=Kevin |url=https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/ |title=Israel: A Country Study |date=1990 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |editor-last=Metz |editor-first=Helen Chapin |edition=3rd |location=Washington, D.C. |page=85 |chapter=Geography}}</ref> ទោះបីជាមានទំហំទឹកដីតូចក្ដី អ៊ីស្រាអែលមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដ៏សម្បូរបែបច្រើន ដោយមានចាប់ពីវាលខ្សាច់[[ណេហ្គេវ]]នៅភាគខាងត្បូង រហូតដល់[[ជ្រលងយីស្រាអែល]]ដ៏សម្បូរជីជាតិនៃតំបន់ខាងក្នុង ព្រមទាំងជួរភ្នំ[[ហ្កាលីឡេ]] [[ភ្នំការមែល]] និងតំបន់ឆ្ពោះទៅកាន់[[កំពូលហ្កូឡាន]]នៅភាគខាងជើង។ តំបន់[[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល]] ដែលស្ថិតនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ គឺជាទីកន្លែងសម្បូរមនុស្សរស់នៅច្រើនប្រចាំប្រទេសនេះ។<ref>{{cite web |title=The Coastal Plain |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7 January 2017 |access-date=29 September 2026 |publisher=Israel Ministry of Tourism}}</ref> នៅភាគខាងកើតនៃតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលគឺជា[[ជ្រលងក្រហែងហ្សកដង់]] ដែលជាផ្នែកមួយតូចនៃ[[ជ្រលងមហាក្រហែង]]ប្រវែងសរុប ៦,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។ [[ទន្លេហ្សកដង់]]​ហូរតាមបណ្តោយជ្រលងក្រហោងហ្សកដង់ ដោយចាប់ផ្តើមពី[[ភ្នំអ៊ែរម៉ុង]]កាត់[[ជ្រលងហ៊ូឡា]]និង[[សមុទ្រហ្កាលីឡេ]] រហូតដល់[[សមុទ្រមរណៈ]] ដែលជាចំណុចទាបបំផុតនៅលើផ្ទៃផែនដី។<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |title=The Living Dead Sea |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |year=1999 |isbn=978-0-8264-0406-0 |access-date=29 September 2026 |url-access=registration}}</ref> ដោយបន្តឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូងទៀតគឺតំបន់[[អារ៉ាបា]] ដែលលាតសន្ធឹងរហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រអាកាបា|ឈូងសមុទ្រអេឡាត]] ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[សមុទ្រក្រហម]]។ ក្នុងចំណោមប្រទេសនានានៅតំបន់អាងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ អ៊ីស្រាអែលគឺមានចំនួនប្រភេទរុក្ខជាតិច្រើនជាងគេគិតក្នុងមួយម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="rinat">{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=29 May 2008 |title=More endangered than rain forests? |url=https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010225743/https://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839 |archive-date=10 October 2017 |access-date=29 September 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ព្រៃឈើបានគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ៨.៥% នៃផ្ទៃដីសរុបគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ដែលបានកើនឡើងពី ២% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ដោយសារតែកម្មវិធីដាំព្រៃឈើទ្រង់ទ្រាយធំមួយដែលអនុវត្តដោយ[[មូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ]]។<ref>{{cite book |last1=Tal |first1=Alon |title=All the Trees of the Forest |url=https://archive.org/details/alltreesofforest0000tala |date=2013 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-18950-6 |pages=[https://archive.org/details/alltreesofforest0000tala/page/5 5], 66}}</ref><ref>{{Cite web |title=Forestry and Green Innovations |url=https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016185242/https://www.jnf.org/our-work/forestry-green-innovations |archive-date=16 October 2023 |access-date=29 September 2026 |publisher=Jewish National Fund }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== {{Further|បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុនៅអ៊ីស្រាអែល}} សីតុណ្ហភាពនៅអ៊ីស្រាអែលគឺមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងអាស្រ័យទៅតាមតំបន់និងរដូវ ជាពិសេសក្នុងរដូវរងា។ តំបន់ឆ្នេរដូចជាទីក្រុងតែលអាវីហ្វា និងហៃហ្វាមាន[[អាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ាណេ|អាកាសធាតុបែបមេឌីទែរ៉ាណេ]] ដែលមានរដូវរងាត្រជាក់និងមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើន រីឯរដូវក្តៅវិញមានរយៈពេលវែងនិងក្តៅ។ ក្រុងបេអ៊ែលឆេវ៉ា និងភាគខាងជើងនៃតំបន់ណេហ្គេវគឺមានអាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួតហួតហែង ដែលមានរដូវក្តៅខ្លាំង រដូវរងាត្រជាក់ល្មម និងមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួច។ តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃណេហ្គេវ និងតំបន់អារ៉ាបាគឺមានអាកាសធាតុបែបវាលលំហ ពោលមានរដូវក្តៅខ្លាំងនិងស្ងួតហួតហែង ហើយរដូវរងាត្រជាក់ស្រាល និងមានភ្លៀងធ្លាក់តិចតួចបំផុត។ សីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុតគឺ ៥៤ °C (១២៩ °F) ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ ក្នុងតំបន់សហគមន៍សាសនា[[ទីរ៉ាត់ស៊្វី]]។<ref name="watzman">{{cite news |last=Watzman |first=Haim |date=8 February 1997 |title=Left for dead |url=https://www.newscientist.com/article/mg15320684.400-left-for-dead.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114031306/http://www.newscientist.com/article/mg15320684.400-left-for-dead.html |archive-date=14 November 2012 |access-date=30 September 2026 |newspaper=New Scientist}}</ref><ref>{{cite web |title=WMO Region 6: Highest Temperature |url=https://wmo.asu.edu/content/wmo-region-vi-europe-highest-temperature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913230418/https://wmo.asu.edu/content/wmo-region-vi-europe-highest-temperature |archive-date=13 September 2021 |access-date=30 September 2026 |website=World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University}}</ref> តំបន់ភ្នំក្នុងប្រទេសនេះអាចមានខ្យល់បក់ខ្លាំង និងអាកាសធាតុត្រជាក់ ហើយតំបន់ដែលមានកម្ពស់ចាប់ពី ៧៥០ ម៉ែត្រឡើងទៅជាធម្មតាគឺមានព្រិលធ្លាក់យ៉ាងហោចណាស់ម្តងក្នុងមួយឆ្នាំ។ ចាប់ពីខែឧសភាដល់ខែកញ្ញា ភ្លៀងគឺកម្រនឹងធ្លាក់ណាស់ក្នុងប្រទេសមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=Average Weather for Tel Aviv-Yafo |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120111750/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |archive-date=20 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=The Weather Channel}}</ref><ref>{{cite web |title=Average Weather for Jerusalem |url=http://www.weather.com/outlook/events/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120111740/http://www.weather.com/outlook/events/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010 |archive-date=20 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=The Weather Channel}}</ref> ដោយសារតែមានទីតាំងស្ថិតនៅចន្លោះតំបន់អាកាសធាតុកម្រិតមធ្យមនិងតំបន់ត្រូពិក ដូចនេះអ៊ីស្រាអែលគឺមានតំបន់[[រុក្ខភូគព្ភលេខន៍]]ចំនួនបួនផ្សេងៗគ្នា។ ហេតុនេះហើយ ទើបពពួកសត្វ និងរុក្ខជាតិនៅទីនោះមានភាពសម្បូរបែបយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រភេទរុក្ខជាតិក្នុងប្រទេសនេះដែលគេស្គាល់គឺមានចំនួន ២,៨៦៧ ប្រភេទ ហើយក្នុងចំណោមនោះ មានយ៉ាងហោចណាស់ ២៥៣ ប្រភេទត្រូវបាននាំចូល និងមិនមែនជាប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដើមកំណើតនៅទីនោះ។<ref>{{cite web |title=Flora of Israel Online |url=http://flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&name=1070 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091717/http://flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&name=1070 |archive-date=30 April 2014 |access-date=30 September 2026 |publisher=Flora.huji.ac.il}}</ref> ក្រៅពីនោះ អ៊ីស្រាអែលគឺមាន[[ឧទ្យានជាតិ និងតំបន់អភិរក្សនៃអ៊ីស្រាអែល|តំបន់អភិរក្សធម្មជាតិចំនួន ៣៨០ កន្លែង]]។<ref>{{cite web |title=National Parks and Nature Reserves, Israel |url=http://www.goisrael.com/Tourism_Eng/Articles/Attractions/Pages/National%20Parks%20and%20Nature%20Reserves.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019042219/http://www.goisrael.com/Tourism_Eng/Articles/Attractions/Pages/National%20Parks%20and%20Nature%20Reserves.aspx |archive-date=19 October 2012 |access-date=30 September 2026 |publisher=ក្រសួងទេសចរណ៍អ៊ីស្រាអែល}}</ref> ដោយសារធនធានទឹកមានកម្រិត ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើតបច្ចេកវិទ្យាសន្សំសំចៃទឹកជាច្រើនរួមមានប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដំណក់ទឹកជាដើម។<ref>{{Cite news |last=Degani |first=Corin |date=14 August 2023 |title=How Israel achieved one of the most secure water economies, drip by drip |url=https://www.haaretz.com/science-and-health/nature-environment/2023-08-14/ty-article-magazine/.premium/as-the-world-struggles-to-prepare-for-water-shortages-israel-is-sitting-pretty/00000189-f3f1-d975-a9cf-fbf3eb930000 |access-date=30 September 2026 |work=Haaretz }}</ref> ដោយសារតែទទួលបរិមាណពន្លឺព្រះអាទិត្យច្រើនធ្វើឱ្យអំណោយផលខ្លាំងដល់[[ថាមពលព្រះអាទិត្យ]] ដូចនេះហើយបានជាអ៊ីស្រាអែលបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ថាមពលព្រះអាទិត្យក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ដោយស្ទើរតែគ្រប់ផ្ទះសម្បែងទាំងអស់គឺសុទ្ធតែប្រើប្រាស់បន្ទះស្រូបថាមពលព្រះអាទិត្យសម្រាប់កម្ដៅទឹកប្រើប្រាស់។<ref name="Solar energy">{{cite web |last1=Grossman |first1=Gershon |last2=Ayalon |first2=Ofira |last3=Baron |first3=Yifaat |last4=Kauffman |first4=Debby |title=Solar energy for the production of heat Summary and recommendations of the 4th assembly of the energy forum at SNI |url=http://www.neaman.org.il/Neaman2011/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=581&LNGID=1&FID=646&IID=7974 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083312/http://www.neaman.org.il/Neaman2011/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=581&LNGID=1&FID=646&IID=7974 |archive-date=16 January 2013 |access-date=30 September 2026 |publisher=Samuel Neaman Institute for Advanced Studies in Science and Technology}}</ref> [[ក្រសួងការពារបរិស្ថាន (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការពារបរិស្ថានអ៊ីស្រាអែល]]បានរាយការណ៍ថា បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ "នឹងជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់គ្រប់ទិដ្ឋភាពនៃជីវិតរស់នៅ" ជាពិសេសនឹងប៉ះពាល់ខ្លាំងដល់ប្រជាជន។<ref name="MEP 2020">{{cite web |date=2 November 2020 |title=Climate Change Trends and Impact in Israel |url=https://www.gov.il/en/departments/guides/climate_trends_and_impact_in_israel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806015845/https://www.gov.il/en/departments/guides/climate_trends_and_impact_in_israel |archive-date=6 August 2021 |access-date=30 September 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារបរិស្ថាន (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការពារបរិស្ថាន]] |newspaper=Gov.il}}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|ប្រព័ន្ធនយោបាយអ៊ីស្រាអែល|នយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Isaac Herzog, July 2021 (D1233-049).JPG | caption1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]]<br /><small>[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] </small> | image2 = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg | caption2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] </small> }} [[File:PikiWiki Israel 7260 Knesset-Room.jpg|thumb|[[ឃ្នេសេត]] ដែលជាសភានៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]] ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមាន[[ប្រព័ន្ធសភា]] [[ប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ]] និង[[សិទ្ធិបោះឆ្នោតសកល|សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល]]។ សមាជិកសភាដែលទទួលបានការគាំទ្រពីសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភានឹងក្លាយខ្លួនជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ហើយបុគ្គលនេះជាធម្មតាតែងជាប្រធាននៃគណបក្សធំជាងគេក្នុងសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] និងជាប្រធាន[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]]។<ref name="cia2"/><ref>នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ការបោះឆ្នោតដើម្បីជ្រើសតាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយផ្ទាល់ត្រូវបានប្រកាសឡើង ប៉ុន្តែប្រព័ន្ធនោះត្រូវបានប្រកាសថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព ហើយប្រព័ន្ធចាស់ក៏ត្រូវបានយកមកអនុវត្តឡើងវិញ។ ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមចូលអាន {{cite news |date=23 January 2003 |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) Israel's election process explained |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2683259.stm |access-date=30 September 2026 |publisher=BBC News}}</ref> [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]] ដែលមានអំណាចតួនាទីភាគច្រើនជាលក្ខណៈផ្លូវការ (តាមពិធីការ)។<ref name="cia2">{{cite web |date=19 June 2007 |title=Field Listing&nbsp;— Executive Branch |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004001/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=30 September 2026 |work=The World Factbook|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានដឹកនាំដោយសភាដែលមានសមាជិកសរុបចំនួន ១២០ រូប ដែលគេស្គាល់ថា [[ឃ្នេសេត]]។ សមាជិកភាពនៃសភាគឺផ្អែកលើតំណាងសមាមាត្ររបស់[[បញ្ជីរាយនាមគណបក្សនយោបាយនៅអ៊ីស្រាអែល|គណបក្សនយោបាយ]]<ref>{{cite web |title=The Electoral System in Israel |url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm |access-date=30 September 2026 |publisher=The Knesset}}</ref> ដោយមានកម្រិតកំណត់អប្បបរមា ៣.២៥% សម្រាប់ការទទួលបានអាសនៈ ដែលតាមការអនុវត្តជាក់ស្តែងបានជំរុញឱ្យមានការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះច្រើនបក្ស។ ប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់នៅក្នុងតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏មានសិទ្ធិបោះឆ្នោតដែរ<ref>[https://www.foxnews.com/world/jewish-settlers-can-vote-in-israeli-elections-though-west-bank-is-officially-not-israel Jewish settlers can vote in Israeli elections, though West Bank is officially not Israel], Fox News, February 2015: "When Israelis go to the polls next month, tens of thousands of Jewish settlers in the West Bank will also be casting votes, even though they do not live on what is sovereign Israeli territory. This exception in a country that doesn't allow absentee voting for citizens living abroad is a telling reflection of Israel's somewhat ambiguous and highly contentious claim to the territory, which has been under military occupation for almost a half century."</ref> ហើយជាលទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០១៥|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១៥]] សមាជិកសភាឃ្នេសេតចំនួន ១០ រូបក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ១២០ រូប (ស្មើនឹង ៨%) គឺជាអ្នករស់នៅក្នុងតំបន់តំណាំងលំនៅទាំងនោះ។<ref>[https://en.idi.org.il/articles/5199 The Social Composition of the 20th Knesset], Israeli Democracy Institute, 30 March 2015</ref> [[ការបោះឆ្នោតនៅអ៊ីស្រាអែល|ការបោះឆ្នោត]]សភាត្រូវបានកំណត់ធ្វើឡើងរៀងរាល់បួនឆ្នាំម្តង ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋាភិបាលដែលទ្រុឌទ្រោម ឬទទួលបានការបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្ត អាចនឹងធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលត្រូវរំលាយមុនអាណត្តិបាន។<ref name="cnn">{{cite web |title=How Israel's electoral system works |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/meast/02/05/israel.elections.explainer/index.html |access-date=30 September 2026 |website=CNN.com |publisher=CNN International}}</ref> គណបក្សដែលដឹកនាំដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ដំបូងត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨<ref>{{Cite news |last1=Halbfinger |first1=David M. |last2=McCann |first2=Allison |date=28 February 2020 |title=As Israel Votes Again (and Again), Arabs See an Opportunity |url=https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/middleeast/israel-arabs-election-vote.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228100633/https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/middleeast/israel-arabs-election-vote.html |archive-date=28 February 2020 |access-date=30 September 2026 |work=The New York Times }}</ref> ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ គណបក្សដែលដឹកនាំដោយប្រជាជនអារ៉ាប់មានអាសនៈកាន់កាប់ប្រមាណ ១០% នៃសភា។<ref>{{Cite web |last=Abu Much |first=Afif |date=7 November 2022 |title=Arab Israeli parties trade blame for election fiasco |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/11/arab-israeli-parties-trade-blame-election-fiasco |access-date=30 September 2026 |website=Al-Monitor }}</ref> គណបក្សមួយមិនអាចចុះឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកឃ្នេសេតបានឡើយ ប្រសិនបើគោលបំណង ឬសកម្មភាពរបស់ខ្លួនរួមមាន "ការមិនចាត់ទុកអត្ថិភាពនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងនាមជារដ្ឋរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ"។ [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំពុងដើរតួនាទីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេស ដោយអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃមិនទាន់មានក្រមរដ្ឋធម្មនុញ្ញច្បាស់លាស់។ ច្បាប់នេះបានកំណត់អ៊ីស្រាអែលថាជារដ្ឋរបស់[[រដ្ឋជ្វីហ្វ និងប្រជាធិបតេយ្យ|ជនជាតិជ្វីហ្វនិងជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយព្រមទាំងជារដ្ឋជាតិសម្រាប់តែប្រជាជនជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះ។<ref name="freedomhouse2008">{{cite web |year=2020 |title=Israel |url=https://freedomhouse.org/country/israel/freedom-world/2020 |access-date=30 September 2026 |website=Freedom in the World |publisher=Freedom House}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ឃ្នេសេតបានចាប់ផ្តើមបើកដំណើរការព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញផ្លូវការមួយដោយផ្អែកលើច្បាប់អស់ទាំងនេះ។<ref name="cia"/>{{sfn |Mazie |2006 |p=34}} ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺមិនមានសាសនារដ្ឋឡើយ<ref>{{cite book |last=Charbit |first=Denis |title=Secularism on the Edge: Rethinking Church-State Relations in the United States, France, and Israel |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-137-38115-6 |editor1-last=Berlinerblau |editor1-first=Jacques |pages=167–169 |chapter=Israel's Self-Restrained Secularism from the 1947 Status Quo Letter to the Present |editor2-last=Fainberg |editor2-first=Sarah |editor3-last=Nou |editor3-first=Aurora |chapter-url={{Google books|gThvBAAAQBAJ|page=PA167|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref><ref>{{cite book |last=Jacoby |first=Tami Amanda |url={{Google books|pr1LJNrlmuIC|page=PA53|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Women in Zones of Conflict: Power and Resistance in Israel |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2005 |isbn=978-0-7735-2993-9 |pages=53–54 }}</ref> ប៉ុន្តែការកំណត់អត្តសញ្ញាណរដ្ឋថាជា "រដ្ឋជ្វីហ្វនិងប្រជាធិបតេយ្យ" បានបង្កើតជាទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹង[[យូដាសាសនា]]។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៨ ឃ្នេសេតបានអនុម័តច្បាប់មូលដ្ឋានមួយដែលកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថាជា "រដ្ឋជាតិរបស់រាស្ត្រជ្វីហ្វ" ជាចម្បង និងកំណត់ភាសាហេប្រឺជាភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់មួយនេះដែរបានចាត់ភាសាអារ៉ាប់ដាក់ក្នុង "ឋានៈពិសេស" ដោយមិនបានកំណត់អ្វីច្បាស់លាស់។<ref>{{cite web |title=Israel's Jewish Nation-State Law – Adalah |url=https://www.adalah.org/en/content/view/9569 |website=adalah.org }}</ref> នីតិច្បាប់ដដែរបានផ្តល់សិទ្ធិពិសេសដល់ជនជាតិជ្វីហ្វក្នុងការកំណត់ជោគវាសនាខ្លួនឯងជាជាតិសាសន៍មួយ និងចាត់ទុកការអភិវឌ្ឍនៃតំណាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វនៅក្នុងប្រទេសថាជា "ផលប្រយោជន៍ជាតិ" ដោយផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការ "ចាត់វិធានការផ្សេងៗដើម្បីលើកទឹកចិត្ត ជំរុញ និងចាប់យកផលប្រយោជន៍នេះ"។<ref>{{cite news |date=19 July 2018 |title=Jewish nation state: Israel approves controversial bill |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-44881554 |access-date=30 September 2026 |publisher=BBC}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|ស្រុកនៃអ៊ីស្រាអែល}} {{ផែនទីអ៊ីស្រាអែលមានស្លាក}} រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលបន្តបែងចែកទៅជារដ្ឋបាលស្រុកធំៗចំនួនប្រាំមួយហៅថា ''មេហូហ្សូត'' (ភាសាហេប្រឺ៖ מחוזות) មានដូចជា៖ [[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|ស្រុកកណ្ដាល]] [[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]] [[ស្រុកយេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]] [[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]] [[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]] និង[[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]] ក៏ដូចជា[[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី]]នៅវ៉េសប៊ែង។ តំបន់យូដា និងសាម៉ារីទាំងមូល និងផ្នែកមួយចំនួននៃយេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាស្រុកខាងជើងគឺមិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិថាជាទឹកដីរបស់អ៊ីស្រាអែលឡើយ។ ស្រុកធំៗដែលបានរៀបរាប់ត្រូវបែងចែកទៅជាអនុស្រុកចំនួន ១៥ ថែមទៀតហៅថា ''ណាហ្វុត'' (ភាសាហេប្រឺ៖ נפות) ហើយវាត្រូវបែងចែកបន្តទៅជាតំបន់ធម្មជាតិចំនួន ៥០ ទៀត។<ref>{{cite web |title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc |archive-date=21 February 2011 |access-date=1 October 2026 |publisher=Central Bureau of Statistics |format=doc}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! rowspan="2"| ស្រុក ! rowspan="2"| ធានី ! rowspan="2"| ទីក្រុងធំបំផុត ! colspan="4"| ចំនួនប្រជាជន (២០២១)<ref name="districts_pop">{{cite web |date=15 September 2022 |title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/doclib/2022/2.shnatonpopulation/st02_17.pdf |access-date=1 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> |- ! ជ្វីហ្វ ! អារ៉ាប់ ! សរុប ! class="unsortable"| សម្គាល់ |- ! [[ស្រុកយេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]] | colspan="2"| [[យេរូសាឡឹម]] | style="text-align:right"| {{percentage|802400|1209700}} | style="text-align:right"| {{percentage|389000|1209700}} | style="text-align:right"| {{sort|1209700|១,២០៩,៧០០}} | {{ref|jerusalemdistrict|ក}} |- ! [[ស្រុកខាងជើង (អ៊ីស្រាអែល)|ជើង]] | [[ណូហ្វហាហ្កាលីល]] | [[ណាហ្សារ៉េត]] | style="text-align:right"| {{percentage|641500|1513600}} | style="text-align:right"| {{percentage|811700|1513600}} | style="text-align:right"| {{sort|1513600|១,៥១៣,៦០០}} | |- ! [[ស្រុកហៃហ្វា|ហៃហ្វា]] | colspan="2"| [[ហៃហ្វា]] | style="text-align:right"| {{percentage|735200|1092700}} | style="text-align:right"| {{percentage|277600|1092700}} | style="text-align:right"| {{sort|1092700|១,០៩២,៧០០}} | |- ! [[ស្រុកកណ្ដាល (អ៊ីស្រាអែល)|កណ្ដាល]] | [[រ៉ាំឡា]] | [[រីស្យូនឡេតហ្ស៊ីអន]] | style="text-align:right"| {{percentage|2002100|2304300}} | style="text-align:right"| {{percentage|190300|2304300}} | style="text-align:right"| {{sort|2304300|២,៣០៤,៣០០}} | |- ! [[ស្រុកតែលអាវីហ្វ|តែលអាវីហ្វ]] | colspan="2"| [[តែលអាវីហ្វ]] | style="text-align:right"| {{percentage|1362900|1481400}} | style="text-align:right"| {{percentage|25200|1481400}} | style="text-align:right"| {{sort|1481400|១,៤៨១,៤០០}} | |- ! [[ស្រុកខាងត្បូង (អ៊ីស្រាអែល)|ត្បូង]] | [[បេអ៊ែលឆេវ៉ា]] | [[អាឆ្ដូដ]] | style="text-align:right"| {{percentage|982800|1386000}} | style="text-align:right"| {{percentage|303100|1386000}} | style="text-align:right"| {{sort|1386000|១,៣៨៦,០០០}} | |- ! [[តំបន់យូដា និងសាម៉ារី]] | [[អារីយ៉ែល (ទីក្រុង)|អារីយ៉ែល]] | [[មូឌីអ៊ីនអ៊ីលីត]] | style="text-align:right"| {{percentage|455700|465400}} | style="text-align:right"| {{percentage|900|465400}} | style="text-align:right"| {{sort|0465400|៤៦៥,៤០០}} | {{ref|judeaandsamaria|ខ}} |} :{{note|jerusalemdistrict|ក}} រួមមានប្រជាជនអារ៉ាប់ចំនួន ៣៦១,៧០០ នាក់ និងជ្វីហ្វចំនួន ២៣៣,៩០០ នាក់នៅ[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០។<ref name="jerusalem_pop">{{cite report |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/2022-על-נתונייך-אנגלית-דיגיטל-1.pdf |title=Jerusalem Facts and Trends 2022 |last1=Yaniv |first1=Omer |last2=Haddad |first2=Netta |last3=Assaf-Shapira |first3=Yair |date=2022 |publisher=Jerusalem Institute for Policy Research |page=25 |access-date=1 October 2026}}</ref> :{{note|judeaandsamaria|ខ}} គិតតែប្រជាពលរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលប៉ុណ្ណោះ។ ===ច្បាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ច្បាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល}} [[ច្បាប់ស្តីពីការវិលត្រឡប់]]ឆ្នាំ១៩៥០ បានផ្តល់សិទ្ធិពេញលេញដល់ជនជាតិជ្វីហ្វក្នុងការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍មកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងទទួលបានសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល។ បុគ្គលដែលកើតនៅក្នុងប្រទេសនេះទទួលបានសញ្ជាតិដោយផ្អែកលើទីកន្លែងកំណើត ប្រសិនបើឪពុក ឬម្តាយណាម្នាក់ជាពលរដ្ឋនៃប្រទេសនេះស្រាប់។<ref>{{cite report |title=Report on Citizenship Law: Israel |last1=Harpaz |first1=Yossi |last2=Herzog |first2=Ben |date=June 2018 |publisher=[[វិទ្យាស្ថានសាកលវិទ្យាល័យអឺរ៉ុប|European University Institute]] |hdl=1814/56024 |hdl-access=free}}</ref> ច្បាប់របស់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកំណត់ថា សញ្ជាតិជ្វីហ្វគឺជាសញ្ជាតិដាច់ដោយឡែកពីសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល ហើយតុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែលធ្លាប់បានកាត់សម្រេចថា សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែលគឺមិនមាននោះទេ។<ref name="tekiner">{{cite journal |last=Tekiner |first=Roselle |year=1991 |title=Race and the Issue of National Identity in Israel |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1991-02_23_1/page/39 |journal=International Journal of Middle East Studies |publisher=Cambridge University Press |volume=23 |issue=1 |pages=39–55 |doi=10.1017/S0020743800034541 |jstor=163931 |s2cid=163043582}}</ref><ref>{{cite news |last=Goldenberg |first=Tia |date=4 October 2013 |title=Supreme Court rejects 'Israeli' nationality status |url=https://www.timesofisrael.com/supreme-court-rejects-israeli-nationality-status/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213205459/https://www.timesofisrael.com/supreme-court-rejects-israeli-nationality-status/ |archive-date=13 February 2020 |access-date=1 October 2026 |work=The Times of Israel}}</ref> សញ្ជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានគេកំណត់ថាជាបុគ្គលណាម្នាក់ដែលប្រតិបត្តិគោរព[[យូដាសាសនា]] ឬ/និងត្រូវជាកូនចៅនៃជនជាតិជ្វីហ្វ។<ref name="tekiner"/> ===ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា=== {{Main|ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|កំពូលហ្កូឡាន}} {{រដ្ឋបាលនៅតំបន់ប៉ាឡេស្ទីន}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង (រួមទាំងយេរូសាឡឹមខាងកើត) ពីប្រទេសហ្សកដានី តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សានិងឧបទ្វីបស៊ីណៃពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងតំបន់កំពូលហ្កូឡានពីប្រទេសស៊ីរី។ បន្ទាប់ពីមានកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងស៊ីរី មួយឆ្នាំក្រោយចប់[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ]] តំបន់ទ្រនាប់មួយដែលស្ថិតក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសង្កេតការណ៍ដកកម្លាំង]] (UNDOF) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite web |title=Historical Documents - Office of the Historian |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v26/d88 |access-date=1 October 2026 |website=history.state.gov}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមយមគីបពួរដែរនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែលបានសម្រេចលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពមួយ តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៨ និង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល-អេហ្ស៊ីបឆ្នាំ១៩៧៩]] ដែលសុទ្ធតែត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយអតីតប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ជីមី ខាទ័រ]]។ នៅក្នុងដំណើរសម្របសម្រួលនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលជាផ្លូវការ និងព្រមកាត់បន្ថយវត្តមានយោធានៅក្នុងតំបន់ស៊ីណៃ ជាថ្នូរនឹងការដែលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រគល់តំបន់ស៊ីណៃទាំងស្រុងមកឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញ ដែលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩៨២។<ref>{{Cite web |title=Address to the Nation on United States Policy for Peace in the Middle East {{!}} Ronald Reagan |url=https://www.reaganlibrary.gov/archives/speech/address-nation-united-states-policy-peace-middle-east |access-date=1 October 2026 |website=www.reaganlibrary.gov }}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានបដិសេធមិនទទួលយកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាឡើយ ហេតុដូ​​ច្នេះបានជាហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលរហូតដល់ការដកខ្លួនដោយអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។<ref>{{Cite web |title=Humanitarian update - OPT (Nov-Dec 2005) - The Gaza Strip after disengagement - OCHA report |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-192849/ |access-date=1 October 2026 |website=Question of Palestine }}</ref> ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសនៃអ៊ីស្រាអែល|ការទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែលជាអន្តរជាតិ}} [[File:Countries recognizing Israel.svg|thumb|450px| {{legend|#000000|អ៊ីស្រាអែល}} {{legend|#007f24|រដ្ឋប្រទេសដែលទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែល}} {{legend|#00d500|រដ្ឋប្រទេសដែលទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែល ប៉ុន្តែបានកំពុងផ្អាកទំនាក់ទំនង}} {{legend|#b9b9b9|រដ្ឋប្រទេសដែលមិនទទួលស្គាល់ភាពជារដ្ឋរបស់អ៊ីស្រាអែល}}]] អ៊ីស្រាអែលមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក អ.ស.ប.]] ចំនួន ១៦៥ ក៏ដូចជារដ្ឋមួយចំនួនទៀតដូចជា [[អាសនៈវិសុទ្ធ]] [[កូសូវ៉ូ]] [[ប្រជុំកោះឃុក]] និង[[នីវវេ]]។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានបេសកកម្មការទូតក្នុង ១០៧ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx |archive-date=20 April 2016 |access-date=1 October 2026 |publisher=ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល}}</ref> ខណៈដែលប្រទេសដែលខ្លួនមិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយគឺភាគច្រើនជាប្រទេសមូស្លីម។ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ២២ ក្នុង[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] មានប្រទេសក្នុងនោះចំនួនប្រាំមួយដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ អ៊ីស្រាអែលនៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសង្គ្រាមជាផ្លូវការជាមួយប្រទេសស៊ីរី ដែលស្ថានភាពនេះបានអូសបន្លាយជាប់រហូតមកចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៨។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសង្គ្រាមជាផ្លូវការស្រដៀងគ្នានេះដែរជាមួយនឹងប្រទេសលីបង់ ចាប់តាំងពីការបញ្ចប់[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]ក្នុងឆ្នាំ២០០០ មក ហើយព្រំដែនរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងលីបង់សព្វថ្ងៃនៅតែមិនទាន់មានការព្រមព្រៀងគ្នាកំណត់ជាផ្លូវការតាមរយៈសន្ធិសញ្ញាណាច្បាស់លាស់។ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសលែងទទួលស្គាល់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាម]]របស់ខ្លួន។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៨–២០០៩ ប្រទេសម៉ូរីតានី កាតា បូលីវី និងវេណេស៊ុយអេឡា បានផ្អាកទំនាក់ទំនងនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចជាមួយអ៊ីស្រាអែល<ref name="al-jaz-eng">{{cite news |date=17 January 2009 |title=Qatar, Mauritania cut Israel ties |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html |access-date=1 October 2026 |publisher=Al Jazeera English}}</ref> ខណៈប្រទេសបូលីវីបានស្ដារទំនាក់ទំនងឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite news |last1=Flores |first1=Paola |date=29 November 2019 |title=Bolivia to renew Israel ties after rupture under Morales |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-renew-israel-ties-rupture-morales-67374746 |access-date=1 October 2026 |agency=ABC News}}</ref> [[File:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|thumb|លោកយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន និងយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ក្នុងពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងអូស្លូ]] ជាមួយនឹងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]] (កណ្ដាល)]] [[ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល|សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី–អ៊ីស្រាអែល|សហភាពសូវៀត]]គឺជាប្រទេសពីរដំបូងគេដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយបានប្រកាសការទទួលស្គាល់ស្ទើរតែព្រមគ្នា។<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Philip Marshall |year=1948 |title=The Recognition of Israel |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1948-07_42_3/page/620 |journal=The American Journal of International Law |volume=42 |issue=3 |pages=620–627 |doi=10.2307/2193961 |jstor=2193961 |s2cid=147342045}}</ref> ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហភាពសូវៀតត្រូវបានកាត់ផ្តាច់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ហើយត្រូវបានស្ដារឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១។<ref>{{cite news |last=Yaakov |first=Saar |date=18 October 2017 |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) There Were Times (Hayu Zemanim) |publisher=Israel Hayom |page=30 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកចាត់ទុកអ៊ីស្រាអែលជា "ដៃគូដ៏គួរឱ្យទុកចិត្តបំផុតរបស់ខ្លួននៅមជ្ឈិមបូព៌ា"<ref>{{cite web |title=U.S. Relations With Israel Bureau of Near Eastern Affairs Fact Sheet March 10, 2014 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm |access-date=1 October 2026 |website=U.S. Department of State}}</ref> ដោយផ្អែកលើ "គុណតម្លៃប្រជាធិបតេយ្យរួម ទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធផ្នែកសាសនា និងផលប្រយោជន៍ផ្នែកសន្តិសុខ"។<ref>{{cite web |title=Israel: Background and Relations with the United States Updated |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205011800/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf |archive-date=5 February 2011 |access-date=1 October 2026 |publisher=Defense Technical Information Center}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មក សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយយោធាស្មើនឹងទឹកប្រាក់ ៦៨ ពាន់លានដុល្លារ និងជំនួយឥតសំណងចំនួន ៣២ ពាន់លានដុល្លារដល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក្រោម[[ច្បាប់ស្តីពីជំនួយបរទេស]] (ដែលបានចាប់ផ្តើមអនុវត្តតាំងឆ្នាំ១៩៦២)<ref name="PNADR900">{{Cite web |title=U.S. Overseas Loans and Grants |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510063014/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf |archive-date=10 May 2011}}</ref> ហើយវាជាជំនួយថ្លៃជាងជំនួយដល់ប្រទេសដទៃៗទាំងអស់ក្នុងកំឡុងពេលនោះរហូតមកដល់ឆ្នាំ២០០៣។<ref name="PNADR900"/><ref>{{cite web |title=U.S. Government Foreign Grants and Credits by Type and Country: 2000 to 2010 |url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020131918/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf |archive-date=20 October 2011}}</ref> សហរាជាណាចក្រត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានទំនាក់ទំនងលក្ខណៈ "ធម្មជាតិ" ជាមួយប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយសារតែរបប[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{cite web |title=The bilateral relationship |url=http://ukinisrael.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-israel/uk-israel-relations/bilateral-relations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083311/http://ukinisrael.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-israel/uk-israel-relations/bilateral-relations |archive-date=16 January 2013 |access-date=1 October 2026 |website=UK in Israel |publisher=Foreign and Commonwealth Office}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៧ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបង់ប្រាក់សំណងចំនួន ២៥ ពាន់លានអឺរ៉ូដល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងដល់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលដែលបានរួសរានមានជីវិតរួចផុតពីរបបមហាប្រល័យអូឡូកុស្ត។<ref>{{cite web |title=Congressional Research Service: Germany's Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy, Jan 19, 2007. (p. CRS-2) |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070206131300/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf |archive-date=6 February 2007 |access-date=1 October 2026}}</ref> ប្រទេសតួកគីនិងអ៊ីស្រាអែលមានទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១<ref>{{harvnb|Abadi|2004|p=3}}. "However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations."</ref> ប៉ុន្តែបានចាប់ដៃសហការក្រៅផ្លូវការជាមួយគ្នាចាប់តាំងពីពេលដែលខ្លួនបានទទួលស្គាល់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកម៉្លេះ។ ទំនាក់ទំនងរបស់តួកគីជាមួយប្រទេសអ៊ីស្រាអែលជួនកាលអាចរងប៉ះពាល់និងរំជើបរំជួលអាស្រ័យទៅលើសម្ពាធការទូតពីសំណាក់បណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់និងឥស្លាមដទៃ។ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរបានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៨–២០០៩ និងហេតុការណ៍ដែលអ៊ីស្រាអែលបានវាយឆ្មក់លើកងនាវាដឹកជំនួយចូលហ្កាហ្សា។<ref>{{cite journal |last=Uzer |first=Umut |date=26 March 2013 |title=Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall |url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall |journal=Middle East Policy |volume=XX |issue=1 |pages=97–110 |doi=10.1111/mepo.12007 |url-access=subscription |access-date=1 October 2026}}</ref> អាស៊ែបៃសង់គឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនកាន់សាសនាឥស្លាមតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះ ដែលបានបង្កើតទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងសេដ្ឋកិច្ចជាមួយអ៊ីស្រាអែល។<ref name="adalah">{{Cite web |title=Inequality Report: The Palestinian Arab Minority in Israel – Adalah |url=https://www.adalah.org/en/content/view/7404 |access-date=1 October 2026 |website=www.adalah.org }}</ref> កាហ្សាក់ស្ថានក៏មានភាពជាដៃគូផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងយុទ្ធសាស្ត្រជាមួយអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=19 July 2016 |title=The Israel-Kazakhstan Partnership |url=https://thediplomat.com/2016/07/the-israel-kazakhstan-partnership/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518015549/https://thediplomat.com/2016/07/the-israel-kazakhstan-partnership/ |archive-date=18 May 2022 |website=The Diplomat }}</ref> ប្រទេសឥណ្ឌាបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញជាមួយអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ ហើយតាំងពីពេលនោះមក បានពង្រឹងភាពជាដៃគូដ៏រឹងមាំជាមួយគ្នាលើវិស័យយោធា បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>{{cite web |last=Kumar |first=Dinesh |title=India and Israel: Dawn of a New Era |url=http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233225/http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf |archive-date=12 May 2012 |access-date=1 October 2026 |publisher=Jerusalem Institute for Western Defense}}</ref> ឥណ្ឌាគឺជាអតិថិជនទិញគ្រឿងឧបករណ៍សព្វាវុធយោធារបស់អ៊ីស្រាអែលធំជាងគេ ហើយអ៊ីស្រាអែលគឺជាដៃគូយោធាធំបំផុតទីពីររបស់ប្រទេសឥណ្ឌា បន្ទាប់ពីប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |date=19 January 2010 |title=India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-hold-wide-ranging-strategic-talks-with-US-Israel/articleshow/5474033.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109132205/https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-to-hold-wide-ranging-strategic-talks-with-US-Israel/articleshow/5474033.cms |archive-date=9 January 2026 |access-date=1 October 2026 |newspaper=The Times of India}}</ref> ប្រទេស[[អេត្យូពី]]វិញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តចម្បងរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក ដោយសារតែរដ្ឋប្រទេសពីរនេះផលប្រយោជន៍រួមខាងផ្នែកនយោបាយ សាសនា និងសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=4 February 2010 |title=Iran and Israel in Africa: A search for allies in a hostile world |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2010/02/04/a-search-for-allies-in-a-hostile-world |access-date=1 October 2026 |newspaper=The Economist}}</ref> ===យោធា=== {{Further|បញ្ជីរាយសង្គ្រាមពាក់ព័ន្ធអ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល និងអាវុធប្រល័យលោក}} [[File:The_Southern_Lions._Squadron_116._I.jpg|thumb|យន្តហោះចម្បាំង [[យន្តហោះចម្បាំងអេហ្វ-៣៥ ឡៃនីងពីរ|F-៣៥]] នៃ[[កងកម្លាំងជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]]] [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] (ក.ក.អ.) គឺជាស្ថាប័នយោធាតែមួយគត់នៃ[[កម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល]] ហើយវាស្ថិតក្រោមការដឹកនាំដោយ[[ប្រធានអគ្គសេនាធិការ (អ៊ីស្រាអែល)|ប្រធានអគ្គសេនាធិការ]] (ហៅថា ''រ៉ាម៉ាត់កាល់'') ហើយជារួមស្ថិតនៅក្រោមបង្គាប់គណៈរដ្ឋមន្ត្រី។ ក.ក.អ. មានបែងចែកបន្តទៅជា[[កងទ័ពជើងគោកអ៊ីស្រាអែល|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល|អាកាស]] និង[[កងទ័ពជើងទឹកអ៊ីស្រាអែល|ទឹក]]។ កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨ ពីការច្របាប់បញ្ចូលគ្នានៃអង្គការយោធាប្រតិព័ន្ធជាច្រើនក្រុម ដោយក្នុងនោះមានហាហ្កាណាជាអង្គការចម្បង។<ref>{{cite web |year=2007 |title=History: 1948 |url=http://dover.idf.il/IDF/English/about/History/40s/1948/default.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412082705/http://dover.idf.il/IDF/English/about/History/40s/1948/default.htm |archive-date=12 April 2008 |access-date=8 October 2026 |publisher=Israel Defense Forces}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ក.ក.អ. ក៏មានស្ថាប័នស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរហៅថា [[នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍សម្ងាត់យោធា (អ៊ីស្រាអែល)|នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍សម្ងាត់យោធា]] (''អាម៉ាន់'')។ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនត្រូវបានកេណ្ឌទៅធ្វើទាហាននៅពេលពួកគេឈានដល់វ័យអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។ បុរសៗបម្រើការហាត់យោធារយៈពេលពីរឆ្នាំ និងប្រាំបីខែ ហើយនារីៗវិញគឺបម្រើការរយៈពេលពីរឆ្នាំ។<ref>{{cite web |title=The Israel Defense Forces |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts%20About%20Israel/State/The%20Israel%20Defense%20Forces |access-date=8 October 2026 |publisher=ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល}}</ref> បន្ទាប់ពីបញ្ចប់កាតព្វកិច្ចយោធា បុរសៗអ៊ីស្រាអែលនឹងចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងបម្រុង ហើយជាធម្មតាត្រូវបំពេញកាតព្វកិច្ចបម្រុងប្រមាណបីបួនសប្តាហ៍ក្នុងមួយឆ្នាំៗរហូតដល់វ័យសែសិបឆ្នាំ។ ស្ដ្រីភាគច្រើនត្រូវបានលើកលែងពីកាតព្វកិច្ចបម្រុង។ ប្រជាជនអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល (លើកលែងតែជនជាតិឌ្រូស) និងអ្នកដែលចូលរួមក្នុងការសិក្សាសាសនាពេញម៉ោងត្រូវបានលើកលែងពីកាតព្វកិច្ចយោធា<ref>{{cite news |last=Shtrasler |first=Nehemia |date=16 May 2007 |title=Cool law, for wrong population |url=https://www.haaretz.com/news/cool-law-for-wrong-population-1.220687 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118104941/http://www.haaretz.com/news/cool-law-for-wrong-population-1.220687 |archive-date=18 November 2010 |access-date=8 October 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> យ៉ាងណា នៅតែមានជនជាតិអារ៉ាប់អ៊ីស្រាអែលមួយភាគតូចស្ម័គ្រចិត្តបម្រើយោធា។<ref>{{Cite news |date=8 November 2016 |title=Israel's Arab soldiers who fight for the Jewish state |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-37895021 |publisher=BBC News }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃកម្មវិធីកំណែនទ័ពបែបនេះ ក.ក.អ. មានចំនួនកងទ័ពសកម្មប្រមាណ ១៧៦,៥០០ នាក់ និងកម្លាំងបម្រុងប្រមាណ ៤៦៥,០០០ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសមួយដែលមានភាគរយប្រជាជនទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលផ្នែកយោធាខ្ពស់បំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។<ref name="IISS_military">[[#IISS2018|IISS 2018]], pp. 339–340</ref> [[File:IDF_Air_Defense_fighters_during_Operation_Guardian_of_the_Walls,_May_2021._I.jpg|thumb|[[ដោមដែក]]គឺជាប្រព័ន្ធការពារប្រឆាំងនឹងគ្រាប់រ៉ុក្កែតផ្លោងដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់។]] យោធាអ៊ីស្រាអែលគឺពឹងផ្អែកខ្លាំងលើប្រព័ន្ធអាវុធបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ ដែលត្រូវបានរចនានិងផលិតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ព្រមទាំងអាវុធមួយចំនួនទៀតដែលនាំចូលពីបរទេស។ ឧទាហរណ៍ដូចជា ពពួកមីស៊ីមដែលមាននាមថា [[ព្រួញ (គ្រួសារមីស៊ីល)|ព្រួញ]] ដែលជាប្រព័ន្ធប្រឆាំងមីស៊ីលបាលីស្ទីកដែលកំពុងប្រតិបត្តិការតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |last=Katz |first=Yaakov |date=30 March 2007 |title=Arrow can fully protect against Iran |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=56544 |access-date=18 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសប្រឆាំងមីស៊ីល [[ដោមដែក]] ជាដើម ដែលបានទទួលការកោតសរសើរពីជុំវិញពិភពលោក បន្ទាប់ពីវាបានស្ទាក់ចាប់រ៉ុក្កែតរាប់រយគ្រាប់ ដែលត្រូវបានបាញ់ដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref name="Johnson">{{cite news |author=Robert Johnson |date=19 November 2012 |title=How Israel Developed Such A Shockingly Effective Rocket Defense System |url=http://www.businessinsider.com/how-israel-developed-the-iron-dome-2012-11?op=1#ixzz2Cme6aQn5 |access-date=18 October 2026 |work=Business Insider}}</ref> តាំងពី[[សង្គ្រាមយមគីបពួរ(សង្គ្រាម អ៊ីស្រាអែល-អារ៉ាប់លើកទី៤)|សង្គ្រាមយមគីបពួរ]]មក អ៊ីស្រាអែលបានបង្កើតបណ្តាញ[[ផ្កាយរណបស៊ើបការណ៍]]ផ្ទាល់របស់ខ្លួន។ កម្មវិធី[[អូហ្វេក]]បានធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសតែប្រាំពីរប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសមត្ថភាពបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបប្រភេទបែបនេះ។<ref>{{cite news |last=Katz |first=Yaakov |date=11 June 2007 |title=Analysis: Eyes in the sky |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=64499 |access-date=18 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post}}</ref> មនុស្សជាច្រើនទូទៅជឿថា អ៊ីស្រាអែលមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៃអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងដៃ]]<ref>{{cite web |last=ElBaradei |first=Mohamed |date=27 July 2004 |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |url=http://www.iaea.org/newscenter/transcripts/2004/alahram27072004.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418221656/http://www.iaea.org/newscenter/transcripts/2004/alahram27072004.html |archive-date=18 April 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> ហើយយោងតាមរបាយការណ៍មួយកាលពីឆ្នាំ១៩៩៣ បានបង្ហាញថា អ៊ីស្រាអែលក៏មានទាំងអាវុធគីមី និងអាវុធជីវសាស្ត្រដែលមានសមត្ថភាពបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រង់ទ្រាយធំផងដែរ។<ref>{{cite web |date=August 1993 |title=Proliferation of Weapons of Mass Destruction: Assessing the Risks |url=http://www.vaccines.mil/documents/library/proliferation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528155012/http://www.vaccines.mil/documents/library/proliferation.pdf |archive-date=28 May 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=Office of Technology Assessment |pages=65, 84}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមិនបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាស្ដីពីការមិនរីកសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]នោះទេ ហើយនៅបន្តរក្សាគោលនយោបាយមិនច្បាស់លាស់ដោយចេតនា ពាក់ព័ន្ធនឹងសមត្ថភាពនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |date=27 May 2005 |title=Background Information |url=https://www.un.org/en/conf/npt/2005/background.html |access-date=18 October 2026 |website=2005 Review Conference of the Parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT) |publisher=United Nations}}</ref> ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ មក គេហដ្ឋានទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវតម្រូវឱ្យមានបន្ទប់សុវត្ថិភាពដ៏រឹងមាំមួយ ដែលហៅថា "[[ម៉ឹលហាហ្វមូហ្កាំន]]" (ហេប្រឺ៖ מרחב מוגן) ដែលអាចការពារមិនឱ្យសារធាតុគីមីនិងជីវសាស្ត្រណាមួយជ្រៀតលិចចូលបាន។<ref>{{cite web |title=Glossary |url=http://israelhomeowner.brinkster.net/Glossary.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517224030/http://israelhomeowner.brinkster.net/Glossary.asp |archive-date=17 May 2012 |access-date=18 October 2026 |publisher=Israel Homeowner}}</ref> ចាប់តាំងពីបានបង្កើតឡើងមក អ៊ីស្រាអែលបានចំណាយថវិកាធនធានជាច្រើនលើវិស័យយោធា ដោយបរិមាណចំណាយខ្ពស់បំផុតបង្អស់មិនធ្លាប់មានគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលការចំណាយលើវិស័យយោធាមានតម្លៃស្មើនឹង ៣០.៣% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) របស់ខ្លួន។<ref>{{cite report |url=http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |title=Defence Expenditure in Israel, 1950–2015 |date=29 May 2017 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=18 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053457/http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |archive-date=19 June 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170619053457/http://cbs.gov.il/publications17/1680/pdf/t04.pdf |archivedate=19 មិថុនា 2017 |deadurl=yes}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២១ អ៊ីស្រាអែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៥ នៅលើពិភពលោកចំពោះការចំណាយសរុបលើវិស័យយោធា ដែលមានចំនួន ២៤.៣ ពាន់លានដុល្លារ និងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៦ ចំពោះការចំណាយលើវិស័យការពារជាតិគិតជាភាគរយនៃ ផសស ដែលស្មើនឹង ៥.២%។<ref>{{cite report |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2022-04/fs_2204_milex_2021_0.pdf |title=Trends in World Military Expenditure, 2021 |date=April 2022 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |access-date=18 October 2026}}</ref> តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៤ មក សហរដ្ឋអាមេរិកបានក្លាយជាដៃគូផ្តល់ជំនួយយោធាដ៏សំខាន់មួយ។ យោងតាមអនុស្សរណៈនៃការយោគយល់គ្នាដែលបានចុះហត្ថលេខានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានរំពឹងថានឹងផ្តល់ជំនួយស្មើនឹងថវិកាចំនួន ៣.៨ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំដល់ប្រទេសនេះ ដែលស្មើនឹងប្រហែល ២០% នៃថវិកាការពារជាតិរបស់អ៊ីស្រាអែល សម្រាប់រយៈពេលចាប់ពីឆ្នាំ២០១៨ ដល់ឆ្នាំ២០២៨។<ref>{{cite news |last=Lake |first=Eli |date=15 September 2016 |title=The U.S.-Israel Memorandum of Misunderstanding |url=https://www.bloomberg.com/view/articles/2016-09-15/the-u-s-israel-memorandum-of-misunderstanding |access-date=18 October 2026 |publisher=Bloomberg}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ២០២០–២០២៤ អ៊ីស្រាអែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខប្រាំបីនៅលើពិភពលោកសម្រាប់ការនាំចេញគ្រឿងសព្វាអាវុធ។<ref>{{Cite journal |last1=Wezeman |first1=Pieter D. |last2=Djokic |first2=Katarina |last3=George |first3=Mathew |last4=Hussain |first4=Zain |last5=Wezeman |first5=Siemon T. |date=March 2025 |title=Trends in international Arms Transfer 2024 |url=https://www.sipri.org/publications/2025/sipri-fact-sheets/trends-international-arms-transfers-2024 |page=2 |doi=10.55163/XXSZ9056 |url-access=subscription |website=sipri.org}}</ref> អ៊ីស្រាអែលផងដែរត្រូវបាន[[សន្ទស្សន៍សន្តិភាពសកល]]វាយតម្លៃក្នុងកម្រិតទាបជាប្រចាំ ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី១៣៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៣ ក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="GPI">{{cite report |url=https://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2022/06/GPI-2022-web.pdf |title=Global Peace Index 2022 |date=June 2022 |publisher=Institute for Economics and Peace |page=11 |access-date=18 October 2026}}</ref> ===នីតិប្រព័ន្ធ=== {{Main|តុលាការអ៊ីស្រាអែល|ច្បាប់អ៊ីស្រាអែល}} [[File:Israel Supreme Court.jpg|thumb|[[តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] អ៊ីស្រាអែលមានប្រព័ន្ធតុលាការចំនួនបីកម្រិត។ កម្រិតទាបបំផុតគឺតុលាការថ្នាក់មូលដ្ឋាន ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងទីប្រជុំជនភាគច្រើនទូទាំងប្រទេស។ នៅកម្រិតបន្ទាប់គឺតុលាការថ្នាក់ស្រុក ដែលដើរតួនាទីទាំងជាតុលាការឧទ្ធរណ៍ និងជាតុលាការជម្រះក្តីដំបូង (តុលាការថ្នាក់ដំបូង) ហើយតុលាការកម្រិតទីពីរនេះមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងស្រុកចំនួន ៥ ក្នុងចំណោមស្រុកទាំង ៦ របស់អ៊ីស្រាអែល។ កម្រិតទីបីនិងជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតគឺ [[តុលាការកំពូល (អ៊ីស្រាអែល)|តុលាការកំពូល]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងយេរូសាឡឹម។ តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែលមានតួនាទីពីរយ៉ាង មួយគឺដើរតួជាតុលាការឧទ្ធរណ៍ជាន់ខ្ពស់បំផុត និងជាតុលាការយុត្តិធម៌ជាន់ខ្ពស់។ ក្នុងតួនាទីទីពីរក្រោយនេះ តុលាការកំពូលគឺដើរតួជាតុលាការជម្រះក្តីដំបូង ដែលអនុញ្ញាតឱ្យទាំងប្រជាពលរដ្ឋ និងអ្នកក្រៅសញ្ជាតិ អាចដាក់ពាក្យបណ្តឹងជំទាស់នឹងសេចក្តីសម្រេចណាមួយរបស់អាជ្ញាធររដ្ឋបាន។<ref>{{cite news |date=9 September 2007 |title=Israel's high court unique in region |url=http://bostonherald.com/news_opinion/opinion/editorials/2007/09/israel%E2%80%99s_high_court_unique_region |access-date=21 October 2026 |newspaper=Boston Herald}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Bursa11.jpg|thumb|[[តំបន់ផ្សារហ៊ុនពេជ្រ]]នៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាំន]]]] អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍជឿនលឿនបំផុតមួយនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]និងមជ្ឈិមបូព៌ា រាប់គិតទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងឧស្សាហកម្ម។<ref>{{Cite book |last1=Bramwell |first1=Martyn |url={{Google books|Up_7Bh8SbDcC|page=|keywords=%22israel+is+the+most+industrialized%22|text=%22israel+is+the+most+industrialized%22|plainurl=yes}} |title=Northern and Western Asia |publisher=Lerner Publications Company |year=2000 |isbn=978-0-8225-2915-6}}</ref> គិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) នៃប្រទេសនេះគឺមានចំនួនស្មើនឹង ៥២១.៧ ពាន់លានដុល្លារ ហើយ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗគឺ ៥៣.២ ពាន់ដុល្លារ (ប្រាំម៉ឺនពីរពាន់ ដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៣ នៅលើពិភពលោក)។<ref>{{Cite web |date=October 2023 |title=Israel |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=21 October 2026 |work=IMF data mapper |publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> ប្រទេសនេះផងដែរជាប្រទេសដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភបំផុតលំដាប់ទីបីនៅអាស៊ី (គិតតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម​ ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ|ចំណូលក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]])<ref>{{Cite web |last=Team |first=FAIR |date=6 September 2023 |title=Top 10 Richest Countries in Asia [2023] |url=https://fairbd.net/top-10-richest-countries-in-asia/ |access-date=21 October 2026 |website=FAIR }}</ref> និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងមនុស្សពេញវ័យម្នាក់ៗ|ទ្រព្យសម្បត្តិជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សពេញវ័យម្នាក់ៗ]]ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។<ref name="CS 2019-1">{{Cite web |title=Global wealth report |url=https://www.credit-suisse.com/about-us/en/reports-research/global-wealth-report.html |access-date=21 October 2026 |website=credit-suisse.com |publisher=[[ក្រេឌីតស្វីស|Credit Suisse]]}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់ពាន់លាន|ចំនួនមហាសេដ្ឋីខ្ទង់ពាន់លាន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់នៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៨ នៅលើពិភពលោក។ អ៊ីស្រាអែលបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ហើយយោងតាមអង្គការដដែរនៅក្នុងរយៈពេលថ្មីៗនេះ អ៊ីស្រាអែលកំពុងមានអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងចំណោមបណ្ដាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite web |title=Israel |url=http://data.oecd.org/israel.htm |access-date=21 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD }}</ref> ថ្វីបើធនធានធម្មជាតិខ្លួនមានកំណត់ យ៉ាងណាការខិតខំប្រឹងប្រែងអភិវឌ្ឍនៃវិស័យកសិកម្មនិងឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ បានធ្វើឱ្យប្រទេសអ៊ីស្រាអែលអាចផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការស្បៀងអាហារដោយខ្លួនឯងបានស្ទើរតែទាំងស្រុង លើកលែងតែចំពោះគ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងសាច់គោប៉ុណ្ណោះ។ ទំនិញនាំចូលនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ មានតម្លៃសរុប ៩៦.៥ ពាន់លានដុល្លារ ដោយក្នុងនោះរួមមាន វត្ថុធាតុដើម គ្រឿងឧបករណ៍យោធា ទំនិញវិនិយោគ ពេជ្រឆៅ ប្រេងឥន្ធនៈ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងទំនិញប្រើប្រាស់ផ្សេងៗទៀត។<ref name="cia"/> ទំនិញនាំចេញសំខាន់ៗរួមមាន គ្រឿងចក្រ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ កម្មវិធីសូហ្វវែរ ពេជ្រកែច្នៃ កសិផល ផលិតផលគីមី វាយនភណ្ឌ និងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០ តម្លៃនៃការនាំចេញទាំងនេះបានកើនឡើងដល់ ១១៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="cia"/> [[ធនាគារនៃអ៊ីស្រាអែល|ធនាគារកណ្តាលអ៊ីស្រាអែល]]មានទុនបម្រុងរូបិយប័ណ្ណបរទេសចំនួន ២០១ ពាន់លានដុល្លារ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទី១៧ នៅលើពិភពលោក។<ref name="cia"/> ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ មក អ៊ីស្រាអែលបានទទួលជំនួយយោធាជាច្រើនពីសហរដ្ឋអាមេរិក ព្រមទាំងការធានាលើប្រាក់កម្ចីផងដែរ ដែលចំនួននេះស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃបំណុលបរទេសរបស់អ៊ីស្រាអែល។ អ៊ីស្រាអែលមានកម្រិតបំណុលបរទេសទាបបំផុតមួយនៅក្នុងចំណោមប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍នានា ហើយថែមទាំងជាម្ចាស់បំណុលក្រៅសុទ្ធ (ទ្រព្យសកម្មធៀបនឹងបំណុលបរទេស ពោលមានន័យថាមានទ្រព្យសកម្មនៅបរទេសច្រើនជាងបំណុលដែលជំពាក់គេនៅបរទេស) ដោយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ មានអតិរេកចំនួន ៦៩ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite press release |title=Israel's International Investment Position (IIP), June 2015 |date=20 September 2015 |publisher=Bank of Israel |url=http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |access-date=22 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215171824/https://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |archive-date=15 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215171824/https://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx |archivedate=15 ធ្នូ 2018}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|thumb|ឧទ្យានបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់[[ម៉ាតាំ (ហៃហ្វា)|ម៉ាតាំ]]នៅទីក្រុងហៃហ្វា]] ការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យាទំនើបខ្ពស់របស់អ៊ីស្រាអែល ដូចក្នុងវិស័យកម្មវិធីសូហ្វវែរ គមនាគមន៍ និងវិទ្យាសាស្ត្រជីវិត ត្រូវបានគេយកទៅប្រៀបធៀបជារឿយៗទៅនឹងតំបន់[[ស៊ីលីខូនវ៉ាល្លី]] (Silicon Valley) របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=10 November 2005 |title=Israel's technology industry: Punching above its weight |url=https://www.economist.com/business/2005/11/10/punching-above-its-weight |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Economist}}</ref> អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីមួយនៅលើពិភពលោកចំពោះការប្រើផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់ចាយវាយលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍<ref name="OECD_R&D">{{cite web |title=Research and development (R&D) – Gross domestic spending on R&D |url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm |access-date=22 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD}}</ref> ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ប្រទេសនេះបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី១៤ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍នវានុវត្តន៍សកល]]។<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/israel |access-date=22 October 2026 |website=WIPO}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ អ្នកបច្ចេកទេស និងវិស្វករចំនួន ១៤០ នាក់ក្នុងចំណោមបុគ្គលិកការងារ ១០,០០០ នាក់ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |last=Shteinbuk |first=Eduard |date=22 July 2011 |title=R&D and Innovation as a Growth Engine |url=http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808102137/http://sun.inc.hse.ru/sites/default/files/Shteinbuk.pdf |archive-date=8 August 2019 |access-date=22 October 2026 |publisher=National Research University – Higher School of Economics}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មក អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលចំនួនប្រាំមួយនាក់បានទទួលពានរង្វាន់ណូបែល (ភាគច្រើននៅក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា)<ref name="nobel">{{cite news |author=Haviv Rettig Gur |date=9 October 2013 |title=Tiny Israel a Nobel heavyweight, especially in chemistry |url=https://www.timesofisrael.com/tiny-israel-a-nobel-heavyweight-especially-in-chemistry/ |access-date=22 October 2026 |website=The Times of Israel}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសនេះក៏មានឈ្មោះជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាញឹកញាប់ជាប្រទេសមួយដែលមានសមាមាត្រខ្ពស់បំផុតនៃចំនួនអត្ថបទស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Heylin |first=Michael |date=27 November 2006 |title=Globalization of Science Rolls On |url=http://www.achem.univ.kiev.ua/news/pdf/globalization_of_science_rolls_on.pdf |access-date=22 October 2026 |work=Chemical & Engineering News |pages=29–31}}</ref> [[បញ្ជីរាយសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល|សាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួន]]នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានជាប់ឈ្មោះក្នុងចំណោមបណ្ដាសាកលវិទ្យាល័យកំពូលៗទាំង ៥០ លើពិភពលោក លើមុខជំនាញវិទ្យាសាស្ត្រកុំព្យូទ័រ ([[តិចនីអន – វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាអ៊ីស្រាអែល|សាកលវិទ្យាល័យតិចនីអន]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យតែលអាវីហ្វ]]) គណិតវិទ្យា ([[សាកលវិទ្យាល័យហេប្រឺយេរូសាឡឹម]]) និងគីមីវិទ្យា ([[វិទ្យាស្ថានវិទ្យាសាស្ត្រវ៉ៃស្មាំន]])។<ref name="ARWU">{{cite web |date=2016 |title=Israel |url=http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2016/Israel.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817025723/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings-2016/Israel.html |archive-date=17 August 2016 |access-date=22 October 2026 |publisher=Academic Ranking of World Universities}}</ref> [[ទីភ្នាក់ងារអវកាសអ៊ីស្រាអែល]]គឺជាស្ថាប័នសម្រាប់សម្របសម្រួលរាល់កម្មវិធីស្រាវជ្រាវអវកាសផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនិងពាណិជ្ជកម្ម ហើយបានរចនានិងសាងសង់ផ្កាយរណបយ៉ាងតិចបាន ១៣ គ្រឿង សម្រាប់គោលបំណងពាណិជ្ជកម្ម ការស្រាវជ្រាវ និងចារកម្ម។<ref>{{cite news |last=O'Sullivan |first=Arieh |date=9 July 2012 |title=Israel's domestic satellite industry saved |url=https://www.jpost.com/Features/InThespotlight/Article.aspx?id=276757 |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Jerusalem Post |quote=The Amos 6 will be IAI's 14th satellite}}</ref> ផ្កាយរណបមួយចំនួនរបស់អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រព័ន្ធអវកាសដ៏ទំនើបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news |last=Tran |first=Mark |date=21 January 2008 |title=Israel launches new satellite to spy on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2008/jan/21/iran.marktran |access-date=22 October 2026 |newspaper=The Guardian}}</ref> [[ឆាវីត ២|ឆាវីត]]គឺជាយានបាញ់បង្ហោះអវកាសដែលផលិតដោយអ៊ីស្រាអែលដើម្បីបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបតូចៗទៅកាន់គន្លងផែនដីកម្រិតទាប។<ref>{{cite web |title=Space launch systems – Shavit |url=http://www.deagel.com/Space-Launch-Systems/Shavit_a001901001.aspx |access-date=22 October 2026 |publisher=Deagel}}</ref> វាត្រូវបានបាញ់បង្ហោះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ ដែលបានធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំបីដែលមានសមត្ថភាពបាញ់បង្ហោះយានទៅកាន់ទីអវកាស។ កង្វះទឹកប្រើប្រាស់ដែលនៅតែជាបញ្ហាប្រឈមសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល ដោយវាបានជំរុញឱ្យសាមីខ្លួនបង្កើតនូវនវានុវត្តន៍ថ្មីក្នុងបច្ចេកទេសសន្សំសំចៃទឹក ហើយជាលទ្ធផល បច្ចេកទេសទំនើបកម្មកសិកម្មដ៏សំខាន់មួយគឺប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដំណក់ទឹកក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ លើសពីនេះ អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសឈានមុខគេខាងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់ការបំប្លែងទឹកប្រៃទៅជាទឹកសាប និងការកែច្នៃទឹកប្រើប្រាស់ឡើងវិញផងដែរ។ រោងចក្របំប្លែងទឹកប្រៃសូរ៉េកគឺជាទីកន្លែងបំប្លែងទឹកប្រៃទៅជាទឹកសាបតាមបច្ចេកវិទ្យា ''reverse osmosis'' (ការច្រោះសម្ពាធខ្ពស់) ដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite magazine |last=Talbot |first=David |date=2015 |title=Megascale Desalination |url=https://www.technologyreview.com/s/534996/megascale-desalination/ |access-date=22 October 2026 |magazine=MIT Technology Review}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៤ កម្មវិធីបំប្លែងទឹកប្រៃបានផ្គត់ផ្គង់ទឹកសម្រាប់បរិភោគប្រមាណ ៣៥% ហើយត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងកើនឡើងដល់ ៧០% នៅក្នុងឆ្នាំ២០៥០។<ref>{{cite news |author=Federman, Josef |date=30 May 2014 |title=Israel solves water woes with desalination |url=https://news.yahoo.com/israel-solves-water-woes-desalination-053359192.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602041312/http://news.yahoo.com/israel-solves-water-woes-desalination-053359192.html |archive-date=2 June 2014 |access-date=22 October 2026 |agency=Associated Press}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ ទឹកជាង ៥០% ដែលប្រើប្រាស់ក្នុងគ្រួសារ វិស័យកសិកម្ម និងឧស្សាហកម្ម គឺជាទឹកដែលត្រូវបានផលិតដោយសិប្បនិម្មិត។<ref name="Kershner">{{Cite news |last=Kershner |first=Isabel |date=29 May 2015 |title=Aided by the Sea, Israel Overcomes an Old Foe: Drought |url=https://www.nytimes.com/2015/05/30/world/middleeast/water-revolution-in-israel-overcomes-any-threat-of-drought.html |access-date=22 October 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> ===ថាមពល=== {{Main|ថាមពលនៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Solar dish at Ben-Gurion National Solar Energy Center in Israel.jpg|thumb|ថាសប៉ារ៉ាបូលស្រូបថាមពលព្រះអាទិត្យដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក (មានទីតាំងស្ថិតនៅ[[មជ្ឈមណ្ឌលថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]])]] អ៊ីស្រាអែលប្រើថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យយ៉ាងទូលំទូលាយ ហើយវិស្វករខាងបច្ចេកវិទ្យាថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យរបស់ខ្លួនគឺមានជំនាញបច្ចេកទេសកំពូលលំដាប់ថ្នាក់ពិភពលោក។<ref name="NPR">{{cite news |last=Gradstein |first=Linda |date=22 October 2007 |title=Israel Pushes Solar Energy Technology |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=15503716 |publisher=NPR}}</ref> គេហដ្ឋានជាង ៩០% ក្នុងប្រទេសនេះគឺប្រើប្រាស់ថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យដើម្បីកម្ដៅទឹក ដែលវានេះជាអត្រាខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រជាជនម្នាក់ៗបើប្រៀបនឹងប្រទេសដទៃលើពិភពលោក។<ref name="Solar energy"/> យោងតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រទេសនេះបានសន្សំសំចៃការប្រើប្រាស់អគ្គិសនីបាន ៨% ក្នុងមួយឆ្នាំ ដោយសារការប្រើប្រាស់ថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យសម្រាប់កម្ដៅទឹកនោះឯង។<ref>{{cite web |last=Berner |first=Joachim |date=January 2008 |title=Solar, what else?! |url=http://roma.mfa.gov.il/mfm/Data/156237.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721141348/http://roma.mfa.gov.il/mfm/Data/156237.pdf |archive-date=21 July 2011 |access-date=25 October 2026 |website=Sun & Wind Energy |publisher=Israel Special |page=88}}</ref> ក្រៅពីបច្ចេកវិទ្យាថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ ថាមពលប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិនៅតែដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការទ្រទ្រង់ប្រទេសមួយនេះ។ អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិដោយនាំយកចេញពីប្រភពឧស្ម័ននៅឯនាយសមុទ្ររបស់ខ្លួនកាលពីឆ្នាំ២០០៤។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ [[តំបន់អណ្ដូងឧស្ម័នតាម៉ារ]]ត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅឯក្បែរឆ្នេរសមុទ្រ ហើយ[[តំបន់អណ្ដូងឧស្ម័នឡឺវាយ៉ាតាន]]មួយទៀតត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite news |last1=Wainer |first1=David |last2=Ben-David |first2=Calev |date=22 April 2010 |title=Israel Billionaire Tshuva Strikes Gas, Fueling Expansion in Energy, Hotels |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112194937/http://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |archive-date=12 January 2011 |publisher=Bloomberg News}}</ref> ធនធានឧស្ម័នធម្មជាតិបម្រុងនៅក្នុងអណ្ដូងទាំងពីរនោះអាចធានាសុវត្ថិភាពថាមពលសម្រាប់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានជាង ៥០ ឆ្នាំទៅមុខ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានធនធានឧស្ម័នធម្មជាតិបម្រុងដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ប្រមាណ ១៩៩ ពាន់លានម៉ែត្រគូប។<ref>{{cite web |title=Country Comparison - Natural Gas - Reserves |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html#is |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615230151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html#is |archive-date=15 June 2013 |website=The World Factbook|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឺកជញ្ជូននៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:4X-ECC LLBG 09-05-2014b.jpg|thumb|[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]]ជាអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិចម្បងនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានផ្លូវក្រាលកៅស៊ូ ឬបេតុងសរុប ១៩,២២៤ គីឡូម៉ែត្រ<ref>{{cite web |date=1 September 2016 |title=Roads, by Length and Area |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_10&CYear=2016 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> និងមានយានយន្តជំនិះចំនួន ៣ លានគ្រឿង។<ref name="vehicles">{{cite web |date=30 March 2016 |title=3.09&nbsp;Million Motor Vehicles in Israel in 2015 |url=http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201627085 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ចំនួនយានយន្តជំនិះក្នុងមនុស្ស ១,០០០ នាក់ គឺមាន ៣៦៥ គ្រឿង ដែលជាតួលេខទាបគួរសមបើធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ដទៃ។<ref name="vehicles"/> ប្រទេសនេះបានដាក់គោលដៅកំណត់ឱ្យមានយានយន្តអគ្គិសនីធ្វើដំណើរនៅលើដងផ្លូវរបស់ខ្លួនឱ្យបាន ៣០% នៅត្រឹមឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{Cite news |date=12 September 2023 |title=Israel expects 30% of cars on its roads to be electric by 2030 |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/israel-expects-30-cars-its-roads-be-electric-by-2030-2023-09-12/}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានរថយន្តក្រុងចំនួនសរុប ៥,៧១៥ គ្រឿង ដែលរត់តាមខ្សែផ្លូវកំណត់ផ្សេងៗនៅទូទាំងប្រទេស។<ref>{{cite web |year=2009 |title=Bus Services on Scheduled Routes |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610053142/http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf |archive-date=10 June 2011 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israeli Central Bureau of Statistics}}</ref> បណ្តាញផ្លូវដែកមានប្រវែង ១,២៧៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់[[ក្រុមហ៊ុនផ្លូវដែកអ៊ីស្រាអែល]] ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ។ បន្ទាប់ពីមានការវិនិយោគធំៗដែលបានចាប់ផ្តើមនៅចន្លោះដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ដល់ពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ចំនួនអ្នកដំណើរតាមរថភ្លើងក្នុងមួយឆ្នាំៗបានកើនឡើងពី ២.៥ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ រហូតឡើងដល់ ៥៣ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥។<ref name="cbs_rails">{{cite web |date=1 September 2016 |title=Railway Services |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_03&CYear=2016 |access-date=25 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកប្រទេសនេះបានបម្រើដល់ការដឹកជញ្ជូនទំនិញក្នុងបរិមាណ ៧.៥ លានតោនក្នុងមួយឆ្នាំៗថែមទៀតផង។<ref name="cbs_rails"/> ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិចំនួនបីគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] (ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលធ្វើដំណើរតាមផ្លូវអាកាសអន្តរជាតិដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ប្រទេស) [[អាកាសយានដ្ឋានរ៉ាម៉ុន]] និង[[អាកាសយានដ្ឋានហៃហ្វា]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ព្រលានយន្តហោះប៊ែនហ្គូរីយ៉នបានទទួលអ្នកដំណើរជាង ២១.១ លាននាក់។<ref>{{Cite news |date=22 January 2024 |title=Number of Passengers at Ben-Gurion Airport Rises 10% Despite Cancellations Due to Israel-Hamas War |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-22/ty-article/number-of-passengers-at-ben-gurion-airport-rises-10-despite-israel-hamas-war/0000018d-3246-d81e-abdf-3a4e9e540000 |work=Haaretz}}</ref> ក្រៅពីនេះ អ៊ីស្រាអែលក៏មានកំពង់ផែសំខាន់ៗចំនួនបីផងដែររួមមាន [[កំពង់ផែហៃហ្វា]] (ដែលជាកំពង់ផែដ៏ចំណាស់ និងធំជាងគេបង្អស់ក្នុងប្រទេស) [[កំពង់ផែអាឆ្ដូដ]] និង[[កំពង់ផែអេឡាត]]នៅជាប់[[សមុទ្រក្រហម]]។ ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|បញ្ជីរាយទីតាំងបុរាណវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Ein Bokek - Dead Sea2.jpg|thumb|រមណីយដ្ឋាន[[អេនបុក្កេក]]នៅជាប់ច្រាំងនៃ[[សមុទ្រមរណៈ]]]] វិស័យទេសចរណ៍ ជាពិសេសទេសចរណ៍សាសនា គឺជាវិស័យដ៏សំខាន់មួយនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយវាមានរួមបញ្ចូលទាំងទីតាំងតំបន់ឆ្នេរ ទីតាំងបុរាណវិទ្យា ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ រួមទាំងទីតាំងដែលទាក់ទងនឹងព្រះគម្ពីរ និងលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រដ៏ប្លែកៗពិសេសៗផ្សេងៗ ដែលសុទ្ធតែជាកត្តាទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរចូលមកលេងទស្សនាប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អ៊ីស្រាអែលបានទទួលភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ៣.៦ លាននាក់ ដែលជាចំនួនខ្ពស់បំផុតមិនធ្លាប់មាន ដោយកើនឡើង ២៥ ភាគរយបើធៀបនឹងឆ្នាំ២០១៦ ហើយបើគិតជាចំណូលទឹកប្រាក់ដល់សេដ្ឋកិច្ចគឺមានចំនួន ២០ ពាន់លានស៊ីគែលថ្មី។<ref>{{cite web |last=Yan |date=3 January 2018 |title=Israel sees record 3.6 mln inbound tourists in 2017 |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-01/03/c_136867704.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124195618/http://www.xinhuanet.com/english/2018-01/03/c_136867704.htm |archive-date=24 January 2018 |website=Xinhua}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Aliyah 1948-2015.png|upright=1.25|thumb|[[អាលីយ៉ា]]រាប់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៨ រហូតដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ចំនួនកើនឡើងខ្ពស់បំផុតគឺមាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ និងឆ្នាំ១៩៩០។]] អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសដែលមានចំនួនជនជាតិជ្វីហ្វរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុត ហើយជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វជាជនជាតិភាគច្រើន។<ref>{{cite report |url=https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |title=World Jewish Population |date=2021 |publisher=Berman Jewish DataBank |access-date=26 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906084243/https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5C2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |archive-date=6 September 2023 |url-status=live |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor2-last=Della-Pergola |editor2-first=Sergio |editor3-last=Sheskin |editor3-first=Ira}}</ref> គិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២៥ ចំនួនប្រជាជនសរុបត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមាន ១០,០៩៤,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=Media Release Israel's Independence Day 2025 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2025/Israel-Independence-Day-2025.aspx |access-date=26 October 2026 |website=www.cbs.gov.il}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ដដែរ រដ្ឋាភិបាលបានកត់ត្រាថា ៧២% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបគឺជា[[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិជ្វីហ្វ]] ២១% ជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាប់]] និង ៧% ជា "ក្រុមផ្សេងៗទៀត" (រួមមានគ្រិស្តសាសនិកដែលមិនមែនជាជនជាតិអារ៉ាប់ និងរាល់បុគ្គលដែលមិនបានបញ្ជាក់ពីសាសនារបស់ខ្លួន)។​<ref name="population_stat2024"/> ក្នុងរយៈពេលមួយទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ ពលករចំណាកស្រុកមួយចំនួនធំមកពីប្រទេសរូម៉ានី ថៃ ចិន ទ្វីបអាហ្វ្រិក និងអាមេរិកខាងត្បូង បានចូលមករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ចំនួនពួកគេពិតប្រាកដគឺមិនមានអ្នកណាអាចដឹងបាននោះទេ ដោយសារតែពលករបរទេសជាច្រើនបានចូលមករស់នៅក្នុងប្រទេសនេះដោយខុសច្បាប់<ref>{{cite news |date=14 July 2009 |title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators |url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119084926/http://www.irinnews.org/report/85270/israel-crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |archive-date=19 January 2016 |access-date=26 October 2026 |newspaper=IRIN}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា គេអាចប៉ាន់ស្មានចំនួននោះនៅចន្លោះរវាងពី ១៦៦,០០០ ទៅ ២០៣,០០០ នាក់។<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៩៣% គឺរស់នៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជន។<ref>{{cite web |title=Urban population (% of total population) – Israel |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=IL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211181255/https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=IL |archive-date=11 February 2023 |access-date=26 October 2026 |website=data.worldbank.org |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍បានប៉ាន់ប្រមាណថា អាយុសង្ឃឹមរស់ជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលគឺ ៨២.៥ ឆ្នាំ ដែលជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឃឹមរស់|កម្រិតខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទីប្រាំមួយនៅលើពិភពលោក]]។<ref name="OECD_life_expec">{{cite web |title=Life expectancy at birth |url=https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202012350/https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm |archive-date=2 February 2015 |access-date=26 October 2026 |website=OECD Data |publisher=OECD}}</ref> ចំពោះជនជាតិអារ៉ាប់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលវិញ អាយុកាលជាមធ្យមរបស់ពួកគេគឺទាបជាងនេះពី ៣ ទៅ ៤ ឆ្នាំ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាយុសង្ឃឹមរស់ពួកគេនៅតែមានអត្រាខ្ពស់ជាងជនជាតិអារ៉ាប់ផ្សេងៗដែលរស់នៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ និងប្រទេសមូស្លីមភាគច្រើន។<ref>{{Cite news |date=9 October 2012 |title=Saudi writer: 'Why is life expectancy in Israel better?' |url=https://www.bbc.com/news/av/world-radio-and-tv-19890597 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623113753/https://www.bbc.com/news/av/world-radio-and-tv-19890597 |archive-date=23 June 2022 |access-date=26 October 2026 |publisher=BBC News }}</ref> ប្រទេសនេះមានអត្រាកំណើតខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមសមាជិកអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ ហើយក៏ជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានអត្រានេះលើសពីកម្រិតជំនួសចំនួន ២.១ ផងដែរ។<ref name=":5">{{Cite news |date=21 June 2024 |title=Israel's birth rate remains highest in OECD by far, at 2.9 children per woman |url=https://www.timesofisrael.com/israels-birth-rate-remains-highest-in-oecd-by-far-at-2-9-children-per-woman |work=Times of Israel}}</ref> ប្រមាណ ៨០% នៃជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែលបានកើតនៅក្នុងប្រទេស ហើយ ១៤% ជាជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាមេរិក និង ៦% ជាជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្វ្រិក។<ref>{{cite web |date=15 September 2022 |title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth and Period of Immigration |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/doclib/2022/2.shnatonpopulation/st02_09.pdf |access-date=26 October 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វមកពីអឺរ៉ុបនិងអតីតសហភាពសូវៀត ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេដែលកើតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ដោយរាប់ទាំងជនជាតិជ្វីហ្វអាឆ្កិនណាហ្ស៊ីផង) គឺសរុបមានចំនួនស្មើនឹងប្រមាណ ៤៤% នៃប្រជាជនជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល។ រីឯជនជាតិជ្វីហ្វមកពីបណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់និងប្រទេសមូស្លីម ព្រមទាំងកូនចៅរបស់ពួកគេ (ដោយរាប់ទាំងជនជាតិជ្វីហ្វមីហ្សរ៉ាហ៊ី និងសេហ្វារឌីដែរនោះ) វិញ គឺបង្កើតបានជាផ្នែកដ៏ធំបំផុតនៃចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វសរុបដែលនៅសេសសល់។<ref>{{cite web |author=Joel Schalit |date=31 August 2009 |title=The Missing Mizrahim |url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim |website=Jewcy}}</ref> ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៤% (ស្មើនឹងចំនួន ៣០០,០០០ នាក់) គឺត្រូវបានច្បាប់ព្រះគ្រូ (រ៉ាប៊ី) ចាត់ថ្នាក់តាមជាតិសាសន៍ថាជា "ក្រុមផ្សេងទៀត" ដោយពួកគេនេះត្រូវជាជនជាតិដែលមានដើមកំណើតពីរុស្ស៊ី ឬមានសមាជិកគ្រួសារដែលមិនមែនជាជនជាតិជ្វីហ្វ តែទោះជាយ៉ាងណា ក្រុមនេះនៅតែមានសិទ្ធិទទួលបានសញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល ក្រោមច្បាប់ស្តីពីការវិលត្រឡប់។<ref>{{cite web |last=DellaPergola |first=Sergio |year=2011 |title=Jewish Demographic Policies |url=http://jppi.org.il/uploads/Jewish_Demographic_Policies.pdf |publisher=The Jewish People Policy Institute}}</ref> និគមជនអ៊ីស្រាអែលដែលរស់នៅក្រៅបន្ទាត់បៃតងមានចំនួនប្រមាណ ៦០០,០០០ (≈១០% នៃចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល)។<ref>{{cite magazine |last=Gorenberg |first=Gershom |date=26 June 2017 |title=Settlements: The Real Story |url=http://prospect.org/article/settlements-real-story |access-date=27 October 2026 |magazine=The American Prospect}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ៣៩៩,៣០០ នាក់បានរស់នៅក្នុងតំណាំងលំនៅនៃវ៉េសប៊ែង ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិជ្វីហ្វជាង ២០០,០០០ នាក់ថែមទៀតបានរស់នៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត<ref name="districts_pop" /> និង ២២,០០០ នាក់ទៀតនៅកំពូលហ្កូឡាន។<ref name="districts_pop" /> នៅក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាធ្លាប់មានតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលឈ្មោះ[[ហ្គូសកាធីហ្វ]] ដែលមានជនជាតិអ៊ីស្រាអែលរស់នៅប្រមាណ ៧,៨០០ នាក់ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសឱ្យប្រជាជនទាំងនោះដកខ្លួនចេញនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។<ref>{{cite web |title=Settlements in the Gaza Strip |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archive-date=26 August 2013 |access-date=27 October 2026 |website=Settlement Information}}</ref> ជនជាតិអារ៉ាប់អ៊ីស្រាអែល​ (ដោយរាប់ទាំងប្រជាជនអារ៉ាប់នៅយេរូសាឡឹមខាងកើត និងកំពូលហ្កូឡាន) មានចំនួនសរុប ១,៩៩៥,០០០ នាក់ ឬស្មើនឹង ២១.១% នៃចំនួនប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលសរុប។<ref>{{cite web |title=Population of Israel on the Eve of 2022 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2021/Population-of-Israel-on-the-Eve-of-2022.aspx |access-date=27 October 2026 |publisher=Cbs.gov.il}}</ref> នៅក្នុងលទ្ធផលស្ទង់មតិមួយកាលពីឆ្នាំ២០១៧ ប្រជាជនអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល ៤០% បានកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងជា "ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល" ឬមាន "សញ្ជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែល" ចំណែក ១៥% បានកំណត់ជា "ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន" រីឯ ៨.៩% ជា "ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅអ៊ីស្រាអែល" ឬមាន "សញ្ជាតិប៉ាឡេស្ទីននៃអ៊ីស្រាអែល" និង ៨.៧% ជា "ជនជាតិអារ៉ាប់" ទទេ។ ការស្ទង់មតិដដែរនេះក៏បានរកឃើញដែរថា ជនជាតិអារ៉ាប់នៃអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៦០% បានមានទស្សនៈវិជ្ជមានចំពោះរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite report |url=https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=0e141dca-8ac4-a77f-7045-f3a7d4c30991 |title=Citizenship, Identity and Political Participation: Measuring the Attitudes of the Arab Citizens in Israel |date=December 2017 |publisher=Konrad Adenauer Foundation |issue=12 |pages=22, 25, 28 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Lynfield |first1=Ben |date=27 September 2017 |title=Survey: 60% of Arab Israelis have positive view of state |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Survey-60-percent-of-Arab-Israelis-have-positive-view-of-state-506150 |access-date=27 October 2026 |work=The Jerusalem Post}}</ref> ===តំបន់ទីប្រជុំជនធំៗ=== {{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|800px|ទិដ្ឋភាពនៃ[[តំបន់មាតុបុរីតែលអាវីហ្វ]]}} អ៊ីស្រាអែលមានតំបន់ទីប្រជុំជនធំៗចំនួនបួន រួមមាន៖ [[ហ្គូសដាំន]] (តំបន់មាតុបុរីតែលអាវីហ្វ ដែលមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ៣,៨៥៤,០០០ នាក់) [[យេរូសាឡឹម]] (ប្រជាជនចំនួន ១,២៥៣,៩០០ នាក់) [[ហៃហ្វា]] (៩២៤,៤០០ នាក់) និង[[បេអ៊ែលឆេវ៉ា]] (៣៧៧,១០០ នាក់)។<ref>{{cite web |date=6 September 2017 |title=Localities, Population and Density per Sq. Km., by Metropolitan Area and Selected Localities |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_25&CYear=2017 |access-date=3 November 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> ទីប្រជុំជនដែលមានទំហំធំជាងគេទាំងចំនួនប្រជាជននិងផ្ទៃដីនោះគឺ យេរូសាឡឹម ដែលមានប្រជាជនចំនួន ១,០៥០,១៥៣ នាក់នៅលើផ្ទៃដី ១២៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="Israelpopulations">{{cite web |url=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|title=Regional Statistics|website=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=3 November 2026}}</ref> ទិន្នន័យស្ថិតិសម្រាប់ក្រុងយេរូសាឡឹមនេះផងដែរបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនប្រជាជន និងផ្ទៃដីនៃផ្នែក[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលសព្វថ្ងៃកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍ជម្លោះថ្នាក់អន្តរជាតិ។ តែលអាវីហ្វ (៤៩៤,៩០០) និងហៃហ្វា (២៩៧,០៨២) គឺជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបន្ទាប់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Israelpopulations"/> ទីក្រុង[[ភ្នៃប្រាក់]] (ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនប្រតិបត្តិនិកាយ[[ហារ៉េឌី]]) គឺជាទីក្រុងដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោមទីក្រុងទាំង ១០ នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[បញ្ជីរាយទីក្រុងតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់បំផុត]]។<ref>{{Cite web |title=Population Density by City 2024 |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/population-density-by-city |website=worldpopulationreview.com}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានទីក្រុងចំនួន ១៦ ដែលមានចំនួនប្រជាជនលើសពី ១០០,០០០ នាក់ឡើងទៅ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ តំបន់ចំនួន ៧៧ ត្រូវបានក្រសួងមហាផ្ទៃអ៊ីស្រាអែលផ្តល់ឋានៈជា ទីប្រជុំជន (ឬក្រុង) ដែលក្នុងនោះមាន[[បញ្ជីរាយតំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|បួនកន្លែងស្ថិតនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែង]]។<ref>[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_22&CYear=2018 2.22 Localities and Population, by Municipal Status and District], 2018</ref> {{ទីក្រុងធំបំផុតនៃអ៊ីស្រាអែល}} ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃអ៊ីស្រាអែល}} [[File:שלט רחוב יהודה (3777232251).jpg|thumb|ផ្លាកសញ្ញាសម្គាល់ផ្លូវជា[[ភាសាហេប្រឺ]] [[ភាសាអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] និង[[ភាសាអង់គ្លេស]]]] ភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺ [[ភាសាហេប្រឺ]]។ ភាសាហេប្រឺគឺជាភាសាចម្បងរបស់រដ្ឋ ហើយត្រូវប្រជាជនភាគច្រើននិយាយប្រើប្រាស់ជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ នៅមុនឆ្នាំ២០១៨ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយផងដែរ<ref name=lang1/> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ២០១៨ នោះ ភាសាអារ៉ាប់ត្រូវបានកែសម្រួលទម្លាក់មកត្រឹមជា "ឋានៈពិសេសនៅក្នុងរដ្ឋ" វិញ។<ref name=lang2/><ref name=lang3/> ភាសាអារ៉ាប់ត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិអារ៉ាប់ភាគតិចនៅក្នុងស្រុក និងជាភាសាគោលសម្រាប់បង្រៀននៅក្នុងសាលារៀនរបស់ប្រជាជនអារ៉ាប់ ដែលនៅទីនោះដែរ ភាសាហេប្រឺត្រូវបានបង្រៀនជាមុខវិជ្ជាមួយវិញ។<ref name="arabic_lang">{{cite book |last1=Franklin |first1=Parker |url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/detailmini.jsp?ERICExtSearch_SearchValue_0=ED250227&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED250227 |title=Israeli Schools: Religious and Secular Problems |date=10 October 1984 |publisher=Education Resources Information Center |access-date=3 November 2026}}</ref> ដោយសារតែមានអន្តោប្រវេសន៍ទ្រង់ទ្រាយធំពីអតីតសហភាពសូវៀត និង[[អាលីយ៉ាពីអេត្យូពី|ប្រទេសអេត្យូពី]] ([[ជនជាតិជ្វីហ្វអេត្យូពីនៅអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិជ្វីហ្វអេត្យូពី]]ប្រមាណ ១៣០,០០០ នាក់បានកំពុងរស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល)<ref name="The Ethiopian Population In Israel">[[ការិយាល័យកណ្ដាលអ៊ីស្រាអែលនៃស្ថិតិ]]៖ [http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201211307 The Ethiopian Community in Israel]</ref> ដូច្នេះ [[ភាសារុស្ស៊ី]] និង[[ភាសាអាមហារ៉ា]]ក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសនេះ។<ref>{{cite news |last=Meyer |first=Bill |date=17 August 2008 |title=Israel's welcome for Ethiopian Jews wears thin |url=http://www.cleveland.com/world/index.ssf/2008/08/israels_welcome_for_ethiopian.html |access-date=3 November 2026 |newspaper=The Plain Dealer}}</ref> ជនអន្តោប្រវេសន៍ដែលនិយាយភាសារុស្ស៊ីជាងមួយលាននាក់បានចូលមករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០៤។<ref>{{cite news |date=10 February 2008 |title=Study: Soviet immigrants outperform Israeli students |url=https://www.haaretz.com/news/study-soviet-immigrants-outperform-israeli-students-1.238970 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531040829/http://www.haaretz.com/news/study-soviet-immigrants-outperform-israeli-students-1.238970 |archive-date=31 May 2012 |newspaper=Haaretz}}</ref> ភាសាបារាំងត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៧០០,០០០ នាក់<ref>{{cite news |date=5 December 2011 |title=French radio station RFI makes aliyah |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4156781,00.html |newspaper=Ynetnews}}</ref> ដែលភាគច្រើនដើមកំណើតមកពីប្រទេសបារាំង និងតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។ ភាសាអង់គ្លេសធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងសម័យអាណត្តិភាព ហើយទោះបីជាវាបានបាត់បង់ឋានៈជាភាសាផ្លូវការក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្ដី ក៏វានៅតែដើរតួនាទីសំខាន់ខ្លាំងអាចប្រៀបបានទៅនឹងភាសាផ្លូវការបច្ចុប្បន្នទៅហើយ។<ref>{{cite book |last=Bat-Zeev Shyldkrot |first=Hava |title=Perspectives on Language and Development: Essays in Honor of Ruth A. Berman |date=2004 |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=978-1-4020-7911-5 |editor1-last=Diskin Ravid |editor1-first=Dorit |page=90 |chapter=Part I: Language and Discourse |quote=English is not considered official but it plays a dominant role in the educational and public life of Israeli society. ... It is the language most widely used in commerce, business, formal papers, academia, and public interactions, public signs, road directions, names of buildings, etc. |editor2-last=Bat-Zeev Shyldkrot |editor2-first=Hava |chapter-url={{Google books |xMzx6xFB0IgC |page=PA90 |keywords=|text= |plainurl=yes}}}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល}} {{See also|សាសនាអាប្រាហាម}} [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ដោមនៃសិលា]] និង[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]នៅទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ អ៊ីស្រាអែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៧៣.៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាយូដា ១៨.១% ជាមូស្លីម ១.៩% ជាគ្រិស្តសាសនិក ១.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិ[[ឌ្រុស]] និង ៤.៩% ជាអ្នកកាន់សាសនាផ្សេងៗទៀត។<ref name="cia" /> ការប្រកាន់ជំនឿនិកាយសាសនាក្នុងចំណោមជនជាតិជ្វីហ្វនៅអ៊ីស្រាអែលគឺមានភាពខុសគ្នាៗ៖ ដោយតាមការស្ទង់មតិមួយកាលពីឆ្នាំ២០១៦ បានបង្ហាញថា ៤៩% នៃជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែលបានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជា [[ហ៊ីឡូនី]] (លោកិយ), ២៩% ជា[[ម៉ាស័រទីម]] (ប្រពៃណី), ១៣% ជា[[ហ្ស៊ីអននិយមសាសនា|ដាធី]] (ជំនឿសាសនា) និង ៩% ជា[[ហារ៉េឌី]] (ប្រកាន់តឹងរ៉ឹង)។<ref>{{cite web |last1=Starr |first1=Kelsey Jo |last2=Masci |first2=David |date=8 March 2016 |title=In Israel, Jews are united by homeland but divided into very different groups |url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/08/in-israel-jews-are-united-by-homeland-but-divided-into-very-different-groups/ |access-date=5 November 2026 |publisher=Pew Research Center}}</ref> មូស្លីមគឺជាក្រុមសាសនាភាគតិចដ៏ធំបំផុត ដោយមានចំនួនស្មើប្រមាណ ១៨.១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ១.៩% គឺជា[[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ទៀតជាអ្នកកាន់[[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ជំនឿឌ្រុស]]។<ref name="CIA2022">{{Cite web |date=10 September 2024 |title=Israel |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910082545/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |archive-date=10 September 2024 |access-date=5 November 2026 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> ចំនួនគ្រិស្តសាសនិកភាគច្រើនជា[[គ្រិស្តសាសនិកអារ៉ាប់|ជនជាតិអារ៉ាប់]] និង[[ជនជាតិអារ៉ាមនៅអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិអារ៉ាម]] ប៉ុន្តែក៏មានជនអន្តោប្រវេសន៍ខ្លះផងដែរមកពីអតីតសហភាពសូវៀត ពលករបរទេស [[ជនជាតិអាមេនីនៅអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីន|គ្រិស្តសាសនិកអាមេនី]] និងអ្នកគោរពប្រតិបត្តិជំនឿ [[យូដាមែស្ស៊ី]] ដែលគ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកភាគច្រើនចាត់ទុកថាជាទម្រង់មួយនៃសាសនាគ្រិស្ត។<ref>{{cite news |last=Bassok |first=Moti |date=25 December 2006 |title=Israel's Christian population numbers 148,000 as of Christmas Eve |url=https://www.haaretz.com/news/israel-s-christian-population-numbers-148-000-as-of-christmas-eve-1.208151 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121203945/http://www.haaretz.com/news/israel-s-christian-population-numbers-148-000-as-of-christmas-eve-1.208151 |archive-date=21 November 2010 |access-date=5 November 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> ក្រៅពីនេះ អ៊ីស្រាអែលក៏មានសមាជិកនៃក្រុមសាសនាផ្សេងៗទៀត រួមទាំងពុទ្ធសាសនិក និងហិណ្ឌូសាសនិក ថ្វីបើពួកគេមានចំនួនតូចតិចតួចក្ដី។<ref>{{cite web |title=National Population Estimates |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st_eng02.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807012547/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st_eng02.pdf |archive-date=7 August 2011 |access-date=5 November 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |page=27}}</ref> ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នគឺគ្របដណ្ដប់លើផ្នែកចម្បងនៃ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ពោលជាតំបន់ដែលមានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះរាល់ក្រុម[[សាសនាអាប្រាហាម]]។ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺមានសារៈសំខាន់មិនអាចកាត់ថ្លៃបានជាពិសេសចំពោះជនជាតិជ្វីហ្វ មូស្លីម និងគ្រិស្តសាសនិក ដោយសារតែទីនេះមានវត្តមានទីតាំងកន្លែងសំខាន់ៗដែលជាស្នូលនៃជំនឿសាសនារបស់ពួកគេដូចជា [[បុរីបុរាណយេរូសាឡឹម|បុរីបុរាណ]] ដែលរួមមាន[[ជញ្ជាំងខាងលិច]] [[ភ្នំប្រាសាទ]] (វិហារឥស្លាមអាល់អាក់សាគឺស្ថិតនៅក្នុងនោះ) និង[[ព្រះសហគមន៍ព្រះស្ដួប]]។<ref>{{cite book |last=Levine |first=Lee I. |title=Jerusalem: its sanctity and centrality to Judaism, Christianity, and Islam |publisher=Continuum International Publishing Group |year=1999 |isbn=978-0-8264-1024-5 |page=516}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅមានទីតាំងដែលមានសារៈសំខាន់ខាងសាសនាសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមានដូចនៅក្នុងទីក្រុង[[ណាហ្សារ៉េត]] (ទីតាំងដែលព្រះទេវទូតបានមកប្រាប់ដំណឹងដល់[[ម៉ារី (ព្រះមាតាព្រះយេស៊ូវ)|ព្រះនាងម៉ារី]]) ទីក្រុង[[ទីបេរីយ៉ាដ]]និង[[សាហ្វេដ]] (ដែលជាទីក្រុងវិសុទ្ធពីរក្នុងចំណោម[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]ក្នុងសាសនាយូដា) [[វិហារឥស្លាមសនៃរ៉ាំឡា|វិហារឥស្លាមស]]ក្នុងក្រុង[[រ៉ាំឡា]] (ជាទីសក្ការៈបូជាឧទ្ទិសដល់ព្យាការី[[សាលីហ៍]]) ក៏ដូចជា[[ព្រះវិហារសាំងចច (ឡដ)|ព្រះវិហារសាំងចច និងវិហារឥស្លាមអាល់ឃីឌរក្នុងទីក្រុងឡដ]]ជាដើម (ដែលជាទីបញ្ចុះសពនៃ[[សាំងចច]] ឬ[[អាល់ឃីឌរ]])។ ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:Brain research labs-Bar Ilan university.jpg|thumb|[[សាកលវិទ្យាល័យបារអ៊ីឡាន|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវខួរក្បាលពហុជំនាញ]]នៅ[[សាកលវិទ្យាល័យបារអ៊ីឡាន]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ អ៊ីស្រាអែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខបីក្នុងចំណោមសមាជិកអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ សម្រាប់ភាគរយនៃប្រជាជនដែលមានអាយុពី ២៥ ដល់ ៦៤ ឆ្នាំ ដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សាកម្រិតឧត្តមសិក្សា ពោលមានចំនួន ៤៩% បើធៀបនឹងមធ្យមភាគរបស់អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ដែលមានចំនួន ៣៥%។<ref name="OECD_education">{{cite report |url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en |title=Education at a Glance: Israel |date=15 September 2016 |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=6 November 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en |archive-date=10 November 2017 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en |archivedate=10 វិច្ឆិកា 2017 |deadurl=yes}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ ប្រទេសនេះបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខបីទាក់ទងនឹងចំនួនសញ្ញាបត្រសិក្សាធៀបនឹងចំនួនប្រជាជន (ស្មើនឹង ២០ ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនសរុប)។<ref>{{cite web |title=Israel: IT Workforce |url=http://www.american.edu/initeb/as5415a/Israel_ICT/itWork.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060913013444/http://www.american.edu/initeb/as5415a/Israel_ICT/itWork.html |archive-date=13 September 2006 |access-date=6 November 2026 |website=Information Technology Landscape in Nations Around the World}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមានអាយុសង្ឃឹមសិក្សារយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ និងអត្រាអក្ខរកម្ម ៩៧.៨%។<ref name="cia"/ ច្បាប់ស្តីពីការអប់រំរបស់រដ្ឋ (ឆ្នាំ១៩៥៣) បានកំណត់ប្រភេទសាលារៀនចំនួនប្រាំប្រភេទរួមមាន៖ សាលារដ្ឋលោកិយ (មិនពាក់ព័ន្ធនឹងសាសនា) សាលារដ្ឋសាសនា សាលាសាសនាតឹងរឹង សាលាសហគមន៍តំណាំងលំនៅ និងសាលាអារ៉ាប់។ សាលារដ្ឋលោកិយគឺជាក្រុមសាលាដែលមានចំនួនសិស្សចូលរៀនច្រើនបំផុត ដោយមានសិស្សភាគច្រើនជាជនជាតិជ្វីហ្វ និងជនជាតិដទៃទៀតដែលមិនមែនជនជាតិអារ៉ាប់។ ចំពោះជនជាតិអារ៉ាប់វិញគឺភាគច្រើនតែងបញ្ជូនកូនៗរបស់ពួកគេទៅរៀននៅសាលាដែលប្រើប្រាស់ភាសាអារ៉ាប់។<ref name="arabic_lang"/> ការអប់រំគឺចាំបាច់ខ្លាំងសម្រាប់កុមារ និងយុវជនដែលមានអាយុចន្លោះពី ៣ ទៅ ១៨ ឆ្នាំ។<ref>{{cite news |last1=Kashti |first1=Or |last2=Ilan |first2=Shahar |date=18 July 2007 |title=Knesset raises school dropout age to 18 |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/knesset-raises-school-dropout-age-to-18-1.225752 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205220958/http://www.haaretz.com/print-edition/news/knesset-raises-school-dropout-age-to-18-1.225752 |archive-date=5 December 2010 |access-date=6 November 2026 |newspaper=Haaretz}}</ref> កម្រិតសិក្សាផងដែរគឺត្រូវបានបែងចែកទៅជាបីកម្រិតរួមមាន៖ បឋមសិក្សា (ថ្នាក់ទី ១ ដល់ទី ៦) អនុវិទ្យាល័យ (ថ្នាក់ទី ៧ ដល់ទី ៩) និងវិទ្យាល័យ (ថ្នាក់ទី ១០ ដល់ទី ១២) ដោយត្រូវបញ្ចប់ទៅវិញតាមរយៈការប្រឡងបញ្ចប់ការសិក្សា[[វិញ្ញាបនបត្របាករូត|បាករូត]] (ដូចនឹងបាក់ឌុបក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែរ)។ ដើម្បីទទួលបានវិញ្ញាបនបត្របាករូត សិស្សានុសិស្សនៅអ៊ីស្រាអែលគឺចាំបាច់ត្រូវមានសមត្ថភាពខ្លាំងក្នុងមុខវិជ្ជាស្នូលនានាដូចជា គណិតវិទ្យា ភាសាហេប្រឺ អក្សរសិល្ប៍ហេប្រឺនិងអក្សរសិល្ប៍ទូទៅ ភាសាអង់គ្លេស ប្រវត្តិវិទ្យា ព្រះគម្ពីរ និងពលរដ្ឋវិជ្ជា។<ref name="moia">{{cite web |last1=Shetreet |first1=Ida Ben |last2=Woolf |first2=Laura L. |year=2010 |title=Education |url=http://www.moia.gov.il/Publications/education_en.pdf |access-date=6 November 2026 |website=Publications Department |publisher=Ministry of Immigrant Absorption}}</ref> នៅក្នុងសាលារៀននៃប្រជាជនអារ៉ាប់ គ្រិស្តសាសនិក និងឌ្រុស ការប្រឡងលើមុខវិជ្ជាសិក្សាអំពីព្រះគម្ពីរត្រូវបានជំនួសដោយមុខវិជ្ជាទាក់ទងនឹងបេតិកភណ្ឌនៃសាសនាឥស្លាម គ្រិស្តសាសនា ឬជំនឿឌ្រុសរៀងៗគ្នា។<ref>{{cite web |date=January 1996 |title=The Israeli Matriculation Certificate |url=http://www.bibl.u-szeged.hu/oseas/bagrut.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915073741/http://www.bibl.u-szeged.hu/oseas/bagrut.html |archive-date=15 September 2017 |access-date=6 November 2026 |publisher=United States-Israel Educational Foundation via the University of Szeged University Library}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ សិស្សថ្នាក់ទី ១២ ចំនួន ៦៨​.៧% បានទទួលវិញ្ញាបនបត្របញ្ចប់ការសិក្សាកម្រិតវិទ្យាល័យ។<ref>{{cite web |date=2023 |title=Students in Grade 12 – Matriculation Examinees and Those Entitled to a Certificate |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/LochutTlushim/2023/st04_19.pdf |access-date=6 November 2026 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> [[File:MountScopusDec032022 03.jpg|thumb|បរិវេណ[[ភ្នំស្កូពូស]]នៃ[[សាកលវិទ្យាល័យហេប្រឺយេរូសាឡឹម]]]] អ៊ីស្រាអែលមានប្រពៃណីមួយម្យ៉ាងទាក់ទិននឹងវិស័យអប់រំកម្រិតឧត្តមសិក្សា នោះគឺការអប់រំនៅតាមសាកលវិទ្យាល័យនានាគឺតែងដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការជំរុញការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចសម័យទំនើប។<ref>{{cite web |last=Silver |first=Stefan |date=11 May 2017 |title=Israel's educational tradition drives economic growth |url=http://kehilanews.com/2017/05/11/israels-educational-tradition-drives-economic-growth/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207190253/https://kehilanews.com/2017/05/11/israels-educational-tradition-drives-economic-growth/ |archive-date=7 February 2019 |access-date=6 November 2026 |website=Kehlia News Israel}}</ref> អ៊ីស្រាអែលមាន[[បញ្ជីរាយសាកលវិទ្យាល័យ និងមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល|សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋចំនួនប្រាំបួន ដែលបន្តបែងចែកទៅជាមហាវិទ្យាល័យរដ្ឋនិងឯកជនចំនួន ៤៩​ ទៀត]]។<ref name="moia"/><ref>{{cite web |title=Higher Education in Israel |url=http://embassies.gov.il/delhi/Departments/Pages/Academic%20Affairs.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725031634/http://embassies.gov.il/delhi/Departments/Pages/Academic%20Affairs.aspx |archive-date=25 July 2012 |access-date=6 November 2026 |publisher=Embassy of Israel In India}}</ref> សាកលវិទ្យាល័យ[[តិចនីអន – វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាអ៊ីស្រាអែល|តិចនីអន]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យហេប្រឺយេរូសាឡឹម|សាកលវិទ្យាល័យហេប្រឺ]]គឺតែងជាប់ឈ្មោះជាប់លាប់នៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់នៃសាកលវិទ្យាល័យកំពូលៗទាំង ១០០ នៅលើពិភពលោករបស់[[ចំណាត់ថ្នាក់សិក្សានៃសាកលវិទ្យាល័យពិភពលោក]] (ARWU)។<ref name="ARWU"/> សាកលវិទ្យាល័យធំៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[វិទ្យាស្ថានវិទ្យាសាស្ត្រវ៉ៃស្មាំន]] [[សាកលវិទ្យាល័យតែលអាវីហ្វ]] [[សាកលវិទ្យាល័យប៊ែនហ្គូរីយ៉ននៅណេហ្គេវ]] [[សាកលវិទ្យាល័យបារអ៊ីឡាន]] [[សាកលវិទ្យាល័យហៃហ្វា]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យបើកចំហនៃអ៊ីស្រាអែល]]។ ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅអ៊ីស្រាអែល}} [[File:PTBeilinson.jpg|thumb|[[មជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្ររ៉ាប៊ីន]]នៅក្រុង[[ប៉េតាធីកវ៉ា]]]] [[សុខភាពនៅអ៊ីស្រាអែល|វិស័យសុខាភិបាលនៅអ៊ីស្រាអែល]]គឺមានការអភិវឌ្ឍជឿនលឿននិងប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ បើធៀបនឹងចំណោមប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ដទៃ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលចំណាយថវិកាស្មើនឹង ៧.៣% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ខ្លួនទៅលើវិស័យសុខាភិបាល បើប្រៀបធៀបនឹង ៩.៣% នៃបណ្តាសមាជិកអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ និង ១៨% នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ជាមួយនឹងការអនុម័តច្បាប់ថែទាំសុខភាពជាតិឆ្នាំ១៩៩៥ ប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពជាសកលគឺត្រូវមានអនុវត្តចំពោះប្រជាជន ១០០% ទាំងអស់ ដោយទទួលហិរញ្ញប្បទានពីពន្ធសុខភាព ដែលបានពីភាគរយថេរនៃប្រាក់ចំណូលប្រជាជននីមួយៗ។<ref name="wi">{{Cite web |author1=Commonwealth Fund |date=2026 |title=International Health Care System Profiles: Israel |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/israel |publisher=Commonwealth Fund |doi=10.26099/4jc8-yf08}}</ref><ref>{{Cite book |last=OECD |url=https://www.oecd.org/en/publications/health-at-a-glance-2025_8f9e3f98-en.html |title=Health at a Glance 2025: OECD Indicators |date=13 November 2025 |publisher=OECD Publishing |isbn=978-92-64-95484-7 |doi=10.1787/8f9e3f98-en}}</ref> "កញ្ចប់" សេវាថែទាំសុខភាពនេះ រួមមានរាល់សេវាកម្មដែលតម្រូវដោយក្រសួងសុខាភិបាលអ៊ីស្រាអែល។ រាល់បុគ្គលនីមួយៗក៏អាចបង់ប្រាក់បន្ថែមបានដែរដើម្បីទទួលបានសេវាកម្មបន្ថែមផ្សេងៗទៀត។<ref>{{Cite journal |last1=Rosen |first1=Bruce |last2=Waitzberg |first2=Ruth |last3=Merkur |first3=Sherry |date=2015 |title=Israel: Health System Review |journal=Health Systems in Transition |volume=17 |issue=6 |pages=1–212 |issn=1817-6127 |pmid=27050102}}</ref> អាយុសង្ឃឹមរស់នៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺ ៨៣.៨ ឆ្នាំ ដែលជាភាគរយខ្ពស់ជាងអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រមាណ ២.៧ ឆ្នាំ។ អត្រាមរណភាពដែលអាចបង្ការបានគឺ ៧៨ ករណីក្នុងចំណោមមនុស្ស ១០០,០០០ នាក់ ដែលទាបជាងមធ្យមភាគរបស់អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ (១៤៥ ករណី) ខណៈអត្រាមរណភាពដែលអាចស្រង់ព្យាបាលបានគឺ ៥៦ ករណីក្នុងចំណោមមនុស្ស ១០០,០០០ នាក់ ពោលក៏ទាបជាងមធ្យមភាគរបស់របស់អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ផងដែរ (៧៧ ករណី)។ អត្រាអត្តឃាតកម្មគឺមាន ៤ ករណីក្នុងចំណោមមនុស្ស ១០០,០០០ នាក់ ដែលជាតួលេខទាបជាងមធ្យមភាគរបស់អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ (១១ ករណី)។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៩.១% បានចាត់ទុកស្ថានភាពសុខភាពរបស់ពួកគេថា "មិនល្អ" ឬ "មិនល្អខ្លាំង" ដែលជាភាគរយខ្ពស់ជាងអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ (៨.០%)។<ref name="z261">{{cite web |date=13 November 2025 |title=Health at a Glance 2025: Israel |url=https://www.oecd.org/en/publications/health-at-a-glance-2025_15a55280-en/israel_b3600fbc-en.html |access-date=6 November 2026 |publisher=OECD Publishing |doi=10.1787/8f9e3f98 |doi-broken-date=8 September 2026 }}</ref> កត្តាហានិភ័យសុខភាពធំៗរួមមាន៖ ការជក់បារីក្នុងចំណោមប្រជាជន ១៧.០ ភាគរយ ដែលខ្ពស់ជាងមធ្យមភាគអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍ (១៤.៨ ភាគរយ)។ ចំពោះការប្រើប្រាស់គ្រឿងស្រវឹងវិញគឺមានកម្រិតទាបជាង ពោលប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលម្នាក់សេពគ្រឿងស្រវឹង ២.៧ លីត្រ បើធៀបនឹងមធ្យមភាគ ៨.៥ លីត្រ។ មនុស្សពេញវ័យ ២៨ ភាគរយ មិនបានធ្វើលំហាត់ប្រាណទៀងទាត់ឡើយ ដែលជាតួលេខទាបជាងមធ្យមភាគ ៣០ ភាគរយបន្តិច។ អត្រានៃភាពធាត់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលគឺ ១៨ ភាគរយ ដែលនៅជិតនឹងអត្រា ១៩ ភាគរយមែនទែនរបស់អង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref name="z261"/> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល}} វប្បធម៌ចម្រុះនៃអ៊ីស្រាអែលគឺកើតចេញពីភាពចម្រុះនៃប្រជាជនក្នុងស្រុក ឧទាហរណ៍៖ ជនជាតិជ្វីហ្វជាច្រើននៃប្រទេសនេះគឺមានកំណើតចេញពីសហគមន៍ផ្សេងៗគ្នានៅជុំវិញពិភពលោក ហើយពួកគេបាននាំយកប្រពៃណីវប្បធម៌ និងសាសនាពួកគេនីមួយៗមកជាមួយពេលសម្រេចផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web |title=Asian Studies: Israel as a 'Melting Pot' |url=http://www.hse.ru/en/news/28331917.html |access-date=6 November 2026 |publisher=National Research University Higher School of Economics}}</ref> ឥទ្ធិពលអារ៉ាប់អាចត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្នុង[[ស្ថាបត្យកម្មអ៊ីស្រាអែល|ស្ថាបត្យកម្ម]] [[តន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|សិល្បៈតន្ត្រី]] និង[[អាហារអ៊ីស្រាអែល|ម្ហូបអាហារ]]ជាដើម។<ref name="MendelRanta2016p137">{{cite book |last1=Mendel |first1=Yonatan |url={{Google books|dD_7CwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=From the Arab Other to the Israeli Self: Palestinian Culture in the Making of Israeli National Identity |last2=Ranta |first2=Ronald |publisher=Routled |year=2016 |isbn=978-1-317-13171-7 |pages=137, 140–141}}</ref> អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលប្រើប្រាស់[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]ក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ។ ថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈត្រូវបានកំណត់ដោយផ្អែកលើថ្ងៃបុណ្យជ្វីហ្វ ហើយក្រៅពីថ្ងៃ "[[ទិវាឯករាជ្យភាព (អ៊ីស្រាអែល)|យមហាអាតស្មាអ៊ូត]]" ឬទិវាឯករាជ្យភាព គឺមិនមានថ្ងៃឈប់សម្រាកស៊ីវិលផ្សេងទៀតឡើយសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទូទៅ។ ថ្ងៃឈប់សម្រាកជាផ្លូវការគឺថ្ងៃសៅរ៍ ដែលជាថ្ងៃ[[សប្ប័ទ]]ក្នុងប្រពៃណីជ្វីហ្វ។<ref>{{cite web |title=Jewish Festivals and Days of Remembrance in Israel |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts%20About%20Israel/People/Jewish%20Festivals%20in%20Israel |archive-url=https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel |archive-date=14 August 2007 |access-date=6 November 2026 |publisher=ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល}}</ref> ===អក្សរសិល្ប៍=== ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] 7no6cnlbldsg96z1m07f82guo6fj1wq អាំង ជូលាន 0 28818 342766 307265 2026-11-08T07:14:01Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342766 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:អាំង ជូលាន.jpg|រូបភាពតូច|អាំង ជូលាន]] '''អាំង ជូលាន''' ជានរវិទូខ្មែរមួយរូប ដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់បណ្ឌិតនរវិទ្យាពីប្រទេសបារាំងនៅឆ្នាំ១៩៨២។ លោកសាស្ត្រាចារ្យ កើតនៅថ្ងៃទី០១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅកំពង់ឃ្លាំង [[ខេត្តសៀមរាប]]។ លោកជាសាស្ត្រាចារ្យនៅ[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ]] និងជាអតីតប្រធាននាយកដ្ឋានវប្បធម៌នៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា]]។ ===កិច្ចសម្ភាសន៍រវាងវិទ្យុអាស៊ីសេរី និងលោកសាស្ត្រាចារ្យអាំង ជូលាន ដែលទទួលរង្វាន់ [[:en:Fukuoka Prize | Fukuoka Prize]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១១=== <ref>គេហទំព័រអាស៊ីសេរី</ref>នរវិទូ​ខ្មែរ​ ១ ​រូប​ ទទួល​បាន​ពានរង្វាន់​ឆ្នើម​ ហ៊្វូគូអូកា ពី​​ប្រទេស​ជប៉ុន នៅ​ក្នុង​ជីវិត​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ ​តែង​បាន​ធ្វើ​នូវ​អ្វី​ដែល​ជា​ប្រយោជន៍​សម្រាប់​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ និង​ជា​ប្រយោជន៍​សម្រាប់​សង្គម ​ឬ​មនុស្ស​ផង​ទាំងពួង ទោះ​តិច​ឬ​ច្រើន។ ​កាល​បើ​នរណា​ម្នាក់​បាន​លះបង់ ​ឬ​ធ្វើ​បាន​ច្រើន ​ដើម្បី​ជា​ប្រយោជន៍​សម្រាប់​មនុស្ស​ទូទៅ មិន​យូរ​មិន​ឆាប់ អ្នក​នោះ​នឹង​ទទួល​បាន​នូវ​ការ​គោរព​សរសើរ​ពី​អ្នក​ដទៃ។ យ៉ាង​ណា​មិញ តាម​រយៈ​ការ​ខិតខំ​ព្យាយាម​និង​ពុះពារ​ក្នុង​វិជ្ជាជីវៈ​នរវិទូ ឬ​អ្នក​សិក្សា​វិជ្ជា​ទាក់ទង​នឹង​វិវត្តន៍​នៃ​មនុស្ស ​ខ្មែរ​មួយ​រូប​ទទួល​បាន​ពាន់​រង្វាន់​ឆ្នើម (Grand Prize) ពី​ប្រទេស​ជប៉ុន ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ។ នរវិទូ​ ឬ​អ្នក​សិក្សា​វិជ្ជា​ទាក់ទង​នឹង​ការ​វិវត្តន៍​នៃ​មនុស្ស ដែល​កំពុង​តែ​ផ្ទេរ​ចំណេះដឹង​ដល់​កូន​ខ្មែរ​និង​កំពុង​តែ​បន្ត​ធ្វើ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​ផ្នែក​វប្បធម៌​ខ្មែរ បាន​ឈ្នះ​ជា​ជ័យ​លាភី​ពានរង្វាន់​ឆ្នើម ក្នុង​ចំណោម​ជ័យ​លាភី​ពានរង្វាន់ ៣​រូប ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ជ្រើស​ចេញ​ពី​បេក្ខភាព​ចំនួន​ជាង ២០០ នាក់ នោះ​គឺ​លោក បណ្ឌិត អាំង ជូលាន។ លោក អាំង ជូលាន បច្ចុប្បន្ន​ជា​អ្នកស្រាវជ្រាវ​ផង ​និង​​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ផ្នែក​សិលាចារឹក​បុរាណ​ខ្មែរ​នៅ​មហាវិទ្យាល័យ​បុរាណ​វិទ្យា​ផង។ លោក​បាន​ឈ្នះ​ពាន់​រង្វាន់​លំដាប់ថ្នាក់​លេខ​១ (Grand Prize) ផ្នែក​ស្រាវជ្រាវ ក្នុង​ចំណោម​ជយលាភី ៣​រូប ដោយ​ពានរង្វាន់​ពីរ​ទៀត​បាន​ទៅ​ជនជាតិ​កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង​និង​ជនជាតិ​អាល្លឺម៉ង់ ហើយ​ជយលាភី​ទាំង​បី​ត្រូវ​បាន​គេ​ជ្រើសរើស​ចេញ​ពី​ក្នុង​ចំណោម​បេក្ខជន​ជាង ២៥០​នាក់ ៖ «គេ​សម្លឹង​មើល​មក អា​នេះ​ខ្ញុំ​និយាយ​តាម​សុន្ទរកថា​គេ​និយាយ​អំពី​ខ្ញុំ​ទេ​ដែល​ខ្ញុំ​និយាយ​នេះ​ណា៎ គឺ​ថា ការងារ​ដែល​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​មក​វា​លើស​ពី ដូច​ថា​វា​មិនមែន​សំឡេង​មក​លើ​តែ​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់​ខ្លួន ។ ឧទាហរណ៍​ថា​អាជ្ញាធរ​អប្សរា ដែល​មាន​នាទី​គ្រប់គ្រង​តំបន់​អង្គរ​អី​នេះ គឺ​កើត​ឡើង​ជា​ផ្លូវ​ការ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៥។ ណា៎ អា​ហ្នឹង​អាជ្ញាធរ​អប្សរា ប៉ុន្តែ​ចំណែក​ខ្ញុំ​នេះ​មក​ជួយ​រៀបចំ​អាជ្ញាធរ​អប្សរា​តាំង​ពី​មិន​ទាន់​មាន តាំង​ពី​ប្រហែល​ឆ្នាំ​១៩៩៣​មក ហើយ​ដល់​ឆ្នាំ​៩៥​កើត​មាន​ឡើង​ក៏​ខ្ញុំ​ជួយ​ធ្វើ​ការ​អី បំពេញ​ការងារ​នៅ​ក្នុង​ហ្នឹង​បាន​ច្រើន​ឆ្នាំ​ដែរ» ។ លោក បណ្ឌិត អាំង ជូលាន កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​០១ ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ​១៩៤៩ នៅ​ភូមិ​កំពង់ឃ្លាំង ឃុំ​កំពង់ឃ្លាំង ស្រុក​សូទ្រនិគម ខេត្ត​សៀមរាប ។ លោក បណ្ឌិត អាំង ជូលាន មាន​ប្រសាសន៍​ថា ឪពុក​របស់​លោក​ដែល​ជា​អ្នក​ចេះ​ដឹង​ម្នាក់ បាន​បម្រើ​ការងារ​រាជការ​ខ្លះ​ ហើយ​ប្រកបរបរ​ទទួល​ទាន​ជា​លក្ខណៈ​ឯកជន​ច្រើន​ជាង។ រីឯ​ម្ដាយ​របស់​លោក​ជា​ស្ត្រី​មេផ្ទះ។ ពេល​លោក​មាន​អាយុ ៦​ឆ្នាំ ប្រហែល​ក្នុង​ចន្លោះ​ឆ្នាំ​១៩៥៥-១៩៥៦ ក្រុម​គ្រួសារ​ឪពុក​ម្ដាយ​របស់​លោក​បាន​ផ្លាស់​មក​រស់​នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ។ លោក អាំង ជូលាន បាន​បញ្ចប់​មធ្យមសិក្សា​ពី​វិទ្យាល័យ​ព្រះស៊ីសុវត្ថិ​និង​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​នៅ​មហាវិទ្យាល័យ​បុរាណវិទ្យា​កាល​ពី​ឆ្នាំ​១៩៧៤ ហើយ​លោក​ក៏​ទទួល​បាន​អាហារូបករណ៍​ទៅ​បន្ត​ការ​សិក្សា​នៅ​ប្រទេស​បារាំង ៖ «ខ្ញុំ​បាន​ជាប់​បរិញ្ញាបត្រ​ខាង​បុរាណវិទ្យា​នៅ​ពេល​ហ្នឹង​ទៅ​​រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​ឆ្នាំ​ហ្នឹង​គេ​ឲ្យ​អាហារូបករណ៍​មក​ស្រុក​ខ្មែរ ដូច​តែ​ពីរ​ទេ ហើយ​ក្នុង​ហ្នឹង​មាន​ខ្ញុំ​មួយ ហើយ​ក៏​ខ្ញុំ​ទៅ​រៀន​នៅ ប្រទេស​បារាំង​ទៅ​ណា៎ ហើយ​ពេល​ដែល​ខ្ញុំ​ទៅ​បាន​ប្រហែល​កន្លះ​ឆ្នាំ​ហ្នឹង ជាង​កន្លះ​ឆ្នាំ​ហ្នឹង​ក៏​ស្រុក​យើង​ធ្លាក់​ទៅ ឆ្នាំ​៧៥​ហ្នឹង»។ លោក បណ្ឌិត អាំង ជូលាន បញ្ជាក់​ថា អាហារូបករណ៍​ដែល​លោក​ទទួល​បាន​នោះ មាន​រយៈ​ពេល តែ ៣៣​ខែ​ប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់​ពី​នោះ លោក​ត្រូវ​រក​មធ្យោបាយ​ដើម្បី​បន្ត​ការ​សិក្សា​ដោយ​ផ្ទាល់ខ្លួន ៖ «ដូច្នេះ​ទៅ​ខ្ញុំ​អស់​អាហារូបករណ៍​ហ្នឹង​ដូច​ជា​ឆ្នាំ​៧៧​មិន​ដឹង បាទ​៧៧​អី​ហ្នឹង​ណា៎ ខែ​ណា​ខ្ញុំ​ភ្លេច​ហើយ ​ ប៉ុន្តែ​ថា ផុត​ពី​ហ្នឹង​ទៅ​ខ្ញុំ​ក៏​ទៅ​រៀន​បណ្ដើរ ធ្វើ​ការ​កំប៉ិកកំប៉ុក​បណ្ដើរ ដើម្បី​នឹង​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ផង​ដើម្បី​នឹង​បាន​រៀន​ផង ។ ដូច្នេះ​ទៅ​សញ្ញាប័ត្រ​បណ្ឌិត​នោះ ដែល​ខ្ញុំ​គួរ​តែ​បាន​ប្រហែល​នៅ​ឆ្នាំ​៨០​អី​ហ្នឹង​ខ្ញុំ​ប្រហែល​ឆ្នាំ​៨២​ទាល់​តែ​ឆ្នាំ​៨២ ព្រោះ​ខ្ញុំ​វា​រវល់​ធ្វើ​ការ​រក​លុយ​ផង​អី​ផង​ណា៎​បាទ!»។ នៅ​ពេល​ដែល​កម្ពុជា​បាន​ធ្វើ​កំណែ​ទម្រង់​នយោបាយ​បើក​ចំហ​ក្នុង​អំឡុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៩៩០ លោក អាំង ជួលាន បាន​វិល​ត្រឡប់​មក​មាតុភូមិ​វិញ ដោយ​នាំ​មក​ជាមួយ​នូវ​ធនធាន​ចំណេះដឹង​ដែល​លោក​មាន ៖ «ហើយ​ទៅ ទាល់​តែ​ប្រទេស​យើង​ដូច​ថា​ចាប់​ផ្ដើម​បើក​ទ្វារ​តិចៗ​ហើយ មិនទាន់​បោះឆ្នោត​មិន​ទាន់​អី​ទេ ខ្ញុំ​ក៏​ទៅ​ប្រទេស​ញឹកញាប់ ហើយ​ទៅ​នៅ​រហូត​តាំង​ពី​ឆ្នាំ​នែ៎​១៩៩៣​មក នៅ​រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​វិញ​បាទ!»។ ជ័យ​លាភី​ពានរង្វាន់​ឆ្នើម (Grand Prize) លោក បណ្ឌិត អាំង ជូលាន មាន​ប្រសាសន៍​ថា អ្វី​ដែល​លោក​ទទួល​បាន​គឺ​ជា​ការ​មើល​ឃើញ​និង​ការ​ឲ្យ​តម្លៃ​ពី​ខាង​ក្រៅ ដោយ​រូប​លោក​មិន​បាន​ស្វះស្វែង​ដាក់​ពាក្យ​សុំ​ចូលរួម​ប្រកួតប្រជែង​ឬ​ស្នើ​សុំ​បេក្ខភាព​អ្វី​ឡើយ ហើយ​លោក​ក៏​មិន​អះអាង​ថា រូប​លោក​មាន​គុណសម្បត្តិ​កម្រិត​ណា​នោះ​ដែរ ដោយ​លោក​គ្រាន់​តែ​អះអាង​​ថា រូប​លោក​បាន​ខិតខំ​ពុះពារ​នៅ​ក្នុង​អាជីព ដើម្បី​សង្គម​ខ្មែរ​និង​មនុស្សជាតិ​ទូទៅ ៖ «សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ខ្ញុំ​បង្រៀន​វិជ្ជា​នែ៎​សិលាចារឹក​ខ្មែរ​បុរាណ​នៅ​មហាវិទ្យាល័យ​បុរាណ​វិទ្យា​ណា៎ ។ ដូច​ជា​រឿង​អស់ហ្នឹង​ជា​ដើម​វា​មិន​មែន​ជា​រឿង​អី​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ខ្ញុំ​ទេ ព្រោះ​ខ្ញុំ​វា​គ្មាន​ទាំង​ក្របខ័ណ្ឌ​រដ្ឋបាល​នឹង​គេ​ផង បើ​និយាយ​តាម​ពិត​ណា៎ ! ដូច្នេះ​ទៅ​ខ្ញុំ​វា​គ្មាន​ផល​ប្រយោជន៍​នឹង នឹង​ត្រូវ​ទៅ​ពិបាក​អ៊ីចឹង ក៏​ប៉ុន្តែ​ខ្ញុំ​ធ្វើ»។ បន្ថែម​ពី​លើ​ការ​បង្ហាត់​បង្រៀន​ដល់​ក្រុម​និស្សិត​នៅ​មហាវិទ្យាល័យ ក្នុង​បំណង​ផ្ទេរ​ឬ​ចែក​រំលែក​ជូន​ចំពោះ​មនុស្ស​ផង​ទាំងពួង​នូវ​ព័ត៌មាន​និង​ចំណេះដឹង​ដែល​លោក​និង​ក្រុម​ការងារ​របស់​លោក​មាន លោក អាំង ជូលាន បាន​បង្កើត​គេហទំព័រ​មួយ​បាន​ ៦​​ឆ្នាំ​កន្លង​ទៅ​ហើយ ហើយ​គេហទំព័រ​នោះ​ឈ្មោះ​ថា បណ្ដាញ​ព័ត៌មាន​វប្បធម៌​ខ្មែរ ៖ «ឈ្មោះ​ខ្មែរ​រ៉ឺនេសង់ស៍ (http://www.yosothor.org/yosothor2016/publications/khmerenaissance/content-header.html<nowiki/>)។ ខ្ញុំ​ធ្វើ​ជាមួយ​សហសេវឹក​ក្មេង​ៗ​ជាង​ខ្ញុំ ជួយ​ជ្រោមជ្រែង​គ្នា ការងារ​ហ្នឹង​វា​ត្រូវ​ការ​ពេល​វេលា​ច្រើន​ដែរ​ក្នុង​មួយ​អាទិត្យ​មួយ​អាទិត្យ​ៗ​នោះ។ ធ្វើ​ចេញ​ជា​ស្អី​អ៊ីចឹង​ៗ​ទៅ​សុទ្ធ​តែ​រឿង​ដែល​វា​អត់​មាន​បាន​ជា ជា​កម្រៃ​ជា​អី​មក​ផ្ទាល់​ខ្លួន​យើង​ខ្ញុំ​ម្នាក់​ៗ​នេះ​ទេ គឺ​ថា​ធ្វើ​ដោយ ដោយ​យល់​ថា​វា​មាន​ប្រយោជន៍​ដល់​អ្ហឺ ដល់​វប្បធម៌​ខ្មែរ​ដល់​អី​នោះ ព្រោះ​វ៉ឹបសាយ​ហ្នឹង​ជា​វ៉ឹបសាយ​វប្បធម៌​សុទ្ធ អត់​មាន​រឿង​អី​ក្រៅ​ពី​វប្បធម៌​ទេ ហើយ​ខ្មែរ ហើយ​ជា​ពិសេស​ខ្មែរ។ អា​អ៊ីចឹង​ៗ​បើ​គេ​យក​ទៅ​បូក​សរុប​ទៅ បាន​ជា​គេ​ឲ្យ​រង្វាន់​ហ្នឹង​មក​ខ្ញុំ​នោះ។ បាទ! មិន​មែន​ដូច​ថា​ខ្ញុំ​ហ្នឹង​វា​អស្ចារ្យ​ឯណា​ខាង​ចំណេះ​វិជ្ជា​សម្បើម​លើស​គេ​លើស​ឯង​ហ្នឹង​អត់​ទេ មិន​មែន​អ៊ីចឹង​ទេ បាទ !»។ ដើម្បី​ជា​ជំនួយ​គំនិត​ចំពោះ អ្នក​ជំនាន់​ក្រោយ លោក បណ្ឌិត អាំង ជូលាន ធ្វើ​ការ​ផ្ដាំ​ផ្ញើ​ខ្លះ​ៗ ដូចតទៅ៖ «បើ​យក​ទៅ​គិត​ពិចារណា គិត​ពិចារណា​ទៅ​ថា យើង​ធ្វើ​អី​ម្នាក់​ៗ ជា​ការ​ធម្មតា​ទេ ​ដែល​យើង​សម្លឹង​ឃើញ​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ណា៎ បើ​មិន​អ៊ីចឹង​យើង​រស់​ម៉េច​នឹង​កើត ។ ជា​ការ​ធម្មតា​ទេ ប៉ុន្តែ​បើ​សិន​ជា​យើង​បាន​ធ្វើ​អី​ដែល​មាន​ប្រយោជន៍​ដល់​អ្នក​ដទៃ អា​ហ្នឹង​យើង​ធ្វើ​បាន​ត្រឹម​ណា យើង​វា​គួរ​តែ​ធ្វើ​អ៊ីចឹង​ទៅ​ណា៎ ព្រោះ​ភ្នែក​គេ​ពី​ក្រៅ​គេ​មើល​មក​វា​ឃើញ​អ៊ីចឹង ហើយ​ប្រទេស​ជាតិ​ក៏​វា​ត្រូវ​ការ​របៀប​ហ្នឹង»។ លោក បណ្ឌិត អាំង ជូលាន មាន​ប្រសាសន៍​បន្ថែម​ថា លទ្ធផល​ជ័យ​លាភី ដែល​លោក​ទទួល ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រកាស​កាល​ពី​ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​២០១១។ នៅ​ក្នុង​ពិធី​មួយ​នា​រាជធានី​ភ្នំពេញ កាល​ពី​ថ្ងៃ​ទី​៦ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០១១ លោក​បាន​ទទួល​លិខិត​បញ្ជាក់​ពី​ប្រទេស​ជប៉ុន​ស្ដី​ពី​ការ​ទទួល​បាន​ពានរង្វាន់ ហើយ​លោក​នឹង​ត្រូវ​អញ្ជើញ​ទៅ​ទទួល​ពានរង្វាន់​ក្នុង​ពិធី​ប្រទាន​ជា​ផ្លូវ​ការ​នៅ​ទីក្រុង ហ៊្វូគូអូកា (Fukuoka) ពី​ព្រះរាជបុត្រ​នៃ​ព្រះចៅអធិរាជ​ជប៉ុន​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៥ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ​២០១១៕ *បញ្ជាក់៖ លោកសាស្រ្តាចារ្យអាំង ជូលាន ជាបុគ្គលខ្មែរទី២ ដែលទទួលរង្វាន់នេះ បន្ទាប់ពីលោកព្រឹទ្ធាចារ្យ ឆេង ផុន ដែលទទួលបាននៅឆ្នាំ១៩៩៧។ ==ឯកសារយោង== *មនុស្ស និងដី ដោយវិទ្យាស្ថានរៃយំ *https://web.archive.org/web/20250220180744/https://www.rfa.org/khmer/indepth/ang_choulean_receive_japanese_fukuoka_grand_prize-08092011120657.html 4zyl7f8cv2kphvtmhygqd1873vjaa8n សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម 0 28969 342733 337225 2026-11-08T06:10:25Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342733 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{external links|date=December 2012}} {{Advert|date=June 2012}} }} {{Infobox University | name = Mahasarakham University | native_name = มหาวิทยาลัยมหาสารคาม | image =[[File:Mahasarakham University Emblem.svg|200px|Mahasarakham University Emblem]] | image_size = 300px | motto = ''ผู้มีปัญญา พึงเป็นอยู่เพื่อมหาชน'' | motto_lang = th | mottoeng = ''Public Devotion is a Virtue of the Learned'' | established = 1994 <br /> {{small|(1968 as Mahasakham College of Education)}} | type = [[Public University|Public]] | president = Prof. Dr. Sampan Ritthidech (Acting) | faculty = 1,210<ref name="2013 Annual Report, DP">{{cite web |url=http://www.plan.msu.ac.th/thai/upload/datadownload/attach/120131009bSNUrGV2msudata2556.pdf |title=Mahasarakham University's 2013 Annual Report |publisher=www.plan.msu.ac.th/ |accessdate=2014-05-02 |language=th |archivedate=2014-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502234428/http://www.plan.msu.ac.th/thai/upload/datadownload/attach/120131009bSNUrGV2msudata2556.pdf |url-status=dead }}</ref> {{small|(2013)}} | administrative_staff = 2,198<ref name="2013 Annual Report, DP" /> {{small|(2013)}} | students = 45,681<ref name="2013 Annual Report, DP" /> {{small|(2013)}} | city = [[Mueang Maha Sarakham District|Maha Sarakham]], [[Amphoe Kantharawichai|Kantharawichai]] | province = [[Maha Sarakham Province]] | country = [[Thailand]] | campus = Urban and Regional | colours = {{scarf|{{cells|3|#333}}{{cell|#fc0}}{{cells|3|#333}}{{cell|#fc0}}{{cells|3|#333}}}} | nickname = MSU | sports = [[Soccer]], [[marathon]] | affiliations = [[Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning]] | website = [http://www.inter.msu.ac.th/ msu.ac.th] | coor = {{Coord|16|11|57.7|N|103|17|02.3|E|type:edu|name=Mahasarakham University)}} }} <strong>សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម ឬ សាកលវិទ្យល័យមហាសារ៉ាខាម (ភាសាថៃៈ </strong>มหาวิทยาลัยมหาสารคาม; ភាសាអង់គ្លេសៈ Mahasarakham University) មានទីតាំងនៅខេត្តមហាសារខាម មានចំងាយ 470 Km ពីទីក្រុងបាងកក។ កាលពីមុនជាសាកលវិទ្យល័យមហាសារខាមជាសាខារបស់សាកលវិទ្យាល័យស៊ីណៈគ្រិន្ទវិរ៉ូត វាបានអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួនជា សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម កាលពីថ្ងៃទី 9 ធ្នូ 1994។ ព្រះបាទសម្តេចភូមិផុនអាឌុលយ៉ាដេត បានចុះព្រហស្ថលេខានៅក្នុងព្រះរាជបញ្ញត្តិរបស់សាកលវិទ្យាល័យ ថាសាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម ជាសាកលវិទ្យាល័យរបស់រដ្ឋទី 22 នៃប្រទេសថៃ។ == ប្រវត្តិ == <span class="cx-segment" data-segmentid="128"> <font color="#000000" face="Times New Roman"></font> <font color="#000000">កាលពីឆ្នាំ 1968 សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម គឺជាវិទ្យាល័យអប់រំ បន្ទាប់មកបានក្លាយមកជាសាកលវិទ្យាល័យស៊ីណៈគ្រិន្ទវិរ៉ូត សាខាមហាសារខាម កាលពីថ្ងៃទី 29 មិថុនា 1974។ ក្រោយមកបានអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួនទៅជា “សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម”។ កាលពីថ្ងៃទី 9 ធ្នូ 1994 ព្រះបាទសម្តេចភូមិផុនអាឌុលយ៉ាដេត បានចុះព្រះហស្ថលេខាក្នុងព្រះរាជបញ្ញតិប្រកាសថា សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម ជាសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋទី 22 នៃប្រទេសថៃ។ ទីតាំងដើមរបស់សាកលវិទ្យាល័យនៅផ្លូវនគរសុវណ្ណ ឃុំតៈឡាត ស្រុកមឿង ខេត្តមហាសារខាម មានផ្ទៃដីចំនួន 31.52 ហិចតា បន្ទាប់មកបានទិញបន្ថែមនៅឆ្នាំ 2005 ចំនួន 58.88 ហិចតា។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ បានពង្រីកមកទីតាំងថ្មីនៅ ឃុំខាមរៀង ស្រុកក័នថៈរៈវិឆ័យ ខេត្តមហាសារខាម មានផ្ទៃដីចំនួន 208 ហិចតា មានចម្ងាយ 7 </span>Km<span lang="KHM"> ពីទីតាំងចាស់។ សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាមមាននិស្សិតទាំងអស់ចំនួន 45,681 នាក់ (ឆ្នាំ2013) និងមាន 20 មហាវិទ្យាល័យ។</span></font> <font face="Times New Roman"></font> == ស្លាកសញ្ញាប្រចាំសាកលវិទ្យាល័យ == [[ឯកសា|left|thumb|150x150px|ស្លាកសញ្ញាប្រចាំសាកលវិទ្យាល័យ]] * <strong> </strong><strong>ព្រះធាតុណាឌូនៈ</strong> គុណធម៌ អំពើល្អ <br><strong>ខ្សែសីម៉ាព័ទ្ធជុំវិញៈ</strong> គតិបណ្ឌិត <br><strong>ពន្លឺរង្សីៈ</strong> ភាពរីកចម្រើន <br><strong>ក្បាច់ៈ</strong> គតិបណ្ឌិត និងមរតកវប្បធម៌ឦសាន <br><strong>សរុបៈ</strong> ការរីកចម្រើនរុងរឿងដែលមានឥទ្ធិពលមកពីចំណេះដឹង និងវប្បធម៌ គួបផ្សំជាមួយនឹងគំនិតច្នៃប្រឌិតរបស់ភូមិភាគឦសាន។ <br><strong> </strong><strong>ពាក្យស្លោកសាកលវិទ្យាល័យ</strong> <br><strong>"</strong><strong>พหูนํ ปณฺฑิโต ชีเว" (ផៈហូណាំ បៈណៈធិតូ ឈីវេ) </strong>មានន័យថា អ្នកមានប្រាជ្ញាជាទីពឹងរបស់មហាជន។ [[ឯកសារ:Happy_wishu.jpg|left|thumb|200x200px|ផ្ការាជព្រឹក្ស ឬ ផ្កាលឿងរាជ ជាផ្កាប្រចាំសាកលវិទ្យាល័យ]] * '''ផ្កាប្រចាំសាកលវិទ្យាល័យៈ''' ផ្ការាជព្រឹក្ស ឬ ផ្កាលឿងរាជ * '''ពណ៌ប្រចាំសាកលវិទ្យាល័យៈ''' ពណ៌លឿង និង ប្រផេះ * '''''ពណ៌លឿងៈ''''' មានន័យថា ការរីកចម្រើនរុងរឿង ភាពស្រស់ស្អាត ភាពសំបូរហូរហៀរ * '''''ពណ៌ប្រផេះ''''' មានន័យថា គំនិត ឬប្រាជា្ញ == ចំនួនមហាវិទ្យាល័យ និងវិទ្យាស្ថានផ្សេងៗ == បច្ចុប្បន្ន សាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម មានមហាវិទ្យាល័យ ចំនួយ 17 វិទ្យាល័យ ចំនួន 2 និងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ ចំនួន 2 ដែលបាន និងកំពុងបើកដំណើរការបង្រៀន === មហាវិទ្យាល័យ === ==== មនុស្សសាស្រ្ត និងសង្គមសាស្រ្ត ==== * មហាវិទ្យាល័យមនុស្សសាស្រ្ត និងសង្គមសាស្រ្ត * មហាវិទ្យាល័យអប់រំ * មហាវិទ្យាល័យគណនេយ្យ និងគ្រប់គ្រង * មហាវិទ្យាល័យវិចិត្រសិល្បៈ * មហាវិទ្យាល័យគ្រប់គ្រងទេសចរណ៍ និងសណ្ឋាគារ * មហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រវប្បធម៌ * មហាវិទ្យាល័យនិតិសាស្រ្ត ==== វិទ្យាសាស្ត្រ និងទិចណូឡូជី ==== * មហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្រ្ត * មហាវិទ្យាល័យវិស្វកម្ម * មហាវិទ្យាល័យស្ថាបត្យកម្ម រៀបចំដែនដី និងនគររូបនីយកម្ម * មហាវិទ្យាល័យពត៌មានវិទ្យា * មហាវិទ្យាល័យទិចណូឡូជី ==== វិទ្យាសាស្រ្តសុខភាព ==== * មហាវិទ្យាល័យឱសថសាស្រ្ត * មហាវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រ * មហាវិទ្យាល័យគិលានុបដ្ឋាក * មហាវិទ្យាល័យសុខភាពសាធារណៈ * មហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្រ្តសត្វ === វិទ្យាល័យ === * វិទ្យាល័យតូរ្យតន្រ្តី * វិទ្យាល័យនយោបាយ និងការគ្រប់គ្រង === វិទ្យាស្ថាន === * វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវវិល័យរុក្ខវេទ * វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវសិល្បៈ និងវប្បធម៌ឦសាន == ឯកសារយោង == * [https://web.archive.org/web/20160318221826/http://www.web.msu.ac.th/msucont.php?mn=mhistory&paction=SHOW_ABOUTMSU គេហទំព័រសាកលវិទ្យាល័យមហាសារខាម] 3y6g8u0sfc7swap9v1jcrf3hn09uppg វជិរាលង្ករណ៍ 0 34501 342709 341718 2026-11-08T05:30:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342709 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = វជិរាលង្ករណ៍<br>{{small|วชิราลงกรณ}} |title = រជ្ជកាលទី ១០ (ព្រះរាម ទី ១០) |image = King Rama X official (crop).png |succession = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រថៃ]] |reign = ១៣ តុលា ២០១៦ – បច្ចុប្បន្ន{{refn|name=សម្គាល់|បន្ទាប់ពីព្រះរាជពិធីបុណ្យសពនៃអង្គក្សត្រចាស់ ព្រះវជិរាលង្ករណ៍បានបាន​ទទួល​យក​កិច្ចអញ្ជើញ​ឡើង​គ្រង​រាជ្យ​ជាផ្លូវការនៅ​ថ្ងៃ​ទី​១ ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ​២០១៦។ ព្រះអង្គត្រូវបានប្រកាសជាព្រះមហាក្សត្រតាំងពីថ្ងៃដែលព្រះបិតាទ្រង់ចូលទិវង្គតម៉្លេះពោលគឺនៅថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦។ លោក[[ប្រេម ទីនសូឡានុន្ទ]]បានឡើងបម្រើការជាព្រះរាជានុសិទ្ធិតាំងពីថ្ងៃនោះ។<ref name="khaosod">{{Cite news|title=Vajiralongkorn ascends the throne as King Rama X |work=Khaosod English |url=http://www.khaosodenglish.com/politics/2016/12/01/vajiralongkorn-ascends-throne-king-rama |date=2016-12-02 |accessdate=2016-12-02}}</ref><ref>{{Cite news |title=New King for Thailand as Crown Prince, Vajiralongkorn, Ascends to Throne |last=Paddock|first=Richard |newspaper=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/2016/12/01/world/asia/thailand-king.html?_r=0 |date=1 December 2016 |accessdate=2 December 2016}}</ref>|group=ស}} |coronation = ៤ ឧសភា ២០១៩ |predecessor = [[ភូមិពលអតុល្យតេជ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្ទ្រមហាភូមិពលអតុល្យតេជ]] {{small|(ព្រះរាមទី ៩)}} |suc-type = {{nowrap|រជ្ជទាយាទ}} |successor = [[ទីប៉័ង្កររស្មីជោតិ|ព្រះចៅឡានធើ ព្រះអង្គចៅទីប៉័ង្កររស្មីជោតិ]] |reg-type = រាជានុសិទ្ធិ |regent = [[ប្រេម ទីនសូឡានុន្ទ]] (តិណលសូលានន្ទ)<br>{{small|(១៣ តុលា ២០១៦ – ១ ធ្នូ ២០១៦)}} |succession2 = [[ស្យាមមកុដរាជកុមារ]] |reign-type2 = តំណែង |reign2 = ២៨ ធ្នូ ១៩៧២ – ១៣ តុលា ២០១៦ |predecessor2 = [[វជិរាវុធ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ]] |birth_date = {{birth date and age|1952|7|28|df=y}} |birth_place = [[បាងកក]], [[ថៃ]] |death_date = |death_place = |spouse = {{bulleted list | [[សោមសវលី |ព្រះចៅវរវង្សធើ ព្រះអង្គម្ចាស់សោមសវលី ព្រះវររាជាទិនត្តាមាតុ]]( ១៩៧៧ - ១៩៩១) | [[សុចារិនី វិវ័ជ្រវង្ស|យុវធិតា ផលប្រៈស្រើដ្ឋ]] (១៩៩៤–១៩៩៦) | [[ស្រីរ័ស្មិ៍ សុវតី]] (២០០១–២០១៤) |[[សុទិតា|សម្ដេចព្រះនាងចៅសុទិតា ពផ្រសុធាពិមល្លក្សណ ព្រះបរមរាជិនី]](២០១៩) | [[ស្នំឯក ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី|ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី]](២០១៩) | [[អនអង់ បិយនាថវជិរៈផាត់]] | [[ជយុត្រា វជិរព័ទ្ធសោភា]] | [[បភស្សរ វជិរហទ័យព័ទ្ធ]] | [[អនុសរា សុខសួស្តីវជិរាភរណ៍]] | [[មនស្សិយា ទិព្វវជិរាភក្តិ]] | [[ភទ្រិយា ភទ្រិយាលង្ករណ៍]] | [[ភរណ៍ទិព្វ សោភិណសុភព័ទ្ធ]] | [[សង្វារ វជិរកញ្ញាភក្តិ]] | [[គ្រងថង វជិរវិមលភក្តិ]] }} |issue = {{ubl|{{nobold|''ព្រះរាជឱរសព្រះរាជធីតាត្រឹមត្រូវតាមច្បាប់''៖}}|[[ព្រះចៅឡានធើ ព្រះអង្គចៅព័ជ្រកិតិ្តយាភា]]|[[ព្រះចៅឡានធើ ព្រះអង្គចៅសិរិវណ្ណវរីនារីរ័តន]]|[[ទីប៉័ង្កររស្មីជោតិ|ព្រះចៅឡានធើ ព្រះអង្គចៅទីប៉័ង្កររស្មីជោតិ]]|{{nobold|''ព្រះរាជឱរសក្រៅខាន់ស្លា''៖}}|ចុឌាវ័ជ្រ វិវ័ជ្រវង្ស |វ័ជ្រេឝ្រ វិវ័ជរវង្ស |ចក្រីវ័ជ្រ វិវ័ជ្រវង្ស |វ័ជ្រវីរ៍ វិវ័ជ្រវង្ស }} |house = រាជសកុលមហិតល {{small|([[:en:Chakri dynasty|រាជវង្សចក្រី]])}} |father = [[ភូមិពលអតុល្យតេជ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្ទ្រមហាភូមិពលអតុល្យតេជ]] {{small|(ព្រះរាមទី ៩)}} |mother = [[សិរិកិតិ៍|សម្ដេចព្រះនាងចៅសិរិកិត្តិ៍ ព្រះបរមរាជិនីនាថ]] |religion = [[ពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]] |signature = }} {{រាជវង្សថៃ}} [[ឯកសារ: King_Rama_X_on_the_royal_palaquin,_5_May_2019.jpg |រូបភាពតូច|ព្រះបរមេនថររាមាធិបតីស៊ីស៊ីនមហាវជិរ៉ាលុងកនព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ.]] '''ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្ររាមាធិបតីស្រីសិន្ទ្រមហាវជិរាលង្ករណ ព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ ឬ រាមាទី១០''' ([[ថៃ]]៖ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณฯ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว, {{lang-en|Phrabat Somdet Phra Vajira Klao Chao Yu Hua}}, អានថា៖ “ប្រាក់បាតស៊ុមដេត ប្រាក់ប៉ះរ៉ាក់មេនថារ៉ាក់រ៉ាម៉ាធិបឌីស៊ីស៊ីនម៉ាក់ហាវ៉ាក់ឈិរ៉ាលុងកន ប្រាក់វ៉ាក់ឈិរ៉ាក់ក្លៅចៅយូហួ”)<ref name="เฉลิมพระปรมาภิไธยใหม่"></ref> ជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃ[[ថៃ|ព្រះរាជាណាចក្រថៃ]] រជ្ជកាលទី ១០ នៃ[[:en:Chakri dynasty|រាជវង្សចក្រី]] ឡើងសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅថ្ងៃទី ១៣ តុលា ២០១៦ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន មានព្រះរាជពិធីរាជាភិសេកជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ៤ ឧសភា ២០១៩ ។ ព្រះអង្គប្រសូតនៅថ្ងៃទី ២៨ កក្កដា ១៩៥២ នៅទីក្រុងបាងកក ជាព្រះរាជបុត្រាទី ២ នៃ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរអជនកាឌិបេស្រ មហាភូមិពលអតុល្យតេជមហារាជ បរមនាថបពិត្រ]] និង [[សិរិកិតិ៍|សម្តេចព្រះនាងចៅសិរិកិតិ៍ ព្រះបរមរាជិនីនាថ ព្រះបរមរាជជន្នីផាន់ពីហ្លួង]]។ ព្រះអង្គមានព្រះជេដ្ឋភគនីឬបងស្រី ១ ព្រះអង្គ គឺ [[:en:Ubol Ratana|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីឧប្បលរ័តន៍ (ទូលក្រមុំឧប្បលរត្តនរាជកញ្ញាសិរិវឌ្ឍនាពណ៌វត្តី)]] និងព្រះកនិដ្ឋភគនីឬប្អូនស្រី ២ ព្រះអង្គ គឺ៖ [[:en:Sirindhorn|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីមហាចក្រីស៊ិរិនថន (សម្ដេចព្រះកនិសដ្ឋាធិរាជចៅ ក្រុមសម្ដេចព្រះទេពរត្តនរាជសុតា។ ស្យាមបរមរាជកុមារី)]] និង [[:en:Chulabhorn|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីជុឡាផន(សម្ដេចព្រះចៅណងនាងធើ ចៅហ្វាចុឡាភរណវល័យ្យលក្សន អគ្គរាជកុមារី ក្រុមព្រះស្រីស្វាង្គវឌ្ឍន វរខត្តិយរាជនារី)]] មុន​ពេល​ឡើង​សោយរាជ្យ ស្តេចរាមាទី១០បាន​បម្រើ​ក្នុង​ជួរ​យោធា​ថៃ និង​កាន់​តំណែង​ធំផ្សេងៗក្នុងរដ្ឋាភិបាល។ ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរសម្រាប់ការចាប់អារម្មណ៍របស់លោកនៅក្នុងអាកាសចរណ៍និងអ្នកបើកបរយន្តហោះ។ ចាប់តាំងពីឡើងសោយរាជ្យមក ស្តេចរាមាទី១០បានបំពេញមុខងារក្នុងពិធីផ្សេងៗ រួមទាំងជាអធិបតីក្នុងព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗរបស់រដ្ឋ និងផ្តល់ការចូលទស្សនាដល់ឥស្សរជនបរទេស។ ព្រះអង្គក៏បានអនុវត្តគំនិតផ្តួចផ្តើមមួយចំនួនដើម្បីគាំទ្រប្រជាជនថៃ រួមទាំងការលើកកម្ពស់សុខភាពសាធារណៈ ការអប់រំ និងការអភិរក្សបរិស្ថាន។ == ជ្រើសតាំងសោយរាជ្យ == [[ឯកសារ: King Rama X official (crop).png |រូបភាពតូច|ព្រះបរមេនថររាមាធិបតីស៊ីស៊ីនមហាវជិរ៉ាលុងកនព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ.]][[រដ្ឋសភាជាតិថៃ]] នៅព្រឹកថ្ងៃអង្គារ ទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦ នេះ បានប្រកាសទទួលស្គាល់ សេចក្ដីអនុម័ត របស់ [[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] ក្នុងការអញ្ជើញរជ្ជទាយាទថៃ សម្ដេចព្រះបរមឱរសាធិរាជ ចៅហ្វាមហាវជិរាលង្ករណ ស្យាមមកុដរាជកុមារ ដែលជាព្រះរាជបុត្រា តែមួយអង្គគត់ របស់អតីត [[ភូមិពល អតុល្យតេជ|ព្រះបាទ ភូមិពលអតុល្យតេជ]] ឲ្យឡើងគ្រងរាជ្យ បន្តអំពីព្រះរាជបិតា ជាព្រះមហាក្សត្រិយ៍ ថៃរជ្ជកាលទី១០ ឬរាមាទី១០។បន្ទាប់ពីប្រធានរដ្ឋសភា ប្រកាសទូលអញ្ជើញព្រះមហាក្សត្រិយ៍ថ្មី ឲ្យឡើងស្នងរាជ្យហើយ បណ្ដាសមាជិកសភាទាំងអស់ ក៏នាំគ្នាក្រោកឈរឡើង តាមការស្នើសុំរបស់ប្រធានរដ្ឋសភា។ សម្ដេចព្រះបរមឱរសាធិរាជ ចៅហ្វាមហាវជិរាលង្ករណ ស្យាមមកុដរាជកុមារ ដែលជាព្រះរជ្ជទាយាទ ទ្រង់បានព្រះរាជទានវរោកាស យាងជួបជាមួយ ប្រធានសភាថៃ នាវេលាម៉ោង ៦:៣០នាទីល្ងាច ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍នេះ ដោយទ្រង់បានទទួលយក ជាផ្លូវការ នូវការយាងឡើងគ្រង រាជ្យសម្បត្តិ ទៅតាមការសម្រេច របស់អង្គសភាថៃ។ សម្រាប់ពិធីនៅល្ងាចនេះ ក៏មានវត្តមានផងដែរ ពីលោកឧត្តមសេនីយ៍ «ប្រេម តិណសូលានន្ទ៍» អ្នកសម្រេចរាជការជំនួសព្រះអង្គ និង លោក «ប្រៈយុទ្ធ៍ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា» ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រមទាំង លោក «វីរៈពល ត័ងសុវណ៌» ប្រធានតុលាការកំពូល ចូលរួមចាត់ចែង កិច្ចការផ្សេងៗ ហើយអំឡុងពេលនោះ លោក «ពរពេជ្រ វិជិត ជលជ័យ» ប្រធានសភានីតិបញ្ញត្តិជាតិ បានទូលយាងអញ្ជើញព្រះអង្គ ដើម្បីប្រកាសពី ការឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិ តែម្តង។ បន្ទាប់ពីប្រធានរដ្ឋសភាជាតិថៃ អានប្រកាសក្រាបបង្គំ ទូលអញ្ជើញអង្គរជ្ជទាយាទ ឲ្យឡើងគ្រងរាជ្យជា ព្រះមហាក្សត្រិយ៍ បន្តរាជសន្តតិវង្សរួចមក អង្គរជ្ជទាយាទទ្រង់ក៏មាន ព្រះរាជតម្រាស់ ទទួលយល់ព្រម ឡើងគ្រងរាជ្យ ដោយមានព្រះរាជឱង្ការ នូវព្រះបន្ទូលសូរសីហនាទ ថា «ខ្ញុំសូមតបទទួល ដើម្បីស្នងព្រះរាជបណិធាន និង ដើម្បីប្រយោជន៍ របស់ប្រជាជនថៃទាំងពួង»។ បន្ទាប់មក សម្ដេចព្រះចៅយូហួថ្មី រជ្ជកាលទី១០ ឬ រាមាទី១០ ទ្រង់ក្រាបបង្គំ ព្រះបរមឆាយាលក្សណ៍ ព្រះបរមរាជជនកនាថ និង ព្រះបរមជននីនៃព្រះអង្គ ព្រមថ្វាយរាជសក្ការៈ ចប់ស្រេចជា ព្រះមហាក្សត្រិយ៍អង្គថ្មី របស់ព្រះនគរថៃ។ សម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រិយ៍អង្គថ្មី នៃនគរថៃនេះ ទ្រង់មានព្រះបរមាភិធេយ្យជា «សម្ដេចព្រះចៅយូហួ មហាវជិរាលង្ករណ បតិន្ទ្រទេព្យវរាង្កូរ»។ ទោះបីជាពិធីអញ្ជើញព្រះអង្គ ឡើងគ្រងរាជ្យជាផ្លូវការ នៅថ្ងៃនេះក្ដី តាមបូរាណរាជបវេណីថៃ ការរាប់រជ្ជកាលថ្មី គឺរជ្ជកាលទី១០នេះ ត្រូវរាប់ឡើងបន្តពី ថ្ងៃសុវណ្ណគត នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រិយ៍មុន គឺថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ មក ដោយមិនឲ្យមាន ថ្ងៃចន្លោះរជ្ជកាលនោះទេ៕ == ព្រះអគ្គមហេសី - ព្រះមហេសី និង ព្រះស្នំ == [[ឯកសារ: Royal_ploughing_ceremony_day_10.jpg |រូបភាពតូច|ព្រះបរមេនថររាមាធិបតីស៊ីស៊ីនមហាវជិរ៉ាលុងកនព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ - [[ សុទិតា| សម្តេចព្រះនាងចៅសុទិតា ព័ជ្រសុធាពិមលលក្សន ព្រះបរមរាជិនី]] [[ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល]] .]] ព្រះអង្គទ្រង់រៀបអភិសេកនិងមានព្រះមហេសី ៤ និង ព្រះស្នំ ១ ព្រះអង្គ និងព្រះរាជបុត្រា - បុត្រី ចំនួន ៨ ព្រះអង្គ (សុគតក្នុងផ្ទៃ ១ ព្រះអង្គ) រួមមាន៖ {| class="wikitable" ! colspan="4" | ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះស្នំ |- |[[ឯកសារ: Princess Soamsavali 2010-12-7 Cropped 1.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | ព្រះមហេសីទី ១ ៖ | [[សោមសវលី |ព្រះចៅវរវង្សធើ ព្រះអង្គម្ចាស់សោមសវលី ក្រុមមុឺនសុធនារីនាថ]] (ប្រសូតថ្ងៃទី ១៣ កក្កដា ១៩៥៧) <ref>{{cite journal|journal=ราชกิจจานุเบกษา|volume=93|issue=150|pages=3743|title=แถลงการณ์พระราชวัง เรื่องทรงหมั้น|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2519/D/150/3743.PDF|date=7 ธันวาคม พ.ศ. 2519|language=ไทย}}</ref><ref>{{cite journal|journal=ราชกิจจานุเบกษา|volume=93|issue=157ง|pages=4103|title=ข่าวในพระราชสำนัก|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2519/D/157/4103.PDF|date=28 ธันวาคม พ.ศ. 2519|language=ไทย}}</ref> <ref>{{cite journal|journal=ราชกิจจานุเบกษา|volume=94|issue=13ก|pages=62|title=พระบรมราชโองการ ประกาศสถาปนา พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2520/A/013/62.PDF|date=22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2520|language=ไทย}}</ref> |រៀបអភិសេកនៅថ្ងៃទី ៣ មករា ១៩៧៧ មានព្រះបុត្រានិងព្រះបុត្រី ២ ព្រះអង្គ គឺ៖ <br /> ១. សុគតក្នុងផ្ទៃពេលមានព្រះជន្ម ៤ ខែ <br /> ២. ព្រះអង្គម្ចាស់ក្រត្រីផ័ទ្ជរៈគិទិយ៉ាផា (ប្រសូតថ្ងៃទី ៧ ធ្នូ ១៩៧៨) |- |[[ឯកសារ: Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] |ព្រះមហេសីទី ២ ៖ [[ យុវធិតា ផលប្រៈស្រើដ្ឋ |ស្នំឯក ស៊ុចារិនី វិវជ្ជររង្ស ]] (ប្រសូតថ្ងៃទី ២៦ ឧសភា ១៩៦២) <ref>{{Cite web |url=https://www.kidteung.com/%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%99%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%82%E0%B8%AD%E0%B8%A3%E0%B8%AA%E0%B9%81%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%97%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%877%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B9%8C.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019233336/https://www.kidteung.com/%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%99%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%82%E0%B8%AD%E0%B8%A3%E0%B8%AA%E0%B9%81%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%97%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%877%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B9%8C.html |archive-date=2020-10-19 |url-status=dead}}</ref> |រៀបអភិសេកនៅខែ កុម្ភៈ ១៩៩៤ មានព្រះបុត្រា ៤ ព្រះអង្គនិងព្រះបុត្រី ១ ព្រះអង្គ គឺ៖ ១.ព្រះអង្គម្ចាស់ ជុថាវ៉ាត់ វិវជ្ជររង្ស (ប្រសូតថ្ងៃទី ២៩ សីហា ១៩៧៩) ២.ព្រះអង្គម្ចាស់វ័ជ្ជររេត វិវជ្ជររង្ស (ប្រសូតថ្ងៃទី ២៧ ឧសភា ១៩៨១) ៣.ព្រះអង្គម្ចាស់ចគ្រីវ៉ាត់ វិវជ្ជររង្ស (ប្រសូតថ្ងៃទី ២៦ កុម្ភៈ ១៩៨៣) ៤.ព្រះអង្គម្ចាស់វ័ជ្ជរវី វិវជ្ជររង្ស (ប្រសូតថ្ងៃទី ១៤ មិថុនា ១៩៨៥) ៥.ព្រះនាងម្ចាស់ ស៊ិរិវ៉ាន់វ៉ារី ណារីរ៉ាត់ (ប្រសូតថ្ងៃទី ៨ មករា ១៩៨៧) |- |[[ឯកសារ: HRH Srirasmi (Cropped).jpg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] |ព្រះមហេសីទី ៣ ៖ [[ស្រីរស្មី​ សុវតី|ព្រះចៅវរវង្សធើ ព្រះអង្គចៅស្រីរស្មី ព្រះវរជាយា]] (ប្រសូតថ្ងៃទី ៩ ធ្នូ ១៩៧១) .<ref>{{cite web|url=http://www.manager.co.th/MetroLife/ViewNews.aspx?NewsID=9480000057521|title=พระบรมฯทรงตรัสถึงหม่อมศรีรัศมิ์|author=|date=29 เมษายน 2548|work=|publisher=ASTV ผู้จัดการออนไลน์|accessdate=6 ธันวาคม 2557|archivedate=2014-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225093853/http://www.manager.co.th/MetroLife/ViewNews.aspx?NewsID=9480000057521|url-status=dead}}</ref> |រៀបអភិសេកនៅថ្ងៃទី ១០ កុម្ភៈ ២០០១ មានព្រះបុត្រា ១ ព្រះអង្គ គឺ៖ ១. ព្រះអង្គម្ចាស់ធីប៉័ងកនរ៉ាត់ស្មីឆូត (ប្រសូតថ្ងៃទី ២៩ មេសា ២០០៥) |- |[[ឯកសារ:Queen Suthida, Royal ploughing ceremony 2019.jpg|រូបភាពតូច|]] |ព្រះមហេសីទី ៤ ៖ [[ សុទិតា| សម្តេចព្រះនាងចៅសុទិតា ព័ជ្រសុធាពិមលលក្សន ព្រះបរមរាជិនី]] (ប្រសូតថ្ងៃទី ៣ មិថុនា ១៩៧៨) <ref>{{cite web|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2562/B/011/T_0001.PDF|format=PDF|script-title=th:ประกาศ เรื่อง สถาปนาสมเด็จพระราชินี|publisher=Ratchakitcha [Royal Thai Government Gazette]|website=Ratchakitcha.soc.go.th|accessdate=1 May 2019}}</ref> |រៀបអភិសេកនៅថ្ងៃទី ១ ឧសភា ២០១៩ មិនទាន់មានព្រះរាជបុត្រ។ |- |[[ឯកសារ: Sineenat_Wongvajirapakdi_during_the_royal_cremation_ceremony.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] |ព្រះស្នំ ៥ ៖ [[ស្នំឯក ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី|ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី]] (ប្រសូតថ្ងៃទី ២៦ មករា ១៩៨៥). <ref name=":0">{{cite journal|journal=Royal Gazette|volume=136|issue=41 Khǒr|pages=3|title=ประกาศ เรื่อง สถาปนาเจ้าคุณพระสินีนาฏ พิลาสกัลยาณี|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2562/B/041/T_0003.PDF|date=28 July 2019|accessdate=28 July 2019|language=Thai|archive-date=28 កក្កដា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728142853/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2562/B/041/T_0003.PDF|dead-url=yes}}</ref> |រៀបអភិសេកនៅថ្ងៃទី ២៨ កក្កដា ២០១៩ មិនទាន់មានព្រះរាជបុត្រ។ |- |} <br /> == ព្រះរាជឥស្សរិយយស == {| class="wikitable" |- ! Tenure !! ភាសាថៃ !! រូបឣក្សរខ្មែរ |- | 28 កក្កដា 1952 — 28 ធ្នូ 1972 || สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าวชิราลงกรณ บรมจักรยาดิศรสันตติวงศ เทเวศรธำรงสุบริบาล อภิคุณูปการมหิตลาดุลเดช ภูมิพลนเรศวรางกูร กิตติสิริสมบูรณสวางควัฒน์ บรมขัตติยราชกุมาร || សម្ដេចព្រះចៅលូកយ៉ាធើ ចៅហ្វាវជិរាលង្ករណ បរមចក្រយាតិឝរសន្តតិវង្ស ទេវេឝ្រធាំរងសុបរិបាល អភិគុណូបការមហិតលាតុលតេជ ភូមិពលនរេឝវរាង្កូរ កិត្តិសិរិសម្បូរណស្វាង្គវឌ្ឍន បរមខត្តិយរាជកុមារ |- | 28 ធ្នូ 1972 — 13 តុលា 2016 || สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร สิริกิตยสมบูรณสวางควัฒน์ วรขัตติยราชสันตติวงศ์ มหิตลพงศอดุลยเดช จักรีนเรศยุพราชวิสุทธิ สยามมกุฎราชกุมาร || សម្ដេចព្រះបរមឱរសាធិរាជ ចៅហ្វាមហាវជិរាលង្ករណ បតិន្ទ្រទេព្យវរាង្កូរ សិរិកិត្យសម្បូរណស្វាង្គវឌ្ឍន វរខត្តិយរាជសន្តតិវង្ស មហិតលពង្សអតុល្យតេជ ចក្រីនរេឝយុពរាជវិសុទ្ធិ ស្យាមមកុដរាជកុមារ |- | 13 តុលា 2016 — 4 ឧសភា 2019 || สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร || សម្ដេចព្រះចៅយូហួមហាវជិរាលង្ករណ បតិន្ទ្រទេព្យវរាង្កូរ |- |4 ឧសភា - បច្ចុបន |พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ มหิศรภูมิพลราชวรางกูร กิติสิริสมบูรณอดุลยเดช สยามินทราธิเบศรราชวโรดม บรมนาถบพิตร พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว |ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្ររាមាធិបតីស្រីសិន្ទ្រមហាវជិរាលង្ករណ មហិសរភូមិពលរាជវរាង្កូរ កិតិសិរិសម្បូរណអតុល្យតេជ ស្យាមិន្ទ្រាធិបេស្ររាជវរោត្តម បរមនាចបពិត្រ ព្រះវជិរក្លៅចៅយ៉ូហួ |} == ព្រះរាជសញ្ញលក្ខណ៍ == <gallery> ឯកសារ:Royal Monogram of King Rama X.svg|<center>អក្សរកាត់ព្រះបរមាភិធេយ្យប្រចាំព្រះអង្គ ឯកសារ:Royal Monogram of Crown Prince Vajiralongkorn.svg|អក្សរកាត់ព្រះបរមាភិផេយ. ឯកសារ:Royal Monogram of Crown Prince Maha Vajiralongkorn.svg|<center>អក្សរកាត់ព្រះបរមាភិធេយ្យប្រចាំព្រះអង្គ (សម័យមកុដរាជកុមារ) ឯកសារ:ธงประจำพระองค์ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฏราชกุมาร (อีกรูปแบบ ก่อนปี พ.ศ. 2541).png|ទង់បទនាំព្រះអង្គ ឯកសារ:Royal Flag of Crown Prince Maha Vajiralongkorn.svg|<center>ទង់ប្រចាំព្រះអង្គ (សម័យមកុដរាជកុមារ) </gallery> ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[រឿងរាមកេរ្តិ៍]] *[[រាមកេរ្តិ៍]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] *[[ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី]] *[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា]] *[[ក្រុងរាពណ៍]] *[[នាង​មណ្ឌោលគីរី]] *[[នាងកាមអគ្គីនាគ|នាងអគ្គីនាគ]] *[[នាគក្បាលប្រាំបួន]] *[[វត្តព្រះកែវមរកត]] *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] *[[នាគ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរនៅលើទឹកដីថៃ]] *[[ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសថៃ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[ព្រះម៉ែនីវ៉ាន់]] *[[សាសនប្រវត្តិ]] *[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីព្រះមហាក្សត្រនៃឥណ្ឌាបុរាណ]] *[[រាយព្រះនាមម្ចាស់ក្សត្រីនៃអធិរាជចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃមីយ៉ាន់ម៉ា]] *[[ព្រះនាងឆាងគុលីពោធិសត្វ]] *[[កម្ពុជនាគរាជ|ភុជង្គនាគ]] *[[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|ព្រះថោង]] *[[ព្រះបាទវិរូបក្ខ]] {{commons category| វជិរាលង្ករណ}} {{ក្សត្រថៃ}} 3p9bub3cm4y23n4v913yqlryex7jdr0 ភាណុរង្សីសាវ៉ាងវង្ស 0 34730 342679 299683 2026-11-08T04:40:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342679 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ភាណុរង្សីសាវ៉ាងវង្<br>{{small|ภาณุรังษีสว่างวงศ์}} | title =Prince of Siam<br>Prince Banubandhu Vongsevoradej | image =Prince Bhanurangsi Savangwongse.jpg | caption =HRH Prince Bhanurangsi Savangwongse | othertitles = | full name = |succession = [[List of Commanders of the Royal Thai Navy|Commander of the Navy Department]] |reign = 17 February 1902 –24 February 1903 |reign-type = In office |reign1 =29 January 1901 –16 February 1902 |reign-type1 = Acting |predecessor1 =[[Andreas du Plessis de Richelieu]] |successor1 = [[Paribatra Sukhumbhand]] |succession2 = [[List of Commanders of the Royal Thai Navy|Director-General of the Royal Siamese Navy]] |reign2 = 19 June 1920 –31 August 1922 |reign-type2 = In office |predecessor2 = [[Paribatra Sukhumbhand]] <br> {{small|as the minister}} |successor2 = [[Abhakara Kiartivongse]] <br> {{small|as the minister}} | spouse = | issue = 11 sons and daughters | royal house =[[Chakri Dynasty]] | father =[[Mongkut]] (Rama IV) | mother = [[Debsirindra]] | birth_date ={{birth date|1859|1|11|df=y}} | birth_place =[[Bangkok]], [[Siam]] | death_date ={{death date and age|1928|6|13|1860|1|11|df=y}} | death_place =[[Bangkok]], [[Siam]] | date of burial = | place of burial = |}} '''ព្រះអង្គម្ចាស់ Bhanurangsi សេនាប្រមុខ Savangwongse, ព្រះអង្គម្ចាស់ Banubandhu Vongsevoradej''' (11 មករា 1859 - 13 មិថុនា 1928) ({{lang-th| สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช}}) គឺជាកូនប្រុសរបស់ព្រះករុណាស្ដេចមង្កុសៀមរបស់លោកជាមួយនិង ព្រះមហាក្សត្រីព្រះវររាជ Debsirindra ។ ទោះបីជាព្រះអង្គម្ចាស់បានប្រារព្ធឡើងចំនួននៃការប្រកាសនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលរបស់បងប្រុសរបស់ព្រះមហាក្សត្រជូឡាឡុងរួមទាំងការប្រកាសនៃមេបញ្ជាការនាយកនៃកងទ័ពភូមិន្ទសៀមនេះគាត់ត្រូវបានចងចាំជាស្ថាបនិកនៃសេវាប្រៃសណីយ៍ថៃ។ ជាកូនប្រុសរបស់លោកគឺល្បីបំផុតមួយប្រណាំងរូបមន្តព្រះអង្គម្ចាស់ Birabongse Bhanudej Bhanubandh (พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพีรพงศ์ภาณุเดช) គេស្គាល់ច្បាស់ថាជាព្រះអង្គម្ចាស់ Bira ។ == Children == สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ทรงเป็นต้นราชสกุลภาณุพันธุ์ ทรงเษกสมรสกับ '''[[หม่อมแม้น ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมแม้น]]''' (สกุลเดิม: บุนนาค) ธิดา[[เจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bunnag.in.th/pdf/a001.pdf |title=ชมรมสายสกุลบุนนาค |access-date=2017-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115124127/http://www.bunnag.in.th/pdf/a001.pdf |archive-date=2012-11-15 |url-status=dead}}</ref>และมีหม่อมอีก 6 ท่าน ได้แก่ <ref>{{อ้างหนังสือ | ผู้แต่ง = หม่อมราชวงศ์มาลินี จักรพันธุ์ | ชื่อหนังสือ = ต้นกำเนิดที่เกิดเหตุ... เจ้าชายดาราทอง | URL = | จังหวัด = กรุงเทพฯ | พิมพ์ที่ = มติชน | ปี = 2546 | ISBN = 974-322-980-9 | จำนวนหน้า = 376 }}</ref> ได้แก่ # '''หม่อมเลี่ยม''' (สกุลเดิม: ศุภสุทธิ์) ธิดาหลวงศุภมาตรา (สอาด ศุภสุทธิ์) # '''หม่อมสุ่น''' (สกุลเดิม: ปักษีวงศา) # '''หม่อมลับ''' (สกุลเดิม: จาติกรัตน์) # '''[[หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมเล็ก]]''' (สกุลเดิม: ยงใจยุทธ) ธิดากองนาทองดำ ยงใจยุทธ # '''หม่อมเยี่ยม''' (สกุลเดิม: ณ บางช้าง) ธิดาหลวงมหาดไทย (แสง ณ บางช้าง) # '''หม่อมย้อย''' (สกุลเดิม: โกมารกุล ณ นคร) ธิดาพระยาศรีสรราชภักดี (หนูเล็ก โกมารกุล ณ นคร) โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 16 พระองค์ เป็นชาย 9 พระองค์ และหญิง 7 พระองค์ {| style="text-align:center" class="wikitable" width=100% |- ! พระรูป !! พระนาม !! หม่อมมารดา !! ประสูติ !! สิ้นพระชนม์/สิ้นชีพิตักษัย !! คู่สมรส |- |width = 08% | [[File:Princess Dibyasambanna.jpg|80px]]||width = 26% | 1. '''[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทิพยสัมพันธ์|หม่อมเจ้าทิพยสัมพันธ์]]''' <br> (พ.ศ. 2470 พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทิพยสัมพันธ์) ||width = 16% | หม่อมเลี่ยม ||width = 14% | 17 พฤษภาคม 2428 ||width = 14% | 26 กรกฎาคม 2451 ||width = 22% | [[พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์]] |- |[[File:พระเจ้าวรวงศ์เธอ_พระองค์เจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์_กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช.jpg|80px]]|| 2. '''[[พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช|หม่อมเจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์]]''' <br> (พ.ศ. 2428: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์<br>พ.ศ. 2443: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์<br>พ.ศ. 2466: กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช) || ที่ 1 ใน[[หม่อมแม้น ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมแม้น]] || 7 กันยายน 2428 || 22 สิงหาคม 2477 || หม่อมแผ่ว <br> หม่อมเจ้าวิไลกัญญา (เทวกุล) <br> หม่อมอรุณศรี <br> หม่อมมาลี (สุขเจริญ) <br> หม่อมพะเยา (นายนันท์) |- |[[File:พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศิริวงศ์วัฒนเดช .JPG|80px]]|| 3. '''[[พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศิริวงศ์วัฒนเดช|หม่อมเจ้าศิริวงศ์วัฒนเดช]]''' <br> (พ.ศ. 2436: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศิริวงศ์วัฒนเดช<br>พ.ศ. 2443: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศิริวงศ์วัฒนเดช) || ที่ 2 ใน[[หม่อมแม้น ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมแม้น]]|| 7 มีนาคม 2432 || 6 พฤษภาคม 2451 || |- |[[File:Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg|60px]]|| 4. '''หม่อมเจ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม)''' || || 17 พฤศจิกายน 2434 || 1 ธันวาคม 2434 || |- | [[File:พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล.jpg|80px]]|| 5. '''[[พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล|หม่อมเจ้าเฉลิมเขตรมงคล]]'''<br> (พ.ศ. 2436: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล<br>พ.ศ. 2443: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล) || ที่ 3 ใน[[หม่อมแม้น ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมแม้น]] || 10 มีนาคม 2435 || 23 มกราคม 2500 || [[สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลฑิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศร์]] |- |[[File:พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุริยนเยี่ยมพยับ.JPG|80px]]|| 6. '''[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุริยนเยี่ยมพยับ|หม่อมเจ้าสุริยนเยี่ยมพยับ]]''' <br> (พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุริยนเยี่ยมพยับ) || หม่อมสุ่น || 14 กันยายน 2437 || 19 กันยายน 2455 || |- |[[File:Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg|60px]]|| 7. '''[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพัลลัภดนัย|หม่อมเจ้าพัลลัภดนัย]]''' <br> (พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพัลลัภดนัย) || หม่อมลับ|| 16 กันยายน 2442 || 2 กรกฎาคม 2444 || |- |[[File:Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg|60px]]|| 8. '''หม่อมเจ้าแดง''' (ชาย) || || 23 เมษายน 2447 || ในวันประสูติ || |- |[[File:Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg|60px]]|| 9. '''หม่อมเจ้าไข่มุก''' || ที่ 1 ใน[[หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมเล็ก]] || 24 เมษายน 2447 || 29 ธันวาคม 2447 || |- |[[File:พระองค์เจ้ารำไพประภา.jpg|80px]]|| 10. '''[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารำไพประภา|หม่อมเจ้ารำไพประภา]]''' <br> (พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารำไพประภา) || ที่ 2 ใน[[หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมเล็ก]] || 25 กรกฎาคม 2450 || 18 มิถุนายน 2522 || [[หม่อมเจ้าธานีเสิกสงัด ชุมพล]] |- |[[File:พระวรวงศ์เธอ_พระองค์เจ้าอาภัสสรวงศ์.jpg|80px]]|| 11. '''[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภัสสรวงศ์|หม่อมเจ้าอาภัสสรวงศ์]]'''<br> (พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภัสสรวงศ์) || ที่ 3 ใน[[หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมเล็ก]] || 20 มิถุนายน 2452 || 21 ตุลาคม 2525 || [[หม่อมมณี บุนนาค|หม่อมมณี (บุนนาค)]] <br /> หม่อมอำไพ (แสงสุข) |- |[[File:พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพีรพงศ์ภาณุเดช.JPG|80px]]|| 12. '''[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพีรพงศ์ภาณุเดช|หม่อมเจ้าพีรพงศ์ภาณุเดช]]''' <br> (พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพีรพงศ์ภาณุเดช) || ที่ 4 ใน[[หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมเล็ก]] || 15 กรกฎาคม 2451 || 24 ธันวาคม 2528 || [[หม่อมซีริล ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมซีริล (เฮย์คอค)]] <br /> [[หม่อมชลิต้า ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมชลิต้า (โฮวาร์ด)]] <br /> หม่อมสาลิกา (กะลันตานนท์) <br /> หม่อมอรุณี (จุลทะโกศล) <br /> หม่อมชวนชม (ไชยนันท์) |- |[[File:พระวรวงศ์เธอ_พระองค์เจ้านรเศรษฐสุริยลักษณ์.jpg|80px]]|| 13. '''[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านรเศรษฐสุริยลักษณ์|หม่อมเจ้านรเศรษฐสุริยลักษณ์]]'''<br> (พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านรเศรษฐสุริยลักษณ์) || ที่ 5 ใน[[หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมเล็ก]]|| 9 ธันวาคม 2458 || 22 มีนาคม 2497|| |- |[[File:พระองค์เจ้าจิรศักดิ์.jpg|80px]]|| 14. '''[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจิรศักดิ์สุประภาต|หม่อมเจ้าจิรศักดิ์สุประภาต]]''' <br> (พ.ศ. 2470: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจิรศักดิ์สุประภาต) || ที่ 6 ใน[[หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมเล็ก]] || 4 กันยายน 2460 || 12 กันยายน 2485 || [[หม่อมมณี บุนนาค|หม่อมมณี (บุนนาค)]] |- |[[File:Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg|60px]]|| 15. '''หม่อมเจ้าเล็ก''' (หญิง) || ที่ 7 ใน[[หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา|หม่อมเล็ก]] || 5 กันยายน 2461 || 11 กันยายน 2461 || |- |} [[File:หม่อมเล็ก ยงใจยุทธ.jpg|thumb|300px|'''หม่อมเล็ก''' และพระโอรส-พระธิดาในสมเด็จเจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์]] == พระเกียรติยศ == === พระอิสริยยศ === * '''พระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์''' (13 มกราคม พ.ศ. 2402 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411) * '''พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์''' (2 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - 3 สิงหาคม พ.ศ. 2413) * '''สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ ดำรงราชอิศริยาธิบดีศรีวิสุทธ มหามงกุฎพงษวโรภยาภิชาติ ราชโสทรานุชาธิบดินทร์ ทิพยศิรินทรพิพัฒน์ สุขุมาลรัตนราชกุมาร กรมหมื่นภาณุพันธุวงศ์วรเดช''' (4 สิงหาคม พ.ศ. 2413 - 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2424) * '''สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ '''ดำรงราชอิศริยาธิบดีศรีวิสุทธ มหามงกุฎพงษวโรภยาภิชาติ ราชโสทรานุชาธิบดินทร์ ทิพยศิรินทรพิพัฒน์ สุขุมาลรัตนราชนรินทรานุชาธิบดี''' กรมหลวงภาณุพันธุวงศ์วรเดช''' (20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2424 - 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2428) * '''สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระภาณุพันธุวงศ์วรเดช พิเศษขัติยศักดิ อรรคอุดมชาติ บรมนราธิราชโสทรานุชาธิบดี สุจริตจารีราชการัณย์ มหันตมหาอุสาหพิริยพหลดลประสิทธิ อเนกพิธคุณากร สุนทรธรรมพิทักษ์ อรรคมโหฬารอัธยาไศรย ศรีรัตนไตรยสรณธาดา อดุลยเดชานุภาพบพิตร''' (22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2428 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)<ref>ราชกิจจานุเบกษา,[http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2427/058/507.PDF ประกาศเลื่อนกรม], เล่ม ๑, ตอน ๕๘, ๒๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๗, หน้า ๕๐๗</ref> * '''สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระภาณุพันธุวงศ์วรเดช''' (24 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454) * '''สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช พิเศษขัตติยศักดิ์อัครอุดมชาติ ปรมินทรมหาราชโสทรานุชาธิเบนทร์ ปรเมนทรมหาวชิราวุธราชปิตุลา มหันตมหาอุสาห พิริยพหลดลประสิทธิ สุจริตจารีราชการัณย์ สุรพลขันธ์คณาภรณ์ สุนทรธรรมพิทักษ์ อัครมโหฬารัธยาศัย ศรีรัตนตรัยสรณธาดา อดุลยเดชานุภาพพิลาศ ธรรมิกนาถบพิตร''' (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 - 14 มีนาคม พ.ศ. 2468) <ref>ราชกิจจานุเบกษา, [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2454/D/1718.PDF ประกาศเลื่อนแลกรมแลเจ้าพระยา] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114014344/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2454/D/1718.PDF |date=2011-11-14 }}, เล่ม 28, 11 พฤศจิกายน ร.ศ.130, หน้า 1719-1721</ref> * '''สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช''' (15 มีนาคม พ.ศ. 2468 - 13 มิถุนายน พ.ศ. 2471) <ref>ราชกิจจานุเบกษา, [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2468/A/372.PDF ประกาศสถาปนาพระอิสริยยศเฉลิมพระอภิธัยและเลื่อนกรมพระราชวงศ์], เล่ม 42, 21 มีนาคม พ.ศ. 2468, หน้า 376-377 </ref> == Reference == {{reflist}} ==Ancestry== {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''[[BhanurangsiSavangwongse|Prince Bhanurangsi]]''' |2= 2. [[Mongkut|King Mongkut (Rama IV)]] |3= 3. [[Debsirindra|Queen Debsirindra]] |4= 4. (=24.) [[Rama II of Siam|King Phutthaloetla (Rama II)]] |5= 5. [[Sri Suriyendra |Queen Sri Suriyendra]] |6= 6. Prince Sirivongse, the Prince Matayaphithak |7= 7. Mom Noi |8= 8. [[Rama I|King Phutthayotfa (Rama I)]] |9= 9. [[Amarindra|Queen Amarindra]] |10= 10. Ngeon Saetan (Bhamornsut) |11= 11. Princess Sri Sudarak |12= 12. [[Rama III|King Nangklao (Rama III)]] |13= 13. Chao Chom Manda Sap |14= 14. But |15= 15. Chaem |16= 16. (=22.) Thongdi, Prince Father |17= 17. (=23.) Yok or Daorueng (Chinese Descent) |18= 18. Thong Na Bangxang |19= 19. Princess Rupsirisobhak Mahanagnari |20= 20. Unknown Chinese from Tan clan |21= 21. Unknown Lady Noi Chamnanborirak's sister |22= 22. (=16.) Thongdi, Prince Father |23= 23. (=17.) Yok or Daorueng (Chinese Descent) |24= 24. (=4.) [[Rama II of Siam|King Phutthaloetla (Rama II)]] |25= 25. [[Sri Sulalai|Princess Sri Sulalai]] |26= 26. Phra Aksonsombat (Thab) |27= 27. Phong Na Phatthalung |28= 28. Unknown |29= 29. Unknown |30= 30. Unknown |31= 31. Muang Suragupta }}</center> {{ahnentafel bottom}} 8e5c16d7pf3na06bsf45xw3vp980aab បារាំង 0 34867 342648 342212 2026-11-08T03:48:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342648 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} {{about|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបារាំង |native_name = {{nobold|''République française'' ([[ភាសាបារាំង]])}} |common_name = បារាំង |image_flag = Flag of France.svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករបារាំង|វរលញ្ឆករ]] |symbol_width = 75px |national_motto = "''[[សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព|Liberté, égalité, fraternité]]''"<br/>"សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព" |other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]</div> |other_symbol_type = [[មហាត្រានៃបារាំង|មហាត្រា]] |national_anthem = "[[ឡាម៉ាស៊ីលេស|La Marseillaise]]"<br /><center>[[File:La Marseillaise.ogg]]</center> |image_map = France in the European Union on the globe (Europe centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសបារាំង (ក្រហម) នៅលើភូគោល |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ប៉ារីស]] |coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាបារាំង]]{{refn|group=សម្គាល់|name=one|សម្រាប់ព័ត៌មានអំពីភាសាតាមតំបន់, សូមមើល [[ភាសានៃបារាំង]]។}} |religion_year = ២០២២ |religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៤៧% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅបារាំង|កាតូលិក]] |២% [[និកាយប្រូតេស្តង់នៅបារាំង|ប្រូតេស្តង់]] |១% [[និកាយអូស្សូដក់ខាងលិចនៅបារាំង|អូស្សូដក់]] |៣៣% គ្មានជំនឿសាសនា |៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅបារាំង|ឥស្លាមសាសនា]] |២% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅបារាំង|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |១% សាសនាផ្សេងៗ |៩% មិនបានបញ្ជាក់<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |title=CIA World Factbook: France |author=[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]] |date=19 January 2022 |website=Cia.gov |publisher=CIA |access-date=1 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=16 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> }} |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបារាំង|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[​អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង​]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[សេបាស្ទីយ៉ង់ ឡឺក័រនូ]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្របារាំង|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (បារាំង)|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភា (បារាំង)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[ហ្វ្រង់ស៊ា|រាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]]<br/>{{small|(បង្រួបបង្រួមដោយស្តេច[[ក្លូវីសទី១]])}} |established_date2 = ៤៨១ |established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញាវែរដុង]] |established_date3 = សីហា ៨៤៣ |established_event4 = [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រ]] |established_date4 = ៣ កក្កដា ៩៨៧ |established_event5 = ប្រកាសជា[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] |established_date5 = ២២ កញ្ញា ១៧៩២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ៤ តុលា ១៩៥៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦៤០,៦៧៩ | area_rank = ទី៤២ | percent_water = ០.៨៦ (ត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=13 តុលា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_label2 = [[បារាំងដីគោក]] ([[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ|IGN]]) | area_data2 = ៥៥១,៦៩៥ គម<sup>២</sup>{{#tag:ref|ទិន្នន័យរបស់[[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ]] (IGN) ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងផ្ទៃទឹកដែរ|group="សម្គាល់"}} ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) | area_label3 = បារាំងដីគោក ([[កាដាស្ត្រេ]]) | area_data3 = ៥៤៣,៩៤០ គម<sup>២</sup>{{#tag:ref|ទិន្នន័យចុះបញ្ជីទឹកដីរបស់បារាំងដែលមិនរាប់បញ្ចូលបឹង ស្រះ និងផ្ទាំងទឹកកកធំជាង ១ គម<sup>២</sup> (២៤៧ ហិចតា) ក៏ដូចជាមាត់ទន្លេផងដែរ។|group="សម្គាល់"}}<ref>{{cite journal|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|title=France Métropolitaine|publisher=INSEE|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|archive-date=28 សីហា 2015}}</ref> ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) |population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៧,៤១៣,០០០<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography – Population at the beginning of the month – France|year=2019 |website=Insee|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី២០ |population_density_km2 = ១១៦ |population_density_rank = ទី៨៩ |GDP_nominal = {{increase}} ២.៩៣៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=(អង់គ្លេស) World Economic Outlook Database, April 2021|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ |website=imf.org|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |GDP_nominal_rank = ទី៧ |GDP_nominal_year = ២០២១ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៤៤,៩៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២៤ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{increase}} ៣.២៣២ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_PPP_rank = ទី៩ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៩,៤៩២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៥ |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> |Gini = 29.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.901 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី២៦ |currency = {{unbulleted list | [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) ([[ISO ៤២១៧|EUR]]){{#tag:ref|ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋបារាំងទាំងមូលលើកលែងតែទឹកដីក្រៅស្រុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} | [[ហ្វ្រង់ប៉ាស៊ីហ្វិក|ហ្វ្រង់]] (XPF){{#tag:ref|ទឹកដីក្រៅស្រុករបស់បារាំងនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} }} |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |utc_offset = +១ |utc_offset_DST = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |date_format = dd/mm/yyyy ([[គ្រិស្តសករាជ|គ.ស.]]) |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបារាំង|៣៣]] |sport_code = FRA |vehicle_code = F | electricity = 230 V–50 Hz |cctld = [[.fr]] }} '''ប្រទេសបារាំង''' ({{lang-fr|France}} ''ហ្វ្រង្សិ៍'') ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបារាំង''' គឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]មួយដែលមានទឹកដីចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងលិច]]​និងមានទឹកដីក្រៅស្រុកមួយចំនួនស្ថិតនៅតាមទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]] និងរួមទាំង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ [[បារាំងមាតុបុរៈ|តំបន់មាតុបុរៈ]]របស់ប្រទេសនេះលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[រ៉ាំង (តំបន់)|រ៉ាំង]]នៅភាគខាងកើតទៅដល់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅភាគខាងលិច និងពី[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងត្បូងដល់[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]] និង[[សមុទ្រខាងជើង]]។ ទឹកដីក្រៅប្រទេសរួមមាន៖ [[គុយយ៉ានបារាំង]]នៅ[[អាមេរិកខាងត្បូង]] [[សង់ព្យែរនិងមីកូឡុង]]នៅសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង [[ឥណ្ឌីបារាំងខាងលិច]] និងបណ្តុំកោះជាច្រើនទៀតនៅទ្វីប[[អូសេអានី]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ដោយសារតែមានទឹកដីជាប់មាត់សមុទ្រច្រើន ប្រទេសបារាំងមាន[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]ដ៏ធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅប៉ែកអឺរ៉ុប បារាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បែលហ្សិក]] [[លុចសំបួ]] [[អាល្លឺម៉ង់]] [[ស្វីស]] [[ម៉ូណាកូ]] [[អ៊ីតាលី]] [[អង់ដូរ៉ា]] និងប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] រីឯនៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]វិញ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស[[ហុល្លង់]] [[ស៊ូរីណាម]] និងប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]។ បារាំងមាន[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់អាំងតេក្រាលចំនួនដប់ប្រាំបី]] (ប្រាំនៅក្រៅប្រទេស) ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីសរុប ៦៤៣,៨០១ គីឡូម៉ែត្រក្ររ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ៦៧ លាននាក់ (គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite web|website=The World Factbook|title=Field Listing :: Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|publisher=CIA|access-date=2 កុម្ភៈ 2022|archive-date=31 មករា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|url-status=dead|archivedate=2014-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html}} {{PD-notice}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] ដែលមានរដ្ឋធានីឈ្មោះថា[[ប៉ារីស]]ដោយវាត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេស និងជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ តំបន់ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[លីយ៉ុង]] [[ម៉ាសែល]] [[ធូលូស]] [[ប័រដូ]] [[លីល]] និង[[នីស]]។ ទឹកដីបារាំងសព្វថ្ងៃបានទទួលវត្តមានមនុស្សដំបូងៗតាំងពីស័ក[[ប៉ាលេអូលីកទិកលើ|ប៉ាលេអូលីទិក]]មកម្លេះ ហើយទឹកដីមាតុបុរៈបារាំងត្រូវកុលសម្ព័ន្ធសែលតិកមួយក្រុមដែលគេស្គាល់ថា"[[ហ្គោល|ហ្គោល]]"ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងអំឡុង[[យុគដែក]]។ ពួករ៉ូមបាន[[ហ្គោលរ៉ូម|កាត់តំបន់នេះបញ្ចូលជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីខ្លួន]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៥១ មុន គ.ស ដែលជាហេតុនាំឱ្យ[[វប្បធម៌ហ្កាល់ឡូ-រ៉ូម៉ាំង]]លេចឡើង និងត្រូវជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ[[ភាសាបារាំង]]។ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ដែលជាក្រុន[[ជនជាតិជឺម៉ាំង]]មួយបានបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]] ហើយបានក្លាយជាមាតុបេះដូងនៃ[[ចក្រភពការអូលីនជាន]]។ [[សន្ធិសញ្ញាវ៉ែដុង]]នៃឆ្នាំ ៨៤៣ បានបែងចែកចក្រភពនោះដោយមានរដ្ឋ[[ហ្វ្រង់ស៊ាខាងលិច]]ក្លាយទៅជា[[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ៩៨៧។ នៅ[[យុគសម័យកណ្តាល]] បារាំងបានក្លាយជាអាណាចក្រសក្តិភូមិដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ហើយមានវិមជ្ឈការខ្ពស់។ ស្តេច[[ហ្វីលីពទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីពទី២]] បានពង្រឹងអំណាចរាជវង្សប្រកបដោយជោគជ័យ ហើយបានកម្ចាត់ចោលនូវគូប្រជែងរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនវិសាលភាពរាជ្យទឹកដីបារាំង។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយទៅជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៥ ប្រទេសបារាំងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះរាជវង្សជាបន្តបន្ទាប់ដែលមានប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]ជាប់ពាក់ព័ន្ធ គេតែងសម្តៅលើជម្លោះនេះថា[[សង្រ្គាមមួយរយឆ្នាំ]] ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់បារាំងថ្មីបានលេចឡើងជាលទ្ធផល។ នៅក្នុង[[សម័យបុនវុឌ្ឍិសិល្បៈ]] (''Renaissance'') ប្រទេសបារាំងបានឆ្លងកាត់វឌ្ឍនភាពសិល្បៈនិងវប្បធម៌ ជម្លោះជាមួយ[[រាជត្រកូលហាបស្បួក]] និងនិម្មិតកម្មនៃ[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|ចក្រភពអាណានិគមលំដាប់ពិភពលោក]]ដែលដល់សតវត្សទី២០ វាក៏ក្លាយជាចក្រភពមហាអំណាចធំទីពីរនៅលើភពផែនដី។<ref>{{cite book |editor=Hargreaves, Alan G. |title=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism |publisher=Lexington Books |year=2005 |isbn=978-0-7391-0821-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&pg=PA1}}</ref> នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៦ បារាំងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្រ្គាមស៊ីវិលសាសនា]]រវាងអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]និងពួក[[ហ៊ូហ្គូណូ]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសចុះទន់ខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសបារាំងបានលេចចេញជាមហាអំណាចសារជាថ្មីនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី១៧ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចនាម[[ល្វីទី១៤]] បន្ទាប់ពីទ្រង់បានបិទបញ្ចប់ឆាក[[សង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ]]។<ref>{{cite book |author=R.R. Palmer |author2=Joel Colton |title=A History of the Modern World |url=https://archive.org/details/historyofmodernw00palm |url-access=registration |edition=5th |year=1978 |page=[https://archive.org/details/historyofmodernw00palm/page/161 161]}}</ref> កង្វះគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ពន្ធវិសមភាព និងសង្រ្គាមជាញឹកញាប់ (ជាពិសេសការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] និងការ[[បារាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក|ចូលធ្វើអន្តរាគមន៍]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក]]) បាននាំឱ្យព្រះរាជាណាចក្រធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមិនជាក់លាក់នៅចុងសតវត្សទី១៨។ បញ្ហាទាំងនេះបានធ្វើឱ្យ[[បដិវត្តន៍បារាំង]]ផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ដែលជាលទ្ធផល [[របបចាស់ (បារាំង)|របបចាស់]] (''Ancien Régime'') ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងការបង្កើតនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងសិទ្ធិពលរដ្ឋ|សេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស]] ដែលបង្ហាញពីឧត្តមគតិរបស់ប្រទេសនេះរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ប្រទេសបារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូលខាងផ្នែកនយោបាយ និងយោធានៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍]] ដោយពេលនោះបារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយបានបង្កើត[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]ឡើង។ [[បដិវត្តន៍បារាំង]] និង[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានផ្លាស់ប្តូររូបរាងដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប និងពិភពលោកទាំងមូល។ ការដួលរលំនៃចក្រភពទីមួយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលបារាំងធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ ដែលក្នុងនោះប្រទេសបារាំងត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិរដ្ឋាភិបាលរហូតដល់ការបង្កើតឡើងនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបី]]នៅក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ៗ គេបានឆ្លងកាត់សម័យសុទិដ្ឋិនិយមនៅបារាំងដូចជា ការរីកចម្រើនផ្នែកវប្បធម៌ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ក៏ដូចជាភាពចម្រុងចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចដែលគេនិយមស្គាល់ថា "[[សម័យសោភ័ណ]]" (''Belle Époque'')។ ប្រទេសបារាំងគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដោយជាលទ្ធផល វាបានទទួលបានជ័យជម្នះតែត្រូវបាត់បង់ជីវិតមនុស្ស និងសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើន។ ប្រទេសនេះក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត]]នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ផងដែរប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានវាក៏ត្រូវទទួលរងការត្រួតត្រាពីសំណាក់សត្រូវរបស់ខ្លួនហៅ [[មហាអំណាចអ័ក្ស]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពីបានរំដោះនៅឆ្នាំ១៩៤៤ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|សាធារណរដ្ឋទីបួន]]ដែលមានអត្ថិភាពដ៏ខ្លីត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយក្រោយមកត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងដំណើរនៃ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី]]។ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋទីប្រាំ]]បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយមហាវីរបុរសបារាំងគឺលោក[[សាល ដឺ ហ្គោល]]។ អាល់ហ្សេរី និងរួមទាំងទឹកដីអាណានិគមបារាំងភាគច្រើនបានទទួលឯករាជ្យនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ដោយភាគច្រើនបានរក្សាទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយបារាំងមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រទេសបារាំងរក្សាបាននូវឋានៈជាមជ្ឈមណ្ឌល[[សិល្បៈបារាំង|សិល្បៈ]] [[បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំង|វិទ្យាសាស្ត្រ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមទស្សនវិទូបារាំង|ទស្សនវិជ្ជាសកល]]។ វាជាប្រទេសដែលមានចំនួន[[បេតិកភណ្ឌពិភពលោកអង្គការយូណេស្កូ|បេតិកភណ្ឌពិភពលោកច្រើនបំផុតទីប្រាំ]]របស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]] និងជាគោលដៅទេសចរណ៍ឈានមុខគេរបស់ពិភពលោកដោយទទួលបានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាង ៨៩ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20190517-france-tourism-record-number-visitors-tourists-despite-yellow-vests-paris|title=(អង់គ្លេស) France posts new tourist record despite Yellow Vest unrest|date=17 May 2019|website=France 24}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៧ នៅលើពិភពលោក]]បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ធំជាងគេទី ៩]] បើគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ។ បើ​និយាយ​ពី​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​សរុប​តាម​គ្រួសារ វា​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​ទី​បួន​នៅលើ​ពិភពលោក។<ref>{{cite web |date=October 2010 |url=http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010(CSGlobalWealthReport).pdf |title=Global Wealth Report |publisher=Credit Suisse |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010%28CSGlobalWealthReport%29.pdf |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ប្រទេសបារាំងមានកម្រិត[[សន្ទស្សន៍អប់រំ|អប់រំ]] [[វិស័យសុខាភិបាលនៅបារាំង|ការថែទាំសុខភាព]] [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឈឹមរស់|អាយុសង្ឃឹមរស់]] និង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ការអភិវឌ្ឍមនុស្ស]]ខ្ពស់។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/ |title=(អង់គ្លេស) World Health Organization Assesses the World's Health Systems |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក |date=8 December 2010 |access-date=3 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf |title=World Population Prospects&nbsp;– The 2006 Revision |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |publisher=អសប}}</ref> បារាំងនៅតែអាចរក្សាតំណែងជា[[មហាអំណាច]]មួយបាននៅក្នុងកិច្ចការពិភពលោក<ref>Jack S. Levy, ''War in the Modern Great Power System, 1495–1975'', (2014) p. 29</ref> ដោយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍មួយក្នុងចំណោម[[សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំ]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្លូវការមួយផងដែរ។ ប្រទេសបារាំងគឺជាសមាជិកស្ថាបនិក និងឈានមុខគេនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] និង[[តំបន់អឺរ៉ូ]]<ref name="superficy" /> ក៏ដូចជាសមាជិកសំខាន់នៃ[[ក្រុមប្រាំពីរ]] (G7) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (អូតង់ ឬណាតូ) [[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (OECD) និង [[អង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង|ហ្វ្រង់កូហ្វូនី]] (''Francophonie'')។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ឈ្មោះនៃបារាំង}} The name "France" comes from the [[Latin]] ''{{lang|la|[[Francia]]}}'', which means "country of the [[Franks]]".<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |title=History of France |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=17 July 2011 |archivedate=24 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824051936/http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |url-status=dead }}</ref> There are various theories as to the origin of the name Franks: one is that it is derived from the [[Proto-Germanic language|Proto-Germanic]] word ''frankon'' which translates as ''javelin'' or ''lance'' as the throwing axe of the Franks was known as a [[francisca]].<ref>{{cite book |last2=Blair |first2=Claude |last1=Tarassuk |first1=Leonid |url=http://books.google.com/?id=UJbyPwAACAAJ |year=1982 |title=The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations |page=186 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=0-671-42257-X |accessdate=5 July 2011}}</ref> Another proposed etymology is that in an ancient [[Germanic languages|Germanic language]], Frank means ''[[Liberty|free]]'' as opposed to ''[[Slavery|slave]]''.{{citation needed|date=October 2013}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង}} === សម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំងនៅសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ}} [[File:Lascaux2.jpg|thumb|left|One of the [[Lascaux]] paintings of which depicts a horse ([[Dordogne]], approximately 18,000 BC).]] The oldest traces of human life ([[homo]]) in what is now France date from approximately 1.8 million years ago.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> Humans were then confronted by a hard and variable climate, marked by several glacial eras which led them to a [[nomad]]ic [[hunter-gatherer]] life.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> France has a large number of decorated caves from the [[upper Paleolithic]] era, including one of the most famous and best preserved: [[Lascaux]]<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> (approximately 18,000 BC). At the end of the [[last glacial period]] (10,000 BC), the climate softened<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> and from approximately 7,000 BC, this part of Western Europe entered the [[Neolithic]] era and its inhabitants became [[Sedentary lifestyle|sedentary]]. After strong demographic and agricultural development between the 4th and 3rd millennia, metallurgy appeared at the end of the 3rd millennium, initially working gold, copper and bronze, and later iron.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 20–24</ref> France has numerous [[megalith]]ic sites from the Neolithic period, including the exceptionally dense [[Carnac stones]] site (approximately 3,300 BC). === ហ្គូល === {{main|Gaul|Celts|Roman Gaul}} In 600 BC, [[Ionia]]n [[Greeks in pre-Roman Gaul|Greeks]], originating from [[Phocaea]], founded the [[Greek colonies|colony of Massalia]] (present-day [[Marseille]]), on the shores of the [[Mediterranean Sea]]. This makes it France's oldest city.<ref name="The Cambridge ancient history">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |title=The Cambridge ancient history|page=754 |publisher=Cambridge University Press |accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-521-08691-2|year=2000}}</ref><ref name="Orrieux">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=b8cA8hymTw8C&pg=PA62 |title=A history of ancient Greece|author=Claude Orrieux |page=62 |publisher=John Wiley & Sons |year= 1999|accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-631-20309-4}}</ref> At the same time, some Gallic Celtic tribes penetrated parts of the current territory of France, and this occupation spread to the rest of France between the 5th and 3rd century BC.<ref>Carpentier et al 2000, p. 29</ref> [[File:MaisonCarrée.jpeg|thumb|The [[Maison Carrée]] was a temple of the [[Gallo-Roman culture|Gallo-Roman]] city of Nemausus (present-day [[Nîmes]]) and is one of the best preserved vestiges of the [[Roman Empire]].]] The concept of [[Gaul]] emerged at that time; it corresponds to the territories of Celtic settlement ranging between the [[Rhine]], the [[Atlantic Ocean]], the [[Pyrenees]] and the Mediterranean. The borders of modern France are roughly the same as those of ancient Gaul, which was inhabited by Celtic ''Gauls''. Gaul was then a prosperous country, of which the southernmost part was heavily subject to Greek and Roman influences. However, around 390 BC, the Gallic [[Tribal chief|chieftain]] [[Brennus (4th century BC)|Brennus]] and his troops made their way to Italy through the [[Alps]], defeated the Romans in the [[Battle of the Allia]], and besieged and [[ransom]]ed Rome. The Gallic invasion left Rome weakened and the Gauls continued to harass the region until 345 BC, when they entered into a formal peace treaty with Rome. But the Romans and the Gauls would maintain an adversarial relationship for the next several centuries and the Gauls would remain a threat in [[Italy (Roman Empire)|Italia]]. Around 125 BC, the south of Gaul was conquered by the Romans, who called this region ''{{lang|la|Provincia Romana}}'' ("Roman Province"), which over time evolved into the name [[Provence]] in French.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76 |title=Life magazine, 13&nbsp;July 1953, p. 76 |publisher=Google Books |date=13 July 1953 |accessdate=23 January 2011}}</ref> [[Julius Caesar]] conquered the remainder of Gaul and overcame a revolt carried out by the Gallic chieftain [[Vercingetorix]] in 52 BC.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45</ref> Gaul was divided by [[Augustus]] into Roman provinces.<ref name=c53>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> Many cities were founded during the [[Roman Gaul|Gallo-Roman period]], including [[Lugdunum]] (present-day [[Lyon]]), which is considered to be the capital of the Gauls.<ref name=c53/> These cities were built in traditional Roman style, with a [[Roman Forum|forum]], a theatre, a [[circus]], an [[amphitheatre]] and [[thermal bath]]s. The Gauls mixed with Roman settlers and eventually adopted [[Romance languages|Roman]] speech ([[Latin]], from which the French language evolved) and Roman culture. The [[Religion in ancient Rome|Roman polytheism]] merged with the [[Celtic polytheism|Gallic paganism]] into the same [[syncretism]]. From the 250s to the 280s AD, Roman Gaul suffered a serious crisis with its "[[limes]]" or fortified borders protecting the Empire being attacked on several occasions by [[barbarian]]s.<ref name=c77>Carpentier et al 2000, pp. 76–77</ref> Nevertheless, the situation improved in the first half of the 4th century, which was a period of revival and prosperity for Roman Gaul.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 79–82</ref> In 312, the emperor [[Constantine the Great|Constantin I]] converted to Christianity. Christians, persecuted until then, increased rapidly across the entire Roman Empire.<ref>Carpentier et al 2000, p. 81</ref> But, from the beginning of the 5th century, the [[Migration Period|Barbarian Invasions]] resumed,<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> and [[Germanic peoples|Germanic tribes]], such as the [[Vandals]], [[Suebi]] and [[Alans]] crossed the Rhine and settled in Gaul, Spain and other parts of the [[Decline of the Roman Empire|collapsing Roman Empire]].<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Kingdom of Francia (3rd century–843) === {{Main|Francia|Merovingian dynasty|Carolingian dynasty}} {{See also|List of French monarchs|France in the Middle Ages}} At the end of the [[Late Antiquity|Antiquity]] period, ancient Gaul was divided into several Germanic kingdoms and a remaining Gallo-Roman territory, known as the [[Domain of Soissons|Kingdom of Syagrius]] (West). Simultaneously, [[Britons (historical)|Celtic Britons]], fleeing the [[Anglo-Saxon settlement of Britain]], settled the western part of [[Armorica]]. As a result, the Armorican [[peninsula]] was renamed [[Brittany]], [[Celts|Celtic culture]] was revived and independent [[petty kingdom]]s arose in this region. [[File:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|left|upright|With [[Clovis I|Clovis]]' conversion to Catholicism in 498, the [[List of Frankish kings|Frankish monarchy]], [[Elective monarchy|elective]] and [[Secular state|secular]] until then, became [[Hereditary monarchy|hereditary]] and of [[Divine right of kings|divine right]].]] The pagan [[Franks]], from whom the ancient name of "Francie" was derived, originally settled the north part of [[Gaul]], but under [[Clovis I]] conquered most of the other kingdoms in northern and central Gaul. In 498, Clovis I was the first Germanic conqueror after the fall of the Roman Empire to convert to Catholic Christianity, rather than [[Arianism]]; thus France was given the title "Eldest daughter of the Church" (''{{lang-fr|La fille aînée de l’Église}}'') by the papacy,<ref>{{cite web |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |title=Faith of the Eldest Daughter – Can France retain her Catholic heritage? |publisher=Wf-f.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=22 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |url-status=dead }}</ref> and French kings would be called "the Most Christian Kings of France" (''{{lang|und|Rex Christianissimus}}''). The Franks embraced the Christian [[Gallo-Roman culture]] and ancient Gaul was eventually renamed ''[[Francia]]'' ("Land of the Franks"). The Germanic Franks adopted [[Romance languages|Romanic languages]], except in north Gaul where Roman settlements were less dense and where [[Germanic languages]] emerged. Clovis made Paris his capital and established the [[Merovingian dynasty]], but his kingdom would not survive his death. The Franks treated land purely as a private possession and divided it among their heirs, so four kingdoms emerged from Clovis's: Paris, [[Orléans]], [[Soissons]], and [[Reims|Rheims]]. The [[Roi fainéant|last Merovingian kings]] [[Power behind the throne|lost power]] to their [[Mayor of the Palace|mayors of the palace]] (head of household). One mayor of the palace, [[Charles Martel]], defeated an [[Islamic invasion of Gaul]] at the [[Battle of Tours]] (732) and earned respect and power within the Frankish kingdoms. His son, [[Pepin the Short]], seized the crown of Francia from the weakened Merovingians and founded the [[Carolingian dynasty]]. Pepin's son, [[Charlemagne]], reunited the Frankish kingdoms and built a vast empire across [[Western Europe|Western]] and Central Europe. Proclaimed [[Holy Roman Emperor]] by [[Pope Leo III]] and thus establishing in earnest the French government's longtime [[History of Roman Catholicism in France|historical association]] with the [[Catholic Church]],<ref name="georgetown1">{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|title=France|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|accessdate=14 December 2011|archivedate=6 កុម្ភៈ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|url-status=dead}} See drop-down essay on "Religion and Politics until the French Revolution"</ref> Charlemagne tried to revive the [[Western Roman Empire]] and its cultural grandeur. [[File:French borders from 985 to 1947.gif|thumb|[[Territorial evolution of France|French territorial evolution]] from 985 to 1947]] Charlemagne's son, [[Louis the Pious|Louis I]] (emperor 814–840), kept the empire united; however, this Carolingian Empire would not survive his death. In 843, under the [[Treaty of Verdun]], the empire was divided between Louis' three sons, with [[East Francia]] going to [[Louis the German]], [[Middle Francia]] to [[Lothair I]], and [[West Francia]] to [[Charles the Bald]]. West Francia approximated the area occupied by, and was the precursor, to modern France.<ref>{{cite web|url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |title=Treaty of Verdun |publisher=History.howstuffworks.com |date=27 February 2008 |accessdate=17 July 2011}}</ref> During the 9th and 10th centuries, continually threatened by [[Viking expansion|Viking invasions]], France became a very decentralised state: the nobility's titles and lands became hereditary, and the authority of the king became more religious than secular and thus was less effective and constantly challenged by powerful noblemen. Thus was established [[feudalism]] in France. Over time, some of the king's vassals would grow so powerful that they often posed a threat to the king. For example, after the [[Battle of Hastings]] in 1066, [[William the Conqueror]] added "King of England" to his titles, becoming both the vassal to (as Duke of [[Normandy]]) and the equal of (as king of England) the king of France. === Kingdom of France (843–1791) === {{main|Kingdom of France|Capetian dynasty|Valois dynasty|Bourbon dynasty}} {{see also|List of French monarchs|France in the Middle Ages|Early modern France|Ancien Régime}} [[File:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|upright|[[Joan of Arc]] led the French army to several important victories during the [[Hundred Years' War]] which paved the way for the final victory.]] The Carolingian dynasty ruled France until 987, when [[Hugh Capet]], Duke of France and Count of Paris, was crowned [[List of French monarchs|King of the Franks]].<ref>{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |title=History of France : The Capetian kings of France: AD 987–1328 |publisher=Historyworld.net |accessdate=21 July 2011}}</ref> His descendants {{ndash}} the [[House of Capet|Capetians]], the [[House of Valois]], and the [[House of Bourbon]] {{ndash}} progressively unified the country through wars and dynastic inheritance into the Kingdom of France, which was fully declared in 1190 by [[Philip II of France|Philip II Augustus]]. Gerbert d'Aurillac (Gerbert of Aurillac) was the first French pope; his reign as [[Pope Sylvester II]] lasted from 999 to 1003. The [[Albigensian Crusade]] was launched in 1209 to eliminate the heretical [[Catharism|Cathars]] in the south-western area of modern-day France. In the end, the Cathars were exterminated and the autonomous [[Counts of Toulouse|County of Toulouse]] was annexed into the kingdom of France.<ref>{{cite news | title = Massacre of the Pure | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | newspaper = Time | location = New York | date = 28 April 1961 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 20 មករា 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080120172908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | url-status = dead }}</ref> Later Kings expanded their territory to cover over half of modern continental France, including most of the North, Centre and West of France. Meanwhile, the royal authority became more and more assertive, centred around a [[Estates of the realm|hierarchically conceived society]] distinguishing [[French nobility|nobility]], clergy, and [[Estates General (France)|commoners]]. [[Charles IV of France|Charles IV the Fair]] died without an heir in 1328.<ref name="guerard">Albert Guerard, ''France: A Modern History'' ([[University of Michigan Press]]: Ann Arbor, 1959) pp. 100, 101.</ref> Under the rules of the [[Salic law]] the crown of France could not pass to a woman nor could the line of kingship pass through the female line.<ref name="guerard"/> Accordingly, the crown passed to Philip of Valois, a cousin of Charles, rather than through the female line to Charles' nephew, Edward, who would soon become [[Edward III of England]]. During the reign of [[Philip IV of France|Philip of Valois]], the French monarchy reached the height of its medieval power.<ref name="guerard"/> However, Philip's seat on the throne was contested by Edward III of England and in 1337, on the eve of the first wave of the [[Black Death]],<ref name = Encarta>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |title=France VII |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009 |publisher=Webcitation.org |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=29 សីហា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090829034202/http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |url-status=dead }}</ref> England and France went to war in what would become known as the [[Hundred Years' War]].<ref>Don O'Reilly. "[https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans]". ''TheHistoryNet.com''.</ref> The exact boundaries changed greatly with time, but French landholdings of the [[List of English monarchs|English Kings]] remained extensive for decades. With charismatic leaders, such as [[Joan of Arc]] and [[La Hire]], strong French counterattacks won back English continental territories. Like the rest of Europe, France was struck by the Black Death. Around 1340, France had a population of approximately 17 million,<ref>Emmanuel Le Roy Ladurie (1987). "''[http://books.google.com/books?id=VT9rIMQFt2MC&pg=PA32 The French peasantry, 1450–1660]''". University of California Press. p. 32. ISBN 0-520-05523-3</ref> which by the end of the [[pandemic]] had declined by about one-half.<ref>Peter Turchin (2003). "''[http://books.google.com/books?id=mUoCrTUo-eEC&pg=PA179 Historical dynamics: why states rise and fall]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''". Princeton University Press. p. 179. ISBN 0-691-11669-5</ref> [[File:Francois Dubois 001.jpg|thumb|left|The [[St. Bartholomew's Day massacre]] (1572) was the climax of the [[French Wars of Religion]], which were brought to an end by the [[Edict of Nantes]] (1598).]] The [[French Renaissance]] saw a long set of wars, known as the [[Italian Wars]], between the Kingdom of France and the powerful [[Holy Roman Empire]]. It also saw the first standardization of the French language, which would become the official language of France and the language of Europe's aristocracy. French explorers, such as [[Jacques Cartier]] or [[Samuel de Champlain]], claimed lands in the Americas for France, paving the way for the expansion of the [[French colonial empire#First French colonial empire|First French colonial empire]]. The rise of Protestantism in Europe led France to a civil war known as the French Wars of Religion, where, in the most notorious incident, thousands of [[Huguenot]]s were murdered in the [[St. Bartholomew's Day massacre]] of 1572.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |title=Massacre of Saint Bartholomew’s Day |publisher=Britannica.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Wars of Religion were ended by [[Henry IV of France|Henry IV]]'s [[Edict of Nantes]], which granted some freedom of religion to the Huguenots. Under [[Louis XIII of France|Louis XIII]], the energetic [[Cardinal Richelieu]] reinforced the centralization of the state, royal power and French dominance in Europe, foreshadowing the reign of [[Louis XIV]]. During Louis XIV's minority and the regency of [[Anne of Austria|Queen Anne]] and [[Cardinal Mazarin]], a period of trouble known as the [[Fronde]] occurred in France, which was at that time [[Franco-Spanish War (1635)|at war with Spain]]. This rebellion was driven by the great feudal lords and [[sovereign court]]s as a reaction to the [[Absolutism (European history)|rise of royal power]] in France. [[File:Rigaud Hyacinthe - Louis XIV, roi de France.jpg|thumb|upright|[[Louis XIV of France|Louis XIV]], the "sun king" was the [[Absolute monarchy in France|absolute monarch of France]] and made France the leading European power.]] The monarchy reached its peak during the 17th century and the reign of Louis XIV. By turning powerful feudal lords into [[courtier]]s at the [[Palace of Versailles]], Louis XIV's personal power became unchallenged. Remembered for his numerous wars, he made France the leading European power. France possessed the largest population in Europe (see [[Demographics of France]]) and had tremendous influence over European politics, economy, and culture. French became the most-used language in diplomacy, science, literature and international affairs, and remained so until the 20th century.<ref name="Language and Diplomacy">{{cite web |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |title=Language and Diplomacy |publisher=Nakedtranslations.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=21 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |url-status=dead }}</ref> France obtained many overseas possessions in the Americas, Africa and Asia. Louis XIV [[Edict of Fontainebleau|revoked the Edict of Nantes]], forcing thousands of Huguenots into exile. Under [[Louis XV of France|Louis XV]], France lost [[New France]] and most of its [[French India|Indian possessions]] after its defeat in the [[Seven Years' War]], which ended in 1763. Its [[Metropolitan France|continental territory]] kept growing, however, with notable acquisitions such as [[Lorraine (region)|Lorraine]] (1766) and [[Corsica]] (1770). An unpopular king, Louis XV's weak rule, his ill-advised financial, political and military decisions, and his debauchery discredited the monarchy and arguably led to the French Revolution 15 years after his death.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |title=BBC History : Louis XV (1710–1774) |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webspace.qmul.ac.uk/cdhjones/documents/gn_pdf.pdf |title=Scholarly bibliography by Colin Jones (2002) |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> [[Louis XVI of France|Louis XVI]], Louis XV's grandson, actively [[France in the American Revolutionary War|supported the Americans]], who were seeking their [[American Revolutionary War|independence from Great Britain]] (realized in the [[Treaty of Paris (1783)]]). The example of the [[American Revolution]] and the financial crisis which followed France's involvement in it were two of many contributing factors to the French Revolution. Much of the [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] occurred in French intellectual circles, and major scientific breakthroughs and inventions, such as the [[Antoine Lavoisier|discovery of oxygen]] (1778) and the first [[Montgolfier brothers|hot air balloon carrying passengers]] (1783), were achieved by French scientists. French explorers, such as [[Louis Antoine de Bougainville|Bougainville]] and [[Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse|Lapérouse]], took part in the [[European and American voyages of scientific exploration|voyages of scientific exploration]] through maritime expeditions around the globe. The Enlightenment philosophy, in which [[rationalism|reason]] is advocated as the primary source for [[Legitimacy (political)|legitimacy]] and [[authority]], undermined the power of and support for the monarchy and helped pave the way for the French Revolution. === Republics and Empires (1792–) === {{Main|French Revolution|ចក្រភពបារាំងទីមួយ|Second French Empire|French colonial empire}} {{See also|France in the 19th century|France in the 20th century}} [[File:Prise de la Bastille.jpg|thumb|The [[Storming of the Bastille]] on 14 July 1789 was the starting event of the [[French Revolution]].]] After the [[storming of the Bastille]] on 14 July 1789, the absolute monarchy was abolished and France became a [[Kingdom of France (1791–1792)|constitutional monarchy]]. Through the [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]], France established fundamental rights for French citizens (who could only be male). The Declaration affirms "the natural and imprescriptible rights of man" to "liberty, property, security and resistance to oppression". It called for the destruction of aristocratic privileges and proclaimed freedom and equal rights for all men, as well as access to public office based on talent rather than birth. របបរាជានិយមត្រូវបានរឹតបន្តឹង ហើយប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ត្រូវមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងដំណើរការនីតិបញ្ញត្តិ។ សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មានត្រូវបានប្រកាស ហើយការចាប់ខ្លួនតាមអំពើចិត្តមិនត្រូវបានអនុញ្ញាត។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍ក៏បានអះអាងនូវគោលការណ៍នៃអធិបតេយ្យភាពដ៏ពេញនិយម ដែលផ្ទុយពីសិទ្ធិដ៏ទេវភាពរបស់ស្តេចដែលកំណត់លក្ខណៈនៃរាជាធិបតេយ្យបារាំង និងសមភាពសង្គមក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋ ដោយលុបបំបាត់ឯកសិទ្ធិរបស់អភិជន និងបព្វជិត។ While Louis XVI, as a [[Kingdom of France (1791–92)|constitutional king]], enjoyed popularity among the population, his disastrous [[flight to Varennes]] seemed to justify rumours he had tied his hopes of political salvation to the prospects of foreign invasion. His credibility was deeply undermined to the extent that the [[Abolished monarchy|abolition of the monarchy]] and establishment of a republic became an increasing possibility. European [[Declaration of Pillnitz|monarchies gathered]] against the new régime, to restore the French absolute monarchy. The foreign threat exacerbated France's political turmoil and deepened the sense of urgency among the various factions and [[War of the First Coalition|war was declared against Austria]] on 20 April 1792. [[Riot|Mob violence]] occurred during the [[10 August (French Revolution)|insurrection of 10 August 1792]]<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. ''Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution.'' University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004.</ref> and the [[September Massacres|following month]].<ref>Doyle, William. ''The Oxford History of The French Revolution.'' Oxford: Oxford University Press, 1989. pp 191–192.</ref> As a result of this violence and the political instability of the constitutional monarchy, the [[French First Republic|Republic was proclaimed]] on 22 September 1792. [[File:Napoleon in 1806.PNG|thumb|left|upright|[[Napoleon]], [[Emperor of the French]], and his ''[[Grande Armée]]'' built a [[First French Empire|vast Empire]] across Europe. He helped spread the French revolutionary ideals and his legal reforms had a major influence worldwide.]] [[Louis XVI of France|Louis XVI]] was [[Trial of Louis XVI|convicted]] of [[treason]] and [[Execution of Louis XVI|guillotined]] in 1793. Facing increasing pressure from European monarchies, internal guerrilla wars and [[Counter-revolutionary|counterrevolution]]s (such as the [[War in the Vendée]] or the [[Chouannerie]]), the [[National Convention|young Republic]] fell into the [[Reign of Terror]]. Between 1793 and 1794, between 16,000 and 40,000 people were executed. In Western France, the civil war between the ''Bleus'' ("Blues", supporters of the Revolution) and the ''Blancs'' ("Whites", supporters of the Monarchy) lasted from 1793 to 1796 and led to the loss of between 200,000 and 450,000 lives.<ref>{{cite news | title = The Terror in the French Revolution | first = Marisa | last = Dr Linton | url = http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf | newspaper = Kingston University | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-01-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="hussenet">Jacques Hussenet (dir.), ''« Détruisez la Vendée ! » Regards croisés sur les victimes et destructions de la guerre de Vendée'', La Roche-sur-Yon, Centre vendéen de recherches historiques, 2007</ref> Both foreign armies and French counterrevolutionnaries were crushed and the French Republic survived. Furthermore, it extended greatly its boundaries and established "[[French client republic|Sister Republics]]" in the surrounding countries. As the threat of a foreign invasion receded and France became mostly pacified, the [[Thermidorian Reaction]] put an end to [[Maximilien Robespierre|Robespierre]]'s rule and to the Terror. The [[Abolitionism in France|abolition of slavery]] and male [[universal suffrage]], enacted during this radical phase of the revolution, were cancelled by subsequent governments. After a [[French Directory|short-lived governmental scheme]], [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]] [[18 Brumaire|seized control of the Republic]] in 1799 becoming [[French Consulate|First Consul]] and later [[Constitution of the Year XII|Emperor]] of the [[First French Empire|French Empire]] (1804–1814/1815). As a continuation of [[French Revolutionary Wars|the wars]] sparked by the European monarchies against the French Republic, changing sets of [[Napoleonic Wars|European Coalitions]] declared wars on Napoleon's Empire. His armies conquered most of continental Europe, while members of the [[House of Bonaparte|Bonaparte]] family were appointed as monarchs in some of the newly established kingdoms.<ref name="Blanning">{{cite news | title = Napoleon and German identity | first = Tim | last = Blanning | url = http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | newspaper = History Today | location = London | date = April 1998 | volume = 48 | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-05-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | url-status = dead }}</ref> These victories led to the worldwide expansion of French revolutionary ideals and reforms, such as the [[Metric system]], the [[Napoleonic Code]] and the Declaration of the Rights of Man. After the catastrophic [[French invasion of Russia|Russian campaign]], Napoleon was [[War of the Sixth Coalition|defeated]] and the Bourbon monarchy [[Bourbon Restoration#First Restoration (1814)|restored]]. About a million Frenchmen died during the Napoleonic Wars.<ref name="Blanning"/> [[File:Douaumont Ossuary cemetery.JPG|thumb|[[Douaumont ossuary]]. With 4.3 million wounded from a population of only 39.6 million at the time, the Third French Republic sustained the highest [[World War I casualties|number of total casualties]] among the Allies during [[World War I]].]] After his [[Hundred Days|brief return]] from exile, Napoleon was finally defeated in 1815 at the [[Battle of Waterloo]], the monarchy was [[Bourbon Restoration#Second Restoration (1815)|re-established]] (1815–1830), with new constitutional limitations. The discredited Bourbon dynasty was overthrown by the [[July Revolution]] of 1830, which established the constitutional [[July Monarchy]], which lasted until 1848, when the [[French Second Republic]] was proclaimed, in the wake of the European [[Revolutions of 1848]]. The abolition of slavery and male [[universal suffrage]], both briefly enacted during the French Revolution were re-enacted in 1848. In 1852, the [[President of France|president of the French Republic]], [[Napoleon III|Louis-Napoléon Bonaparte]], Napoleon I’s nephew, was proclaimed emperor of the [[Second French Empire|second Empire]], as Napoleon III. He multiplied French interventions abroad, especially in [[Crimean War|Crimea]], in [[French intervention in Mexico|Mexico]] and [[Second Italian War of Independence|Italy]]. Napoleon III was unseated following defeat in the [[Franco-Prussian War]] of 1870 and his regime was replaced by the [[French Third Republic|Third Republic]]. France had [[French colonial empire|colonial possessions]], in various forms, since the beginning of the 17th century. In the 19th and 20th centuries, its [[List of largest empires|global overseas colonial empire]] extended greatly and became the second largest in the world behind the [[British Empire]]. Including [[metropolitan France]], the total area of land under French [[sovereignty]] almost reached 13 million square kilometres in the 1920s and 1930s, 8.6% of the world's land. [[File:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|upright|[[Charles de Gaulle]] took an active part in all major events of the 20th century: a hero of World War I, leader of the [[Free French Forces|Free French]] during [[World War II]], he then became [[President of France|President]], where he facilitated decolonization, maintained France as a major power and overcame the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]].]] France was a member of the [[Triple Entente]] when World War I broke out. A small part of Northern France was occupied, but France and its allies emerged victorious against the [[Central Powers]], at a tremendous human and material cost. World War I left 1.4&nbsp;million French soldiers dead, 4% of its population,<ref>{{cite news | title = France's oldest WWI veteran dies | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |work=BBC News | location = London | date = 20 January 2008 }}</ref> between 27 and 30% of the conscript classes of 1912–1915.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (2005). "''[http://books.google.cz/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 Encyclopedia Of World War I: A Political, Social, And Military History]''". ABC-CLIO. ISBN 1851094202</ref> The interbellum years were marked by [[Events preceding World War II in Europe|intense international tensions]] and a variety of social reforms introduced by the [[Popular Front (France)|Popular Front government]] ([[Annual leave]], [[Eight-hour day|working time reduction]], women in Government among others). France was occupied following the [[Nazi Germany|German]] ''[[Blitzkrieg]]'' campaign in World War II, with metropolitan France divided into a [[German military administration in occupied France during World War II|German occupation zone in the north]] and [[Vichy France]], a newly established authoritarian regime collaborating with Germany, in the south.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=Q7ORlIpHKLEC&pg=PA368 Vichy France and the Jews]''". Michael Robert Marrus, Robert O. Paxton (1995). [[Stanford University Press]]. p. 368. ISBN 0-8047-2499-7</ref> The [[Allies]] and the [[French Resistance]] eventually emerged victorious from the [[Axis powers]] and French sovereignty was restored. The [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] was established after World War II and saw spectacular economic growth (''les [[Trente Glorieuses]]''). Suffrage was extended to women in 1944. France was one of the founding members of [[NATO]] (1949). France attempted to [[First Indochina War|regain control of French Indochina]] but was defeated by the [[Viet Minh]] in 1954. Only months later, France faced a new [[Algerian War|conflict in Algeria]]. The debate over whether or not to keep control of [[French Algeria|Algeria]], then home to over one million [[Pied-Noir|European settlers]],<ref>{{cite news | title = In France, a War of Memories Over Memories of War | first = Michael | last = Kimmelman | url = http://www.nytimes.com/2009/03/05/arts/design/05abroad.html?_r=1 | newspaper=The New York Times | date = 4 March 2009 }}</ref> wracked the country and nearly led to civil war. In 1958, the weak and unstable Fourth Republic gave way to the [[French Fifth Republic|Fifth Republic]], which contained a strengthened Presidency.<ref>[http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm From Fourth to Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |date=2008-05-23 }} – [[University of Sunderland]]</ref> In the latter role, Charles de Gaulle managed to keep the country together while taking steps to end the war. The Algerian War was concluded with the [[Évian Accords]] in 1962 that led to Algerian independence. France granted independence progressively to its colonies. A vestige of the colonial empire are the [[Overseas departments and territories of France|French overseas departments and territories]]. In the wake of the series of worldwide [[protests of 1968]], the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]] had an enormous social impact. In France, it is considered to be the watershed moment when a conservative moral ideal (religion, patriotism, respect for authority) shifted towards a more liberal moral ideal. ប្រទេសបារាំងបានឈានមុខគេក្នុងប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបដែលកំពុងស្វែងរកទុនលើសន្ទុះនៃសហជីពរូបិយវត្ថុដើម្បីបង្កើតឧបករណ៍នយោបាយ ការការពារ និងសន្តិសុខរបស់សហភាពអឺរ៉ុបដែលមានការរួបរួម និងមានសមត្ថភាពជាងមុន។<ref>{{cite web|url=http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051025215249/http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archivedate=25 October 2005|title=Declaration by the Franco-German Defense and Security Council |publisher=Elysee.fr |accessdate=21 July 2011}}</ref> {{anchor|Climate}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|Geography of France}} [[File:France cities.png|thumb|upright=1.5|center|A relief map of Metropolitan France, showing cities with over 100,000 inhabitants.]] [[Metropolitan France]] is situated mostly between latitudes [[41st parallel north|41°]] and [[51st parallel north|51° N]], and longitudes [[6th meridian west|6° W]] and [[10th meridian east|10° E]], on the western edge of Europe, and thus lies within the northern [[temperateness|temperate]] zone. From northeast to southwest, France shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], [[Switzerland]], [[Italy]], [[Monaco]], [[Spain]] and [[Andorra]]. France also borders [[Suriname]] to its west and [[Brazil]] to its east and south, by way of the overseas region of [[French Guiana]], which is considered an integral part of the Republic.<ref name=France/> [[Corsica]] and the French mainland form [[Metropolitan France]]; [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Réunion]], and [[Mayotte]] form, with French Guiana, the overseas regions. These two integral groupings, along with several [[overseas collectivity|overseas collectivities]] and [[French Southern and Antarctic Lands|one territory]], comprise the French Republic. The European territory of France covers {{convert|547030|km2|sqmi|0}},<ref name=France/> the largest among [[European Union]] members.<ref name = superficy>[http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] on Europa Official Site</ref> France possesses a wide variety of landscapes, from coastal plains in the north and west to mountain ranges of the [[Alps]] in the south-east, the [[Massif Central]] in the south-central and [[Pyrenees]] in the south-west. At {{convert|4810.45|m|ft|0}}<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |title=Mont Blanc shrinks by {{convert|45|cm|2|abbr=on}} in two years |work=Sydney Morning Herald |date=6 November 2009 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=14 កុម្ភៈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214082228/https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |url-status=dead }}</ref> above sea level, the highest point in Western Europe, [[Mont Blanc]], is situated in the Alps on the border between France and Italy. France also has extensive river systems such as the [[Seine]], the [[Loire]], the [[Garonne]], and the [[Rhone]], which divides the Massif Central from the Alps and flows into the Mediterranean Sea at the [[Camargue]]. Corsica lies off the Mediterranean coast. France's total land area, with its overseas departments and territories (excluding [[Adélie Land]]), is {{convert|674843|km2|sqmi|0|abbr=on}}, 0.45% of the total land area on Earth. France possesses the second largest [[exclusive economic zone]] (EEZ) in the world,<ref>{{fr icon}} [http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html Méditerranée : la France prend le contrôle en créant une zone économique exclusive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430124908/http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html |date=2011-04-30 }}</ref> covering {{convert|11035000|km2|sqmi|0|abbr=on}}, approximately 8% of the total surface of all the EEZs of the world, just behind the US ({{convert|11351000|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>According to a different calculation cited by the [[Pew Research Center]], the EEZ of France would be {{convert|10084201|km2|sqmi|0|abbr=on}}, still behind the US ({{convert|12174629|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), and still ahead of Australia ({{convert|8980568|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) and Russia ({{convert|7566673|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).</ref> === Climate === The north and northwest have a temperate climate, while a combination of maritime influences, [[latitude]] and altitude produce a varied climate in the rest of Metropolitan France.<ref name="climate">{{cite web |author=Ministry of Foreign Affairs |year=2005 |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |title=Discovering France: Geography |accessdate=29 December 2006 |authorlink=Minister of Foreign Affairs (France) |archivedate=6 មករា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106121611/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |url-status=dead }}</ref> In the south-east a [[Mediterranean climate]] prevails. In the west, the climate is predominantly [[oceanic climate|oceanic]] with a high level of rainfall, mild winters and cool to warm summers. Inland the climate becomes more [[continental climate|continental]] with hot, stormy summers, colder winters and less rain. The [[climate of the Alps]] and other mountainous regions is mainly [[alpine climate|alpine]], with the number of days with temperatures below freezing over 150 per year and snow cover lasting for up to six months. {{-}} <gallery> File:Aiguille1.jpg|[[Limestone]] cliffs of [[Normandy]] near [[Étretat]] File:Lavender field.jpg|[[Mediterranean Sea|Mediterranean]] vegetation ([[lavender]]) in [[Provence]] File:Beauce 3.jpg| The plains of the [[Beauce]] File:Aiguille du Dru 3.jpg|[[Alpine climate]] in the [[French Alps]] File:Verdon Trescaire.jpg|[[Verdon Gorge]] in Provence File:Weinberg Cote de Nuits.jpg | [[French wine|Vineyards]] in [[Côte de Nuits]], [[Burgundy (French region)|Burgundy]] File:Lac Vert de Fontanalbe.jpg|[[Alpine climate]] in [[Mercantour National Park]] File:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|[[Tropical climate]] in [[Bora Bora]] ([[French Polynesia]]) File:Pointe du van.jpg|[[Heathland]] in [[Pointe du Van]], Western [[Brittany]] File:PassesBassin.JPG|[[Oceanic climate]] and sandy beach in [[Arcachon Bay]] File:Piana Dardo dans les Calanche.jpg|Semi-arid climate in [[Corsica]] </gallery> === បរិស្ថាន === {{See also|Ministry of Ecology, Sustainable Development and Energy|National parks of France|Regional natural parks of France}} [[File:Parcs naturels français.svg|thumb|[[Regional natural parks of France|Regional]] (green) and [[National parks of France|National (pink) natural parks]] in France. Indicated in green and purple colour respectively.]] France was one of the first countries to create an environment ministry, in 1971.<ref>[http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm Protection of the Environment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425005903/http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm |date=2011-04-25 }} on the [http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 Official Site of the French Ambassy in Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201052846/http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 |date=2013-02-01 }}</ref> Although France is one of the most industrialised countries, it is ranked [[List of countries by carbon dioxide emissions|only seventeenth]] by carbon dioxide emissions, behind less populous nations such as Canada or Australia. This situation results from the France's decision to invest in [[nuclear power]] in 1974 after the [[1973 oil crisis]],<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |title=Nuclear Power in France |publisher=World-nuclear.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=19 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719055222/http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |url-status=dead }}</ref> which now accounts for 75% of France's electricity production<ref>{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Energy_profile_of_France |title=Energy profile of France |publisher=Eoearth.org |accessdate=17 July 2011}}</ref> and explains why France pollutes less than comparable countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.usinenouvelle.com/article/co2-la-france-moins-pollueuse-grace-au-nucleaire.N133933 CO2 : la France mois pollueuse grâce au nucléaire]</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html L'énergie nucléaire en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701211529/http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html |date=2010-07-01 }} – Ambassade française en Chine</ref> Like all European Union members, France agreed to cut carbon emissions by at least 20% of 1990 levels by the year 2020,<ref>{{cite news|author=Ian Traynor and David Gow in Brussels |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/feb/21/climatechange.climatechangeenvironment |title=EU promises 20% reduction in carbon emissions by 2020 |work=The Guardian |location=London |date= 21 February 2007|accessdate=21 July 2011 }}</ref> in comparison the US agreed to a cut of 4% of its emissions.<ref name="Les quatre enjeux de Copenhague">{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 Les quatres enjeux de Copenhague] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125721/http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 |date=2012-01-11 }} – [[La Croix]]</ref> In 2009, French carbon dioxide emissions per capita was lower than the Chinese.<ref>{{cite news|last=Kanter |first=James |url=http://green.blogs.nytimes.com/2010/07/01/emissions-soar-in-china-and-india/ |title=Per-Capita Emissions Rising in China |location=Beijing (China);China;Copenhagen (Denmark);France;India;Russia;United States |publisher=Green.blogs.nytimes.com |date=1 July 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> France was set to impose a [[carbon tax]] in 2009 at 17 Euros per tonne of carbon emitted.<ref>{{cite news|author=By Reuters |url=http://www.nytimes.com/2009/09/11/business/global/11carbon.html |title=France Sets Carbon Tax at 17 Euros a Ton |location=France |work=The New York Times |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The carbon tax would have brought in 4&nbsp;billion Euros of revenue per year.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8248392.stm |title=France set to impose carbon tax |publisher=BBC News |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> But the tax was abandoned for various reasons, including that French companies would have difficulty competing with companies in neighbouring countries that would not have to pay such steep taxes on carbon emissions. Instituting a carbon tax was an unpopular political move for President Sarkozy.<ref>{{cite news|last=Saltmarsh |first=Matthew |url=http://www.nytimes.com/2010/03/24/business/global/24iht-carbon.html |title=France Abandons Plan for Carbon Tax |location=France |work=The New York Times |date=23 March 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> In 2010, a study at Yale and [[Columbia University|Columbia]] universities ranked France the seventh most environmentally conscious country in the world.<ref>{{cite web|url=http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|title=Country Profiles -starts at Switzerland, click for France|publisher=Epi.yale.edu|accessdate=9 August 2010|archivedate=22 កញ្ញា 2012|archiveurl=https://archive.is/20120922010211/http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|url-status=dead}}</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=1125478&clef=ARC-TRK-NC_01 La France au 7ème rang mondial pour l'environnement]. [[Le Monde]]. 30 May 2010</ref> Forests account for 28% of the land area of France.<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |title=Forest area by country |publisher=Nationmaster.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723122206/http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ifn.fr/spip/?rubrique83&lang=en Evolution of the French forest from 1984 to 1996] – French National Forest Inventory</ref> French forests are some of the most diversified of Europe, with more than 140 differents varieties of trees.<ref>{{fr icon}} [http://www.lepapier.fr/foret_france.htm Une situation privilégiée en France et en Europe] – Papier, bois et forêt</ref> There are nine [[national park]]s<ref>[http://www.parks.it/world/FR/Eindex.html Parks, Reserves, and Other Protected Areas in France] – [http://www.parks.it/indice/Epremessa.html The portal about parks in Italy]</ref> and 46 [[Protected area|natural park]]s in France.<ref>{{fr icon}} [http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ Fédération des parcs naturels régionaux de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712003310/http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ |date=2010-07-12 }}</ref> France wants to convert 20% of its [[Exclusive economic zone|Exclusive Economic Zone]] to a [[Marine protected area|Marine Protected Area]] by 2020.<ref>{{fr icon}} [http://www.actu-environnement.com/ae/news/mer_grenelle_zee_meditarrane_borloo_aire_marine_8120.php4 La France veut créer une Zone Économique Exclusive en Méditérannée] – Actu-Environnement</ref> == លក្ខណៈទូទៅរបស់ប្រទេសបារាំង == [[ឯកសារ:Lavender field.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|left|Place du Capitole]] [[ឯកសារ:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|left| Château de Chambord]] === ផ្ទៃដី === មានផ្ទៃដីចំនួន ៥៥០០០០ គីឡូម៉ែត្រការេ។ ប្រទេសបារាំងលាតសន្ធឹងលើទឹកដីនៃទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងលិច ប្រហែល១ភាគ១៥នៃផ្ទៃ ដីសហភាពអឺរ៉ុប ទាំងមូល ហើយជា ប្រទេសមួយដែលមានតំបន់សមុទ្រធំទូលាយ (ជា តំបន់សេដ្ឋកិច្ច ផ្ដាច់មុខលាតសន្ឋឹងលើផ្ទៃ១១លាន គម២)។ === ស្ថានភាពដី === * តំបន់ទំនាប ៖ ២/៣ នៃផ្ទៃដីទាំងមូល. * ប្រជុំភ្នំសំខាន់ៗ: ភ្នំអាល់ (Alpes) ភ្នំដែលមានកំពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅអឺរ៉ុបភាគខាងលិច គឺភ្នំម៉ុងប្លង់ ដែលមានកំពស់ ៤៨០៧ម៉ែត្រ ភ្នំពីរេណ៉េ ភ្នំហ៊្សុយរ៉ា ភ្នំអាកឌែន ភ្នំម៉ាស៊្សីស សង់ត្រាល់ និងភ្នំវ៉ូហ្សឺ។ * តំបន់មាត់សមុទ្រ: ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសមុទ្រចំនួន៤ សមុទ្រខាងជើង សមុទ្រឡាម៉ង់ មហាសមុទ្រ អាត្លង់ទិច និងសមុទ្រម៉េឌីទែរ៉ាណេ ប្រទេសបារាំងមាន ឆ្នេរសរុបប្រវែង ៥៥០០គីឡូម៉ែត្រ។ * ដែនដីសំខាន់ហ៊ុំព័ទ្ឋដោយ [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅខាងលិច [[សមុទ្រម៉ង់]] និង [[សមុទ្រខាងជើង]](la mer du Nord)នៅខាងជើង ប្រទេស[[បែលហ្ស៊ីក]] [[លុចហ្សំបួរ]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ស្វីស]]និង[[អ៊ីតាលី]] នៅខាងកើត និងដោយ [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] ប្រទេស[[អង់ដូរ៉ា]] [[ម៉ូណាកូ]] និង[[អេស្បាញ]]នៅខាងត្បូង។ * ដែនដីឯនាយសមុទ្រមាន [[ហ្គុយយ៉ាន]](la Guyane)និង[[កោះសាំងម៉ាតាំង]]( l’île de Saint-Martin)នៅ[[ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង]] , [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]]( la Polynésie française) [[វ៉ាលីនិងហ្វុទុណា]](Wallis-et-Futuna) [[ណូវ៉ែលកាលេដូនី]](la Nouvelle-Calédonie) និងកោះ[[ខ្លីបពឺតុង]](l’Île Clipperton) នៅ[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] , [[ឡារ៉េអ៊ុយនីញ៉ុង]](La Réunion) [[ម៉ាយ៉ុត]](Mayotte) និងកោះ[[អេប៉ាស]](Îles Éparses)នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] , [[ដែនដែអូស្ត្រាល់និងអង់តាទិកបារាំង]] (les Terres australes et antarctiques françaises)​នៅ[[ទ្វីបអូសេអានី]]និង[[មហាសមុទ្រអង់តាទិក]] , [[ហ្គាដឺលូប]](la Guadeloupe) [[ម៉ាទីនីក]](la Martinique) [[កោះសាំងម៉ាតាំង]](l’île Saint-Martin)​[[កោះសាំងបេទេលេមី]](l’île Saint-Barthélemy) នៅ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ === អាកាសធាតុ === ប្រទេសបារាំងស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអាកាសធាតុ៣ប្រភេទ៖ * ផ្នែកខាងលិចនៃប្រទេសបារាំងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុមហាសមុទ្រ * ផ្នែកខាងត្បូងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុម៉េឌីទេរ៉ាណេ * ភាគកណ្ដាល និងខាងកើតទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុពីដែនទ្វីបជាអាកាសធាតុក្ដៅ ត្រជាក់ខ្លាំង ។ === បរិស្ថាន === [[ឯកសារ:Louis XIV of France.jpg|thumb|upright|Louis XIV of France]] [[ឯកសារ:Versailles Garden.jpg|thumb|right|Château de Versailles]] [[ឯកសារ:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|Declaration of Human Rights]] តំបន់ផលិតផលកសិកម្ម និងព្រៃឈើគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដី៤៨លានហិកតា គឺស្មើនឹង៨២%នៃផ្ទៃដីគោក។ ព្រៃ​ក្រាស់​លាត​សន្ធឹង​លើ​២៦%​នៃ​ផ្ទៃ​ដី​ហើយ​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​លេខ​៣នៅអឺរ៉ុប បន្ទាប់ពី ស៊ុយអែដ និងហ្វាំងឡង់ ។ ផ្ទៃដីព្រៃឈើនៅប្រទេសបារាំងបានកើន៤៦%ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយនឹងកើន​ឡើង​ទ្វេ​ដង​ក្នុង​រយៈពេល២០០ឆ្នាំ។ លើលពីនេះ គេឃើញមាន ដើមឈើចំនួន១៣៦ប្រភេទផ្សេងគ្នានៅក្នុងប្រទេសបារាំង ដែលនេះគឺជាករណីពិសេសមួយសំរាប់​ប្រទេស​​នៅ​ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<br /><br /> ចំនួនសត្វព្រៃមាន ការកើនឡើង ក្នុងរយៈពេលតែ២០ឆ្នាំ សត្វប្រើសមានចំនួនកើន ឡើងទ្វេ ដង រីឯពពួកសត្វឈ្លូសវិញកើនឡើងបីដង។<br /><br /> ដើម្បីថែរក្សា និងលើកតំកើងបេតិកភណ្ឌធម្មជាតិរបស់ប្រទេសបារាំង រដ្ឋបានបង្កើត ៖ * ឧទ្យានជាតិចំនួន៧ * តំបន់ការពារធម្មជាតិ១៥៦កន្លែង * តំបន់ការពាររុក្ខជាតិ និងសត្វចំនួន៥១៦កន្លែង * តំបន់រមណីដ្ឋាន ៤២៩កន្លែង ស្ថិតក្រោមការការពាររបស់ការិយាល័យការពារដែន សមុទ្រ * រាប់បញ្ចូលផងដែរនូវឧទ្យានធម្មជាតិ៤៣កន្លែង។<br /> នៅលើឆាកអន្ដរជាតិ ប្រទេសបារាំងជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញា និងអនុសញ្ញាជាច្រើនក្នុងនោះ មានទាំង អនុសញ្ញា អង្គការសហប្រជាជាតិស្ដីអំពីអា-កាសធាតុ ជីវៈចំរុះ និងការប្រែក្លាយ ជាតំបន់រហស្ថាន។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|Demographics of France|French people}} [[File:France population density 40pc.png|thumb|Population density in the French Republic at the 1999 census.]] With an estimated population of 66&nbsp;million people in July 2013, France is the [[List of countries by population#List|21st most populous country in the world]].<ref name=France/> In 2004, the Institut Montaigne estimated there were 51 million (85%) white people, 6 million (10%) North African people, 2 million (3.5%) black people and 1 million (1.5%) people of Asian origin in Metropolitan France.<ref>[[Yazid Sabeg]] et Laurence Méhaignerie, [http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf Les oubliés de l'égalité des chances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421134210/http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf |date=2013-04-21 }}, [[Institut Montaigne]], January 2004</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/13377324 |title=France's ethnic minorities: To count or not to count |publisher=The Economist |date=26 March 2009 |accessdate=25 April 2013}}</ref> In 2003, France's natural population growth (excluding immigration) was responsible for almost all natural population growth in the European Union. The natural growth rate (excess of births over deaths) rose to 300,000 in 2006,<ref name=evol>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe|title=Évolution générale de la situation démographique, France|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> its highest since the end of the [[baby boom]] in 1973. The [[total fertility rate]] rose to 2 in 2010,<ref name=population>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1332|title=Bilan démographique 2010|first=[[Government of France]]|last=[[INSEE]]|accessdate=20 January 2011}}</ref> from a nadir of 1.7 in 1994.<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/irweb/sd2008/dd/excel/sd2008_t44_fe.xls|title=Tableau 44 – Taux de fécondité générale par âge de la mère|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> From 2006 to 2011 population growth was on average +0.6% per year.<ref name=evol /> In 2010, 27% of newborns in metropolitan France had at least one [[Immigration to France#Immigration per region|foreign-born]] parent and 24% had at least one parent born outside of Europe (parents born in overseas territories are considered as born in France).<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101 |title=Naissances selon le pays de naissance des parents 2010 |publisher=Insee.fr |date= |accessdate=1 October 2013}}</ref> In 2008, the French national institute of statistics [[INSEE]] estimated that 11.8 million foreign-born immigrants and their direct descendants (born in France) lived in France, representing 19% of the country's population. More than 5 million are of European origin and 4 million of [[Maghrebis|Maghrebi]] origin. There are 2.7 million immigrants aged 18–50 (accounting for 10% of the population aged 18–50) and 5 million altogether (8% of the entire population). The second generation aged 18–50 make up 3.1 million (12% of 18–50) and 6.5 million for all ages (11% of population)<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&ref_id=ip1287 Être né en France d’un parent immigré], [[Insee Première]], n°1287, mars 2010, Catherine Borrel et Bertrand Lhommeau, Insee</ref><ref name="Insee_1">[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=immigrespaysnais Répartition des immigrés par pays de naissance 2008], Insee, October 2011</ref><ref name="INSEE1">{{fr icon}} {{cite web |author=INSEE |url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |title=Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005 |date=25 January 2005|accessdate=14 December 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20061212212050/http%3A//www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |archivedate = 12 December 2006|deadurl=yes}}</ref> In 2008, France granted citizenship to 137,000 persons, mostly to people from Morocco, Algeria and Turkey.<ref>{{cite news | title = Turks and Moroccans top list of new EU citizens | first = Andrea | last = Swalec | url = http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | agency = Reuters | date = 6 July 2010 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 12 មករា 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120112223503/http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | url-status = dead }}</ref> Although it is illegal for the French state to collect data on ethnicity and ancestry, a law with its origins in the 1789 revolution and reaffirmed in the [[French Constitution]] of 1958, some surveys, like the TeO ("Trajectories and origins") survey conducted jointly by [[INED]] and [[INSEE]] in 2008, are allowed to.<ref>[http://teo_english.site.ined.fr/ "TRAJECTORIES AND ORIGINS" Survey on population diversity in France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202054910/http://teo_english.site.ined.fr/ |date=2011-12-02 }}, Insee 2008</ref><ref name="Oppenheimer">{{cite journal |last=Oppenheimer |first=David B. |year=2008| title=Why France needs to collect data on racial identity...in a French way |journal=Hastings International and Comparative Law Review |volume=31 |issue=2 |pages=735–752 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1236362}}</ref> Before this survey, it was estimated that 5 million people were of [[Italian people|Italian]] ancestry (the most numerous immigrant community),<ref name="amazon.com">Roben Cohen [http://www.amazon.com/The-Cambridge-Survey-World-Migration/dp/0521444055 The Cambridge survey of world Migration] 24 November 1995</ref> between 3 million<ref>{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html |location=London |work=The Independent | title=France's crisis of national identity | date=25 November 2009}}</ref> and 6 million<ref>"Les personnes d'origine maghrébine y sont également au nombre de 5 à 6 millions; 3,5 millions ont la nationalité française (dont 500 000 harkis)", Évelyne Perrin, ''Identité Nationale, Amer Ministère'', L'Harmattan, 2010, p. 112 ISBN 2-296-10839-3</ref> people are of [[Maghrebis|North African]] ancestry, 2.5&nbsp;million people are of [[Afro-French|Sub-Saharan Africa]]n ancestry, 200,000 people are of [[Turks in France|Turkish]] ancestry,<ref>{{cite web|author=Falila Gbadamassi |url=http://www.afrik.com/article16248.html |title=Les personnes originaires d'Afrique, des Dom-Tom et de la Turquie sont 5,5 millions dans l'Hexagone |publisher=Afrik.com |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and many more are of other [[European ethnic groups|European ethnic ancestry]], such as [[Spaniards]], [[Portuguese people|Portuguese]], [[Poles]], and [[Greeks]].<ref name="amazon.com"/><ref>{{cite news | title = Europe's Minority Politicians in Short Supply | first = Keith B. | last = Richburg | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html | newspaper=The Washington Post | date = 24 April 2005 }}</ref><ref>{{cite news | title = In officially colorblind France, blacks have a dream – and now a lobby | first = Susan | last = Sachs | url = http://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html | newspaper=The Christian Science Monitor | location = Boston, MA | date = 12 January 2007 }}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថា 40% នៃប្រជាជនបារាំងត្រូវបានចុះមកយ៉ាងហោចណាស់មួយផ្នែកពីរលកផ្សេងគ្នានៃអន្តោប្រវេសន៍ដែលប្រទេសបានទទួល។<ref>{{cite news | title = Paris Riots in Perspective | url = http://abcnews.go.com/International/story?id=1280843 | work=ABC News | location = New York | date = 4 November 2005 }}</ref> Between 1921 and 1935 about 1.1&nbsp;million net immigrants came to France.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA22 Transactions of the American Philosophical Society. III. French Government and the Refugees]''". American Philosophical Society, James E. Hassell (1991). p. 22. ISBN 0-87169-817-X</ref> An estimated 1.6&nbsp;million ''[[pieds noirs]]'' returned to France as the country's North African possessions gained independence.<ref>{{cite news | title = For Pieds-Noirs, the Anger Endures | first = James M. | last = Markham | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all | newspaper=The New York Times | date = 6 April 1988 }}</ref><ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[http://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]"''. p. 25.</ref> France accepts about 200,000 legal immigrants each year.<ref>[http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ Statistiques détaillées sur les flux d'immigration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523053018/http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ |date=2012-05-23 }}, Ined, 2011</ref> France is the leading [[refugee|asylum]] destination in Western Europe with an estimated 50,000 applications in 2005 (a 15% decrease from 2004).<ref name="UNHCR">{{cite web |publisher=[[UNHCR]] |year=2006 |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/4492677f0.pdf |title=UNHCR Global Report 2005: Western Europe |accessdate=14 December 2006 |format=PDF}}</ref> The European Union allows free movement between the member states, France however put in place controls to curb [[Eastern European]] migration. The [[List of cities in France over 20,000 population (1999 census)|largest cities]] in France, in terms of metropolitan area population, are Paris (11,836,970), [[Lyon]] (1,757,180), [[Marseille]] (1,618,369), [[Lille]] (1,163,934), [[Toulouse]] (1,118,472), [[Bordeaux]] (1,009,313), [[Nice]] (999,678), [[Nantes]] (768,305). A perennial political issue concerns [[rural flight]]. === Language === {{main|French language|Languages of France}} {{See also|Language policy in France|Organisation internationale de la Francophonie}} [[File:New-Map-Francophone World.svg|thumb|upright=2|France's legacy: a map of the [[French language|Francophone]] world {{legend|#0c5eb1|native language}} {{legend|#0080ff|administrative language}} {{legend|#9fceff|secondary or non-official language}} {{legend|#00ff00|francophone minorities}}]] According to Article 2 of the Constitution, the official language of France is French,<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110604145028/http://www.legifrance.gouv.fr/html/constitution/constitution2.htm#titre2 La Constitution- La Constitution du 4 Octobre 1958] – Légifrance</ref> a [[Romance language]] derived from [[Latin]]. Since 1635, the [[Académie française]] has been France's official authority on the French language, although its recommendations carry no legal power. រដ្ឋាភិបាលបារាំងមិនគ្រប់គ្រងជម្រើសនៃភាសាក្នុងការបោះពុម្ពដោយបុគ្គលនោះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងត្រូវបានទាមទារដោយច្បាប់ក្នុងការទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងកន្លែងធ្វើការ។ In addition to mandating the use of French in the territory of the Republic, the French government tries to promote French in the European Union and globally through institutions such as [[La Francophonie]]. The perceived threat from [[anglicisation]] has prompted efforts to safeguard the position of the French language in France. Besides French, there exist 77 vernacular minority languages of France, eight spoken in French metropolitan territory and 69 in the French [[Overseas departments and territories of France|overseas territories]]. From the 17th to the mid-20th century, French served as the pre-eminent international language of diplomacy and international affairs as well as a [[lingua franca]] among the educated classes of Europe.<ref name=exception>Joffre Agnes [http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html ls the French obsession with "cultural exception" declining?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017023619/http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html |date=2011-10-17 }}. France in London. 5 October 2008</ref> The dominant position of French language in international affairs was overtaken by English, since the emergence of the US as a major power.<ref name="Language and Diplomacy"/><ref>{{cite web|url=http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719183516/http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archivedate=19 July 2011 |title=Language and Diplomacy – Translation and Interpretation |publisher=Diplomacy.edu |accessdate=10 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legallanguage.com/legal-articles/language-of-diplomacy/ |title=Why Is French Considered the Language of Diplomacy? |publisher=Legallanguage.com |accessdate=23 January 2011}}</ref> Though for most of the time in which French served as an international lingua franca, it was not the native language of most Frenchmen: a report in 1794 conducted by [[Henri Grégoire]] found that of the country's 25 million people, only three million spoke French natively; the rest spoke one of the country's many regional languages, such as [[Alsatian language|Alsatian]], [[Breton language|Breton]] or [[Occitan language|Occitan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |title=Rapport Grégoire an II |access-date=2017-07-11 |archivedate=2008-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405022802/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |url-status=dead }}</ref> Through the expansion of public education, in which French was the sole language of instruction, as well as other factors such as increased urbanization and the rise of mass communication, French gradually came to be adopted by virtually the entire population, a process not completed until the 20th century. As a result of France's extensive [[French colonial empire|colonial ambitions]] between the 17th and 20th centuries, French was introduced to America, Africa, Polynesia, South-East Asia, and the Caribbean. French is the second most studied foreign language in the world after English,<ref>{{cite web |url=http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |title=The International Education Site |publisher=Intstudy.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=27 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110227075911/http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |url-status=dead }}</ref> and is a lingua franca in some regions, notably in Africa. The legacy of French as a living language outside Europe is mixed: it is nearly extinct in some former French colonies (South-east Asia), while creoles and pidgins based on French have emerged in the French departments in the [[West Indies]] and the South Pacific ([[French Polynesia]]). On the other hand, many former French colonies have adopted French as an official language, and the total number of French speakers is increasing, especially in Africa. It is estimated that between 300 million<ref>{{cite web|url=http://about-france.com/french/french-language.htm |title=French: one of the world's main languages |publisher=About-france.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> and 500 million<ref>{{fr icon}} [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm Qu'est-ce que la Francophonie ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623113030/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm |date=2011-06-23 }} – [[Organisation internationale de la Francophonie]]</ref> people worldwide can speak French, either as a [[mother tongue]] or a [[second language]]. === សាសនា === {{Main|Religion in France}} [[File:Facade de la Cathédrale de Reims - Parvis.jpg|thumb|upright|[[Notre-Dame de Reims]] is the Roman Catholic cathedral where the [[Coronation of the French monarch|kings of France were crowned]] until 1825.<ref>The last ''sacre'' was that of [[Charles X of France|Charles X]], 29 May 1825.</ref> ]] France is a [[secular]] country, and [[freedom of religion]] is a constitutional right. French religious policy is based on the concept of ''[[laïcité]]'', a strict [[separation of church and state]] under which public life is kept completely secular. [[Catholicism]] has been the predominant religion in France for more than a millennium, though it is not as actively practised today as it was. Among the 47,000 religious buildings in France, 94% are [[Roman Catholic]].<ref>{{cite web|title=Observatoire du patrimoine religieux|url=http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|date=1 February 2012|quote=94 % des édifices sont catholiques (dont 50 % églises paroissiales, 25 % chapelles, 25 % édifices appartenant au clergé régulier)|access-date=11 កក្កដា 2017|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126171213/http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|url-status=dead}}</ref> Whilst in 1965, 81% of the French declared themselves to be Catholics, in 2009 this proportion was 64%. Moreover, whilst 27% of the French went to Mass once a week or more in 1952, only 5% did so in 2006.<ref name=catho>{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 La France reste catholique mais moins pratiquante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827200652/http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 |date=2016-08-27 }} – La Croix. 29 December 2009</ref> The same survey found that [[Protestantism|Protestants]] accounted for 3% of the population, an increase from previous surveys, and 5% adhered to other religions, with the remaining 28% stating they had no religion.<ref name=catho/> Evangelical Christianity may be the fastest growing religion in France.<ref>{{cite web|author=Robert Marquand |url=http://www.csmonitor.com/World/2012/0712/In-a-France-suspicious-of-religion-evangelicalism-s-message-strikes-a-chord |title=In a France suspicious of religion, evangelicalism's message strikes a chord|publisher=Christian Science Monitor|date=12 July 2012 |accessdate=25 April 2013}}</ref> The [[French Revolution]] saw a radical shift in the status of the Catholic Church with the launch of a brutal [[Dechristianisation of France during the French Revolution|campaign of de-Christianization]]. After the back and forth of Catholic royal and secular republican governments over the 19th century, ''laïcité'' was established with the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State|1905 law on the Separation of the Churches and the State]].<ref name="georgetown2">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |title=France |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |accessdate=14 December 2011 |archivedate=6 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |url-status=dead }}</ref> According to a poll in January 2007,<ref>{{cite web |author=Catholic World News |year=2003 |url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=48547 |title=France is no longer Catholic, survey shows |accessdate=19 December 2009}}</ref> only 5% of the French population attended church regularly (10% attend church services regularly among the respondents who did identify themselves as Catholics). The poll showed<ref name="religion">{{ro icon}} [http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html Franţa nu mai e o ţară catolică] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812025725/http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html |date=2011-08-12 }}, ''[[Cotidianul]]'' 11 January 2007</ref> 51% identified as being Catholics, 31% identified as being agnostics or [[atheism|atheists]] ''(another poll<ref>La Vie, issue 3209, 1 March 2007 {{Fr icon}}</ref> sets the proportion of atheists equal to 27%)'', 10% identified as being from other religions or being without opinion, 4% identified as Muslim, 3% identified as Protestant, 1% identified as [[Buddhism|Buddhist]], 1% identified as Jewish. Meanwhile, an independent estimate by the politologist Pierre Bréchon in 2009 concluded that the proportion of Catholics had fallen to 42% while the number of atheists and agnostics had risen to 50%.<ref>{{cite web|url=http://www.la-croix.com.prd-jsp.bayardweb.com/documents/doc.jsp?docId=2389007&rubId=786 |title=" Sur la religion, les Français restent dubitatifs " – A la Une |work=La Croix |location=France |date=14 August 2009 |accessdate=30 October 2010}}</ref> Estimates of the number of [[Islam in France|Muslims in France]] vary widely. In 2003, the French Ministry of the Interior estimated the total number of people of Muslim background to be between 5 and 6 million (8–10%).<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/23/france.islam France to train imams in 'French Islam'], The Guardian</ref><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51552.htm |title=France – International Religious Freedom Report 2005 |publisher=State.gov |accessdate=30 October 2010}}</ref> According to the Pewforum, "In France, proponents of a 2004 law banning the wearing of religious symbols in schools say it protects Muslim girls from being forced to wear a headscarf, but the law also restricts those who want to wear headscarves – or any other “conspicuous” religious symbol, including large Christian crosses and Sikh turbans – as an expression of their faith"<ref>{{cite web |url=http://pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |title=Global Restrictions on Religion. Pew Forum on Religion & Public Life. Washington. 2009 |format=PDF |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723124338/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |url-status=dead }}</ref> The current [[Jews in France|Jewish community in France]] numbers around 600,000 according to the [[World Jewish Congress]] and is the largest in Europe. Since 1905 the French government has followed the principle of ''[[laïcité]]'', in which it is prohibited from recognising any specific right to a religious community (except for legacy statutes like that of military chaplains and the [[local law in Alsace-Moselle]]). Instead, it merely recognises ''religious organisations'', according to formal legal criteria that do not address religious doctrine. Conversely, religious organizations should refrain from intervening in policy-making.<ref>Joy of Sects, Sam Jordison, 2006, p. 166</ref> Certain bodies of beliefs such as [[Scientology]], [[Children of God (New Religious Movement)|Children of God]], the [[Unification Church]], or the [[Order of the Solar Temple]] are considered [[cult]]s ("''[[sect#Corresponding words in other European languages|sectes]]''" in French),<ref>{{cite web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/rap-enq/r2468.asp |title=Commission d’enquête sur les sectes |publisher=Assemblee-nationale.fr |accessdate=30 October 2010}}</ref> and therefore do not have the same status as religions in France. ''Secte'' is considered a pejorative term in France.<ref>{{cite web |url=http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |title=Society2 ; religion in France ; beliefs ; secularism (laicité) |publisher=Understandfrance.org |accessdate=20 September 2009 |archivedate=16 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090916220047/http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |url-status=dead }}</ref> === សុខភាព === {{Main|Health in France}} [[File:P1000513 Paris XIII Salpetrière reductwk.JPG|thumb|The [[Pitié-Salpêtrière Hospital]], a teaching hospital in Paris, one of Europe's largest hospitals.<ref>[https://web.archive.org/web/20070117112822/http://www.paris-region.com/ard_uk/upload/document/D176.pdf How to conduct European clinical trials from the Paris Region ?] Clinical Trials. Paris. February 2003</ref>]] The [[Health in France|French healthcare system]] was ranked first worldwide by the [[World Health Organization]] in 1997<ref>[http://www.photius.com/rankings/healthranks.html The ranking, see spreadsheet details for a whole analysis] photius.com</ref> and then again in 2000.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/paper30.pdf |title=Measuring Overall Health System Performance for 191 Countries |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> Care is generally free for people affected by [[chronic disease]]s (''affections de longues durées'') such as cancer, AIDS or [[Cystic Fibrosis]]. Average life expectancy at birth is 78 years for men and 85 years for women, one of the highest of the European Union.<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=98&ref_id=CMPTEF02216 Espérance de vie, taux de mortalité et taux de mortalité infantile dans le monde], [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02229 Evolution de l'espérance de vie à divers âges] – [[INSEE]]</ref> There are 3.22 physicians for every 1000 inhabitants in France,<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/medecins.htm Nombre de médecins pour 1000 habitants] – Statistiques mondiales</ref> and average health care spending per capita was US$4,719 in 2008.<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/sante.htm Dépenses de santé par habitants] – Statistiques mondiales</ref> As of 2007, approximately 140,000 inhabitants (0.4%) of France are living with HIV/AIDS.<ref name =France/> Even if the [[Frenchmen|French]] have the reputation of being one of the thinnest peoples in developed countries, <ref name = obesity>[http://www.nytimes.com/2005/05/03/world/europe/03iht-obese.html Even the French are fighting obesity] – The NY Times</ref><ref name=daily>{{cite web|last=Wahlgren |first=Eric |url=http://www.dailyfinance.com/2009/11/14/frances-obesity-crisis-all-those-croissants-really-do-add-up/|date=14 November 2009 |title=France's obesity crisis: All those croissants really do add up, after all |publisher=Dailyfinance.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref name = Telegraph>{{cite news |last=Lambert |first=Victoria |url=http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |title=The French children learning to fight obesity |work=The Daily Telegraph |location=London |date=8 March 2008 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=25 មេសា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425150042/http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |url-status=dead }}</ref><ref name = bloomberg>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm Why So Few French Are Fat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010812044220/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm |date=2001-08-12 }} – Bloomberg Businessweek</ref><ref>{{cite news|author=Mimi Spencer |url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2004/nov/07/foodanddrink.features11 |title=Let them eat cake |work=The Guardian |location=London |date= 7 November 2004|accessdate=21 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/24041/e_diet/the_french_diet___eat_drink_and_be_thin.html |title=The French diet : Eat, Drink, and be Thin |publisher=Streetdirectory.com |accessdate=9 August 2010}}</ref> France—like other rich countries—faces an increasing and recent epidemic of [[obesity]], due mostly to the replacement of traditional healthy French cuisine by [[junk food]] in French eating habits.<ref name=obesity/><ref name=daily/><ref name = obesity2>[http://www.foodnavigator.com/Science-Nutrition/France-heading-for-US-obesity-levels-says-study France heading for US obesity levels says study] – Food Navigator</ref> Nevertheless, the French obesity rate is far below that of the USA (for instance, obesity rate in France is the same that the American once was in the 1970s<ref name = daily/>), and is still the lowest of Europe,<ref name = bloomberg/><ref name = obesity2/> but it is now regarded by the authorities as one of the main public health issues<ref>{{cite web|url=http://www.nutraingredients.com/Regulation/New-French-food-guidelines-aimed-at-tackling-obesity |title=New French food guidelines aimes at tabkling obesity |publisher=Nutraingredients.com|date=14 September 2006 |accessdate=9 August 2010}}</ref> and is fiercely fought; rates of childhood obesity are slowing in France, while continuing to grow in other countries.<ref>{{cite web |author=Petah Marian |url=http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |title=France urged to get tough on child obesity |publisher=Just-food.com |date=23 May 2008 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226205551/http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |url-status=dead }}</ref> === ការអប់រំ === [[File:Absolute BNUS 01.JPG|thumb|The [[Bibliothèque nationale et universitaire|National and University Library]] on the campus of the [[University of Strasbourg]].]] {{main|Education in France}} {{See also|History of education in France|Baccalauréat}} In 1802, [[Napoleon]] created the [[lycée]].<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/352505/lycee |title=Lycée |publisher=Britannica.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> Nevertheless it is [[Jules Ferry]] who is considered to be the father of the French modern school, which is free, secular, and compulsory until the age of 13 since 1882<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110605080546/http://www.assemblee-nationale.fr/site-jeunes/laicite/fiche-dates/fiche-1881-1882/fiche.pdf 1881–1882 : Lois Ferry École publique gratuite, laïque et obligatoire]. Assemblé Nationale</ref> (school attendance in France is now compulsory until the age of 16<ref>{{fr icon}} [http://www.senat.fr/rap/l97-504/l97-5041.html II. L'évolution du contenu de l'obligation scolaire]. Sénat.fr</ref>). Nowadays, the schooling system in France is centralized, and is composed of three stages, primary education, secondary education, and higher education. The [[Programme for International Student Assessment]], coordinated by the [[OECD]], currently ranks France's education as the 25th best in the world, being neither significantly higher nor lower than the OECD average.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf |title=Range of rank on the PISA 2006 science scale |format=PDF |accessdate=22 July 2011}}</ref> Primary and secondary education are predominantly public, run by the [[Minister of National Education (France)|Ministry of National Education]]. [[Education in France#Higher education|Higher education in France]] is divided between [[Universities in France|public universities]] and the prestigious and selective ''[[Grandes écoles]]'', such as [[Sciences Po Paris|Science Po Paris]] for Political studies, [[HEC Paris]] for Economics, [[Polytechnique]] and the [[École nationale supérieure des mines de Paris]] that produces high-profile engineers, or the [[École nationale d'administration]] for careers in the great corps of the State. The ''Grandes écoles'' have been criticised for alleged [[elitism]],<ref name="gécoles">{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/formation/2010/01/08/01015-20100108ARTFIG00525-les-grandes-ecoles-dans-la-tourmente-.php Les grandes écoles dans la tourmente] – [[Le Figaro]]</ref> nevertheless they have produced many if not most of France's high-ranking civil servants, CEOs, and politicians. === ប្រជាជន === [[ឯកសារ:Andrea Appiani 002.jpg|thumb|right|[[ណាប់ប៉ូឡេអុងទី១]] ]] មានប្រជាជនរស់នៅ៦៣,៨ លាននាក់ (២០០៨)។ ដង់សីតេប្រជាជន: ៩៨,១ នាក់/គម<sup>២</sup>។ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅលើសពី ១០០ ០០០នាក់ មានចំនួន៥៧។ ក្នុងនោះមានទីក្រុង៥ ដែលមានប្រជាជន រស់នៅច្រើនជាងគេ ៖ {| class="wikitable" |- ! ទីក្រុង !ប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ២០០៦ |- | 1. បារីស | ៩,៦ លាន |- | 2. លីល | ១,៧ លាន |- | 3. លីយ៉ុង | ១,៤ លាន |- | 4. ម៉ាកសី | ១,៣ លាន |- | 5. ទូលូ | ១ លាន |} == Administrative divisions == {{Main|Administrative divisions of France|Regions of France|Departments of France}} {{See also|Metropolitan Area (France)|List of communes in France with over 20,000 inhabitants (2006 census)}} France is divided into 27 administrative [[Regions of France|regions]].<ref name=France/> 22 are in [[metropolitan France]] (21 are on the continental part of metropolitan France; one is the territorial collectivity of [[Corsica]]), and five are [[overseas region]]s. The regions are further subdivided into 101 [[Departments of France|departments]]<ref>{{cite web |url=http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |title=Departments of France |language={{fr icon}} |publisher=Myfrenchproperty.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=14 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714142645/http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |url-status=dead }}</ref> which are numbered (mainly alphabetically). This number is used in postal codes and vehicle number plates amongst others. The 101 departments are subdivided into 341 [[Arrondissements of France|arrondissements]] which are, in turn, subdivided into 4,051 [[Cantons of France|cantons]]. These cantons are then divided into 36,697 [[Communes of France|communes]], which are municipalities with an elected municipal council. There are 2,588 [[Communes in France#Intercommunality|intercommunal]] entities grouping 33,414 of the 36,697 communes (i.e. 91.1% of all the communes). Three communes, Paris, Lyon and Marseille are subdivided into 45 [[Municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. The regions, departments and communes are all known as [[territorial collectivity|territorial collectivities]], meaning they possess local assemblies as well as an executive. Arrondissements and cantons are merely administrative divisions. However, this was not always the case. Until 1940, the arrondissements were territorial collectivities with an elected assembly, but these were suspended by the [[Vichy France|Vichy regime]] and definitely abolished by the [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] in 1946. === Metropolitan regions === [[File:France departements regions narrow.jpg|thumb|The 22 [[regions of France|regions]] and 96 [[departments of France|departments]] of metropolitan France includes Corsica (''Corse'', lower right). Paris area is expanded (inset at left)]] {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Region ! Departments ! [[Prefectures in France|រដ្ឋធានី]] |- | {{Coat of arms|Alsace}} | [[Bas-Rhin]], [[Haut-Rhin]] | {{Coat of arms|Strasbourg}} |- | {{Coat of arms|Aquitaine}} | [[Dordogne]], [[Gironde]], [[Landes (department)|Landes]], [[Lot-et-Garonne]], [[Pyrénées-Atlantiques]] | {{Coat of arms|Bordeaux}} |- | {{Coat of arms|Auvergne (region)|text=[[Auvergne (region)|Auvergne]]}} | [[Allier]], [[Cantal]], [[Haute-Loire]], [[Puy-de-Dôme]] | {{Coat of arms|Clermont-Ferrand}} |- | {{Coat of arms|Brittany|text=[[Brittany (administrative region)|Brittany]]}} | [[Côtes-d'Armor]], [[Finistère]], [[Ille-et-Vilaine]], [[Morbihan]] | {{Coat of arms|Rennes}} |- | {{Coat of arms|Burgundy (French region)|text=[[Burgundy]]}} | [[Côte-d'Or]], [[Nièvre]], [[Saône-et-Loire]], [[Yonne]] | {{Coat of arms|Dijon}} |- | {{Coat of arms|Centre (French region)|text=[[Centre (French region)|Centre]] }} | [[Cher (department)|Cher]], [[Eure-et-Loir]], [[Indre]], [[Indre-et-Loire]], [[Loiret]], [[Loir-et-Cher]] | {{Coat of arms|Orléans}} |- | {{Coat of arms|Champagne-Ardenne}} | [[Ardennes (department)|Ardennes]], [[Aube]], [[Haute-Marne]], [[Marne]] | {{Coat of arms|Châlons-en-Champagne}} |- | {{Coat of arms|Corsica}} | [[Corse-du-Sud]], [[Haute-Corse]] | {{Coat of arms|Ajaccio}} |- | {{Coat of arms|Franche-Comté}} | [[Doubs]], [[Haute-Saône]], [[Jura (department)|Jura]], [[Territoire de Belfort]] | {{Coat of arms|Besançon}} |- | {{Coat of arms|Île-de-France (region)|text=[[Île-de-France (region)|Île-de-France]]}} | [[Essonne]], [[Hauts-de-Seine]], [[ប៉ារីស]], [[Seine-et-Marne]], [[Seine-Saint-Denis]], [[Val-de-Marne]], [[Val-d'Oise]], [[Yvelines]] | {{Coat of arms|Paris}} |- | {{Coat of arms|Languedoc-Roussillon}} | [[Aude]], [[Gard]], [[Hérault]], [[Lozère]], [[Pyrénées-Orientales]] | {{Coat of arms|Montpellier}} |- | {{Coat of arms|Limousin (region)|text=[[Limousin (region)|Limousin]]}} | [[Corrèze]], [[Creuse]], [[Haute-Vienne]] | {{Coat of arms|Limoges}} |- | {{Coat of arms|Lorraine (region)|text=[[Lorraine (region)|Lorraine]]}} | [[Meurthe-et-Moselle]], [[Meuse]], [[Moselle]], [[Vosges]] | {{Coat of arms|Metz}} |- | {{Coat of arms|Lower Normandy}} | [[Calvados]], [[Manche]], [[Orne]] | {{Coat of arms|Caen}} |- | {{Coat of arms|Midi-Pyrénées}} | [[Ariège]], [[Aveyron]], [[Gers]], [[Haute-Garonne]], [[Hautes-Pyrénées]], [[Lot (department)|Lot]], [[Tarn (department)|Tarn]], [[Tarn-et-Garonne]] | {{Coat of arms|Toulouse}} |- | {{Coat of arms|Nord-Pas-de-Calais}} | [[Nord (French department)|Nord]], [[Pas-de-Calais]] | {{Coat of arms|Lille}} |- | {{Coat of arms|Pays de la Loire}} | [[Loire-Atlantique]], [[Maine-et-Loire]], [[Mayenne]], [[Sarthe]], [[Vendée]] | {{Coat of arms|Nantes}} |- | {{Coat of arms|Picardy}} | [[Aisne]], [[Oise]], [[Somme]] | {{Coat of arms|Amiens}} |- | {{Coat of arms|Poitou-Charentes}} | [[Charente]], [[Charente-Maritime]], [[Deux-Sèvres]], [[Vienne]] | {{Coat of arms|Poitiers}} |- | {{Coat of arms|Provence-Alpes-Côte d'Azur}} | [[Alpes-de-Haute-Provence]], [[Alpes-Maritimes]], [[Bouches-du-Rhône]], [[Hautes-Alpes]], [[Var (department)|Var]], [[Vaucluse]] | {{Coat of arms|Marseille}} |- | {{Coat of arms|Rhône-Alpes}} | [[Ain]], [[Ardèche]], [[Drôme]], [[Haute-Savoie]], [[Isère]], [[Loire]], [[Rhône (department)|Rhône]], [[Savoie]] | {{Coat of arms|Lyon}} |- | {{Coat of arms|Upper Normandy}} | [[Eure]], [[Seine-Maritime]] | {{Coat of arms|Rouen}} |} === Overseas regions === {{Main|Overseas departments and territories of France}} Among the 101 departments of France, five ([[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], and [[Réunion]]) are in overseas regions (ROMs) that are also simultaneously overseas departments (DOMs) and are an integral part of France (and the European Union) and thus enjoy exactly the same status to metropolitan departments. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|French Guiana|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Cayenne]] |- | {{Flag|Guadeloupe|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Basse-Terre]] |- | {{Flag|Martinique|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Fort-de-France]] |- | {{Flag|Mayotte|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Mamoudzou]] |- | {{Flag|Réunion|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] |} === Overseas territories and collectivities === In addition to the 27 regions and 101 departments, the French Republic has five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ([[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]]), one ''[[sui generis]]'' collectivity ([[New Caledonia]]), one [[overseas territory (France)|overseas territory]] ([[French Southern and Antarctic Lands]]), and one island possession in the Pacific Ocean ([[Clipperton Island]]). [[File:France-Constituent-Lands.png|thumb|The lands making up the French Republic, shown at the same [[scale (map)|geographic scale]].]] Overseas collectivities and territories form part of the French Republic, but do not form part of the European Union or its fiscal area (with the exception of St. Bartelemy, which seceded from Guadeloupe in 2007). The Pacific Collectivities (COMs) of French Polynesia, Wallis and Fortuna, and New Caledonia continue to use the [[CFP franc]]<ref>{{cite web|url=http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp |title=Currency and Exchange Rate |publisher=Thetahititraveler.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> whose value is strictly linked to that of the euro. In contrast, the five overseas regions used the French franc and now use the euro.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|Clipperton Island}} | State private property under the direct authority of the [[Minister of Overseas France|French government]] ! ''[[Uninhabited]]'' |- | {{Flag|French Polynesia}} | Designated as an overseas land (''pays d'outre-mer'' or POM), the status is the same as an overseas collectivity. ! [[Papeete]] |- | {{Flag|French Southern and Antarctic Lands}} | Overseas territory (''territoire d'outre-mer'' or TOM) ! [[Port-aux-Français]] |- | {{Flag|New Caledonia}} | ''[[Sui generis]]'' collectivity ! [[Nouméa]] |- | {{Flag|Saint Barthélemy|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | {{Flag|Saint Martin|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Marigot, Saint Martin|Marigot]] |- | {{Flag|Saint Pierre and Miquelon|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''collectivité territoriale''. ! [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | {{Flag|Wallis and Futuna|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''territoire''. ! [[Mata-Utu]] |} === ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល === ទឹកដីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចែកជា ៖ * មេត្រូប៉ូល រួមមានទាំងអស់២២តំបន់ និង៩៦ខេត្ដ * ខេត្ដឯនាយសមុទ្រចំនួន៤ (DOM) ហ្គាដឺឡុប ម៉ាកទីនិក ហ្គីយាន ឡារ៉េអ៊ុយនីញុង * ដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន៧: Polynésie française, Wallis et Futuna, Mayotte, Saint-Pierre និងMiquelon, les Terres australes និងantarctiques françaises, Saint-Barthélémy, Saint-Martin, * និង La Nouvelle Calédonie. == Governance == {{Main|Politics of France}} === Government === {{Main|Government of France|Constitution of France}} [[File:Logo de la République française.svg|thumb|left|Logo of the French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] The French Republic is a [[unitary state|unitary]] [[semi-presidential system|semi-presidential]] republic with strong democratic traditions.<ref>{{cite web |url=http://www.democracyweb.org/limits/france.php |title=Comparative studies in Freedom – France |publisher=Democracy Web |date= |accessdate=30 September 2013 |archivedate=21 មីនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321022455/http://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead }}</ref> The constitution of the Fifth Republic was approved by [[referendum]] on 28 September 1958.<ref>[http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html France: Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }} – [http://flagspot.net/flags/index.html Flags of the World]</ref> It greatly strengthened the authority of the executive in relation to parliament. The executive branch itself has two leaders: the [[President of France|President of the Republic]], currently [[François Hollande]], who is [[head of state]] and is elected directly by universal adult suffrage for a 5-year term (formerly 7 years),<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/chronologie.shtml Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000]</ref> and the Government, led by the president-appointed [[Prime Minister of France|Prime Minister]], currently [[Jean-Marc Ayrault]]. [[File:François Hollande (Journées de Nantes 2012).jpg|thumb|upright|[[François Hollande]], elected [[President of France|President of the French Republic]] in April 2012.]] The French [[French Parliament|parliament]] is a [[Bicameralism|bicameral]] legislature comprising a [[National Assembly (France)|National Assembly]] (''Assemblée Nationale'') and a [[Senate (France)|Senate]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp The National Assembly and the Senate – General Characteristics of the Parliament]. Official Site of the French National Assembly</ref> The National Assembly deputies represent local constituencies and are directly elected for 5-year terms.<ref>[https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp#election Election of deputies]. Official Site of the National Assembly</ref> The Assembly has the power to dismiss the cabinet, and thus the majority in the Assembly determines the choice of government. Senators are chosen by an electoral college for 6-year terms (originally 9-year terms), and one half of the seats are submitted to election every 3 years starting in September 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html The senatorial elections]. Official Site of the Senate</ref> The Senate's legislative powers are limited; in the event of disagreement between the two chambers, the National Assembly has the final say.<ref>{{fr icon}} [http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm Le role du Sénat]</ref> The government has a strong influence in shaping the agenda of Parliament. French politics are characterised by two politically opposed groupings: one left-wing, centred around the [[Socialist Party (France)|French Socialist Party]], and the other right-wing, centred previously around the [[Rally for the Republic|Rassemblement pour la République (RPR)]] and now its successor the [[Union for a Popular Movement|Union for a Popular Movement (UMP)]].<ref>{{fr icon}} {{cite book |title=La France vers le bipartisme ? : La présidentialisation du PS et de l'UMP|last=Grunberg |first=Gérard |year=2007 |isbn=2-7246-1010-5|url=http://www.pressesdesciencespo.fr/fr/livre/?GCOI=27246100617740}}</ref> Since the 2012 elections, the executive branch is currently composed mostly of the Socialist Party. === ច្បាប់ === {{Main|Law of France}} France uses a [[civil law (legal system)|civil legal]] system;<ref name=France/> that is, law arises primarily from written statutes; judges are not to make law, but merely to interpret it (though the amount of judicial interpretation in certain areas makes it equivalent to [[case law]]). Basic principles of the [[rule of law]] were laid in the [[Napoleonic Code]] (which was, in turn, largely based on the royal law codified under [[Louis XIV of France|Louis XIV]]). In agreement with the principles of the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, law should only prohibit actions detrimental to society. As [[Guy Canivet]], first president of the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]], wrote about the management of prisons: ''Freedom is the rule, and its restriction is the exception; any restriction of Freedom must be provided for by Law and must follow the principles of necessity and proportionality.'' That is, Law should lay out prohibitions only if they are needed, and if the inconveniences caused by this restriction do not exceed the inconveniences that the prohibition is supposed to remedy. [[File:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|The basic principles that the French Republic must respect are found in the 1789 [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]]]] French law is divided into two principal areas: [[private law]] and [[public law]]. Private law includes, in particular, [[civil law (common law)|civil law]] and [[criminal law]]. Public law includes, in particular, [[administrative law]] and [[constitutional law]]. However, in practical terms, French law comprises three principal areas of law: civil law, criminal law, and administrative law. Criminal laws can only address the future and not the past (criminal ''[[Ex post facto law|ex post facto]]'' laws are prohibited). While administrative law is often a subcategory of civil law in many countries, it is completely separated in France and each body of law is headed by a specific supreme court: ordinary courts (which handle criminal and civil litigation) are headed by the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]] and administrative courts are headed by the [[Conseil d'Etat (France)|Council of State]]. To be applicable, every law must be officially published in the ''[[Journal officiel de la République française]]''. France does not recognize [[religious law]] as a motivation for the enactment of prohibitions. France has long had neither [[blasphemy]] laws nor [[sodomy law]]s (the latter being abolished in 1791). However, "offenses against [[Decency|public decency]]" (''contraires aux bonnes mœurs'') or [[breach of the peace|disturbing public order]] (''trouble à l'ordre public'') have been used to repress public expressions of homosexuality or street prostitution. Laws prohibiting discriminatory speech in the press are [[Law on the Freedom of the Press of 29 July 1881|as old as 1881]]. Some consider however that [[hate speech laws in France]] are too broad or severe and damage [[freedom of speech]].{{citation needed|date=October 2013}} France has laws against [[racism]] and [[antisemitism]].<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20101205103557/http://www.ambafrance-dz.org/ambassade/IMG/Lutte_racisme_et_antisemitisme.pdf La lutte contre le racisme et l'antisémintisme en France]. AmbaFrance</ref> France's attitude towards [[freedom of religion in France|freedom of religion]] is complex. Freedom of religion is guaranteed by the constitutional rights set forth in the 1789 ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen''. However, since the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State]], the State tries to prevent its policy-making from being influenced by religion and became suspicious in recent decades towards new religious tendencies of the French society: the Parliament has [[Groups referred to as cults in government reports#France|listed many religious movements as dangerous cults]] since 1995, and has [[French law on secularity and conspicuous religious symbols in schools|banned wearing conspicuous religious symbols in schools]] since 2004. In 2010, it banned the [[French ban on face covering|wearing of face-covering Islamic veils in public]]. As some have complained that they have suffered from discrimination thus, and after criticism by human rights groups such as [[Amnesty International]] and [[Human Rights Watch]],<ref>{{cite web|author=Kenneth Roth Executive Director |url=http://hrw.org/english/docs/2004/02/26/france7666.htm |title=Human Rights Watch |publisher=Hrw.org |date=26 February 2004 |accessdate=31 January 2009}}</ref><ref>{{Cite news|title=France votes to ban full-face veils|url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 July 2010|access-date=2017-07-11|archive-date=2014-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207163309/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|url-status=dead}}</ref> these laws remain controversial, although they are supported by most of the population.<ref name='Pew'>{{Cite news | first = Frederic | last = Dumoulin | title = French parliament adopts ban on full-face veil | date = 14 September 2010 | publisher = Google News | url = http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | accessdate = 14 September 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518083647/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | archivedate = 18 ឧសភា 2013 | url-status = live }}</ref> France is tolerant of the [[LGBT community]]. Since 1999, [[Pacte civil de solidarité|civil unions]] for homosexual couples are permitted, and since May 2013, [[same-sex marriage]] and [[LGBT adoption]] are legal in France.<ref>{{cite news|last=|first=|title=François Hollande signs same-sex marriage into law|url=http://www.france24.com/en/20130518-france-gay-marriage-law-adoption|accessdate=27 June 2013|newspaper=France 24|date=18 May 2013}}</ref> === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of France}} {{See also|European Union|Organisation internationale de la Francophonie|Latin Union|United Nations Security Council|NATO}} France is a member of the United Nations and serves as one of the permanent members of the UN Security Council with veto rights.<ref>[http://www.un.org/sc/members.asp Membership of the Security Councils of the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706231352/http://www.un.org/sc/members.asp |date=2010-07-06 }} on the [http://www.un.org/en/index.shtml Official Site of the UN]</ref> It is also a member of the [[G8]], [[World Trade Organization]] (WTO),<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Understanding the WTO – Members |publisher=Wto.org |accessdate=30 October 2010}}</ref> the [[Secretariat of the Pacific Community]] (SPC)<ref>[http://www.spc.int/en/about-spc/history.html History] on the [http://www.spc.int/ Official Site of the SPC]</ref> and the [[Indian Ocean Commission]] (COI).<ref>{{fr icon}} [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 Pays membres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }} – [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=72 Site officiel de la COI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }}</ref> It is an associate member of the [[Association of Caribbean States]] (ACS)<ref>{{cite web |url=http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |title=About the Association of Caribbean States |publisher=Acs-aec.org |date=24 July 1994 |accessdate=22 June 2012 |archivedate=22 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822100530/http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |url-status=dead }}</ref> and a leading member of the [[Organisation internationale de la Francophonie|International Francophone Organisation]] (OIF) of fifty-one fully or partly French-speaking countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html États et gouvernements : le monde de la Francophonie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003114546/http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html |date=2009-10-03 }} – [http://www.francophonie.org/ Site officiel de l'OIF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724001316/http://www.francophonie.org/ |date=2010-07-24 }}</ref> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F076314-0006, Manching, Manöver Frankreich-Deutschland.jpg|thumb|right|French President [[François Mitterrand]] and German Chancellor [[Helmut Kohl]], in 1987.]] [[File:President Barack Obama and President Nicolas Sarkozy of France.jpg|thumb|Former French President [[Nicolas Sarkozy]] and United States President [[Barack Obama]], before NATO summit, in [[Strasbourg]], on 3 April 2009]] France hosts the headquarters of the [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]],<ref>[http://www.oecd.org/document/8/0,3343,en_2649_201185_1956607_1_1_1_1,00.html History of the Château de la Muette, OECD headquarters, Paris] – [http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html Official Site of the OECD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }}</ref> [[UNESCO]],<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/paris-headquarters/ Paris Headquarters] on the [http://en.unesco.org/ Official Site of UNESCO]</ref> [[Interpol]],<ref>{{cite web|author=Interpol |url=http://www.interpol.int/ |title=Official Site of Interpol |publisher=Interpol.int |accessdate=9 August 2010}}</ref> [[Alliance Base]]<ref>{{fr icon}} [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/alliance-base-existe-bien_460124.html "Alliance Base" existe bien] – [[L'Express (France)|L'Express]]</ref> and the [[International Bureau of Weights and Measures|International Bureau for Weights and Measures]].<ref>{{cite web|url=http://www.bipm.org/en/home/ |title=Home page of the IBWM |publisher=Bipm.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France has the [[List of diplomatic missions of France|second largest network]] of [[diplomatic mission]]s in the world, second only to the USA.<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html Embassies and consulates] on the [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/ Official Site of the Ministry of Foreign Affairs of France]</ref> In 1953, France received a request from the United Nations to pick a [[coat of arms]] that would represent it internationally. Thus the [[National emblem of France|French emblem]] was adopted and is currently used on passports.<ref>{{fr icon}} [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html Le faisceau de licteur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104072203/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html |date=2012-11-04 }} – Présidence de la République</ref> Postwar French foreign policy has been largely shaped by membership of the European Union, of which it was a [[Inner Six|founding member]]. Since the [[Élysée Treaty|1960s]], France has developed close ties with reunified Germany to become the [[France–Germany relations|most influential driving force of the EU]].<ref>{{fr icon}} [http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne L'alliance franco-allemande au coeur de la puissance européenne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123092331/http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne |date=2010-01-23 }}</ref> In the 1960s, France sought to exclude the British from the European unification process,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/27/newsid_4187000/4187714.stm |title=De Gaulle says 'non' to Britain – again |publisher=BBC News |date= 27 November 1967|accessdate=21 July 2011}}</ref> seeking to build its own standing in continental Europe. However, since 1904, France has maintained an "[[Entente cordiale]]" with the United Kingdom, and there has been a strengthening of links between the countries, especially [[Defence and Security Co-operation Treaty|militarily]]. France is a member of the North Atlantic Treaty Organisation (NATO), but under President de Gaulle, it excluded itself from the joint military command to protest the [[Special Relationship|special relationship]] between the United States and Britain and to preserve the independence of French foreign and security policies.<ref>{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php Quand Mitterrand, déjà, négociait le retour de la France dans l'OTAN] – ''Le Figaro''</ref> France vigorously opposed the [[2003 invasion of Iraq]],<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |title=China adds voice to Iraq war doubts |publisher=CNN |date=23 January 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=29 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004428/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2683409.stm |title=EU allies unite against Iraq war |publisher=BBC News |date=22 January 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> straining bilateral relations with the US<ref>{{cite web |url=http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |title=Foreign Policy Implications of the Iraq War |publisher=Usforeignpolicy.about.com |date=11 March 2004 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225005448/http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Sean Loughlin CNN Washington Bureau |url=http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |title=House cafeterias change names for 'french' fries and 'french' toast |publisher=CNN |date=12 March 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=4 សីហា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224007/http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |url-status=dead }}</ref> and the UK.<ref>{{fr icon}} [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html France-Diplomatie : Royaume-Uni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317112607/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html |date=2010-03-17 }} – [[Minister of Foreign Affairs (France)|Ministère des Affaires Étrangères]]</ref> However, as a result of Nicolas Sarkozy's ''pro-American'' politics (much criticised in France by the leftists and by a part of the right),<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm |title=France ends four-decade Nato rift |publisher=BBC News |date=12 March 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite news | title = Le retour de la France dans l'OTAN suscite un malaise dans les rangs de la Droite | first = Patrick | last = Roger | url = http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html | newspaper=Le Monde | location = Paris | date = 11 March 2009 }}</ref> France rejoined the NATO joint military command on 4 April 2009. In the early 1990s, the country drew considerable criticism from other nations for its underground nuclear tests in [[French Polynesia]].<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |title=Fifth French nuclear test sparks international outrage |publisher=CNN |date=28 December 1995 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=21 ធ្នូ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221230828/http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |url-status=dead }}</ref> France retains strong political and economic influence in its [[Second French colonial empire|former African colonies]] ([[Françafrique]])<ref>{{fr icon}} [http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009 L'empire colonial français]</ref> and has supplied economic aid and troops for peace-keeping missions in [[Ivory Coast]] and [[Chad]].<ref>{{cite web |url=http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |title=France involvement in peace-keeping operations |publisher=Delegfrance-onu-geneve.org |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425024055/http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |url-status=dead }}</ref> Recently, after the unilateral declaration of independence of northern [[Mali]] by the [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg]] [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]] and the subsequent regional [[Northern Mali conflict]] with several Islamist groups including [[Ansar Dine]] and [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]], France and other African states intervened to help the Malian Army to retake control. In 2009, France was the second largest (in absolute numbers) donor of [[development aid]] in the world, behind the US, and ahead of Germany, Japan and the UK.<ref>[http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf Net Official Development Assistance 2009] OECD</ref> This represents 0.5% of its GDP, in this regard rating France as tenth largest donor on the list.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |title=Development assistance and humanitarian action |publisher=Diplomatie.gouv.fr |accessdate=21 July 2011 |archivedate=9 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109025028/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |url-status=dead }}</ref> The organisation managing the French help is the [[French Development Agency]], which finances primarily humanitarian projects in [[sub-Saharan Africa]].<ref name = aid/> The main goals of this help are "developing infrastructure, access to health care and education, the implementation of appropriate economic policies and the consolidation of the rule of law and democracy."<ref name = aid>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html France priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722114125/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html |date=2010-07-22 }} – France Diplomatie</ref> === Military === {{Main|French Armed Forces}} {{See also|Military history of France|Deployments of the French military}} [[File:French military images.jpg|thumb|upright=1.5|Examples of France's military. Clockwise from top left: Nuclear aircraft carrier ''Charles de Gaulle''; A [[Dassault Rafale|Rafale]] [[fighter aircraft]]; French [[Chasseurs Alpins]] patrolling the valleys of Kapisa province in Afghanistan; a [[AMX-56 Leclerc|Leclerc tank]] in Paris for the [[Bastille Day|14 July]] [[Bastille Day Military Parade]].]] The French Armed Forces (''Armées françaises'') are the military and paramilitary forces of France, under the [[President of France|president]] as supreme commander. They consist of the [[French Army]] (''Armée de Terre''), [[French Navy]] (''Marine Nationale''), the [[French Air Force]] (''Armée de l'Air'') and the auxiliary paramilitary force, the [[National Gendarmerie]] (''Gendarmerie nationale'') and are among the [[List of countries by number of troops|largest armed forces]] in the world. While administratively a part of the French armed forces, and therefore under the purview of the [[Minister of Defense (France)|Ministry of Defence]], the Gendarmerie is operationally attached to the [[Minister of the Interior (France)|Ministry of the Interior]]. The gendarmerie is a military police force which serves for the most part as a rural and general purpose police force. It encompasses the counter terrorist units of the [[Parachute Intervention Squadron of the National Gendarmerie]] (''Escadron Parachutiste d'Intervention de la Gendarmerie Nationale'') and the [[National Gendarmerie Intervention Group]] (''Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale''). One of the French intelligence units, the [[Directorate-General for External Security]] (''Direction Générale de la Sécurité Extérieure'') reports to the Ministry of Defence. The other, the [[Direction centrale du renseignement intérieur|Central Directorate of Interior Intelligence]] (''Direction Centrale du Renseignement Intérieur''), reports directly to the Ministry of the Interior. There has been no national [[conscription]] since 1997.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/service-civil/fin-service-militaire-obligatoire.shtml La fin du service militaire obligatoire] – La documentation française</ref> France is a [[Big Five (United Nations)|permanent member of the Security Council of the UN]], and a [[List of states with nuclear weapons#Five nuclear-weapon states under the NPT|recognised nuclear state]] since 1960. France has signed and ratified the [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] (CTBT)<ref name="status">{{cite web |url=http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification/ |title=Status of signature and ratification: CTBTO Preparatory Commission |work=CTBTO Preparatory Commission |date=26 May 2010 |accessdate=27 May 2010}}</ref> and acceeded to the [[Nuclear Non-Proliferation Treaty]]. France's annual military expenditure in 2011 was US$62.5 billion, or 2.3%, of its GDP making it the [[List of countries by military expenditures|fifth biggest military spender in the world]] after the United States, China, Russia, and the United Kingdom.<ref name="SIPRI Yearbook 2012"/> French nuclear deterrence, (formerly known as “''[[Force de Frappe]]''”), relies on complete independence. The current French nuclear force consists of four [[Triomphant class submarine|''Triomphant'']] class submarines equipped with [[submarine-launched ballistic missile]]s. In addition to the submarine fleet, it is estimated that France has about 60 [[Air-Sol Moyenne Portée|''ASMP'']] medium-range [[Air-to-surface missile|air-to-ground missile]]s with [[Nuclear weapon|nuclear warhead]]s,<ref>{{fr icon}} Centre de Documentation et de Recherche sur la Paix et les Conflits, [http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html ''Etat des forces nucléaires françaises au 15 août 2004''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725004911/http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html |date=2011-07-25 }}</ref> of which around 50 are deployed by the Air Force using the [[Dassault Mirage 2000N/2000D|Mirage 2000N]] long-range nuclear strike aircraft, while around 10 are deployed by the French Navy's [[Dassault-Breguet Super Étendard|Super Étendard Modernisé (SEM)]] attack aircraft which operate from the nuclear-powered [[aircraft carrier]] [[French aircraft carrier Charles de Gaulle (R91)|''Charles de Gaulle'']]. The new [[Dassault Rafale|Rafale F3]] aircraft will gradually replace all Mirage 2000N and SEM in the nuclear strike role with the improved ''ASMP-A'' missile with a nuclear warhead. France has major military industries with one of the largest [[Aerospace manufacturer|aerospace industries]] in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html |title=90.07.06: The Aerospace Industry: Its History and How it Affects the U.S. Economy |publisher=Yale.edu |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |title=Aerospace industry of France |publisher=Bbfrenchtranslation.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426095916/http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |url-status=dead }}</ref> Its industries have produced such equipment as the Rafale fighter, the ''Charles de Gaulle'' aircraft carrier, the [[Exocet]] missile and the [[AMX-56 Leclerc|Leclerc]] tank amongst others. Despite withdrawing from the [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] project, France is actively investing in European joint projects such as the [[Eurocopter Tiger]], [[FREMM multipurpose frigate|multipurpose frigates]], the [[Unmanned combat air vehicle|UCAV]] demonstrator [[Dassault nEUROn|nEUROn]] and the [[Airbus A400M]]. France is a major arms seller,<ref>"En 2001, la France a vendu pour 1,288 milliard de dollars d'équipements militaires, ce qui la met au troisième rang mondial des exportateurs derrière les États-Unis et la Russie." " In 2001, France sold $1,288&nbsp;billion of military equipment, ranking 3rd in the world for arms exportations behind the USA and Russia" [http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html La France demeure un fournisseur d'armes de premier plan (France stays one of the biggest arms supplier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311161443/http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html |date=2012-03-11 }} – L'express. 13 June 2002</ref><ref>"La France est au 4ème rang mondial des exportateurs d'armes, derrière les Etats-Unis, le Royaume-Uni et la Russie, et devant Israël, selon un rapport du ministère de la Défense publié l'an dernier." "France is 4th biggest arms exportator, behind the USA, the UK and Russia, and ahead of Israel, according to a report of the Ministry of Defense published a year ago" [http://www.20minutes.fr/article/551139/Economie-Les-ventes-d-armes-explosent-en-2009.php Arms sellings explode in 2009] – 20 minutes</ref> with most of its arsenal's designs available for the export market with the notable exception of nuclear-powered devices. The [[Bastille Day Military Parade|military parade]] held in Paris each 14 July for [[Bastille Day|France's national day]] is the oldest and largest regular military parade in Europe.<ref>Mail Online, ''Harrowing loss of Afghanistan troops overshadows France's Bastille Day military parade'', 14 July 2011. [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2014729/France-proudly-celebrates-Bastille-Day-despite-deaths-soldiers-Afghanistan-overshadowing-annual-parade.html]. Retrieved 5 January 2012</ref> === ហិរញ្ញវត្ថុរបស់រដ្ឋាភិបាល === {{See also|Taxation in France}} [[File:Public Deficit of France.png|thumb|upright=1.25|French government borrowing ([[budget deficits]]) as a percentage of GNP, 1960–2009]] In April and May 2012, France held a [[French presidential election, 2012|presidential election]] in which the winner, [[François Hollande]], had opposed [[austerity]] measures, promising to eliminate France's budget deficit by 2017. The new government stated that it aimed to cancel recently enacted tax cuts and exemptions for the wealthy, raising the top tax bracket rate to 75% on incomes over a million euros, restoring the retirement age to 60 with a full pension for those who have worked 42 years, restoring 60,000 jobs recently cut from public education, regulating rent increases; and building additional public housing for the poor. In June, Hollande's [[Socialist Party (France)|Socialist Party]] won a supermajority in [[French legislative election, 2012|legislative elections]] capable of amending the [[Constitution of France|French Constitution]] and enabling the immediate enactment of the promised reforms. French government bond interest rates fell 30% to record lows,<ref name="bloomberg.com">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GFRN10:IND French government bond interest rates] (graph)</ref> less than 50 [[basis point]]s above German government bond rates.<ref name="Bloomberg 2012">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GDBR10:IND German government bond interest rates] (graph)</ref> ==== បំណុលរដ្ឋាភិបាល ==== Under European Union rules, member states are supposed to limit their debt to 60% of output or be reducing the ratio structurally towards this ceiling, and run public deficits of no more than 3% of GDP. The French government has run a [[budget deficit]] each year since the early 1970s. In 2012, French government debt levels reached 1.8 trillion euros, the equivalent of 90% of French GDP.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005546/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |url-status=dead }}</ref> In late 2012, [[credit rating agencies]] warned that growing French government debt levels risked [[List of countries by credit rating|France's AAA credit rating]], raising the possibility of a future downgrade and subsequent higher borrowing costs for the French government.<ref>{{cite web |last=John |first=Mark |url=http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |title=Analysis: Low French borrowing costs risk negative reappraisal |publisher=Reuters |date= |accessdate=27 November 2012 |archivedate=2 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502014859/http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |url-status=dead }}</ref> == ស្ថាប័ននានារបស់បារាំង == === រដ្ឋធម្មនុញ្ញ === '''រដ្ឋធម្មនុញ្ញ'''ថ្ងៃទី ៤ តុលា ឆ្នាំ១៩៥៨ ចែងពីដំណើរការស្ថាប័ននានានៃសាធារណរដ្ឋទី៥។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានគេសើរើ ពិនិត្យឡើងវិញជាច្រើនដងទាក់ទងនឹង ៖ * ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីជាសកល និងដោយចំពោះ (១៩៦២) * ការដាក់បញ្ចូលជំពូកថ្មីមួួយស្ដីការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់សមាជិករដ្ឋាភិបាល(១៩៩៣) * ការបង្កើតសម័យប្រជុំរួមមួយរវាងស្ថាប័នសភា * ការពង្រីកដែនធ្វើប្រជាមតិ(១៩៩៥) * អន្ដរបញ្ញត្ដិស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈរបស់កោះណូវែលកាលេដូនី ( Nouvelle-Calédonie ) (១៩៩៨) * ការបង្កើតសហព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនិងរូបិយវត្ថុ * ភាពស្មើគ្នារវាងបុរសនិងស្ដ្រីនៅក្នុងការទទួលអណត្ដិបោះឆ្នោតនានា និងទទួលនូវដែលគេជ្រើសរើស * ការទទួលស្គាល់យុត្ដាធិការនៃតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្ដរជាតិ(១៩៩៩) * ការកាត់បន្ថយអាណត្ដិប្រធានាធិបតី(២០០០) * កែទំរង់ការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់ប្រមុខរដ្ឋ * បញ្ចូលការហាមឃាត់់ទោសប្រហារជីវិតក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ * កំណែទំរង់ភាពស្វយ័តរបស់កោះណូវែលកាឡេដូនី(២០០៧) === ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ === [[ឯកសារ:Logo de la République française.svg|thumb|right|French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] [[ឯកសារ:Nicolas Sarkozy - Sarkozy meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0299 2007-04-12 cropped further.jpg|thumb|upright|President Nicolas Sarkozy]] [[ឯកសារ:Palais Luxembourg Sunset Edit.JPG|thumb|right|Palace of Luxembourg]] '''ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ'''មានសមាជិក៩រូប និងមានសមត្ថកិច្ចត្រួតពិនិត្យជាពិសេសនៃ ភាពត្រឹម ត្រូវ តាមច្បាប់ នៃការបោះឆ្នោតនានា និងពិនិត្យធម្មនុញ្ញភាពនៃច្បាប់រៀបចំអង្គការ ព្រម ទាំងច្បាប់ ដែលដាក់មកអនុម័ត។ === ប្រធានាធិបតីនៃសារធារណរដ្ឋ === ប្រមុខរដ្ឋត្រូវបានជ្រើសរើសសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកល និង ដោយចំពោះ (អណត្ដិ​​រយៈ​ពេល​៥​ឆ្នាំ​នេះ​បាន​បង្កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្វើ​ប្រជាមតិ​នៅ​ថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០)។ លោក នីកូឡា សាកូហ្ស៊ី ជាប្រធានាធិបតីទី៦នៃសាធារណរដ្ឋ ទី៥ លោកបានជាប់ឆ្នោតនៅថ្ងៃទី៧ឧសភា ឆ្នាំ​២០០៧ ។ ប្រធានាធិបតីតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងសមាជិករដ្ឋាភិបាលតាមសំណើររបស់នាយក រដ្ឋមន្ដ្រី (មាត្រា ទី៨នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ ប្រធានាធិបតីដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី ប្រកាសអោយប្រើច្បាប់នានា ជាបញ្ជាការនៃកងកម្លាំង ប្រដាប់អាវុធ។ ប្រធានាធិបតីអាចរំលាយរដ្ឋសភា ហើយ​ក្នុង​ករណី​ធ្ងន់​ធ្ងរ​ ប្រធានាធិបតីមានអំណាចពិសេស (មាត្រាទី១៦)។ === នាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងរដ្ឋាភិបាល === ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ដ្រី រដ្ឋាភិបាលកំណត់ និងដឹកនាំនយោបាយជាតិ។ នាយករដ្ឋមន្ដ្រី ទទួល ខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋសភា (មាត្រាទី២០)។ នាយក​រដ្ឋ​មន្ដ្រី​ដឹក​នាំ​សកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនិងធានានូវការអនុវត្ដច្បាប់ (មាត្រាទី២១)។ លោក François Fillon ត្រូវ បានតែងតាំងជានាយក រដ្ឋមន្ដ្រីនៅថ្ងៃទី១៧ ឧសភា ឆ្នាំ២០០៧។ === សភា === សភាមានពីរថ្នាក់ ៖<br /> - '''ព្រឹទ្ធសភា''' ៖ ព្រឹទ្ធសមាជិកត្រូវជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៦ឆ្នាំ(ពីមុនមានរយៈពេល៩ឆ្នាំ) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៣ ដោយការបោះឆ្នោតជាសកល និងមិនចំពោះ ហើយត្រូវបានផ្លាស់ ប្ដូរសមាជិក ៣០% ក្នុងរយៈ ពេលបីឆ្នាំម្ដង។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយ បានប្រព្រឹត្ដ ទៅនៅខែ កញ្ញាឆ្នាំ២០០៤។<br /> - '''រដ្ឋភាជាតិ''' ៖ តំណាងរាស្ដ្រត្រូវបានជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំដោយការបោះឆ្នោត ជាសកល និង ដោយចំពោះ។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយបាន ប្រព្រឹត្ដទៅនៅខែមិថុ- នា ឆ្នាំ២០០៧។<br /> ក្រៅពីត្រួតពិនិត្យរដ្ឋាភិបាល សភាទាំងពីរថ្នាក់មានតួនាទីរៀបចំ និងអនុម័តច្បាប់។ ក្នុងករណីមិនមានការយល់ព្រម រដ្ឋសភាជាតិធ្វើការសំរេចជាស្ថាពរ។ ==== ព្រឹទ្ធសភា ==== ក្រោយ​ការបោះឆ្នោតខែកញ្ញឆ្នាំ២០០៤ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិក៣៣១នាក់ដែលមកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន ( UMP ) ៖ ១៥៨នាក់ * គណបក្សសង្គមនិយម ៖ ៩៦នាក់ * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយម ៖ ៣០នាក់ * គណបក្សកុម្មុយនិស្ដ គណបក្សសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលរដ្ឋ ៖ ២៣នាក់ * គណបក្សសម្ព័ន្ធភាពប្រជាធិបតី និងសង្គមអឺរ៉ុប ៖១៦នាក់ * បេក្ខជនឯករាជ្យ ៖ ៦នាក់ ។ ==== រដ្ឋសភាជាតិ ==== [[ឯកសារ:France national assembly.JPG|right|thumb|រដ្ឋសភាជាតិ]] បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតថ្ងៃទី១០ និង១៧ឆ្នាំ២០០៧មិថុនា រដ្ឋសភាជាតិមានតំណាងរាស្ដ្រ៥៧៧នាក់ មកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន (UMP) ៖ ៣១៤នាក់ (សម្ព័ន្ធភាព៦គណបក្ស) * ក្រុមសង្គមនិយម និងប្រជាជនៈ ១៨៦នាក់(សម្ព័ន្ធ១៨គណបក្ស) * ក្រុមប្រជាធិបតីឆ្វេងនិយម និងសាធារណរដ្ឋ ៖ ២៤នាក់ (គ្មានសម្ព័ន្ធភាព) * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយមថ្មី ៖ ២០នាក់(សម្ព័ន្ធភាព២គណបក្ស) * តំណាងរាស្ដ្រមិនស្ថិតក្នុងក្រុមណាមួយ ៖ ២០នាក់ === តុលាការ === តុលាការជាអ្នកការពារសេរីភាពបុគ្គល (មាត្រា៦៦នៃ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ អំណាចតុលាការបា- រាំងបានរៀបចំ ទៅតាមភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានរវាង ៖ # តុលាការយុត្ដិធម៌ត្រូវទទួលខុសត្រូវជំលោះរវាងបុគ្គល និងបុគ្គល។ # តុលាការរដ្ឋបាលដោះស្រាយជំលោះរវាងប្រជាជននិងអំណាចសាធារណៈ។ តុលាការមានពីរលំដាប់ថ្នាក់ ៖<br /> 1. '''យុត្ដាធិការរដ្ឋប្បវេណី''' តុលាការនីតិរួម (តុលាការជាន់ខ្ពស់) រឺនីតិពិសេសផ្សេងៗ (សាលាតំបូង តុលាការពាណិជ្ជ កម្ម តុលាការកិច្ចការសន្ដិសុខសង្គម និងក្រុមតុលាការការងារដែលដោះស្រាយជំលោះ រវាងបុគ្គលិក និយោជិក និងនិយោជក។<br /> 2. '''យុត្ដិធិការព្រហ្មទណ្ឌ'''ទទួលបន្ទុកវិនិច្ឆ័យលើបទល្មើស៣ប្រភេទ ៖ * បទលហុដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការនគរបាល * បទល្មើសដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការលហុ * បទឧក្រិដ្ឋដោយសាលាឧក្រិដ្ឋ<br /> មានតុលាការដោយឡែកសំរាប់រដ្ឋប្បវេណី និងព្រហ្មទណ្ឌតុលាការកុមារ។ '''សាលាវិនិច្ឆ័យ''' ៖គឺជាតុលាខ្ពស់ជាងគេ ហើយទទួលខុសត្រូវពិនិត្យបណ្ដឹងសារទុក្ខលើអង្គច្បាប់ប្រឆាំងនឹងសាលដីការបស់សាលាឧទ្ធរណ៍។យុត្ដាធិការ​​​​ខ្ពស់​ជាង​គេក្នុង​តុលាការរដ្ឋបាលគឺក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដែលមានសមត្ថកិច្ចធ្វើការវិនិច្ឆ័យចុងក្រោយ គេបង្អស់លើភាពត្រឹមត្រូវនៃលិខិតរដ្ឋបាលតាមច្បាប់។ ក្រុម​ប្រឹក្សា​រដ្ឋ​នេះ​ក៏ផ្ដល់​ការពិគ្រោះផងដែរដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការផ្ដល់ជាគំនិតស្ដីពីសេចក្ដី ព្រាងច្បាប់និង សេចក្ដីព្រាងក្រឹត្យមួយចំនួន។ === ភ្លេង និងបាវចនាជាតិ === [[ឯកសា|thumb|right|La Defense]] [[ឯកសារ:French Armed Forces2.JPEG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:ESM St Cyr cadets DSC03272.JPG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|upright|Tour de France]] បទចំរៀងសំរាប់កងទ័ពនៅទីក្រុង Rhin ដែលត្រូវបានតែងឡើងនៅទីក្រុងស្ដ្រាសបួ ឆ្នាំ ១៧៩២ បានក្លាយជាបទ Marseillaise ហើយចុងបញ្ចប់់ត្រូវបាន ប្រើជាភ្លេងជាតិនៅ ថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ឆ្នាំ១៧៩៥។ បាវវចនារបស់សាធារណៈរដ្ឋបារាំងគឺ “សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព“។ === ទង់ជាតិបារាំង === នៅឆ្នាំ១៧៨៩ លោកឧត្ដមសេនីយ Fayette បាន បន្ថែមពណ៌សដែលជានិមិត្ដរូបនៃរាជា និយម ទៅលើ សញ្ញាទង់ជាតិដែលមានពណ៌ខៀវ និង ពណ៌ក្រហម របស់កងទ័ពជាតិទីក្រុង ប៉ារីស ។ ទង់ជាតិបីពណ៌ជា និមិត្ដរូបផ្លូវការរបស់ សាធារណរដ្ឋបារាំង។ === ការពារជាតិ === នៅឆ្នាំ២០០៧ ថវិកាការពារជាតិឡើងដល់ ៣៦,២៥ពាន់លានអឺរ៉ូ គឹស្មើនឹង២,០២%នៃ ផលិតផល ក្នុងស្រុកសរុប និងថវិកាជាតិ១០,៨២%។ ច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំកម្មវិធីផ្នែកយោធាឆ្នាំ២០០៣-២០០៨កំនត់ពីមធ្យោបាយ និងចំនួនទ័ព ដើម្បី ឆានាទៅ សំរេចគោលបំណងរបស់ប្រធានាធិបតី និង​រដ្ឋា​ភិបាល​ក្នុងការផ្ដល់អោយ ប្រទេសបារាំងការ ការពារមួយ ដោយស្របទៅតាមតំរូវការរបស់ខ្លួន។ច្បាប់​នេះ​មាន​គោល​ដៅ​បង្កើត​កិច្ច​ខំ​ប្រឹង​ប្រែង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​អោយ​ឧបករណ៍ការពារជាតិ របស់យើងអាចឆ្លើយ តបទៅនឹងបញ្ហាចំពោះមុខនានា។ កិច្ចខំប្រឹងប្រែងខាងលើស្ដែងអោយឃើញតាមរយៈ ៖ * ការពង្រឹងមធ្យោបាយប្រយុទ្ធប្រឆាំង នឹងភេវរកម្ម។ * សុវត្ថិភាព និងភាពទុកចិត្ដនៃការទប់ស្កាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ប្រទេសបារាំង។ * ការចូលរួមរបស់ប្រទេសបារាំងក្នុងការបង្ការ និងដោះស្រាយជលោះផ្សេងៗ (ចំនួនទ័ព ប្រមាណពី១៥ ទៅ២០ ០០០នាក់ត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងប្រតិបត្ដិការ )។ * សហប្រតិបត្ដិការយោធាក្នុងអង្គការអូតង់ និងសហគមអឺរ៉ុប។ នៅឆ្នាំ២០០៦ ទ័ពកងកំលាំងប្រដាប់អាវុធកើនឡើងដល់៣៤៧ ៩០៣នាក់ គិតទាំងយោធា និងជន ស៊ីវិល ហើយបែងចែកដូចខាងក្រោម ៖ * កងទ័ពជើងគោកមាន ១៣៣ ៦២៧នាក់ * កងទ័ពអាកាសមាន ៥៩ ១១៨នាក់ * កងទ័ពជើងទឹកមាន ៤២ ៧៥២នាក់ * កងអាវុធហត្ថមាន ៩៧ ៧២៣នាក់ * ក្នុងសេវាសាធារណៈ (សុខភាព ការងារសង្គមកិច្ច)មាន១៤ ៦៨៣នាក់ == សេដ្ឋកិច្ច == បារាំងជាប្រទេសមានអនុភាពសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកលំដាប់ទី៦បន្ទាប់ពី [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ជប៉ុន]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ចិន]] និង [[អង់គ្លេស]]។​ {{Main|Economy of France|Energy in France}} {{Further|List of companies of France|Economic history of France}} A member of the [[G8]] group of leading industrialised countries, it is ranked as the world's [[List of countries by GDP (PPP)|seventh largest]] and the EU's [[List of sovereign states in Europe by GDP (nominal)|second largest]] economy by [[purchasing power parity]].<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc GDP, PPP (current international $) | Data | Table<!-- Bot generated title -->]</ref> With 39 of the 500 biggest companies in the world in 2010, France ranks fourth in the [[Fortune Global 500]], ahead of Germany and the UK.<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26 July 2010 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=26 មិថុនា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626054821/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |url-status=dead }}</ref> France joined 11 other EU members to launch the euro in 1999, with [[euro coins]] and [[euro banknotes|banknotes]] completely replacing the [[French franc]] (₣) in 2002.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30 October 2010}}</ref> [[File:Golfech NPP cropped.jpg|thumb|France derives [[Nuclear power in France|75% of its electricity from nuclear power]], the highest percentage in the world.<ref name="energy profile">{{Cite news | last = EnerPub | title = France: Energy profile | work = Spero News | accessdate = 25 August 2007 | date = 8 June 2007 | url = http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | archive-date = 4 តុលា 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071004212408/http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | url-status = dead }}</ref> ]] France has a [[mixed economy]] which combines extensive private enterprise<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF09203|title=Entreprises selon le nombre de salariés et l'activité|publisher=[[INSEE]]|date=July 2008}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF9303|title=Entreprises publiques selon l'activité économique|publisher=INSEE|date=March 2009}}</ref> with substantial state enterprise and government intervention. The government retains considerable influence over key segments of infrastructure sectors, with majority ownership of railway, electricity, aircraft, nuclear power and telecommunications.<ref name=France/> It has been relaxing its control over these sectors since the early [[1990s in economics|1990s]].<ref name=France/> The government is slowly [[Corporatization|corporatising]] the state sector and selling off holdings in [[Orange S.A.|France Télécom]], [[Air France]], as well as in the insurance, banking, and defence industries.<ref name=France/> France has an important aerospace industry led by the European consortium [[Airbus]], and has its own national [[spaceport]], the ''[[Centre Spatial Guyanais]]''. [[File:Eurozone.svg|thumb|France is part of a monetary union, the [[Eurozone]] (dark blue), and of the [[Internal Market (European Union)|EU single market]].]] According to the [[World Trade Organization]] (WTO), in 2009 France was the world's sixth largest exporter and the fourth largest importer of manufactured goods.<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2008_e/its2008_e.pdf |title=International Trade Statistics 2008|page=12|year=2009|publisher=[[World Trade Organization]] (WTO)|accessdate=5 July 2011}}</ref> In 2008, France was the third largest recipient of [[foreign direct investment]] among OECD countries at $118 billion, ranking behind Luxembourg (where foreign direct investment was essentially monetary transfers to banks located there) and the US ($316&nbsp;billion), but above the UK ($96.9&nbsp;billion), Germany ($25&nbsp;billion), or Japan ($24&nbsp;billion).<ref name=FDI>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] (UNCTAD)|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: France|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045547/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=FDI2>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|publisher=UNCTAD|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: Japan|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045522/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|url-status=dead}}</ref> In the same year, French companies invested $220&nbsp;billion outside France, ranking France as the second largest outward direct investor in the OECD, behind the US ($311&nbsp;billion), and ahead of the UK ($111&nbsp;billion), Japan ($128&nbsp;billion) and Germany ($157&nbsp;billion).<ref name=FDI/><ref name=FDI2/> Financial services, banking and the insurance sector are an important part of the economy. The Paris stock exchange ({{lang-fr|link=no|La Bourse de Paris}}) is an old institution, created by [[Louis XV of France|Louis XV]] in 1724.<ref>{{fr icon}} [http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm La Bourse de Paris : une institution depuis 1724]</ref> In 2000, the stock exchanges of Paris, Amsterdam and Bruxelles merged into [[Euronext]].<ref name = banque>{{cite web |author=Embassy of France |url=http://www.ambafrance-us.org/spip.php?article511 |title=Embassy of France in Washington: Economy of France |publisher=Ambafrance-us.org |accessdate=16 July 2011 |archivedate=9 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009235442/http://ambafrance-us.org/spip.php?article511 |url-status=dead }}</ref> In 2007, Euronext merged with the [[New York stock exchange]] to form [[NYSE Euronext]], the world's largest stock exchange.<ref name = banque/> [[Euronext Paris]], the French branch of the NYSE Euronext group is Europe's 2nd largest stock exchange market, behind the [[London Stock Exchange]]. French companies have maintained key positions in the insurance and banking industries: [[AXA]] is the world's largest insurance company. The leading French banks are [[BNP Paribas]] and the [[Crédit Agricole]], ranking as the world's first and sixth largest banks in 2010<ref>{{cite web|url=http://www.doughroller.net/banking/largest-banks-in-the-world/ |title=The 10 Largest Banks in the World |publisher=Doughroller.net |date=15 June 2010 |accessdate=16 July 2011}}</ref> (by assets), while the [[Société Générale]] group was ranked the world's eighth largest in 2009. France is the smallest emitter of [[Greenhouse gas|carbon dioxide]] among the [[G8]], due to its heavy investment in [[nuclear power]].<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/environment/air_co2_emissions.htm|title=CO<sub>2</sub> emissions per capita in 2006|publisher=United Nations|date=August 2009|work=Environmental Indicators |title=Greenhouse Gas Emissions}}</ref> As a result of large investments in nuclear technology, most electricity produced by France is generated by 59 nuclear power plants (75% in 2012).<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |title=Nuclear shares of electricity generation |publisher=World-nuclear.org |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=1 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001103413/http://world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |url-status=dead }}</ref> In this context, renewable energies are having difficulty taking off. === Agriculture === [[File:Carcassonne-vignes-2.jpg|thumb|[[French wine|Vineyards]] near [[Carcassonne]]]] France has historically been a large producer of agricultural products.<ref name = agriculture>[http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html France – Agriculture] – Encyclopedia of the Nations</ref> Large tracts of fertile land, the application of modern technology, and [[Common agricultural policy|EU subsidies]] have combined to make France the leading agricultural producer and exporter in Europe<ref>{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|publisher=[[Minister of Foreign Affairs (France)|French Ministry of Foreign and European Affairs]]|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world’s fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (especially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|url-status=dead}}</ref> (representing 20% of the EU's agricultural production<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921021111/http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf |date=2010-09-21 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>) and the world's third biggest exporter of agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre Un ministère au service de votre alimentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806180615/http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre |date=2010-08-06 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref> Wheat, poultry, dairy, beef, and pork, as well as internationally recognized processed foods are the primary French agricultural exports. [[Rosé|Rosé wines]] are primarily consumed within the country, but [[champagne (wine)|champagne]] and [[Bordeaux wine|Bordeaux]] wines are major exports, being known worldwide. EU agriculture subsidies to France have decreased in recent years, but still amounted to $8&nbsp;billion in 2007.<ref>{{cite web|url= http://ec.europa.eu/agriculture/fin/directaid/2007/annex1_en.pdf|title=Financial year 2007|work=Distribution of direct aid to farmers |format=PDF |publisher=[[European Commission]]|date=22 April 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> That same year, France sold 33.4&nbsp;billion euros of transformed agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ Les enjeux des industries agroalimentaires françaises] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229143438/http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ |date=2011-12-29 }} – Panorama des Industries Agroalimentaires</ref> Agriculture is thus an important sector of France's economy: 3.8% of the active population is employed in agriculture, whereas the total agri-food industry made up 4.2% of French GDP in 2005.<ref name="ministère"/> === Labour market === French GDP per capita is similar to comparable European countries such as Germany and the UK.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|title=Rank Order – GDP – per capita (PPP)|year=2012|publisher=The World Factbook|accessdate=5 July 2013|archivedate=24 មេសា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|url-status=dead}}</ref> GDP per capita is determined by (i) productivity per hour worked, (ii) the number of hours worked, which is one of the lowest of developed countries,<ref>{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/#GDP_perHourWorked |title=France is at 1480 hours, compared to an average of 1650 in European countries |publisher=Conference-board.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and (iii) the employment rate. France has one of the lowest 15–64 years employment rates of the OECD countries: in 2012, only 71% of the French population aged 15–64 years were in employment, compared to 74% in Japan, 77% in the UK, 73% in the US and 77% in Germany.<ref name="Employment2004">{{cite web |author=Organisation for Economic Co-operation and Development |year=2012 |url=http://www.oecd.org/els/emp/employmentoutlookstatisticalannex.htm |title=OECD Employment Outlook 2012 – Statistical Annex |format=PDF |accessdate=29 June 2013}}</ref> This gap is due to the low employment rate for 15–24 years old: 38% in 2012, compared to 47% in the OECD. This low rate is explained by the high [[minimum wage]]s which prevent low productivity workers – such as young people – from easily entering the labour market,<ref>{{fr icon}} {{cite book |authorlink=Philippe Aghion|author=Philippe Aghion|coauthors=Gilbert Cette, Élie Cohen and [[Jean Pisani-Ferry]]|publisher=Conseil d'analyse économique|year=2007|url=http://www.cae.gouv.fr/IMG/pdf/072.pdf |title=Les leviers de la croissance française |accessdate=1 September 2008|page=55|format=PDF|isbn=978-2-11-006946-7|place=Paris}}</ref> ineffective university curricula that fail to prepare students adequately for the labour market.<ref>{{cite web|url=http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310212706/http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archivedate=10 March 2009|title=Enhancing Incentives to Improve Performances in the Education System in France|publisher=OECD|date=1 August 2007|quote=Initial education, especially secondary education and the universities, along with labour market policies themselves, do not always succeed in improving labour market entry for a significant proportion of young people.|format=PDF|accessdate=26 December 2011}}</ref> It has been argued that French laws that protect full-time workers have the effect of trapping highly educated youth into temporary and informal employment, because of the difficulty and expense of dealing with formal full-time employees.<ref>[http://www.nytimes.com/2012/12/03/world/europe/young-and-educated-in-france-find-employment-elusive.html "Young, Educated and Jobless in France."]</ref> In July 2013, the unemployment rate for France was 11%.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1 |title=Harmonised unemployment rate by gender – total – % (SA) |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=11 March 2011 |accessdate=21 July 2011}}</ref> Shorter working hours and the reluctance to reform the labour market are mentioned as weak spots of the French economy in the view of [[Right-wing politics|right-wing]] commentators, whilst the [[Left-wing politics|left]] claims lack of government policies fostering social justice. [[Economic liberalism|Liberal economists]] have stated repeatedly that the main problem in the French economy is the issue of structural reforms, in order to increase the size of the working population in the overall population, reduce the taxation level and the administrative burden. [[Keynesian economics|Keynesian economists]] have different answers to the unemployment issue, and their theories led to the [[35-hour workweek]] law in the 2000s (decade), which turned out to be a failure in reducing unemployment. Afterwards, between 2004 and 2008, the government made some supply-side reforms to combat unemployment but met with fierce resistance,<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |title=More than 1 million protest French jobs law |publisher=CNN |accessdate=21 July 2011 |archive-date=30 ឧសភា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530180006/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |url-status=dead }}</ref> especially with the ''[[contrat nouvelle embauche]]'' and the ''[[First Employment Contract|contrat première embauche]]'' which both were eventually repealed.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4816306.stm |title=Q&A: French labour law row |publisher=BBC News |date=11 April 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Sarkozy government used the ''[[revenu de solidarité active]]'' to redress the negative effect of the ''[[revenu minimum d'insertion]]'' on the incentive to work.<ref>{{cite web |url=http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |title=Le Revenu de Solidarité active |publisher=Rsa.gouv.fr |accessdate=9 August 2010 |archivedate=17 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717012046/http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |url-status=dead }}</ref> === ទេសចរណ៍ === {{Main|Tourism in France}} [[File:Versailles-Chateau-VueJardins1.jpg|thumb|The [[Palace of Versailles]] is one of the most popular tourist destinations in France.]] With 83&nbsp;million foreign tourists in 2012,<ref name="tourism.stat" /> France is [[World Tourism rankings|ranked]] as the first tourist destination in the world, ahead of the US (67&nbsp;million) and China (58&nbsp;million). This 83&nbsp;million figure excludes people staying less than 24 hours, such as North Europeans crossing France on their way to Spain or Italy. It is third in income from tourism due to shorter duration of visits.<ref>{{Cite news | first=Sarah | last=Dilorenzo | title=France learns to welcome, to speak 'touriste' | url=http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | newspaper=[[The Burlington Free Press]] | location=[[Burlington, Vermont]] | pages=5A | date=20 July 2013 | accessdate=20 July 2013 | archive-date=22 សីហា 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130822043825/http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | url-status=dead }}</ref><!---sources for hard and soft copy differ but are identical articles---> [[File:Mont Saint-Michel France.jpg|thumb|left|The [[Mont Saint-Michel]] is one of the most visited sites of France]] France has 37 sites inscribed in [[List of World Heritage Sites in France|UNESCO's World Heritage List]] and features cities of high cultural interest, beaches and seaside resorts, [[ski]] resorts, and rural regions that many enjoy for their beauty and tranquillity ([[Ecotourism|green tourism]]). Small and picturesque French villages are promoted through the association ''[[Les Plus Beaux Villages de France]]'' (litt. "The Most Beautiful Villages of France"). The "[[Remarkable Gardens of France|Remarkable Gardens]]" label is a list of the over 200 gardens classified by the [[Minister of Culture (France)|French Ministry of Culture]]. This label is intended to protect and promote remarkable gardens and [[park]]s. France attracts many religious pilgrims on their [[Way of St. James|way to St. James]], or to [[Lourdes]], a town in the [[Hautes-Pyrénées]] that hosts several million visitors a year. France, especially Paris, has some of the world's largest and renowned museums, including the [[Musée du Louvre|Louvre]], which is the [[List of most visited art museums in the world|most visited art museum in the world]], the [[Musée d'Orsay]], mostly devoted to [[impressionism]], and [[Centre Georges Pompidou|Beaubourg]], dedicated to [[Contemporary art]]. [[File:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|The [[Château de Chambord]] is one of the many [[List of French monarchs|French royal]] residences of the [[Loire Valley]].]] [[Disneyland Paris]] is Europe's most popular theme park, with 15 million combined visitors to the resort's [[Disneyland Park (Paris)|Disneyland Park]] and [[Walt Disney Studios Park]] in 2009.<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archivedate=2 June 2010|publisher=Themed Entertainment Association|title=2009 Theme Index. The Global Attractions Attendance Report, 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> With more than 10 millions tourists a year, the [[French Riviera]] (or ''Côte d'Azur''), in south-east France, is the second leading tourist destination in the country, after the [[Île-de-France (region)|Paris region]].<ref>{{cite web |url=http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |title=The French Riviera Tourist Board |publisher=Frenchriviera-tourism.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425152011/http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |url-status=dead }}</ref> It benefits from 300 days of sunshine per year, {{convert|115|km}} of coastline and beaches, 18 golf courses, 14 ski resorts and 3,000 restaurants.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency. [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 31 CRDP-Nice.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Each year the ''Côte d'Azur'' hosts 50% of the world's [[Luxury yacht|superyacht]] fleet.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency, [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Another major destination are the ''Châteaux'' of the [[Loire Valley]], this [[World Heritage Site]] is noteworthy for its architectural heritage, in its historic towns but in particular its castles (''châteaux''), such as the [[Château]]x d'[[Château d'Amboise|Amboise]], de Chambord, d'[[Château d'Ussé|Ussé]], de [[Château de Villandry|Villandry]] and [[Château de Chenonceau|Chenonceau]]. The most popular tourist sites include: (according to a 2003 ranking<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|title=Fréquentation des musées et des bâtiments historiques|access-date=2017-07-11|archivedate=2007-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|url-status=dead}}</ref> visitors per year): [[Eiffel Tower]] (6.2&nbsp;million), Louvre Museum (5.7&nbsp;million), Palace of Versailles (2.8&nbsp;million), Musée d'Orsay (2.1&nbsp;million), [[Arc de Triomphe]] (1.2&nbsp;million), [[Centre Georges Pompidou|Centre Pompidou]] (1.2&nbsp;million), [[Mont Saint-Michel]] (1&nbsp;million), Château de Chambord (711,000), [[Sainte-Chapelle]] (683,000), [[Château du Haut-Kœnigsbourg]] (549,000), [[Puy de Dôme]] (500,000), [[Musée Picasso]] (441,000), [[Carcassonne]] (362,000). === Transport === {{Main|Transport in France|Rail transport in France}} [[File:TGV-Duplex Paris.jpg|thumb|A [[TGV Duplex]], which can reach a maximum speed of {{convert|320|km/h|2|abbr=on}}.]] The railway network of France, which {{as of|lc=y|2008}} stretches {{convert|29473|km|mi|0}}<ref>{{fr icon}} {{cite web|format=PDF|url=http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|title=Chiffres clés du transport 2010|accessdate=7 October 2010|archivedate=1 មិថុនា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601124351/http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|url-status=dead}} – [http://www.developpement-durable.gouv.fr/ Site officiel] du [[Ministry of Ecology, Energy, Sustainable Development and Sea|Ministère de l'Écologie, de l'Énergie, du Développement Durable et de la Mer]]</ref> is the second most extensive in Western Europe after the German one.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |title=Country comparison : railways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215524/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |url-status=dead }}</ref> It is operated by the [[SNCF]], and high-speed trains include the [[Thalys]], the [[Eurostar]] and [[TGV]], which travels at {{convert|320|km/h|mph|0|abbr=on}} in commercial use.<ref>{{cite web|url=http://www.railway-technology.com/projects/frenchtgv/ |title=TGV High-Speed Rail Network, France |publisher=Railway-technology.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |title=h2g2 – TGV – The French High-speed Train Service |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120716194231/http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |url-status=dead }}</ref> The Eurostar, along with the [[Eurotunnel Shuttle]], connects with the United Kingdom through the [[Channel Tunnel]]. Rail connections exist to all other neighbouring countries in Europe, except [[Andorra]]. Intra-urban connections are also well developed with both [[Rapid transit|underground services]] and tramway services complementing bus services. There are approximately {{convert|1027183|km|mi|0}} of serviceable roadway in France, ranking it the most extensive network of the European continent.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=Country Comparison : roadways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> The Paris region is enveloped with the most dense network of roads and highways that connect it with virtually all parts of the country. French roads also handle substantial international traffic, connecting with cities in neighbouring Belgium, Spain, Andorra, Monaco, Switzerland, Germany and Italy. There is no annual registration fee or [[road tax]]; however, motorway usage is through tolls except in the vicinity of large communes. The new car market is dominated by domestic brands such as [[Renault]] (27% of cars sold in France in 2003), [[Peugeot]] (20.1%) and [[Citroën]] (13.5%).<ref>{{fr icon}} L'automobile magazine, hors-série 2003/2004 page 294</ref> Over 70% of new cars sold in 2004 had [[diesel engine]]s, far more than contained petrol or [[Liquified petroleum gas|LPG]] engines.<ref>{{cite web|url=http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006095330/http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archivedate=6 October 2008 |title=Guide pratique de l' ADEME, la voiture |publisher=Ademe.fr |accessdate=22 October 2008}}</ref> France possesses the [[Millau Viaduct]], the world's tallest bridge,<ref>{{cite news|last=Bockman |first=Chris |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |publisher=BBC News |date=4 November 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and has built many important bridges such as the [[Pont de Normandie]]. There are 475 [[List of airports in France|airports]] in France.<ref name=France>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=23 January 2013 |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |url-status=dead }}</ref> [[Charles de Gaulle Airport]], located in the vicinity of Paris, is the largest and busiest airport in the country, handling the vast majority of popular and commercial traffic and connecting Paris with virtually all major cities across the world. [[Air France]] is the national carrier airline, although numerous private airline companies provide domestic and international travel services. There are ten major ports in France, the largest of which is in [[Marseille]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080517035156/http://www.bdpinternational.com/news/StrikesblockFrenchports.asp Strikes block French ports]. The Journal of Commerce Online (via BDP International). 23 April 2008</ref> which also is the largest bordering the Mediterranean Sea.<ref>{{fr icon}} [http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer Marseille : un grand port maritime qui ne demande qu'à se montrer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114060851/http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer |date=2012-11-14 }} – La Provence</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.hotelclub.com/marseille/ |title=Marseille – A French Pearl in the Mediterranean Sea |publisher=Blog.hotelclub.com |date=22 February 2010 |accessdate=21 July 2011 |archivedate=24 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100224075407/http://blog.hotelclub.com/marseille/ |url-status=dead }}</ref> {{convert|12261|km|mi|0}} of waterways traverse France including the [[Canal du Midi]] which connects the Mediterranean Sea to the Atlantic Ocean through the [[Garonne]] river.<ref name =France/> == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌បារាំង}} ប្រទេសបារាំងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌លោកខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។ វិចិត្រករបារាំងជាច្រើនបានស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកល្បីល្បាញបំផុតនៃសម័យកាលរបស់ពួកគេ ហើយប្រទេសបារាំងនៅតែត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់វា។ The successive political regimes have always promoted artistic creation, and the creation of the [[Minister of Culture (France)|Ministry of Culture]] in 1959 helped preserve the cultural heritage of the country and make it available to the public. The Ministry of Culture has been very active since its creation, granting subsidies to artists, promoting French culture in the world, supporting festivals and cultural events, protecting [[Monument historique|historical monuments]]. The French government also succeeded in maintaining a [[cultural exception]] to defend audiovisual products made in the country. France receives the highest number of tourists per year, largely thanks to the numerous cultural establishments and historical buildings implanted all over the territory. It counts 1,200 [[List of museums in France|museums]] welcoming more than 50&nbsp;million people annually.<ref>Ministère de la Culture et de la Communication, "Cultura statistics", [http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf Key figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118171647/http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf |date=2012-01-18 }}</ref> The most important cultural sites are run by the government, for instance through the public agency [[Centre des monuments nationaux]], which is responsible for approximately 85 national historical monuments. The 43,180 buildings protected as historical monuments include mainly residences (many [[List of castles in France|castles]], or ''[[château]]x'' in French) and religious buildings ([[List of cathedrals in France|cathedrals]], [[List of basilicas in France|basilicas]], churches, etc.), but also statutes, memorials and [[Gardens of France|gardens]]. The [[UNESCO]] inscribed 38 sites in [[Table of World Heritage Sites by country|France on the World Heritage List]].<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/fr|title=Official properties inscribed on the UNESCO World Heritage List in France |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=31 December 2012}}</ref> === សិល្បៈ === {{Main|French art}} [[File:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] founded the [[Impressionist]] movement (''Femme avec un parasol'', 1886, [[Musée d'Orsay]]).]] The origins of French art were very much influenced by [[Flemish art]] and by [[Italian art]] at the time of the Renaissance. [[Jean Fouquet]], the most famous medieval French painter, is said to have been the first to travel to Italy and experience the Early Renaissance at first hand. The Renaissance painting [[School of Fontainebleau]] was directly inspired by Italian painters such as [[Primaticcio]] and [[Rosso Fiorentino]], who both worked in France. Two of the most famous French artists of the time of [[Baroque era]], [[Nicolas Poussin]] and [[Claude Lorrain]], lived in Italy. The 17th century was the period when French painting became prominent and individualized itself through classicism. Louis XIV's prime minister [[Jean-Baptiste Colbert]] founded in 1648 the [[Royal Academy of Painting and Sculpture]] to protect these artists, and in 1666 he created the still-active [[French Academy in Rome]] to have direct relations with Italian artists. French artists developed the [[rococo]] style in the 18th century, as a more intimate imitation of old baroque style, the works of the court-endorsed artists [[Antoine Watteau]], [[François Boucher]] and [[Jean-Honoré Fragonard]] being the most representative in the country. The French Revolution brought great changes, as [[Napoleon]] favoured artists of [[neoclassicism|neoclassic style]] such as [[Jacques-Louis David]] and the highly influential [[Académie des Beaux-Arts]] defined the style known as [[Academism]]. At this time France had become a centre of artistic creation, the first half of the 19th century being dominated by two successive movements, at first [[Romanticism]] with [[Théodore Géricault]] and [[Eugène Delacroix]], and [[Realism (arts)|Realism]] with [[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]] and [[Jean-François Millet]], a style that eventually evolved into [[Naturalism (arts)|Naturalism]]. [[File:LE PENSEUR - Museo Rodin- PARIS.jpg|thumb|left|upright|''[[The Thinker|Le Penseur]]'' by [[Auguste Rodin]] (1902), [[Musée Rodin]], Paris.]] In the second part of the 19th century, France's influence over painting became even more important, with the development of new styles of painting such as [[Impressionism]] and [[Symbolism (arts)|Symbolism]]. The most famous impressionist painters of the period were [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], Claude Monet and [[Auguste Renoir]].<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism |title=Guide to Impressionism |publisher=Nationalgallery.org.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> The second generation of impressionist-style painters, [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] and [[Georges Seurat]], were also at the avant-garde of artistic evolutions,<ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15 March 2005</ref> as well as the [[fauvism|fauvist artists]] [[Henri Matisse]], [[André Derain]] and [[Maurice de Vlaminck]].<ref>National Gallery of Art (United States), [http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |date=2010-11-05 }}</ref><ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |date=2017-10-10 }}, 25 February 2008</ref> At the beginning of 20th century, Cubism was developed by [[Georges Braque]] and the Spanish painter [[Pablo Picasso]], living in Paris. Other foreign artists also settled and worked in or near Paris, such as [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Amedeo Modigliani]] and [[Wassily Kandinsky]]. Many museums in France are entirely or partly devoted to sculptures and painting works. A huge collection of old masterpieces created before or during the 18th century are displayed in the state-owned [[Musée du Louvre]], such as [[Mona Lisa]], also known as La Joconde. While the [[Louvre Palace]] has been for a long time a museum, the Musée d'Orsay was inaugurated in 1986 in the old railway station [[Gare d'Orsay]], in a major reorganization of national art collections, to gather French paintings from the second part of the 19th century (mainly Impressionism and Fauvism movements).<ref>Musée d'Orsay (official website), History of the museum – [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html From station to museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html |title=History of the painting collection |publisher=Musee-orsay.fr |date=31 July 2007 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Modern works are presented in the [[Musée National d'Art Moderne]], which moved in 1976 to the [[Centre Georges Pompidou]]. These three state-owned museums welcome close to 17&nbsp;million people a year.<ref name=sites>{{fr icon}} Ministry of Tourism, [http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf Sites touristiques en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} page 2 "Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)" [Ranking of 30 most visited cultural sites in France]</ref> Other national museums hosting paintings include the [[Grand Palais]] (1.3&nbsp;million visitors in 2008), but there are also many museums owned by cities, the most visited being the [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] (0.8&nbsp;million entries in 2008), which hosts contemporary works.<ref name=sites/> Outside Paris, all the large cities have a Museum of Fine Arts with a section dedicated to European and French painting. Some of the finest collections are in [[Musée des Beaux-Arts de Lyon|Lyon]], [[Palais des Beaux-Arts de Lille|Lille]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Dijon|Dijon]], [[Musée des Beaux-Arts de Rennes|Rennes]] and [[Museum of Grenoble|Grenoble]]. === ស្ថាបត្យកម្ម === {{Main|French architecture}} [[File:Sainte chapelle - Upper level.jpg|thumb|[[Louis IX of France|Saint Louis']] [[Sainte Chapelle]] represents the French impact on religious architecture.]] [[File:Palais Garnier's grand salon, 12 February 2008.jpg|thumb|[[Opéra Garnier]], Paris, a symbol of the French [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] style]] [[File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright|The world's most visited paid monument,<ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=998920&clef=ARC-TRK-D_01 Tour Eiffel et souvenirs de Paris]</ref> the [[Eiffel Tower]] is an icon of both Paris and France.]] During the Middle Ages, many fortified [[castle]]s were built by feudal nobles to mark their powers. Some French castles that survived are [[Chinon (castle)|Chinon]], [[Château d'Angers]], the massive [[Château de Vincennes]] and the so-called [[Cathar castles]]. During this era, France had been using [[Romanesque architecture]] like most of Western Europe. Some of the greatest examples of Romanesque churches in France are the [[Basilique de Saint-Sernin, Toulouse|Saint Sernin Basilica]] in [[Toulouse, France|Toulouse]], the largest romanesque church in Europe,<ref>{{cite web|url=http://www.europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ |title=Toulouse’s Saint Sernin, Largest Romanesque Church in Europe |publisher=Europeupclose.com |date=22 February 1999 |accessdate=22 July 2011}}</ref> and the remains of the [[Cluny Abbey|Cluniac Abbey]]. The [[Gothic architecture]], originally named ''Opus Francigenum'' meaning « French work »,<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/opus-francigenum-art |title=Opus Francigenum |publisher=Answers.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> was born in [[Île-de-France]] and was the first French style of architecture to be copied in all Europe.<ref>{{cite web |url=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |title=The Gothic Period |publisher=Justfrance.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |url-status=dead }}</ref> Northern France is the home of some of the most important Gothic [[cathedral]]s and basilicas, the first of these being the [[Saint Denis Basilica]] (used as the royal necropolis); other important French Gothic cathedrals are [[Cathedral of Chartres|Notre-Dame de Chartres]] and [[Amiens Cathedral|Notre-Dame d'Amiens]]. The kings were crowned in another important Gothic church: [[Notre-Dame de Reims]].<ref>{{fr icon}} [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html Histoire et Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809141112/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html |date=2016-08-09 }} – [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ Site officiel de la Cathedrale de Notre-Dame de Reims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ |date=2016-07-17 }}</ref> Aside from churches, Gothic Architecture had been used for many religious palaces, the most important one being the [[Palais des Papes]] in Avignon. The final victory in the Hundred Years' War marked an important stage in the evolution of French architecture. It was the time of the [[French Renaissance]] and several artists from Italy were invited to the French court; many residential palaces were built in the [[Loire Valley]]. Such residential castles were the [[Château de Chambord]], the [[Château de Chenonceau]], or the [[Château d'Amboise]]. Following the renaissance and the end of the Middle Ages, [[French Baroque architecture|Baroque architecture]] replaced the traditional Gothic style. However, in France, baroque architecture found a greater success in the secular domain than in a religious one.<ref>{{fr icon}} Claude Lébedel – Les Splendeurs du Baroque en France: ''Histoire et splendeurs du baroque en France'' page 9: “Si en allant plus loin, on prononce les mots ‘art baroque en France’, on provoque alors le plus souvent une moue interrogative, parfois seulement étonnée, parfois franchement réprobatrice: Mais voyons, l'art baroque n'existe pas en France!”</ref> In the secular domain, the [[Palace of Versailles]] has many baroque features. [[Jules Hardouin Mansart]], who designed the extensions to Versailles, was one of the most influential French architect of the baroque era; he is famous for his dome at [[Les Invalides]].<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=jLmFbEdqBDUC&pg=PA86&dq=Mansart+influential#v=onepage&q=influential&f=false |title=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe |first=Helen|last= Hills|page=86 |isbn=9780754603092|publisher=Ashgate Publishing |year=2003}}</ref> Some of the most impressive provincial baroque architecture is found in places that were not yet French such as the [[Place Stanislas]] in [[Nancy, France|Nancy]]. On the military architectural side, [[Vauban]] designed some of the most efficient fortresses in Europe and became an influential military architect; as a result, imitations of his works can be found all over Europe, the Americas, Russia and Turkey.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1283 |title=Fortifications of Vauban |publisher=Whc.unesco.org |date=8 July 2008 |accessdate=9 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.unesco.org/ |title=Official site of the UNESCO |publisher=Unesco.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> After the Revolution, the [[Republicanism|Republicans]] favoured [[Neoclassicism]] although neoclassicism was introduced in France prior to the revolution with such building as the [[Panthéon, Paris|Parisian Pantheon]] or the [[Capitole de Toulouse]]. Built during the first French Empire, the [[Arc de Triomphe]] and [[Église de la Madeleine|Sainte Marie-Madeleine]] represent the best example of [[Empire style]] architecture.<ref>{{cite book |title= Paris: City Guide |year= 2008 |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-850-4|page= 48 |url=http://books.google.com/?id=OtabdzMdbboC&pg=PA48}}</ref> Under [[Napoleon III]], a new wave of urbanism and architecture was given birth; extravagant buildings such as the neo-baroque [[Palais Garnier]] were built. The urban planning of the time was very organised and rigorous; for example, [[Haussmann's renovation of Paris]]. The architecture associated to this era is named [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] in English, the term being taken from the [[Second French Empire]]. At this time there was a strong Gothic resurgence across Europe and in France; the associated architect was [[Eugène Viollet-le-Duc]]. In the late 19th century, [[Gustave Eiffel]] designed many bridges, such as [[Garabit viaduct]], and remains one of the most influential bridge designers of his time, although he is best remembered for the iconic [[Eiffel Tower]]. In the 20th century, French-Swiss architect [[Le Corbusier]] designed several buildings in France. More recently, French architects have combined both modern and old architectural styles. The [[Louvre Pyramid]] is an example of modern architecture added to an older building. The most difficult buildings to integrate within French cities are skyscrapers, as they are visible from afar. For instance, in Paris, since 1977, new buildings had to be under 37 meters, or 121 feet.<ref>[http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html Des gratte-ciel à Paris : qu'en pensez-vous ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html |date=2010-10-29 }} – [[La Chaîne Info|LCI]]</ref> France's largest financial district is [[La Defense]], where a significant number of skyscrapers are located.<ref>[http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html In the heart of the main European Business area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729154317/http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html |date=2010-07-29 }} – NCI Business Center</ref> Other massive buildings that are a challenge to integrate into their environment are large bridges; an example of the way this has been done is the [[Millau Viaduct]]. Some famous modern French architects include [[Jean Nouvel]], [[Dominique Perrault]], [[Christian de Portzamparc]] or [[Paul Andreu]]. === អក្សរសិល្ប៍ === {{Main|French literature}} [[File:French literary figures.jpg|thumb|French literary figures. Clockwise from top left: [[Molière]] is the most played author in the [[Comédie-Française]];<ref>{{fr icon}} [http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 Auteurs et répertoires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} – Official site of the Comédie Française</ref> [[Victor Hugo]] is one of the most important French novelists and poets, and is sometimes seen as the greatest French writer of all time.<ref name = victor>{{cite web|url=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf |title=Victor Hugo est le plus grand écrivain français |format=PDF |date= |accessdate=29 September 2013}}</ref> 19th-century poet, writer, and translator [[Charles Baudelaire]]; 20th-century philosopher and novelist [[Jean-Paul Sartre]]. |តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/French_literary_figures.jpg]] The earliest French literature dates from the [[Middle Age]]s, when what is now known as modern France did not have a single, uniform language. There were several languages and dialects and writers used their own spelling and grammar. Some authors of French mediaeval texts are unknown, such as ''[[Tristan and Iseult]]'' and ''[[Lancelot-Grail]]''. Other authors are known, for example [[Chrétien de Troyes]] and [[William IX of Aquitaine|Duke William IX of Aquitaine]], who wrote in [[Occitan]]. Much mediaeval French poetry and literature were inspired by the legends of the [[Matter of France]], such as ''[[The Song of Roland]]'' and the various [[chansons de geste]]. The ''Roman de Renart'', written in 1175 by Perrout de Saint Cloude, tells the story of the mediaeval character [[Reynard]] ('the Fox') and is another example of early French writing. An important 16th-century writer was [[François Rabelais]], whose novel ''[[Gargantua and Pantagruel]]'' has remained famous and appreciated until now. [[Michel de Montaigne]] was the other major figure of the French literature during that century. His most famous work, ''[[Essays (Montaigne)|Essais]]'', created the literary genre of the essay.<ref>{{cite web |url=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |title=Montaigne |publisher=Humanistictexts.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=25 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |url-status=dead }}</ref> [[French poetry]] during that century was embodied by [[Pierre de Ronsard]] and [[Joachim du Bellay]]. Both writers founded the [[La Pléiade]] literary movement. During the 17th century, [[Madame de La Fayette]] published anonymously ''[[La Princesse de Clèves]]'', a novel that is considered to be one of the very first [[psychological novel]]s of all times.<ref>{{cite web|url=http://www.radiodramareviews.com/id438.html |title=La Princesse de Cleves by Madame de Lafayette, adapted by Jo Clifford |publisher=Radiodramareviews.com |date=28 February 2010 |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean de La Fontaine]] is one of the most famous [[fabulist]] of that time, as he wrote hundreds of fables, some being far more famous than others, such as ''[[The Ant and the Grasshopper]]''. Generations of French pupils had to learn his fables, that were seen as helping teaching [[wisdom]] and [[common sense]] to the young people. Some of his verses have entered the popular language to become proverbs.<ref>{{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618002516/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archivedate=18 June 2009 |title=Jean de la Fontaine |publisher=Newworldencyclopedia.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean Racine]], whose incredible mastery of the [[alexandrine]] and of the French language has been praised for centuries, created plays such as ''[[Phèdre]]'' or ''[[Britannicus]]''. He is, along with [[Pierre Corneille]] (''[[Le Cid]]'') and Molière, considered as one of the three great dramatists of the France's [[Louis XIV of France#Patronage o the arts|golden age]]. Molière, who is deemed to be one of the greatest masters of comedy of the [[Western literature]],<ref>"Author of some of the finest comedies in the history of the theater." Hartnoll, Phyllis (ed.). The Oxford Companion to the Theatre, 1983, Oxford University Press, p. 554</ref> wrote [[Molière#List of major works|dozens of plays]], including ''[[Le Misanthrope]]'', ''[[L'Avare]]'', ''[[Le Malade imaginaire]]'', and ''[[Le Bourgeois Gentilhomme]]''. His plays have been so popular around the world that French language is sometimes dubbed as "the language of Molière" (''la langue de Molière''),<ref>{{cite news|last=Randall |first=Colin |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |title=France looks to the law to save the language of Molière |work=The Daily Telegraph |location=London |date=25 October 2004 |accessdate=22 July 2011 }}</ref> just like English is considered as "the language of [[Shakespeare]]". French literature and poetry flourished even more in the 18th and 19th centuries. [[Denis Diderot]]'s best-known works are ''[[Jacques the Fatalist]]'' and ''[[Rameau's Nephew]]''. He is however best known for being the main redactor of the ''[[Encyclopédie]]'', whose aim was to sum up all the knowledge of his century (in fields such as arts, sciences, languages, philosophy) and to present them to the people, in order to fight ignorance and [[obscurantism]]. During that same century, [[Charles Perrault]] was a prolific writer of famous children's fairy tales including ''[[Puss in Boots]]'', ''[[Cinderella]]'', ''[[Sleeping Beauty]]'' and ''[[Bluebeard]]''. At the start of the 19th century, [[symbolist poetry]] was an important movement in French literature, with poets such as Charles Baudelaire, [[Paul Verlaine]] and [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{fr icon}} [http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm Le symbolisme français] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |date=2018-03-07 }}</ref> The 19th century saw the writings of many renowned French authors. Victor Hugo is sometimes seen as "the greatest French writer of all times"<ref name = victor/> for excelling in all [[literary genre]]s. The preface of his play ''[[Cromwell (play)|Cromwell]]'' is considered to be the manifesto of the [[Romanticism|Romantic movement]]. ''[[:fr:Les Contemplations|Les Contemplations]]'' and ''[[La Légende des siècles]]'' are considered as "poetic masterpieces",<ref name = hugo>{{cite web |url=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |title=Victor Hugo 1802–1885 |publisher=Enotes.com |accessdate=16 July 2011 |archivedate=16 វិច្ឆិកា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116174008/http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |url-status=dead }}</ref> Hugo's verse having been compared to that of Shakespeare, [[Dante]] and [[Homer]].<ref name = hugo/> His novel ''[[Les Misérables]]'' is widely seen as one of the greatest novel ever written<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/100_novel.html |title=All-Time 100 Best Novels List |publisher=Adherents.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318194508/http://www.adherents.com/people/100_novel.html |url-status=dead }}</ref> and ''[[The Hunchback of Notre-Dame|The Hunchback of Notre Dame]]'' has remained immensely popular. Other major authors of that century include [[Alexandre Dumas]] (''[[The Three Musketeers]]'' and ''[[The Count of Monte-Cristo]]''), [[Jules Verne]] (''[[Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]''), [[Émile Zola]] (''[[Les Rougon-Macquart]]''), [[Honoré de Balzac]] (''[[La Comédie humaine]]''), [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] and [[Stendhal]] (''[[The Red and the Black]]'', ''[[The Charterhouse of Parma]]''), whose works are amongst the most well known in France and the world. The [[Prix Goncourt]] is a French literary prize first awarded in 1903.<ref>{{fr icon}} [http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 La première Académie Goncourt]&nbsp;– [http://www.academie-goncourt.fr/? Site officiel de l'Académie Goncourt]</ref> Important writers of the 20th century include [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], and [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] wrote ''[[The Little Prince|Little Prince]]'' which has remained popular for decades with children and adults around the world.<ref>{{cite web |url=http://www.completelynovel.com/books/50599 |title=The Little Prince |publisher=Completelynovel.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=30 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |url-status=dead }}</ref> As of 2010, French authors had more [[Nobel Prize in Literature|Literature Nobel Prizes]] than [[List of Nobel laureates in Literature#Laureates per country|those of any other nation]].<ref>National Literature Nobel Prize shares 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html by citizenship at the time of the award] and [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html by country of birth]. From [[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th century] at [http://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === ទស្សនវិជ្ជា === {{main|French philosophy}} Medieval philosophy was dominated by [[Scholasticism]] until the emergence of [[Humanism in France|Humanism]] in the Renaissance. [[Modern philosophy]] began in France in the 17th century with the philosophy of [[René Descartes]], [[Blaise Pascal]], and [[Nicolas Malebranche]]. Descartes revitalised [[Western philosophy]], which had been declined after the Greek and Roman eras.<ref>{{cite web|url=http://www.friesian.com/hist-2.htm |title=The Beginning of Modern Sciences |publisher=Friesian.com |accessdate=16 July 2011}}</ref> His ''[[Meditations on First Philosophy]]'' changed the primary object of philosophical thought and raised some of the most fundamental problems for foreigners such as [[Spinoza]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], [[David Hume|Hume]], [[George Berkeley|Berkeley]], and [[Immanuel Kant|Kant]]. [[File:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|upright|left|[[René Descartes]], founder of modern philosophy.]] During the 18th century, French philosophers produced one of the most important works of the [[Age of Enlightenment]]. In ''[[The Spirit of the Laws]]'', [[Baron de Montesquieu]] theorized the principle of [[separation of powers]], which has been implemented in all [[liberal democracy|liberal democracies]] since [[Separation of powers under the United States Constitution|it was first applied in the United States]]. In ''[[Du contrat social ou Principes du droit politique|The Social Contract]]'', [[Jean-Jacques Rousseau]] openly criticized the European [[Divine right monarchy|divine right monarchies]] and strongly affirmed the principle of the [[sovereignty of the people]]. [[Voltaire]] came to embody the Enlightenment with his defence of civil liberties, such as the right to a free trial and freedom of religion. 19th-century French thought was targeted at responding to the social malaise following the French Revolution. Rationalist philosophers such as [[Victor Cousin]] and [[Auguste Comte]], who called for a new social doctrine, were opposed by reactionnary thinkers such as [[Joseph de Maistre]], [[Louis Gabriel Ambroise de Bonald|Louis de Bonald]] and [[Hugues Felicité Robert de Lamennais|Lamennais]], who blamed the rationalist rejection of traditional order. De Maistre is considered, together with the Englishman [[Edmund Burke]], one of the founders of European conservatism, while Comte is regarded as the founder of [[positivism]] and [[sociology]]. In the early 20th century, French [[Spiritualism (philosophy)|spiritualist]] thinkers such as [[Maine de Biran]], [[Henri Bergson]] and [[Louis Lavelle]] influenced Anglo-Saxon thought, including the Americans [[Charles Sanders Peirce]] and [[William James]], and the Englishman [[Alfred North Whitehead]]. In the late 20th century, partly influenced by German [[Phenomenology (philosophy)|phenomenology]] and [[existentialism]], [[postmodern philosophy]] began in France, with notable [[post-structuralism|post-structuralist]] thinkers including [[Jean-François Lyotard]], [[Jean Baudrillard]], [[Jacques Derrida]], [[Jacques Lacan]], [[Michel Foucault]] and [[Gilles Deleuze]]. === Sciences === {{Main|List of French inventions and discoveries}} [[File:Ariane4.jpg|thumb|upright|right|[[Ariane 4]] launched from [[Kourou]], [[French Guiana]] (1988)]] France has been since the [[Middle Ages]] a major focus of knowledge and discoveries. Around the beginning of the 11th century [[Pope Sylvester II]] reintroduced the [[abacus]] and [[armillary sphere]], and introduced [[Arabic numerals]] and [[clock]]s to northern and western Europe.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/livesnecromance04godwgoog|title=Lives of the Necromancers|author=William Godwin|year=1876|page=232}}</ref> The [[University of Paris]], founded in the mid-12th century, is still one of the most important universities of the Western world.<ref>André Thuilier, Histoire de l’université de Paris et de la Sorbonne, Paris, Nouvelle librairie de France, 1994</ref> In the 17th century, [[René Descartes]] defined a [[Rationalism|method for the acquisition of scientific knowledge]], while [[Blaise Pascal]] became famous for his work on [[probability]] and [[fluid mechanics]]. They were both key figures of the [[Scientific revolution]] which erupted in Europe during this period. The [[French Academy of Sciences|Academy of Sciences]] was founded by [[Louis XIV]] to encourage and protect the spirit of [[French people|French]] [[Scientific method|scientific research]]. It was at the forefront of scientific developments in Europe in the 17th and 18th centuries. It is one of the earliest [[academy of sciences|academies of sciences]]. The [[Age of Enlightenment]] was marked by the work of biologist [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] and chemist [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]], who discovered the role of [[oxygen]] in [[combustion]], while [[Denis Diderot|Diderot]] and [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] published the ''[[Encyclopédie]]'' which aimed to give access to "useful knowledge" to the people, a knowledge that they can apply to their everyday life.<ref>Burke, Peter, A social history of knowledge: from Gutenberg to Diderot, Malden: Blackwell Publishers Inc., 2000, p.17</ref> With the [[Industrial Revolution]], the 19th century saw spectacular scientific developments in France with scientists such as [[Augustin Fresnel]], founder of modern [[optics]], [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Sadi Carnot]] who laid the foundations of [[thermodynamics]], or [[Louis Pasteur]], a pioneer of [[microbiology]]. Other eminent French scientists of the 19th century have their [[List of the 72 names on the Eiffel Tower|names inscribed on the Eiffel Tower]]. Famous French scientists of the 20th century include the mathematician and physicist [[Henri Poincaré]], physicists [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] and [[Marie Curie]], remained famous for their work on [[radioactivity]], the physicist [[Paul Langevin]] or virologist [[Luc Montagnier]], co-discoverer of [[HIV AIDS]]. As of 2012, [[List of Nobel laureates by country|65 French]] people have been awarded a [[Nobel Prize]]<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/all/ |title=All Nobel Prizes |publisher=Nobel Media |accessdate=10 October 2012}}</ref> and 11 have received the [[Fields Medal]].<ref>{{cite web |url=http://www.mathunion.org/general/prizes/fields/prizewinners/ |title=List of Fields Medallists |publisher=International Mathematical Union |accessdate=10 October 2012}}</ref> === តន្ត្រី === {{Main|Music of France}} [[File:Gainsbourgb.jpg|thumb|upright|[[Serge Gainsbourg]], one of the world's most influential popular musicians.<ref>{{cite web |author=2003年4月21日 (月) |url=http://www.hmv.co.jp/news/newsDetail.asp?newsnum=304080038 |title=The 100 Greatest Artists – No. 62 |publisher=Hmv.co.jp |date= |accessdate=25 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516075523/http://www.hmv.co.jp/news/newsDetail.asp?newsnum=304080038 |archive-date=16 ឧសភា 2011 |url-status=dead}}</ref>]] France has a long and varied musical history. It experienced a golden age in the 17th century thanks to Louis XIV, who employed several musicians and composers in the royal court. The most renowned composers of this period include [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] and [[Marin Marais]], all of them composers at the court. After the death of the "Roi Soleil", French musical creation lost dynamism, but in the next century the music of [[Jean-Philippe Rameau]] reached some prestige, and today he is still one of the most renowned French composers. French classical music knew a revival in the 19th and 20th century, at the end of the romantic movement, at first with opera composers [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] and [[Camille Saint-Saëns]]. This period was a golden age for operas, being popular in the country the [[opéra bouffon]], the [[opera-ballet]] and the [[opéra comique]] genres. Later came precursors of modern classical music [[Érik Satie]], [[Francis Poulenc]], and above all [[Maurice Ravel]] and [[Claude Debussy]], who invented new musical forms.<ref>{{cite web|last=Huizenga |first=Tom |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 |title=Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday |publisher=Npr.org |date=14 October 2005 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 |title=Debussy's Musical Game of Deception |publisher=Npr.org |date=12 July 2008 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ |title=Biography of Claude Debussy |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ |title=Biography of Maurice Ravel |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> More recently, at the middle of the 20th century, [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] and [[Pierre Boulez]] contributed to the evolutions of [[contemporary classical music]].<ref>{{cite web|last=Boulez |first=Pierre |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 |title=Composer-Conductor Pierre Boulez At 85 |publisher=Npr.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[File:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], pioneers of the [[French house]].]] French music then followed the rapid emergence of pop and rock music at the middle of the 20th century. Although English-speaking creations achieved popularity in the country, [[French popular music|French pop music]], known as ''[[chanson française]]'', has also remained very popular. Among the most important French artists of the century are [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] and [[Serge Gainsbourg]]. Although there are very few rock bands in France compared to English-speaking countries,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography Biography of Noir Désir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430102257/http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography |date=2016-04-30 }}, March 2009 : “Rock music doesn't come naturally to the French. A Latin country, with more affinity to poetry and melody, France has very rarely produced talented rock musicians. Rock music has other, more Anglo-Saxon ingredients”</ref> bands such as [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (band)|Niagara]], [[Les Rita Mitsouko]] and more recently [[Superbus (band)|Superbus]], [[Phoenix (band)|Phoenix]] and [[Gojira (band)|Gojira]]<ref name=frmusic>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html French music has the whole planet singing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, June 2009</ref> have reached worldwide popularity. Other French artists with international careers have been popular in several countries, for example female singers [[Dalida]], [[Mireille Mathieu]] and [[Mylène Farmer]],<ref name=frmusic/> electronic music pioneers [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]] and [[Bob Sinclar]], and later [[Martin Solveig]] and [[David Guetta]]. In the 1990s and 2000s (decade), electronic duos [[Daft Punk]], [[Justice (French band)|Justice]] and [[Air (French band)|Air]] also reached worldwide popularity and contributed to the reputation of modern electronic music in the world.<ref name=frmusic/><ref>The Telegraph, [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html Daft Punk: Behind the robot masks], 17 November 2007 : "Daft Punk were in many ways responsible for turning the spotlight on a new, cool underground of French music in the late 1990s, including bestselling acts such as Air, and have been a huge influence on the current generation of international star DJs"</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm |title=The return of French pop music |publisher=BBC News |date=20 December 2001 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Among current musical events and institutions in France, many are dedicated to classical music and operas. The most prestigious institutions are the state-owned [[Paris National Opera]] (with its two sites [[Palais Garnier]] and [[Opéra Bastille]]), the [[Opéra National de Lyon]], the [[Théâtre du Châtelet]] in Paris, the [[Théâtre du Capitole]] in [[Toulouse]] and the [[Grand Théâtre de Bordeaux]]. As for music festivals, there are several events organized, the most popular being the [[Eurockéennes]] and [[Rock en Seine]]. The [[Fête de la Musique]], imitated by many foreign cities, was first launched by the French government in 1982.<ref>Ministry of Culture of France, [http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 About « Fête de la Musique »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515071351/http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 |date=2010-05-15 }}</ref><ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 June 2007_9392.html Fête de la Musique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118060250/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 |date=18 មករា 2012 }}, 21 June 2007</ref> Major music halls and venues in France include [[Le Zénith]] sites present in many cities and other places in Paris ([[Paris Olympia]], [[Théâtre Mogador]], [[Élysée Montmartre]], etc.). === Cinema === {{Main|Cinema of France}} [[File:Palmed'or.jpg|thumb|A ''[[Palme d'Or]]'' from the [[Cannes Film Festival]], the world's most prestigious and publicized film festival.<ref>{{cite news|url = http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/subjects/c/cannes_international_film_festival/index.html|title = Cannes International Film Festival|work=New York Times | first=Manohla|last=Dargis}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.nytimes.com/2012/05/16/arts/16iht-lim16.html?_r=1&ref=movies|title = They'll Always Have Cannes|work=New York Times | first=Dennis|last=Lim}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.forbes.com/2008/05/14/cannes-properties-luxury-forbeslife-cx_mw_0514realestate_slide.html?thisSpeed=15000|title = In Pictures: Chic Cannes Hideaways|work=Forbes | first=Matt|last=Woolsey}}</ref>]] France has historical and strong links with [[Filmmaking|cinema]], with two [[Frenchmen]], Auguste and Louis Lumière (known as the [[Auguste and Louis Lumière|Lumière Brothers]]) having created cinema in 1895.<ref>{{fr icon}} [http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Lumière/130661 Les frères Lumière]</ref> France remains a leader in filmmaking, as of 2006 producing more films than any other European country.<ref>{{cite web |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |title=Cinema: production of feature films |publisher=Stats.uis.unesco.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716104117/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |url-status=dead }}</ref> The nation also hosts the [[Cannes Festival]], one of the most important and famous film festivals in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.cannesguide.com/basics/ |title=Cannes&nbsp;– a festival virgin's guide |publisher=Cannesguide.com |date=15 Februatype_item=ART_ARCH_30Jry 2007 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=12 កញ្ញា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160912231419/http://www.cannesguide.com/basics/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |title=Cannes Film Festival &#124; Palais des Festivals, Cannes, France |publisher=Whatsonwhen.com |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610125315/http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |url-status=dead }}</ref> Although the French film market is dominated by [[Hollywood]], France is the only nation in the world where American films make up the smallest share of total film revenues, at 50%, compared with 77% in Germany and 69% in Japan.<ref name = erudit>{{fr icon}} Damien Rousselière [http://www.erudit.org/revue/hphi/2005/v15/n2/801295ar.pdf Cinéma et diversité culturelle: le cinéma indépendant face à la mondialisation des industries culturelles]. ''Horizons philosophiques'' Vol. 15 No. 2 2005</ref> French films account for 35% of the total film revenues of France, which is the highest percentage of national film revenues in the developed world outside the United States, compared to 14% in Spain and 8% in the UK.<ref name = erudit/> Until recently, France had for centuries been the cultural center of the world,<ref name=exception/> although its dominant position has been surpassed by the [[American culture|United States]]. Subsequently, France takes steps in protecting and promoting its culture, becoming a leading advocate of the [[cultural exception]].<ref>Joëlle Farchy (1999) [http://www.scienceshumaines.com/la-fin-de-l-exception-culturelle_fr_10912.html La Fin de l'exception culturelle ?] [[CNRS]] ISBN 978-2-271-05633-7</ref> The nation succeeded in convincing all EU members to refuse to include culture and audiovisuals in the list of liberalized sectors of the WTO in 1993.<ref>[http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/politique/diversite/wto-en2.htm The cultural exception is not negotiable by Catherine Trautmann] – Ministry of Culture</ref> Moreover, this decision was confirmed in a voting in the [[UNESCO]] in 2005, and the principle of "cultural exception" won an overwhelming victory: 198 countries voted for it, only 2 countries, the U.S and Israel, voted against it.<ref>{{fr icon}} [http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20(3).pdf La Convention UNESCO pour la diversité culturelle : vers un droit international culturel contraignant ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427020210/http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20%283%29.pdf |date=2011-04-27 }} – www.fnsac-cgt.com</ref> === Fashion === {{main|French fashion}} [[File:Channel headquarters bordercropped.jpg|thumb|[[Chanel]]'s headquarters on the [[Place Vendôme]], Paris.]] Fashion has been an important industry and cultural export of France since the 17th century, and modern "haute couture" originated in Paris in the 1860s. Today, Paris, along with London, Milan, and New York City, is considered one of the world's fashion capitals, and the city is home or headquarters to many of the premier fashion houses. The expression [[Haute couture]] is, in France, a legally protected name, guaranteeing certain quality standards. The association of France with fashion and style ({{lang-fr|link=no|la mode}}) dates largely to the reign of [[Louis XIV of France|Louis XIV]]<ref>Kelly, 181. DeJean, chapters 2–4.</ref> when the luxury goods industries in France came increasingly under royal control and the French royal court became, arguably, the arbiter of taste and style in Europe. But France renewed its dominance of the high fashion ({{lang-fr|link=no|couture or haute couture}}) industry in the years 1860–1960 through the establishing of the great [[couturier]] houses such as Chanel, [[Christian Dior S.A.|Dior]], and [[Givenchy]]. The French perfume industry is world leader in its sector and is centered around the town of [[Grasse]].<ref>{{Cite web|url=https://about-france.com/tourism/french-perfume|title=French perfume - the fragrances of France|website=about-france.com|language=en|accessdate=2025-11-22}}</ref> In the 1960s, the elitist "Haute couture" came under criticism from France's [[May 1968 in France|youth culture]]. In 1966, the designer [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves Saint Laurent]] broke with established Haute Couture norms by launching a [[prêt-à-porter]] ("ready to wear") line and expanding French fashion into mass manufacturing. With a greater focus on marketing and manufacturing, new trends were established by [[Sonia Rykiel]], [[Thierry Mugler]], [[Claude Montana]], [[Jean-Paul Gaultier]] and [[Christian Lacroix]] in the 1970s and 1980s. The 1990s saw a conglomeration of many French couture houses under luxury giants and multinationals such as [[LVMH]]. === ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ === {{Main|Telecommunications in France}} Compared to other developed countries, the French do not spend much time reading newspapers, due to the popularity of broadcast media. Best-selling daily national newspapers in France are ''[[Le Monde]]'' and ''[[Le Figaro]]'', with around 300,000 copies sold daily, but also ''[[L'Équipe]]'', dedicated to sports coverage.<ref>{{fr icon}} OJD, "Observatoire de la Presse", [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ Presse Quotidienne Nationale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507013851/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ |date=2010-05-07 }}</ref> In the past years, free dailies made a breakthrough, with ''[[Metro International|Metro]]'', ''[[20 minutes (France)|20 Minutes]]'' and ''Direct Plus'' distributed at more than 650,000 copies respectively.<ref>{{fr icon}} OJD, [http://www.ojd.com/pgi/section/ Presse Gratuite d'Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204123544/http://www.ojd.com/pgi/section |date=2010-12-04 }}. November 2011</ref> However, the widest circulations are reached by regional daily ''[[Ouest France]]'' with more than 750,000 copies sold, and the 50 other regional papers have also high sales.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507014206/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ |date=2010-05-07 }}</ref><ref>{{fr icon}} OJD, "Bureau Presse Payante Grand Public", [http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425131947/http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche |date=2011-04-25 }}</ref> The sector of weekly magazines is stronger and diversified with more than 400 specialized weekly magazines published in the country.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG/ Presse Magazine – Synthèse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204536/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG |date=2010-09-29 }}</ref> The most influential news magazine are left-wing ''[[Le Nouvel Observateur]]'', centrist ''[[L'Express (France)|L'Express]]'' and right-wing ''[[Le Point]]'' (more than 400.000 copies),<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS/ Presse News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204512/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS |date=2010-09-29 }}</ref> but the highest circulation for weeklies is reached by TV magazines and by women’s magazines, among them ''[[Marie Claire]]'' and ''[[ELLE]]'', which have foreign versions. Influential weeklies also include investigative and satirical papers ''[[Le Canard Enchaîné]]'' and ''[[Charlie Hebdo]]'', as well as ''[[Paris Match]]''. Like in most industrialized nations, the print media have been affected by a [[Newspaper crisis|severe crisis]] in the past decade. In 2008, the government have launched a major initiative to help the sector reform to be financially independent,<ref>''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'', [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/3125110/Nicolas-Sarkozy-French-media-faces-death-without-reform.html Nicolas Sarkozy: French media faces 'death' without reform] 2 October 2008</ref><ref>French government portal, [http://www.gouvernement.fr/gouvernement/lancement-des-etats-generaux-de-la-presse Lancement des états généraux de la presse] 2 October 2008 [Launching of General State of written media]</ref> but in 2009 it had to give 600.000 euros to help the print media cope with the [[Global financial crisis of 2008-2009|economic crisis]], in addition to existing subsidies.<ref>{{cite web|author=Angelique Chrisafis in Paris |url=http://www.guardian.co.uk/media/2009/jan/23/sarkozy-pledges-state-aid-to-newspapers |title=Sarkozy pledges €600m to newspapers |publisher=Guardian |date= |accessdate=21 June 2012}}</ref> In 1974, after years of centralized monopoly on radio and television, the governmental agency [[ORTF]] was split into several national institutions, but the three already-existing TV channels and four national radio stations<ref>Radio France, "L'entreprise", [https://web.archive.org/web/20110722004341/http://www.radiofrance.fr/lentreprise/reperes/statuts/ Repères]. Landmarks of Radio France company</ref><ref name=mediapol>{{fr icon}} Vie Publique, [http://www.vie-publique.fr/politiques-publiques/politique-audiovisuel/chronologie/ Chronologie de la politique de l’audiovisuel] 20 August 2004 [Chronology of policy for audiovisual]</ref> remained under state-control. It was only in 1981 that the government allowed free broadcasting in the territory, ending state monopoly on radio.<ref name=mediapol/> French television was partly liberalized in the next two decade with the creation of several commercial channels, mainly thanks to cable and satellite television. In 2005 the national service [[Télévision Numérique Terrestre]] introduced digital television all over the territory, allowing the creation of other channels. The four existing national channels are now owned by state-owned consortium [[France Télévisions]], while public broadcasting group [[Radio France]] run five national radio stations. Among these public media are [[Radio France Internationale]], which broadcasts programs in French all over the world, and Franco-German TV channel [[TV5 Monde]]. In 2006, the government created global news channel [[France 24]]. Long-established TV channels [[TF1]] (privatized in 1987), [[France 2]] and [[France 3]] have the highest shares, while radio stations [[RTL (French radio)|RTL]], [[Europe 1]] and state-owned [[France Inter]] are the least listened to. === សង្គម === [[File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|right|[[Marianne]], in a painting by [[Eugène Delacroix]], ''La Liberté guidant le peuple'' ([[Liberty Leading the People]]) (1830)]] According to a BBC poll in 2010, based on 29,977 responses in 28 countries, France is globally seen as a positive influence in the world's affairs: 49% have a positive view of the country's influence, whereas 19% have a negative view.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8626041.stm |title=World warming to US under Obama, BBC poll suggests |publisher=BBC News |date=19 April 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/160410bbcwspoll.pdf|title=Global Views of United States Improve While Other Countries Decline|format=PDF|date=18 April 2010 |work=BBC News |accessdate=26 December 2011 }}</ref> The [[Nation Brands Index|Nation Brand Index]] of 2008 suggested that France has the second best international reputation, only behind [[Germany#Society|Germany]].<ref>{{cite web |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |title=Germany on Top, U.S. Seventh in Nation Brands IndexSM |publisher=Gfk.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 សីហា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825075750/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |url-status=dead }}</ref> According to a poll in 2011, the French were found to have the highest level of religious tolerance and to be the country where the highest proportion of the population defines its identity primarily in term of nationality and not religion.<ref name=pewmwtp>{{cite web|title=Muslim-Western tensions persist|url=http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|format=PDF|publisher=Pew Research Center|accessdate=17 November 2011|archivedate=3 ធ្នូ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203105340/http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> 69% of French have a favourable view of the US, making France one of the most pro-American countries in the world.<ref>{{cite web|title=Opinion of the United States|url=http://www.pewglobal.org/database/?indicator=1 |publisher=Pew Research Center|year=2012}}</ref> In January 2010, the [[magazine]] [[International Living]] ranked France as "best country to live in", ahead of 193 other countries, for the fifth year running.<ref>{{cite web|author=Peter Allen |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1240988/France-tops-list-best-places-live-world-fifth-year-row--Britain-languishes-25th.html |title=Britain falls to 25th best place to live in the world... behind Lithuania, the Czech Republic and Hungary |publisher=Dailymail.co.uk |date=7 January 2010 |accessdate=1 October 2013}}</ref><ref name = quality>{{cite web |author=By Daniela Deane for CNN |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |title=Why France is best place to live in world |publisher=Edition.cnn.com |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221537/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |url-status=dead }}</ref> The four official symbols of the Republic, as stated by the [[Constitution of the French Fifth Republic|Constitution]],<ref>Conseil Constitutionnel, [http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/anglais/constiution_anglais_oct2009.pdf Constitution of 4 October 1958] (page 4) "Title I – Of Sovereignty"</ref> all commemorate events from the French Revolution. [[Bastille Day]], the national holiday, commemorates the [[Fête de la Fédération]], held on 14 July 1790 to celebrate the [[storming of the Bastille]].<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html The 14th&nbsp;of July: Bastille day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514035528/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html |date=2012-05-14 }}</ref> The origins of the [[Flag of France|Tricolour flag]] date to the Revolution, as the [[cockade]] was the symbols adopted by the revolutionaries in 1789.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html The French Flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513143650/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html |date=2012-05-13 }}</ref> The national anthem, [[La Marseillaise]], was written in 1792 as a war song for the French Army.<ref>Assemblée Nationale, "History and heritage : La Marseillaise, [http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp Rouget de Lisle (1760–1836) and La Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515104621/http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp |date=2012-05-15 }}</ref><ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html The national anthem : The Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513180412/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html |date=2012-05-13 }}</ref> The official motto of the French Republic, "[[Liberté, égalité, fraternité]]" (Liberty, equality, brotherhood), also appeared during the Revolution.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html Liberty, Equality, Fraternity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513132352/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html |date=2012-05-13 }}</ref> [[Marianne]], an unofficial symbol, is an allegorical figure of liberty and the Republic, and appeared at the time of the Revolution.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |title=The Symbols of the Republic : Marianne on the Official Site of the Foreign Affairs Ministry of France |publisher=Diplomatie.gouv.fr |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513094110/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |url-status=dead }}</ref> A common and traditional symbol of the French people is the [[Gallic rooster]]. Its origins date back to Antiquity, since the Latin word Gallus meant both "[[rooster]]" and "inhabitant of Gaul". Then this figure gradually became the most widely shared representation of the French, used by French monarchs, then by the Revolution and under the successive republican regimes as representation of the national identity, used for some stamps and coins.<ref>{{fr icon}} French Presidency, "Les symboles de la République française", [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html Le coq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401063525/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |date=2010-04-01 }}</ref> === Gastronomy === {{Main|French cuisine}} [[File:Foie gras en cocotte.jpg|thumb|''[[Foie gras]]'' with mustard seeds and green onions in duck [[Au jus|jus]]. Foie gras belongs to the protected gastronomical heritage of France.<ref>French rural code [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 L654-27-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218142705/https://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 |date=2021-02-18 }}</ref>]] French cuisine is renowned for being one of the finest in the world.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/24/436892-cuisine-sommes-nous-les-meilleurs-du-monde.html Cuisine : sommes-nous les meilleurs du monde ?]. La Dépêche. 24 February 2008</ref><ref>[http://www.discoverfrance.net/France/Food/DF_cuisine.shtml French Cuisine] – Discover France</ref><ref>[http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ Top 10 Most Tasty Cuisines in the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425194104/http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ |date=2012-04-25 }} – Hotel Club Travel Blog</ref><ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110721024114/http://www.vbartdevivre.fr/fr/ateliers-de-cuisine-francaise Ateliers de cuisine française] – Art de vivre à Paris</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 La Gastronomie Française] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805000141/http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 |date=2017-08-05 }} – Chinese Lovers of France</ref><ref>[http://www.theinternationalkitchen.com/cooking-vacations/france About our vacations in France] -Cooking Vacations to France</ref> French cuisine is extremely diverse and has exerted a major influence on other western cuisines.<ref name=cuisine>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|title=Recettes françaises|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723164351/http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|url-status=dead}} – Delices du Monde</ref> According to the regions, traditional recipes are different, the North of the country prefers to use butter as the preferred fat for cooking, whereas [[olive oil]] is more commonly used in the South.<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110425112349/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvmxWfyZ2tFVA3qcmC7DkX6SMi5g La France du beurre et celle de l'huile d'olive maintiennent leurs positions] – [[Agence France Presse]]</ref> Moreover, each region of France has iconic traditional specialities : [[Cassoulet]] in the Southwest, [[Choucroute]] in Alsace, [[Quiche]] in the [[Lorraine (region)|Lorraine region]], [[Beef bourguignon]] in the [[Burgundy|Bourgogne]], [[Provence|provençal]] [[Tapenade]], etc. France's most renowned products are [[French wine|wines]],<ref>{{cite web|url=http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211145428/http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archivedate=11 February 2010 |title=Wines of France |publisher=Userweb.cs.utexas.edu |accessdate=9 August 2010}}</ref> including Champagne, [[Bordeaux wine|Bordeaux]], [[Burgundy wine|Bourgogne]], and [[Beaujolais]] as well as a large variety of different [[List of French cheeses|cheeses]], such as [[Camembert]], [[Roquefort (cheese)|Roquefort]] and [[Brie cheese|Brie]]. There are more than 400 different varieties.<ref>{{cite web|url=http://www.goodcooking.com/frcheese.htm |title=French Cheese |publisher=Goodcooking.com |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>[http://www.franceway.com/cheese/ French Cheese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827131743/http://www.franceway.com/cheese/ |date=2010-08-27 }} on [http://www.traditionalfrenchfood.com/index.html Traditional French Food]</ref> French cuisine is also regarded as a key element of the [[quality of life]] and the attractiveness of France.<ref name =quality/> A French publication, the [[Michelin guide]], had by 2006 awarded 620 stars to French restaurants, at that time more than any other country, although the guide also inspects more restaurants in France than in any other country (by 2010, Japan was awarded as many Michelin stars as France, despite having half the number of Michelin inspectors working there).<ref>{{cite web|url=http://www.3starrestaurants.com/michelin-restaurants-star-guide.asp |title=Michelin 3 Star Restaurants around the world |publisher=3starrestaurants.com |date=14 December 2006 |accessdate=30 October 2010}}</ref><ref>''Japan overtakes France with more Michelin-starred restaurants'', Gilles Campion | Agence France-Presse | Thu 25 November 2010</ref> === កីឡា === {{Main|Sport in France}} [[File:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|The [[Tour de France]] is the oldest and most prestigious of [[Grand Tour (cycling)|Grands Tours]], and the world's most famous cycling race.<ref>{{Cite web |url=http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2017-07-11 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114060844/http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |url-status=dead }}</ref>]] Popular sports played in France include [[Association football|football]], [[judo]], tennis<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATTEF05401&reg_id=0 Les licences sportives en France] – Insee</ref> and [[basketball]].<ref>{{cite web |url=http://www.france-pub.com/esport.htm |title=All you need to know about sport in France |accessdate=11 February 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610041323/http://www.france-pub.com/esport.htm |url-status=dead }}</ref> France has hosted events such as the [[1938 FIFA World Cup|1938]] and [[1998 FIFA World Cup]]s,<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |title=History of the World Cup Final Draw |format=PDF |accessdate=22 July 2011 |archivedate=14 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |url-status=dead }}</ref> and the [[2007 Rugby World Cup]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110606170717/http://www.rugby.com.au/news/2003_april/france_wins_right_to_host_the_2007_rugby_wor_15381,3851.html France wins right to host the 2007 rugby world cup]. Associated Press. 11 April 2003</ref> [[Stade de France]] in [[Saint-Denis]] is France's largest stadium and was the venue for the 1998 FIFA World Cup and 2007 Rugby World Cup finals. France hosts the annual [[Tour de France]], the most famous [[road bicycle race]] in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |title=The Tour De France: The Most Famous Bicycle Race In The World |publisher=Weightlossdietinformation.com |date=3 January 2010 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718024209/http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.faqs.org/sports-science/Ce-Do/Cycling-Tour-de-France.html |title=Cycling: Tour de France |publisher=Faqs.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France is famous for its [[24 Hours of Le Mans]] [[sports car racing|sports car]] [[endurance racing (motorsport)|endurance race]].<ref>{{fr icon}} [http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html Une course légendaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116131353/http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html |date=2013-01-16 }} – [http://www.lemans.org/ Site officiel du 24 heures du Mans]</ref> Several major tennis tournaments take place in France, including the [[Paris Masters]] and the French Open, one of the four [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]] tournaments. French [[martial arts]] include [[Savate]] and [[Fencing]]. France has a close association with the Modern Olympic Games; it was a French aristocrat, Baron [[Pierre de Coubertin]], who suggested the Games' revival, at the end of the 19th century.<ref>{{Cite book | last = Hill | first = Christopher R. | title = Olympic Politics | page = 5 |publisher=Manchester University Press ND | year = 1996 | url = http://books.google.com/?id=0o-9AAAAIAAJ| isbn = 0-7190-4451-0 | accessdate =5 July 2011}}</ref><ref name=Olympic>[http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/olympic.htm Olympic History] – World Atlas of Travel</ref> After [[Athens]] was awarded the first Games, in reference to the Olympics' Greek origins, Paris hosted the second Games [[1900 Summer Olympics|in 1900]].<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/paris-1900-summer-olympics |title=Paris 1900 Summer Olympics. Official Site of the Olympic Movement |publisher=Olympic.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> Paris was the first home of the [[International Olympic Committee]], before it moved to [[Lausanne]].<ref>[http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E Lausanne, olympic capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006220349/http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E |date=2007-10-06 }} – Tourism in Lausanne</ref> Since 1900, France has hosted the Olympics on 4 further occasions: the [[1924 Summer Olympics]], again in Paris<ref name=Olympic/> and three [[Winter Olympic Games|Winter Games]] ([[1924 Winter Olympics|1924]] in [[Chamonix]], [[1968 Winter Olympics|1968]] in [[Grenoble]] and [[1992 Winter Olympics|1992]] in [[Albertville]]).<ref name=" Olympic"/> [[File:Finale Coupe de France 2010-2011 (Lille LOSC vs Paris SG PSG).jpg|thumb|right|The [[Stade de France]] was built for the [[1998 FIFA World Cup]], and is listed as a [[UEFA stadium categories|UEFA category four stadium]].]] Both the [[France national football team|national football team]] and the [[France national rugby union team|national rugby union team]] are nicknamed “''Les Bleus''” in reference to the team’s shirt color as well as the national French tricolor flag. Football is the most popular sport in France, with over 1,800,000 registered players, and over 18,000 registered clubs.<ref>{{Cite web |url=http://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |title=Licenses of the French Football Federation |access-date=2017-07-11 |archivedate=2017-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010115455/https://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |url-status=dead }}</ref> The football team is among the most successful in the world, particularly at the start of the 21st century, with one [[FIFA World Cup]] victory in 1998,<ref>{{cite news |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |title=CNN/SI – World Cup |work=Sports Illustrated |date=1 December 1998 |accessdate=22 July 2011 |archive-date=28 កក្កដា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728121516/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |url-status=dead }}</ref> one FIFA World Cup second place in 2006,<ref>{{cite news|last=Stevenson |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |title=Zidane off as Italy win World Cup |publisher=BBC News |date=9 July 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and two [[UEFA European Championship]]s in [[UEFA Euro 1984|1984]]<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=1984/index.html 1984: Platini shines for flamboyant France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507185106/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D1984/index.html |date=2012-05-07 }}. UEFA</ref> and [[UEFA Euro 2000|2000]].<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=2000/index.html 2000: Trezeguet strikes gold for France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028011653/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D2000/index.html |date=2011-10-28 }}. UEFA</ref> The top national football club competition is [[Ligue 1]]. France has produced some of the greatest players in the world, including three time [[FIFA World Player of the Year]] [[Zinedine Zidane]], three time [[Ballon d'Or]] recipient [[Michel Platini]], record holder for most goals scored at a World Cup [[Just Fontaine]], first football player to receive the [[Légion d'honneur]] [[Raymond Kopa]], and the all-time leading goalscorer for the French national team [[Thierry Henry]]. [[Rugby union]] is popular, particularly in Paris and the southwest of France.<ref>[https://web.archive.org/web/20090615002946/http://www.123voyage.com/realsw/tosee/rugby.htm Rugby]. 123 Voyage</ref> The national rugby union team has competed at every [[Rugby World Cup]], and takes part in the annual [[Six Nations Championship]]. Stemming from a [[Top 14|strong domestic league]], the French rugby team has won 16 Six Nations Championships, including 8 [[Grand Slam (rugby union)|grand slam]]s; and has reached the semi-final of the Rugby World Cup 6 times and the final 3 times. [[Rugby league in France]] is a sport that is most popular in the south, in cities such as [[Perpignan]] and [[Toulouse]]. The [[Catalans Dragons]] currently play in the [[Super League]], which is the top tier rugby league competition in Europe. The [[Elite One Championship]] is the professional competition for rugby league clubs in France. In recent decades, France has produced world-elite basketball players, most notably [[Tony Parker]]. The [[France national basketball team|French National Basketball Team]] won gold at the [[FIBA EuroBasket 2013]]. The national team has won two Olympic Silver Medals: in [[Basketball at the 2000 Summer Olympics|2000]] and [[Basketball at the 1948 Summer Olympics|1948]]. == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|30em|group=សម្គាល់}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|France}} {{Sister project links|France}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17298730 France] from the [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Europe/France}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/215768/France France] ''Encyclopædia Britannica'' entry * [http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] at the [[European Union|EU]] *{{Wikiatlas|France}} *{{osmrelation-inline|1403916}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=FR Key Development Forecasts for France] from [[International Futures]] ;Economy *{{INSEE|National Institute of Statistics and Economic Studies}} * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics] ;Government * [http://www.france.fr/en France.fr (in English)] Official French tourism website *{{fr icon}} [http://www.gouvernement.fr/ Official Site of the Government] * [http://www.service-public.fr/langue/english/ Official site of the French public service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103101721/http://service-public.fr/langue/english/ |date=2012-01-03 }} – Links to various administrations and institutions * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html |date=2011-05-01 }} on ''[[The World Factbook]]'' * [http://www.assemblee-nationale.fr/english/index.asp Official site of the National Assembly] ;Culture *{{en-icon}} [http://www.french.uiuc.edu/cfc/ ''Contemporary French Civilization''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ |date=2012-03-08 }}, journal, University of Illinois. * [http://us.franceguide.com/ FranceGuide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ |date=2015-06-17 }} – Official website of the French Government Tourist Office {{France topics |titlestyle=background:#ddf;}} {{Navboxes |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list={{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=inline}} {{Geographic location | Centre = {{flag|France}} | North = {{flag|United Kingdom}} | Northeast = {{flag| Belgium}}{{flag|Luxembourg}} | East = {{flag|Germany}}{{flag| Switzerland}}{{flag|Italy}} | Southeast = [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] | South = {{flag|Algeria}} | Southwest = {{flag|Spain}}{{flag|Andorra}} | West = [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] | Northwest = {{flag|United Kingdom}} }} {{Sovereign states of Europe}} {{Countries of North America}} {{Countries of South America}} {{Countries of Africa}} {{Countries and territories of Oceania}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} }} {{Navboxes |title = International organisations |list = {{EU members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{UN Security Council}} {{Council of Europe members}} {{Organisation for Economic Co-operation and Development}} {{North Atlantic Treaty Organisation (NATO)}} {{La Francophonie}} }} {{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=title}} == ប្រភពពត៌មាន == * [http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001004338/http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 |date=2011-10-01 }} * [http://meteo.15.growiktionary.org ការទស្សទាយអាកាសធាតុ]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{G8}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បារាំង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមប្រាំពីរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] 2rt6by6k0d7u60yudbydh6c5i1bh5x5 ភាសារូម៉ានី 0 34873 342681 340961 2026-11-08T04:41:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342681 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភាសា |name = ភាសារ៉ូម៉ានី |altname = Daco-Romanian |nativename = ''limba română'' <br />''лимба ромынэ'' |pronunciation = {{IPA-ro|roˈmɨnə|}} |states = Romania, Moldova, ''Transnistria'' {{small|(disputed region)}}; minority in Israel, Serbia, Ukraine, Hungary, Croatia, Bulgaria; diaspora in Italy, Spain, Germany and other parts of Western Europe |region = |speakers = ២៤ លាននាក់ |date = ២០០៤-២០១២ |ref = e18 |speakers2 = ជាភាសាទីពីរ: ៤ លាននាក់<ref name="Latin Union">{{Cite web |url=http://unilat.org/DPEL/Promotion/L_Odyssee_des_langues/Roumain/ro |title=Latin Union |access-date=2017-03-25 |archivedate=2014-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029141605/http://unilat.org/DPEL/Promotion/L_Odyssee_des_langues/Roumain/ro |url-status=dead }}</ref> |familycolor = ឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប |fam2 = [[ភាសាក្រុមអ៊ីតាលិក|អ៊ីតាលិក]] |fam3 = [[ភាសាក្រុមរ៉ូម៉ាន់|រ៉ូម៉ាន់]] |fam4 = [[ភាសាក្រុមរ៉ូម៉ាន់ខាងកើត|រ៉ូម៉ាន់ខាងកើត]] |ancestor = [[Proto-Romanian language|Proto-Romanian]] |script = [[Latin script|Latin]] ([[Romanian alphabet]])<br>[[Moldovan Cyrillic alphabet|Cyrillic]] ([[Transnistria]] only)<br>[[Romanian Braille]] |nation = [[Romania]]<br>[[Republic of Moldova]]<ref name=Moldova group=nb>The constitution of the Republic of Moldova refers to the country's language as ''Moldovan'', whilst the 1991 [[Moldovan Declaration of Independence|Declaration of Independence]] names the official language ''Romanian''. In December 2013, a decision of the [[Constitutional Court of Moldova]] ruled that the Declaration of Independence takes precedence over the Constitution and that the state language is therefore Romanian, not "Moldovan". [http://www.foxnews.com/world/2013/12/05/moldovan-court-rules-official-language-is-romanian-replacing-soviet-flavored/ "Moldovan court rules official language is 'Romanian,' replacing Soviet-flavored 'Moldovan'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209102718/http://www.foxnews.com/world/2013/12/05/moldovan-court-rules-official-language-is-romanian-replacing-soviet-flavored |date=2013-12-09 }}</ref><br>[[Transnistria]]<br>Vojvodina<br>European Union<br>(''See [[List of countries where Romanian is an official language|List]].'') |minority= Hungary<br />Serbia<br />Ukraine<ref>{{cite web | url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version – Revision from 01.02.2014) | publisher=Zakon2.rada.gov.ua | work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2 | date=1 February 2014 | accessdate=30 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140214125040/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | archive-date=14 កុម្ភៈ 2014 | url-status=dead}}</ref> |agency = [[Romanian Academy|Academia Română]]<br>[[Academy of Sciences of Moldova]] |iso1 = ro |iso2b=rum |iso2t=ron |iso3=ron |lingua=51-AAD-c (varieties: 51-AAD-ca to -ck) |map=Map Roumanophone World.png |mapcaption=Blue: region where Romanian is the dominant language. Green: areas with a notable minority of Romanian speakers. |map2=Idioma rumano.PNG |mapcaption2=Distribution of the Romanian language in Romania, Moldova and surroundings. |notice=IPA |glotto=roma1327 |glottorefname=Romanian }} '''ភាសារ៉ូម៉ានី''' ({{lang-ro|limba română}}) គឺជាភាសាផ្លូវការនៅ[[ប្រទេសរ៉ូម៉ានី]] និងភាសានៅក្រុម[[ភាសាក្រុមរ៉ូម៉ាន់|រ៉ូម៉ាន់]]ខាងកើតដែលមានអ្នកមិយាយពីកំណើតប្រមាណ ២៤ លាននាក់។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{អត្ថបទមិនពេញលេញ}} {{interwiki|code=ro}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា]] 8vf1xcw03zc0rxnqvhvf9xnoe95vg1y ការប្រើប្រាស់ថ្មអគ្គិសនី 0 34909 342579 340371 2026-11-07T23:28:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342579 wikitext text/x-wiki [[File:Recarregável.JPG|thumb]] ថ្មអគ្គិសនីគឺជាឧបករណ៍ដែលមានកោសិកា Electrochemical មួយឬច្រើនដោយការតភ្ជាប់ខាងក្រៅបានផ្តល់ទៅឱ្យថាមពលឧបករណ៍អគ្គិសនីដូចជាពិល, ស្មាតហ្វូននិងរថយន្តអគ្គិសនីមួយ។ នៅពេលដែលការផ្គត់ផ្គង់ថាមពលថ្មមួយដែលត្រូវបានអគ្គិសនីស្ថានីយវិជ្ជមានរបស់វាគឺកាតូតនិងស្ថានីយអវិជ្ជមានរបស់ខ្លួនគឺជាអាណូតនេះ។អវិជ្ជមានស្ថានីយបានសម្គាល់ជាប្រភពនៃអេឡិចត្រុថានៅពេលដែលបានតភ្ជាប់ទៅសៀគ្វីខាងក្រៅនឹងហូរនិងផ្តល់ថាមពលទៅឧបករណ៍ខាងក្រៅ។ នៅពេលដែលថ្មមួយដែលត្រូវបានតភ្ជាប់ទៅនឹងសៀគ្វីខាងក្រៅអេឡិចត្រុងអាចផ្លាស់ទីអ៊ីយ៉ុងក្នុងរយៈពេលដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានប្រតិកម្មគីមីដែលនឹងត្រូវបញ្ចប់នៅស្ថានីយដាច់ដោយឡែកហើយដូច្នេះការផ្តល់នូវថាមពលដើម្បីសៀគ្វីខាងក្រៅ។ វាគឺជាចលនានៃអ៊ីយ៉ុងទាំងនោះនៅក្នុងថ្មដែលអនុញ្ញាតឱ្យនាពេលបច្ចុប្បន្នហូរចេញពីថ្មដើម្បីអនុវត្តការងារនេះ។ ប្រវត្តិសាស្រ្តពាក្យថា "ថ្ម" សំដៅជាពិសេសទៅនឹងឧបករណ៍ផ្សំគ្នាពីកោសិកាច្រើន, ទោះជាយ៉ាងណាការប្រើប្រាស់នេះបានវិវត្តដើម្បីរួមបញ្ចូលលើសពីនេះទៀតឧបករណ៍ផ្សំគ្នាពីកោសិកាតែមួយ។បឋមសិក្សា (ប្រើតែមួយឬ "ចោល") ត្រូវបានប្រើម្តងអាគុយនិងបានបោះបង់ចោល; សមា្ភារៈអេឡិចត្រូតត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរជារៀងរហូតក្នុងកំឡុងពេលឆក់។<ref>{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=0080499953|url=https://books.google.ca/books?id=QmVR7qiB5AUC&lpg=PA11&ots=ckHhIPVdcC&dq=battery%20one%20or%20more%20cells&pg=PA11#v=onepage&q&f=false|accessdate=2016-03-18}}</ref> When a battery is supplying [[electric power]], its positive terminal is the [[cathode]] and its negative terminal is the [[anode]].<ref name="Pauling1988">{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/540 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis.}}<!--|accessdate=13 May 2016--></ref> [[ឯកសា|រូបភាពតូច]] ឧទហរណ៍រួមគឺជាថ្មអាល់កាឡាំងត្រូវបានប្រើសម្រាប់ពិលនិងឧបករណ៍អេឡិចត្រូនិច្រើនកុះកររបស់ចល័តមួយ។ អនុវិទ្យាល័យ (សាក) អាគុយអាចចេញពីមន្ទីរពេទ្យបានច្រើនដងនិងការបញ្ចូលថាមពលចម្បងពីការប្រើប្រាស់រន្ធជញ្ជាំងមួយ; សមាសភាពដើមនៃអេឡិចត្រូតដែលអាចត្រូវបានស្ដារឡើងវិញដោយបច្ចុប្បន្នបញ្ច្រាស។ ឧទហរណ៍រួមមានអាគុយ-ទឹកអាស៊ីតត្រូវបានប្រើក្នុងរថយន្តនិងអាគុយប្រើសម្រាប់អេឡិចត្រូនិចល័តកុំព្យូទ័រយួរដៃនិងដូចជាស្មាតហ្វូន។អាគុយមកនៅក្នុងរាងនិងទំហំច្រើនពីកោសិកាខ្នាតតូចត្រូវបានគេប្រើដើម្បីអំណាចនិងនាឡិកាដៃសវនាការជំនួយទៅឱ្យតូច,<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/battery|title=Battery - Definition of battery by Merriam-Webster|work=merriam-webster.com}}</ref> កោសិកាត្រូវបានប្រើក្នុងស្មាតហ្វូនស្តើងដើម្បីអាគុយធំត្រូវបានប្រើក្នុងរថយន្តនិងរថយន្តនិងនៅខ្លាំងធំជាងគេបំផុត, ធនាគារថ្មធំទំហំនៃ បន្ទប់ដែលផ្តល់រង់ចាំឬអំណាចសង្គ្រោះបន្ទាន់សម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរទូរស័ព្ទនិងមជ្ឈមណ្ឌលទិន្នន័យកុំព្យូទ័រ។បើយោងតាមការប៉ាន់ប្រមាណជាឆ្នាំ 2005 វិស័យឧស្សាហកម្មថ្មនៅទូទាំងពិភពលោកបង្កើត 48 $ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងការលក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ កំណើនប្រចាំឆ្នាំមាន 6% របស់អាមេរិក។ថ្មពិលមានថាមពលទាបជាងយ៉ាងច្រើនជាក់លាក់ (ថាមពលក្នុងមួយឯកតារង្គាល) ជាងប្រេងឥន្ធនៈជាទូទៅដូចជាប្រេងសាំង។ នេះត្រូវបានអុហ្វសិតបន្តិចដោយប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់នៃម៉ូទ័រអគ្គិសនីក្នុងការផលិតការងារមេកានិច, បើធៀបទៅនឹងម៉ាស៊ីន្រំមហះ។ប្រវត្តិការប្រើប្រាស់នៃ "ថ្ម" ដើម្បីរៀបរាប់អំពីក្រុមនៃឧបករណ៍អគ្គិសនីមួយដែលមានចុះកាលបរិច្ឆេទទៅលោក Benjamin Franklin ដែលនៅក្នុង 1748 បានរៀបរាប់ពាង Leyden ច្រើនដោយស្រដៀងគ្នាទៅកាន់ថ្មនៃកាណុងបាញ់មួយ<ref>{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=0080455565|page=1|url=https://books.google.ca/books?id=XMe1EnEMuMEC&lpg=PA1&dq=battery%20two%20or%20more%20cells&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|accessdate=2016-03-18}}</ref> (លោក Benjamin Franklin បានខ្ចីពាក្យ«ថ្ម "ពីយោធាដែលសំដៅទៅលើ ទៅនឹងអាវុធមានមុខងាររួមគ្នាAlessandro កសាងឡើងនិងបានរៀបរាប់ Volta ថ្ម Electrochemical ដំបូងគំនរ voltaic, ក្នុង 1800 <ref>[http://www.dfj.com/cgi-bin/artman/publish/article_141.shtml Power Shift: DFJ on the lookout for more power source investments].''Draper Fisher Jurvetson''. Retrieved 20 November 2005.</ref> នេះជាជង់នៃទង់ដែងនិងស័ង្កសីស្លាកលេខដែលបំបែកដោយថាសក្រដាសពីការ brine-ត្រាំ, ដែលអាចផលិតចរន្តស្ថិរភាពសម្រាប់ប្រវែងសន្ធឹកសន្ធាប់នៃពេលវេលាមួយ។ volta មិនយល់ថាវ៉ុលនេះគឺដោយសារតែមានប្រតិកម្មគីមី។ លោកគិតថាកោសិការបស់ព្រះអង្គប្រភពមិនចេះអស់ថាមពល,<ref>Bellis, Mary. [http://inventors.about.com/library/inventors/blbattery.htm History of the Electric Battery]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''About.com''. Retrieved 11 August 2008.</ref> ហើយថាផលប៉ះពាល់ដែលត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់នៅ corrosion អេឡិចត្រូនេះគឺជាភាពរំខានគ្រាន់តែ, ជាជាងផលវិបាកមិនអាចជៀសវាងបាននៃប្រតិបត្តិការរបស់ពួកគេដូចលោក Michael ហ្វារ៉ាដេយបានបង្ហាញនៅក្នុង 1834 បើទោះបីជាអាគុយនៅសម័យដើមនៃតម្លៃយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់គោលបំណងពិសោធន៍, នៅក្នុងការអនុវត្តតង់ស្យុងរបស់ពួកគេបានប្រែប្រួលហើយពួកគេមិនអាចផ្តល់ចរន្តសម្រាប់រយៈពេលប្រកបដោយនិរន្តរភាពធំមួយ។ ក្រឡាដានីយ៉ែលបានបង្កើតនៅក្នុង 1836 ដោយគីមីវិទូជនជាតិអង់គ្លេសលោក John លោក Frederic ដានីយ៉ែលជាប្រភពជាក់ស្តែងដំបូងនៃអគ្គិសនី, <ref>{{cite web|url=http://environment.nationalgeographic.com/environment/energy/great-energy-challenge/battery-quiz/|title=Quiz: What You Don't Know About Batteries|author=National Geographic Society|work=National Geographic}}</ref>)ការក្លាយជាស្តង់ដារឧស្សាហកម្មមួយនិងមើលឃើញការអនុម័តរីករាលដាលជាប្រភពថាមពលមួយសម្រាប់បណ្តាញទូរលេខអគ្គិសនី។ វាមានសក្តានុពលមួយដែលពោរពេញទៅដោយស្ពាន់ជាដំណោះស្រាយស៊ុលស្ពាន់, នៅក្នុងការដែលត្រូវបាន immersed នៅក្នុងធុងដីមួយ unglazed ការដែលពោរពេញទៅដោយទឹកអាស៊ីត sulfuric និងអេឡិចត្រូតស័ង្កសីមួយ។កោសិកាទាំងនេះត្រូវបានប្រើអេឡិចត្រូសើមរាវដែលត្រូវបានគេងាយនឹងការលេចធ្លាយនិង spillage ប្រសិនបើមិនដោះស្រាយឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។ ពាងកញ្ចក់ដែលបានប្រើជាច្រើនដើម្បីឱ្យកាន់សមាសភាគរបស់ពួកគេដែលធ្វើឱ្យពួកគេមានភាពផុយស្រួយនិងមានគ្រោះថ្នាក់។ លក្ខណៈទាំងនេះបានធ្វើឱ្យកោសិកាសើមសមស្របសម្រាប់ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ចល័ត។<ref>Bellis, Mary. [http://inventors.about.com/library/inventors/bl_Alessandro_Volta.htm Alessandro Volta – Biography of Alessandro Volta – Stored Electricity and the First Battery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218064944/https://www.thoughtco.com/alessandro-volta-1992584 |date=2020-02-18 }}. ''About.com''. Retrieved 7 August 2008.</ref> នៅជិតចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទីដប់ប្រាំបួននេះ, ការបង្កើតថ្មកោសិកាស្ងួត, ដែលជំនួសអេឡិចត្រូលីតរាវជាមួយការបិទភ្ជាប់មួយបានធ្វើឱ្យឧបករណ៍អគ្គិសនីចល័តជាក់ស្តែង។គោលការណ៍នៃការប្រតិបត្ដិការអាគុយបម្លែងជាថាមពលគីមីដោយផ្ទាល់ទៅនឹងថាមពលអគ្គិសនី។ ថ្មមួយមានចំនួនមួយចំនួននៃកោសិកា voltaic ។ ,<ref>Stinner, Arthur. [http://home.cc.umanitoba.ca/~stinner/stinner/pdfs/2007-alessandro.pdf Alessandro Volta and Luigi Galvani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910203520/http://home.cc.umanitoba.ca/~stinner/stinner/pdfs/2007-alessandro.pdf |date=2008-09-10 }} (PDF). Retrieved 11 August 2008.</ref>ក្រឡានីមួយមានពាក់កណ្តាលកោសិកាពីរបានភ្ជាប់នៅក្នុងស៊េរីដោយអេឡិចត្រូលីតការប្រព្រឹត្ដដែលមាន anions និងការប្រស្រ័យទាក់។ ពាក់កណ្តាលមួយដែលមានរួមបញ្ចូលទាំងអេឡិចត្រូលីតនិងកោសិកាអេឡិចត្រូតអវិជ្ជមានដែលអេឡិចត្រូតដែល anions (អ៊ីយ៉ុងមានបន្ទុកអវិជ្ជមាន) ធ្វើចំណាកស្រុកនេះ; ពាក់កណ្តាលក្រឡាផ្សេងទៀតរួមបញ្ចូលអេឡិចត្រូលីតនិងអេឡិចត្រូតវិជ្ជមានដែលប្រស្រ័យទាក់ (អ៊ីយ៉ុងមានបន្ទុកវិជ្ជមាន) ធ្វើចំណាកស្រុក។ ប្រតិកម្ម redox ថាមពលថ្ម។ ប្រស្រ័យទាក់ត្រូវបានកាត់បន្ថយ (ចំនួនអេឡិចត្រូវបានបន្ថែម) នៅក្នុងអំឡុងពេលសាកថ្មកាតូតខណៈដែល anions ត្រូវបាន oxidized (ចំនួនអេឡិចត្រូវបានយកចេញ) នៅក្នុងអំឡុងពេលសាកថ្មអាណូត។  ក្នុងអំឡុងពេលនៃការឆក់ដំណើរការនេះត្រូវបានបញ្ច្រាស។ អេឡិចត្រូតមិនប៉ះគ្នាទៅវិញទៅមកតែត្រូវបានតភ្ជាប់អគ្គិសនីដោយអេឡិចត្រូលីតនេះ។<ref>[http://www.ideafinder.com/history/inventions/battery.htm Electric Battery History – Invention of the Electric Battery]. ''The Great Idea Finder''. Retrieved 11 August 2008.</ref> ការខាតបង់ថាមពលផ្ទៃក្នុងនិងដែនកំណត់លើអត្រាថាអ៊ីយ៉ុងឆ្លងកាត់ប្រសិទ្ធភាពថ្មអេឡិចត្រូលីតបណ្តាលឱ្យផ្លាស់ប្តូរនេះ។ ខាងលើកម្រិតអប្បបរមាក្នុងអត្រាទាបបញ្ចេញមួយបានផ្ដល់នូវការបន្ថែមទៀតនៃសមត្ថភាពថ្មរបស់ជាងនៅក្នុងអត្រាខ្ពស់។<ref>[http://www.mpoweruk.com/history.htm#daniell Battery History, Technology, Applications and Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512173049/http://www.mpoweruk.com/history.htm#daniell |date=2011-05-12 }}. ''MPower Solutions Ltd''. Retrieved 19 March 2007.</ref> ដំឡើងអាគុយជាមួយខុសប្លែកគ្នាការផ្តល់ចំណាត់ថ្នាក់ម៉ោង·មិនប៉ះពាល់ដល់ប្រតិបត្ដិការមិនឧបករណ៍ (បើទោះបីជាវាអាចប៉ះពាល់ដល់ចន្លោះពេលប្រតិបត្ដិការ) បានវាយតម្លៃសម្រាប់វ៉ុលជាក់លាក់មួយទេលុះត្រាតែការផ្ទុកលើសដែនកំណត់។ ផ្ទុក-បង្ហូរខ្ពស់ដូចជាកាមេរ៉ាឌីជីថលអាចកាត់បន្ថយសមត្ថភាពសរុបដោយសារកើតមានឡើងជាមួយនឹងថ្មអាល់កាឡាំង។ <ref>{{cite web |title=History of the electrical units |first=Gérard |last=Borvon |date=10 September 2012 |publisher=Association S-EAU-S |url=http://seaus.free.fr/spip.php?article964 |access-date=31 មីនា 2017 |archivedate=5 វិច្ឆិកា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201105142339/http://seaus.free.fr/spip.php?article964 |url-status=dead }}</ref> ឧទាហរណ៍ថ្មមួយ rated នៅ 2 ·ម៉ោងសម្រាប់ការឆក់ 10 ឬ 20 ម៉ោងនឹងមិនទ្រទ្រង់បច្ចុប្បន្ននៃ 1 សម្រាប់ពីរម៉ោងដែលជាសមត្ថភាពលើកឡើងរបស់វាបង្កប់ន័យ។អត្រាគឺជារង្វាស់នៃអត្រាដែលថ្មត្រូវបានរំសាយចេញមួយនេះ។ វាត្រូវបានកំណត់ជាបច្ចុប្បន្នការឆក់នេះដោយការចាប់ឆ្នោតបែងចែកជាទ្រឹស្តីនៅក្រោមនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះដែលនឹងសង្គ្រោះថ្មបាន rated បន្ទាប់បន្សំរបស់ខ្លួនមានសមត្ថភាពក្នុងមួយម៉ោង។ <ref>{{cite web |url = http://portal.acs.org/portal/PublicWebSite/education/whatischemistry/landmarks/drycellbattery/index.htm |title = Columbia Dry Cell Battery |publisher = American Chemical Society |work = National Historic Chemical Landmarks |accessdate = 25 March 2013 |archive-url = http://arquivo.pt/wayback/20160515005823/http://portal.acs.org/portal/PublicWebSite/education/whatischemistry/landmarks/drycellbattery/index.htm |archive-date = 15 ឧសភា 2016 |url-status = dead}}</ref> អត្រាឆក់ 1C នឹងផ្តល់នូវសមត្ថភាព rated ថ្មនេះក្នុង 1 ម៉ោង។ អត្រាឆក់ 2C មួយមានន័យថាវានឹងបញ្ចេញពីរដងឆាប់រហ័សដូចជា (30 នាទី) ។ អត្រាឆក់ 1C មួយនៅលើថ្មអា 1,6 ហូរទឹករំអិលនោះមានន័យថាបច្ចុប្បន្នកអត្រា 1,6 ម្នាក់ 2C នឹងមានន័យថាបច្ចុប្បន្នការឆក់មួយនៃកស្តង់ដា 3,2 សម្រាប់ថ្មសាកជាទូទៅអត្រាសមត្ថភាពជាងមួយ 4 ម៉ោង 8 ម៉ោងឬយូរជាងពេលវេលាដែលការឆក់នេះ។ ដោយសារតែការបាត់បង់ការតស៊ូផ្ទៃក្នុងនិងដំណើរការគីមីនៅខាងក្នុងកោសិកាកម្រផ្ដល់នូវថ្មមួយ rated ក្នុងសមត្ថភាពឈ្មោះស្លាកមានតែមួយម៉ោង។<ref>Dingrando 674.</ref> The high electrochemical potential changes in the reactions of [[lithium]] compounds give lithium cells emfs of 3 volts or more.<ref>Dingrando 677.</ref> ប្រភេទបានបម្រុងទុកសម្រាប់គោលបំណងពិសេសដូចជានៅក្នុងការផ្គត់ផ្គង់ថាមពលរំខានកុំព្យូទ័រអាចនឹងត្រូវបានវាយតម្លៃដោយក្រុមហ៊ុនផលិតអស់រយៈពេលច្រើនតិចជាងឆក់មួយម៉ោង។ថាមពលថ្ម (និងជីវិតថ្មសទិសន័យរបស់វា) មានអត្ថន័យពីរសម្រាប់ថ្មសាកបានតែមួយប៉ុណ្ណោះសម្រាប់ការប៉ុន្តែមិនមែនជាបន្ទុក។ <ref>Dingrando 675.</ref>ចំពោះការបញ្ចូលទឹកប្រាក់, វាអាចមានន័យថាទាំងប្រវែងនៃពេលវេលាឧបករណ៍អាចរត់នៅលើថ្មសាកពេញឬចំនួននៃវដ្តបន្ទុក / ឆក់អាចធ្វើទៅបានមុនពេលដែលកោសិកាបរាជ័យក្នុងការតិបត្តិការពេញចិត្ត។ ចំពោះការដែលមិនសាកជីវិតទាំងពីរនេះគឺស្មើគ្នាតាំងពីកោសិកាចុងក្រោយសម្រាប់តែមួយវដ្តតាមនិយមន័យ។ (ជីវិតធ្នើពាក្យត្រូវបានប្រើដើម្បីរៀបរាប់ពីរបៀបដែលវែងថ្មមួយដែលនឹងរក្សាការសម្តែងរបស់ខ្លួនរវាងការផលិតនិងប្រើប្រាស់។ ) សមត្ថភាពដែលអាចប្រើបានទាំងអស់នៃថ្មថយចុះសីតុណ្ហភាពជាមួយបន្តក់។<ref>Fink, Ch. 11, Sec. "Batteries and Fuel Cells."</ref> ផ្ទុយទៅនឹងភាគច្រើនបំផុតនៃថ្មនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះនៅជាគំនរ Zamboni, បានបង្កើតនៅ 1812, ផ្តល់នូវជីវិតយូរណាស់សេវាដោយគ្មានការជួសជុលកែលម្អឬការបញ្ចូលទឹកប្រាក់, ទោះបីជាវាផ្គត់ផ្គង់បច្ចុប្បន្នតែប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងជួរ nanoamp នេះ។ នេះអគ្គិសនីកណ្ដឹង Oxford បានត្រូវបានបន្តចាប់តាំងពីមានស្ទើរតែរោទ៍លើគូដើមឆ្នាំ 1840 របស់ខ្លួននៃថ្មគិតថាជាគំនូរ។ថ្មចោលជាធម្មតានឹងបាត់បង់ 8 ភាគរយទៅ 20 ភាគរយនៃការចោទប្រកាន់របស់ពួកគេដើមក្នុងមួយឆ្នាំនៅពេលដែលត្រូវបានរក្សាទុកនៅសីតុណ្ហភាពបន្ទប់ (20-30 ° C) ។នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ដោយខ្លួនឯងឆក់" អត្រានិងការគឺដោយសារតែការមិនផលិតនាពេលបច្ចុប្បន្ន "ផ្នែកខាង" ប្រតិកម្មគីមីដែលកើតឡើងនៅក្នុងកោសិកាសូម្បីតែនៅពេលមិនមានផ្ទុកត្រូវបានអនុវត្តនោះទេ។ អត្រានៃការមានប្រតិកម្មចំហៀងត្រូវបានកាត់បន្ថយសម្រាប់ថ្មត្រូវបានរក្សាទុកនៅសីតុណ្ហភាពទាបទោះបីជាមួយចំនួនអាចត្រូវបានរងការខូចខាតដោយត្រជាក់។<ref name="enralk">[http://data.energizer.com/PDFs/alkaline_appman.pdf Alkaline Manganese Dioxide Handbook and Application Manual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216071857/http://data.energizer.com/PDFs/alkaline_appman.pdf |date=2010-12-16 }} (PDF). ''Energizer''. Retrieved 25 August 2008.</ref> ថ្មសាកដោយខ្លួនឯងឆក់អាយុលឿនជាងថ្មអាល់កាឡាំងចោល, ថ្មពិសេសនីកែលដែលមានមូលដ្ឋាន; ជាការចោទប្រកាន់ពីបទស្រស់កាតមីញ៉ូមនីកែល (NiCd) អាគុយបាត់បង់ 10% នៃការចោទប្រកាន់របស់ខ្លួននៅក្នុង 24 ម៉ោងដំបូងនិងបន្ទាប់មក discharges ក្នុងអត្រាប្រមាណ 10% ក្នុងមួយខែ។ ទោះជាយ៉ាងណាខ្លួនឯងឆក់លោហៈនីកែល-hydride ទាប (NiMH) អាគុយលីចូមថ្មីនិងការរចនាម៉ូដសម័យទំនើបបង្ហាញអត្រាទាបដោយខ្លួនឯងឆក់ (ប៉ុន្តែនៅតែខ្ពស់ជាងថ្មបឋម) ។សម្ភារៈសកម្មនៅលើចានថ្មផ្លាស់ប្តូរសមាសភាពគីមីនៅលើគ្នាការចោទប្រកាន់និងការឆក់វដ្ត; សម្ភារៈសកម្មអាចនឹងត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារការផ្លាស់ប្តូររាងកាយនៃទំហំ, បន្ថែមការកម្រិតចំនួនដងដែលថ្មអាចសាកភ្លើងឡើងវិញបាន។ ថ្មដែលមានមូលដ្ឋាននៅច្រើនបំផុតកាក់ដប់សេនរំសាយផ្នែកខ្លះនៅពេលដែលត្រូវបានទិញហើយត្រូវចោទប្រកាន់ពីបទមុនពេលដែលការប្រើប្រាស់ត្រូវបានជាលើកដំបូង។ ថ្ម NiMH ថ្មីត្រៀមខ្លួនជាស្រេចដែលនឹងត្រូវបានប្រើនៅពេលដែលបានទិញនិងមានតែ 15% ឆក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។ <ref>[http://www.cdtechno.com/custserv/pdf/7327.pdf Dynasty VRLA Batteries and Their Application] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511162840/http://www.cdtechno.com/custserv/pdf/7327.pdf |date=2008-05-11 }}. ''C&D Technologies, Inc.'' Retrieved 26 August 2008.</ref> ការធ្លាក់ចុះមួយចំនួនបានកើតឡើងនៅលើវដ្តបន្ទុក-ឆក់គ្នា។ ការរិចរិលជាធម្មតាកើតដោយសារអេឡិចត្រូលីតផ្លាស់ប្ដូរឆ្ងាយពីអេឡិចត្រូតឬដោយសារតែសម្ភារៈអេឡិចត្រូសកម្ម detaches ពីនេះ។ សមត្ថភាពថ្មទាប NiMH (1,700-2,000 mA ·ម៉ោង) អាចត្រូវបានចោទប្រកាន់ 1000 ដង, ចំណែកឯថ្ម NiMH សមត្ថភាពខ្ពស់ (2.500 mA ·ខាងលើម៉ោង) រយៈពេលប្រហែល 500 វដ្ត។ <ref>{{cite web |url=http://www.pspb.org/e21/media/Compare_pvfc_v108_TN.pdf |title=Spotlight on Photovoltaics & Fuel Cells: A Web-based Study & Comparison |accessdate=14 March 2007 |format=PDF |pages=1–2 |archivedate=3 តុលា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201003082726/http://www.pspb.org/e21/media/Compare_pvfc_v108_TN.pdf |url-status=dead }}</ref>អាគុយ NiCd មាននិន្នាការទៅត្រូវបានវាយតម្លៃចំពោះវដ្ត 1.000 នាក់មុនពេលការតស៊ូផ្ទៃក្នុងរបស់គេរហូតលើសពីតម្លៃដែលអាចប្រើបានបង្កើន។ថ្មសាកនាំមុខដោយទឹកអាស៊ីរថយន្តត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងភាពតានតឹងដោយសារការរំញ័រ, ឆក់, និងជួរសីតុណ្ហភាព។ ដោយសារតែតប់ទាំងនេះនិងស៊ុលនៃចាននាំមុខរបស់ខ្លួន, អាគុយរថយន្តមួយចំនួនដែលមានរយៈពេលលើសពីប្រាំមួយឆ្នាំនៃការប្រើប្រាស់ធម្មតា។ រថយន្តដែលចាប់ផ្តើម (SLI: ការចាប់ផ្តើម, ពន្លឺ, បញ្ឆេះ) ថ្មមានចានស្តើងច្រើនដើម្បីបង្កើនបច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងទូទៅ, ការក្រាស់ចានវែងជីវិត។ ពួកគេត្រូវបានរំសាយចេញជាធម្មតាបានតែបន្តិចមុនពេលបញ្ចូលទឹកប្រាក់។ [[ឯកសា|2000px|រូបភាពតូច]] «វដ្តជ្រៅ»អាគុយ-ទឹកអាស៊ីតដូចជាអ្នកដែលបានប្រើនៅក្នុងរទេះកីឡាវាយកូនគោលអគ្គិសនីបានចានច្រើនក្រាស់ដើម្បីពង្រីកភាពជាប់បានយូរ។ ផលប្រយោជន៍សំខាន់នៃការនាំមុខ-ថ្មទឹកអាស៊ីតគឺមានតម្លៃទាបរបស់ខ្លួន; គុណវិបត្តិចម្បងរបស់វាគឺមានទំហំធំនិងទម្ងន់សម្រាប់សមត្ថភាពដែលបានផ្តល់ឱ្យនិងវ៉ុល។ អាគុយ-ទឹកអាស៊ីតគួរតែត្រូវបានរំសាយចេញមិនឱ្យនៅក្រោម 20% នៃសមត្ថភាពរបស់ពួកគេដោយសារតែការតស៊ូផ្ទៃក្នុងនឹងបង្កឱ្យកំដៅនិងការខូចខាតនៅពេលពួកគេត្រូវបានបញ្ចូល។ ប្រព័ន្ធនាំមុខទឹកអាស៊ីតវដ្តទឹកជ្រៅជាញឹកញាប់ប្រើពន្លឺព្រមានទាបចោទប្រកាន់ឬការផ្លាស់ប្តូរអំណាចកាត់ផ្តាច់ទាបបន្ទុកដើម្បីការពារប្រភេទនៃការខូចខាតដែលនឹងកាត់បន្ថយថាមពលថ្មនេះ។ថាមពលថ្មអាចនឹងត្រូវបានពង្រីកដោយរក្សាទុកថ្មនៅសីតុណ្ហភាពទាប, ដូចជានៅក្នុងទូទឹកកកឬទូរទឹកកកដែលធ្លាក់ចុះនេះមានប្រតិកម្មចំហៀង។ ការផ្ទុកបែបនេះអាចពង្រីកជីវិតរបស់ថ្មអាល់កាឡាំងប្រហែល 5%; ថ្មសាកអាចកាន់បានយូរជាងការចោទប្រកាន់ពួកគេជាច្រើនដោយអាស្រ័យលើប្រភេទ។ ដើម្បីឈានដល់វ៉ុលអតិបរមារបស់ពួកគេ, ថ្មត្រូវតែត្រូវបានត្រឡប់ទៅសីតុណ្ហភាពបន្ទប់; បញ្ចេញថ្មអាល់កាឡាំង 250 mA នៅ 0 ° C គឺមានតែពាក់កណ្តាប្រសិទ្ធិភាពដូចជានៅក្នុងនាមជាក្រុមហ៊ុនផលិតថ្ម C.Alkaline 20 °ដូចជា Duracell មិនបានផ្ដល់អនុសាសន៍ថ្មក្លា។ថ្មអាចប្រើបានដើម្បីងាយស្រួលបឋមសិក្សាមានចាប់ពីកោសិកាអតិថិជនប៊ូតុងតូចត្រូវបានប្រើសម្រាប់នាឡិកាអគ្គិសនី, ទៅកោសិកាលេខ 6 ដែលបានប្រើសម្រាប់ការសៀគ្វីសញ្ញាឬកម្មវិធីរយៈពេលយូរបាន។ កោសិកាអនុវិទ្យាល័យត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងទំហំធំខ្លាំងណាស់! ណាស់អាចថាមពលថ្មធំមួយឬមានស្ថេរភាពនៃនាវាមុជទឹកបណ្ដាញអគ្គិសនីនិងជួយឱ្យកម្រិតកំពូលផ្ទុកចេញ។ការផ្ទុះថ្មមួយដែលត្រូវបានបង្កឡើងដោយការប្រើប្រាស់ខុសឬដំណើរការខុសប្រក្រតី, ដូចជាការប៉ុនប៉ងដើម្បីបញ្ចូលមួយ (ដែលមិនមែនជាសាក) ថ្មបឋមសិក្សាឬសៀគ្វីខ្លីមួយ។ អាគុយរថយន្តមានភាគច្រើនទំនងផ្ទុះនៅពេលដែលសៀគ្វីខ្លីបង្កើតចរន្តធំណាស់។ អាគុយរថយន្តផលិតអ៊ីដ្រូសែនដែលជាការផ្ទុះយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលដែលពួកគេកំពុងអ្នករាល់គ្នាវក់វី (ដោយសារតែការធ្វើអគ្គីសនីវិភាគនៃទឹកនៅក្នុងអេឡិចត្រូលីតនេះ) ។ ចំនួនទឹកប្រាក់នៃការដំឡើងថ្លៃនេះគឺជាធម្មតាតូចខ្លាំងណាស់និងបានបង្កើតអ៊ីដ្រូសែនតិចតួចដែល dissipates យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ទោះយ៉ាងណានៅពេលដែល "លោត" ថ្មរថយន្តមួយ, បច្ចុប្បន្នខ្ពស់អាចបង្កឱ្យមានការដោះលែងយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃបរិមាណអ៊ីដ្រូសែនដែលអាចត្រូវបាន ignited ផ្ទុះដោយផ្កាភ្លើងនៅក្បែរឧទាហរណ៍នៅពេលដែលផ្តាច់ខ្សែ jumper មួយ។ នៅពេលដែលថ្មមួយដែលត្រូវបានបញ្ចូលនៅក្នុងអត្រាមួយហួសហេតុល្បាយឧស្ម័នអ៊ីដ្រូសែនមួយផ្ទុះនៃអុកស៊ីសែនអាចត្រូវបាននិងផលិតបានលឿនជាងអាចគេចផុតពីក្នុងថ្មដែលនាំឱ្យមានសម្ពាធកសាងឡើងនិងការផ្ទុះជាយថាហេតុនៃករណីថ្ម។ ក្នុងករណីធ្ងន់ធ្ងរ, អាស៊ីតថ្មអាចបាញ់ហិង្សាពីករណីនេះនិងបង្កឱ្យរងរបួស។ ពោលគឺលើស, ព្យាយាមដើម្បីសាកថ្មលើសពីអគ្គិសនីរបស់ខ្លួនមានសមត្ថភាពអាចនាំឱ្យមានការផ្ទុះផងថ្មមួយនៅក្នុងការបន្ថែមទៅ leakage ឬការខូចខាតអាចត្រឡប់វិញបាន។ វាអាចបង្កឱ្យមានការខូចខាតផងដែរដើម្បីឱ្យឆនំឬឧបករណ៍ដែលក្នុងនោះត្រូវបានគេប្រើថ្មដំឡើងថ្លៃនៅពេលក្រោយ។ លើសពីនេះទៀតតាមរយៈការចោលនៃថ្មមួយដែលអាចបង្កឱ្យមានការដុតរំលាយជាចំហាយផ្ទុះឡើងនៅក្នុងករណីសង់ផ្សាភ្ជាប់នោះទេ។ [[ឯកសា|500px|រូបភាពតូច]] ការប្រមូលនៃឧបករណ៍ប្រើប្រាស់អាគុយបានសាមញ្ញបំផុតនៅក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ។ នេះគឺជាការឆ្លើយតបទៅនឹងគ្រោះថ្នាក់ដែលបានរាយការណ៍និងការបរាជ័យ, ម្តងម្កាលបញ្ឆេះឬការផ្ទុះ។ សេចក្តីសង្ខេបនៃបញ្ហាអ្នកជំនាញនេះបានបង្ហាញថាប្រភេទនេះប្រើ "អេឡិចត្រូរាវដើម្បីដឹកអ៊ីយ៉ុងលីចូរវាងអាណូតនិងកាតូតនេះ។ ប្រសិនបើក្រឡាមួយដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទថ្មយ៉ាងលឿនពេកវាអាចបង្កឱ្យមានសៀគ្វីខ្លីមួយបាននាំឱ្យមានការផ្ទុះនិងអគ្គិភ័យ»។សារធាតុគីមី corrosive ថ្មជាច្រើនមាន, ពុលឬទាំងពីរ។ ប្រសិនបើមានការលេចធ្លាយកើតឡើងដោយឯកឯងឬតាមរយៈការទាំងគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍, សារធាតុគីមីដែលបានចេញផ្សាយអាចមានគ្រោះថ្នាក់។ ឧទាហរណ៍, ថ្មចោលជាញឹកញាប់ប្រើស័ង្កសីមួយ "អាច" ទាំងពីរថាជា reactants និងជាធុងទៅកាន់ការ reagents ផ្សេងទៀត។ ប្រសិនបើមានប្រភេទនៃថ្មនេះគឺមានការរំសាយចេញ, ការ reagents នេះអាចលេចឡើងតាមរយៈការក្រដាសកាតុងធ្វើកេសនិងប្លាស្ទិចដែលបង្កើតនៅសល់នៃធុងនោះ។ បន្ទាប់មកការលេចធ្លាយសារធាតុគីមីសកម្មអាចបំផ្លាញឬបិទឧបករណ៍ថាថាមពលថ្ម។ ចំពោះហេតុផលនេះ, ក្រុមហ៊ុនផលិតឧបករណ៍អេឡិចត្រូនិច្រើនបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យយកចេញពីឧបករណ៍អាគុយដែលនឹងមិនត្រូវបានប្រើសម្រាប់រយៈពេលយូរ។មនុស្សជាច្រើននៃថ្មប្រភេទផ្តល់ការងារសម្ភារពុលដូចជាសំណបារតនិង cadmium ដែលជាអេឡិចត្រូតមួយឬអេឡិចត្រូលីត។ នៅពេលដែលថ្មមកដល់ទីបញ្ចប់នៃជីវិតរបស់វាត្រូវតែត្រូវបានបោះចោលដើម្បីការពារ damage.Batteries បរិស្ថានគឺសំណុំបែបបទនៃកាកសំណល់អេឡិចត្រូនិមួយ (e-កាកសំណល់) ។ ការផ្តល់សេវាអ៊ីកាកសំណល់សារធាតុពុលងើបឡើងវិញការកែឆ្នៃដែលបន្ទាប់មកអាចត្រូវបានប្រើសម្រាប់ថ្មដែលថ្មី។ [56] ជិតបីពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំក្នុងអាគុយទិញសហរដ្ឋអាមេរិកប្រមាណជា 179.000 តោនបានបញ្ចប់ឡើងនៅកន្លែងចោលសំរាមនៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកដែលជាបារតដែលមានផ្ទុកនិងគ្រប់គ្រងថ្មសាកនៃឆ្នាំ 1996 ហាមឃាត់ការលក់តម្រូវការស្លាកឯកសណ្ឋានដែលមានផ្ទុកថ្មបារត, បានអនុម័តសម្រាប់ថ្មសាកនិងទាមទារឱ្យថ្មសាកបានយ៉ាងងាយស្រួល removable.California និងទីក្រុងញូវយ៉កហាមឃាត់ការបោះចោលនេះ ថ្មសាកក្នុងកាកសំណល់រឹងនិងរួមជាមួយនឹងរដ្ឋ Maine ទាមទារឱ្យមានការកែឆ្នៃនៃទូរស័ព្ទដៃ។ ឧស្សាហកម្មថ្មសាកបានបើកដំណើរការកម្មវិធីកែឆ្នៃនៅទូទាំងប្រទេសនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងប្រទេសកាណាដាដោយមានពិន្ទុ dropoff នៅក្រុមហ៊ុនលក់រាយក្នុងស្រុក។ នេះជាថ្មការដឹកនាំរបស់សហភាពអឺរ៉ុបមានតម្រូវស្រដៀងគ្នានេះដែរ, ក្នុងការបន្ថែមទៅដែលតម្រូវឱ្យមានការកើនឡើងនៃការកែឆ្នៃនិងលើកកម្ពស់ការស្រាវជ្រាវថ្មនៅលើវិធីសាស្រ្តក្នុងការកែឆ្នៃថ្មធ្វើឱ្យប្រសើរឡើង។ ដោយអនុលោមតាមការបង្គាប់អាគុយទាំងអស់ត្រូវបានគេលក់នៅក្នុងសហភាពអឺរ៉ុបនេះត្រូវតែត្រូវបានសម្គាល់ជាមួយ "និមិត្តរូបប្រមូល" (មួយឆ្លងកាត់ចេញកង់ប៊ី) ។ នេះត្រូវតែគ្របដណ្តប់យ៉ាងហោចណាស់ 3% នៃផ្ទៃថ្មព្រីមីស្ទីកនិង 1,5% នៃផ្ទៃថ្មស៊ីឡាំងនេះ។ ការវេចខ្ចប់ទាំងអស់ត្រូវតែត្រូវបានសម្គាល់ដែរ។ ការដាក់បញ្ចូល ថ្មអាចនឹងមានះថាក់ឬឱ្យមានមនុស្សស្លាប់បានប្រសិនបើកោសិកាប៊ូតុង swallowed.Small អាចត្រូវបានលេប, ជាពិសេសដោយកុមារ។ ខណៈពេលដែលនៅក្នុងបំពង់រំលាយអាហារ, ការឆក់អគ្គិសនីថ្មនេះអាចនាំឱ្យមានការខូចខាតជាលិកា [63] ការខូចខាតបែបនេះគឺធ្ងន់ធ្ងរម្តងម្កាលនិងអាចនាំឱ្យស្លាប់បាន។ ថ្មថាស ingested ជាធម្មតាមិនបង្កឱ្យមានបញ្ហាប្រសិនបើពួកគេក្លាយជាសំបុកស្នាក់អាស្រ័យនៅការរលាក gastrointestinal នេះ។ កន្លែងទូទៅបំផុតសម្រាប់ថ្មថាសដើម្បីក្លាយជាអ្នកបានដាក់គឺបំពង់អាហារ, ជាលទ្ធផលនៅក្នុង sequelae ព្យាបាល។ ថ្មដែលទទួលបានជោគជ័យឆ្លងកាត់បំពង់អាហារគឺមិនទំនងដើម្បីដាក់ពាក្យនៅកន្លែងផ្សេង។ លទ្ធភាពដែលថាថ្មថាសនឹងដាក់ពាក្យក្នុងបំពង់អាហារនេះគឺជាមុខងារនៃទំហំអាយុនិងថាមពលថ្មរបស់អ្នកជំងឺនេះ។ ថ្មថាស 16 មីលីម៉ែត្របានក្លាយទៅជាសំបុកស្នាក់អាស្រ័យនៅ esophagi ក្មេង 2 នាក់មានអាយុតិចជាង 1 ឆ្នាំនេះ។ [ត្រូវការអំណះអំណាង] កុមារវ័យចំណាស់មិនមានបញ្ហាជាមួយនឹងថ្មតូចជាង 21-23 ម។ necrosis liquefaction អាចកើតឡើងដោយសារតែម៉ាញ៉េជាតិសូដ្យូមត្រូវបានបង្កើតដោយបច្ចុប្បន្នផលិតដោយថ្ម (ជាធម្មតានៅអាណូតនេះ) ។ ធ្លាយបានកើតឡើងឱ្យបានលឿនបន្ទាប់ពីការ ingestion 6 ម៉ោង។ === ឯកសារយោង === rzvynn9ant7hwxacgxm45ya3bmw39k2 RONJA 0 34994 342570 340916 2026-11-07T23:12:04Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342570 wikitext text/x-wiki RONJA គឺ​ជា​ប្រព័ន្ធ​គមនាគមន៍​ទស្សន​សម្ពន្ធ​ឥតខ្សែ​។ ប្រភ​ពនៅ​សាធារណរដ្ឋ​ឆែក​ បង្កើត​ដោយ​ Karel Kulhavý នៃ Twibright Labs និង​ចេញ​ផ្សាយ​នៅ​ក្នុង​២០០១<ref>[http://ronja.twibright.com/changelog.php Changelog of Twibright Labs Products]</ref><ref>[http://www.prnewswire.com/news-releases/visible-light-communication-vlcli-fi-technology--free-space-optics-fso-market-2013-2018---by-component-led-image-sensor-opto-couplers-application-indoor-networking-underwater-communication-location-based-service--187265961.html PR Newswire market research report: Visible Light Communication Market (VLC & LI-FI Technology, Free Space Optics (FSO) - 2013-18, 2013. ]</ref>។ វា​បញ្ជូន​ទិន្នន័យ​ដោយ​យ៉ាង​​ឥតខ្សែ​ដោយជ្វាលា​។ Ronja អាច​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដើម្បី​បង្កើត​ តំណ​ភ្ជាប់​អ៊ីសឺរណិត​ភាព​ទ្វេគុណ​ 10Mbps <ref>[http://ronja.twibright.com/tetrapolis/spec.php Ronja Tetrapolis Technical Specification]</ref>. គេ​បាន​ប៉ាន់ប្រមាណ​ថា​ ១០០០ដល់​២០០០ តំណ​ភ្ជាប់​ៗ​ត្រូវ​បាន​សង់​នៅ​ទាំង​ភព​ផែន<ref>{{Cite journal|doi=10.1177/0162243910368398|title=Free Space Optics in the Czech Wireless Community: Shedding Some Light on the Role of Normativity for User-Initiated Innovations|journal=Science, Technology & Human Values|volume=36|issue=4|pages=423|year=2010|last1=Soderberg|first1=J.}}</ref>​។ [[File:Ronja beam Prostejov.jpg|thumb|right|អំពូល​ឌីយ៉ូតភ្លឺ​ខ្លាំង​ ជា​មួយ​មសូរ​ថោក​ អាច​បង្ហូរ​វីដេអូ​គុណភាព​ DVD ជាង​សង្កាត់​។ ជំហាន​បួន​ដប់​កន្ឋែក​ និង​ពន្លឺតូច​ចង្អៀត​ក្លាយ​ជា​បំបាំង​។]] [[File:Twibright Ronja with its user.jpg|thumb|Ronja ជា​មួយ​អ្នក​ប្រើ​។]] [[File:RonjaHolder.jpg|thumb|right|ទំរ Ronja។ ខ្ចៅ​អនុញ្ញាត​លៃតម្រូវ​នៃ​ទិស​យ៉ាង​ល្អោច​]] [[File:RonjaFog.jpg|thumb|right|Ronja ក្នុង​អ័ព្ទ​]] == ការប្រើ​ប្រាស់​ក្នុង​ការ​អប់រំ == គំនូរ​នេះ​ចំហ​ប្រភព​ជា​មួយ​ ការណែនាំ​ផលិត​​ពេញលេញ​ម្តង​មួយ​ជំហាន​ បាន​គឺមូលដ្ឋាន​នៃនិក្ខេបបទ​បណ្ឌិត​ (PhD) ១ និក្ខេបបទ​បរិញ្ញាបត្រ​ (MSc) និងបាសឺល័រ (Bc) ១០ ប្រឡង​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​វិទ្យាល័យ​ ៣ និង​សកម្មភាព​វិជ្ជាជីវះ​វិទ្យាល័យ​ ១។ ទៀត​ និក្ខេបបទ​បណ្ឌិត​ (PhD) និក្ខេបបទបរិញ្ញាបត្រ​ (MSc) និងបាសឺល័រ (Bc) ១៦ និងផែន​ការ​ឆមាស​សាកល​វិទ្យាល័យ​ ១ ដកស្រង់​ Ronja <ref>[http://ronja.twibright.com/web.php Twibright Ronja: Publications coauthored and citations citing Ronja]</ref> <ref>[http://ronja.twibright.com/education_projects.php Ronja - Education projects]</ref> == ការផលិត == សេចក្ដី​ណែនាំសម្រាប់​ការ​កសាងគឺបាន​សរសេរ​ឱ្យអ្នក​សាង​សង់គ្មាន​បទ​ពិសោធន៍។ ​ការដំឡើង ១៥៤ នៅ​ទាំង​ភព​ផែន​ត្រូវ​បាន​ចុះ​ឈ្មោះ​ចូល​ទៅ​ក្នុងវិចិត្រសាល​ជា​មួយ​ ជា​មួយ​ទិន្នន័យបច្ចេកទេស​និងរូបភាព​២។<ref>[http://ronja.twibright.com/installations.php Registered Installations of Ronja]</ref> == Notes == {{reflist}} == References == {{refbegin}} *{{citation|url=http://www.oreillynet.com/etel/blog/2007/02/ronja_at_10_mbps_the_next_stag.html|publisher=[[O'Reilly Media|O'Reilly Emerging Telephony]]|title=Ronja at 10 Mbit/s, the next stage in wireless mesh networking?|date=February 19, 2007|author=Andy Oram}} *{{citation|url=http://books.google.ch/books?id=2rGVgt7b1dQC&pg=PA56&lpg=PA56&dq=twibright+ronja&source=bl&ots=uxE39WjQe4&sig=87OVQnj2Jl8ki_oHfD36sqac8Uc&hl=de&sa=X&ei=HIVSVLi4H6GV7AaXlYDADA&ved=0CGYQ6AEwCQ#v=onepage&q=twibright%20ronja&f=false|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|title=Bridging the Global Digital Divide|date=January 1, 2003|author=Jeffrey James}} page 56 * [http://www.unstrung.com/document.asp?doc_id=18416 Unstrung: Da Doo Ron RONJA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061128002104/http://www.unstrung.com/document.asp?doc_id=18416 |date=2006-11-28 }} * [https://archive.org/details/Ronja_WSFII_London Ronja talk at WSFII London 2005] (archive.org) * [http://www.hackaday.com/2005/06/13/ronja-optical-data-link/ Hack a Day: Ronja] * [https://web.archive.org/web/20120110171006/http://hansmi.ch/articles/ronja Building a Ronja-lightlink: A User Testimonial] (web.archive.org) * [http://brlcad.org/wiki/Ronja The 3D modeling software BRL-CAD, originally developed by the US Army since 1979, showcases Ronja as a project which uses BRL-CAD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601180353/http://brlcad.org/wiki/Ronja |date=2017-06-01 }} * [http://electric2.ee.psu.ac.th/~ton/FSO_Ronja_TENCON2006_Final2.pdf Phanumas Khumsat, Noppadol Wattanapisit, Karel Kulhavey, "Low-Cost Laser-Based Wireless Optical Transceiver for 10-Mbps Ethernet Link", Proceedings of IEEE Region 10 Conference (TENCON), Hong Kong, China (2006), which publishes the Ronja design with minor modifications, publishes the Ronja receiver and transmitter schematics virtually unchanged, and features a photograph of a Ronja Twister built on the official Ronja PCB.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809130013/http://electric2.ee.psu.ac.th/~ton/FSO_Ronja_TENCON2006_Final2.pdf |date=2017-08-09 }} * [https://www.researchgate.net/profile/Phanumas_Khumsat/publication/224693686_Optical_Front-Ends_for_Low-Cost_Laser-Based_10-Mbps_Free-Space_Optical_Transceiver/links/53fdac840cf22f21c2f82347/Optical-Front-Ends-for-Low-Cost-Laser-Based-10-Mbps-Free-Space-Optical-Transceiver.pdf Phanumas Khumsat, Noppadol Wattanapisit, Karel Kulhavey, "Optical Front-Ends for Low-Cost Laser-Based 10-Mbps Free-Space Optical Transceiver" (full text), Proceeding of IEEE Asia Pacific Conference on Circuits and Systems 2006, 1911-1914 (2006), which publishes the Ronja design with minor modifications, publishes the Ronja receiver and transmitter schematics virtually unchanged, and features a photograph of the official Ronja optical heads and holders.] * [http://docplayer.cz/9741937-Evropsky-polytechnicky-institut-s-r-o-1-soukroma-vysoka-skola-na-morave-kunovice-pocitacove-site.html  I. Rukovanský, M. Horváth, L. Solárik, P. Cícha: Computer Networks (in Czech), a university lecture textbook, European Polytechnic Institute - a Private University, 2015, pages 66-67] {{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://hdl.handle.net/2077/24450 Johan Söderberg: Free software to open hardware: Critical theory on the frontiers of hacking, Doctoral Dissertation, University of Gothenburg, ISBN 9789197544276, Sweden, 2011.] * [https://dspace.vutbr.cz/xmlui/bitstream/handle/11012/8456/Diplomova_prace_bezkabelovy_opticky_prenos_zadani.pdf?sequence=1&isAllowed=y David Němec: Cableless optical transmission (in Czech), Master diploma thesis, Institute of Telecommunications, Faculty of Electrical Engineering and Communication, Brno, Czech Republic, 2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103180130/https://dspace.vutbr.cz/xmlui/bitstream/handle/11012/8456/Diplomova_prace_bezkabelovy_opticky_prenos_zadani.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=2018-11-03 }} * [http://doi.nrct.go.th/doi2/ListDoi/Download/90263/4a3faeca0c76500f4b975eddd036335a?Resolve_DOI=10.14457/KU.the.2011.385 Santi Phasuk (สันติ ผาสุข): Design and Implementation of a Data Transceiver via Visible Light Beam (in Thai with English abstract), Master Thesis, Kasetsart University, Bangkok, Thailand, 2011. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520143528/http://doi.nrct.go.th/doi2/ListDoi/Download/90263/4a3faeca0c76500f4b975eddd036335a?Resolve_DOI=10.14457%2FKU.the.2011.385 |date=2017-05-20 }} * [http://ieeexplore.ieee.org/xpl/abstractReferences.jsp?tp=&arnumber=6415059&url=http%3A%2F%2Fieeexplore.ieee.org%2Fiel5%2F6407297%2F6415022%2F06415059.pdf%3Farnumber%3D6415059 B. Bakala: Realization of Optical Link, Bachelor project, Department of Telecommunication Engineering, Czech Technical University, Prague, Czech Republic, 2011.] {{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://dspace.vutbr.cz/xmlui/bitstream/handle/11012/55682/12512.pdf?sequence=2&isAllowed=y Jan Matyáš: FPGA-Based Ronja Twister (full text), Bachelor's Thesis, Department of Computer Systems, Faculty of Information Technology, Brno University of Technology, Czech Republic, 2011. ] {{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://digilib.k.utb.cz/bitstream/handle/10563/17383/chobot_2011_dp.pdf?sequence=1&isAllowed=y Bc. Lukáš Chobot: Wireless data transfer via optical modules (in Czech), Diploma Thesis, Faculty of Applied Computer Science, Tomas Bata University, Zlín, Czech Republic, 2011. ] * [https://dspace.vutbr.cz/bitstream/handle/11012/4618/Diplomova_prace_opticky_bezkabelovy_prenos.pdf?sequence=1 Bc. Filip Němec: Optical Cableless Transmittion (in Czech), Master's Thesis, Department of Telecommunications, Faculty of Electrical Engineering and Communication, Brno University of Technology, Czech Republic, 2010. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231208223914/https://dspace.vutbr.cz/bitstream/handle/11012/4618/Diplomova_prace_opticky_bezkabelovy_prenos.pdf?sequence=1 |date=2023-12-08 }} * [http://www.fei.stuba.sk/docs/2007/annual_report/14_KTL07.pdf T. Szabo: Design and realization of wireless optical connection RONJA (mentioned in annual report), Master thesis, Department of Telecommunications, Faculty of Electrical Engineering and Information, Slovak University Of Technology in Bratislava, Slovakia, 2007.] {{Dead link|date=ធ្នូ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://digilib.k.utb.cz/bitstream/handle/10563/2010/ad%c3%a1mek_2006_dp.pdf?sequence=1&isAllowed=y Bc. Ľubomír Adámek: Wireless Data Transmission (in Czech), Diploma Thesis, Faculty of Applied Computer Science, Tomas Bata University, Zlín, Czech Republic, 2006. ] * [http://digilib.k.utb.cz/bitstream/handle/10563/2174/%C5%A1t%C4%9Bp%C3%A1n_2006_bp.pdf?sequence=1&isAllowed=y Libor Štěpán: Wireless Optical Link for LAN Ethernet (in Czech), Bachelor Thesis, Faculty of Applied Computer Science, Tomas Bata University, Zlín, Czech Republic, 2006. ] * [https://repository.lib.ncsu.edu/bitstream/handle/1840.16/570/etd.pdf?sequence=1&isAllowed=y M. A. Chancey: Short Range Underwater Optical Communication Links (full text), Master Thesis, North Carolina State University, USA, 2005.] {{refend}} == External links == {{commonscat}} * {{official|http://ronja.twibright.com}} * [http://www.ece.ncsu.edu/seniordesign/projects_new.php?id=463 RONJA Adaptation for Underwater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910141226/http://www.ece.ncsu.edu/seniordesign/projects_new.php?id=463 |date=2006-09-10 }} * [http://charon.hkfree.org/ronja/ British council project - Promotion of ronja in community networks in UK 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509055342/http://charon.hkfree.org/ronja/ |date=2007-05-09 }} 4tzx42s7ctofjgohqn5ou11s0rh032d បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន 0 35134 342639 337270 2026-11-08T03:26:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342639 wikitext text/x-wiki {{For|បញ្ជីប្រទេសគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ|បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប}} [[ឯកសារ:World Population.svg|thumb|upright=1.5|ផែនទីនៃប្រទេស និងដែនដីផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកដោយផ្អែកលើចំនួនប្រជាជននៃឆ្នាំ២០១៩។ (ពណ៌កាន់តែដិតមានន័យថាប្រជាជនកាន់តែច្រើន)]] អត្ថបទនេះគឺស្តីអំពីបញ្ជីនៃប្រទេស និងទឹកដីអនិស្សរភាពទាំងប៉ុន្មាននៅលើពិភពលោកដោយផ្អែកទៅលើចំនួនប្រជាជនសរុប។ បញ្ជីនេះមានរាប់បញ្ចូលរដ្ឋអធិបតេយ្យ ដែនដីអនិស្សរភាព និងក្នុងករណីខ្លះ ក៏រាប់បញ្ចូលទាំងប្រទេសជាសមាជិកដែលស្ថិតក្នុងរដ្ឋអធិបតេយ្យផងដែរ ដោយអង្គភាពនីមួយៗនៅក្នុងបញ្ជីគឺផ្អែកលើស្តង់ដារអាយអេសអូ [[ISO ៣១៦៦-១]]។ ឧទាហរណ៍ [[សហរាជាណាចក្រ]]ត្រូវបានចាត់ទុកជាអង្គភាពតែមួយ ខណៈដែលបណ្តាប្រទេសសមាជិកនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]]ត្រូវបានចាត់ទុកជាអង្គភាពខុសដាច់ពីគ្នា។ បញ្ជីខាងក្រោមក៏រួមបញ្ចូលទិន្នន័យភាគរយរបស់ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសនីមួយៗធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនពិភពលោកផងដែរ ដែល[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៧.៩៥ ពាន់លាននាក់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ == វិធីសាស្ត្រ == តួលេខដែលបានស្រង់យកមកប្រើនៅក្នុងតារាងខាងក្រោមនេះត្រូវបានផ្អែកលើការប៉ាន់ស្មាន ឬការព្យាករណ៍ថ្មីៗដោយអាជ្ញាធរជំរឿននៃប្រជាជាតិនីមួយៗ។ នៅពេលទិន្នន័យជាតិបច្ចុប្បន្នមានកង្វះ ឬគ្មាន តួលេខគឺផ្អែកលើការប៉ាន់ស្មាន ឬការព្យាករណ៍សម្រាប់ឆ្នាំ២០២១ ដោយ[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref name="unpop">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/|title=World Population Prospects 2019|author=United Nations|website=population.un.org|access-date=1 មិថុនា 2022}}</ref> ដោយសារតួលេខដែលបានចងក្រងមិនត្រូវបានប្រមូលក្នុងពេលតែមួយនៅគ្រប់ប្រទេស ឬក្នុងកម្រិតទៀងទាត់ដូចគ្នា ដូច្នេះទិន្នន័យលេខប្រៀបធៀបអាចបង្កឱ្យមានការសន្និដ្ឋានខុសឆ្គង។ ជាងនេះទៅទៀត តួលេខបន្ថែមពីប្រទេសទាំងអស់ ប្រហែលជាមិនស្មើនឹងចំនួនប្រជាជនសរុបនៅលើពិភពលោកទេ។ អង្គភាពមួយចំនួនដូចជា [[សហភាពអឺរ៉ុប]]គឺមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលទេព្រោះវាមិនមែនជារដ្ឋអធិបតេយ្យ ហើយសម្រាប់ដែនដីឯករាជ្យដែលមិនមានប្រជាជនអចិន្ត្រៃយ៍វិញ ដូចជាដែនដីទាមទារដោយប្រទេសផ្សេងៗមកលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ក៏មិនរាប់បញ្ចូលដែរ។ ==រដ្ឋអធិបតេយ្យ និងដែនដីអនិស្សរភាពតាមចំនួនប្រជាជន == សម្គាល់៖ [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] បូករួមទាំងរដ្ឋសង្កេតការណ៍ចំនួនពីរគឺមានលេខរៀងសម្គាល់។ ដែនដីអនិស្សរភាព និងប្រទេសជាសមាជិកនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យមិនមានលេខរៀងសម្គាល់ទេ។ ក្រៅពីនេះ រដ្ឋអធិបតេយ្យដែលការទទួលស្គាល់នៅមានកម្រិតក៏ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលដែរ ហើយក៏មិនមានលេខរៀងសម្គាល់ដូចដែនដីអនិស្សរភាពដែរ។ {|class="wikitable sortable" |- ! ល.រ. !! [[បញ្ជីរាយប្រទេស|ប្រទេស]] / [[ដែនដីអនិស្សរភាព]] !! [[គ្រោងការណ៍ភូមិសាស្ត្រសហប្រជាជាតិ|តំបន់]] !! ចំនួនប្រជាជន !! ភាគរយនៃពិភពលោក !! កាលបរិច្ឆេទ !! {{nowrap|ប្រភព (ផ្លូវការ ឬពី}}[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]) !! សម្គាល់ |- |align="center"|'''–''' |'''ពិភពលោក''' |align="center"| || <section begin=world/>style=text-align:center |''' ៧,៩៥៤,១៦៥,០០០''' || style=text-align:right|'''១០០%''' || '''២០២២'''<section end=world/> || style=text-align:left|'''ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop"/>'''|| |- !១ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ចិន}} ||style=text-align:center|[[អាស៊ី]] || <section begin=CHN/>១,៤១២,៦០០,០០០ || style=text-align:right|១៧.៨% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=CHN/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/sjjd/202201/t20220118_1826538.html|title=(ភាសាចិន) 人口总量保持增长，增长速度持续放缓 |website=[[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]|access-date=1 មិថុនា ២០២១}}</ref> || ចំនួនទិន្នន័យនេះរាប់បញ្ចូលតែ[[ចិនដីគោក]]ទេ ដោយមិនរាប់[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៃចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]][[ហុងកុង]] និង[[ម៉ាកាវ]]ឡើយ។ |- !២ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ឥណ្ឌា}} ||style=text-align:center|អាស៊ី || <section begin=IND/>១,៤១០,១៣០,៣០០<section end=IND/> || style=text-align:right|១៧.៧% || ២០២២|| style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://data.gov.in/|title=Open Government Data Platform India|website=data.gov.in|access-date=1 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/|archive-date=19 មិថុនា 2016|url-status=live}}</ref> || តួលេខនេះបាររួមបញ្ចូលប្រជាជននៅតំបន់[[ចាមូ និងកាស្មៀ (ដែនដីសហភាព)|ចាមូ កាស្មៀ]] និង[[ឡាដាក់]]។ |- !៣ | scope=row style=text-align:left|{{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} ||style=text-align:center|[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]] || <section begin=USA/>៣៣២,៧១២,៩៣៣<section end=USA/> || style=text-align:right|៤.១៨% || ២០២២|| style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/popclock/|title=Population Clock|website=www.census.gov|access-date=1 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117025617/http://www.census.gov/popclock/|archive-date=17 វិច្ឆិកា 2015|url-status=live}}</ref> || តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូល[[បញ្ជីរាយរដ្ឋ និងដែនដីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|រដ្ឋទាំង ៥០]] និង[[វ៉ាស៊ីនតោន|មណ្ឌលកូឡុំប៊ី]] ប៉ុន្តែមិនបានរាប់បញ្ចូល[[ដែនដីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]ឡើយ។ |- !៤ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} ||style=text-align:center|អាស៊ី{{efn| [[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]].|name="Transcontinental country"}} || <section begin=INA/>២៧២,២៤៨,៥០០ || style=text-align:right|៣.៤២% || {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=IDN/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.bps.go.id/indicator/12/1975/1/mid-year-population.html|publisher= Badan Pusat Statistik - Indonesia|title=Mid Year Population (Thousand People)|archive-date=30 មិថុនា 2021|access-date=1 មិថុនា 2022|url-status=live}}</ref> || |- !៥ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ប៉ាគីស្ថាន}} ||style=text-align:center|អាស៊ី || <section begin=PAK/>២២៥,១៩៩,៩៣៧ || style=text-align:right|២.៨៣% || {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=PAK/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop"/> || តួលេខប្រជាជននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលតំបន់ជម្លោះ[[អាសាដកាស្មៀ]] និង[[ជីលជីត-បាល់ទីស្ថាន]]ឡើយ។ |- !៦ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ប្រេស៊ីល}} ||style=text-align:center|អាមេរិក || <section begin=BRA/>២១៤,៧០៨,៣៤៣<section end=BRA/> || style=text-align:right|២.៧០% || ២០២២|| style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html|title=IBGE &#124; Projeção da população|website=www.ibge.gov.br|access-date=2 មិថុនា ២០២២|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204104203/https://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html|archive-date=4 កុម្ភៈ 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៧ | scope=row style=text-align:left|{{flag|នីហ្សេរីយ៉ា}} ||style=text-align:center|[[អាហ្វ្រិក]] || <section begin=NGA/>២១១,៤០០,៧០៨ || style=text-align:right|២.៦៦% || {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end=NGA/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop"/> || |- !៨ | scope=row style=text-align:left|{{flag|បង់ក្លាដែស}} ||style=text-align:center|អាស៊ី || <section begin=BGD/>១៧២,៨២២,០៨៦ || style=text-align:right|២.១៧% || ២០២២<section end=BGD/> || style=text-align:left|នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx|title=Bangladesh Bureau of Statistics|website=www.bbs.gov.bd|date=4 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx|archive-date=4 កញ្ញា 2011|url-status=dead|access-date=19 មិថុនា 2017|archivedate=4 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx}}</ref> || |- !៩ | scope=row style=text-align:left|{{flag|រុស្ស៊ី}} ||style=text-align:center|[[អឺរ៉ុប]]{{efn|បើគិតតាមទីតាំងភូមិសាស្ត្រ រុស្ស៊ីគឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] ដោយលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងកើត]] រហូតដល់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ ប៉ុន្តែ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណបួនភាគប្រាំបានរស់នៅតំបន់[[រុស្ស៊ីអឺរ៉ុប|ប៉ែកអឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite web|last=Curtis|first=Glenn E.|url=http://countrystudies.us/russia/29.htm |title=Russia - Demographics|location=[[វ៉ាស៊ីនតោន|Washington, D.C.]]|publisher=Federal Research Division of the Library of Congress|access-date=2 មិថុនា ២០២២}}</ref> ទឹកដីរុស្ស៊ីទាំងមូលត្រូវបាន[[គ្រោងការណ៍ភូមិសាស្ត្រសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។}} || <section begin=RUS/>១៤៥,៤៧៨,០៩៧ || style=text-align:right|១.៨៣% || {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end=RUS/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |title=(ភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=2 មិថុនា 2022 |archivedate=2022-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref> || តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងប្រជាជននៅ[[គ្រីមៀ|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]។ រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន និងរដ្ឋភាគច្រើននៅលើពិភពលោកបានចាត់ទុកតំបន់គ្រីមៀជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអ៊ុយក្រែន។ |- !១០ | scope=row style=text-align:left|{{flag|ម៉ិកស៊ិក}} ||style=text-align:center|អាមេរិក || <section begin=MEX/>១២៦,០១៤,០២៤ || style=text-align:right|១.៦១% || {{dts|15 March 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end=MEX/> || style=text-align:left|ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/default.html|title=Censo de Población y Vivienda 2020|website=inegi.org.mx|access-date=2 មិថុនា ២០២២|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126070329/https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/default.html|archive-date=26 មករា 2021|url-status=live}}</ref>|| |- !១១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជប៉ុន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=JPN/>១២៥,៥០២,០០០ || style=text-align:right|១.៥៨% | {{dts|1 October 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="JPN" /> || style=text-align:left| ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/2021np/index.html|title=Current Population Estimates as of October 1, 2021|website=www.stat.go.jp|access-date=2 មិថុនា 2022}}</ref>|| |- !១២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេត្យូពី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ETH/>១១៧,៨៧៦,០០០ || style=text-align:right|១.៤៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ETH" />|| style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្វីលីពីន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=PHL/>១១១,៩៦៤,៧០៤<section end=PHL/> | style=text-align:right|១.៤១% || ២០២២ ||នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{Cite news|date=7 July 2021|title=2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President|work=Philippine Statistics Authority|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1163852|access-date=2 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេហ្ស៊ីប}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=EGY/>១០៣,៣៦០,៦៤២<section end=EGY/> || style=text-align:right|១.៣០% || ២០២២ || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.capmas.gov.eg/|title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء|website=www.capmas.gov.eg|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511041727/http://www.capmas.gov.eg/|archive-date=11 ឧសភា 2011|url-status=dead|archivedate=2023-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/}}</ref> || |- !១៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|វៀតណាម}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=VNM/>៩៨,៥០៥,៤០០ || style=text-align:right|១.២៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VNM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2021/12/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2021/|title=REPORT ON SOCIO-ECONOMIC SITUATION IN QUARTER IV AND 2020|website=gso.gov.vn|access-date=2 មិថុនា 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728110415/https://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=515&idmid=5&ItemID=19691|archive-date=28 កក្កដា 2020}}</ref> || |- !១៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=COD/>៩២,៣៧៨,០០០ || style=text-align:right|១.១៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីរ៉ង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=IRN/>៨៥,៤៨៩,០៧០<section end=IRN/> || style=text-align:right|១.០៧% | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជានជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.amar.org.ir/english/Population-help|title=Statistical Center of Iran Population help|website=www.amar.org.ir|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202213712/https://www.amar.org.ir/english/Population-help|archive-date=2 កុម្ភៈ 2017|url-status=live}}</ref> || |- !១៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តួកគី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=TUR/>៨៤,៦៨០,២៧៣ || style=text-align:right|១.០៦% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TUR" />|| style="text-align:left;" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.tuik.gov.tr/Home/Index|title=Turkish Statistical Institute|website=Turkish Statistical Institute|access-date=2 មិថុនា ២០២២|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202162349/https://www.tuik.gov.tr/Home/Index|archive-date=2 កុម្ភៈ 2021|url-status=live}}</ref> || |- !១៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាល្លឺម៉ង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=DEU/>៨៣,២២២,៤៤២ || style=text-align:right|១.០៥% | {{dts|30 September 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="DEU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population.html|title=Population by sex and citizenship|website=destatis.de|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901043841/https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population.html|archive-date=1 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !២០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បារាំង}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=FRA/>៦៧,៨៤១,០០០|| style=text-align:right|០.៨៥៣% | {{dts|1 April 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="FRA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography - Population at the beginning of the month - France (including Mayotte since 2014)|website=www.insee.fr|access-date=2 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403053456/https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|archive-date=3 April 2019|url-status=live}}</ref> || រួមបញ្ចូល[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់ចំនួន ១៨ នៃប្រទេសបារាំង]] (រួមមាន៖ [[ដែនដី និងតំបន់ក្រៅប្រទេសបារាំង|ដែនដី និងតំបន់ក្រៅប្រទេស]]ចំនួន ៥)។ មិនបានរាប់បញ្ចូល[[ដែនដីសហករណ៍ក្រៅប្រទេស]]មានដូចជា៖ [[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] [[សាំងបារថេឡេមី]] [[សាំងម៉ាតាំង]] [[សង់ព្យែរ និង​មីគីឡុង]] [[វ៉ាលីស និងហ្វូទូណា]] និង[[នូវែលកាឡេដូនី]]។ |- !២១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GBR/>៦៧,០៨១,០០០ || style=text-align:right|០.៨៤៣% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="GBR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2020#age-structure-of-the-uk-population|title=Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2020|website=www.ons.gov.uk|access-date=3 មិថុនា 2022}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលដែនដីអនិស្សរភាពចំនួន ៣ និងដែនដីក្រៅប្រទេសចំនួន ១៤។ |- !២២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ថៃ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=THA/>៦៦,៧៩៥,១១៧<section end=THA/> || style=text-align:right|០.៨៤០% || ២០២២ | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.thailandometers.mahidol.ac.th/|title=มิเตอร์ประเทศไทย - Thailandometers|website=www.thailandometers.mahidol.ac.th|access-date=3 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131224820/http://www.thailandometers.mahidol.ac.th/|archive-date=31 មករា 2016|url-status=dead|archivedate=2016-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131224820/http://www.thailandometers.mahidol.ac.th/}}</ref> || |- !២៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ZAF/>៦០,១៤២,៩៧៨ || style=text-align:right|០.៧៥៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ZAF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022021.pdf |title=Mid-year population estimates: 2021 |date=19 July 2021 |website=www.statssa.gov.za }}</ref> || |- !២៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តង់សានី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TZA/>៥៩,៤៤១,៩៨៨ || style=text-align:right|០.៧៤៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TZA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/census2012/Projection-Report-20132035.pdf |title=National Population Projections |date=February 2018 |website=National Bureau of Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142155/http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/census2012/Projection-Report-20132035.pdf |archive-date=12 មិថុនា 2018 |url-status=live }}</ref> || រាប់បញ្ចូលទាំងតំបន់[[ហ្សង់ហ្ស៊ីបា]]។ |- !២៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីតាលី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ITA/>៥៨,៩២៩,៣៦០ || style=text-align:right|០.៧៤១% | {{dts|28 February 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="ITA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2022&lingua=ita|title=ISTAT - Demography, Statistics, Demographic Balance, Resident Population|website=demo.istat.it|access-date=3 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !២៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MMR/>៥៥,២៩៤,៩៧៩ || style=text-align:right|០.៦៩៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MMR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/4F_Population%20Projections.pdf |title=Thematic Report on Population Projections for The Union of Myanmar, States/Regions, Rural and Urban Areas, 2014 - 2050 |access-date = 3 មិថុនា 2022 |publisher = Department of Population|archive-url= https://web.archive.org/web/20200924221152/https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/4F_Population%20Projections.pdf |archive-date=24 កញ្ញា 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !២៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KOR/>៥១,៧៤៥,០០០ || style=text-align:right|០.៦៥១% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KOR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{Cite web |title=S.Korea reports first ever population loss in 2021 {{!}} arirang TV |url=http://www.arirang.co.kr/mobile/News_Detail.asp?nSeq=295878&NCate=3 |access-date=3 មិថុនា 2022 |website=www.arirang.co.kr |archivedate=2022-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810090023/http://www.arirang.co.kr/mobile/News_Detail.asp?nSeq=295878&NCate=3 |url-status=dead }}</ref> || |- !២៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូឡុំប៊ី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=COL/>៥១,០៤៩,៤៩៨ || style=text-align:right|០.៦៤២% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion|title=Proyecciones de Poblacion|website=dane.gov.co|access-date=3 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330085423/https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |archive-date=30 មីនា 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !២៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កេនយ៉ា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=KEN/>៤៧,៥៦៤,២៩៦ || style=text-align:right|០.៥៩៨% | {{dts|31 August 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="KEN" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៩<ref>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621|title=2019 Kenya Population and Housing Census Results|first=Evans|last=Munene|website=knbs.or.ke|date=4 November 2019|access-date=3 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113183948/https://www.knbs.or.ke/?p=5621|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៣០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាហ្សង់ទីន}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ARG/>៤៧,៣២៧,៤០៧ || style=text-align:right|០.៥៩៥% | {{dts|18 May 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="ARG" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនបឋមឆ្នាំ២០២២<ref>{{Cite web|url=https://www.telam.com.ar/notas/202205/593061-poblacion-argentina-supera-473-millones.html%26ved%3D2ahUKEwiXhr2V_Oz3AhUwR_EDHVbSCYYQxfQBKAB6BAgEEAI%26usg%3DAOvVaw2O863J6Hrie14yACtIERxl|title=INDEC: Instituto Nacional de Estadística y Censos de la República Argentina|website=www.indec.gob.ar|access-date=3 មិថុនា 2022|archivedate=2022-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220519233545/https://www.telam.com.ar/notas/202205/593061-poblacion-argentina-supera-473-millones.html%26ved%3D2ahUKEwiXhr2V_Oz3AhUwR_EDHVbSCYYQxfQBKAB6BAgEEAI%26usg%3DAOvVaw2O863J6Hrie14yACtIERxl|url-status=dead}}</ref> || |- !៣១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេស្ប៉ាញ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ESP/>៤៧,៣២៦,៦៨៧ || style=text-align:right|០.៥៩៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ESP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្តាលឆ្នាំ<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|title=Cifras de población. Últimos datos|website=ine.es|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230172618/https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archive-date=30 ធ្នូ 2020|url-status=dead|archivedate=2020-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201230172618/https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981}}</ref> || |- !៣២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាល់ហ្សេរី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=DZA/>៤៥,៤០០០,០០០ || style=text-align:right|០.៥៧១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="DZA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie%20Algerienne2020.pdf|title=(ភាសាបារាំង) Demographie Algerienne 2020|publisher=[[ការិយាល័យជាតិស្ថិតិ]|access-date=4 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៣៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ូដង់}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SDN/> ៤៤,៤៨២,៦៩៥ || style=text-align:right|០.៥៥៩% | ២០២២<section end="SDN" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://cbs.gov.sd/index.php/ar/|title=الجهاز المركزي للإحصاء|website=cbs.gov.sd|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141702/http://cbs.gov.sd/index.php/ar/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2018-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180918124703/http://cbs.gov.sd/index.php/ar/}}</ref> || |- !៣៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ូកង់ដា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=UGA/>៤២,៨៨៥,៩០០ || style=text-align:right|០.៥៣៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="UGA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ubos.org|title=Uganda Bureau of Statistics|website=ubos.org|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922044729/https://www.ubos.org/|archive-date=22 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៣៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=IRQ/>៤១,១៩០,៧០០ || style=text-align:right|០.៥១៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="IRQ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38|title=المؤشرات الديمغرافية والسكانية - الجهاز المركزي للاحصاء|website=cosit.gov.iq|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203214014/http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38|archive-date=3 ធ្នូ 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៣៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ុយក្រែន}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=UKR/>៤១,១៣០,៤៣២ || style=text-align:right|០.៥១៧% | {{dts|1 February 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="UKR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|title=Population of Ukraine - Population (by estimate) as of February 1, 2022|website=Population of Ukraine|publisher=State Statistics Service of Ukraine|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|archive-date=8 សីហា 2016|url-status=dead|archivedate=សីហា 8, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលឧបទ្វីបគ្រីមៀព្រោះវាជាទឹកដីកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី។ |- !៣៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាណាដា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CAN/>៣៨,៧០៨,៧៩៣ || style=text-align:right|០.៤៨៧% || ២០២២<section end=CAN/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/71-607-x/71-607-x2018005-eng.htm|title=Canada's population clock (real-time model)|last=Government of Canada|first=Statistics Canada|date=11 July 2018|website=www150.statcan.gc.ca|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219010134/https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/71-607-x/71-607-x2018005-eng.htm|archive-date=19 ធ្នូ 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៣៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ូឡូញ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=POL/>៣៨,០៣៩,០០០ || style=text-align:right|០.៤៧៨% | {{dts|01 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="POL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/en/defaultaktualnosci/3314/4/137/1/tabl07_stan_i_ruch_naturalny_ludnosci.xlsx |title=Statistical Bulletin No 03/2022|website=stat.gov.pl|access-date=4 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៣៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ារ៉ុក}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MAR/>៣៦,៦២១,៣៩៣ || style=text-align:right|០.៤៦០% || ២០២២<section end=MAR/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html|title=Projections de la population totale par groupe d'âge et sexe (en milliers et au milieu de l'année) : 1960-2050|last=Maaroufi|first=Youssef|website=Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc|access-date=22 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114000700/https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html|archive-date=14 November 2019|url-status=dead|archivedate=14 វិច្ឆិកា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191114000700/https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូលតំបន់ជម្លោះនៃ[[សាហារ៉ាខាងលិច]]ឡើយ ([[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]])។ |- !៤០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ូសបេគីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=UZB/>៣៥,៥៧៨,០០៥ || style=text-align:right|០.៤៤៧% || ២០២២<section end="UZB" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជជាតិ<ref>{{cite web|url=https://stat.uz/uz/2-uncategorised/5221-o-zbekiston-aholisi|title=Statistika qo'mitasi — O'ZBEKISTON AHOLISI|website=stat.uz|access-date=4 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120093503/https://stat.uz/uz/2-uncategorised/5221-o-zbekiston-aholisi|archive-date=20 មករា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៤១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=SAU/>៣៥,០១៣,៤១៤ || style=text-align:right|០.៤៤០% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="SAU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |title=Population Estimates |url=https://www.stats.gov.sa/12en/43 |website=General Authority for Statistics |date=17 December 2015 |access-date=5 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803060537/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_by_age_groups_and_gender_en.pdf |archive-date=3 សីហា 2020 |url-status=dead }}</ref> || |- !៤២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉េរូ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PER/>៣៣,០៣៥,៣០៥ || style=text-align:right|០.៤១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PER" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html|title=Perú: Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional, 1950-2070|website=inei.gob.pe|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923224651/https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html|archive-date=23 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៤៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាហ្វហ្កានីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=AFG/>៣២,៨៩០,១៧១ || style=text-align:right|០.៤១៣% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="AFG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 កក្កដា 2020|access-date=5 មិថុនា 2022|archivedate=2020-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|deadurl=yes}}</ref> || |- !៤៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាឡេស៊ី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MYS/>៣២,៧១៩,៤០០ || style=text-align:right|០.៤១១% || ២០២២<section end=MYS/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/|title=Department of Statistics Malaysia National Portal|website=www.dosm.gov.my|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118033027/https://www.dosm.gov.my/v1/|archive-date=18 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191118033027/https://www.dosm.gov.my/v1/}}</ref> || |- !៤៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អង់កូឡា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=AGO/>៣២,០៩៧,៦៧១ || style=text-align:right|០.៤០៣% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="AGO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.gov.ao/|title=Início|website=www.ine.gov.ao|access-date=5 ឧសភា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319232749/https://www.ine.gov.ao/|archive-date=19 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៤៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូសំប៊ិក}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MOZ/>៣០,៨៣២,២៤៤ || style=text-align:right|០.៣៨៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MOZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ine.gov.mz/noticias/projeccoes-da-populacao-2017-2050/|title=Projecções da População — Instituto Nacional de Estatistica|website=www.ine.gov.mz|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307181608/http://www.ine.gov.mz/noticias/projeccoes-da-populacao-2017-2050|archive-date=7 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៤៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាណា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GHA/>៣០,៨៣២,០១៩ || style=text-align:right|០.៣៨៨% | {{dts|27 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GHA" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំនឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://census2021.statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/reportthemelist/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203A_Population%20of%20Regions%20and%20Districts_181121.pdf|title=Ghana 2021 population and housing census. General report. Volume 3A.|access-date=5 មិថុនា 2022|archivedate=2022-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220408162210/https://census2021.statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/reportthemelist/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203A_Population%20of%20Regions%20and%20Districts_181121.pdf|url-status=dead}}</ref> || |- !៤៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|យេម៉ែន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=YEM/>៣០,៤៩១,០០០ || style=text-align:right|០.៣៨៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="YEM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៤៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នេប៉ាល់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=NPL/>២៩,១៩២,៤៨០ || style=text-align:right|០.៣៦៧% | {{dts|11 November 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NPL" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/Home/Details?tpid=5&dcid=a82d0762-6f49-4752-a02d-19fdaddc55ed&tfsid=17|title=Annex of Preliminary Report of census 2021|website=www.cbs.gov.np|access-date=6 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៥០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|វេណេស៊ុយអេឡា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VEN/>២៨,៧០៥,០០០ || style=text-align:right|០.៣៦១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VEN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៥១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូតឌីវ័រ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CIV/>២៧,០៨៧,៧៣២ || style=text-align:right|០.៣៤១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CIV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ins.ci/n/|title=BIENVENUE SUR LE SITE DE L'INSTITUT NATIONAL DE LA STATISTIQUE ( I N S ) DE COTE D'IVOIRE|website=www.ins.ci|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509074852/http://www.ins.ci/n/|archive-date=9 ឧសភា 2013|url-status=live}}</ref> || |- !៥២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាដាហ្កាស្កា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MDG/>២៦,៩២៣,៣៥៣ || style=text-align:right|០.៣៣៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MDG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.instat.mg/accueil/madagascar-en-chiffre/|title=TROISIEME RECENSEMENT GENERAL DE LA POPULATION ET DE L'HABITATION|website=instat.mg|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322163548/https://www.instat.mg/accueil/madagascar-en-chiffre/|archive-date=22 មីនា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322163548/https://www.instat.mg/accueil/madagascar-en-chiffre/}}</ref> || |- !៥៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូស្ត្រាលី}} || style="text-align:center" |[[អូសេអានី]] || <section begin=AUS/>២៦,០០៩,៧៩៩ || style=text-align:right|០.៣២៧% || ២០២២<section end=AUS/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument|title=Population clock|publisher=Australian Bureau of Statistics|website=www.abs.gov.au|access-date=5 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213101231/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument|archive-date=13 ធ្នូ 2019|url-status=live}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[កោះគ្រិស្តម៉ាក]] [[កោះកូកូស]] និង[[កោះន័ងហ្វុក]]។ |- !៥៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូរ៉េខាងជើង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី|| <section begin=PRK/>២៥,៦៦០,០០០ || style=text-align:right|០.៣២៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |title=Democratic People's Republic of Korea Population Projection (2014–2050) |access-date=7 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf }}</ref> || |- !៥៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាមេរូន}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CMR/>២៤,៣៤៨,២៥១ || style=text-align:right|០.៣០៦% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="CMR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.bucrep.cm/index.php/en/|title=Central Bureau of the Census and Population Studies Cameroon|website=www.bucrep.cm|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/|archive-date=24 កុម្ភៈ 2021|url-status=dead|archivedate=2021-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/}}</ref> || |- !៥៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នីហ្សេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=NER/>២៤,១១២,៧៥៣ || style=text-align:right|០.៣០៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NER" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.stat-niger.org/statistique/file/RGPH2012/Niger.pdf|title=PROJECTION DEMOGRAPHIQUE 2012 A 2035|website=www.stat-niger.org|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033950/http://www.stat-niger.org/statistique/file/RGPH2012/Niger.pdf|archive-date=1 ធ្នូ 2017|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តៃវ៉ាន់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TWN/>២៣,៣៧៥,៣១៤ || style=text-align:right|០.២៩៤% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TWN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9|title=National Statistics, Taiwan|website=eng.stat.gov.tw|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9|archive-date=31 មករា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9}}</ref> || ទិន្នន័យ[[តៃវ៉ាន]]នេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងកោះតូចៗដូចជា៖ [[ប៉េងហ៊ូ]] [[គីនមិន]] និង[[ប្រជុំកោះម៉ាត់ស៊ូ|ម៉ាត់ស៊ូ]] ...។ |- !៥៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្រីលង្កា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=LKA/>២២,១៥៦,០០០ || style=text-align:right|០.២៧៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LKA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex |title=Mid‐year Population Estimates by District & Sex, 2016 ‐ 2021 |website=statistics.gov.lk|access-date=7 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៥៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បួគីណាហ្វាសូ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BFA/>២១,៥១០,១៨១ || style=text-align:right|០.២៧០% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="BFA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.insd.bf/|title=Indicateurs Demographiques: Burkina Faso (Projections 2020)|website=www.insd.bf|access-date=7 មិថុនា 2021|url-status=live|archive-date=20 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520145444/http://www.insd.bf/}}</ref> || |- !៥៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាលី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MLI/>២០,៨៥៦,០០០ || style=text-align:right|០.២៦២% |{{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MLI" />|| style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៦០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឈីលី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CHL/>១៩,៦៧៨,៣៦៣ || style=text-align:right|០.២៤៧% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CHL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion|title = Proyecciones de población|website =www.ine.cl|access-date=7 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200828051041/https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion|archive-date=28 សីហា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !៦១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាហ្សាក់ស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=KAZ/>១៩,២៣៨,៦៨៨ || style=text-align:right|០.២៤២% || ២០២២<section end="KAZ" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT431630|title=Ministry of National Economy of the Republic of Kazakhstan Committee on Statistics|website=stat.gov.kz|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322151440/http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/homePop%3F_adf.ctrl-state%3D81dwh0gli_48%26_afrLoop%3D4493956902288821|archive-date=22 មីនា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190322151440/http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/homePop%3F_adf.ctrl-state%3D81dwh0gli_48%26_afrLoop%3D4493956902288821}}</ref> || |- !៦២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|រ៉ូម៉ានី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ROU/>១៩,១៨៦,២០១ || style=text-align:right|០.២៤១% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ROU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2021r.pdf|title=Populaţia rezidentă la 1 Ianuarie 2021|publisher=Institutul Național de Statistică|website=insse.ro|access-date=8 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៦៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាឡាវី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MWI/>១៨,៨៩៨,៤៤១ || style=text-align:right|០.២៣៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MWI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf|title=Population Projections 2018-2050|website=nsomalawi.mw|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030033804/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf|archive-date=30 តុលា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030033804/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf}}</ref> || |- !៦៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សំប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ZMB/>១៨,៤០០,៥៥៦ || style=text-align:right|០.២៣១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ZMB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf|title=Population and Demographic Projections 2011 - 2035|website=www.zamstats.gov.zm|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813110543/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf|archive-date=13 សីហា 2017|url-status=dead|archivedate=2021-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226001102/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf}}</ref> || |- !៦៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីរី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=SYR/>១៨,២៧៦,០០០ || style=text-align:right|០.២៣០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SYR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !៦៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេក្វាទ័រ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ECU/>១៧,៩៩៤,៨២០ || style=text-align:right|០.២២៦% || ២០២២<section end=ECU/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/|title=Inicio|website=www.ecuadorencifras.gob.ec|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113152528/https://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !៦៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុល្លង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=NLD/>១៧,៧២៩,៦៣១ || style=text-align:right|០.២២៣% || ២០២២<section end=NLD/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller/|title=Population counter|last=Netherlands|first=Statistics|website=Statistics Netherlands|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221171431/https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller/|archive-date=21 ធ្នូ 2021|url-status=live}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលប្រទេសសមាជិកនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]]នៅឯសមុទ្រការ៉ាអ៊ីប ([[អារូបា]] [[គូរ៉ាសាវ]] និង[[ស៊ីនម៉ារតិន]])។ |- !៦៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សេនេកាល់}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SEN/>១៧,២២៣,៤៩៧ || style=text-align:right|០.២១៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SEN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ansd.sn/|title=Agence Nationale de Statistique et de la Démographie|website=www.ansd.sn|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20111028052013/http://www.ansd.sn/|archive-date=28 តុលា 2011|url-status=live}}</ref> || |- !៦៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GTM/>១៧,១០៩,៧៤៦ || style=text-align:right|០.២១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GTM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |date=2019 |publisher=Instituto Nacional de Estadística Guatemala |url=https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |title=Estimaciones y proyecciones nacionales de población |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |archive-date=23 ធ្នូ 2019 |url-status=dead |access-date=2022-06-08 |archivedate=2019-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf }}</ref> || |- !៧០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឆាដ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TCD/>១៦,៨១៨,៣៩១ || style=text-align:right|០.២១១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TCD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.inseed-td.net/index.php/blog-with-right-sidebar/tchadbref/91-chomage|website=www.inseed-td.net|publisher=Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques|title=Population* 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329155312/https://www.inseed-td.net/index.php/blog-with-right-sidebar/tchadbref/91-chomage|archive-date=29 មីនា 2020|url-status=dead|access-date=2022-06-08|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803105836/https://www.inseed-td.net/index.php/blog-with-right-sidebar/tchadbref/91-chomage}}</ref> || |- !៧១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សូម៉ាលី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SOM/>១៦,៣៦០,០០០ || style=text-align:right|០.២០៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SOM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || រាប់ទាំង[[សូម៉ាលីឡង់]]។ |- !៧២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីមបាវេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ZWE/>១៥,៧៩០,៧១៦ || style=text-align:right|០.១៩៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ZWE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{Cite report|url=http://www.zimstat.co.zw/wp-content/uploads/publications/Population/population/population-projection.pdf|title=Zimbabwe 2012 Population Census Population Projections Thematic Report|access-date=8 មិថុនា 2022|publisher=Zimbabwe National Statistics Agency|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf|archive-date=28 មេសា 2016}}</ref> || |- !៧៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កម្ពុជា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KHM/>១៥,៥៥២,២១១ || style=text-align:right|០.១៩៥% | {{dts|3 March 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="KHM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៩<ref>{{cite web|date=October 2020|url=http://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215064752/http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|archive-date=15 កុម្ភៈ 2021|url-status=dead|archivedate=2021-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210215064752/http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf}}</ref> || |- !៧៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ូដង់ខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SSD/>១៣,២៤៩,៩២៤ || style=text-align:right|០.១៦៧% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="SSD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ssnbss.org/sites/default/files/2016-08/population_projections_for_south_sudan_2015_2020.pdf |title=Population Projections for South Sudan 2015 - 2020 |website=www.ssnbss.org |access-date=8 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033822/http://www.ssnbss.org/sites/default/files/2016-08/population_projections_for_south_sudan_2015_2020.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412033822/http://www.ssnbss.org/sites/default/files/2016-08/population_projections_for_south_sudan_2015_2020.pdf }}</ref> || |- !៧៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|រ្វ៉ាន់ដា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=RWA/>១២,៩៥៥,៧៦៨ || style=text-align:right|០.១៦៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="RWA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf|title=Thematic Report on Population Projections|website=statistics.gov.rw|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf|archive-date=12 ធ្នូ 2019|url-status=dead|archivedate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf}}</ref> || |- !៧៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីនេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GIN/>១២,៩០៧,៣៩៥ || style=text-align:right|០.១៦២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GIN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.stat-guinee.org/|title=Institut National de la Statistique - stat-guinee.org|website=www.stat-guinee.org|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://www.webcitation.org/68tRRAXEr?url=http://www.stat-guinee.org/|archive-date=4 កក្កដា 2012|url-status=dead|archivedate=2012-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/}}</ref> || |- !៧៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៊ូរុនឌី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BDI/>១២,៥៧៤,៥៧១ || style=text-align:right|០.១៥៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BDI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.isteebu.bi/wp-content/uploads/2020/07/PROJECTIONS-COMMUNALES-020620-rapport-VF.pdf|title=Projections Demographiques au niveau communal 2010-2050|website=www.isteebu.bi|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428235555/https://www.isteebu.bi/wp-content/uploads/2020/07/PROJECTIONS-COMMUNALES-020620-rapport-VF.pdf|archive-date=28 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428235555/https://www.isteebu.bi/wp-content/uploads/2020/07/PROJECTIONS-COMMUNALES-020620-rapport-VF.pdf}}</ref> || |- !៧៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បេណាំង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BEN/>១២,៥០៦,៣៤៧ || style=text-align:right|០.១៥៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BEN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insae-bj.org/images/docs/insae-statistiques/demographiques/population/Principaux|title=Population active au Benin|website=www.insae-bj|access-date=8 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៧៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បូលីវី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BOL/>១១,៧៩៧,២៥៧ || style=text-align:right|០.១៤៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BOL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.gob.bo/index.php/demografia/introduccion-2|title=INE - Instituto Nacional de Estadística - Estadísticas Demográficas|website=www.ine.gob.bo|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630214111/https://www.ine.gob.bo/index.php/demografia/introduccion-2|archive-date=30 មិថុនា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !៨០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទុយនីស៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TUN/>១១,៧៤៦,៦៩៥ || style=text-align:right|០.១៤៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="TUN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ins.tn/en/themes/population|title=Population|website=ins.tn|access-date=8 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190909215742/http://www.ins.tn/en/themes/population|archive-date=9 កញ្ញា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191128201634/http://www.ins.tn/en/themes/population}}</ref> || |- !៨១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហៃទី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=HTI/>១១,៧៤៣,០១៧ || style=text-align:right|០.១៤៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="HTI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ihsi.ht/pdf/projection/projectionspopulation_haiti_2007.pdf|title=Projections Population Haiti 2007|website=www.ihsi.ht|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608104339/http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf|archive-date=8 June 2019|url-status=dead|archivedate=8 មិថុនា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608104339/http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf}}</ref> || |- !៨២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បែលហ្ស៊ិក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BEL/>១១,៦២៩,២១៣ || style=text-align:right|០.១៤៦% | {{dts|1 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="BEL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf|title=Chiffre global de la population par commune|website=www.ibz.rrn.fgov.be|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904173430/https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf|archive-date=4 កញ្ញា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200904173430/https://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf}}</ref> || |- !៨៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្សកដានី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=JOR/>១១,២២៧,១៤៨ || style=text-align:right|០.១៤១% || ២០២២<section end=JOR/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://dosweb.dos.gov.jo/|title=Department of Statistics|website=dosweb.dos.gov.jo|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212110448/http://dosweb.dos.gov.jo/|archive-date=12 កុម្ភៈ 2018|url-status=dead|archivedate=2019-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818112822/http://dosweb.dos.gov.jo/}}</ref> || |- !៨៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គុយបា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CUB/>១១,១៨១,៥៩៥ || style=text-align:right|០.១៤១% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CUB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.onei.gob.cu/node/13815|title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2020|website=www.onei.gob.cu|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211142555/http://www.onei.gob.cu/node/13815|archive-date=11 ធ្នូ 2020|url-status=dead|archivedate=2020-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314034430/http://www.onei.gob.cu/}}</ref> || |- !៨៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្រិក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GRC/>១០,៦៧៨,៦៣២ || style=text-align:right|០.១៣៤% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GRC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/-|title=Statistics - ELSTAT|website=www.statistics.gr|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115012142/https://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/-|archive-date=15 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115012142/https://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/-}}</ref> || |- !៨៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=DOM/>១០,៥៣៥,៥៣៥ || style=text-align:right|០.១៣២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="DOM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.one.gob.do/|title=Oficina Nacional de Estadística (ONE)|website=www.one.gob.do|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402231215/https://www.one.gob.do/|archive-date=2 មេសា 2020|url-status=dead|archivedate=2006-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061012163408/https://www.one.gob.do/}}</ref> || |- !៨៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឆែក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=CZE/>១០,៥១៦,៧០៧ || style=text-align:right|០.១៣២% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="CZE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ២០២២<ref>{{cite web |title=Population of Municipalities – 1 January 2022|url=https://www.czso.cz/csu/czso/population-of-municipalities-1-january-2022|publisher=[[ការិយាល័យស្ថិតិឆែក|Czech Statistical Office]]|date=29 មេសា 2022}}</ref> || |- !៨៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ុយអែត}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SWE/>១០,៤៦៨,៤៨២ || style=text-align:right|០.១៣២% | {{dts|31 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="SWE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics |title=Population statistics|website =scb.se|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816175900/https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics/ |archive-date=16 សីហា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !៨៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ព័រទុយកាល់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=PRT/>១០,៣៤៧,៨៩២ || style=text-align:right|០.១៣០% | {{dts|22 March 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRT" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនបឋមឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web |title=INE - Plataforma de divulgação dos Censos 2021 – Resultados Preliminares |url=https://censos.ine.pt/scripts/db_censos_2021.html |publisher=INE - Instituto Nacional de Estatística (Statistics Portugal) |access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៩០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=AZE/>១០,១៦៤,៤៦៤ || style=text-align:right|០.១២៨% | {{dts|1 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="AZE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web |url=https://report.az/en/sosial-security/population-of-azerbaijan-revealed/ |website=Report |title=Population of Azerbaijan revealed |date=15 មេសា 2022 |access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៩១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុងគ្រី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=HUN/>៩,៦៨៩,០០០ || style=text-align:right|០.១២២% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="HUN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html|title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH)|website=www.ksh.hu|access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !៩២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុងឌូរ៉ាស}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=HND/>៩,៥៤៦,១៧៨ || style=text-align:right|០.១២០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="HND" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202020.xlsx |title=Proyecciones Ine 2019 |website=INE – Instituto Nacional de Estadística Honduras |access-date=9 មិថុនា 2022 |format=Excel Spreadsheet |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171304/http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202020.xlsx |archive-date=2022-09-20 |url-status=dead |archivedate=2022-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920171304/http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202020.xlsx }}</ref> || |- !៩៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីស្រាអែល}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=ISR/>៩,៥២៨,៨៦០ || style=text-align:right|០.១២០% || ២០២២<section end=ISR/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 |title=Statistics Israel|website =cbs.gov.il|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618234125/http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 |archive-date=18 មិថុនា 2012 |url-status=live }}</ref> || តួលេខនេះបានរួមបញ្ចូល[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និង[[កំពូលហ្កូឡាន]]។ ហើយព្រមទាំងរាប់ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលដែលមានវត្តមាននៅក្នុង[[តំបន់ C (វ៉េសប៊ែង)|តំបន់ C]] នៃ[[វ៉េសប៊ែង]]។ |- !៩៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តាជីគីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TJK/>៩,៥០៦,០០០ || style=text-align:right|០.១១៩% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TJK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stat.tj/|title=Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон / Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=www.stat.tj|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213094447/http://www.stat.tj/|archive-date=13 ធ្នូ 2009|url-status=dead|archivedate=2009-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091213094447/https://www.stat.tj/}}</ref> || |- !៩៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បេឡារុស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BLR/>៩,៣៤៩,៦៤៥ || style=text-align:right|០.១១៨% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BLR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl-21-en.xlsx|title=Population size by regions and Minsk City|website=www.belstat.gov.by|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429103737/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl-21-en.xlsx|archive-date=29 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429103737/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl-21-en.xlsx}}</ref>|| |- !៩៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=ARE/>៩,២៨២,៤១០ || style=text-align:right|០.១១៧% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="ARE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9|title=Statistics by Subject|website=fcsa.gov.ae|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704064240/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx|archive-date=4 កក្កដា 2020|url-status=dead|archivedate=2022-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220318083427/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9}}</ref> || |- !៩៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាពួនូវែលគីនេ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PNG/>៩,១២២,៩៩៤ || style=text-align:right|០.១១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PNG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1">{{cite web |url=https://stats.pacificdata.org/data-explorer/#/vis?locale=en&endpointId=disseminate&agencyId=SPC&code=DF_POP_SUM&version=1.0&viewerId=table&startPeriod=2005&endPeriod=2050|title=Pacific Data Hub|website=stats.pacificdata.org|access-date=9 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323053425/https://stats.pacificdata.org/data-explorer/#/vis?locale=en&endpointId=disseminate&agencyId=SPC&code=DF_POP_SUM&version=1.0&viewerId=table&startPeriod=2005&endPeriod=2050 |archive-date=23 មីនា 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !៩៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូទ្រីស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=AUT/>៩,០២៧,៩៩៩ || style=text-align:right|០.១១៣% | {{dts|1 April 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="AUT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|title=Bevölkerung zu Jahres-/Quartalsanfang|website=www.statistik.at|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150612161754/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|archive-date=12 មិថុនា 2015|url-status=live}}</ref> || |- !៩៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្វីស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=CHE/>៨,៧៣៦,៥០០ || style=text-align:right|០.១១០% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CHE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/tabellen.assetdetail.14027789.html|title=Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Alter und Kanton, 2. Quartal 2020|date=22 September 2020|publisher=Bundesamt für Statistik|website =bfs.admin.ch|access-date=9 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១០០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សៀរ៉ាលេអូន}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SLE/>៨,២៩៧,៨៨២ || style=text-align:right|០.១០៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SLE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite report|url=https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf|title=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections|author=Gershon P. Y. Togoh|author2=Abu Bakarr Turay|author3=Allieu Komba|date=October 2017|publisher=Statistics Sierra Leone|website =www.statistics.sl|access-date=9 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113162606/https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១០១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តូគោ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=TGO/>៧,៨៨៦,០០០ || style=text-align:right|០.០៩៩១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TGO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://inseed.tg/download/2471/ |title=Perspectives Démographiques du Togo 2011-2031|website=inseed.tg|access-date=10 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827105948/http://www.stat-togo.org/contenu/pdf/Perspectives-demographiques-final-2016-05.pdf |archive-date=27 សីហា 2018 |url-status=live }}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហុងកុង}} (ចិន) || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=HKG/>៧,៤០៣,១០០ || style=text-align:right|០.០៩៣០% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="HKG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp|title=Population - Overview &#124; Census and Statistics Department|website=www.censtatd.gov.hk|access-date=10 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425204930/https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp|archive-date=25 មេសា 2017|url-status=live}}</ref> || |- !១០២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ារ៉ាគ្វេ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PRY/>៧,៣៥៣,០៣៨ || style=text-align:right|០.០៩២៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.ine.gov.py/assets/documento/f8db8C1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20total,%20estimada%20y%20proyectada,%20por%20sexo%20y%20grupos%20de%20edad,%202000-2025.xlsx |title=Paraguay: Proyección de la Población Nacional, Áreas Urbana y Rural por Sexo y Edad, 2000-2025 |website=www.ine.gov.py |access-date=10 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113145111/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf |archive-date=13 វិច្ឆិកា 2015 |url-status=dead |archivedate=2015-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113145111/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf }}</ref> || |- !១០៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឡាវ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=LAO/>៧,៣៣៧,៧៨៣ || style=text-align:right|០.០៩២២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LAO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.lsb.gov.la/wp-content/uploads/2018/09/Population-Projections-EN-Curved.pdf |title=Lao Population Projections 2015-2045 |website=www.lsb.gov.la |access-date=10 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127094120/https://www.lsb.gov.la/wp-content/uploads/2018/09/Population-Projections-EN-Curved.pdf |archive-date=27 មករា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190127094120/https://www.lsb.gov.la/wp-content/uploads/2018/09/Population-Projections-EN-Curved.pdf }}</ref> || |- !១០៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=LBY/>៦,៩៥៩,០០០ || style=text-align:right|០.០៨៧៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LBY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១០៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ែប៊ី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SRB/>៦,៨៧១,៥៤៧ || style=text-align:right|០.០៨៦៤% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SRB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stat.gov.rs/en-US/|title=Population Statistical Office of the Republic of Serbia|website=www.stat.gov.rs|access-date=10 មិថុនា 2022}}</ref> || មិនរាប់[[កូសូវ៉ូ]]។ |- !១០៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SLV/>៦,៨២៥,៩៣៥ || style=text-align:right|០.០៨៥៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SLV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion|title=EL SALVADOR: ESTIMACIONES Y PROYECCIONES DE POBLACIÓN NACIONAL 2005–2050 DEPARTAMENTAL 2005‐2025|website=www.digestyc.gob.sv|access-date=10 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion|archive-date=22 មេសា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion}}</ref> || |- !១០៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីបង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=LBN/>៦,៧៦៩,០០០ || style=text-align:right|០.០៨៥១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LBN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១០៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កៀគីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KGZ/>៦,៧០០,០០០ || style=text-align:right|០.០៨៤២% | {{dts|1 April 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KGZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=http://stat.kg/ru/ | title=Социально-экономическое положение Кыргызской Республики}}</ref> || |- !១០៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នីការ៉ាក្វា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=NIC/>៦,៥៩៥,៦៧៤ || style=text-align:right|០.០៨២៩% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="NIC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario19/Anuario_2019.pdf |title=Anuario Estadístico 2019|website =www.inide.gob.ni|access-date=10 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423091424/https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario19/Anuario_2019.pdf |archive-date=23 មេសា 2021 |url-status=live }}</ref> || |- !១១០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៊ុលការី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BGR/>៦,៥២០,៣១៤ || style=text-align:right|០.០៨២០% | {{dts|7 September 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BGR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_predvaritelna_ocenka.pdf|title=ПРЕДВАРИТЕЛНА ОЦЕНКА ЗА БРОЯ НА НАСЕЛЕНИЕТО НА БЪЛГАРИЯ КЪМ 7 СЕПТЕМВРИ 2021 ГОДИНА|language=Bulgarian|website=www.nsi.bg|access-date=10 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១១១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តួកមេនីស្ថាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TKM/>៦,១១៨,០០០ || style=text-align:right|០.០៧៦៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TKM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១១២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ដាណឺម៉ាក}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=DNK/>៥,៨៨៣,៥៦២ || style=text-align:right|០.០៧៣៩% | {{dts|1 April 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="DNK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.dst.dk/en/Statistik/nyt/relateret?eid=10021|title=Tables in Statbank: Population in Denmark|website=www.dst.dk|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002704/https://www.dst.dk/en/statistik/nyt/relateret?eid=10021|archive-date=14 February 2019|url-status=live}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូល[[ប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ]] និង[[គ្រីនឡិន]]។ |- !១១៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋកុងគោ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=COG/>៥,៦៥៧,០០០ || style=text-align:right|០.០៧១១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១១៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្ដាល}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CAF/>៥,៦៣៣,៤១២ || style=text-align:right|០.០៧០៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CAF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/a-ab588f.pdf|title=L'étude prospective du secteur forestier en Afrique (FOSA) République centrafricaine|website =www.fao.org|access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033806/http://www.fao.org/3/a-ab588f.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !១១៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្វាំងឡង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=FIN/>៥,៥៥០,០៦៦ || style=text-align:right|០.០៦៩៨% | {{dts|1 February 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="FIN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref name="pxnet2.stat.fi">{{cite web|url=http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/table/tableViewLayout1/|title=Statistics Finland - Population - Preliminary population statistics|website=tilastokeskus.fi|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129132831/http://tilastokeskus.fi/til/vamuu/index_en.html|archive-date=29 មករា 2019|url-status=dead|archivedate=2020-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200601072554/http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/}}</ref> || មិនរាប់បញ្ចូលកោះ[[អូឡាន់]]។ |- !១១៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សិង្ហបុរី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=SGP/>៥,៤៥៣,៦០០ || style=text-align:right|០.០៦៨៥% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SGP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data|title=Singapore Department of Statistics (DOS)|website=www.tablebuilder.singstat.gov.sg|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912|archive-date=26 កក្កដា 2020|url-status=dead|archivedate=2018-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512142010/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data}}</ref> || |- !១១៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្លូវ៉ាគី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SVK/>៥,៤៣៤,៧១២ || style=text-align:right|០.០៦៨៣% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SVK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/demography/population/news/!ut/p/z1/tVRbd6IwEP4rffEREgiX0De0LVrdVqWo8NITISorEMpF6v76DeDprr1g92E9nhOdfDPzzTczAR5YAS8hh3BLipAlJOL_XU97nukj3O9LJsT9hQxH-sNcGs9m1lhSwLIBDCxzqOgTCPHEUuHIHDpzY4YQNBHwvuMPv_iY8Hv-HQCvO_wCeMDzkyItdsBl65zsBJoIYbIRyL7oQf6DZTFX45BQIU8zcjj24CGnxZ6fKlJ1ZaMYgow0IihYVgUjWOuCJGvE0H2iyAapw6d-GACXSqqPJewLVCe-oBBCORpSQUFY2kiBJAdQel8O7E8QHN2P7Yfh4E62HLUp586eyqahWIOb-eMdHD0NZGxPNBm--XcAuvwtrbudjzfKeTs-0uvOzxNcbKfXCXH0E6ArxSWRWkDXzF6amhZgzmYze7JYQGsh8xRIsuCD43BVtAuAJw3cAy9cx2LlxyIUIUR8VrCBFKxBTVMNVC-emawR3gIvoxua0UwsM76Pu6JI8-se7EGaiFW4D1MahERk2bYHP3PasbwAq_dYYNMEuLxX-pfNlHSwPIS0Ak5Sb0AE7H8c5SE8L1LHOkS6jhVZMTQVNSWGP19ePJMvIEsK-sqJ_o8N5Cy2EVu3r1mtXyNfVVViTc5ncQ9GrCjzHswpyfwd8F5Kmh3BKmVpGTUv4bc9I-aTiIJVvj_Ju5hMT4PszBVo6vf9_lS7QY9QawVtUtnldkvzOtFtQtYRDZ7nNAloxmNwSM7KzKeDWqKkeGABPb_1WUpHwUfbmaXMQuC2JAc8Cs2u2xr5VUSOrGzi8n7wslKWFSQS7QZ81aKvptwY0eJqGSYBq5o38w-fr_0-pd8yavO7f2nMjdzQLNfr6TzJ6dbTmu8Fe1wfwI2K7K1MHi2NHceJMTqGYSjs57fz4a8JXQrWYI1_FPiIokPMb8-_1TA2fwM0eHjd/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Population and migration|website =slovak.statistics.sk|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728113703/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/demography/population/news/!ut/p/z1/tVRbd6IwEP4rffEREgiX0De0LVrdVqWo8NITISorEMpF6v76DeDprr1g92E9nhOdfDPzzTczAR5YAS8hh3BLipAlJOL_XU97nukj3O9LJsT9hQxH-sNcGs9m1lhSwLIBDCxzqOgTCPHEUuHIHDpzY4YQNBHwvuMPv_iY8Hv-HQCvO_wCeMDzkyItdsBl65zsBJoIYbIRyL7oQf6DZTFX45BQIU8zcjj24CGnxZ6fKlJ1ZaMYgow0IihYVgUjWOuCJGvE0H2iyAapw6d-GACXSqqPJewLVCe-oBBCORpSQUFY2kiBJAdQel8O7E8QHN2P7Yfh4E62HLUp586eyqahWIOb-eMdHD0NZGxPNBm--XcAuvwtrbudjzfKeTs-0uvOzxNcbKfXCXH0E6ArxSWRWkDXzF6amhZgzmYze7JYQGsh8xRIsuCD43BVtAuAJw3cAy9cx2LlxyIUIUR8VrCBFKxBTVMNVC-emawR3gIvoxua0UwsM76Pu6JI8-se7EGaiFW4D1MahERk2bYHP3PasbwAq_dYYNMEuLxX-pfNlHSwPIS0Ak5Sb0AE7H8c5SE8L1LHOkS6jhVZMTQVNSWGP19ePJMvIEsK-sqJ_o8N5Cy2EVu3r1mtXyNfVVViTc5ncQ9GrCjzHswpyfwd8F5Kmh3BKmVpGTUv4bc9I-aTiIJVvj_Ju5hMT4PszBVo6vf9_lS7QY9QawVtUtnldkvzOtFtQtYRDZ7nNAloxmNwSM7KzKeDWqKkeGABPb_1WUpHwUfbmaXMQuC2JAc8Cs2u2xr5VUSOrGzi8n7wslKWFSQS7QZ81aKvptwY0eJqGSYBq5o38w-fr_0-pd8yavO7f2nMjdzQLNfr6TzJ6dbTmu8Fe1wfwI2K7K1MHi2NHceJMTqGYSjs57fz4a8JXQrWYI1_FPiIokPMb8-_1TA2fwM0eHjd/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|archive-date=28 កក្កដា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១១៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ន័រវែស}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=NOR/>៥,៤៣៥,៥៣៦ || style=text-align:right|០.០៦៨៣% | {{dts|31 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="NOR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/en|title=2020-01-01|website=ssb.no|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526091639/https://www.ssb.no/en/|archive-date=26 ឧសភា 2018|url-status=live}}</ref> || រាប់បញ្ចូលទាំង[[ស្វាល់បាដ]]។ |- !១១៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=PSE/>៥,២២៧,១៩៣ || style=text-align:right|០.០៦៥៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PSE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%B2%D9%8A%2097-2017.html|title=Estimated Population in Palestine Mid-Year by Governorate,1997-2021|website =www.pcbs.gov.ps|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116180245/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%B2%D9%8A%2097-2017.html|archive-date=16 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || តួលេខនេះមិនបានរាប់បញ្ចូល[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ឬប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]នោះទេ។ |- !១២០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូស្តារីកា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CRI/>៥,១៦៣,០៣៨ || style=text-align:right|០.០៦៤៩% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CRI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documetos-biblioteca-virtual/repoblacev2011-2050-04.xlsx |title=Estimaciones y Proyecciones de Población por sexo y edad 1950 - 2050 |website=www.inec.go.cr |access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114112526/http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documetos-biblioteca-virtual/repoblacev2011-2050-04.xlsx |archive-date=14 វិច្ឆកា 2018 |url-status=dead |archivedate=2012-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx }}</ref> || |- !១២១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នូវែលសេឡង់}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NZL/>៥,១៣០,៩៤៨ || style=text-align:right|០.០៦៤៥% || ២០២២<section end=NZL/> | style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://archive.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx|title=Population clock|website=archive.stats.govt.nz|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221084629/http://archive.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx|archive-date=21 កុម្ភៈ 2020|url-status=dead|archivedate=2017-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171124084657/http://www.stats.govt.nz/tools_and_services/population_clock.aspx}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[កោះឃុក]] និង[[នីវវេ]] និងដែនដីអនិស្សរភាពមួយ ([[តូកូឡៅ]])។ |- !១២២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អៀរឡង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=IRL/>៥,០១១,៥០០ || style=text-align:right|០.០៦៣០% | {{dts|1 April 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="IRL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2021/ |title=Population and Migration Estimate April 2021|website =www.cso.ie|access-date=11 មិថុនា 2022 }}</ref> || |- !១២៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គុយវ៉ែត}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=KWT/>៤,៦៧០,៧១៣ || style=text-align:right|០.០៥៨៧% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="KWT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://alqabas.com/article/5842130-46-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%8A%D8%AA-%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D9%83%D9%88%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7 |title=زيادة سكان الكويت «سنة كورونا» %4.6|website=www.csb.gov.kw|access-date=17 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035029/https://www.csb.gov.kw/Pages/Statistics?ID=67&ParentCatID=1|archive-date=4 កក្កដា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !១២៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីបេរីយ៉ា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=LBR/>៤,៦៦១,០១០ || style=text-align:right|០.០៥៨៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LBR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |title=Analytical Report on Population Projections |website=www.lisgis.net |access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818131928/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |archive-date=18 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=2021-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224150241/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf }}</ref> || |- !១២៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូម៉ង់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=OMN/>៤,៥២៧,៤៤៦ || style=text-align:right|០.០៥៦៩% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="OMN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/Pages/LibraryContentDetails.aspx?ItemID=Vs6NFz%2b2xQSbfUBfw5b4ng%3d%3d|title=Monthly Statistical Bulletin January 2022|website=ncsi.gov.om|access-date=11 មិថុនា 2022|archivedate=2022-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220524175254/https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/Pages/LibraryContentDetails.aspx?ItemID=Vs6NFz%2B2xQSbfUBfw5b4ng%3D%3D|url-status=dead}}</ref> || |- !១២៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាណាម៉ា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PAN/>៤,២៧៨,៥០០ || style=text-align:right|០.០៥៣៨% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="PAN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.contraloria.gob.pa/INEC/archivos/P5561Cuadro%2077.pdf |title=Estimación y Proyyecione de la Población Panama|website =www.contralor.ia.gob.pa|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412034013/https://www.contraloria.gob.pa/INEC/archivos/P5561Cuadro%2077.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !១២៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូរីតានី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MRT/>៤,២៧១,១៩៧ || style=text-align:right|០.០៥៣៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MRT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.ons.mr/images/RGPH2013/Projections-demographiques-Mauritanie-Mai-2015_01072016-1.pdf |title=Projections demographiques Mauritanie |website=www.ons.mr |access-date=11 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125185715/http://www.ons.mr/images/RGPH2013/Projections-demographiques-Mauritanie-Mai-2015_01072016-1.pdf |archive-date=25 វិច្ឆិកា 2019 |url-status=dead |archivedate=2021-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225133844/http://www.ons.mr/images/RGPH2013/Projections-demographiques-Mauritanie-Mai-2015_01072016-1.pdf }}</ref> || |- !១២៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្រូអាស៊ី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=HRV/>៣,៨៨៨,៥២៩ || style=text-align:right|០.០៤៨៩% | {{dts|31 August 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="HRV" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនបឋមឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/Pokazatelji/Popis%202021-Prvi%20rezultati.xlsx|title=POPIS STANOVNIŠTVA, KUĆANSTAVA I STANOVA 2021 - PRVI REZULTATI|website=Državni Zavod za Statistiku / Croatian Bureau of Statistics (www.dzs.hr)|access-date=11 មិថុនា 2022|archivedate=2023-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408152029/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/Pokazatelji/Popis%202021-Prvi%20rezultati.xlsx|url-status=dead}}</ref> || |- !១២៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ចចជី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី{{efn|name="Transcontinental country"}} || <section begin=GEO/>៣,៧២៨,៥៧៣ || style=text-align:right|០.០៤៦៩% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GEO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://database.geostat.ge/pyramid/index.php?lang=en|title=National Statistics Office of Georgia|website=www.geostat.ge|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803115320/http://database.geostat.ge/pyramid/index.php?lang=en|archive-date=3 សីហា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803115320/http://database.geostat.ge/pyramid/index.php?lang=en}}</ref> || រាប់បញ្ចូលរដ្ឋ[[អាប់កាស៊ី]] (ជំរឿនឆ្នាំ២០១១៖ ២៤២,៨៦២) និង[[អូសេទីខាងត្បូង]] (ជំរឿនឆ្នាំ២០១៥៖ ៥៣,៥៥៩)។ |- !១៣០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេរីត្រេ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ERI/>៣,៦០១,០០០ || style=text-align:right|០.០៤៥៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ERI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៣១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ូរុយគ្វេ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=URY/>៣,៥៥៤,៩១៥ || style=text-align:right|០.០៤៤៧% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="URY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones|title=Estimaciones y Proyecciones - Instituto Nacional de Estadística|website=www.ine.gub.uy|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322200708/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones|archive-date=22 មីនា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៣២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ុងហ្គោលី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MNG/>៣,៤៤១,៧១១ || style=text-align:right|០.០៤៣៣% || ២០២២<section end="MNG" /> || style="text-align:left" |នាឡិកាប្រជាជនជាតិ<ref>{{cite web|url=http://www.nso.mn/|title=Үндэсний статистикийн хороо: NSO.MN|first=NSO +976-326414|last=information@nso.mn|website=Үндэсний статистикийн хороо|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927122656/http://www.nso.mn/|archive-date=27 កញ្ញា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{nowrap|{{flag|បូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន}}}}|| style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=BIH/>៣,៣២០,៩៥៤ || style=text-align:right|០.០៤១៧% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="BIH" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/|title=Republika Srpska Institute of Statistics|website=rzs.rs.ba|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916034658/https://rzs.rs.ba/|archive-date=16 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fzs.ba/index.php/publikacije/saopcenjapriopcenja/stanovnistvo-i-registar/|title=Population and Register Federation of Bosnia and Herzegovina|website=fzs.ba|access-date=11 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220125309/http://fzs.ba/index.php/publikacije/saopcenjapriopcenja/stanovnistvo-i-registar/|archive-date=20 កុម្ភៈ 2020|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ព័រតូរីកូ}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=PRI/>៣,២៨៥,៨៧៤ || style=text-align:right|០.០៤១៣% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="PRI" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref name="census">{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf|publisher=United States Census Bureau|title=Table 2. Resident Population for the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 2020 Census|date=26 April 2021|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426202011/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf|archive-date=26 មេសា 2021|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាមេនី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=ARM/>២,៩៦៣,៩០០ || style=text-align:right|០.០៣៧៣% | {{dts|31 March 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ARM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search|title=Time series / Statistical Committee of the Republic of Armenia|website=www.armstat.am|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403053506/https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search|archive-date=3 មេសា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាល់បានី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ALB/>២,៨២៩,៧៤១ || style=text-align:right|០.០៣៥៦% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ALB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |website=The Institute of Statistics (INSTAT) |url=http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2021/population-of-albania-1-january-2021/ |title=Population in Albania, 1 January 2021 |access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507163624/http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2021/population-of-albania-1-january-2021/ |archive-date=7 ឧសភា 2021 |url-status=dead |archivedate=20 ឧសភា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220520010645/http://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2021/population-of-albania-1-january-2021/ }}</ref> || |- !១៣៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាតា}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=QAT/>២,៧៩៩,២០២ || style=text-align:right|០.០៣៥២% | {{dts|31 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="QAT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://www.psa.gov.qa/en/statistics/Statistical%20Releases/Population/Population/2019/Population_social_1_2019_AE.pdf |title=Annual Population 2019 |website=psa.gov.qa |access-date=12 មិថុនា 2022 |archivedate=2022-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321071102/https://www.psa.gov.qa/en/statistics/Statistical%20Releases/Population/Population/2019/Population_social_1_2019_AE.pdf |url-status=dead }}</ref> || |- !១៣៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លីទុយអានី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LTU/>២,៧៩៤,៩៦១ || style=text-align:right|០.០៣៥១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="LTU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/|title=Pradžia - Oficialiosios statistikos portalas|website=osp.stat.gov.lt|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320060836/http://osp.stat.gov.lt/|archive-date=20 មីនា 2015|url-status=live}}</ref> || |- !១៣៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្សាម៉ាអ៊ីក}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=JAM/>២,៧៣៤,០៩៣ || style=text-align:right|០.០៣៤៤% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="JAM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx |title=Population|access-date=12 មិថុនា 2022|website=statinja.gov.jm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151204214528/http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx |archive-date=4 ធ្នូ 2015 |url-status=live }}</ref> || |- !១៣៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ុលដាវី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MDA/>២,៥៩៧,១០០ || style=text-align:right|០.០៣២៦% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MDA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://statistica.gov.md/public/files/publicatii_electronice/Moldova_in_cifre/2021/Breviar_2021_rom.pdf |title=Populaţia cu reședință obișnuită, la 1 ianuarie 2021 (pg.12) |publisher=Biroul Naţional de Statistică|date=22 June 2021 |website=statistica.gov.md |access-date=12 មិថុនា 2022 }}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[ត្រង់នីស្ទ្រី]]។ |- !១៤០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ណាមីប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=NAM/>២,៥៥០,២២៦ || style=text-align:right|០.០៣២១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NAM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf |title=Namibia Population Projections 2011-2041|website=cms.my.na|access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225030536/http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf |archive-date=25 កុម្ភៈ 2020 |url-status=live }}</ref> || |- !១៤១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កំប៊ី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GMB/>២,៤៨៧,០០០ || style=text-align:right|០.០៣១៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GMB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៤២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បុតស្វាណា}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=BWA/>២,៤១០,៣៣៨ || style=text-align:right|០.០៣០៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BWA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf|title=Botswana Population Projections 2011-2026|website=www.statsbots.org.bw|access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |archive-date=12 មេសា 2019 |url-status=live }}</ref> || |- !១៤៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាបុង}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GAB/>២,២៣៣,២៧២ || style=text-align:right|០.០២៨១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GAB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf|title=Projection de la Population Gabon 2019-2025|website=www.statgabon.ga|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022734/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf|archive-date=29 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2020-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919100244/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf}}</ref> || |- !១៤៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឡឺសូតូ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=LSO/>២,១៥៩,០០០ || style=text-align:right|០.០២៧១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LSO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៤៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស្លូវេនី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SVN/>២,១០៨,៩៧៧ || style=text-align:right|០.០២៦៥% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SVN" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://www.stat.si/StatWeb/News/Index/9212|title=Prebivalstvo, Slovenija, 1. januar 2021|website=www.stat.si|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430141906/https://www.stat.si/StatWeb/News/Index/9212|archive-date=30 មេសា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210430141906/https://www.stat.si/StatWeb/News/Index/9212}}</ref> || |- !១៤៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ឡេតូនី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LVA/>១,៨៧៤,៩០០ || style=text-align:right|០.០២៣៦% | {{dts|1 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LVA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m/|title=IRS010m. Population and main dataSw of vital statistics 1995M01 - 2021M12|website=Statistikas datubāzes|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512140058/http://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m|archive-date=12 ឧសភា 2021|url-status=live}}</ref> || |- !១៤៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាសេដ្វានខាងជើង}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MKD/>១,៨៣២,៦៩៦ || style=text-align:right|០.០២៣០% | {{dts|1 November 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MKD" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web |title= Address by the Director of the State Statistical Office on the completion of the Census 2021 |url= https://popis2021.stat.gov.mk/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9C%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81-2021/ |access-date= 2022-06-12 |archivedate= 2021-10-01 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20211001120918/https://popis2021.stat.gov.mk/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9C%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81-2021/ |url-status= dead }}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូសូវ៉ូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=Kosovo/>១,៧៩៨,១៨៨ || style=text-align:right|០.០២២៦% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="Kosovo" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://ask.rks-gov.net/en/kosovo-agency-of-statistics/add-news/population-estimation-2019|title=Population Estimation, 2019|website=ask.rks-gov.net|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008220741/https://ask.rks-gov.net/en/kosovo-agency-of-statistics/add-news/population-estimation-2019|archive-date=8 តុលា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008220741/https://ask.rks-gov.net/en/kosovo-agency-of-statistics/add-news/population-estimation-2019}}</ref> || បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យជាឯកតោភាគីពីប្រទេស[[ស៊ែប៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ [[កូសូវ៉ូ|សាធារណរដ្ឋកូសូវ៉ូ]]ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជារដ្ឋឯករាជ្យដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ៩៧ ខណៈដែលស៊ែប៊ីនៅតែបន្តទាមទារកូសូវ៉ូជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ |- !១៤៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីនេ-ប៊ីសាវ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GNB/>១,៦៤៦,០៧៧ || style=text-align:right|០.០២០៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GNB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |title=Projections Demographiques en Guinee Bissau 2009-2030 |website=www.stat-guinebissau.com |access-date=12 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113142242/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |archive-date=13 វិច្ឆិកា 2015 |url-status=dead |archivedate=2017-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202031343/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf }}</ref> || |- !១៤៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីនេអេក្វាទ័រ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=GNQ/>១,៥០៥,៥៨៨ || style=text-align:right|០.០១៨៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GNQ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.inege.gq/|title=INEGE|website=www.inege.gq|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/|archive-date=20 មេសា 2017|url-status=dead|archivedate=2017-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/}}</ref> || |- !១៥០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បារ៉ែន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=BHR/>១,៥០១,៦៣៥ || style=text-align:right|០.០១៨៩% | {{dts|17 March 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="BHR" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www.data.gov.bh/|title=Information and eGovernment Authority Kingdom of Bahrain|website=data.gov.bh|access-date=12 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722175127/https://www.data.gov.bh/|archive-date=22 កក្កដា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៥១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=TTO/>១,៣៦៧,៥៥៨ || style=text-align:right|០.០១៧២% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TTO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/|title=Population|website=cso.gov.tt|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/|archive-date=6 ធ្នូ 2019|url-status=dead|archivedate=2019-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/}}</ref> || |- !១៥២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេស្តូនី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=EST/>១,៣៣០,០៦៨ || style=text-align:right|០.០១៦៧% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="EST" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{Cite web|last=|first=|date=12 May 2021|title=Revised data of Statistics Estonia on 1 January 2021|url=https://www.stat.ee/en/node/183326|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512094725/https://www.stat.ee/en/node/183326|archive-date=12 ឧសភា 2021|access-date=13 មិថុនា 2022|website=www.stat.ee|publisher=Statistics Estonia}}</ref> || |- !១៥៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទីម័រខាងកើត}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=TLS/>១,៣១៧,៧៨០ || style=text-align:right|០.០១៦៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MUS" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf|title=Analytical Report on Population Projection|website=timor-leste.unfpa.org|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031357/https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf|archive-date=2 សីហា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៥៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូរីស}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=MUS/>១,២៦៦,៣៣៤ || style=text-align:right|០.០១៥៩% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MUS" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statsmauritius.govmu.org/Pages/Statistics/By_Subject/Population/SB_Population.aspx|publisher=Statistics Mauritius|title=Population and Vital Statistics |date=2021|website=statsmauritius.govmu.org|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326150522/http://statsmauritius.govmu.org/English/Publications/Pages/Pop_Vital_Yr19.aspx|archive-date=26 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៥៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អេស្វាទីនី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SWZ/>១,១៧២,០០០ || style=text-align:right|០.០១៤៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SWZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៥៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជីប៊ូទី}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=DJI/>៩៧៦,១០៧ || style=text-align:right|០.០១២៣% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="DJI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.insd.dj/assets/doc/Annuaire_Statistique_2020.pdf|title=Annuaire Statistique 2020|website=www.insd.dj|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327145828/http://www.insd.dj/assets/doc/Annuaire_Statistique_2019.pdf|archive-date=27 មីនា 2020|url-status=dead|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109132104/http://www.insd.dj/assets/doc/Annuaire_Statistique_2020.pdf}}</ref> || |- !១៥៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ហ្វីជី}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=FJI/>៨៩៨,៤០២ || style=text-align:right|០.០១១៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="FJI" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៥៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីប}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=CYP/>៨៨៨,០០៥ || style=text-align:right|០.០១១២% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="CYP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_21main_en/populationcondition_21main_en?OpenForm&sub=1&sel=2|title=Statistical Service - Population and Social Conditions - Population - Key Figures|website=www.mof.gov.cy|access-date=13 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531074104/http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/populationcondition_21main_en/populationcondition_21main_en?OpenForm&sub=1&sel=2|archive-date=31 ឧសភា 2015|url-status=live}}</ref> || ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[ស៊ីបខាងជើង]]។ |- !១៥៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កូម័រ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=COM/>៧៥៨,៣១៦ || style=text-align:right|០.០០៩៥៣% | {{dts|15 December 2017|format=dmy|abbr=on}}<section end="COM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៧<ref>{{cite web |url=http://www.inseed.km/index.php/publications/rapport1/rapports-rgph-2017 |title=Rapports RGPH 2017 |website=www.inseed.km |access-date=13 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030105743/http://www.inseed.km/index.php/publications/rapport1/rapports-rgph-2017 |archive-date=30 តុលា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191030105743/http://www.inseed.km/index.php/publications/rapport1/rapports-rgph-2017 }}</ref> || |- !១៦០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ភូតាន}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=BTN/>៧៦៣,២០០ || style=text-align:right|០.០០៩៥៩% | {{dts|30 May 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="BTN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |title=Population Projections Bhutan 2017-2047 |website=www.nsb.gov.bt |access-date=13 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |archive-date=28 មករា 2019 |url-status=dead |archivedate=2019-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf }}</ref> || |- !១៦១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គុយយ៉ាន}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GUY/>៧៤៣,៦៩៩ || style=text-align:right|០.០០៩៣៥% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="GUY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-social-and-vital-statistics/|title=Demography, Social & Vital Statistics|website=statisticsguyana.gov.gy|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905042733/https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-social-and-vital-statistics/|archive-date=5 កញ្ញា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200905042733/https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-social-and-vital-statistics/}}</ref> || |- !១៦២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កោះសូឡូម៉ុង}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=SLB/>៧២៨,០៤១ || style=text-align:right|០.០០៩១៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SLB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាកាវ}} (ចិន) || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MAC/>៦៨៣,២០០ || style=text-align:right|០.០០៨៥៩% || {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MAC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12|title=DSEC - 統計數據庫|website=www.dsec.gov.mo|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502153216/https://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12|archive-date=2 ឧសភា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លុចសំបួ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LUX/>៦៤៥,៣៩៧ || style=text-align:right|០.០០៨១១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="LUX" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statistiques.public.lu/fr/index.html|title=Statistiques // Luxembourg|website=statistiques.public.lu|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331004645/https://statistiques.public.lu/fr/index.html|archive-date=31 មីនា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ុងតេណេក្រូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MNE/>៦២១,៣០៦ || style=text-align:right|០.០០៧៨១% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="MNE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48|title=Statistical Office of Montenegro - MONSTAT|website=www.monstat.org|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712071239/http://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&pageid=48|archive-date=12 កក្កដា 2017|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាហារ៉ាខាងលិច}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=ESH/>៦១២,០០០ || style=text-align:right|០.០០៧៦៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ESH" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || រដ្ឋបាលនៃរដ្ឋនេះត្រូវបានបែកចេញជាពីររវាងប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតយ្យអារ៉ាប់សារ៉ាវី]] ដោយអង្គភាពទាំងពីរតែងអះអាងទាមទារដែនតំបន់នេះជាកម្មសិទ្ធិរៀងៗខ្លួន។ |- !១៦៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ូរីណាម}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SUR/>៥៩៨,០០០ || style=text-align:right|០.០០៧៥២% | {{dts|1 July 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="SUR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/|title=Population Statistics|date=15 August 2019|publisher=Statistics-Suriname.org|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181226/https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/|archive-date=28 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កាប់វែរ}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=CPV/>៥៦៣,១៩៨ || style=text-align:right|០.០០៧០៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CPV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://ine.cv/wp-content/plugins/ine-download-attachments-by-zing-developers/includes/download.php?id=7989 |title=Projecoes Demograficas |publisher=ine.cv |access-date=14 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224071411/http://ine.cv/wp-content/uploads/2017/02/projecoes-demograficas-cv-por-concelho-e-por-faixa-etaria-2010-a-2030-1.xls |archive-date=24 កុម្ភៈ 2021 |url-status=live }}</ref> || |- !១៦៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាល់តា}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MLT/>៥១៤,៥៦៤ || style=text-align:right|០.០០៦៤៧% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="MLT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=https://nso.gov.mt/en/News_Releases/Documents/2020/07/News2020_114.pdf |title=World Population Day: 11 July 2020 |website=nso.gov.mt |access-date=14 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710162915/https://nso.gov.mt/en/News_Releases/Documents/2020/07/News2020_114.pdf |archive-date=10 កក្កដា 2020 |url-status=dead |archivedate=10 កក្កដា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200710125756/https://nso.gov.mt/en/News_Releases/Documents/2020/07/News2020_114.pdf }}</ref> || |- !១៦៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បេលីស}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BLZ/>៤៣០,១៩១ || style=text-align:right|០.០០៥៤១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BLZ" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://sib.org.bz/|title=Statistical Institute of Belize|website=sib.org.bz|access-date=14 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141905/http://sib.org.bz/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៦៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រ៊ុយណេ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=BRN/>៤២៩,៩៩៩ || style=text-align:right|០.០០៥៤០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BRN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.depd.gov.bn/SitePages/Population.aspx|title=Department of Economic Planning and Development - Population|website=www.depd.gov.bn|access-date=14 វិច្ឆិកា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320011146/http://www.depd.gov.bn/SitePages/Population.aspx|archive-date=20 មីនា 2017|url-status=dead|archivedate=2017-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320011146/http://www.depd.gov.bn/SitePages/Population.aspx}}</ref> || |- !១៧០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បាហាម៉ា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BHS/>៣៩៣,៤៥០ || style=text-align:right|០.០០៤៩៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BHS" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web |url=http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES |title=Population Projections 2010-2040|website=www.bahamas.gov.bs|access-date=14 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701011446/http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES |archive-date=1 កក្កដា 2016 |url-status=live }}</ref> || |- !១៧១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាល់ឌីវ}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=MDV/>៣៨៣,១៣៥ || style=text-align:right|០.០០៤៨១% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="MDV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2020/wp-content/uploads/sites/7/2020/07/3.3.pdf|title=Statistical Yearbook 2020 Table 3.3|website=statisticsmaldives.gov.mv|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022173444/http://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2020/wp-content/uploads/sites/7/2020/07/3.3.pdf|archive-date=22 តុលា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201022173444/http://statisticsmaldives.gov.mv/yearbook/2020/wp-content/uploads/sites/7/2020/07/3.3.pdf}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីបខាងជើង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=Northern Cyprus/>៣៨២,២៣០ || style=text-align:right|០.០០៤៨០% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="Northern" cyprus="" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.devplan.org/Eco-sos/Book/SEG-2019.pdf|title=Economic and Social Indicators 2021|website=www.devplan.org|access-date=16 មិថុនា 2022|archivedate=2022-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220105160140/https://www.devplan.org/Eco-sos/Book/SEG-2019.pdf|url-status=dead}}</ref> || ជារដ្ឋឯករាជ្យជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្លូវច្បាប់ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[ស៊ីប]]។ |- !១៧២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អ៊ីស្លង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ISL/>៣៧៧,២៨០ || style=text-align:right|០.០០៤៧៤% | {{dts|31 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="ISL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|title=Population by municipality, sex, citizenship and quarters 2010-2020|website=Statistics Iceland|url=https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-2nd-quarter-2021/|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429004246/https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-4th-quarter-2020/|archive-date=29 មេសា 2021|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ត្រង់នីស្ទ្រី}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=Transnistria/>៣០៦,០០០ || style=text-align:right|០.០០៣៨៥% | {{dts|1 January 2018|format=dmy|abbr=on}}<section end="Transnistria" /> || style="text-align:left" | ការប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite news|url=https://euobserver.com/world/152559|title=Moldova facing Europe's worst demographic crisis|first=Cristian|last=Gherasim|newspaper=EUobserver|date=2 August 2021}}</ref> || ជារដ្ឋឯករាជ្យជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្លូវច្បាប់ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]]។ |- !១៧៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|វ៉ានូអាទូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=VUT/>៣០១,២៩៥ || style=text-align:right|០.០០៣៧៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VUT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៧៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បាបាដ}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BRB/>២៨៨,០០០ || style=text-align:right|០.០០៣៦២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BRB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of French Polynesia.svg|25px}} [[ប៉ូលីណេស៊ីបារាំង]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PYF/>២៧៩,៨៩០ || style=text-align:right|០.០០៣៥២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PYF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នូវែលកាឡេដូនី|variant=merged}} (បារាំង) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NCL/>២៧៣,៦៧៤ || style=text-align:right|០.០០៣៤៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NCL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាប់កាស៊ី}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=Abkhazia/>២៤៥,៤២៤ || style=text-align:right|០.០០៣០៨% | {{dts|1 January 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="Abkhazia" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=415|title=Управление государственной статистики Республики Абхазия|website=ugsra.org|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806133225/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=415|archive-date=6 សីហា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806133225/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=415}}</ref> || [[អាប់កាស៊ី]]គឺជាទឹកដីជម្លោះរវាង[[អាប់កាស៊ី|សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ី]] និងប្រទេស[[ចចជី]]។ បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យជាឯកតោភាគីពីប្រទេសចចជីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ សាធារណរដ្ឋអាប់កាស៊ីត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជារដ្ឋឯករាជ្យដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ៧ ខណៈដែលចចជីនៅតែបន្តទាមទារអាប់កាស៊ីជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ |- !១៧៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាវតូមេ និងប្រាំងស៊ីប}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=STP/>២១៤,៦១០ || style=text-align:right|០.០០២៧០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="STP" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.ine.st/|title=Instituto Nacional de Estatística|website=ine.st|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124040155/https://ine.st/|archive-date=24 មករា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190124040155/https://ine.st/}}</ref> || |- !១៧៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាម័រ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=SAM/>១៩៩,៨៥៣ || style=text-align:right|០.០០២៥១% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SAM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៧៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងលូស៊ី}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=LCA/>១៧៨,៦៩៦ || style=text-align:right|០.០០២២៥% | {{dts|1 July 2018|format=dmy|abbr=on}}<section end="LCA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.stats.gov.lc/|title=Home|website=The Central Statistical Office of Saint Lucia|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926035821/https://stats.gov.lc/|archive-date=26 កញ្ញា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្វាម}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=GUM/>១៥៣,៨៣៦ || style=text-align:right|០.០០១៩៣% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="GUM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf|title=Population of Guam: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=16 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គូរ៉ាសាវ}} (ហុល្លង់) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CUW/>១៥៣,៦៧១ || style=text-align:right|០.០០១៩៣% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="CUW" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.cw/|title=Website|website=www.cbs.cw|access-date=16 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117023829/https://www.cbs.cw/|archive-date=17 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អាតសាក់}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=Artsakh/>១៤៨,៩០០ || style=text-align:right|០.០០១៨៧% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="Artsakh" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://stat-nkr.am/hy|title=Գլխավոր էջ|website=stat-nkr.am|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017153721/http://www.stat-nkr.am/hy|archive-date=17 តុលា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191017153721/http://www.stat-nkr.am/hy}}</ref> || ជារដ្ឋឯករាជ្យជាក់ស្តែង ប៉ុន្តែបើយោងតាមផ្លូវច្បាប់ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[អាស៊ែបៃសង់]]។ |- !១៧៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គីរីបាទី}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=KIR/>១២០,៧៤០ || style=text-align:right|០.០០១៥២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KIR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៧៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ក្រឺណាត}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GRD/>១១៣,០០០ || style=text-align:right|០.០០១៤២% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GRD" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អារូបា}} (ហុល្លង់) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ABW/>១១១,០៥០ || style=text-align:right|០.០០១៤០% | {{dts|31 December 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="ABW" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=http://cbs.aw/wp/|title=Central Bureau of Statistics – Better data. Better policies. Better lives. Better Aruba.|website=cbs.aw|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318132741/http://cbs.aw/wp/|archive-date=18 មីនា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៨០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងវ៉ាំងសង់ និងក្រេណាឌីន}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VCT/>១១០,៦៩៦ || style=text-align:right|០.០០១៣៩% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="VCT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://stats.gov.vc/stats/|title=In the news|website=stats.gov.vc|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133050/http://stats.gov.vc/stats/|archive-date=31 តុលា 2018|url-status=dead|archivedate=2021-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224141756/http://stats.gov.vc/stats/}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជែស៊ី}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=JEY/>១០៧,៨០០ || style=text-align:right|០.០០១៣៥% | {{dts|31 December 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="JEY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gov.je/News/2020/Pages/Population-Estimate-2019.aspx|title=Government of Jersey|first=States of|last=Jersey|website=gov.je|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705153509/https://www.gov.je/News/2019/Pages/Population-estimate-for-2018-released.aspx|archive-date=5 កក្កដា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !១៨១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|មីក្រូណេស៊ី}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=FSM/>១០៥,៧៥៤ || style=text-align:right|០.០០១៣៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="FSM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៨២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|តុងកា}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=TON/>៩៩,៥៣២ || style=text-align:right|០.០០១២៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TON" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៨៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=ATG/>៩៩,៣៣៧ || style=text-align:right|០.០០១២៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ATG" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx|title=Population Projections 1991-2026|website=statistics.gov.ag|access-date=22 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx|archive-date=11 មករា 2021|url-status=dead|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx}}</ref> || |- !១៨៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សេសែល}} || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SYC/>៩៩,២០២ || style=text-align:right|០.០០១២៥% | {{dts|30 June 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SYC" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.nbs.gov.sc/downloads/data-acquisition-census/population-and-vital-statistics/2021|title=Mid_2021 Population Estimates|website=www.nbs.gov.sc|access-date=22 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះវើជីនអាមេរិក}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VIR/>៨៧,១៤៦ || style=text-align:right|០.០០១០៩% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="VIR" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf|title=Population of the United States Virgin Islands: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=23 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាន់}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=IMN/>៨៤,០៦៩ || style=text-align:right|០.០០១០៦% | {{dts|30 May 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="IMN" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២១<ref>{{cite web|url=https://www.gov.im/news/2022/feb/02/first-details-of-2021-census-report-published/ |title=First details of 2021 Census report published|website=www.gov.im |access-date=23 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !១៨៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អង់ដូរ៉ា}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=AND/>៧៩,៥៣៥ || style=text-align:right|០.០០០៩៩៩% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="AND" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp|title=Departament d'Estadística|website=www.estadistica.ad|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113141726/https://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2018|url-status=live}}</ref> || |- !១៨៦ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ដូមីនិក}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=DMA/>៧២,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៩០៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="DMA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of the Cayman Islands.svg}} [[កោះកៃម៉ង់]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=CYM/>៦៥,៧៨៦ || style=text-align:right|០.០០០៨២៧% | {{dts|30 September 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CYM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.eso.ky/|title=Cayman Islands - The Economics & Statistics Office - Grand Cayman|website=www.eso.ky|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326030427/https://www.eso.ky/|archive-date=26 មីនា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៊ែរមូដ}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BMU/>៦៤,០៥៥ || style=text-align:right|០.០០០៨០៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="BMU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf|title=Bermuda Population Projections 2016-2026|website=www.gov.bm|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf|archive-date=12 មេសា 2019|url-status=dead|archivedate=2019-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គែនស៊ី}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GGY/>៦៣,១២៤ || style=text-align:right|០.០០០៧៩៣% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="GGY" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=https://www.gov.gg/population|title=Population, Employment and Earnings|website=www.gov.gg|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008212617/https://www.gov.gg/population|archive-date=8 តុលា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|គ្រីនឡិន}} (ដាណឺម៉ាក) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=GRL/>៥៦,៥៦២ || style=text-align:right|០.០០០៧១១% | {{dts|1 January 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="GRL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំត្រីមាស<ref>{{cite web|url=http://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |title=Quarterly Population|date=1 August 2020|publisher=Statistics Greenland|website=bank.stat.gl|access-date=23 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028062810/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09|archive-date=28 តុលា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !១៨៧ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ាសាល់}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=MHL/>៥៤,៥១៦ || style=text-align:right|០.០០០៦៨៥% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MHL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៨៨ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងគីត និងណឺវីស}} || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=KNA/>៥៤,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៦៧៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="KNA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះហ្វេរ៉ូ}} (ដាណឺម៉ាក) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=FRO/>៥៣,៩៤១ || style=text-align:right|០.០០០៦៧៨% | {{dts|1 May 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="FRO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=https://hagstova.fo/fo/tidindi/1-januar-budu-53664-folk-i-foroyum|title=1. januar búðu 53.664 fólk í Føroyum|date=10 February 2022|website=Statistics Faroe Islands|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113141915/https://hagstova.fo/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូសេទីខាងត្បូង}} || style="text-align:center" |អាស៊ី || <section begin=South Ossetia/>៥៣,៥៣២ || style=text-align:right|០.០០០៦៧៣% | {{dts|15 October 2015|format=dmy|abbr=on}}<section end="South" ossetia="" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០១៥<ref>{{cite web|url=http://cominf.org/node/1166509275|title=В Цхинвале прошла пресс-конференция начальника Управления государственной статистики Южной Осетии Инала Тибилова|date=11 August 2016|website=cominf.org|access-date=24 វិឆ្ឆិកា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020025657/http://cominf.org/node/1166509275|archive-date=20 តុលា 2016|url-status=live}}</ref> || អូសេទីខាងត្បូងបានចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជារដ្ឋឯករាជ្យ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយរដ្ឋសមាជិក អសប តែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះ ខណៈដែលចចជីបន្តទាមទារអូសេទីខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of American Samoa.svg|25px}} [[សាម័រអាមេរិក]] (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=ASM/>៤៩,៧១០ || style=text-align:right|០.០០០៦២៥% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="ASM" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf|title=Population of American Samoa: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=14 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះម៉ារីយ៉ានខាងជើង}} (សហរដ្ឋអាមេរិក) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=MNP/>៤៧,៣២៩ || style=text-align:right|០.០០០៥៩៥% | {{dts|1 April 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="MNP" /> || style="text-align:left" |លទ្ធផលជំរឿនឆ្នាំ២០២០<ref>{{cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf|title=Population of Commonwealth of the Northern Mariana Islands: 2010 and 2020|website=www2.census.gov|access-date=24 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Turks and Caicos Islands.svg|25px}} [[កោះតួកស៍និងកៃកូស]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=TCA/>៤៤,៥៤២ || style=text-align:right|០.០០០៥៦០% | {{dts|1 July 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="TCA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.gov.tc/stats/|title=2020 INDICATORS|website=www.gov.tc|access-date=24 មិថុនា 2022|archivedate=2020-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200103095919/https://www.gov.tc/stats|url-status=dead}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ស៊ីនម៉ារតិន}} (ហុល្លង់) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SXM/>៤២,៥៧៧ || style=text-align:right|០.០០០៥៣៥% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SXM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://stats.sintmaartengov.org/downloads/LFS/Population_Estimates_and_Vital_Statistics_2021.pdf|title=Population Estimates and Vital Statistics 2021|website=stat.gov.sx|access-date=24 មិថុនា 2022|archivedate=2022-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518222043/http://stats.sintmaartengov.org/downloads/LFS/Population_Estimates_and_Vital_Statistics_2021.pdf|url-status=dead}}</ref> || |- !១៨៩ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|លិចតិនស្តាញ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=LIE/>៣៩,៣១៥ || style=text-align:right|០.០០០៤៩៤% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="LIE" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.llv.li/inhalt/1124/amtsstellen/bevolkerungsstatistik|title=LLV|website=www.llv.li|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222323/https://www.llv.li/inhalt/1124/amtsstellen/bevolkerungsstatistik|archive-date=15 ធ្នូ 2018|url-status=dead|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215222323/https://www.llv.li/inhalt/1124/amtsstellen/bevolkerungsstatistik}}</ref> || |- !១៩០ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ម៉ូណាកូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=MCO/>៣៩,១៥០ || style=text-align:right|០.០០០៤៩២% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MCO" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment|title=Population and employment / IMSEE - Monaco IMSEE|website=www.monacostatistics.mc|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230517/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment|archive-date=27 ធ្នូ 2018|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ជីប្រាល់តា}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=GIB/>៣៤,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៤២៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="GIB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៩១ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សានម៉ារីណូ}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=SMR/>៣៣,៧០៥ || style=text-align:right|០.០០០៤២៣% | {{dts|30 March 2022|format=dmy|abbr=on}}<section end="SMR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{cite web|url=http://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html|title=San Marino - Population - Upeceds|website=www.statistica.sm|access-date=24 មិថុនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html|archive-date=26 មីនា 2020|url-status=dead|archivedate=2020-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|សាំងម៉ាតាំង}} (បារាំង) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=MAF/>៣២,៤៨៩ || style=text-align:right|០.០០០៤០៨% | {{dts|1 January 2019|format=dmy|abbr=on}} || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013871?sommaire=6011075&q=Populations+l%C3%A9gales+des+collectivit%C3%A9s+d%27outre-me|title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2019|website=www.insee.fr|access-date=24 មិថុនា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|អូឡាន់}} (ហ្វាំងឡង៉) || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=ALA/>៣០,៣៤៤ || style=text-align:right|០.០០០៣៨១% | {{dts|31 December 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="ALA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref name="pxnet2.stat.fi" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះវើជីនអង់គ្លេស}} (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=VGB/>៣០,០០០ || style=text-align:right|០.០០០៣៧៧% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="VGB" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៩២ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប៉ាឡូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PLW/>១៧,៩៥៧ || style=text-align:right|០.០០០២២៦% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PLW" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ប្រជុំកោះឃុក}} (នូវែលសេឡង់) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=COK/>១៥,៣៤២ || style=text-align:right|០.០០០១៩៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="COK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Anguilla.svg|25px}} [[អង់ក្វេឡា]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=AIA/>១៥,០០០ || style=text-align:right|០.០០០១៨៨% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="AIA" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !១៩៣ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ណូរូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NRU/>១១,៨៣២ || style=text-align:right|០.០០០១៤៩% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NRU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Saint Pierre and Miquelon.svg|25px}} [[វ៉ាលីស និងហ្វូធូណា]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=WLF/>១១,៣៦៩ || style=text-align:right|០.០០០១៤៣% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="WLF" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៩៤ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|ទូវ៉ាលូ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=TUV/>១០,៦៧៩ || style=text-align:right|០.០០០១៣៤% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TUV" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Saint Barthélemy (Local).svg}} [[សាំងបារតេឡេមី]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=BLM/>១០,២៨៩ || style=text-align:right|០.០០០១២៩% | {{dts|1 January 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="BLM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013871?sommaire=6011075&q=Populations+l%C3%A9gales+des+collectivit%C3%A9s+d%27outre-me|title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2019|website=www.insee.fr|access-date=6 កក្កដា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[សាំងហេឡេណា អាសិនស្យុង និងទ្រីស្តានដាគុនញ្ញ៉ា]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាហ្វ្រិក || <section begin=SHN/>៦,០០០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="SHN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg}} [[សាំងព្យែរ និងមីគីឡុង]] (បារាំង) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=SPM/>៥,៩៧៤ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 January 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="SPM" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6013871?sommaire=6011075&q=Populations+l%C3%A9gales+des+collectivit%C3%A9s+d%27outre-me|title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2019|website=www.insee.fr|access-date=6 កក្កដា 2022}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Montserrat.svg}} [[ម៉ុងសេរ៉ាត់]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=MSR/>៥,០០០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="MSR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of the Falkland Islands.svg}} [[ប្រជុំកោះហ្វកឡិន]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អាមេរិក || <section begin=FLK/>៤,០០០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="FLK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ដោយ អសប<ref name="unpop" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Christmas Island.svg}} [[កោះគ្រិស្តម៉ាក]] (អូស្ត្រាលី) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=CXR/>១,៩៦៦ || style=text-align:right|០% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CXR" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/Australia-AggloEst.html|title=Australia: Agglomerations - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de|access-date=6 កក្កដា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904153524/http://citypopulation.de/Australia-AggloEst.html|archive-date=4 កញ្ញា 2019|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កោះន័រហ្វូក}} (អូស្ត្រាលី) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NFK/>១,៧៣៤ || style=text-align:right|០% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="NFK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|នីវវេ}} || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=NIU/>១,៥៤៩ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="NIU" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of Tokelau.svg}} [[តូកេឡូ]] (នូវែលហ្សេឡង់) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=TKL/>1,501 || style=text-align:right|២.៨៣% | {{dts|1 July 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="TKL" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto1" /> || |- !១៩៥ | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|បុរីវ៉ាទីកង់}} || style="text-align:center" |អឺរ៉ុប || <section begin=VAT/>៨២៥ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 February 2019|format=dmy|abbr=on}}<section end="VAT" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំខែ<ref>{{Cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=1 February 2019|website=www.vaticanstate.va|access-date=6 កក្កដា 2022 |language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913144053/https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html|archive-date=13 កញ្ញា 2020|url-status=live}}</ref> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flag|កោះកូកូស}} (អូស្ត្រាលី) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=CCK/>៥៧៤ || style=text-align:right|០% | {{dts|30 June 2020|format=dmy|abbr=on}}<section end="CCK" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref name="auto" /> || |- !– | scope="row" style="text-align:left" |{{flagicon image|Flag of the Pitcairn Islands.svg}} [[ពីតកេន]] (សហរាជាណាចក្រ) || style="text-align:center" |អូសេអានី || <section begin=PCN/>៤០ || style=text-align:right|០% | {{dts|1 January 2021|format=dmy|abbr=on}}<section end="PCN" /> || style="text-align:left" |ការប៉ាន់ស្មានជាតិប្រចាំឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=http://www.visitpitcairn.pn/index.html|title=Pitcairn Islands Tourism|website=www.visitpitcairn.pn|access-date=6 កក្កដា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113230859/http://www.visitpitcairn.pn/index.html|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead|archivedate=2020-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200320153022/https://www.visitpitcairn.pn/index.html}}</ref> || |} == កំណត់សម្គាល់ == {{notelist}} == ឯកសារយោង == {{reflist|35em}} mmyhy89afukdeesacl9no07ky3n86hu បាក់តេរីសាស្ដ្រ 0 35357 342647 200595 2026-11-08T03:43:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342647 wikitext text/x-wiki '''បាក់តេរីសាស្ដ្រ''' ({{lang-en|Bacteriology}}) ជាសាខាមួយនៃ[[ជីវវិទ្យា]] ដែលសិក្សាផ្លូវ[[រូបសាស្ដ្រ]] [[បរិស្ថានវិទ្យា]] [[ពន្ធុវិទ្យា]]និង[[ជីវគីមីសាស្រ្ត]]របស់[[បាក់តេរី]] ។ បាក់តេរីវិទ្យាគឺជាផ្នែកមួយនៃ[[អតិសុខុមជីវសាស្ដ្រ]]ដែលត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ ប្រភេទបាក់តេរីនីមួយ ៗ ។<ref>{{Cite web | last = Wassenaar | first = T. M. | title = Bacteriology: the study of bacteria | url = http://www.bacteriamuseum.org/cms/bacteria/bacteriology-the-study-of-bacteria.html | publisher = www.mmgc.eu | date = | accessdate = 18 June 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110724020909/http://www.bacteriamuseum.org/cms/bacteria/bacteriology-the-study-of-bacteria.html | archivedate = 24 July 2011 <!--DASHBot--> | deadurl = no | url-status = dead}}</ref> 36chcmus4dmiwd9n9ma0f3gvid7ypmi រាជវង្សយាន 0 35546 342698 339124 2026-11-08T05:14:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342698 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | conventional_long_name = មហាយាន | common_name = រាជវង្សយាន | native_name = {{nobold|大元 <br/><br/>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ}}<br />{{MongolUnicode|ᠦᠨ}}<br />{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}} }} | life_span = ១២៧១–១៣៦៨ | image_flag = | flag_type = | image_coat = | symbol_type = |national_motto = | national_anthem = | image_map = Yuen Dynasty 1294 - Goryeo as vassal.png | image_map_size = | image_map_caption = ទឹកដីនៃរាជវង្សយាន (ប្រ. ១២៩៤)<br />{{small|[[រាជវង្សកូរ្យ៉ូ]] (កូរ៉េ) គឺជា[[កូរ្យ៉ូក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ម៉ុងហ្គោល|សាមន្តរដ្ឋសមស្វយ័តរបស់រាជវង្សយាន]]{{refn|group=ស|ស្ថានភាពនៃរដ្ឋកូរ្យ៉ូនៅក្នុងសម័យរាជវង្សយានគឺមិនមានភាពច្បាស់លាស់ទេ។ អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន (ដូចជា [[ថាន ឈីស៊ាង]]) បានចាត់ទុកកូរ្យ៉ូថាជារដ្ឋស្វយ័ត/ដាច់ដោយឡែកពីការគ្រប់គ្រងរបស់យាន<ref name=tan>{{cite book |language=ភាសាចិនសម័យ |script-title = zh:《中国历史地图集》 |title-link = The Historical Atlas of China |publisher=SinoMaps Press |volume=7 |author1-link = ថាន ឈីស៊ាង |author1=Tan Qixiang |display-authors = etal |isbn=978-7-5031-1844-9 |year=1987}}</ref>{{sfn|Rossabi|1994|pp=436–437}}{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} ខណៈបញ្ញវន្តផ្សេងទៀតបានចាត់​ទុក​វា​ជា​រដ្ឋចំណុះ​ពេញតួក្រោម​រាជវង្ស​យាន។}}}} | image_map2 = Yuan Provinces.png | image_map2_caption = ខេត្តនៃរាជវង្សយាននៅក្នុងឆ្នាំ១៣៣០ (ជាឡាតាំង) | capital_type = រាជធានី | capital = [[ខាន់បាលីគ]] ([[ប៉េកាំង]])<br />[[ស៊ាងឌូ]] (រាជធានីនិទាឃរដូវ) | largest_city = | common_languages = {{plainlist| *[[ភាសាម៉ុងហ្គោលកណ្ដាល|ម៉ុងហ្គោលកណ្ដាល]] *[[ភាសាចិន|ចិន]] ([[កុកងឺបុរាណ]]) *[[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរបុរាណ|អ៊ុយហ្គឺរបុរាណ]] }} | languages_type = អក្សរផ្លូវការ | languages = [[អក្សរផាកប៉ា]]<ref>{{cite web |title='Phags-pa Script: Description|url=https://www.babelstone.co.uk/Phags-pa/Description.html|date=21 December 2006|access-date=22 April 2023 | editor1= Andrew West | work = BabelStone }}</ref> | religion = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅទីបេ|ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ]]ជា[[សាសនារដ្ឋ|សាសនារបស់រដ្ឋ]]), [[សាសនាតេងគ្រី]]ម៉ុងហ្គោល/[[សក្ការៈឋានសួគ៌]]ចិន, [[សាសនាតាវ]], [[លទ្ធិខុងជឺ]], [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន]], [[ព្រះសហគមន៍បូព៌ានៅចិន|គ្រិស្តសាសនាណេស្តូរីចិន]], [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅចិន|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]], [[ជ្វីហ្វនៅចិន|យូដាសាសនា]], [[ម៉ូញីចាវ]], [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]] | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យ]] | title_leader = [[បញ្ជីរាយព្រះអធិរាជនៃរាជវង្សយាន|ព្រះអធិរាជ]] | leader1 = [[គូប៊ីឡៃ ខាន់]] | year_leader1 = ១២៦០–១២៩៤ | leader2 = [[ធួហ័ន ធាមួរ]] | year_leader2 = ១៣៣២–១៣៦៨ | title_representative = [[មហាអធិការបតី|អធិការបតី]] | representative1 = [[អាកម៉ាដ ហ្វាណាកាទី]] (អាហឺម៉ា) | year_representative1 = ១២៦៤–១២៨២ | representative2 = [[ធួធួ]] | year_representative2 = ១៣៤០–១៣៥៥ | era = [[សម័យក្រោយតន្តី]] | event_pre = [[គូប៊ីឡៃ ខាន់|គូប៊ីឡៃ]]ត្រូវលើកប្រកាសជាព្រះអធិរាជ | date_pre = ៥ ឧសភា ១២៦០ | event_start = គូប៊ីឡៃប្រកាសឈ្មោះរាជវង្សថ្មីថា "មហាយាន" | year_start = ១២៧១ | date_start = ៥ វិច្ឆិកា | event1 = [[សមរភូមិសៀងយ៉ាង]] | date_event1 = ១២៦៨–១២៧៣ | event2 = [[ការវាយសញ្ជ័យរបស់ម៉ុងហ្គោលលើរាជវង្សស៊ុង|វាយសញ្ជ័យលើរាជវង្សស៊ុង]] | date_event2 = ៤ កុម្ភៈ ១២៧៦ | event3 = [[សមរភូមិយ៉ាមិន]] | date_event3 = ១៩ មីនា ១២៧៩ | event4 = [[ឧទ្ទាមកម្មឈ្នួតក្រហម]] | date_event4 = ១៣៥១–១៣៦៨ | event_end = ការដួលរលំនៃរាជធានី[[ខាន់បាលីគ]] | date_end = ១៤ កញ្ញា | year_end = ១៣៦៨ | event_post = និម្មិតកម្មនៃ[[រាជវង្សយានខាងជើង]] | date_post = ១៣៦៨–១៣៨៨ | stat_year1 = ១៣១០ | stat_area1 = 11000000 | ref_area1 = <ref>{{cite journal |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal=International Studies Quarterly |volume=41 |issue=3 |page=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |first=Rein |last=Taagepera |author-link = Rein Taagepera |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in}}</ref> | currency = [[ឈីវឆាវ]] | p1 = ចក្រភពម៉ុងហ្គោល | p2 = រាជវង្សសុង{{!}}រាជវង្សស៊ុង | s1 = យានខាងជើង | s2 = រាជវង្សមិង | s3 = រាជវង្សផាមូឈូប៉ា | footnotes = }} '''រាជវង្សយាន''' ([[ភាសាចិន]]៖ {{linktext|元|朝}}, [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Yuáncháo'') ឬអាចហៅថា '''មហាយាន'''<ref name="CivilSociety" /> ([[ភាសាចិន]]៖ {{linktext|大|元}}, [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Dà Yuán'' និងជា[[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]៖ {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠶᠤᠸᠠᠨ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} ដែលប្រែមកចំថា "មហារដ្ឋយាន"{{refn|group=ស|ជាទម្រង់ឈ្មោះសម័យដែលប្រើជាទូទៅដោយបណ្ឌិតចិន និងម៉ុងហ្គោលី។ នៅក្នុង[[ភាសាម៉ុងហ្គោលកណ្ដាល]] គេសរសេរ៖ {{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ<br />ᠦᠨ<br />ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} និងជាទម្រង់[[អក្សរគីរីឡុសម៉ុងហ្គោល|អក្សរគីរីឡុស]]៖ Их Юань улс។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាម៉ុងហ្គោល) ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠶᠡᠬᠡ ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠤᠯᠤᠰ |url=https://mongoltoli.mn/history/h/418 |publisher=Монголын түүхийн тайлбар толь |year=2016 |access-date=2024-01-24 |archivedate=2021-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019122718/https://mongoltoli.mn/history/h/418 |url-status=dead }}</ref>}}) គឺជា[[រាជវង្សនៃចិន|រាជវង្សចិន]]ដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពល[[ជនជាតិម៉ុងហ្គោល]] និងត្រូវជារដ្ឋស្នងចម្បងពី[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល]]។ រដ្ឋនេះមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១២៧១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៣៦៨ ដោយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]] ដែលកាលនុះត្រូវជាអធិរាជទីប្រាំនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល។ នៅក្នុង​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចិន]] រាជវង្សយានគឺជារដ្ឋស្នងឱ្យ​[[រាជវង្សសុង|រាជវង្សស៊ុង]] និង​ជារដ្ឋមុនកំណើតនៃ​[[រាជវង្សមិង]]។ ថ្វីបើ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]បានឡើងគ្រងរាជ្យជា[[ខាហ្កាន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៦ មែន ប៉ុន្តែគោរម្យងារខាហ្កាននេះត្រូវបានប្រជាជនចិនចាត់ទុកថាមានអំណាច និងនាមស្មើនឹង[[អធិរាជ|ព្រះអធិរាជហាន]]<ref name="Enthronement1206" /> ហើយកាលនុះផងដែរ [[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល]]នៅគ្រប់គ្រងទឹកដីភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិននៅឡើយ។ ដល់ឆ្នាំ១២៧៩ ទើបគូប៊ីឡៃ ខាន់បានប្រកាសជាផ្លូវការនូវរាជវង្សថ្មីតាមប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ហាន{{sfn|Mote|1994|p=624}} ក្រោយពីចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានវាយលេបត្របាក់សំណល់រាជវង្សស៊ុងរបស់ចិននៅតំបន់ភាគខាងត្បូង។ ដែនអាណាចក្ររបស់ព្រះរាជាគូប៊ីឡៃថ្មីនេះគឺមានទម្លាប់ដឹកនាំខុសពីខាន់ចក្រផ្សេងៗទៀត (ខាន់ចក្រផ្សេងៗបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងជាលទ្ធផលនៃការបែកចក្រភពម៉ុងហ្គោល) និងមានវិសាលភាពគ្រប់គ្រងតែលើទឹកដីចិន បូករួមទាំងតំបន់ជុំវិញខ្លះៗប៉ុណ្ណោះ<ref name="Mongol Empire p.611">{{cite book |last=Atwood |first=Christopher Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |url-access=registration |year=2004 |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-4671-3}}</ref> ហើយវាត្រូវជារាជវង្សចិនដំបូងដែលមិនស្ថាបនាដោយជនជាតិហាន។<ref name="San" />{{rp|312}}<ref>{{cite book |last1=Eberhard |first1=Wolfram |title=A History of China |url=https://archive.org/details/bwb_S0-BVB-328 |date=1971 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, California |isbn=0-520-01518-5 |page=[https://archive.org/details/bwb_S0-BVB-328/page/232 232] |edition=3rd}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ បន្ទាប់ពីវាយចាញ់កងកម្លាំងនៃរាជវង្សមិង ថ្នាក់ដឹកនាំម៉ុងហ្គោលបានរត់ភៀសខ្លួនទៅតំបន់ខ្ពង់រាបនៃទឹកដីកំណើតខ្លួនវិញ (ម៉ុងហ្គោលី) ហើយក៏បន្តគ្រប់គ្រងក្រោមឈ្មោះ [[យានខាងជើង]] រហូតដល់ឆ្នាំ១៦៣៥ នៅពេលដែលពួកគេបានចុះចាញ់នឹង[[រាជវង្សជីនក្រោយ]] (ដែលក្រោយមកបានវិវត្តទៅជា[[រាជវង្សឈីង]])។ បន្ទាប់​ពីចក្រភព​ម៉ុងហ្គោលបានបែកចែងពីគ្នា រាជវង្ស​យាន​បានក្លាយជា​ខាន់ចក្រ​មួយដែល​គ្រប់គ្រង​ដោយ​អ្នក​ស្នងរាជសម្បត្តិ​បន្ត​ពីមហាខាន់[[​មឹងគឿ ខាន់|មឹងគឿ]]។ រាជវង្សយាននេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយគូប៊ីឡៃ ខាន់ ប៉ុន្តែព្រះអង្គបានជ្រើសយកជីតាខ្លួនគឺ ជេនហ្គិស ខាន់ ជាព្រះស្ថាបនិកផ្លូវការនៃរាជវង្ស ហើយតាំង[[ព្រះនាមប្រាសាទ|នាមតាមប្រាសាទ]]ថា ថៃហ៊្សូ។ នៅក្នុងព្រះរាជបញ្ញត្តិដែលមានចំណងជើងថា ''សេចក្តីប្រកាសនៃនាមព្រះរាជវង្ស'' ដែលបានចេញនៅឆ្នាំ១២៧១<ref name="Proclamation1271">{{citation |author=Kublai Emperor |author-link=គូប៊ីឡៃ ខាន់ |date=18 December 1271 |title= (ជាទម្រង់ចិនបុរាណ) 建國號詔 |series= 元典章 |url=http://zh.wikisource.org/wiki/建國號詔}}</ref> គូប៊ីឡៃបានប្រកាសឈ្មោះនៃរាជវង្សថ្មីថា មហាយាន ហើយបានអះអាងថារាជវង្សខ្លួនគឺបានស្នងបន្តពីអតីតរាជវង្សចិនពីសម័យ[[ព្រះរាជាបី និងអធិរាជប្រាំ]] រហូតដល់[[រាជវង្សថាង]]។<ref name="Proclamation1271" /> ព្រះចៅអធិរាជយានខ្លះបានរៀនចេះស្ទាត់ជំនាញ[[ភាសាចិន]] ឯខ្លះទៀតបានបន្តប្រើតែភាសាម៉ុងហ្គោលដើម និង[[អក្សរផាកប៉ា]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite journal | last= Franke | first= Herbert | title= Could the Mongol emperors read and write Chinese? | pages= 28–41 | url= https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/1665DFfIcjI.pdf | journal= Asia Major | date= 1953 | series= Second series | volume= 3 | issue= 1 | publisher= Academica Sinica | archive-url= https://web.archive.org/web/20230320185814/https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/1665DFfIcjI.pdf | archive-date= 2023-03-20 | accessdate= 2023-12-12 | dead-url= yes }}</ref> គូប៊ីឡៃក្នុងនាមជាខាហ្កាន ឬមហាខាន់នៃចក្រភពម៉ុងហ្គោលពីឆ្នាំ១២៦០ បានអះអាងថាខ្លួនមានអំណាចកំពូលស្រោបលើរដ្ឋស្នងចក្រភពម៉ុងហ្គោលផ្សេងទៀតដូចជា៖ [[ឆាហ្កាតៃ]] [[ហ្វូងមាស]] និង[[អ៊ីលខាណាត]] មុនពេលត្រូវប្រកាសជាព្រះអធិរាជចិននៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១។ ដោយហេតុនេះ ពេលខ្លះរាជវង្សយានត្រូវបានគេហៅថា អាណាចក្រនៃមហាខាន់។<ref>{{cite book |first=John Joseph |last=Saunders |title=The History of the Mongol Conquests |page=116 |orig-year=1971 |year=2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-1766-7 |author-link=J. J. Saunders }}</ref><ref>{{cite book |last=Grousset |first=René |author-link=René Grousset |year=1939 |language=fr |title=L'empire des steppes: Attila, Gengis-Khan, Tamerlan |url=https://archive.org/details/lempiredessteppe0000rene |trans-title=The Empire of Steppes}}</ref> == ឈ្មោះ == {{Infobox Chinese |pic=Yuan dynasty (Chinese and Mongolian).svg |piccap="រាជវង្សយាន" សរសេរជា[[អក្សរចិន]] (លើ) និង "មហារដ្ឋយាន" (ទម្រង់ឈ្មោះបច្ចុប្បន្ន៖ ''Yehe Yüan Ulus'') ជា[[អក្សរម៉ុងហ្គោល]] (ក្រោម) |picsize=145px |c=元朝 |l="រាជវង្សយាន" |p=Yuán cháo |altname=ឈ្មោះរាជវង្ស |c2=大元 |l2=មហាយាន |p2=Dà Yuán |altname3=ឈ្មោះពេញផ្លូវការ៖<br />{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ<br />ᠶᠤᠸᠠᠨ<br />ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} |t3=大元大蒙古國 |s3=大元大蒙古国 |p3=Dà Yuán Dà Měnggǔ Guó |l3=មហារដ្ឋយាន }} នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ [[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានចាប់ផ្ដើមហៅអាណាចក្រខ្លួនថា '''មហាយាន''' រួចក៏បង្កើតចេញជា រាជវង្សយាន ពីពេលនោះមក។<ref name="CivilSociety">{{cite book |last=Simon |first=Karla W. |title=Civil Society in China: The Legal Framework from Ancient Times to the 'New Reform Era' |url=https://archive.org/details/civilsocietyinch0000simo |date=26 April 2013 |publisher=Oxford University Press | isbn = 9780190297640 |page=39 {{nowrap|n. 69}}}}</ref> តាម​បទដ្ឋាន​ប្រវត្តិសហសម័យ "រាជវង្ស​យាន​" គឺធម្មតា​សម្ដៅទៅ​លើ​អាណាចក្រ​ដែលគ្របដណ្ដប់នៅលើទឹកដីចិន ដែលមាន​រាជធានី​​នៅ​[[ខាន់បាលីគ|ដា​ឌូ]] (បច្ចុប្បន្នគឺ ​[[ប៉េកាំង]]​​)​។<ref name="Proclamation1271" /><ref name="GreatYuan1">{{cite book |last=Robinson |first=David |title=In the Shadow of the Mongol Empire: Ming China and Eurasia |year=2019 |url=https://books.google.com/books?id=itKyDwAAQBAJ&q=great+yuan+entire+mongol+empire&pg=PA50 |page=50 |isbn=978-1-108-48244-8 | publisher= Cambridge University Press}}<hr>{{cite book |last=Robinson |first=David |title=Empire's Twilight: Northeast Asia Under the Mongols |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PDjWpqU55eMC&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA293 |page=293 |isbn=978-0-674-03608-6 | series = Harvard–Yenching Institute Monograph Series 68 Studies in East Asian Law | publisher= Brill}}<hr>{{cite book |editor1-last=Brook |editor1-first=Timothy |editor2-last=Walt van Praag |editor2-first=Michael van |editor3-last=Boltjes |editor3-first=Miek |title=Sacred Mandates: Asian International Relations since Chinggis Khan |year=2018 | pages= 45–56 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6p1WDwAAQBAJ&q=great+yuan+refer+to+entire+mongol+empire&pg=PA45 |isbn=978-0-226-56293-3 | author= Hodong Kim | chapter = Mongol Perceptions of "China" and the Yuan Dynasty | publisher= University of Chicago Press }} At p. 45.</ref> ប្រវត្តិវិទូលោកខាងលិចច្រើនស្គាល់រាជវង្សយានថាជា "រាជវង្សម៉ុងហ្គោល" ឬ "រាជវង្សម៉ុងហ្គោលនៃចិន។<ref>{{ cite book| title = Archaeology of Asia | editor=Miriam T. Stark | date= 2006 | isbn =9780470774670 | doi= 10.1002/9780470774670.ch12 | publisher= Wiley Blackwell | chapter = States on Horseback: The Rise of Inner Asian Confederations and Empires | pages= 255–278 | author1=William Honeychurch | author2= Chunag Amartuvshin}}</ref> ម្យ៉ាងទៀត យានក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថា "អាណាចក្រនៃមហាខាន់" ឬ "ខាន់ចក្រនៃមហាខាន់" ដែរ<ref>{{ cite book | doi = 10.1163/9789047410812_005 | isbn = 9789047410812 | chapter= The First Globalization Episode: The Creation of the Mongol Empire, or the Economics of Chinggis Khan | author1= Ronald Findlay | author2= Mats Lundahl | title= Asia and Europe in Globalization | pages=13–54 | editor1=Göran Therborn | editor2= Habibul Khondker | date= 2006 | publisher= Brill}}</ref> ព្រោះគេតែងឃើញឈ្មោះពីរនេះនៅលើផែនទីមួយចំនួននៃរាជវង្សយាន ដោយនេះទំនងដោយសារ ព្រះចៅអធិរាជយានមានគោរម្យងារមួយទៀតថា [[ខាហ្កាន|មហាខាន់]]។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃរាជវង្សយាន}} === ដើមសាវតារ === [[ជេនហ្គិស ខាន់]]បានបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោល និងក្លាយជា[[ខាហ្កាន|មហាខាន់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៦។{{sfn|Ebrey|2010|p=169}} ជេនហ្គិស និងអ្នកបន្តស្នងរាជត្រកូលព្រះអង្គបានពង្រីកវិសាលភាពចក្រភពម៉ុងហ្គោលទៅពាសពេញផ្ទៃនៃទ្វីបអាស៊ី។ នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់រាជបុត្រាទីបីរបស់ជេនហ្គិស ព្រះនាម [[អ៊ូហ្កេដី ខាន់]] ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានវាយបំបែក[[អាណាចក្រជិន|រាជវង្សជិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៣៤ រួចបានត្រួតត្រាតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន។{{sfn|Ebrey|2010|pp=169–170}} អ៊ូហ្កេដីបានប្រទានក្មួយប្រុសរបស់ទ្រង់គឺ គូប៊ីឡៃ នូវរាជតំណែងមួយនៅក្នុង[[ខេត្តហឺប៉ី]]។ ថ្វីបើកាលនុះ គូប៊ីឡៃមិនចេះអានភាសាចិនមែន ប៉ុន្តែព្រះអង្គមានគ្រូជនជាតិហានជាច្រើននាក់នៅអមទ្រង់តាំងកុមារភាព។ ពេលមកដល់ចិន គូប៊ីឡៃដាក់ព្រះទ័យរៀនសូត្រ​ពី​ទី​ប្រឹក្សា​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ចិន និង​ខុងជឺ។{{sfn|Rossabi|1994|p=415}} [[មឹងកឿ ខាន់]]បានឡើងស្នងរាជ្យជាមហាខាន់បន្តពីបុត្រារបស់អ៊ូហ្កេដី ព្រះនាម[[គូយូគ ខាន់|គូយូគ]] នៅក្នុងឆ្នាំ១២៥១។{{sfn|Allsen|1994|p=392}} មឹងកឿបានប្រទានប្អូនប្រុសរបស់ទ្រង់គឺ គូប៊ីឡៃនូវអំណាចគ្រប់គ្រងទាំងប៉ុន្មានដែលម៉ុងហ្គោលមានលើទឹកដីប្រទេសចិន។ ក្រោយក្លាយជាតួអង្គដឹកនាំម្នាក់នៅប្រទេសចិន គូប៊ីឡៃបានចាត់ឱ្យសាងសង់សាលារៀនសម្រាប់បណ្ដុះបណ្ដាលអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ ដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់លុយក្រដាស បំផុសពិធីសាសនាចិនឡើងវិញ និងគាំទ្រគោលនយោបាយដែលជំរុញឱ្យមានកំណើនកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម។{{sfn|Rossabi|1994|p=418}} គូប៊ីឡៃបានស្ដាររាជធានីថ្មីនៅកៃពីង ដែលក្រោយមកបានប្តូរឈ្មោះមក [[ស៊ាងឌូ]]។{{sfn|Rossabi|2012|p=65}} ក្នុងនាមជាមហាខាន់ មឹងកឿបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាប្រឆាំងនឹង[[រាជវង្សសុង|រាជវង្សស៊ុង]]នៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេសចិន{{sfn|Allsen|1994|p=410}} ដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងទ័ពច្រើនឆ្ងាយជាងកម្លាំងដែលពួកម៉ុងហ្គោលបានបញ្ជូនទៅឈ្លានពានតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានៅក្នុងឆ្នាំ១២៥៦។<ref>{{cite journal |jstor=606298 |title=Nomads on Ponies vs. Slaves on Horses. Reviewed Work: ''Mongols and Mamluks: The Mamluk-Īlkhānid War, 1260–1281'' by Reuven Amitai-Preiss |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1998_118_1/page/54 |author=John Masson Smith Jr. |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=118 |issue=1 |year=1998 |pages=54–62}}</ref> មឹងកឿបានចូលព្រះទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១២៥៩ ដោយគ្មានអ្នកស្នងរាជសម្បត្តិបន្ត។{{sfn|Allsen|1994|p=411}} គូប៊ីឡៃបានត្រឡប់ទៅទឹកដីដើមម៉ុងហ្គោលីវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦០ បន្ទាប់ពីបានដឹងឮថាប្អូនប្រុសរបស់ខ្លួន ព្រះនាម [[អារីគ ប៊ូគ]] បានលួចឡើងសោយរាជ្យបល្ល័ង្កម៉ុងហ្គោលដោយមិនបានពិគ្រោះគ្នាមុន។{{sfn|Rossabi|1988|p=53}} ដោយឃើញថាក្រុមប្រឹក្សាម៉ុងហ្គោលបានយល់ស្របលើកអារីគជាមហាខាន់ គូប៊ីឡៃក៏បានបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាផ្ទាល់ខ្លួនមួយដែរនៅចិនហើយបានជ្រើសតាំងជាមហាខាន់ និងជាលទ្ធផល សង្គ្រាមស៊ីវិលក៏បានផ្ទុះឡើង។{{sfn|Rossabi|1988|p=51}} គូប៊ីឡៃបានពឹងផ្អែកខ្លាំងលើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៃក្រុមប្រឹក្សាចិនរបស់ទ្រង់ដើម្បីធានាថាកងទ័ពខ្លួនមានធនធានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបន្តមុខងារ និងសកម្មភាពវាតទី។ ក្រុមប្រឹក្សាគូប៊ីឡៃបានកើនការពេញចិត្តខ្លាំងចំពោះទ្រង់បន្ទាប់ពីឃើញព្រះអង្គបញ្ជាឱ្យបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដោយយកគំរូតាមការិយាធិបតេយ្យនៃរាជវង្សចិនបុរាណ និងព្រមទទួលយកព្រះនាមមួយទៀតជាភាសាចិនថា ជុងថង។{{sfn|Rossabi|1994|p=423–424}} អារីគ ប៊ូគត្រូវជួបនឹងកង្វះធនធានដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ទ័ពរបស់ខ្លួន ហើយក៏បានសុំទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១២៦៤។ ខាន់ចក្រខាងលិចទាំងបី ([[ហ្វូងមាស]] ឆាហ្កាតៃ និងអ៊ីលខាណាត) បានក្លាយជារដ្ឋស្វយ័ត ដោយមានតែអ៊ីលខាណាតប៉ុណ្ណោះដែលទទួលស្គាល់គូប៊ីឡៃជាមហាខាន់។{{sfn|Rossabi|1988|p=62}}{{sfn|Allsen|1994|p=413}} ជម្លោះស៊ីវិលនេះ និងជម្លោះបន្តបន្ទាប់បានបំបែកចក្រភពម៉ុងហ្គោលជារៀងរហូត។{{sfn|Allsen|2001|p=24}} === រជ្ជកាលគូប៊ីឡៃ ខាន់ === ==== ដើមឆ្នាំ ==== ដើមរជ្ជកាលរបស់គូប៊ីឡៃ ខាន់ត្រូវបានសម្គាល់ដោយអស្ថិរភាពដូចជា ការមិនទទួលស្គាល់រាជអំណាចពីចៅប្រុសរបស់អ៊ូហ្កេដី ព្រះនាម[[ហៃទូ]]{{sfn|Rossabi|1988|p=77}}{{sfn|Morgan|2007|p=105}} និងការគំរាមកំហែងពីរាជវង្ស​ស៊ុង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងជាដើម។{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} នៅឯប៉ែកឦសាន គូប៊ីឡៃបានសម្របសម្រួលជាមួយនគរ[[កូរ្យ៉ូ]] (កូរ៉េ) ដោយដំឡើងព្រះអង្គម្ចាស់[[វ័នជុង]]ជាព្រះមហាក្សត្រនៃនគរនេះ{{sfn|Rossabi|1994|pp=436–437}}{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គូប៊ីឡៃថែមទាំងបានរៀបអភិសេកបុត្រីរបស់ខ្លួនជាមួយអង្គក្សត្រវ័នជុងទៀតផងដើម្បីពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋទាំងពីរ។{{sfn|Rossabi|1994|pp=438}} ជាថ្នូរ ស្ត្រី​ជនជាតិកូរ៉េ​ត្រូវ​បាន​​បញ្ជូន​មកព្រះរាជវាំងយានជា​សួយសារអាករ ហើយ​ស្រី​ស្នំ​ម្នាក់​បាន​ក្លាយ​ជា[[ព្រះអធិរាជនីឈី|ព្រះ​អធិរាជនី]]​ថែមទៀតផង។<ref>{{cite journal |last1=Lorge |first1=Peter |title=Review of David M. Robinson, ''Empire's Twilight: Northeast Asia under the Mongols''. Harvard-Yenching Institute Monograph Series |journal=China Review International |date=2010 |volume=17 |issue=3 |pages=377–379 |issn=1069-5834 |jstor=23733178}}</ref> អំណាចអធិរាជគូប៊ីឡៃក៏ត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយភាពចលាចលក្នុងស្រុកផងដែរ។ លី ថាន ដែលជាកូនប្រសាររបស់មន្ត្រីចិនដ៏មានអំណាចមួយរូប បានធ្វើការបះបោរប្រឆាំងនឹងអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ុងហ្គោលនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦២។ បន្ទាប់ពីបានបង្ក្រាបការបះបោររបស់លី ថានរួច គូប៊ីឡៃក៏បញ្ជាឱ្យមានការក្ដោបឥទ្ធិពលរបស់ទីប្រឹក្សាជនជាតិហាននៅក្នុងព្រះរាជវាំង{{sfn|Rossabi|1994|p=426}} ព្រោះទ្រង់បានកើតព្រះទ័យព្រួយខ្លាចថាការពឹងពាក់លើមន្ត្រីចិនទាំងនោះច្រើនពេកអាចធ្វើឱ្យគេងាយនឹងផ្តួលរំលំអំណាចរបស់ទ្រង់។{{sfn|Rossabi|1998|p=66}} នៅក្រោយឆ្នាំ១២៦២ រដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានខិតខំប្រឹងប្រែងទាញផលប្រយោជន៍ពីចិនទៅផ្គត់ផ្គង់ជនជាតិម៉ុងហ្គោល ប៉ុន្តែខ្លួនក៏ត្រូវខិតខំបំពេញតម្រូវការឱ្យមន្ត្រីចិនផងដែរដើម្បីចៀសវាងការបះបោរកុំឱ្យកើតមាន។{{sfn|Rossabi|1994|p=427}} ក្នុងន័យនេះ ព្រះអង្គបានសម្រេចកំណែទម្រង់ដែលស្នើឡើងដោយទីប្រឹក្សាចិន ដូចជាធ្វើមជ្ឈការការិយាធិបតេយ្យ ពង្រីកចរាចរលុយក្រដាស និងរក្សាឯកធិភាពលើផលិតផលអំបិល និងដែក។{{sfn|Rossabi|1988|p=70–71}} ព្រះអង្គបានស្ដារលេខាធិការដ្ឋានរាជាធិរាជឡើងវិញ និងរក្សារចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលរាជវង្សចិនពីមុនៗឱ្យនៅដដែរ។{{sfn|Rossabi|2012|p=70}} រាជរដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានបែងចែកវណ្ណៈសង្គមយានជាបីថ្នាក់ ដោយជនជាតិហានត្រូវស្ថិតនៅក្នុងវណ្ណៈទាបបំផុត។ លុះពេលអាណាចក្រយានបានវាយឈ្នះរាជវង្សស៊ុង ទើបគេបង្កើតវណ្ណៈទីបួនឡើងដោយបញ្ចូលជនជាតិចិនខាងត្បូងចូលវណ្ណៈថ្មីនេះ។ ទោះជាយ៉ាងណា ទីប្រឹក្សាចិនរបស់គូប៊ីឡៃនៅតែកាន់កាប់អំណាចច្រើននៅក្នុងរាជរដ្ឋាភិបាលយាន ដោយពេលខ្លះពួកគេមានឥទ្ធិពលច្រើនជាងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ទូទៅទៀតផង។{{sfn|Rossabi|1988|p=70–71}} ==== ស្ថាបនារាជវង្សថ្មី ==== [[File:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|left|[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]] ព្រះស្ថាបនិកនៃរាជវង្សយាន]] គូប៊ីឡៃបានប្តូររាជធានីម៉ុងហ្គោលពី[[ការ៉ាកូរុំ]]មក[[ខាន់បាលីគ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៦៤ (បច្ចុប្បន្នគឺទីក្រុង[[ប៉េកាំង]])។{{sfn|Ebrey|2010|p=172}} នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ គូប៊ីឡៃបានប្រកាសទទួល[[អំណាចនៃឋានសួគ៌]] (ស្មើនឹងអំណាចទេវរាជ) និងបានប្រកាសថាឆ្នាំ១២៧២ គឺជាឆ្នាំដំបូងនៃមហាយាន (大元) ទៅតាមបែបបទប្រពៃណីនៃរាជវង្សចិន។{{sfn|Mote|1994|p=616}} ក្នុងយុគសម័យដើមដំបូងនៃរាជវង្សយាន គូប៊ីឡៃបានជំរុញឱ្យមានកំណើនពាណិជ្ជកម្ម វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌។ ព្រះអង្គក៏បានគាំទ្រពាណិជ្ជករនៅតាមបណ្តាញពាណិជ្ជកម្ម[[ផ្លូវសូត្រ]] កសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ផ្តល់ជំនួញហិរញ្ញវត្ថុដល់ពួកទូរចរ និងគាំទ្រនូវការចរាចរក្រដាសប្រាក់[[ជាវឆាវ]]ជាដើម។ ប្រាក់កាក់នូវតែគេបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងសង្គមយានរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ[[គូលូគ ខាន់]] ទើបកាក់ត្រូវបានជំនួសទាំងស្រុងដោយលុយក្រដាស។ ដល់ក្នុងរជ្ជកាល[[ធួហ័ន ធាមួរ]] ទើបរាជរដ្ឋាភិបាលយានបានចេញចរាចរកាក់ប្រាក់ទង់ដែងជាថ្មី។<ref>{{cite book |author1=David Miles |author2=Andrew Scott |title=Macroeconomics: Understanding the Wealth of Nations |date=2005 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-01243-7 |page=273}}<hr>{{cite web |url=http://www.coinweek.com/expert-columns/mike-markowitz/coinweek-ancient-coin-series-coinage-mongols/ |series=Ancient Coin Series |title=Coinage of the Mongols |date=22 May 2016 |archive-date=23 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160523104237/http://www.coinweek.com/expert-columns/mike-markowitz/coinweek-ancient-coin-series-coinage-mongols/ |author=Mike Markowitz |work=CoinWeek |access-date=2 កុម្ភៈ 2024 |archivedate=23 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160523104237/http://www.coinweek.com/expert-columns/mike-markowitz/coinweek-ancient-coin-series-coinage-mongols/ }}<hr>{{cite book | last=Hartill | first=David | date=2005 | title=Cast Chinese Coins: A Historical Catalogue | place=Trafford | isbn=1-4120-5466-4 | url=https://books.google.com/books?id=r4qWx1MFrMQC }}</ref> ដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល បច្ចេកវិទ្យា ទំនិញ និងវប្បធម៌ជាច្រើនត្រូវបានចែករំលែកទៅវិញទៅមករវាងប្រជាជាតិចិន និងពួកលោកខាងលិច។{{sfn|Rossabi|2012|p=72}} ងាកមករជ្ជកាលគូប៊ីឡៃវិញ ព្រះអង្គបានពង្រីក[[មហាប្រឡាយចិន]]ពីភាគខាងត្បូងរហូតមកដល់រាជធានីយាននៅភាគខាងជើង។{{sfn|Rossabi|2012|p=74}} ដោយសារគោលនយោបាយទ្រង់នេះហើយ ទើបអាណាចក្រចិន និងម៉ុងហ្គោលបន្តមានលក្ខណៈសកល។{{sfn|Rossabi|2012|p=62}} ឧទាហរណ៍ ព្រះអង្គបានស្វាគមន៍ភ្ញៀវបរទេសគ្រប់សាសន៍មកកាន់ព្រះរាជវាំងចិនយាន ដោយក្នុងចំណោមភ្ញៀវទាំងនោះគឺមានពាណិជ្ជករ[[សាធារណរដ្ឋវេនីស|អ៊ីតាលីវេនីស]]ម្នាក់ឈ្មោះ [[ម៉ាកូ ប៉ូឡូ]] ដែលស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកនាពេលនោះបានក្លាយជាកញ្ចក់ឆ្លុះរបស់ពួកអឺរ៉ុបមកលើប្រទេសចិន។{{sfn|Rossabi|1994|p=463}} ក៏ព្រោះដោយសារដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏អស្ចារ្យរបស់ម៉ាកូ ប៉ូឡូនេះ ទើបក្រោយមកវាបានជំរុញបណ្ដុះគំនិតអ្នករុករកផ្សេងៗដូចជា [[គ្រីស្តុប កូឡុំ]] ឱ្យឈ្វេងយល់បន្ថែមពីភូមិសាស្ត្របូព៌ា។{{sfn|Allsen|2001|p=61}} ==== យុទ្ធនាការយោធា និងការត្រួតត្រា ==== បន្ទាប់ពីបានពង្រឹងរាជរដ្ឋាភិបាលនៅភាគខាងជើងប្រទេសចិនរួច គូប៊ីឡៃក៏បានបន្តគោលនយោបាយពង្រីកទឹកដីតពីរាជវង្សានុវង្សម៉ុងហ្គោលពីមុនៗ ដោយបើកយុទ្ធនាការយោធាថ្មីប្រឆាំងនឹងរាជវង្សស៊ុងនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។{{sfn|Rossabi|1994|p=429}} ព្រះអង្គបានលើកទ័ពទៅឡោមព័ទ្ធទីក្រុង[[ស៊ាំងយ៉ាង]] ដែលជារនាំងបិទបាំងអាណាចក្រយានពីអាងទន្លេយ៉ង់សេ នៅរវាងឆ្នាំ១២៦៨ និងឆ្នាំ១២៧៣។{{sfn|Rossabi|2012|p=77}}{{sfn|Ebrey|2010|p=172}} ក្រៅពីនេះ គូប៊ីឡៃបានបញ្ជាឱ្យបើក[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលលើជប៉ុន|បេសកកម្មយោធាឆ្លងសមុទ្រ]]ក្នុងគោលបំណងត្រួតត្រាប្រទេសជប៉ុននៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៤ ប៉ុន្តែត្រូវទទួលរងបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់។{{sfn|Morgan|2007|p=107}} រាជត្រកូលដួអាននៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រដាលី|ព្រះរាជនគរដាលី]]នៅក្នុងខេត្តយូណានសព្វថ្ងៃ បាន​យល់ព្រមធ្វើខ្លួនជាសាមន្តរាជក្រោមរាជវង្សយាន និង​បាន​គាំទ្រកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង​យោធារបស់យានប្រឆាំង​នឹង​រាជវង្សស៊ុង។<ref>{{cite book | doi = 10.1163/9789004282483_006 | author1= Michael C. Brose | pages= 135–155 | chapter= Yunnan's Muslim Heritage |editor1-last=Anderson |editor1-first=James A. |editor2-last=Whitmore |editor2-first=John K. |title=China's Encounters on the South and Southwest: Reforging the Fiery Frontier Over Two Millennia |date=2014 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-28248-3 |series = Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Volume: 22 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YV1hBQAAQBAJ&pg=PA146}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៦ ទ័ពគូប៊ីឡៃបានដណ្ដើមកាន់កាប់រាជធានី[[ហាងចូវ]]របស់នគរស៊ុង{{sfn|Rossabi|1994|p=430}} ដែលកាលនុះត្រូវជាទីក្រុងស្តុកស្តម្ភបំផុតនៃប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីព្រះចៅអធិរាជស៊ុង ព្រះនាម [[ស៊ុងកុង|កុង]] បានសុំទទួលចុះចាញ់។{{sfn|Morgan|2007|p=106}} ដោយសារទង្វើរបស់អធិរាជកុង រដ្ឋអំណាចយានក៏បានទុកជីវិតឱ្យព្រះអង្គ និងរៀបអភិសេកព្រះអង្គជាមួយក្សត្រីម៉ុងហ្គោលមួយរូប។<ref>{{cite book |last=Hua | first=Kaiqi |editor1-last=Heirman |editor1-first=Ann |editor2-last=Meinert |editor2-first=Carmen |editor3-last=Anderl |editor3-first=Christoph |title=Buddhist Encounters and Identities Across East Asia |date=2018 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-36615-2 |doi=10.1163/9789004366152_008 |pages=196–226 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bGdjDwAAQBAJ&pg=PA213 |chapter= The Journey of Zhao Xian and the Exile of Royal Descendants in the Yuan Dynasty (1271–1358)}}</ref> ក្រុម​ស្មោះស្ម័គ្រ​​នឹងនគរស៊ុងបាន​នាំគ្នារត់​គេចចេញ​ពី​រាជធានីហាងចូវ រួចបានលើកប្អូនប្រុសរបស់អតីតអធិរាជកុង​ ព្រះនាម [[ចាវពីង|ពីង]] ដែលទ្រង់នៅជារាជកុមារនៅឡើយ ជាព្រះអធិរាជថ្មីនៃរាជវង្សស៊ុង។ កងកម្លាំងយានក្រោមការដឹកនាំដោយមេទ័ពចិនហានឈ្មោះ [[ចាង ហុងហ្វែន]] បានលើកទ័ពជើងទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកទៅកម្ចាត់ពួកអ្នកនិយមនគរស៊ុងនៅឯ[[សមរភូមិយ៉ាមិន]]ក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ចៅអធិរាជស៊ុងចុងក្រោយបានលង់ទឹកក្ស័យសង្ខារ ដែលនាំឱ្យរាជវង្សស៊ុងអស់អត្ថិភាព។{{sfn|Rossabi|2012|p=77–78}} បន្ទាប់ពីការត្រួតត្រាលើនគរស៊ុងដោយរាជវង្សយាន ទឹកដីភាគខាងជើង និងភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនបានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលបីរយឆ្នាំ។{{sfn|Morgan|2007|p=113}} ក្រោយឆ្នាំ១២៧៩ រដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានប្រឈមនឹងវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ដោយសារការចំណាយច្រើនទៅលើសង្គ្រាម និងគម្រោងសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនានា។{{sfn|Rossabi|1994|p=473}} កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបង្កើន និងប្រមូលចំណូលពន្ធបន្ថែមត្រូវបានញ៉ាំញ៉ីដោយអំពើពុករលួយ និងដំណើររឿងអាស្រូវនយោបាយជាច្រើន{{sfn|Rossabi|2012|p=111}} ចំណែកឯបេសកកម្មយោធាក៏លែងមានប្រសិទ្ធភាពជោគជ័យដូចមុនដែរ។{{sfn|Rossabi|1994|p=473}} លើសពីនេះ យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសជប៉ុនលើកទីពីរនៅក្នុងឆ្នាំ១២៨១ បានទទួលរងបរាជ័យដោយសារតែ[[ខាមិកាហ្ស៊ិ|ព្យុះទីហ្វុងកំណាច]]ដែលបក់បោករំលិចនាវាចម្បាំងម៉ុងហ្គោល។{{sfn|Morgan|2007|p=107}} យុទ្ធនាការយោធាដែលបញ្ជាដោយគូប៊ីឡៃប្រឆាំងនឹង[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលលើវៀតណាម|អាណ្ណាម ចម្ប៉ា]] និង[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលនៅជ្វា|ជ្វា]]ត្រូវបរាជ័យស្ទើរទាំងស្រុង{{sfn|Rossabi|2012|p=113}} លើកលែងតែសង្គ្រាមជាមួយ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោលលើកទីមួយលើភូមា|ភូមា]]ប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Rossabi|1998|p=218}} នៅរាល់បេសកកម្មយោធាទាំងនេះ កងទ័ពម៉ុងហ្គោលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាត អាកាសធាតុមិនអំណោយផល និងទីសមរភូមិថ្មីដែលមិនត្រូវគ្នានឹងយុទ្ធសាស្ត្រសឹករបស់ម៉ុងហ្គោល។{{sfn|Rossabi|2012|p=113}}{{sfn|Morgan|2007|p=107}} [[រាជវង្សថ្រាន់]]ដែលគ្រប់គ្រងដែនអាណ្ណាម (ដាយវៀត) បានវាយឈ្នះពួកម៉ុងហ្គោលនៅឯ[[សមរភូមិបាច់ដាំង (១២៨៨)]]។ អាណ្ណាម ភូមា និងចម្ប៉ាបានទទួលស្គាល់អនុត្តរភាពរបស់ម៉ុងហ្គោល និងបង្កើតចេញជាទំនាក់ទំនងសុង្កភាគីជាមួយរាជវង្សយាន។{{sfn|Rossabi|1988|p=218–219}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជម្លោះផ្ទៃក្នុងបានគំរាមកំហែងដល់គូប៊ីឡៃ និងអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ។ ទ្រង់បានបង្ក្រាបឧទ្ទាមកម្មជាច្រើនដូចនៅទីបេ និងភាគឦសានប្រទេសចិន។{{sfn|Rossabi|1988|p=487–88}} មហេសីសំណព្វរបស់ព្រះអង្គបានចូលទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១២៨១ និងព្រមទាំងរជ្ជទាយាទទ្រង់នៅក្នុងឆ្នាំ១២៨៥។ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យគូប៊ីឡៃខកព្រះទ័យយ៉ាងខ្លាំង ហើយទ្រង់ក៏បានចាប់ផ្ដើមដកព្រះកាយចេញពីកិច្ចការអធិរាជមួយចំនួន។ ព្រះអង្គបានធ្លាក់ព្រះកាយប្រឈួននៅក្នុងឆ្នាំ១២៩៣ រួចក៏បានចូលព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១២៩៤។{{sfn|Rossabi|1994|p=488}} === រាជវង្សយានក្រោយរជ្ជកាលគូប៊ីឡៃ === ==== ធាមួរ ខាន់ ==== == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សយាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិននៅក្នុងសតវត្សទី១៣]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិននៅក្នុងសតវត្សទី១៤]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ុងហ្គោលី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខាន់ចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គូប៊ីឡៃ ខាន់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋម៉ុងហ្គោល]] tryof2h0joxuhtnlwej4v9duiolh277 កៅ គឹមហួន 0 36049 342587 327979 2026-11-07T23:43:53Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342587 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = កៅ គឹមហួន | office = [[អគ្គលេខាធិការអាស៊ាន]]ទី ១៥ | image = Kao Kim Hourn2023.jpg | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1966|5|28}} | birth_place = [[ស្រុកកោះសូទិន]], ខេត្តកំពង់ចាម, [[កម្ពុជា]] | death_date = | death_place = | nationality = | other_names = | occupation = អ្នកការទូត និងអ្នកអប់រំ | alma_mater = [[សាកលវិទ្យាល័យបេល័រ]] <br> (ប.រិ.ញ. សិក្សាអាស៊ី ឆ្នាំ១៩៨៩) <br> [[សាកលវិទ្យាល័យអូហៃអូ]] <br> (អនុ.ប.ណ. វិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយពីដេប៉ាដឺម៉ង់វិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ ឆ្នាំ១៩៩១) <br> (អនុ.ប.ណ កិច្ចការអន្តរជាតិពីមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាអន្តរជាតិ ឆ្នាំ១៩៩១) <br> [[សាកលវិទ្យាល័យហាវ៉ៃនៅម៉ាណូអា]] (ស.ប.ណ វិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ ឆ្នាំ២០០២) | years_active = | known_for = | notable_works = | spouse = | predecessor = [[លីម ចកហូយ]] | termstart = ១ មករា ២០២៣ | termend = }} '''កៅ គឹមហួន''' ([[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]៖ Kao Kim Hourn) បច្ចុប្បន្នជាអគ្គលេខាធិការនៃ[[សមាគមន៍ប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ លោកធ្លាប់បានកាន់តំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីប្រតិភូអមនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា<ref>{{cite web|title=Kao Kim Hourn|url=https://www.weforum.org/people/kao-kim-hourn|website=World Economic Forum|accessdate=18 October 2017}}</ref> សមាជិកនៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ សមាជិកជាន់ខ្ពស់នៅវិទ្យាស្ថាន Jeffrey Cheah ស្តីពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ សមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសកលនៃសង្គមអាស៊ី<ref>{{Cite web|url=http://asiasociety.org/about/global-council|title=Global Council|website=Asia Society|language=en|access-date=2017-06-20}}</ref> និងជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃអ្នកគាំទ្រទូទាំងពិភពលោកសំរាប់ការអភិវឌ្ឍ (WSD)។ ឈ្មោះផ្លូវការរបស់គាត់គឺ ឯកឧត្តមបណ្ឌិត កៅ គឹមហួន។<ref>{{cite web|title=Kao Kim Hourn|url=http://en.wsd.or.jp/profile/he-kao-kim-hourn-director/|website=Worldwide Support for Development|accessdate=18 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018192012/http://en.wsd.or.jp/profile/he-kao-kim-hourn-director/|archive-date=18 តុលា 2017|url-status=dead}}</ref> គាត់ត្រូវបានចូលរួមក្នុងកិច្ចការសាធារណៈ និងក្រុមផ្តល់គំនិត ចាប់តាំងពីគាត់បានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញនៅឆ្នាំ១៩៩៣ ក្រោយពីទទួលបានការអប់រំនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=":0">{{cite web|title=Interviews – Kao Kim Hourn – PDF Download|url=https://successfulsocieties.princeton.edu/interviews/kao-kim-hourn|website=Innovations for Successful Societies|publisher=Princeton University|accessdate=3 March 2016}}</ref> គាត់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងដំណើរចូលជាសមាជិកអាស៊ានរបស់កម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៩៩<ref>{{cite book|title=The Making of the ASEAN Charter|last1=Koh|first1=Tommy|date=2009|publisher=World Scientific Publishing Company Co. Pte. Ltd.|isbn=978-981-283-390-7|location=Singapore|page=Chapter 12, pg. 155}}</ref> ហើយបានបន្តជាអ្នកនាំមុខសម្រាប់កិច្ចការអន្តរជាតិនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាទីប្រឹក្សាក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ ពីឆ្នាំ២០០១ ដល់ ឆ្នាំ២០០៣ និងជារដ្ឋលេខាធិការក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ ពីឆ្នាំ ២០០៤ ដល់ ឆ្នាំ២០១៣។<ref name="People">{{cite web|title=People – Kao Kim Hourn|url=http://www.weforum.org/people/kao-kim-hourn|website=World Economic Forum}}</ref> គាត់បានស្ថាបនា [[សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា]] (UC) នៅឆ្នាំ២០០៣<ref name=":1">{{cite web|last1=Marshall|first1=Katherine|title=A Discussion with Dr. Kao Kim Hourn, President, University of Cambodia, Executive Director, Asia Faiths Development Dialogue (AFDD)|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/interviews/a-discussion-with-dr-kim-hourn-kao-president-university-of-cambodia-executive-director-asia-faiths-development-dialogue-afdd|website=Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs|publisher=Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs|accessdate=3 March 2016}}</ref> ដែលបានក្លាយជាសាកលវិទ្យាល័យលំដាប់កំពូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងរយៈពេលដែលគាត់ធ្វើជាប្រធាន។<ref>{{cite web|title=Top Universities in Cambodia|url=http://www.4icu.org/kh/|website=4 International Colleges & Universities|publisher=4 International Colleges & Universities|accessdate=3 March 2016}}</ref> គាត់បានបង្កើតក្រុមផ្តល់គំនិត ចំនួនពីរ៖ វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី<ref>{{cite web|title=Committee Members|url=http://www.aef.org.kh/aef/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=37|website=Asia Economic Forum|accessdate=3 March 2016|archivedate=6 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306105217/http://www.aef.org.kh/aef/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=37|url-status=dead}}</ref> និងកិច្ចសន្ទនាអភិវឌ្ឍន៍ទំនុកចិត្តអាស៊ី។ លើសពីនេះ គាត់បានជួយស្ថាបនាបណ្តាញទូរទស្សន៍អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងស្ថានីយវិទ្យុ ដែលស្គាល់ថាជាស្ថានីយទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ នៅឆ្នាំ ២០១៤ គាត់បានបង្កើត សាលាតេជោសែន កិច្ចការរដ្ឋាភិបាល និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ នៅសាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា ដែលគោលបំណងផ្តល់នូវការបណ្តុះបណ្តាលកម្រិតខ្ពស់ សម្រាប់អ្នកគ្រប់គ្រង អ្នកធ្វើការគោលនយោបាយ និងមេដឹកនាំវ័យក្មេង។<ref name="Owners">{{cite web|title=Owners – Kao Kim Hourn|url=http://mom-kh.com/en/owners/7|website=Who Owns the Media|publisher=Cambodian Center for Independent Media|accessdate=3 March 2016|archivedate=7 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307014802/http://mom-kh.com/en/owners/7|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.uc.edu.kh/ucs/college/3/1823/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=www.uc.edu.kh|access-date=2016-07-29}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៥ គាត់បានបង្កើតមហាវិទ្យាល័យព័ត៌មាន និងគមនាគមន៍ នៅសាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា ដើម្បីលើកកម្ពស់វិជ្ជាជីវៈខាងសារព័ត៌មានប្រកបដោយគុណភាព និងការអប់រំផ្នែកគមនាគមន៍ និងផ្តល់ឱ្យនិស្សិតនូវការបណ្តុះបណ្តាលជាក់ស្តែង នៅស្ថានីយទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (SEATV) និងវិទ្យុ (FM 106)។ == ការអប់រំ == ក្រោយពីសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅប្រទេសកម្ពុជា ពីឆ្នាំ ១៩៦៧ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានដណ្តើមអំណាច ហើយបានប្រព្រឹត្តការប្រល័យពូជសាសន៍ ពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៧៩។<ref>{{cite web|title=Khmer Rouge History|url=http://www.cambodiatribunal.org/history/cambodian-history/khmer-rouge-history/|website=Khmer Rouge History|publisher=Cambodia Tribunal Monitor|accessdate=15 March 2016}}</ref> កៅ គឹមហួន បានទទួលការអប់រំក្នុងប្រព័ន្ធតិចតួចបំផុត នៅក្នុងកុមារភាព ដោយសារស្ថានភាពក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅពេលនោះគ្មានស្ថេរភាព និងមានអំពើហឹង្សា។ គ្រួសាររបស់គាត់ ត្រូវបានផ្តល់នូវឋានៈជាជនភៀសខ្លួន ក្នុងឆ្នាំ១៩៨១ហើយបានផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅរស់នៅទីក្រុង Herndon រដ្ឋ Virginia។ នៅទីនោះ កៅ គឹមហួន បានចូលរៀននៅ វិទ្យាល័យ។ គាត់មានអាយុ ១៦ ឆ្នាំ និងមានបទពិសោធន៍ការអប់រំតិចតួច ហើយគ្មានការបណ្តុះបណ្តាលភាសាអង់គ្លេស។ ប៉ុន្តែ គាត់ទទួលបានជោគជ័យណាស់ ហើយបានបញ្ចប់ការសិក្សាជាមួយនឹងសញ្ញាបត្រមធ្យមសិក្សា ៣ ឆ្នាំក្រោយមក គឺនៅឆ្នាំ ១៩៨៥។ បន្ទាប់មក គាត់បានចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យ Baylor នៅទីក្រុង Waco រដ្ឋ Texas ដែលគាត់ទទួលបានបរិញ្ញាបត្រ ផ្នែកការសិក្សាអាស៊ី។ គាត់ទទួលបានអាហារូបករណ៍ថ្នាក់ជាតិ ទៅសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យ Ohio នៅទីក្រុង Athens សំរាប់ថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់។ នៅឆ្នាំ ១៩៩១ គាត់បានបញ្ចប់ការសិក្សា ជាមួយនឹងបរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ចំនួន ២ គឺ ផ្នែក វិទ្សាសាស្ត្រសង្គម និងផ្នែកកិច្ចការអន្តរជាតិ។ លើសពីនេះ គាត់មានសញ្ញាបត្របណ្ឌិត ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ ពីសាកលវិទ្យាល័យ Hawaii នៅទីក្រុង Manoa នៅកោះ Honolulu។ គាត់ទទួលបានសញ្ញា បត្របណ្ឌិតកិត្តិយស ផ្នែកកិច្ចការសាធារណៈ ពីសាកលវិទ្យាល័យ Ohio នៅឆ្នាំ២០០៧<ref>{{cite web|title=Curriculum Vitae|url=http://www.uc.edu.kh/ucb/profile/18/71/|website=The University of Cambodia|accessdate=2 August 2016}}</ref> ក៏ដូចជា សញ្ញា បត្របណ្ឌិតកិត្តិយស ផ្នែកអក្សរសាស្ត្រ ពីវិទ្យាស្ថាន Kalinga Institute of Industrial Technology (KIIT University) របស់ឥណ្ឌា នៅឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{cite web|title=Dr. Kao Kim Hourn Receives the Kalinga Institute of Industrial Technology University|url=http://uc.edu.kh/ucb/Dr.%20Kao%20Kim%20Hourn%20Receives%20the%20Kalinga%20Insitute%20of%20Industrial%20Technology%20University/2014-02-18%2001:50:12/1476/|website=The University of Cambodia|accessdate=2 August 2016}}</ref> == ការត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ == កៅ គឹមហួន បានទទួលថវិកា ពីមូលនិធិអាស៊ី ដើម្បីធ្វើការស្រាវជ្រាវលើប្រតិបត្តិការថែរក្សាសន្តិភាព របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ នៅកម្ពុជា ហើយបានត្រឡប់មករាជធានីភ្នំពេញនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ គឺ ៥ ខែ មុនពេល អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំកម្ពុជា (UNTAC) បានរៀបចំការបោះឆ្នោត។ == អាជីពវិជ្ជាជីវៈ == គាត់ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានវិទ្យាស្ថានខ្មែរទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ ហើយកាន់តំណែងនោះ ពីឆ្នាំ១៩៩៣ ដល់ ឆ្នាំ១៩៩៤។ ក្នុងអំឡុងពេលដែលគាត់ធ្វើជាប្រធាន គាត់បានបង្កើតគម្រោងគណនេយ្យភាព និងតម្លាភាពសាធារណៈកម្ពុជា (CPAT) ដែលមានការផ្តល់ជំនួយថវិកាពីមូលនិធិអាស៊ី។ គម្រោងនេះ ដែលជាគម្រោងប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយមុនគេមួយ នៅក្នុងប្រទេស មិនទទួលបានថវិកាគ្រប់គ្រាន់ទេ ដូច្នេះហើយពុំអាចបង្កើតលទ្ធផលជាដុំកំភួនឡើយ។ បន្ទាប់មក គម្រោងនេះ ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលសំរាប់ការអភិវឌ្ឍសង្គម (CSD)<ref>{{Cite web|url=http://www.csdcambodia.org/|title=CSD|website=www.csdcambodia.org|access-date=2016-07-29|archivedate=2016-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160724061342/http://csdcambodia.org/|url-status=dead}}</ref> នៅពេលដែល កៅ គឹមហួន បានចាប់ផ្តើមក្រុមផ្តល់គំនិតមួយផ្សេងទៀត គឺ វិទ្យាស្ថានខ្មែរសម្រាប់សហប្រតិបត្តិការ និងសន្តិភាព (CICP)។<ref>{{Cite book|title=The 2nd ASEAN Charter|last=Siddique|first=Sharon. Sree Kumar|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=2003|isbn=981-230-233-6|location=Singapore|pages=597|via=}}</ref> កៅ គឹមហួន បានធ្វើជានាយកប្រតិបត្តិដំបូងគេរបស់វិទ្យាស្ថានខ្មែរសម្រាប់សហប្រតិបត្តិការ និងសន្តិភាព អស់រយៈពេល ១០ ឆ្នាំ រហូតដល់ឆ្នាំ ២០០៤ ទោះបីជាគាត់នៅតែជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាល តាំងពីឆ្នាំ ២០០៤ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។<ref name=":3">{{Cite web|url=http://uc.edu.kh/uct/profile/18/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=uc.edu.kh|access-date=2016-07-28}}</ref><ref>{{cite web|title=Board of Directors|url=http://www.cicp.org.kh/sub/About%20CICP/2/15|website=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|accessdate=2 August 2016|archivedate=7 សីហា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807085107/http://www.cicp.org.kh/sub/About%20CICP/2/15|url-status=dead}}</ref> CICP ដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការជួយគាំទ្រកម្ពុជា ឱ្យក្លាយជាសមាជិកនៃសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (ASEAN) ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ វិទ្យាស្ថានអាស៊ានសម្រាប់ការសិក្សាយុទ្ធសាស្ត្រ និងអន្តរជាតិ និងក្រុមប្រឹក្សាសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសន្តិសុខនៅអាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក (CSCAP) នៅក្នុងអាណត្តិរបស់ កៅ គឹមហួន។ គាត់បានបោះពុម្ពសៀវភៅជាច្រើន ស្តីពីអាស៊ាន និងទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-អាស៊ាន<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wae6AAAAIAAJ|title=ASEAN, the lessons of enlargement: a new member's perspective|last=Kao|first=Kim Hourn|last2=Peace|first2=Cambodian Institute for Cooperation and|date=1999-01-01|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lVS2AAAAIAAJ|title=Dynamo Or Dynamite?: Cambodia's Future in ASEAN|last=Kao|first=Kim Hourn|last2=Kaplan|first2=Jeffrey A.|date=1999-01-01|publisher=Asean Academic Press|isbn=9781901919196|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D_AWeV7VNi8C|title=The Making of the ASEAN Charter|last=Manalo|first=Rosario G.|last2=Woon|first2=Walter C. M.|date=2009-01-01|publisher=World Scientific|isbn=9789812833914|language=en}}</ref>ហើយទទួលបានបទពិសោធន៍ជាច្រើននៅក្នុងអាស៊ាន តាមរយៈសកម្មភាពនានា របស់វិទ្យាស្ថានអាស៊ាន សម្រាប់ការសិក្សាយុទ្ធសាស្ត្រ និងអន្តរជាតិ។ ពេលវេលារបស់គាត់នៅ CICP ក៏បានចូលរួមអន្តរកម្មយ៉ាងច្រើន ជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ក្នុងនាមជាទីប្រឹក្សាក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ។ កៅ គឹមហួន បានធ្វើជាទីប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ នៃរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ពីឆ្នាំ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ហើយធ្វើជាទីប្រឹក្សា ឋានៈស្មើអនុរដ្ឋលេខាធិការពីឆ្នាំ ២០០១ ដល់ឆ្នាំ ២០០៤។<ref>{{cite web|title=Archive of His Excellency Dr. Kao Kim Hourn|url=http://www.uc.edu.kh/ucb/profile/18/71/|website=The University of Cambodia|accessdate=2 August 2016}}</ref> គាត់ក៏បានក្លាយជាសមាជិកនៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ មានឋានៈស្មើរដ្ឋមន្ត្រី ចាប់តាំងពីឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិបានបង្កើតឡើង នៅឆ្នាំ១៩៩៩ ។ នៅឆ្នាំ២០០៣ កៅ គឹមហួន បានសហស្ថាបនា សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា (UC)។ UC ផ្តល់ជូននូវកម្មវិធីសិក្សា ផ្អែកលើប្រព័ន្ធក្រេឌីតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដោយបង្រៀនជាភាសាអង់គ្លេស។<ref>{{Cite web|url=http://uc.edu.kh/ucb/general/2/2/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=uc.edu.kh|access-date=2016-08-03}}</ref> កៅ គឹមហួន ត្រូវបានបណ្តុះគំនិតឱ្យបង្កើតវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សាយកគំរូស្រដៀងគ្នាទៅនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍជំនាញគិតត្រិះរិះ និងដោះស្រាយបញ្ហារបស់និស្សិត។ តម្លៃទាំងនោះ ត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងនៅក្នុង ចក្ខុវិស័យ និងបេសកកម្មរបស់សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=http://www.uc.edu.kh/ucb/general/2/2140/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=www.uc.edu.kh|access-date=2016-08-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.uc.edu.kh/ucb/general/2/2/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=www.uc.edu.kh|access-date=2016-08-03}}</ref> នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់គាត់ សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា បានបង្កើតមហាវិទ្យាល័យព័ត៌មាន និងគមនាគមន៍ ដើម្បីបណ្តុះបណ្តាលនិស្សិតក្នុងអាជីព នៅក្នុង វិស័យវិជ្ជាជីវៈខាងសារព័ត៌មាន និងការបង្កើតទូរទស្សន៍។ សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា បានបង្កើតក្រុមផ្តល់គំនិត ចំនួន ២ នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ កៅ គឹមហួន: វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី (AEF)<ref>{{Cite web|url=http://www.aef.org.kh/aef/|title=Welcome to Asia Economic Forum (AEF)|website=www.aef.org.kh|access-date=2016-08-03|archivedate=2016-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160702202552/http://www.aef.org.kh/aef/|url-status=dead}}</ref> និង កិច្ចសន្ទនាអភិវឌ្ឍន៍ទំនុកចិត្តអាស៊ី<ref name="afdd.org.kh|title=Asia">{{Cite web|url=http://afdd.org.kh/|title=Asia Faiths Development Dialogue (AFDD)|website=afdd.org.kh|access-date=2016-08-03|archivedate=2016-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911163203/http://afdd.org.kh/|url-status=dead}}</ref> ដែលទាំងពីរនេះ ស្ថិតនៅក្រោមឆ័ត្ររបស់សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា។<ref name=":6">{{Cite web|url=http://uc.edu.kh/11th_annual_graduation/program/Program-11th%20Graduation%202015%20(ENG)%2028-Dec-15-final2.pdf|title=The University of Cambodia Graduation Program|last=|first=|date=15 December 2015|website=The University of Cambodia|publisher=UC press|access-date=3 August 2016}}</ref> កៅ គឹមហួន គឺជាសមាជិកគណៈកម្មាធិការស្ថាបនិក និងជាអនុប្រធានវេទិកាសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៥។<ref name="Committee Members">{{Cite web|url=http://www.aef.org.kh/aef/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=37|title=Committee Members|website=www.aef.org.kh|access-date=2016-08-03|archivedate=2016-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306105217/http://www.aef.org.kh/aef/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=37|url-status=dead}}</ref> វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី គឺជាក្រុមផ្តល់គំនិត ដែលលើកកម្ពស់កិច្ចសន្ទនាស្តីពីគោលនយោបាយ ជុំវិញបញ្ហាធំៗ ដែលកំពុងប្រឈមចំពោះតំបន់អាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ្វិក។ AEF ជាទូទៅប្រព្រឹត្តទៅនៅរាជធានីភ្នំពេញ ដោយឈរលើមូលដ្ឋានប្រចាំឆ្នាំ ។ កៅ គឹមហួន ក៏ជាអគ្គលេខាធិការនៃ កិច្ចសន្ទនាអភិវឌ្ឍន៍ទំនុកចិត្តអាស៊ី (AFDD) ដែលត្រូវបានស្ថាបនា ដោយបណ្ឌិត ហារុហ៊ីសា ហានដា នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៦។ គោលបំណងរបស់ AFDD គឺដើម្បីពង្រឹងកិច្ចសន្ទនា រវាងក្រុមមានជំនឿផ្សេងគ្នា និងនាំសហគមន៍ជំនឿផ្សេងៗ មករួមគ្នាដើម្បីសំរេចបានគោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ និងមនុស្សធម៌។ នៅឆ្នាំ២០០៤ គាត់ត្រូវបានតែងតាំងជារដ្ឋលេខាធិការ ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ តួនាទីដែលគាត់កាន់រហូតដល់ឆ្នាំ ២០១៣។<ref>{{Cite web|url=http://uc.edu.kh/uct/profile/18/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=uc.edu.kh|access-date=2016-08-04}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលកាន់តំណែងជារដ្ឋលេខាធិការ កៅ គឹមហួន បានធ្វើការជាច្រើនជាមួយអាស៊ាន ដោយបង្កើតទំនាក់ទំនង និងគ្រប់គ្រងការចូលរួមរបស់កម្ពុជា នៅក្នុងយន្តការជាច្រើនរបស់អង្គការនេះ។ គាត់ជាអ្នកដើរតួសំខាន់ ក្នុងការបង្កើត និងចរចាធម្មនុញ្ញអាស៊ាន ក្នុងនាមជាតំណាងកម្ពុជា នៅក្នុងក្រុមការងារជាន់ខ្ពស់អាស៊ាន ស្តីពីការពង្រាងធម្មនុញ្ញអាស៊ាន។<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.asean.org/storage/images/archive/ACP-Bio-HLTF.pdf|title=Biographies of the High Level Task Force on Drafting the ASEAN Charter|last=|first=|date=December 2007|website=ASEAN.org|publisher=ASEAN|access-date=4 August 2016|archivedate=17 សីហា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160817211431/http://www.asean.org/storage/images/archive/ACP-Bio-HLTF.pdf|url-status=dead}}</ref> បន្ថែមលើនេះ កៅ គឹមហួន ក៏ត្រូវបានទទួលបន្ទុកកិច្ចការ អាស៊ានបូកបី យន្តការអាស៊ានបូកមួយ វេទិកាតំបន់អាស៊ាន (ARF) កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា (EAS) ក៏ដូចជាកិច្ចប្រជុំអាស៊ី-អឺរ៉ុប (ASEM) ផងដែរ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ២០០៦ កៅ គឹមហួន បានធ្វើជាអនុប្រធាន ក្រុមទីប្រឹក្សា នៃវិទ្យាស្ថានទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិកម្ពុជា នៅទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រី។ នៅឆ្នាំ២០០៧ ទូរទស្សន៍អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងវិទ្យុអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលគេស្គាល់ថាជាស្ថានីយទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (SEATV)ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ កៅ គឹមហួន។ ទីស្នាក់ការធំរបស់ SEATV គឺស្ថិតនៅបរិវេណអគារសាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា នៅរាជធានីភ្នំពេញ<ref>{{Cite web|url=http://www.uc.edu.kh/ucb/general/2/1869/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=www.uc.edu.kh|access-date=2016-08-04}}</ref> ហើយត្រូវបានប្រើប្រាស់រួមគ្នាជាមួយមហាវិទ្យាល័យ ព័ត៌មាន និងគមនាគមន៍ របស់សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា សំរាប់ជាផ្នែកសញ្ញាបត្រជាក់ស្តែង។<ref>{{Cite web|url=http://www.uc.edu.kh/ucb/College%2520of%2520Media%2520and%2520Communications/2016-02-16%252004:03:34/2167/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=www.uc.edu.kh|access-date=2016-08-04}}</ref> ក្នុងពេលជាមួយគ្នា គាត់គឺជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃអ្នកគាំទ្រទូទាំងពិភពលោកសំរាប់ការអភិវឌ្ឍ មានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងតូក្យូ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨។<ref>{{cite web|title=Board of Directors|url=http://en.wsd.or.jp/profile/he-kao-kim-hourn-director|website=Worldwide Support for Development|accessdate=2 August 2016|archivedate=10 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310165538/http://en.wsd.or.jp/profile/he-kao-kim-hourn-director|url-status=dead}}</ref> គាត់ក៏ជាសមាជិកគណៈកម្មាធិការអចិន្រៃ្តយ៍ នៃកាកបាទក្រហមកម្ពុជា សំរាប់រយៈពេលពីរអាណត្តិ ដោយមួយអាណត្តិមានរយៈពេល ៥ ឆ្នាំ (អាណត្តិទីមួយ ពីឆ្នាំ ២០០៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៣ អាណត្តិទីពីរ ពីឆ្នាំ២០១៣ ដល់បច្ចុប្បន្ន)។ គាត់ធ្លាប់ជាសមាជិកជំនួស ឱ្យតំណាងជាតិសម្រាប់ក្រុមប្រឹក្សាសហគមន៍នយោបាយ-សន្តិសុខអាស៊ានរបស់កម្ពុជា ពីខែសីហា ឆ្នាំ២០០៩ ដល់ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៣ ព្រមទាំងជាអគ្គលេខាធិការនៃលេខាធិការដ្ឋានជាតិអាស៊ាន-កម្ពុជា ពីឆ្នាំ២០០៤ ដល់ឆ្នាំ២០១៣។  នៅឆ្នាំ២០១៣ គាត់ត្រូវបានតម្លើងឋានៈជារដ្ឋមន្ត្រីប្រតិភូអមនាយករដ្ឋមន្ត្រី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទទួលបន្ទុកកិច្ចការបរទេស និងអាស៊ាន ដែលគាត់កំពុងកាន់តំណែងក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។<ref name=":4">{{cite web|title=Directors – H.E. Dr. Kao Kim Hourn|url=http://en.wsd.or.jp/profile/he-kao-kim-hourn-director|website=Worldwide Support for Development|access-date=2017-11-06|archivedate=2016-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310165538/http://en.wsd.or.jp/profile/he-kao-kim-hourn-director|url-status=dead}}</ref> ពីខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៧ គាត់ធ្វើជាអនុប្រធានគណៈកម្មការអន្តរ-ក្រសួងរៀបចំកិច្ចប្រជុំ វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ស្តីពីអាស៊ាន ឆ្នាំ២០១៧។ បច្ចុប្បន្នគាត់ជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៅវិទ្យាស្ថាន Jeffrey Cheah ស្តីពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងក៏ជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាសកលនៃសង្គមអាស៊ី។  == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == កៅ គឹមហួន កើតនៅឆ្នាំ ១៩៦៦ នៅស្រុកកោះសូទិន ខេត្តកំពង់ចាម ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=http://www.uc.edu.kh/ucb/profile/18/71/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=www.uc.edu.kh|access-date=2016-08-08}}</ref> ឪពុករបស់គាត់ ជាគ្រូបង្រៀន ពេញមួយជីវិត លើកលែងតែក្នុងអំឡុងពេលរបបខ្មែក្រហម ដែលការអប់រំគឺខុសច្បាប់ ហើយគ្រូបង្រៀនត្រូវបានវាយប្រហារ និងសម្លាប់។ ដោយសារស្ថានការណ៍អំពើហឹង្សាខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-10684399|title=Cambodia's brutal Khmer Rouge regime – BBC News|language=en-GB|access-date=2016-08-08}}</ref> គាត់ និងគ្រួសារបានចំណាយពេលរស់នៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួន នៅព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ក្រោយពីខ្មែរក្រហម ត្រូវបានដកចេញពីអំណាចនៅឆ្នាំ១៩៧៩ ហើយបានផ្លាស់ទីលំនៅទៅរស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកជាជនភៀសខ្លួន។ ក្រោយពីបានឈប់សំរាករយៈពេលយូរ ពីការអប់រំក្នុងប្រព័ន្ធ កៅ គឹមហួន បានបញ្ចប់ការសិក្សាយ៉ាងទូលំទូលាយ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ កៅ គឹមហួន រស់នៅរាជធានីភ្នំពេញ ជាមួយប្រពន្ធ និងកូនពីរនាក់ របស់គាត់។ ប្រពន្ធគាត់ ឃឹម រ៉ានី ជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាល និងជាអនុប្រធានទទួលបន្ទុកកិច្ចការទូទៅ នៃសាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា អគ្គនាយកស្ថានីយទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយជាស្ថាបនិក និងជាអគ្គនាយកផលិតកម្មអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ == ការបោះពុម្ពផ្សាយ == * Perspectives of A Cambodia Development for Peace in the Context of Southeast Asian Integration (1995) [Khmer and English]<ref>{{Cite book|title=Perspectives of A Cambodia Development for Peace in the Context of Southeast Asian Integration|last=Kao|first=Kim Hourn|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|year=1995|isbn=|location=CDRI Library – Phnom Penh, Cambodia|pages=|via=CDRI Library}}</ref> * Cambodia in ASEAN (1995) [English]<ref>{{Cite book|title=Cambodia in ASEAN|last=Kao|first=Kim Hourn|publisher=Cambodian Institute of Cooperation and Peace|year=1995|isbn=|location=Center for Khmer Studies, Siem Reap, Cambodia|pages=|via=Center for Khmer Studies Library}}</ref> * Peace from the Heart (1996) with Samraing Kamsan [Khmer]<ref name="cicp.org.kh">{{Cite web|url=http://www.cicp.org.kh/sub/Publications/4/32|title=វិទ្យាស្ថានខ្មែរសំរាប់សហប្រតិបត្តិការនិងសន្តិភាព|website=www.cicp.org.kh|access-date=2016-08-13|archivedate=2016-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805052401/http://www.cicp.org.kh/sub/Publications/4/32|url-status=dead}}</ref> * Peace and Cooperation: Alternative Paradigms (1997) with Din Merican [English]<ref>{{Cite book|url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/3119108|title=Peace and cooperation : alternative paradigms / edited by Kao Kim Hourn, Din Merican|last=Kao|first=Kim Hourn|last2=Din Merican|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|location=Phnom Penh|last3=Cambodian Institute for Cooperation and Peace}}</ref> * ASEAN Free Trade Agreement: Implications and Future Directions (1997) with Sarah Kanter [English]<ref>{{Cite book|url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/3549548|title=Dialogue on AFTA : Lessons for Cambodia / edited by Kao Kim Hourn, Sarah Kanter|last=Kao|first=Kim Hourn|last2=Sarah Kanter|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|location=Phnom Penh|last3=Cambodian Institute for Cooperation and Peace}}</ref> * Women's Political Voice in ASEAN: Sharing a Vision (1997) with Norbert von Hofmann [English]<ref>{{Cite book|url=http://koha.library.tu.ac.th/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=412126&query_desc=pb%253AASEAN%252C|title=Women's political voice in Asean: sharing a common vision|date=1999-01-01|publisher=ASEAN Academic Press|isbn=1901919153|editor-last=Kao|editor-first=Kim Hourn|location=London|editor-last2=Hofmann|editor-first2=Norbert von}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909233909/https://koha.library.tu.ac.th/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=412126&query_desc=pb%253AASEAN%252C |date=2017-09-09 }}</ref> * Cambodian Approach to Conflict Resolution (1998) with Samraing Kamsan [Khmer]<ref>{{Cite web|url=http://aseanregionalforum.asean.org/files/Contact/Register%2520of%2520ARF%2520EEPs%2520(as%2520at%252001%2520November%25202013).pdf|title=Home Member Services|website=aseanregionalforum.asean.org|access-date=2016-08-13}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Skepticism, Outrage, Hope: Reactions to the Death of Pol Pot (1998) with Tania Theriault [English]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Skepticism_Outrage_Hope.html?id=OV-4GAAACAAJ|title=Skepticism, Outrage, Hope: Reactions to the Death of Pol Pot|date=1998-01-01|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|language=en}}</ref> * ASEAN A to Z: A Lexicon of ASEAN-Related Terminology (1998)<ref>{{Cite web|url=http://aseanwatch.org/2012/10/29/cambodian-institute-for-cooperation-and-peace-cicp/|title=งานเขียนและงานวิจัยเกี่ยวกับอาเซียนจากฐานข้อมูล Cambodian Institute for Cooperation and Peace (CICP) {{!}} ASEAN Watch|access-date=2016-08-13}}</ref> * Cambodia's Future in ASEAN: Dynamo or Dynamite? (1998) with Jeffrey A. Kaplan [English]<ref>{{Cite book|url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/1309915|title=Cambodia's future in ASEAN : dynamo or dynamite? / edited by Kao Kim Hourn, Jeffrey A. Kaplan|last=ASEAN|last2=Kao|first2=Kim Hourn|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|isbn=1901919196|location=Phnom Penh, Cambodia|last3=Kaplan|first3=Jeffrey A.|last4=Cambodian Institute for Cooperation and Peace}}</ref> * National Elections: Cambodia's Experiences and Expectations (1998) with Norbert von Hofmann [English]<ref>{{Cite book|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/007257529|title=National elections: Cambodia's experiences & expectations|last=Hofmann|first=Norbert von|last2=Kao|first2=Kim Hourn|date=1998-01-01|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|location=Phnom Penh|last3=Cambodian Institute for Cooperation and Peace}}</ref> * Cambodia and the International Community: The Quest for Peace, Development, and Democracy (1998)<ref>{{Cite web|url=http://www.uc.edu.kh/uct/profile/18/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=www.uc.edu.kh|access-date=2016-08-13}}</ref> * Principles Under Pressure: Cambodia and ASEAN's Non-Interference Policy (1999) with Jeffrey A. Kaplan [English]<ref>{{Cite web|url=http://www.asiabookroom.com/pages/books/153150/kao-kim-and-jeffrey-a-kaplan-hourn/principles-under-pressure-cambodia-and-aseans-non-interference-policy|title=Principles Under Pressure: Cambodia and ASEAN's Non-Interference Policy by Kao Kim Hourn and Jeffrey A. Kaplan on Asia Bookroom|last=www.bibliopolis.com|first=|date=|website=Asia Bookroom|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2016-08-13|archivedate=2016-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822081029/http://www.asiabookroom.com/pages/books/153150/kao-kim-and-jeffrey-a-kaplan-hourn/principles-under-pressure-cambodia-and-aseans-non-interference-policy|url-status=dead}}</ref> * Shared Leadership and Trust Building in Cambodia: Learning from the Past, Sharing Experiences, Views and Visions, and Drawing Lesson for the Future (1999) with Samraing Kamsan [Khmer and English]<ref>{{Cite web|url=http://www.academia.edu/1104516/An_Investigation_of_Conflict_Management_in_Cambodian_Villages|title=An Investigation of Conflict Management in Cambodian Villages|access-date=2016-08-13}}</ref> * Grassroots Democracy in Cambodia: Opportunities, Challenges and Prospects (1999) with Samraing Kamsan [Khmer and English]<ref>{{Cite book|title=Grassroots Democracy in Cambodia: Opportunities, Challenges and Prospects|last=Kao|first=Kim Hourn|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|year=1999|location=Center for Khmer Studies, Siem Reap, Cambodia|pages=|via=Center for Khmer Studies Library}}</ref> * ASEAN 10 is Born: Commemorating Cambodia's Entry into ASEAN (1999) [English]<ref>{{Cite book|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/007257522|title=ASEAN-10 is born: commemorating Cambodia's entry into ASEAN|last=Kao|first=Kim Hourn|last2=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|date=1999-01-01|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|series=Commemorating Cambodia's entry into ASEAN|location=Phnom Penh, Kingdom of Cambodia}}</ref> * Banking on Knowledge: The Genesis of the Global Development Network, "The challenges of intervention for Cambodian think tanks" (2000) [English] * The Greater Mekong Sub region and ASEAN from Backwaters to Headwaters (2000) with Jeffrey A. Kaplan [English]<ref>{{Cite book|url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/2669520|title=The greater Mekong Subregion and ASEAN : from backwaters to headwaters / edited by Kao Kim Hourn and Jeffrey A. Kaplan|last=Kao|first=Kim Hourn|last2=Kaplan|first2=Jeffrey A.|date=2000-01-01|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|location=Phnom Penh|last3=Cambodian Institute for Cooperation and Peace}}</ref> * Cambodia in the New Millennium: Managing the Past and Building the Future (2000) with Samraing Kamsan [Khmer] * Emerging Civil Society in Cambodia: Promotion of Human Rights and Advancement of Democracy (2001) with Samraing Kamsan and Luy Chanphal [Khmer]<ref>{{Cite book|title=Emerging Civil Society in Cambodia: Promotion of Human Rights and Advancement of Democracy|last=Kao|first=Kim Hourn|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|year=2001|isbn=|location=|pages=|via=}}</ref> * ASEAN A to Z: A Lexicon of ASEAN-Related Terminology, 2nd Edition (2001) * Building Civil Society for Good Governance in Cambodia: Achievements, Challenges and Prospects (2001) with Samraing Kamsan [Khmer] * The Role and Function of Cambodian Parliament: Achievements, Challenges and Prospects (2001) with Van Buntheth and Luy Chanphal [Khmer]<ref>{{Cite book|url=http://www.worldcat.org/title/mukhnadi-nin-karprabryttdau-nai-sabha-kambuja-samiddhiphal-karprajhammukh-nin-dassanavisay-dau-qanagat-the-role-and-function-of-cambodian-parliament-achievements-challenges-and-prospects/oclc/52929742|title=Mukhnādī niṅ kārprabrẏttdau nai Sabhā Kambujā: samiddhiphal, kārprajhammukh, niṅ dassanavisăy dau qanāgat = The role and function of Cambodian Parliament : achievements, challenges, and prospects|date=2001-01-01|publisher=Vidyāsthān Khmaer saṃrâp Sahapratipattikār niṅ Santibhāb|editor-last=Kao|editor-first=Kim Hourn|location=Bhnaṃ Beñ|editor-last2=Vʺân|editor-first2=Púnthet|editor-last3=Luy|editor-first3=Căndphal|editor-last4=Cambodian Institute for Cooperation and Peace}}</ref> * Cambodia's Foreign Policy and ASEAN: from non-alignment to engagement (2002) [English]<ref name="FP">{{Cite book|url=http://www.worldcat.org/title/cambodias-foreign-policy-and-asean-from-nonalignment-to-engagement/oclc/50688543&referer=brief_results|title=Cambodia's foreign policy and ASEAN: from nonalignment to engagement|last=Kao|first=Kim Hourn|date=2002-01-01|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace : [[Friedrich Ebert Stiftung]]|location=Phnom Penh, Kingdom of Cambodia}} [https://books.google.com/books?id=v4puAAAAMAAJ Google books]</ref> * Whispering in the Ears of Power: The Role of ASEAN Track-Two Diplomacy (2002) [English]<ref>{{Cite web|url=https://searchworks.stanford.edu/view/5871480|title=Whispering in the ears of power : the role of ASEAN track-two diplomacy in SearchWorks|website=searchworks.stanford.edu|access-date=2016-08-15}}</ref> * Communal Council Elections and Grassroots Democracy in Cambodia (2002) with Samraing Kamsan and Inn Tong Ann [Khmer] * Civil-Military Relations in Cambodia: Issues, Challenges and Prospects (2002) [Khmer and English]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LZxkNAAACAAJ|title=Civil-military Relations in Cambodia: Issues, Challenges and Prospects|last=Kao|first=Kim Hourn|date=2002-01-01|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|language=en}}</ref> * Strengthening Civil Society-Government Partnership for Good Governance and Development in the Public Sector in Cambodia: Achievements, Challenges and Future Directions (2002) with Samraing Kamsan [Khmer]<ref>{{Cite book|url=http://www.worldcat.org/title/karbanrynbhab-cha-t-khuran-sangam-sivil-nin-rajratthabhipal-tmli-qabhipalkicc-lqo-nin-karqabhivaddhn-l-visai-sadharana-nau-kambuja-samitdon-karprajhammuk-nin-dassanavisai-nau-qanagat-strengthening-civil-society-government-partnership-for-good-governance-and-development-in-the-public-sector-in-cambodia-achievements-challenges-and-future-direction/oclc/61453137&referer=brief_results|title=Kārbanrynbhāb chā tǣ khūran sangam sivil nin rājratthabhipal tœ̄mlī qabhipalkicc lqō̜ nin kārqabhivaddhn lœ̄ visai sādharana nau Kambūjā: samitdon kārprajhammuk nin dassanavisai nau ʻqanāgat = Strengthening civil society government partnership for good governance and development in the public sector in Cambodia : achievements, challenges and future direction|last=Kao|first=Kim Hourn|last2=Saṃrāṃṅ Kaṃsānt|date=2002-01-01|publisher=Cambodia Institute for Cooperation and Peace with the support of Heinrich Boll Foundation|location=Phnom Penh}}</ref> * Elections in Cambodia: Lessons Learned and Future Directions (2002) [Khmer and English]<ref>{{Cite web|url=http://www.marymartin.com/web/selectedIndex?mEntry=45315|title=Mary Martin Booksellers – Elections in Cambodia : Lesson... – Kao, Kim Hourn [Ed]|website=www.marymartin.com|access-date=2016-08-15|archivedate=2016-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822181032/http://www.marymartin.com/web/selectedIndex?mEntry=45315|url-status=dead}}</ref> * Sustainable Development, Poverty Reduction and Good Governance in Cambodia (2002) with Chap Soptharith [Khmer] * Military Reform in Cambodia: Demobilization and Reintegration (2002) with Inn Tong Ann [Khmer]<ref>{{Cite book|url=http://www.worldcat.org/title/military-reform-demobilization-and-reintegration-measures-for-improving-military-reform-and-demobilization-in-cambodia/oclc/223505737&referer=brief_results|title=Military reform, demobilization and reintegration: measures for improving military reform and demobilization in Cambodia|last=Kao|first=Kim Hourn|last2=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|date=2002-01-01|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|location=Phnom Penh}}</ref> * Strengthening Civil Society-Parliament Partnership for Good Governance in Cambodia: Achievements, Challenges and Prospects (2003) with Samraing Kamsan [Khmer]<ref>{{Cite web|url=http://asiasociety.org/cambodian-civil-society-challenges-and-prospects|title=Cambodian Civil Society: Challenges and Prospects|website=Asia Society|access-date=2016-08-15}}</ref> * Legislative Review and Development in Cambodia in the Last Ten Years: Achievements, Challenges and Prospects (2004) with Samraing Kamsan [Khmer and English]<ref>{{Cite book|title=Legislative Review and Development in Cambodia in the Last Ten Years: Achievements, Challenges and Prospects|last=Kao|first=Kim Hourn|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|year=2004|isbn=|location=CDRI Library, Phnom Penh, Cambodia|pages=|via=CDRI Library}}</ref> * The Making of the ASEAN Charter, "A Personal Reflection" (2009) by Tommy Koh (2009) [English]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D_AWeV7VNi8C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=The Making of the ASEAN Charter|last=Manalo|first=Rosario G.|last2=Woon|first2=Walter C. M.|date=2009|publisher=World Scientific|isbn=9789812833914|language=en}}</ref> == ពានរង្វាន់ និងមេដាយ == * មេដាយជាតូបការ (ឆ្នាំ២០១៥) * បណ្ឌិតកិត្តិយសផ្នែកអក្សរសាស្ត្រពី Kalinga Institute of Industrial Technology ឥណ្ឌា (ឆ្នាំ២០១៤)<br><ref>{{Cite web|url=http://uc.edu.kh/ucb/Dr.%2520Kao%2520Kim%2520Hourn%2520Receives%2520the%2520Kalinga%2520Insitute%2520of%2520Industrial%2520Technology%2520University/2014-02-18%252001:50:12/1476/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=uc.edu.kh|access-date=2016-08-16}}</ref> * បណ្ឌិតកិត្តិយសផ្នែកកិច្ចការសាធារណៈ ពីសាកលវិទ្យាល័យ Ohio សហរដ្ឋអាមេរិក (ឆ្នាំ២០០៧)<br><ref>{{Cite web|url=https://www.ohio.edu/outlook/06-07/june/712n-067.cfm|title=Ohio University Outlook|website=www.ohio.edu|access-date=2016-08-16|archivedate=2016-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160919070116/https://www.ohio.edu/outlook/06-07/june/712n-067.cfm|url-status=dead}}</ref> * គ្រឿងឥស្សរិយយសព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ថ្នាក់មហាសេរីវឌ្ឍន៍ (ឆ្នាំ២០១៣)  <br> * គ្រឿងឥស្សរិយយសសុវត្ថរា ថ្នាក់មហាសេនា (ឆ្នាំ២០០៧)<br> * គ្រឿងឥស្សរិយយសព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ថ្នាក់មហាសេនា (ឆ្នាំ២០០៧)<br> * គ្រឿងឥស្សរិយយសមុនីសារភ័ណ្ឌ ថ្នាក់ធិបឌិន្ទ (ឆ្នាំ២០០៦)  <br> * គ្រឿងឥស្សរិយយសមុនីសារភ័ណ្ឌ ថ្នាក់អស្សឬទ្ធិ (ឆ្នាំ២០០៣)<br> * គ្រឿងឥស្សរិយយសមុនីសារភ័ណ្ឌថ្នាក់សេនា (ឆ្នាំ២០០៣)<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.uc.edu.kh/ucb/profile/18/71/|title=Welcome to The University of Cambodia (UC)|website=www.uc.edu.kh|access-date=2016-08-16}}</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] pvtit0bokdsnrhqphjlgivsiz04t7d6 ភូមិស្នាពេជ្រ 0 36091 342594 206302 2026-11-08T00:34:18Z Vanchhai Moul 53826 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 342594 wikitext text/x-wiki ភូមិស្នាពេជ្រគឺជាភូមិមួយដែលស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំឈូកស]] ស្រុកកំពង់ត្រឡាច [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]]។ មានប្រជាជនប្រហែល ១២០គ្រួសារ​ប្រហែលនឹងចំនួន​ ៤៩០នាក់។ ភូមិមានបណ្តោយ​ ១១០០មែត្រ ខាងកើត និងខាងជើងជាប់ភូមិព្រៃពារ ខាងលិចជាប់ភូមិទួល និងខាងត្បូងជាប់ភូមិស្រុកក្អិល។ ប្រជាជនប្រកបរបរធ្វើស្រែ និងធ្វើកម្មកររោងចក្រ។ ទីតាំង​ location link: https://www.google.com/search?q=12.004175%2C+104.692235&ie=utf-8&oe=utf-8 24rlj4y493b9qbynqpp04sym49195qp ណៃអេល ហរេន 0 36645 342624 320618 2026-11-08T02:30:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342624 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ណៃអេល ហរេន | image = Niall Horan Portrait.jpg | caption = ហូរេន កាលពីខែតុលាឆ្នាំ2017 | birth_name = ណៃអេល ជេមស៍ ហរេន | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1993|9|13}} | birth_place = Mullingar, County Westmeath, ប្រទេសអៀកឡង់ | nationality = អៀកឡង់ | occupation = {{flatlist| * តារាចម្រៀង * កវីនិពន្ធចម្រៀង * តារាបង្ហាញម៉ូត }} | website = {{URL|niallhoran.com}} | module = {{Infobox musical artist |embed=yes | background = solo_singer | instrument = {{flatlist| * Vocals * guitar * piano }} | genre = | years_active = 2010–បច្ចុប្បន្ន | label = {{flatlist| * [[Syco Music|Syco]] * [[Columbia Records|Columbia]] * [[Capitol Records|Capitol]] }} | associated_acts = [[One Direction]] }} }} '''ណៃអេល ជេមស៍ ហរេន''' ({{Lang-en|Niall James Horan}}, {{IPAc-en|ˈ|n|aɪ|ə|l|_|ˈ|h|ɔː|r|ɪ|n}};<ref>{{cite web|url=http://www.seventeen.com/celebrity/a34453/celebrity-name-pronunciations/|title=11 Celeb Names You're Totally Pronouncing Wrong|work=[[Seventeen (American magazine)|Seventeen]]|date=2017-07-31|accessdate=2017-11-19}}</ref> កើតនៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣) គឺជាតាចម្រៀង និងអ្នកនិពន្ធចម្រៀងសញ្ជាតិអៀកឡង់។ គាត់ទទួលបានប្រជាប្រិយភាពច្រើនដោយសារគាត់ជាសមាជិកនៃក្រុម One Direction ។ <ref>{{cite web|title=Niall Horan Biography |url=http://hollywoodlife.com/celeb/niall-horan/|website=Hollywood Life|accessdate=31 December 2015}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ គាត់បានចូលប្រឡងក្នុងកម្មវិធី The X Factor វិញ្ញសាជាអ្នកចម្រៀងទោ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានជម្រុះចេញពីកម្មវិធី គាត់បានចូលរួមជាមួយបេក្ខជន៤នាក់ទៀត ដើម្បីបង្កើតជាក្រុមចម្រៀងដែលដាក់ឈ្មោះថា One Direction ។ ក្រុមចម្រៀងនេះបានចេញអាល់ប៊ុមចម្រៀងចំនួន៥ និង សម្ដែងតន្រ្តីទេសចរណ៍ទូទាំងពិភពលោកចំនួន ៤ដង ព្រមទាំងបានឈ្នះពានរង្វាន់ជាច្រើនទៀត។ បន្ទាប់ពីក្រុមបានឈប់សម្រាកពីការងារសិល្បៈក្នុងឆ្នាំ២០១៦នោះ គាត់បានចុះកុងត្រាជាមួយ Capitol Records ជាអ្នកចម្រៀងទោ។ គាត់បានចេញបទ This Town, Slow Hands និង Too Much to Ask ក្នុងអាល់ប៊ុមដំបូងរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា Flicker ហើយអាល់ប៊ុមនេះបានចេញលក់នៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ អាល់ប៊ុមនេះទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅក្នុងប្រទេសអៀកឡង់ និងសហរដ្ឋអាមេរិក និងជាប់ជាកំពូលចំណាត់ថ្នាក់ទាំងបីក្នុងប្រទេសអូស្ត្រាលី និងចក្រភពអង់គ្លេស។ ==ជីវប្រវត្តិ== ណៃអេលកើតនៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ នៅទីក្រុង Mullingar ប្រទេសអៀកឡង់។ ឪពុកគាត់មានឈ្មោះថា Bobby Horan និងម្ដាយគាត់មានឈ្មោះថា Maura Gallagher ។ ឪពុកម្ដាយគាត់បានឡែងលះគ្នាកាលពីគាត់អាយុ៥ឆ្នាំ។ ហេតុដូច្នេះ គាត់និងបងប្រុសគាត់បានផ្លាស់លំនៅទៅមកៗក្នុងផ្ទះឪពុកគាត់ផង និងម្ដាយគាត់ផង។ ក្រោយមក គាត់និងបងប្រុសគាត់បានសម្រេចចិត្តទៅរស់នៅតែផ្ទះឪពុកគាត់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="daily record">{{cite web|url=http://www.dailyrecord.co.uk/showbiz/celebrity-interviews/2012/04/16/mums-of-one-direction-stars-reveal-how-the-boys-have-grown-into-music-sensations-86908-23826535|title=Mums of One Direction stars reveal how the boys have grown into music sensations|work=[[Daily Record (Scotland)|Daily Record]]| location= Glasgow|date=16 April 2012|accessdate=11 May 2012}}</ref> គាត់បានចូលរៀននៅបឋមសិក្សា St. Kenny's National School ។ គាត់រៀនលេងហ្គីតាពេលបងគាត់ជូនកាដូជាហ្គីតាសម្រាប់ថ្ងៃបុណ្យណូអែលតែ គាត់មិនចេះលេង ដូចនេះគាត់បានសម្រេចចិត្តរៀនលេងហ្គីតាតាម YouTube ។ មីងរបស់គាត់បានដឹងពីទេពកោសល្យណាំអេល នៅពេលគាត់នៅក្នុងឡានជាមួយ ណៃអែលខណៈពេលណៃអេលកំពុងច្រៀង ដោយដំបូងស្មានថាសំនៀងណៃអេលជាសម្លេងវិទ្យុ។ កាលពីវ៍យជំទង់ គាត់បានសំដែងនៅមជ្ឈមណ្ឌលសិល្បៈ Mullingar ក្នុងកម្មវិធីរៃអង្គាសលុយសម្រាប់ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងតំបន់គាត់ដែលមានឈ្មោះថា The Shamrocks ។ ==ជីវិតតន្ត្រី== ===The X Factor ក្នុងឆ្នាំ២០១០=== នៅឆ្នាំ២០១០ ក្នុងវ៍យ១៦ឆ្នាំ ណៃអេលបានចូលប្រឡងក្នុងកម្មវិធី The X Factor ។<ref>{{cite web|title=Niall Auditions For The X Factor|url=http://www.capitalfm.com/artists/one-direction/photos/niall-horan-best-pictures/#x-factor-audition|website=Capital FM|accessdate=31 December 2015}}</ref> នៅវគ្គ Audition គាត់ច្រៀងបទ So Sick និងទទួលបាន Yes ពី Louis Walsh, Simon និង Katy Perry ដែលធ្វើអោយគាត់អាចឈានទៅវគ្គបន្ទាប់ ទោះទទួលបាន No មួយពី Cheryl Cole ក៏ដោយ។ នៅ Bootcamp ណៃអេលច្រៀងបទ Champagne Supernova ប៉ុន្តែគាត់ត្រូវធ្លាក់។ បន្ទាប់ គណៈកម្មាការកិត្តិយស Nicole Scherzinger ស្នើរជាគំនិតមួយអោយគាត់ចូលជាមួយបេក្ខជន៤នាក់ (ហារី ស្តាយ, លៀម ភេន, លូអ៊ីស ថមលីនសុន និង ហ្សេន ម៉ាលីក)ទៀតដែលធ្លាក់ដើម្បីចូលប្រឡងជាក្រុមវិញ។ គណៈកម្មាការផ្សេងទៀតយល់ស្របនឹងគំនិតគាត់។ ពួកគេបង្កើតជាក្រុមហើយបានដាក់ឈ្មោះថា One Direction ។ គាត់គេបានបន្តការប្រកួតរហូត ហើយនៅវគ្គបញ្ចប់ពួកគេទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខ៣។ ===ជីវិតការងារជាមួយ One Direction ពីឆ្នាំ២០១១ ដល់២០១៥=== [[File:Niall Horan 2014.jpg|thumb|upright=0.8|Horan at the [[ARIA Music Awards of 2014|2014 ARIA Music Awards]], Sydney, 26 November 2014]] បន្ទាប់ពីចប់កម្មវិធី The X Factor នោះ លោក Cowell បានចុះកុងត្រាអោយ One Direction ជាមួយ Syco record ក្នុងតម្លៃ ២លាន ផោន។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១១ ពួកគេបានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុង Los Angeles ដើម្បីផលិតអាល់ប៊ុមដំបូងរបស់ពួកគេ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១ ពួកគេ រួមទាំងបេក្ខជនប្រឡង The X Factor ដទៃទៀតបានចូលរួមក្នុងតន្ត្រីទេសចរណ៍ The X Factor Live Tour ។ ពួកគេបានសម្ដែងមុខទស្សនិកជន ៥០០ ០០០ នាក់ ពេញចក្រភពអង់គ្លេស។ បន្ទាប់ពីការប្រគុំតន្ត្រីចប់ ពួកគេបន្តផលិតអាល់ប៊ុមបន្តទៀត។ អាល់ប៊ុលត្រូវបានថតនៅក្នុងទីក្រុង Stockholm, London និង Los Angeles ដោយសហការជាមួយផលិតករដូចជា Carl Falk, Savan Kotecha, Steve Mac និង Rami Yacoub ។ នៅឆ្នាំ២០១១ដដែល ពួកគេបានបញ្ចេញនូវអាល់ប៊ុមដែលមានចំណងជើងថា Up All Night ។ អាល់ប៊ុមទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅតារាង United States Billboard 200 ដោយលក់បាន ១៧៦ ០០០ អាល់ប៊ុមនៅសប្ដាហ៍ដំបូង។ នេះនាំអោយ One Direction ក្លាយជាក្រុមតារាអង់គ្លេសដំបូងដែលមានអាល់ដំបូងទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ នៅក្នុងតារាងនេះ។ បទចម្រៀងទោលដំបូងដែលមានចំណងជើងថា "What Makes You Beautiful" បានទទួលចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅប្រទេស អៀកឡង់ ម៉ិចស៊ីកូ និងចក្រភពអង់គ្លេស។<ref>{{cite web|title=One Direction on UK|url=http://www.officialcharts.com/artist/_/one%20direction/|website=The Official Chart Company|accessdate=1 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Mexico Airplay |url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/internationalcharts/mexico |accessdate=1 January 2016 |deadurl=unfit |archiveurl=https://www.webcitation.org/69HQ7r3yp?url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/internationalcharts/mexico |archivedate=19 July 2012 }}</ref><ref>{{cite web|title=Chart Track Archive|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2011&year=2011&week=37|website=GFK Chart Track|accessdate=1 January 2016|archive-date=27 សីហា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827045450/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2011&year=2011&week=37|url-status=dead|archivedate=27 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170827045450/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2011&year=2011&week=37}}</ref> បទចម្រៀងទោលបន្ទាប់មានដូចជា "Gotta Be You", "One Thing" និង "More than This" ទទួលបានជោគជ៍យក្នុងកម្រិតមធ្យមប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=More Than This on Charts|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=One+Direction&titel=More+Than+This&cat=s|website=Hung Medien|accessdate=1 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=One Thing on Charts|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=One+Direction&titel=One+Thing&cat=s|website=Hung Medien|accessdate=1 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Gotta Be You on Charts|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=One+Direction&titel=Gotta+Be+You&cat=s|website=Hung Medien|accessdate=1 January 2016}}</ref> ដើម្បីផ្សព្វផ្សាយពីអាល់ប៊ុមនេះ ពួកគេបានចាប់ផ្ដើមការប្រគុំតន្ត្រីដែលមានឈ្មោះថា Up All Night Tour ហើយបញ្ចេញលក់ DVD ពីការប្រគុំតន្រ្តី Up All Night: The Live Tour ។<ref>{{cite web|title=Up All Night – Live Concert DVD|url=http://www.onedirectionmusic.com/gb/releases/entry/up_all_night_-_live_concert_dvd/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319035131/http://www.onedirectionmusic.com/gb/releases/entry/up_all_night_-_live_concert_dvd|archive-date=19 March 2012|dead-url=yes|website=One Direction Music|accessdate=1 January 2016|archivedate=19 មីនា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319035131/http://www.onedirectionmusic.com/gb/releases/entry/up_all_night_-_live_concert_dvd|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=One Direction prepare for 'Up All Night' Tour With Watford Concert|url=http://www.capitalfm.com/artists/one-direction/news/up-all-night-tour-watford/|archive-url=http://www.freezepage.com/1333935031UMDTEVHWRV?url=http://www.capitalfm.com/artists/one-direction/news/up-all-night-tour-watford/|dead-url=yes|archive-date=9 April 2012|website=Capital FM|accessdate=1 January 2016|archivedate=5 វិច្ឆិកា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201105094631/https://www.capitalfm.com/artists/one-direction/news/up-all-night-tour-watford/|url-status=dead}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ពួកគេបានបញ្ចេញលក់អាល់ប៊ុមទី២ដែលមានចំណងជើងថា Take Me Home ។ វាទទួលបានលទ្ធផលប្រសើរជាងអាល់ប៊ុមដំបូង ហើយក្លាយជាកំពូលដែលទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅតារាងចម្រៀងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស។ ជាងនេះទៅទៀត វាក៏ទទួលបានលេខ១នៅប្រទេស អូស្ត្រាលី កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិច អៀកឡង់ និងណូវេលសេឡង់។ <ref>{{cite web|title=Irish Albums Chart – Take Me Home|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2012&year=2012&week=46|website=GFK Chart Track|accessdate=1 January 2016|archive-date=10 សីហា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810210218/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2012&year=2012&week=46|url-status=dead|archivedate=10 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170810210218/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2012&year=2012&week=46}}</ref><ref>{{cite web|title=One Direction Chart History (Billboard 200)|url=http://www.billboard.com/#/artist/one-direction/chart-history/1748710?f=305&g=Albums|website=Billboard|accessdate=1 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=One Direction Chart History (Canadian Albums)|url=http://www.billboard.com/#/artist/one-direction/chart-history/1748710?f=309&g=Albums|website=Billboard|accessdate=1 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Australian Album Charts – One Direction|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=One+Direction&titel=Take+Me+Home&cat=a|website=Hung Medien|accessdate=1 January 2016}}</ref> បទចម្រៀងទោលក្នុងអាល់ប៊ុមដែលមានចំណងជើងថា "Live While We're Young" ទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅប្រទេស អៀកឡង់ និងណូវែលសេឡង់។ ចំណែកឯ "Little Things" ទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយនៅចក្រភពអង់គ្លេស។<ref>{{cite web|title=One Direction Discography|url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=One+Direction|website=Hung Medien|accessdate=1 January 2016|archive-date=17 មេសា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417004311/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=One+Direction|url-status=dead|archivedate=17 មេសា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417004311/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=One+Direction}}</ref><ref>{{cite web|title=Chart Track Archive 5|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2012&year=2012&week=40|website=GFK Chart Track|accessdate=1 January 2016|archive-date=25 មិថុនា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625025908/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2012&year=2012&week=40|url-status=dead|archivedate=25 មិថុនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625025908/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2012&year=2012&week=40}}</ref> រីឯបទចម្រៀងទោលទី៣ដែលមានចំណងជើងថា "Kiss You" មានវត្តមានលើតារាងចម្រៀងជាច្រើន ប៉ុន្តែពុំដែលទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខ១ឡើយ។<ref>{{cite web|title=Australian Charts – Kiss You|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=One+Direction&titel=Kiss+You&cat=s|website=Hung Medien|accessdate=1 January 2016}}</ref> ជាងនេះទៅទៀត ពួកគេបានចាប់ផ្ដើមការប្រគុំតន្ត្រីដែលមានឈ្មោះថា Take Me Home Tour ដែលធ្វើឡើងនៅ ៤ទ្វីប។ ខ្សែភាពយន្តរបស់ពួកគេដែលមានចំណងជើងថា This Is Us បានដឹកនាំរៀងដោយ Morgan Spurlock គឺភាគច្រើនថតកំឡុងពេលការប្រគុំតន្ត្រី។<ref>{{cite web|title=One Direction Movie in 3D|url=http://www.comingsoon.net/films.php?id=90812|website=Coming Soon|accessdate=1 January 2016|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120034356/http://www.comingsoon.net/films.php?id=90812|url-status=dead}}</ref> ខ្សែភាពយន្តនេះរកចំណូលបាន ៣០លានដុល្លារនៅទូទាំងពិភពលោកនាសប្ដាហ៍ដំបូង។ ហូរេន ជាអ្នកលេងហ្គីតាក្នុងអាល់ប៊ុមនេះ។ អាល់ប៊ុមទី៣ របស់ពួកគេមានឈ្មោះថា Midnight Memories ត្រូវបានដាក់លក់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣។ ឯអាល់ប៊ុមទី៤ របស់ពួកគេមានឈ្មោះថា Four បានចេញលក់នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៤។ ចំណែកឯអាល់ប៊ុមទី៥ មានឈ្មោះថា Made in the A.M. ត្រូវបានដាក់លក់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៥ ដែលទទួលបានចំណាត់ថ្នាក់លេខ១នៅប្រទេសជាច្រើនរួមទាំងអង់គ្លេសផងដែរ ដោយវាបានផ្ដួលអាល់ប៊ុម Purpose របស់ [[Justin Bieber]]។ វាជាអាល់ប៊ូមចុងក្រោយបំផុតរបស់ One Direction មុនពេលក្រុមឈប់សម្រាកពីការងារសិល្បៈ។ ===អាល់ប៊ុម Flicker ពីឆ្នាំ២០១៦ដល់បច្ចុប្បន្ន=== នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៦ គេប្រកាសថាណៃអេលបានចុះកុងត្រាជាមួយ Capitol Records ជាតារាចម្រៀងទោល។ <ref>{{cite web|author1=Rumor Mill|title=Niall In the Family|url=http://hitsdailydouble.com/news&id=302822|website=HITS Daily Double|publisher=HITS Digital Ventures|accessdate=8 September 2016|location=United States|date=7 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102000156/https://hitsdailydouble.com/news%26id%3D302822|archive-date=2 វិច្ឆិកា 2019|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៦ គាត់បានចេញចម្រៀងទោលដំបូងដែលមានចំណងជើងថា "This Town" ។ វាទទួលចំណាត់ថ្នាក់លេខ៩ នៅតារាងចម្រើងទោលរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស<ref name="UK">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/search/artists/niall%20horan/|title=Niall Horan > UK Charts|publisher=[[Official Charts Company]]|accessdate=8 October 2016}}</ref> និងលេខ២០ នៅ US Billboard Hot 100 ។<ref name="Hot 100">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7640667/hot-100-rae-sremmurd-migos-bad-boujee|title=Rae Sremmurd Returns to No. 1 on Hot 100, Migos Soars to Top 10|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|last=Trust|first=Gary|date=3 January 2017|accessdate=4 January 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៧ គាតបានបញ្ចេញចម្រៀងទោលទី២ដែលមានចំណងជើងថា "Slow Hands"។<ref>{{Cite news |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7777051/niall-horan-single-slow-hands-release-date |title=Niall Horan's Next Single 'Slow Hands' Has a Release Date |date=1 May 2017 |work=Billboard |access-date=2 May 2017}}</ref> វាចូលក្នុងកពូលចំណាត់ថ្នាក់ទាំង១០របស់ចក្រភពអង់គ្លេស និងកំពូលចណាត់ថ្នាក់ទាំង២០ របស់សហរដ្ឋអាមេរិច។ នៅក្នុងកិច្ចសម្ភាស៍ជាមួយ Entertainment Weekly នោះ ហូរេនបាននិយាយថាអាល់ប៊ុម Flicker របស់គាត់គឺទទួលការជំរុញពី Fleetwood Mac និង The Eagles ។ នៅខែសីហាឆ្នាំដដែលគាត់បានបង្ហើបថា គាត់បានទាក់ទង Maren Morris អោយច្រើងជាមួយគាត់នៅបទ "Seeing Blind"។<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/niall-horan-maren-morris-duet-sam-smith-new-album-capitol-congress-1202522055/|title=Niall Horan Debuts Duet With Maren Morris, Sam Smith Reveals New Album Details at Capitol Congress|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|last=Halperin|first=Shirley|date=9 August 2017|accessdate=10 August 2017}}</ref> នៅខែដដែលគាត់បានច្រៀងបទ "On My Own" នៅ Olympia Theatre <ref>{{cite web|url=https://www.rte.ie/entertainment/2017/0829/900898-niall-horan/|title=Niall Horan unveils debut album at Olympia show|work=[[RTÉ.ie]]|date=29 August 2017|accessdate=30 August 2017}}</ref>របស់ទីក្រុង Dublin ។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៧ គាត់បានបញ្ចេញចម្រៀងទោលទី៣ ដែលមានចំណងជើងថា "Too Much to Ask"។<ref>{{cite news|last=Lars|first=Brandle|title=Niall Horan Drops New Single 'Too Much to Ask': Listen|url=http://www.billboard.com/articles/news/7965738/niall-horan-single-too-much-to-ask|accessdate=15 September 2017|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=15 September 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៧ ហូរេនបានច្រៀងជាមួយ Maren Morris នៅ 51st Country Music Association Awards ។<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/country/8013872/niall-horan-perform-maren-morris-cma-awards|title=Niall Horan to Perform With Maren Morris at CMA Awards on Nov. 8|website=Billboard.com|accessdate=17 December 2017}}</ref> ==ឥទ្ធិពល== នៅក្នុងកិច្ចសម្ភាស៍ជាមួយ Digital Spy នោះ ហូរេនបានថា Michael Bublé ជាតារាចម្រៀងក្នុងចិត្តគាត់ពីព្រោះពួកគេមានប្រវត្តិស្រដៀងគ្នា។ គាត់ក៏បានបន្តទៀតថា គាត់គឺជាប្រិយមិត្តរបស់ Frank Sinatra, Dean Martin និង Bublé ។<ref name=HoranVEVO>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8kfcs3ODpPU&feature=player_embedded|title=Niall Interview (VEVO LIFT): Brought to you by McDonald's|publisher=YouTube|date=16 March 2012 |accessdate=27 April 2012}}</ref> ហូរេនចូលចិត្តតន្ត្រីរ៉ុក និងជាប្រិយមិត្តរបស់ The Eagles, Fleetwood Mac, Bon Jovi និង The Script ។<ref name="nationalpost1">{{cite news|author=Leah Collins|url=http://arts.nationalpost.com/2012/03/12/one-direction-is-more-than-just-another-boy-band|title=One Direction: X Factor boy band on what sets them apart|work=National Post|location=Canada|publisher=[[Postmedia Network]] Inc.|date=12 March 2012|accessdate=17 March 2012}}{{dead link|date=December 2017 |bot=BabbaQ |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|last=Levine|first1=Nick|title=One Direction’s Niall working on ‘folk-pop’ album inspired by Fleetwood Mac, The Eagles|url=http://www.nme.com/news/music/one-directions-niall-working-folk-pop-album-inspired-fleetwood-mac-eagles-1921206|work=NME|accessdate=11 April 2017}}</ref> ==ជីវិតឯកជន== ឪពុកម្ដាយគាត់បានលែងលះគ្នា ហើយម្ដាយរបស់គាត់បានរៀបការម្ដងទៀត។<ref name="daily record"/> គាត់មានបងប្រុសម្នាក់ទៀតឈ្មោះ Greg ។<ref>{{cite news|author=Lisa McGarry|url=http://www.unrealitytv.co.uk/x-factor/x-factor-2010-niall-horans-brother-says-one-direction-get-along-well|title=X Factor 2010: Niall Horan's brother says One Direction get along well|work=Unreality TV|publisher=Unrealitytv Limited|date=6 November 2010|accessdate=17 March 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120318230602/http://www.unrealitytv.co.uk/x-factor/x-factor-2010-niall-horans-brother-says-one-direction-get-along-well/|archivedate=18 March 2012}}</ref> គាត់ជាអ្នកគាំទ្រ Football League Championship side Derby County ។<ref>{{cite web|last1=Tyler|first1=Kelly|title=Derby County fan and One Direction star Niall Horan to hold charity football challenge|url=http://www.derbytelegraph.co.uk/Derby-County-fan-Direction-star-Niall-Horan-hold/story-20974570-detail/story.html|work=Derby Telegraph|accessdate=25 June 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210202011/http://www.derbytelegraph.co.uk/Derby-County-fan-Direction-star-Niall-Horan-hold/story-20974570-detail/story.html|archivedate=10 December 2014}}</ref> គាត់ក៏ប្រិយមិត្តនាំកីឡាវាយកូនហ្គោល។ គាត់តែងមានវត្តមាននៅព្រឹត្តិការទាក់ទងនឹងកូនហ្គោលជាច្រើន និងបានចូលរួមនៅ BMW PGA Championship Pro-Am នៅ Wentworth ។<ref>{{cite web|last=Jackson|first1=Keith|title=Niall Horan walks and talks with Wayne Riley during the BMW PGA pro-am|url=http://www.skysports.com/golf/news/12176/10294406/niall-horan-walks-and-talks-with-wayne-riley-during-the-bmw-pga-pro-am|work=Sky Sports|accessdate=11 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skysports.com/golf/news/12176/10769806/niall-horan-and-justin-rose-team-up-for-the-genesis-open-pro-am|title=Niall Horan and Justin Rose team up for the Genesis Open Pro-Am |website=Sky Sports|access-date=11 April 2017}}</ref> ជាម្ដងម្កាល គាត់ក៏ចូលចិត្តកីឡាតេន្នីស និង cricket ដែរ។ គាត់បានទៅ Australian Open ចំនួន២ដង និងជាមិត្តភក្ដិរបស់ Novak Djokovic ហើយក៏ជាអ្នកគាំទ្រ Ireland cricket team ។<ref>{{Cite web|url=http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/one-direction-star-niall-horan-7283483|title=New look for 1D Niall as he cheers on Novak Djokovic in Australian Open final|last=Martin|first=Laura|website=mirror|access-date=13 April 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2935087/One-Direction-s-Niall-Horan-returns-Australia-Open-watch-Andy-Murray-battle-world-number-one-Novak-Djokovic-final.html|title=Niall Horan returns for Australian Open final|website=Mail Online|access-date=13 April 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/tennis/article-3425125/Australian-Open-champion-Novak-Djokovic-celebrates-victory-One-Direction-s-Niall-Horan-moments-collecting-trophy.html|title=Australian Open champ Djokovic celebrates with One Direction's Horan|website=Mail Online|access-date=13 April 2016}}</ref><ref>[http://www.beautifulballad.org/2015/01/21/niall-horan-enjoys-a-cricket-match-in-melbourne/ Niall Horan Enjoys A Cricket Match In Melbourne] beautifulballad.org. Retrieved 22 January 2016.</ref><ref>[http://www.cricketireland.ie/news/article/niall-horan-joins-growing-chorus-of-celebrities-backinggreen Niall Horan joins growing chorus of celebrities #BackingGreen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723093200/http://www.cricketireland.ie/news/article/niall-horan-joins-growing-chorus-of-celebrities-backinggreen |date=2018-07-23 }} ''[[Cricket Ireland]]''. Retrieved 22 January 2016.</ref><ref>[https://twitter.com/StarsBBL/status/690486485666107392 We'd like to welcome back @NiallOfficial to the @MCG for his second @StarsBBL match] ''[[Melbourne Stars]]''. Retrieved 22 January 2016.</ref> ==ភាពយន្ត== {|class="wikitable" |- ! scope="col" | ឆ្នាំ ! scope="col" | ចំណងជើង ! scope="col" | តួ ! scope="col" | ផ្សេងៗ |- | 2010 | ''[[The X Factor]]'' | rowspan="9"| Himself |Contestant; [[The X Factor (UK series 7)|Series 7]] |- | rowspan="2"|2012 | ''[[iCarly]]'' |Guest role; ([[List of iCarly episodes#ep86|Season 6, Episode 2]]) |- | ''[[Saturday Night Live]]'' |Musical guest; ([[Saturday Night Live (season 37)#Episodes|Season 37, Episode 18]]) |- | rowspan="2"|2013 | ''[[One Direction: This Is Us]]'' | |- |''[[Saturday Night Live]]'' |Musical guest; ([[Saturday Night Live (season 39)#Episodes|Season 39, Episode 8]]) |- | rowspan="3"|2014 | ''[[One Direction: Where We Are – The Concert Film]]'' | |- | ''[[Saturday Night Live]]'' |Musical guest; ([[Saturday Night Live (season 40)#Episodes|Season 40, Episode 10]]) |- |''One Direction: The TV Special'' | |- | 2017 | ''[[One Love Manchester]]'' | |} ==ចម្រៀង== គាត់មានអាល់ប៊ុមផ្ទាល់ខ្លួនចំនួនមួយដែលមានចំណងជើងថា Flicker ដែលបានចេញលក់នៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ រីឯអាល់ប៊ុមផ្សេងទៀត គឺគាត់ច្រៀងជាមួយ One Direction ។ ==ពានរង្វាន់និងការចាត់តាំង== {| class="wikitable" |- ! Year !! Award !! Category !! Nominee/work !! Result !! {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | 2016|| [[BMI Awards|BMI London Awards]]||Pop Award Songs||"Night Changes"||rowspan=2 {{won}}||<ref>{{Cite news |url=https://www.bmi.com/news/entry/2016-bmi-london-awards |title=Sting and Top Songwriters Honored at 2016 BMI London Awards |date=10 October 2016 |work=BMI}}</ref> |- | rowspan=9| 2017 || [[People's Choice Awards]] || Favorite Breakout Artist || rowspan=4| Niall Horan ||<ref>{{cite web|title=People’s Choice Awards 2017: Full List Of Nominees|url=http://blog.peopleschoice.com/2016/11/15/peoples-choice-awards-2017-full-list-of-nominees/|website=People's Choice|accessdate=19 November 2016|date=15 November 2016|archivedate=17 វិច្ឆិកា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161117063137/http://blog.peopleschoice.com/2016/11/15/peoples-choice-awards-2017-full-list-of-nominees/|url-status=dead}}</ref> |- | [[iHeartRadio Music Awards]] || Best Solo Breakout || {{nom}} || <ref>{{Cite news|url=https://www.iheart.com/news/heres-the-complete-list-of-iheartradio-15616268/|first=Isha|last=Thorpe|publisher=[[iHeartRadio]]|title=Here's The Complete List Of #iHeartAwards Winners|date=5 March 2017|accessdate=5 March 2017|archive-date=9 មេសា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409080744/https://www.iheart.com/news/heres-the-complete-list-of-iheartradio-15616268/|url-status=dead}}</ref> |- | [[Radio Disney Music Awards]] || Best Male Artist || rowspan=3 {{won}} ||<ref>{{cite web|title=2017 RDMA Winners|url=http://radio.disney.com/radio-disney-music-awards/2017-rdma-winners|website=Radio Disney|accessdate=30 April 2017|date=29 April 2017}}</ref> |- | [[iHeartRadio Much Music Video Awards]] ||Fan Fave International Artist or Group ||<ref>{{cite web|title=MMVAs 2017: A list of the winners|url=http://www.ctvnews.ca/entertainment/mmvas-2017-a-list-of-the-winners-1.3465681|website=CTV News|accessdate=19 June 2017|date=19 June 2017|archivedate=23 មិថុនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170623222147/http://www.ctvnews.ca/entertainment/mmvas-2017-a-list-of-the-winners-1.3465681|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=2 |[[Teen Choice Awards]] || Choice Song: Male Artist || "[[Slow Hands (Niall Horan song)|Slow Hands]]" || <ref>{{Cite news |url=http://www.teenchoice.com/teen-choice/article/vote-for-your-favorite-nominees |title=Teen Choice Awards |work=Teen Choice |access-date=19 June 2017 |archive-date=5 កញ្ញា 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905164012/http://www.teenchoice.com/teen-choice/article/vote-for-your-favorite-nominees |url-status=dead }}</ref> |- | Choice Summer Male Artist || Niall Horan || {{nom}} ||<ref>{{Cite news |url=http://www.teenchoice.com/so-you-think-you-can-dance/article/second-and-final-wave-of-%E2%80%9Cteen-choice-2017%E2%80%9D-nominees-announced |title=Second and Final Weave of "Teen Choice 2017" Nominees Announced |date=13 July 2017 |work=Teen Choice |access-date=16 July 2017 |archive-date=29 សីហា 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829092756/http://www.teenchoice.com/so-you-think-you-can-dance/article/second-and-final-wave-of-%E2%80%9Cteen-choice-2017%E2%80%9D-nominees-announced |url-status=dead }}</ref> |- | [[Telehit Awards]] || Video in English || "Slow Hands" || rowspan=3 {{won}} || <ref>{{Cite news |url=http://www.telehit.com/telehit/premios-telehit-2017/premios-telehit-2017-ganadores/ |title=¡Ellos son los ganadores a los Premios Telehit 2017! |work=Telehit |language=Spanish}}</ref> |- |[[BMI Awards|BMI London Awards]]|| Pop Award Songs|| "[[This Town (Niall Horan song)|This Town]]" || <ref>{{Cite news |url=http://www.musicweek.com/publishing/read/james-bay-ed-sheeran-and-zayn-up-for-song-of-the-year-at-bmi-london-awards/070043 |title=James Bay, Ed Sheeran and Zayn up for Song Of The Year at BMI London Awards |date=5 October 2017 |work=Music Week |access-date=10 December 2017}}</ref> |- | [[American Music Award]]s || [[American Music Award for New Artist of the Year|New Artist of the Year]] || Niall Horan || <ref>{{Cite news |url=http://www.billboard.com/articles/events/amas/7997612/ama-nominations-2017-full-list |title=Here Is the Full List of 2017 AMAs Nominations |work=Billboard |date=12 October 2017 |accessdate=9 November 2017}}</ref> |- | rowspan=8| 2018 | rowspan=3| [[Global Awards]] | Best Song | "Slow Hands" | rowspan=3 {{nom}} | rowspan=3|<ref>{{Cite news |url=https://www.global.com/awards/categories |title=The Global Awards |work=Global |date=23 December 2017 |access-date=13 កុម្ភៈ 2018 |archive-date=24 មករា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124234614/https://www.global.com/awards/categories |url-status=dead }}</ref> |- | Best Male | rowspan=5| Niall Horan |- | Best Pop |- | rowspan="5"| [[iHeartRadio Music Awards]] | Best New Pop Artist | {{won}} | rowspan="5"| <ref>{{cite web|url=https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2018-01-09-2018-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominee/|title=2018 iHeartRadio Music Awards: See The Full List of Nominee|publisher=[[iHeartRadio]]|date=10 January 2018|accessdate=12 January 2018}}</ref> |- | Best New Artist | rowspan=2 {{nom}} |- | Best Solo Breakout |- | Best Lyrics | "Slow Hands" | {{won}} |- | Best Cover Song | "[[Issues (Julia Michaels song)|Issues]]" | {{nom}} |} ==តន្ត្រីទេសចរណ៍== * Flicker Sessions 2017 * Flicker World Tour ==ឯកសារយោង== <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងអៀរឡង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងអាមេរិច]] qzoungujxs3zrz2regil8sl49imi5ou ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល 0 36916 342662 339118 2026-11-08T04:11:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342662 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} {{use dmy dates|date=April 2015}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} [[អ៊ីស្រាអែល]]ទំនើបទំនងជាស្ថិតនៅស្ថានីយ៍នៃ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលនិងយូដាបុរាណ|បណ្ដារាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល និង យូដាបុរាណ]]។ តំបន់នេះ (ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា[[ដែនដីនៃអ៊ីស្រាអែល]] និង [[ប៉ាលេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាលេស្ទីន]]ផងដែរ) ជាទីកំណើតនៃភាសាអេប្រឺ ជាទីដែលគម្ពីរប៊ីបភាសាអេប្រឺត្រូវបានចងក្រងឡើង ហើយក៏ជាទីកំណើតនៃ[[យូដាសាសនា]] និង [[គ្រិស្តសាសនា]]ផងដែរ។ ទីនោះមានទីស្ថានជាច្រើនដែលបូជាធ្វើពិធីគោរពដល់[[យូដាសាសនា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[សាម៉ាសាសនា]] និង [[ជំនឿបាហា]]។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]ស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃចក្រភពផ្សេងៗ និង ជាស្រុកកំណើតនៃជនជាតិផ្សេងៗ ក៏ប៉ុន្តែជនជាតិ[[ជ្វីប]]មានច្រើនលើសលុបជាងគេចាប់ពីប្រហែល ១០០០ ឆ្នាំ [[មុនគ្រិស្តសករាជ]] (មុ.គ.) រហូតដល់សតវត្សទី៣ នៃគ្រិស្តសករាជ (គ.ស.)។<ref>"The Chosen Few : How Education Shaped Jewish History, 70 - 1492, by Botticini and Eckstein, Chapter 1, especially page 17, Princeton 2012"</ref> ការទទួលយកគ្រិស្តសាសនាដោយ[[ចក្រភពរ៉ូម]]នៅសតវត្សទី៤បានធ្វើអោយមានអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនាភាគច្រើនបានបន្តរហូតមកដល់សតវត្សទី៧ ដែលខណៈនោះជាពេលដែលតំបន់នេះត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ[[កាលីផ្វចក្រ|ចក្រភពអារ៉ាប់]]។ វាជាទីដែលមានពួកឥស្លាមមានច្រើនលើសលប់រហូតដល់សម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាងរវាងឆ្នាំ១០៩៦ និង ១២៩១ ដែលនៅពេលនោះវាគឺជាចំណុចប្រសព្វនៃការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងគ្រិស្តសាសនា និង ឥស្លាមសាសនា។ It gradually became predominantly Moslem until the [[Crusades]] between 1096 and 1291, when it was the focal point of conflict between Christianity and Islam. ចាប់ពីសតវត្សទី១៣ មានពួកឥស្លាមភាគច្រើនដែលមានភាសាអារ៉ាប់ជាភាសាលប់លើគេ ហើយក៏ជាភាគដំបូងនៃខេត្តស៊ីរីនៃស៊ុលតង់ចក្រម៉ាំលុក ហើយក៏ជាប៉ែកនៃចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់មាន[[យុទ្ធនាការស៊ីណៃនិងប៉ាលេស្ទីន|ការសញ្ជ័យប៊្រិថេននៅឆ្នាំ១៩១៧]]។From the 13th Century it was mainly Moslem with Arabic as the dominant language and was first part of the Syrian province of the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk Sultanate]] and then part of the [[Ottoman Empire]] until the [[Sinai and Palestine Campaign|British conquest in 1917]]. ចលនាជាតិជ្វីប [[ហ្ស៊ីអននិយម]] បានផុសផុលឡើងនៅចុងសតវត្សទី១៩ (ឆ្លើយតបទៅនឹងការកើនឡើងបន្តិចម្ដងៗនៃ[[បដិសាម៉ានិយម]]) ហើយ[[អាលីយ៉ា]] (អន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីបទៅកាន់ដែនដីអ៊ីស្រាអែល) បានកើនឡើងផងដែរ។A Jewish national movement, [[Zionism]], emerged in the late-19th century (partially in response to growing [[anti-Semitism]]) and [[Aliyah]] (Jewish immigration to the Land of Israel) increased. បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ទឹកដីអូតូម៉ង់នៅឡេវែន្ត៍បានស្ថិតនៅក្រោមការក្ដោបក្ដាប់ប៊្រិថេន និងបារាំង ហើយ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានប្រគល់[[អាណត្តិប៊្រិថេនសម្រាប់ប៉ាលេស្ទីន (នីតូបករណ៍)|អាណត្តិឱ្យប៊្រិថេនដើម្បីគ្រប់គ្រងប៉ាលេស្ទីន]]ដែលវាបានក្លាយទៅជា[[ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីប|ស្រុកកំណើតប្រជាជាតិជ្វីប]]។After [[World War I]], Ottoman territories in the Levant came under British and French control and the [[League of Nations]] granted the British a [[British Mandate for Palestine (legal instrument)|Mandate to rule Palestine]] which was to be turned into a [[Jewish National Home]]. គូប្រជែង ជាតិនិយមអារ៉ាប់ ក៏បានអះអាងទាមទារសិទ្ធិទៅលើអតីតទឹកដីអូតូម៉ង់ ហើយបានរិះរកវិធីដើម្បីរារាំងទេសន្តរប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីបចូលទៅកាន់ប៉ាលេស្ទីន ដែលនាំអោយមាន[[ការប៉ះទង្គិចអន្តរសហគមនៅប៉ាលេស្ទីនអាណត្តិ|ភាពតានតឹងអារ៉ាប់-ជ្វីបកើនឡើង]]។A rival [[Arab nationalism]] also claimed rights over the former Ottoman territories and sought to prevent Jewish migration into Palestine, leading to growing [[Intercommunal conflict in Mandatory Palestine|Arab–Jewish tensions]]. [[ការប្រកាសឯករាជ្យអ៊ីស្រាអែល|ឯករាជ្យអ៊ីស្រាអែល]]នៅឆ្នាំ១៩៤៨ ត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយទេសន្តរប្រវេសន៍ជ្វីបយ៉ាងសម្បើមពី[[ប៊្រីហា|អឺរ៉ុប]] [[Israeli Declaration of Independence|Israeli independence]] in 1948 was marked by massive migration of Jews from [[Bricha|Europe]], a [[Jewish exodus from Arab and Muslim countries]] to Israel, and of [[1948 Palestinian exodus|Arabs]] from Israel, followed by the [[Arab–Israeli conflict]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |title=Declaration of Establishment of State of Israel |date=14 May 1948 |accessdate=16 April 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm |archivedate=21 March 2012 |df=dmy-all }}</ref> About 43% of the [[Jewish population by country|world's Jews]] live in Israel today, the largest Jewish community in the world.<ref>{{cite report |author=DellaPergola, Sergio |date=2015 |title=World Jewish Population, 2015 |url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3394 |publisher=Berman Jewish DataBank |accessdate=12 September 2016}}</ref> Since about 1970, the [[United States]] has become the principal [[Israel–United States relations|ally of Israel]]. In 1979 an uneasy [[Egypt–Israel Peace Treaty]] was signed, based on the [[Camp David Accords]]. In 1993, Israel signed [[Oslo I Accord]] with the [[Palestine Liberation Organization]], followed by establishment of the [[Palestinian National Authority]] and in 1994 [[Israel–Jordan peace treaty]] was signed. Despite [[Israeli–Palestinian peace process|efforts to finalize the peace agreement]], the conflict continues to play a major role in Israeli and international political, social and economic life. The [[economy of Israel]] was initially primarily socialist and the country dominated by social democratic parties until the 1970s. Since then the Israeli economy has gradually moved to capitalism and a free market economy, partially retaining the social welfare system. ------ The history of Israel covers an area of the Southern Levant also known as Canaan, Palestine or the Holy Land, which is the geographical location of the modern states of Israel and Palestine. From a prehistory as part of the critical Levantine corridor, which witnessed waves of early humans out of Africa, to the emergence of Natufian culture c. 10th millennium BCE, the region entered the Bronze Age c. 2,000 BCE with the development of Canaanite civilization, before being vassalized by Egypt in the Late Bronze Age. In the Iron Age, the kingdoms of Israel and Judah were established, entities that were central to the origins of the Jewish and Samaritan peoples as well as the Abrahamic faith tradition.[1][2][3][4][5][6] This has given rise to Judaism, Samaritanism, Christianity, Islam, Druzism, Baha'ism, and a variety of other religious movements. Throughout the course of human history, the Land of Israel has come under the sway or control of various polities and, as a result, it has historically hosted a wide variety of ethnic groups. In the following centuries, the Assyrian, Babylonian, and Persian Empires conquered the region. The Ptolemies and the Seleucids vied for control over the region during the Hellenistic period. However, with the establishment of the Hasmonean dynasty, the local Jewish population maintained independence for a century before being incorporated into the Roman Republic.[7] As a result of the Jewish-Roman Wars in the 1st and 2nd centuries CE, many Jews were killed, displaced or sold into slavery.[8][9][10][11] Following the advent of Christianity, which was adopted by the Greco-Roman world under the influence of the Roman Empire, the region's demographics shifted towards newfound Christians, who replaced Jews as the majority of the population by the 4th century. However, shortly after Islam was consolidated across the Arabian Peninsula under Muhammad, Byzantine Christian rule over the Land of Israel was superseded by the Arab conquest of the Levant in the 7th century. From the 11th century to the 13th century, the Land of Israel became the centre for intermittent religious wars between Christian and Muslim armies as part of the Crusades. In the 13th century, the Land of Israel became subject to the Mongol invasions and conquests, though these were locally routed by the Mamluk Sultanate, under whose rule it remained until the 16th century. The Mamluks were eventually defeated by the Ottoman Empire, and the region became an Ottoman province until the 20th century. The late 19th century saw the widespread consolidation of a Jewish nationalist movement known as Zionism, as part of which aliyah (Jewish return to the Land of Israel from the diaspora) increased. During World War I, the Sinai and Palestine campaign of the Allies led to the partitioning of the Ottoman Empire. Britain was granted control of the region by League of Nations mandate, in what became known as Mandatory Palestine. The British government publicly committed itself to the creation of a Jewish homeland. Arab nationalism opposed this design, asserting Arab rights over the former Ottoman territories and seeking to prevent Jewish migration. As a result, Arab–Jewish tensions grew in the succeeding decades of British administration. In 1948, the Israeli Declaration of Independence sparked the 1948 Arab–Israeli War, which resulted in the 1948 Palestinian expulsion and flight and subsequently led to waves of Jewish emigration from other parts of the Middle East. Today, approximately 43 percent of the global Jewish population resides in Israel. In 1979, the Egypt–Israel peace treaty was signed, based on the Camp David Accords. In 1993, Israel signed the Oslo I Accord with the Palestine Liberation Organization, which was followed by the establishment of the Palestinian National Authority. In 1994, the Israel–Jordan peace treaty was signed. Despite efforts to finalize the peace agreement, the conflict continues to play a major role in Israeli and international political, social, and economic life. ==បុរេប្រវត្តិ== {{Prehistory of the Levant}} [[File:Skhul Cave.JPG|thumb|upright|[[Es Skhul]] cave]] Between 2.6 and 0.9 million years ago, at least four episodes of [[hominine]] dispersal from Africa to the Levant are known, each culturally distinct. The oldest evidence of [[early humans]] in the territory of modern Israel, dating to 1.5 million years ago, was found in [[Ubeidiya]] near the [[Sea of Galilee]].<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan |author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |url=http://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1988_num_14_2_4455 |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 |doi=10.3406/paleo.1988.4455 |access-date=4 January 2017}}</ref> The flint tool artefacts have been discovered at [[Yiron]], the oldest stone tools found anywhere outside Africa. Other groups include 1.4 million years old [[Acheulean]] industry, the Bizat Ruhama group and [[Gesher Bnot Yaakov]].<ref>{{cite web|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17870089 |title=The oldest human groups in the Levant |publisher=Cat.inist.fr |date=2004-09-13 |accessdate=2012-08-13}}</ref> In the Carmel mountain range at [[Tabun, Israel|el-Tabun]], and [[Es Skhul]],<ref>{{cite web|url=http://www.athenapub.com/8timelin.htm|title=Timeline in the Understanding of Neanderthals|accessdate=2007-07-13|archivedate=27 កញ្ញា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927231557/http://www.athenapub.com/8timelin.htm|url-status=dead}}</ref> [[Neanderthal]] and early modern human remains were found, including the skeleton of a Neanderthal female, named Tabun I, which is regarded as one of the most important human fossils ever found.<ref>Christopher Stringer, custodian of Tabun I, [[Natural History Museum, London|Natural History Museum]], quoted in an exhibition in honour of Garrod; ''Callander and Smith'', 1998</ref> The excavation at el-Tabun produced the longest [[stratigraphy|stratigraphic record]] in the region, spanning 600,000 or more years of human activity,<ref>{{cite web|url=http://www.arch.cam.ac.uk/~pjs1011/Pams.html |title=From 'small, dark and alive' to 'cripplingly shy': Dorothy Garrod as the first woman Professor at Cambridge |accessdate=2007-07-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090228172528/http://www.arch.cam.ac.uk/~pjs1011/Pams.html |archivedate=28 February 2009 |df=dmy-all }}</ref> from the [[Lower Paleolithic]] to the present day, representing roughly a million years of [[human evolution]].<ref>{{cite web|url=http://arch.haifa.ac.il/excav.php |title=Excavations and Surveys (University of Haifa) |accessdate=2007-07-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313142646/http://arch.haifa.ac.il/excav.php |archivedate=13 March 2013 |df=dmy-all }}</ref> Other notable [[Paleolithic]] sites include caves [[Qesem Cave|Qesem]] and [[Manot Cave|Manot]]. The oldest fossils of [[anatomically modern human]]s found [[Recent African origin of modern humans|outside Africa]] are the [[Skhul and Qafzeh hominids]], who lived in northern Israel 120,000 years ago.<ref>{{cite news |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |title=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |publisher=BBC News |access-date=4 January 2017}}</ref> Around 10th millennium BCE, the [[Natufian culture]] existed in the area.<ref>{{cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |author-link=Ofer Bar-Yosef |date=7 December 1998 |title=The Natufian Culture in the Levant, Threshold to the Origins of Agriculture |url=http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v1007/baryo.pdf |journal=[[Evolutionary Anthropology (journal)|Evolutionary Anthropology]] |volume=6 |issue=5 |pages=159–177 |doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:5<159::AID-EVAN4>3.0.CO;2-7 |access-date=4 January 2017}}</ref> ==សម័យបុរាណ== {{Main article|History of ancient Israel and Judah}} [[File:Ancient Orient.png|thumb|Map of the [[ancient Near East]]]] ===កណអាន=== {{Main article|Canaan|Djahy}} During the 2nd millennium BCE, [[Canaan]], part of which later became known as Israel, was dominated by the [[New Kingdom of Egypt]] from c.1550 to c. 1180.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com|title=Google Books|website=books.google.com}}</ref> ===ពួកអ៊ីស្រាអែលដំបូងៗ=== {{Main article|Hebrews|Israelites|Biblical judges}} {{See also|Origins of Judaism|Biblical archaeology|The Bible and history}} [[File:Merneptah Israel Stele Cairo.JPG|thumb|upright|The [[Merneptah Stele]]. While alternative translations exist, the majority of [[Biblical Archeology|biblical archaeologists]] translate a set of hieroglyphs as "Israel," representing the first instance of the name in the historical record.]] The first record of the name Israel (as ''{{lang|egy-Latn|ysrỉꜣr}}'') occurs in the [[Merneptah stele]], erected for Egyptian Pharaoh [[Merneptah]] (son of [[Ramses II]]) c. 1209 BCE, "Israel is laid waste and his seed is not."<ref>Stager in Coogan 1998, p. 91.</ref> [[William G. Dever]] sees this "Israel" in the central highlands as a cultural and probably political entity, more an ethnic group rather than an organized state.<ref>Dever 2003, p. 206.</ref> Ancestors of the Israelites may have included [[ancient Semitic-speaking peoples|Semites]] native to [[Canaan]] and the [[Sea Peoples]].<ref>Miller 1986, pp. 78–9.</ref> McNutt says, "It is probably safe to assume that sometime during [[Iron Age]] I a population began to identify itself as 'Israelite'", differentiating itself from the [[Canaanites]] through such markers as the prohibition of intermarriage, an emphasis on family history and genealogy, and religion.<ref>McNutt 1999, p. 35.</ref> Villages had populations of up to 300 or 400,<ref name=mcnutt70>McNutt 1999, p. 70.</ref><ref>Miller 2005, p. 98.</ref> which lived by farming and herding, and were largely self-sufficient;<ref>McNutt 1999, p. 72.</ref> economic interchange was prevalent.<ref>Miller 2005, p. 99.</ref> Writing was known and available for recording, even in small sites.<ref>Miller 2005, p. 105.</ref> The archaeological evidence indicates a society of village-like centres, but with more limited resources and a small population.<ref>Lehman in Vaughn 1992, pp. 156–62.</ref> ===អត្ថបទ និង សាសនាអេប្រឺដំបូង=== The first use of [[grapheme]]-based [[Proto-Sinaitic script|writing originated in the area]], probably among Canaanite peoples resident in Egypt. This evolved into the [[Phoenician alphabet]] from which all modern [[Alphabet|alphabetical writing systems]] are descended. The [[Paleo-Hebrew alphabet]] was one of the first to develop and evidence of its use exists from about 1000 BCE<ref>{{cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1308-alphabet-the-hebrew|title=ALPHABET, THE HEBREW - JewishEncyclopedia.com|website=www.jewishencyclopedia.com}}</ref> (see the [[Gezer calendar]]), the language spoken was probably [[Biblical Hebrew]]. [[Monotheism]], the belief in a single all-powerful law-giving God is thought to have evolved among the Hebrew speakers gradually, over the next few centuries, from a number of separate cults,<ref>Othmar Keel, Christoph Uehlinger, Gods, Goddesses, and Images of God in Ancient Israel, Fortress Press (1998); Mark S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism: Israel’s Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press (2001)</ref> leading to the first versions of the religion now known as [[Judaism]]. ===អ៊ីស្រាអែល និង យូដា=== {{Main article|Kingdom of Israel (united monarchy)|Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Judah}} [[File:Ir-david03.jpg|thumb|upright|left|[[City of David]] in Jerusalem]] The [[Hebrew Bible]] describes constant warfare between the [[Israelites]] and the [[Philistines]], whose capital was [[Gaza City|Gaza]]. The Bible states that [[King David]] founded a dynasty of kings and that his son [[Solomon]] built a [[Solomon's Temple|Temple]]. Both David and Solomon are widely referenced in Jewish, Christian and Islamic texts. Standard Biblical chronology suggests that around 930 BCE, following the death of Solomon, the [[Kingdom of Israel (united monarchy)|kingdom]] split into a southern [[Kingdom of Judah]] and a northern [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]]. The Bible's [[Books of Kings]] states that soon after the split Pharoh "[[Shishaq]]" invaded the country, [[Sack of Jerusalem (10th century BC)|plundering Jerusalem]]. An inscription over a [[Bubastite Portal|gate at Karnak]] in Egypt recounts such an invasion by Pharoh [[Sheshonq I]].<ref>Oxford History of Ancient Egypt, page 335, Oxford 2000</ref> The archaeological evidence for this period is extremely sparse, leading some scholars to suggest that this section of the Hebrew Bible (which includes texts written two centuries later) exaggerates the importance of David and Solomon.<ref>https://www.haaretz.com/archaeology/1.818795 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115071824/https://www.haaretz.com/archaeology/1.818795 |date=15 មករា 2018 }}, "The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts" by Israel Finkelstein and Neil Asher Silberman, Free Press 2002</ref> The earliest references to the "[[Davidic Dynasty|House of David]]" have been found at two sites, the [[Tel Dan Stele]] and the [[Mesha Stele]] (a [[Moab]]ite stele, now in the Louvre) which describes an 840 BCE invasion of [[Moab]] by [[Omri]], King of Israel. [[Jehu]], son of Omri, is referenced by [[Black Obelisk of Shalmaneser III|Assyrian records]] (now in the British Museum). Modern Archaeological findings show that Omri's capital city, [[Samaria (ancient city)|Samaria]] was large and Finkelstein has suggested that the Biblical account of David and Solomon are an attempt by later Judean rulers to ascribe Israel's successes to their dynasty. [[File:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg|thumb|upright|Kingdoms of [[Kingdom of Israel (Samaria)|Israel]] and [[Kingdom of Judah|Judah]]]] In 854 BCE, an alliance between [[Ahab]] of Israel and Ben Hadad II of [[Aram Damascus]] managed to repulse the incursions of the [[Assyrian people|Assyrians]], with a victory at the [[Battle of Qarqar]]. (see the [[Kurkh Monoliths]]).<ref>Kurkh stela: https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=367117&partId=1 For original inscription see http://rbedrosian.com/Downloads3/ancient_records_assyria1.pdf page 223</ref> The Kingdom of Israel was destroyed by [[Assyria]]n king [[Tiglath-Pileser III]] around 750 BCE. The Philistine kingdom was also destroyed. The Assyrians sent most of the northern Israelite kingdom into [[Assyrian captivity of Israel|exile]], thus creating the "[[Lost Tribes of Israel]]". The [[Samaritan]]s claim to be descended from survivors of the Assyrian conquest. An Israelite revolt (724–722 BCE) was crushed after the siege and capture of [[Samaria (ancient city)|Samaria]] by the Assyrian king [[Sargon II]]. Sargon's son, [[Sennacherib]], tried and failed to [[Sennacherib's campaign in Judah|conquer]] Judah. [[Taylor prism|Assyrian records]] say he levelled 46 walled cities and [[Assyrian Siege of Jerusalem|besieged Jerusalem]], leaving after receiving extensive tribute.<ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/sennprism.html|title=column 2 line 61 to column 3 line 49|publisher=|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=15 ធ្នូ 2012|archiveurl=https://archive.today/20121215110326/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/sennprism.html|url-status=dead}}</ref> Modern scholars believe that refugees from the destruction of Israel moved to Judah during the rule of King [[Hezekiah]] (ruler from 715 - 686 BCE), massively expanding Jerusalem and leading to construction of the [[Siloam Tunnel]] which could provide water during a siege.<ref>{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |url=https://books.google.com/?id=etTUEorS1zMC&pg=PA174&dq=the+main+reasons+behind+this+expansion+was+the+immigration+of+Israelites+who+came+to+Judah+from+the+Northern+Kingdom+after+the+fall+of+Samaria+in+721+BCE#v=onepage&q=the%20main%20reasons%20behind%20this%20expansion%20was%20the%20immigration%20of%20Israelites%20who%20came%20to%20Judah%20from%20the%20Northern%20Kingdom%20after%20the%20fall%20of%20Samaria%20in%20721%20BCE&f=false |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |page=174 |isbn=1841272019}}</ref> The refugees brought with them new religious ideas which led, under King [[Josiah]] (ruler from 641 - 619), to the writing of the books of [[Deuteronomy]], [[Book of Joshua|Joshua]] and to the accounts of the kingship of David and Solomon in the [[Books of Kings|book of Kings]]. The books are known as [[Deuteronomist]] and considered to be a major key step in the emergence of [[Monotheism]] in Judah. They were written at a time that Assyria was weakened by the emergence of Babylon and may be a committing to text of pre-writing verbal traditions.<ref>The Social Roots of Biblical Yahwism by Stephen Cook, SBL 2004 pp 58</ref> == Babylonian, Persian, Ptolemaic and Seleucid rule (586–135 BCE) == {{Main article|Yehud (Babylonian province)|Yehud Medinata|Coele-Syria}} [[File:מסע גולי בבל.jpg|thumb|The route of the exiles to Babylon]] In 586 BCE King [[Nebuchadnezzar II]] of [[Babylon]] [[Jewish–Babylonian war|conquered]] Judah. According to the Hebrew Bible, he destroyed [[Solomon's Temple]] and [[Babylonian captivity|exiled]] the Jews to Babylon. The defeat was also recorded by the Babylonians<ref>{{cite web |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |title=Archived copy |accessdate=2014-10-30 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archivedate=30 October 2014 |df=dmy-all }}</ref><ref>See http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604223643/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |date=4 មិថុនា 2011 }} reverse side, line 12.</ref> (see the [[Babylonian Chronicles]]). Babylonian and Biblical sources suggest that the Judean king, [[Jehoiachin]], switched allegiances between the Egyptians and the Babylonians and that invasion was a punishment for allying with Babylon's principal rival, Egypt. The exiled Jews may have been restricted to the elite. Jehoiachin was eventually released by the Babylonians (see [[Jehoiachin's Rations Tablets]]) and according to both the Bible and the Talmud, the Judean royal family (the [[Davidic line]]) continued as head of the exile in Babylon (the [[Exilarch]]). [[File:YehudObverse 1.jpg|thumb|170px|left|Obverse of [[Yehud coinage|Yehud silver coin]]]] In 538 BCE, [[Cyrus (Bible)|Cyrus the Great]] of [[Persia]] conquered Babylon and took over its empire. Cyrus issued a proclamation granting subjugated nations (including the people of Judah) religious freedom (for the original text see the [[Cyrus Cylinder]]). According to the Hebrew Bible 50,000 Judeans, led by [[Zerubabel]], [[Return to Zion|returned to Judah]] and [[Second Temple of Jerusalem|rebuilt the temple]]. A second group of 5,000, led by [[Ezra]] and [[Nehemiah]], returned to Judah in 456 BCE although non-Jews wrote to Cyrus to try to prevent their return. Modern scholars believe that the final Hebrew versions of the [[Torah]] and [[Books of Kings]] [[Authorship of the Bible|date from this period]], that the returning [[Israelites]] adopted an [[Aramaic script]] (also known as the [[Ashuri alphabet]]), which they brought back from Babylon; this is the current Hebrew script. The [[Hebrew Calendar]] closely resembles the [[Babylonian calendar]] and probably dates from this period.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303554/Jewish-religious-year/34907/Origin-and-development|title=Jewish religious year|publisher=}}</ref> In 333 BCE, the [[ancient Macedonians|Macedonian]] ruler [[Alexander the Great]] defeated [[Achaemenid Empire|Persia]] and [[Alexander the Great#Egypt|conquered]] the region. Sometime thereafter, the first translation of the Hebrew Bible, the [[Septuagint]], was begun in [[Alexandria]]. After Alexander's death, his generals fought over the territory he had conquered. Judah became the frontier between the [[Seleucid Empire]] and [[Ptolemaic Egypt]], eventually becoming part of the Seleucid Empire in 200 BCE at the [[battle of Panium]]. == Hasmonean dynasty (135–47 BCE) == {{Main article|Hasmonean dynasty}} [[File:Hasmoneese rijk.PNG|thumb|upright|[[Hasmonean kingdom]]]] In the 2nd century BCE, Seleucid ruler [[Antiochus IV Epiphanes]] tried to eradicate Judaism in favour of [[Hellenistic religion]]. This provoked the 174–135 BCE [[Maccabean Revolt]] led by [[Judas Maccabeus]] (whose victory is celebrated in the Jewish festival of [[Hanukkah]]). The [[Books of the Maccabees]] describe the uprising and the end of Greek rule. A Jewish party called the [[Hasideans]] opposed both Hellenism ''and'' the revolt but eventually gave their support to the Maccabees. Modern interpretations see the initial stages of the uprising as a civil war between Hellenized and orthodox forms of Judaism.<ref>{{cite news |url=http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2005/12/the_maccabees_and_the_hellenists.html |title=The Maccabees and the Hellenists |last=Ponet |first=James |date=22 December 2005 |work=Faith-based |publisher=Slate |accessdate=4 December 2012}}</ref><ref name="simpletoremember">{{cite web |url=http://www.simpletoremember.com/articles/a/the_revolt_of_the_maccabees/ |title=The Revolt of the Maccabees |publisher=Simpletoremember.com |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> [[File:Temple Scroll.png|thumb|upright|Portion of the [[Temple Scroll]], one of the [[Dead Sea Scrolls]] written by the Essenes]] The [[Hasmonean]] dynasty of (Jewish) [[Kohen Gadol|priest-kings]] ruled [[Judea]] with the [[Pharisees]], [[Sadducees]] and [[Essenes]] as the principal Jewish social movements. As part of the struggle against [[Hellenistic civilization]], the Pharisee leader [[Simeon ben Shetach]] established the first schools based around [[synagogue|meeting houses]].<ref>[[Paul Johnson (writer)|Paul Johnson]], ''History of the Jews'', p. 106, Harper 1988</ref> This led to [[Rabbinical Judaism]]. Justice was administered by the [[Sanhedrin]], which was a Rabbincal assembly and law court whose leader was known as the [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]]. The Nasi's religious authority gradually superseded that of the Temple's [[Kohen Gadol|high priest]] (under the Hasmoneans this was the king). The Hasmoneans continually extended their control over much of the region.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/?id=MA-4VX5gWS4C&pg=PA210&lpg=PA210 | title = Cambridge History of Judaism, The early Roman period | volume = 2 | pages = 195, 196, 204| contribution = The Gentiles in Judaism, 125 BCE - 66 CE | last = Smith | first = Morton | date = 1999 | isbn = 0521243777 | editor1-last = Horbury | editor1-first = William | editor2-first = W D | editor2-last = Davies | editor3-first = John | editor3-last = Sturdy}}</ref> In 125 BCE the Hasmonean [[ethnarch]] [[John Hyrcanus]] subjugated [[Edom]] and forcibly converted the population to [[Judaism]].<ref>{{Cite Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/7972-hyrcanus-john-johanan-i |title=Hyrcanus, John (Johanan) I.}}</ref> Hyrcanus' son [[Alexander Jannaeus]] established good relations with the [[Roman Republic]], however there was growing tension between Pharisees and Sadducces and a conflict over the succession to Janneus, in which the warring parties invited foreign intervention on their behalf. == ការគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូម (មុ.គ. ៦៤ – គ.ស. ៣៩០) == {{Further information|History of the Jews in the Roman Empire}} In 64 BCE the [[Roman Republic|Roman]] general [[Pompey#Pompey in the East|Pompey]] [[Third Mithridatic War|conquered]] Syria and [[Siege of Jerusalem (63 BC)|intervened]] in the [[Hasmonean civil war]] in Jerusalem. During the [[Siege of Alexandria (47 BC)|siege of Alexandria in 47 BCE]], the lives of [[Julius Caesar]] and his protege [[Cleopatra]] were saved by 3,000 Jewish troops sent by King [[Hyrcanus II]] and commanded by [[Antipater the Idumaean|Antipater]], whose descendants Caesar made kings of Judea.<ref>Julius Caesar: The Life and Times of the People's Dictator By Luciano Canfora chapter 24 "Caesar Saved by the Jews".</ref> === Herodian dynasty and Roman province === {{Main article|Herodian dynasty|Herodian kingdom|Herodian Tetrarchy|Judea (Roman province)}} From 37 BCE to 6 CE, the [[Herodian dynasty]], Jewish-Roman client kings, descended from Antipater, ruled Judea. [[Herod the Great]] considerably enlarged the temple (see [[Herod's Temple]]), making it one of the largest religious structures in the world. Despite its fame, it was in this period that [[Rabbinical Judaism]], led by [[Hillel the Elder]], began to assume popular prominence over the [[Kohen|Temple priesthood]]. The [[Second Temple|Jewish Temple]] in [[Jerusalem]] was granted special permission not to display an effigy of the emperor, becoming the only religious structure in the [[Roman Empire]] that did not do so. Special dispensation was granted for Jewish citizens of the Roman Empire to pay a [[Fiscus Judaicus|tax to the temple]]. [[Augustus]] made Judea a Roman province in 6 CE, deposing the last Jewish king, [[Herod Archelaus]] and appointing a Roman governor. There was a small revolt against Roman taxation led by [[Judas of Galilee]] and over the next decades tensions grew between the Greco-Roman and Judean population centered on attempts to place effigies of the Emperor [[Caligula]] in Synagogues and in the Jewish temple.<ref>Philo of Alexandria, On the Embassy to Gaius XXX.203.</ref><ref>http://penelope.uchicago.edu/josephus/ant-18.html Antiquities of the Jews by Josephus,Book 18 chapter 8</ref> [[Jesus]] was born in the last years of Herod's rule, probably in the Judean city of Bethlehem. Jesus is thought to have been a Galilean Jewish reformer (from [[Nazareth]]), and was executed in Jerusalem by the Roman governor [[Pontius Pilate]] between 25 and 35 CE. All his key followers, the [[Twelve Apostles]], were Jews including [[Paul the Apostle]] (5–67 CE) who took critical steps towards creating a new religion, defining Jesus as the "Son of God". In the year 50 CE, the [[Council of Jerusalem]] led by Paul, decided to abandon the Jewish requirement of circumcision and the Torah, creating a form of Judaism highly accessible to non-Jews and with a more [[Universalism|universal notion of God]]. Another Jewish follower, [[Saint Peter|Peter]] is believed to have become the first Pope. In 64 CE, the Temple High Priest [[Joshua ben Gamla]] introduced a religious requirement for Jewish boys to learn to read from the age of six. Over the next few hundred years this requirement became steadily more ingrained in Jewish tradition.<ref>The Chosen Few: How education shaped Jewish History, Botticini and Eckstein, Princeton 2012, page 71 and chapters 4 and 5</ref> ===សង្គ្រាមជ្វីប-រ៉ូម=== {{Main article|Jewish–Roman wars|Syria Palaestina}} [[File:Arch of Titus Menorah.png|thumb|right|[[Siege of Jerusalem (AD 70)|Siege of Jerusalem (70 CE)]]]] In 66 CE, the Jews of Judea rose in [[First Jewish–Roman War|revolt]] against Rome, naming their new state as "Israel".<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 pp. 18–19</ref> The events were described by the Jewish leader and historian [[Josephus]], including the defence of [[Siege of Yodfat|Jotapata]], the [[Siege of Jerusalem (70)|siege of Jerusalem]] (69–70 CE) and the desperate last stand at [[Siege of Masada|Masada]] under [[Eleazar ben Yair]] (72–73 CE). Josephus estimated that over a million people died in the siege of Jerusalem. The Temple and most of Jerusalem was destroyed. During the Jewish revolt, most [[History of Christianity|Christians]], at this time a sub-sect of Judaism, removed themselves from Judea. The rabbinical/[[Pharisee]] movement led by [[Yochanan ben Zakai]], who opposed the [[Sadducee]] temple priesthood, made peace with Rome and survived. After the war [[Taxation of the Jews|Jews continued to be taxed]] in the [[Fiscus Judaicus]], which was used to fund a temple to Jupiter. A [[Arch of Titus|victory arch]] erected in Rome can still be seen today. Tensions and attacks on Jews around the Roman Empire led to a massive Jewish uprising against Rome from 115 to 117. Jews in Libya, Egypt, Cyprus and Mesopotamia [[Kitos War|fought against Rome]]. This conflict was accompanied by large-scale massacres of both sides. Cyprus was so severely depopulated that new settlers were imported and Jews banned from living there.<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/68*.html |title=Cassius Dio — Epitome of Book 68 |publisher=Penelope.uchicago.edu |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> In 131, the Emperor [[Hadrian]] renamed Jerusalem "[[Aelia Capitolina]]" and constructed a Temple of Jupiter on the site of the former Jewish temple. Jews were banned from living in Jerusalem itself (a ban that persisted until the Arab conquest), and the Roman province, until then known as [[Iudaea Province]], was renamed [[Syria Palaestina|Palaestina]], no other revolt led to a province being renamed.<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 p. 494</ref> The names "Palestine" (in English) and "Filistin" (in Arabic) are derived from this. <!-- [[WP:NFCC]] violation: [[File:Bar Kokhba's papyrus.png|thumb|A papyrus containing [[Simon bar Kokhba|Bar Kokhba]]'s orders during [[Bar Kokhba revolt|the revolt]]]] --> From 132 to 136, the Jewish leader [[Simon Bar Kokhba]] led another major [[Bar Kokhba revolt|revolt]] against the Romans, again renaming the country "Israel"<ref>Martin Goodman, ''Rome and Jerusalem: The Clash of Ancient Civilizations'', Penguin 2008 p. 490</ref> (see [[Bar Kochba Revolt coinage]]). The Bar-Kochba revolt probably caused more trouble for the Romans than the better documented revolt of 70.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 pp. 12–14</ref> Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143</ref> The revolt was eventually crushed by [[Emperor Hadrian]] himself. During the Bar Kokhba revolt a [[Council of Jamnia|rabbinical assembly decided]] which [[Development of the Hebrew Bible canon|books could be regarded]] as part of the [[Hebrew Bible]]: the [[Jewish apocrypha]] and Christian books were excluded.<ref>For more information see ''The Canon Debate'' edited by McDonald and Sanders, 2002 Hendrickson</ref> As a result, the original text of some Hebrew texts, including the [[Books of Maccabees]] were lost (Greek translations survived). A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.<ref>{{cite encyclopedia|last=Jacobs|first=Joseph|author2=Broydé, Isaac|encyclopedia=Jewish Encyclopedia|title=Zohar|url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=Z#406}}</ref> ===ក្រោយពីការបរាជ័យរបស់ជ្វីប=== After suppressing the Bar Kochba revolt, the Romans [[Jewish diaspora|exiled]] the Jews of Judea, but not of Galilee and permitted a hereditary Rabbinical Patriarch (from the [[House of Hillel]], based in Galilee) to represent the Jews in dealings with the Romans. The most famous of these was [[Judah haNasi]] who is credited with compiling the final version of the [[Mishnah]] (a massive body of Jewish religious texts interpreting the Bible) and with strengthening the educational demands of Judaism by requiring that illiterate Jews be treated as outcasts. As a result, many illiterate Jews may have converted to Christianity.<ref>The Chosen Few: How education shaped Jewish History, Botticini and Eckstein, Princeton 2012, page 116</ref> Jewish seminaries, such as those at [[Shefaram]] and [[Bet Shearim]] continued to produce scholars and the best of these became members of the [[Sanhedrin]],<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 sections II to V</ref> which was located first at [[Tzippori]] and later at [[Tiberias]].<ref>Vailhé Siméon, [http://www.newadvent.org/cathen/04798b.htm "Diocaesarea" in The Catholic Encyclopedia.] Vol. 4. New York: Robert Appleton Company, 1908. 7 November 2013.</ref> Before the Bar-Kochba uprising, an estimated 2/3 of the population of Gallilee and 1/3 of the coastal region were Jewish.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 chapter I</ref> In the Galillee, many Synagogues have been found dating from this period. However, persecution and the [[Crisis of the Third Century|economic crisis]] that affected the Roman empire in the 3rd century led to further Jewish migration from [[Syria Palaestina]] to the more tolerant Persian [[Sassanid Empire]], where a prosperous Jewish community with [[Talmudic Academies in Babylonia|extensive seminaries]] existed in the area of Babylon. ===រ៉ូមកាន់គ្រិស្តសាសនា=== Early in the 4th century, the Emperor [[Constantine the Great|Constantine]] made [[Constantinople]] the capital of the [[East Roman Empire]] and made [[Christianity]] the official religion. His mother, [[Helena (empress)|Helena]] made a pilgrimage to Jerusalem (326-328) and led the construction of the [[Church of the Nativity]] (Bethlehem), the [[Church of the Holy Sepulchre]] (Jerusalem) and other key churches that still exist. The name Jerusalem was restored to Aelia Capitolina and it became a Christian city. Jews were still banned from living in Jerusalem, but were allowed to visit, and it is in this period that the surviving [[Western Wall]] of the temple became sacred to Judaism. In 351–2, another [[Jewish revolt against Gallus|Jewish revolt]] in the Galilee erupted against a corrupt Roman governor.<ref>''[http://www.fordham.edu/halsall/jewish/lazare-anti.asp Antisemitism: Its History and Causes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901162617/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/lazare-anti.asp |date=1 កញ្ញា 2012 }}'' by [[Bernard Lazare]], 1894. Accessed January 2009</ref> In 362, the last [[pagan]] Roman Emperor, [[Julian the Apostate]], announced plans to rebuild the [[Temple in Jerusalem|Jewish Temple]]. He died while fighting the Persians in 363 and the project was discontinued. ==Byzantine rule (390–634)== {{Main article|Palaestina Prima|Palaestina Secunda}} {{further information|Jewish revolt against Heraclius|Rabbinic Judaism|Eastern Orthodox Patriarchate of Jerusalem}} The Roman Empire split in 390 CE and the region became part of the (Christian) East Roman Empire, known as the [[Byzantine Empire]]. Byzantine Christianity was dominated by the (Greek) [[Eastern Orthodox Church]] whose massive land ownership has extended into the present. In the 5th century, the [[Western Roman Empire]] collapsed leading to Christian migration into the Roman province of [[Palaestina Prima]] and development of a Christian majority. Jews numbered 10–15% of the population, concentrated largely in the Galilee. Judaism was the only non-Christian religion tolerated, but restrictions on Jews slowly increased to include a ban on building new places of worship, holding public office or owning slaves. In 425, following the death of the last Nasi, [[Gamliel VI]], the [[Sanhedrin]] was officially abolished and the title of [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]] banned. Several [[Samaritan Revolts]] erupted in this period,<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 chapters XI–XII</ref> resulting in the decrease of Samaritan community from about a million to a near extinction. Sacred Jewish texts written in Palestine at this time are the [[Gemara]] (400), the [[Jerusalem Talmud]] (500) and the [[Passover Haggadah]]. The [[Menorah (Temple)|Jewish Menorah]], which the Romans took when the temple was destroyed, was reportedly taken to Carthage by the [[Vandals]] after the [[Sack of Rome (455)|sacking of Rome]] in 455. According to the Byzantine historian, [[Procopius]], the [[Byzantine army]] recovered it in 533 and brought it to [[Constantinople]].<ref>Procopius, ''Vandal Wars'', [http://www.gutenberg.org/files/16765/16765-h/16765-h.htm#PageIV_ix_4 Book IV. ix. 5.]</ref> In 611, [[Sassanid Persia]] [[Byzantine–Sasanian War of 602–628|invaded]] the Byzantine Empire and, after a long siege, [[Khosrau II]] [[Siege of Jerusalem (614)|captured Jerusalem]] in 614, with [[Revolt against Heraclius|Jewish help]], including possibly the Jewish [[Himyarite Kingdom]] in Yemen. Jews briefly governed Jerusalem when the Persians took over. The Byzantine Emperor, [[Heraclius]], promised to restore Jewish rights and received Jewish help in defeating the Persians, but reneged on the agreement after reconquering Palaestina Prima, massacring the Jews in Palestine,<ref>Heraclius, Emperor of Byzantium By Walter Emil Kaegi, Cambridge 2003 pp 205</ref> and issuing an edict banning Judaism from the Byzantine Empire. (Egyptian) [[Coptic Christians]] took responsibility for this broken pledge and fasted in penance.<ref>While the Syrians and the Melchite Greeks ceased to observe the penance after the death of Heraclius; Elijah of Nisibis (''Beweis der Wahrheit des Glaubens'', translation by Horst, p. 108, Colmar, 1886) see {{Cite Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/3877-byzantine-expire |title=Byzantine Expire}}</ref> ==Caliphates (634–1099) == {{main article|Jund Filastin|Jund al-Urdunn}} According to Muslim tradition, in 620 Muhammed [[Isra and Mi'raj|was taken on spiritual journey from Mecca]] to the "farthest mosque", whose location many consider to be the [[Temple Mount]], returning the same night. In 634–636 the Arabs [[Muslim conquest of the Levant|conquered]] [[Palaestina Prima]] and renamed it [[Jund Filastin]], ending the Byzantine ban on Jews living in Jerusalem. Over the next few centuries, [[Islam]] replaced Christianity as the dominant religion of the region. From 636 until the beginning of the Crusades, [[Jund Filastin]] was ruled first by [[Medina]]h-based [[Rashidun|Rashidun Caliphs]], then by the [[Damascus]]-based [[Umayyad Caliphate]] and after that the [[Baghdad]]-based [[Abbasid Caliphs]]. In 691, Umayyad Caliph [[Abd al-Malik ibn Marwan|Abd al-Malik]] (685–705) constructed the [[Dome of the Rock]] shrine on the Temple Mount. Jews consider it to contain the [[Foundation Stone]] (see also [[Kodesh Hakodashim|Holy of Holies]]), which is the holiest site in Judaism. A second building, the [[Al-Aqsa Mosque]], was also erected on the Temple Mount in 705. Between the 7th and 11th centuries, Jewish scribes, called the [[Masoretes]] and located in Galilee and Jerusalem, established the [[Masoretic Text]], the final text of the [[Hebrew Bible]]. ==Crusades and Mongols (1099–1291) == {{main article|Kingdom of Jerusalem}} [[File:1099jerusalem.jpg|thumb|The [[Siege of Jerusalem (1099)|Siege of Jerusalem]], 1099, during the [[First Crusade]]]] In 1099, the [[Crusades|first crusade]] took Jerusalem and established a [[Catholic]] kingdom, known as the [[Kingdom of Jerusalem]]. During the conquest, both Muslims and Jews were indiscriminately massacred or sold into slavery.<ref>[http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_9.html Jerusalem in the Crusader Period] Jerusalem: Life throughout the ages in a holy city] David Eisenstadt, March 1997</ref> The [[Pogroms of 1096|murder of Jews]] began as the Crusaders travelled across Europe and continued when they reached the [[Holy Land]].<ref>{{cite book |last=Prawer |first=Joshua |authorlink=Joshua Prawer |title=The History of the Jews in the Latin Kingdom of Jerusalem |url=https://archive.org/details/historyofjewsinl0000praw |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198225577}}</ref> Ashkenazi orthodox Jews still recite a [[Av HaRachamim|prayer in memory]] of the death and destruction caused by the Crusades. In 1187, the [[Ayyubid dynasty|Ayyubid]] Sultan [[Saladin]] defeated the Crusaders in the [[Battle of Hattin]] (above [[Tiberias]]), taking Jerusalem and most of the former Kingdom of Jerusalem. Saladin's court physician was [[Maimonides]], whose work had an enormous influence on Judaism. Maimonides was [[Tomb of Maimonides|buried in Tiberias]]. A Crusader state centred round [[Acre, Israel|Acre]] survived in weakened form for another century. From 1260 to 1291 the area became the [[Mongol raids into Palestine|frontier between Mongol invaders]] ([[Franco-Mongol alliance|occasional Crusader allies]]) and the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluks]] of Egypt. The conflict impoverished the country and severely reduced the population. Sultan [[Qutuz]] of Egypt eventually defeated the Mongols in the [[Battle of Ain Jalut]] (near [[Ein Harod]]), and his successors eliminated the Crusader states. The fall of the last one, the [[Kingdom of Acre]], in 1291 ended the Crusades period in the region. ==Mamluk rule (1291–1517) == {{Further information|Mamluk Sultanate (Cairo)}} Egyptian Mamluk Sultan, [[Baibars]] (1260–1277), conquered the region and the [[Mamluk]]s ruled it until 1517, regarding it as part of [[Bilad a-Sham|Syria]]. In [[Hebron]], Baibars banned Jews from worshipping at the [[Cave of the Patriarchs]] (the second holiest site in Judaism); the ban remained in place until its conquest by Israel 700 years later.<ref>''International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa'' by Trudy Ring, Robert M. Salkin, Sharon La Boda, pp. 336–339</ref> The Mamluks, continuing the policy of the Ayyubids, made the strategic decision to destroy the coastal area and to bring desolation to many of its cities, from [[Tyre, Lebanon|Tyre]] in the north to Gaza in the south. [[sea port|Ports]] were destroyed and various materials were dumped to make them inoperable. The goal was to prevent attacks from the sea, given the fear of the return of the crusaders. This had a long-term effect on those areas, which remained sparsely populated for centuries. The activity in that time concentrated more inland.<ref>Myriam Rosen-Ayalon, ``Between Cairo and Damascus: Rural Life and Urban Economics in the Holy Land During the Ayyuid, Maluk and Ottoman Periods'' in ''The Archaeology of Society in the Holy Land'' edited Thomas Evan Levy, Continuum International Publishing Group, 1998</ref> The collapse of the Crusades was followed by increased persecution and expulsions of Jews in Europe. Expulsions [[Edict of Expulsion|began in England]] (1290) and were followed by France (1306).<ref>{{cite web |url=http://fcit.usf.edu/holocaust/gallery/expuls.HTM |title=Map of Jewish expulsions and resettlement areas in Europe. 1100-1500. |year=2005 |work=A Teacher's Guide to the Holocaust |publisher=University of South Florida |accessdate=5 December 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/jewish/1182-jewsfrance1.asp |title=The Expulsion of the Jews from France, 1182 CE |last=Halsall |first=Paul |year=1998 |work=Internet Jewish History Sourcebook |publisher=Fordham University |accessdate=5 December 2012 |archivedate=2 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121002122043/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/1182-jewsfrance1.asp |url-status=dead }}</ref> In Spain, [[History of the Jews in Spain#Turning point (1212–1300)|persecution]] of the highly integrated and successful Jewish community began, including massacres and forced conversions. During the [[Black Death]], many Jews were murdered after being accused of poisoning wells. The completion of the [[Reconquista|Christian reconquest]] of Spain led to expulsion of the Jews of [[Alhambra decree|Spain in 1492]] and [[History of the Jews in Portugal|Portugal in 1497]]. These were the wealthiest and most integrated Jewish communities in Europe. Many Jews converted to Christianity, however many [[Marrano|secretly practised Judaism]] and prejudice against converts (regardless of their sincerity) persisted, leading many former Jews to move to the New World (see [[History of the Jews in Latin America]]). Most of the expelled [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]], to the Ottoman Empire and to the region of [[Bilad a-Sham]], which roughly corresponds to the ancient [[Kingdom of Israel (united monarchy)]]. In Italy, Jews living in the Papal States were required to live in [[ghetto]]s (see [[Cum nimis absurdum]]). The last compulsory Ghetto, [[Roman Ghetto|in Rome]], was abolished in the 1880s. ==Ottoman rule (1517–1917)== {{Further information|Ottoman Syria}} Under the Mamluks, the area was a province of [[Bilad a-Sham]] (Syria). It was [[Ottoman–Mamluk War (1516–1517)|conquered]] by Turkish Sultan [[Selim I]] in 1516–17, becoming a part of the province of [[Ottoman Syria]] for the next four centuries, first as the [[Damascus Eyalet]] and later as the [[Syria Vilayet]] (following the [[Tanzimat]] reorganization of 1864). Between 1535 and 1538 [[Suleiman the Magnificent]] built the current [[Walls of Jerusalem]]; Jerusalem had been without walls since Roman times. The construction followed the historic area of the city but left out one section which had previously been within the walls, which is now known as [[Silwan]]. ===Old Yishuv=== {{Main article|Old Yishuv|Damascus Eyalet}} From the Middle Ages on, there was small scale individual Jewish migration to the [[Land of Israel]], which increased when persecution grew elsewhere. Jewish population was concentrated in [[Jerusalem]], [[Hebron]], [[Safed]] and [[Tiberias]], known in Jewish tradition as the [[Four Holy Cities]]. In the 16th century, Spanish immigration led to Safed becoming a centre for study of the [[Kabbalah]]. [[Joseph Nasi]] was made governor of Tiberias, where he tried to encourage Jewish settlement, particularly from Italy<ref>The Ghetto of Venice by Riccardo Calimani, pg 94, Mondadori 1995</ref>. However economic decline and conflict between the Druze and the Ottomans, led to the community's decline. In 1660, a Druze [[Druze power struggle (1658–1667)#Lebanon and Galilee campaign|revolt]] led to the destruction of the major [[Old Yishuv]] cities of [[1660 destruction of Safed|Safed]] and [[1660 destruction of Tiberias|Tiberias]].<ref name="Barnay, Y 1992 p. 149">Barnay, Y. The Jews in [[Ottoman Syria]] in the eighteenth century: under the patronage of the Istanbul Committee of Officials for Palestine (University of Alabama Press 1992) {{ISBN|978-0-8173-0572-7}} p. 149</ref><ref name="Barnay, Y 1992 p. 149"/><ref name="Joel Rappel 1980 p.531">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref> In 1663 [[Sabbatai Zevi]] settled in Jerusalem, and was proclaimed as the Jewish Messiah by [[Nathan of Gaza]]. He acquired a large number of followers before going to Istanbul in 1666, where the Sultan forced him to covert to Islam. Many of his followers converted, forming a sect that still exists in Turkey, known as the [[Dönmeh]]. In the late 18th century a local Arab ''[[sheikh]]'' [[Zahir al-Umar]] created a ''de facto'' independent Emirate in the Galilee. Ottoman attempts to subdue the Sheikh failed, but after Zahir's death the Ottomans restored their rule in the area. In 1799 [[Napoleon]] briefly [[French campaign in Egypt and Syria|occupied]] the country and [[Napoleon and the Jews#Bonaparte's proclamation to the Jews of Africa and Asia|planned a proclamation]] inviting Jews to create a state. The proclamation was shelved following his [[Siege of Acre (1799)|defeat at Acre]].<ref>Barbara Tuchman, Bible and Sword: How the British came to Palestine, Macmillan 1956, chapter 9</ref> In 1831, [[Muhammad Ali of Egypt]], an Ottoman ruler who left the Empire and tried to modernize Egypt, [[Egyptian–Ottoman War (1831–1833)|conquered]] Ottoman Syria and tried to revive and resettle much of its regions. His conscription policies led to a popular [[1834 Arab revolt in Palestine|Arab revolt]] in 1834, resulting in major casualties for the local Arab peasants, and massacres of Christian and Jewish communities by the rebels. Following the revolt, Muhammad Pasha, the son of Muhammad Ali, expelled nearly 10,000 of the local peasants to Egypt, while bringing loyal Egyptian peasants and discharged soldiers to settle the coastline of Ottoman Syria. Northern [[Jordan Valley (Middle East)|Jordan Valley]] was settled by his Sudanese troops. [[File:Kerem Avraham, Jewish workers.jpg|thumb|Jewish workers in [[Kerem Avraham]] neighbourhood of Jerusalem (c. 1850s)]] In 1838 there was another [[1838 Druze revolt|revolt]] by the Druze. In 1839 [[Moses Montefiore]] met with Muhammed Pasha in Egypt and signed an agreement to establish 100-200 Jewish villages in the [[Damascus Eyalet]] of [[Ottoman Syria]],<ref>Barbara Tuchman, Bible and Sword: How the British came to Palestine, Macmillan 1956, page 194-5</ref> but in 1840 the Egyptians withdrew before the deal was implemented, returning the area to Ottoman governorship. In 1844, Jews constituted the largest population group in Jerusalem and by 1890 an absolute majority in the city, but as a whole the Jewish population made up far less than 10% of the country.<ref>{{cite web |url=http://www.adl.org/israel/advocacy/how_to_respond/establishment.asp?xflag=1 |title=How to Respond to Common Misstatements About Israel |publisher=Anti-Defamation League |year=2006 |accessdate=4 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |publisher=MidEastWeb.org |year=2005 |accessdate=4 October 2006 |archivedate=14 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |url-status=dead }}</ref> In 1868, the Ottomans banished the [[Bahá'u'lláh]], one of the founders of the Bahá'í Faith, to Acre where he is buried, and the movement subsequently established its global administrative centre in nearby [[Haifa]]. In 1874, Ottoman reforms led to the area of Jerusalem gaining special status as the [[Mutasarrifate of Jerusalem]].<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=CjuzDY-WBr8C&pg=PA38&lpg=PA38&dq=mutasarrifiyya+of+jerusalem&source=bl&ots=zA66DNTub4&sig=UOSm-QBNDuU00g7EfnbobFIiY5Q&hl=en&sa=X&ei=MfTNT-f1Ds7_8QOV4ejGDA&ved=0CEQQ6AEwAw#v=onepage&q=mutasarrifiyya+of+jerusalem&f=false|title=Israel Or Palestine? Is the Two-state Solution Already Dead?: A Political and Military History of the Palestinian-Israeli Conflict|first=Hasan Afif|last=El-Hasan|date=5 January 2018|publisher=Algora Publishing|via=Google Books}}</ref> ===Birth of Zionism=== {{Main article|History of Zionism|Mutasarrifate of Jerusalem}} {{Aliyah}} During the 19th century, Jews in Western Europe were increasingly granted citizenship and [[Jewish emancipation|equality before the law]]; however, in Eastern Europe, they faced growing [[History of zionism#Persecution in Russia (before the revolution)|persecution and legal restrictions]], including widespread [[pogrom]]s in which thousands were murdered, raped or lost their property. Half the world's Jews lived in the Russian Empire, where they were severely persecuted and restricted to living in the [[Pale of Settlement]]. National groups in the Empire, such as the Poles, Lithuanians and Ukrainians were agitating for independence and often regarded the Jews as undesirable aliens. The Jews were usually the only non-Christian minority and spoke a distinct language ([[Yiddish]]). An independent Jewish national movement first began to emerge in the Russian Empire and the millions of Jews who were fleeing the country (mostly to the USA) carried the seeds of this nationalism wherever they went. In 1870, an agricultural school, the [[Mikveh Israel]], was founded near [[Jaffa]] by the [[Alliance Israelite Universelle]], a French Jewish association. In 1878, "Russian" Jewish emigrants established the village of [[Petah Tikva]], followed by [[Rishon LeZion]] in 1882. "Russian" Jews established the [[Bilu]] and [[Hovevei Zion]] ("Love of Zion") movements to assist settlers and these created communities that, unlike the traditional Ashkenazi-Jewish communities, sought to be self-reliant rather than dependent on donations from abroad. Existing Ashkenazi-Jewish communities were concentrated in the [[Four Holy Cities]], extremely poor and lived on donations from Europe. The new migrants avoided these communities and tended to create small agricultural settlements. In Jaffa a vibrant commercial community developed in which Ashkenazi and Sephardi Jews inter-mingled. Many early migrants left due to difficulty finding work and the early settlements often remained dependent on foreign donations. Despite the difficulties, more settlements arose and the community continued to grow. The new migration was accompanied by a [[revival of the Hebrew language]] and attracted Jews of all kinds; religious, secular, nationalists and [[Labor Zionism|left-wing socialists]]. Socialists aimed to reclaim the land by becoming peasants or workers and forming [[Kibbutz|collectives]]. In Zionist history, the different waves of Jewish settlement are known as "[[aliyah]]". During the [[First Aliyah]], between 1882 and 1903, approximately 35,000 Jews moved to what is now Israel. The first wave coincided with a wave of Jewish migration and [[Messianism]] among [[Yemenite Jews]] and [[Bukharan Jews]]. By 1890, Jews were a majority in [[Jerusalem]], although the country as a whole was populated mainly by Muslim (settled and nomad Bedouins) and Christian Arabs. In 1896 [[Theodor Herzl]] published ''[[Der Judenstaat]]'' (''The Jewish State''), in which he asserted that the solution to growing [[antisemitism]] in Europe (the so-called "[[Jewish Question]]") was to establish a Jewish state. In 1897, the [[Zionist Organisation]] was founded and the [[First Zionist Congress]] proclaimed its aim "to establish a home for the Jewish people in Palestine secured under public law."<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2004/7/Herzl+and+Zionism.htm |title=Herzl and Zionism |date=20 July 2004 |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2012}}</ref> However, Zionism was regarded with suspicion by the Ottoman rulers and was unable to make major progress. Between 1904 and 1914, around 40,000 Jews settled in the area now known as Israel (the [[Second Aliyah]]). In 1908 the Zionist Organisation set up the Palestine Bureau (also known as the "Eretz Israel Office") in Jaffa and began to adopt a systematic Jewish settlement policy. Migrants were mainly from Russia (which then included part of Poland), escaping persecution. The first [[Kibbutz]], [[Degania Alef|Degania]], was founded by nine Russian socialists in 1909. In 1909 residents of Jaffa established the first entirely Hebrew-speaking city, [[Ahuzat Bayit]] (later renamed [[Tel Aviv]]). Hebrew newspapers and books were published, [[Herzliya Hebrew Gymnasium|Hebrew schools]], Jewish political parties and workers organizations were established. ===World War I=== {{Main article|Occupied Enemy Territory Administration|Balfour Declaration}} [[File:OETA Syria.png|thumb|[[Occupied Enemy Territory Administration]], 1918]] During [[World War I]], most Jews supported the Germans because they were fighting the Russians who were regarded as the Jews' main enemy.<ref>Weizmann, the Making of a Statesman by [[Jehuda Reinharz]], Oxford 1993, chapters 3 & 4</ref> In Britain, the government sought Jewish support for the war effort for a variety of reasons including an erroneous antisemitic perception of "Jewish power" over the Ottoman Empire's [[Young Turks]] movement,<ref>[[David Fromkin]], [[A Peace to End All Peace]], part VI pp. 253–305</ref> and a desire to secure American Jewish support for US intervention on Britain's behalf. There was already sympathy for the aims of [[Zionism]] in the British government, including the Prime Minister [[David Lloyd George|Lloyd George]].<ref>''God, Guns and Israel'', Jill Hamilton, UK 2004, Especially chapter 14.</ref> In late 1917, the British Army drove the Turks [[Sinai and Palestine Campaign#Palestine campaign|out of Southern Syria]],<ref>''God, Guns and Israel'', Jill Hamilton, UK 2004, Especially chapter 15</ref> and the British foreign minister, [[Lord Balfour]], sent a public letter to [[Walter Rothschild, 2nd Baron Rothschild|Lord Rothschild]], a leading member of his party and leader of the Jewish community. The letter subsequently became known as the [[Balfour Declaration of 1917]]. It stated that the British Government "view[ed] with favour the establishment in [[Palestine (region)|Palestine]] of a national home for the Jewish people". The declaration provided the British government with a pretext for claiming and governing the country.<ref>''A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle That Shaped the Middle East'' by James Barr, Simon & Schuster 2011, pages 375-376.</ref> New Middle Eastern boundaries were decided [[Sykes–Picot Agreement|by an agreement]] between British and French bureaucrats. The agreement gave Britain control over what parties would begin to call "Palestine". A [[Jewish Legion]] composed largely of Zionist volunteers organized by [[Jabotinsky]] and [[Trumpeldor]] participated in the British invasion. It also participated in the failed [[Gallipoli Campaign]]. A [[Nili|Zionist spy network]] provided the British with details of Ottoman troops. ==British Mandate of Palestine (1920–1948) == {{Main article|Mandatory Palestine}} ===First years=== {{See also|Jewish Agency for Israel}} The [[British Mandate for Palestine (legal instrument)|British Mandate]] (in effect, British rule) of Palestine, including the Balfour Declaration, was confirmed by the [[League of Nations]] in 1922 and came into effect in 1923. The boundaries of Palestine initially included modern [[Jordan]], which was [[Emirate of Transjordan|removed]] from the territory by [[Winston Churchill|Churchill]] a few years later. Britain signed a treaty with the United States (which did not join the League of Nations) in which the United States endorsed the terms of the Mandate. Between 1919 and 1923, another 40,000 Jews arrived in Palestine, mainly escaping the post-[[Russian Revolution|revolutionary]] chaos of Russia ([[Third Aliyah]]), as over 100,000 Jews were massacred in this period in Ukraine and Russia.<ref>{{Cite journal|doi=10.2307/131078|first=Peter|author2=Pipe, Richard|last= Kenez|last3=Pipes|first3=Richard|title=The Prosecution of Soviet History: A Critique of Richard Pipes' The Russian Revolution |url=https://archive.org/details/sim_russian-review_1991-07_50_3/page/345|journal=Russian Review|volume=50| issue=3|year=1991|pages=345–51|jstor=131078|ref=harv}}</ref> Many of these immigrants became known as "[[wikt:pioneer|pioneers]]" (halutzim), experienced or trained in agriculture and capable of establishing self-sustaining economies. The [[Jezreel Valley]] and the Hefer Plain marshes were drained and converted to agricultural use. Land was bought by the [[Jewish National Fund]], a Zionist charity that collected money abroad for that purpose. A mainly socialist underground Jewish militia, [[Haganah]] ("Defense"), was established to defend outlying Jewish settlements. [[File:Founding of the Hebrew University.jpg|thumb|upright|left|The opening ceremony of The [[Hebrew University of Jerusalem]] visited by [[Arthur Balfour]], 1 April 1925]] The French [[Franco-Syrian War|victory]] over the [[Arab Kingdom of Syria]] and the Balfour Declaration led to the emergence of [[Palestinian Nationalism]] and Arab rioting in [[1920 Nebi Musa riots|1920]] and [[Jaffa riots|1921]]. In response, the British authorities imposed immigration quotas for Jews. Exceptions were made for Jews with over 1,000 pounds in cash (roughly 100,000 pounds at year 2000 rates) or Jewish professionals with over 500 pounds. The [[Jewish Agency]] issued the British entry permits and distributed funds donated by Jews abroad.<ref>[[Peel Commission]], (Peel report) p. 172</ref> Between 1924 and 1929, 82,000 more Jews arrived ([[Fourth Aliyah]]), fleeing antisemitism in Poland and Hungary, and because the United States [[Immigration Act of 1924]] now kept Jews out. The new arrivals included many middle-class families who moved into towns and established small businesses and workshops—although lack of economic opportunities meant that approximately a quarter later left. The first electricity generator was built in Tel Aviv in 1923 under the guidance of [[Pinhas Rutenberg]], a former [[Commissar]] of St Petersburg in Russia's pre-Bolshevik [[Kerensky Government]]. In 1925 the Jewish Agency established the [[Hebrew University]] in Jerusalem and the [[Technion]] (technological university) in Haifa. From 1928, the democratically elected Va'ad Leumi ([[Jewish National Council]] or JNC) became the main institution of the Palestine Jewish community ("[[Yishuv]]") and included non-Zionist Jews. As the Yishuv grew, the JNC adopted more government-type functions, such as education, health care and security. With British permission, the Va'ad raised its own taxes<ref>http://www.amalnet.k12.il/meida/history/hisi1085.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150319063204/http://www.amalnet.k12.il/meida/history/hisi1085.htm |date=19 មីនា 2015 }} (in Hebrew accessed 22/4/2009) [[Peel Commission]], (Peel report) pp. 48–49</ref> and ran independent services for the Jewish population.<ref>[[Peel Commission]], (Peel report) chapters 5, 8 and 16</ref> From 1929 its leadership was elected by Jews from 26 countries. In 1929 tensions grew over the Kotel ([[Wailing Wall]]), a narrow alleyway where Jews were banned from using chairs or any furniture (many of the worshipers were elderly). The [[Haj Amin al-Husseini|Mufti]] claimed it was Muslim property and that the Jews were seeking control of the Temple Mount. This (and general animosity) led to the August [[1929 Palestine riots]]. The [[1929 Hebron massacre|main victims]] were the ancient Jewish community at Hebron, which came to an end. The riots led to right-wing Zionists establishing their own militia in 1931, the [[Irgun]] Tzvai Leumi (National Military Organization, known in Hebrew by its acronym "Etzel"). Zionist political parties provided private education and health care: the [[General Zionists]], the [[Mizrachi (political party)|Mizrahi]] and the [[Labor Zionism|Socialist Zionists]], each established independent health and education services and operated sports organizations funded by local taxes, donations and fees (the British administration did not invest in public services). During the whole interwar period, the British, appealing to the terms of the Mandate, rejected the principle of majority rule or any other measure that would give the Arab population, who formed the majority of the population, control over Palestinian territory. ===Increase of Jewish immigration=== {{Main article|Fifth Aliyah|Nuremberg Laws}} In 1933, the Jewish Agency and the Nazis negotiated the [[Ha'avara Agreement]] (transfer agreement), under which 50,000 Jews would be transferred to Palestine. The Jews' possessions were confiscated and in return the Nazis allowed the Ha'avara organization to purchase 14 million pounds worth of German goods for export to Palestine (which was used to compensate the immigrants). The Nazis did not normally allow Jews to leave with any money or to take more than two suitcases. The agreement was controversial and the Labour Zionist leader who negotiated the agreement, [[Haim Arlosoroff]], was assassinated in Tel Aviv in 1933. The assassination was a long source of anger between the Zionist left and Zionist right. Arlosoroff had been the boyfriend of [[Magda Goebbels|Magda Ritschel]] some years before she married [[Joseph Goebbels]].<ref>{{cite news|url=https://www.timeshighereducation.com/books/reich-mother-loved-to-death/171407.article|title=Reich mother loved to death|work=[[Times Higher Education]]|date=6 September 2002|accessdate=5 June 2016|last=Pine|first= Lisa |location=London}}</ref> There has been speculation that he was assassinated by the Nazis to hide the connection, which only emerged recently but there is no evidence for it.<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.fr/Qui-tu%C3%A9-Arlozoroff-Tobie-Nathan/dp/2246751314?ie=UTF8&qid=1279932531&ref_=sr_1_1&s=books&sr=1-1|title=Qui a tué Arlozoroff ?|first=Tobie|last=Nathan|date=12 May 2010|publisher=Grasset|via=Amazon}}</ref> In Palestine, Jewish immigration (and the Ha'avara goods) helped the economy to flourish. A port and oil refineries were built at Haifa and there was a growth of industrialization in the predominantly agricultural Palestinian economy. Between 1929 and 1938, 250,000 Jews arrived in Palestine ([[Fifth Aliyah]]). 174,000 arrived between 1933 and 1936, after which the British increasingly restricted immigration. Migration was mostly from Europe and included professionals, doctors, lawyers and professors from Germany. German architects of the [[Bauhaus]] school made Tel-Aviv the world's only city with purely [[White City (Tel Aviv)|Bauhaus neighbourhoods]] and Palestine had the highest per-capita percentage of doctors in the world. As fascist regimes emerged across Europe, persecution of Jews massively increased, and Jews reverted to being non-citizens deprived of civil and economic rights, subject to arbitrary persecution. Significantly antisemitic governments came to power in [[Second Polish Republic|Poland]] (the government increasingly boycotted Jews and by 1937 had totally excluded all Jews),<ref>Social and Political History of the Jews in Poland, 1919-1939 By Joseph Marcus, Mouton 1983, pg 366</ref> [[Hungary during World War II|Hungary]], [[Romania in World War II|Romania]] and the Nazi created states of [[Independent State of Croatia|Croatia]] and [[Slovak Republic (1939–1945)|Slovakia]], while [[Nazi Germany|Germany]] annexed [[Anschluss|Austria]] and the [[German occupation of Czechoslovakia|Czech territories]]. ===Arab revolt and the White Paper=== {{Main article|1936–39 Arab revolt in Palestine|White Paper of 1939}} [[File:Ghaffis in Nesher 2.jpg|thumb|[[Jewish Settlement Police]] members watching the settlement [[Nesher]] during [[1936–1939 Arab revolt in Palestine|1936–1939 Arab revolt]]]] Jewish immigration and Nazi propaganda contributed to the large-scale [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]], a largely nationalist uprising directed at ending British rule. The head of the Jewish Agency, Ben-Gurion, responded to the Arab Revolt with a policy of "[[Havlagah]]"—self-restraint and a refusal to be provoked by Arab attacks in order to prevent polarization. The Etzel group broke off from the Haganah in opposition to this policy. The British responded to the revolt with the [[Peel Commission]] (1936–37), a public inquiry that recommended that an exclusively Jewish territory be created in the [[Galilee]] and western coast (including the [[population transfer]] of 225,000 Arabs); the rest becoming an exclusively Arab area. The two main Jewish leaders, [[Chaim Weizmann]] and [[David Ben-Gurion]], had convinced the [[World Zionist Congress|Zionist Congress]] to approve equivocally the Peel recommendations as a basis for more negotiation.<ref>William Roger Louis, [https://books.google.com/books/about/Ends_of_British_Imperialism.html?id=NQnpQNKeKKAC&redir_esc=y Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization], 2006, p.391</ref><ref>Benny Morris, One state, two states:resolving the Israel/Palestine conflict, 2009, p. 66</ref><ref>Benny Morris, [https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 48; p. 11 "while the Zionist movement, after much agonising, accepted the principle of partition and the proposals as a basis for negotiation"; p. 49 "In the end, after bitter debate, the Congress equivocally approved –by a vote of 299 to 160 – the Peel recommendations as a basis for further negotiation."</ref> The plan was rejected outright by the Palestinian Arab leadership and they renewed the revolt, which caused the British to appease the Arabs, and to abandon the plan as unworkable.<ref>For more information see ''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 Chapter 3</ref><ref>[https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 11, "The AHC renewed the revolt. Whitehall ... took vigorous steps to appease the Palestinians."</ref> Testifying before the Peel Commission, Weizmann said "There are in Europe 6,000,000 people ... for whom the world is divided into places where they cannot live and places where they cannot enter." In 1938, the US called an [[Évian Conference|international conference]] to address the question of the vast numbers of Jews trying to escape Europe. Britain made its attendance contingent on Palestine being kept out of the discussion. No Jewish representatives were invited. The Nazis proposed their own solution: that the Jews of Europe be shipped to Madagascar (the [[Madagascar Plan]]). With millions of Jews trying to leave Europe and every country in the world closed to Jewish migration, the British decided to close Palestine. The [[White Paper of 1939]], recommended that an independent Palestine, governed jointly by Arabs and Jews, be established within 10 years. The White Paper agreed to allow 75,000 Jewish immigrants into Palestine over the period 1940–44, after which migration would require Arab approval. Both the Arab and Jewish leadership rejected the White Paper. In March 1940 the British High Commissioner for Palestine issued an edict banning Jews from purchasing land in 95% of Palestine. Jews now resorted to illegal immigration: ([[Aliyah Bet]] or "Ha'apalah"), often organized by the [[Mossad Le'aliyah Bet]] and the Irgun. Very few Jews managed to escape Europe between 1939 and 1945. Those caught by the British were mostly [[History of the Jews in Mauritius|sent to Mauritius]]. ===World War II and the Holocaust=== {{Further information|Aliyah Bet|History of the Jews during World War II|The Holocaust|Italian bombing of Mandatory Palestine in World War II}} [[File:JB HQ.jpg|thumb|left|[[Jewish Brigade]] headquarters under both [[Union Flag]] and [[Flag of Israel|Jewish flag]]]] During the [[Second World War]], the Jewish Agency worked to establish a Jewish army that would fight alongside the British forces. Churchill supported the plan but British Military and government opposition led to its rejection. The British demanded that the number of Jewish recruits match the number of Arab recruits,<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 p. 103</ref> but few Arabs would fight for Britain, and the Palestinian leader, the [[Haj Amin al-Husseini|Mufti of Jerusalem]], joined the Nazis in Europe. In May 1941, the [[Palmach]] was established to defend the [[Yishuv]] against the planned [[Axis powers|Axis]] invasion through [[North African Campaign|North Africa]]. The British refusal to provide arms to the Jews, even when Rommel's forces were [[200 days of dread|advancing through Egypt]] in June 1942 (intent on occupying Palestine) and the 1939 White Paper, led to the emergence of a Zionist leadership in Palestine that believed conflict with Britain was inevitable.<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 pp. 122–130</ref> Despite this, the Jewish Agency called on Palestine's Jewish youth to volunteer for the British Army (both men and women). 30,000 Palestinian Jews<ref>{{cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |url=https://books.google.com/?id=_QQ7AAAAQBAJ&pg=PA247&dq=30,000+Palestinian+Jews+enlisted+in+the+British+army#v=onepage&q=30%2C000%20Palestinian%20Jews%20enlisted%20in%20the%20British%20army&f=false |publisher=Columbia University Press |year=2000 |page=247 |isbn=0231112009}}</ref> and 6,000 Palestinian Arabs<ref>{{cite book |last=Heynen |first=Jacques |title=Murders Without Assassins |url=https://books.google.com/?id=oKJpbFCAsPoC&pg=PA25&dq=6,000+Palestinian+Arabs+enlisted+in+the+British+armed+forces+during+World+War+II#v=onepage&q=6%2C000%20Palestinian%20Arabs%20enlisted%20in%20the%20British%20armed%20forces%20during%20World%20War%20II&f=false |publisher=Lulu |year=2008 |page=25 |isbn=9781409231141}}</ref> enlisted in the British armed forces during the war. In June 1944 the British agreed to create a [[Jewish Brigade]] that would fight in Italy. Approximately 1.5 million Jews around the world served in every branch of the allied armies, mainly in the Soviet and US armies. 200,000 Jews died serving in the Soviet army alone.<ref>[http://www.yadvashem.org/holocaust/about/combat-resistance/jewish-soldiers "Jewish Soldiers in the Allied Armies"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330015742/http://www.yadvashem.org/holocaust/about/combat-resistance/jewish-soldiers |date=30 មីនា 2017 }}. [[Yad Vashem]].</ref> Many of these war veterans later volunteered to fight for Israel or were active in its support. A small group (about 200 activists), dedicated to resisting the British administration in Palestine, broke away from the Etzel (which advocated support for Britain during the war) and formed the "Lehi" ([[Stern Gang]]), led by [[Avraham Stern]]. In 1943, the [[USSR]] released the Revisionist Zionist leader [[Menachem Begin]] from the [[Gulag]] and he went to Palestine, taking command of the Etzel organization with a policy of increased conflict against the British. At about the same time [[Yitzhak Shamir]] escaped from the [[Irgun and Lehi internment in Africa|camp in Eritrea]] where the British were holding Lehi activists without trial, taking command of the Lehi (Stern Gang). Jews in the Middle East were also affected by the war. Most of North Africa came under Nazi control and many Jews were used as slaves.<ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007312|title=Jews in North Africa: Oppression and Resistance|website=www.ushmm.org}}</ref> The 1941 [[1941 Iraqi coup d'état|pro-Axis coup in Iraq]] was accompanied by [[Farhud|massacres]] of Jews. The Jewish Agency put together plans for a last stand in the event of Rommel invading Palestine (the Nazis planned to exterminate Palestine's Jews).<ref>''Nazi Palestine: The Plans for the Extermination of the Jews in Palestine'' by Mallman and Cuppers, 2010</ref> Between 1939 and 1945, the Nazis, [[Responsibility for the Holocaust|aided by local forces]], led systematic efforts to kill every person of Jewish extraction in Europe (The [[Holocaust]]), causing the deaths of approximately 6 million Jews. A quarter of those killed were children. The Polish and German Jewish communities, which played an important role in defining the pre-1945 Jewish world, mostly ceased to exist. In the United States and Palestine, Jews of European origin became disconnected from their families and roots. [[Sephardi Jews|Sepharadi]] and [[Mizrahi Jews]], who had been a minority, became a much more significant factor in the Jewish world. Those Jews who survived in central Europe, were [[Displaced persons camp|displaced persons]] (refugees); an [[Anglo-American Committee of Inquiry]], established to examine the Palestine issue, surveyed their ambitions and found that over 95% wanted to migrate to Palestine.<ref>{{cite news |url=http://archive.jta.org/article/1946/02/03/2743526/unrra-polls-displaced-jews-on-emigration-plans-first-vote-shows-palestine-is-favored |title=Unrra Polls Displaced Jews on Emigration Plans; First Vote Shows Palestine is Favored |publisher=JTA |date=1946-02-03 |accessdate=2012-12-04 |archive-date=31 ធ្នូ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231030026/https://www.jta.org/archive/unrra-polls-displaced-jews-on-emigration-plans-first-vote-shows-palestine-is-favored |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www1.yadvashem.org/yv/en/education/educational_materials/shapira_survivors.asp |title=Survivors of the Holocaust - Educational Materials - Education & E-Learning |publisher=Yad Vashem |date= |accessdate=2012-12-04}}</ref><ref>Between National Socialism and Soviet Communism: Displaced Persons in Postwar Germany by Anna Holian Michigan 2011 pp 181-2</ref> In the Zionist movement the moderate Pro-British (and British citizen) Weizmann, whose son died flying in the [[Royal Air Force|RAF]], was undermined by Britain's anti-Zionist policies.<ref>''Palestine: Retreat from the Mandate, The making of British Policy, 1936–1945'' by Michael Cohen, New York 1979 pp. 125–135</ref> Leadership of the movement passed to the Jewish Agency in Palestine, now led by the anti-British Socialist-Zionist party ([[Mapai]]) and led by [[David Ben-Gurion]]. In the [[Jewish diaspora|diaspora]], US Jews now dominated the Zionist movement. ===Illegal Jewish immigration and insurgency=== {{Main article|Bricha|Jewish insurgency in Mandatory Palestine}} {{See also|Anti-Jewish violence in Poland, 1944–46}} The [[British Empire]] was severely weakened by the war. In the Middle East, the war had made Britain conscious of its dependence on Arab oil. British firms controlled Iraqi oil and Britain ruled Kuwait, Bahrain and the Emirates. Shortly after [[VE Day]], the Labour Party won the general election in Britain. Although Labour Party conferences had for years called for the establishment of a Jewish state in Palestine, the Labour government now decided to maintain the 1939 White Paper policies.<ref>{{cite book |last=Sofer |first=Sasson |title=Zionism and the Foundations of Israeli Diplomacy |url=https://archive.org/details/zionismfoundatio0000sofe |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |page=[https://archive.org/details/zionismfoundatio0000sofe/page/41 41] |isbn=9780521038270}}</ref> [[File:19450715 Buchenwald survivors arrive in Haifa.jpg|thumb|[[Buchenwald concentration camp|Buchenwald]] survivors arrive in [[Haifa]] to be arrested by the British, 15 July 1945]] Illegal migration ([[Aliyah Bet]]) became the main form of Jewish entry into Palestine. Across Europe [[Bricha]] ("flight"), an organization of former [[Jewish partisans|partisans]] and [[Jewish resistance under Nazi rule|ghetto fighters]], smuggled Holocaust survivors from Eastern Europe to Mediterranean ports, where small boats tried to breach the British blockade of Palestine. Meanwhile, Jews from Arab countries began moving into Palestine overland. Despite British efforts to curb immigration, during the 14 years of the Aliyah Bet, over 110,000 Jews entered Palestine. By the end of World War II, the Jewish population of Palestine had increased to 33% of the total population.<ref>{{cite web |url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |publisher=MidEastWeb |access-date=20 មីនា 2018 |archivedate=14 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |url-status=dead }}</ref> In an effort to win independence, Zionists now waged a [[British–Zionist conflict|guerrilla war]] against the British. The main underground Jewish militia, the Haganah, formed an alliance called the [[Jewish Resistance Movement]] with the Etzel and Stern Gang to fight the British. In June 1946, following instances of Jewish [[Night of the Bridges|sabotage]], the British launched [[Operation Agatha]], arresting 2700 Jews, including the leadership of the Jewish Agency, whose headquarters were raided. Those arrested were held without trial. In [[History of the Jews in Poland#Postwar|Poland]], the [[Kielce Pogrom]] (July 1946) led to a wave of Holocaust survivors fleeing Europe for Palestine. Between 1945 and 1948, 100,000–120,000 Jews left Poland. Their departure was largely organized by Zionist activists in Poland under the umbrella of the semi-clandestine organization ''[[Berihah]]'' ("Flight").<ref name="YV-archive3">{{cite web |url=http://collections1.yadvashem.org/notebook_ext.asp?item=51009 |title=Cracow, Poland, Postwar, Yosef Hillpshtein and his friends of the Bericha movement |publisher=Yad Vashem |accessdate=4 December 2012}}</ref> ''Berihah'' was also responsible for the organized emigration of Jews from [[History of the Jews in Romania#Post-War|Romania]], Hungary, Czechoslovakia and Yugoslavia, totalling 250,000 (including Poland) Holocaust survivors. The British imprisoned the Jews trying to enter Palestine in the [[Atlit detainee camp]] and [[Cyprus internment camps]]. Those held were mainly Holocaust survivors, including large numbers of children and orphans. In response to Cypriot fears that the Jews would never leave (since they lacked a state or documentation) and because the 75,000 quota established by the 1939 White Paper had never been filled, the British allowed the refugees to enter Palestine at a rate of 750 per month. The unified Jewish resistance movement broke up in July 1946, after Etzel [[King David Hotel bombing|bombed the British Military Headquarters]] in the King David Hotel killing 91 people. In the days following the bombing, Tel Aviv was placed under curfew and over 120,000 Jews, nearly 20% of the Jewish population of Palestine, were questioned by the police. In the US, Congress criticized British handling of the situation and delayed loans that were vital to British post-war recovery. By 1947 the Labour Government was ready to refer the Palestine problem to the newly created United Nations. ===United Nations Partition Plan=== {{Main article|United Nations Partition Plan for Palestine}} [[File:UN Partition Plan For Palestine 1947.png|thumb|upright|[[United Nations Partition Plan for Palestine]], 1947]] On 2 April 1947, the United Kingdom requested that the question of Palestine be handled by the [[General Assembly of the United Nations|General Assembly]].<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument UNITED NATIONS: General Assembly: A/364 3 September 1947: Chapter I: The Origin and Activities of UNSCOP: A. Creation of the Special Committee: Its Terms of Reference and Composition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument |date=3 June 2012 }}</ref> The General Assembly created a committee, [[United Nations Special Committee on Palestine]] (UNSCOP), to report on "the question of Palestine".<ref>[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 A/RES/106 (S-1)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806072438/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/F5A49E57095C35B685256BCF0075D9C2 |date=6 August 2012 }} of 15 May 1947 General Assembly Resolution 106 Constituting the UNSCOP: Retrieved 30 May 2012</ref> In July 1947 the UNSCOP visited Palestine and met with Jewish and Zionist delegations. The [[Arab Higher Committee]] boycotted the meetings. During the visit the British Foreign Secretary [[Ernest Bevin]] ordered an illegal immigrant ship, the ''[[Exodus 1947]]'', to be sent back to Europe. The migrants on the ship were forcibly removed by British troops at Hamburg. The principal non-Zionist Orthodox Jewish (or [[Haredi]]) party, [[Agudat Israel]], recommended to UNSCOP that a Jewish state be set up after reaching a religious [[Status quo (Israel)|status quo agreement]] with Ben-Gurion regarding the future Jewish state. The agreement would grant exemption to a quota of [[yeshiva]] (religious seminary) students and to all orthodox women from military service, would make the Sabbath the national weekend, promised [[Kosher]] food in government institutions and would allow them to maintain a separate education system.<ref>{{cite news |url=http://www.news1.co.il/uploadFiles/781353175640107.doc |script-title=he:מכתב הסטטוס קוו |date=19 June 1947 |language=Hebrew |accessdate=5 December 2012}}</ref> The majority report of UNSCOP proposed<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument United Nations: General Assembly: A/364: 3 September 1947: Official Records of the Second Session of the General Assembly: Supplement No. 11: United Nations Special Committee on Palestine: Report to the General Assembly Volume 1: Lake Success, New York 1947: Retrieved 30 May 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument |date=3 June 2012 }}</ref> "an independent Arab State, an independent Jewish State, and the City of Jerusalem", the last to be under "an International Trusteeship System".<ref>{{Cite journal|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |publisher=United Nations |date=20 April 1949 |accessdate=31 July 2007 |title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) |postscript=. |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110103014616/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |archivedate=3 January 2011 |df= }}</ref> On 29 November 1947, in [[Resolution 181]] (II), the General Assembly adopted the majority report of UNSCOP, but with slight modifications.<ref>{{cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253 |title=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |publisher=United Nations |year=1947 |accessdate=30 May 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524094913/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253 |archivedate=24 May 2012 |df=dmy-all }}</ref> The Plan also called for the British to allow "substantial" Jewish migration by 1 February 1948.<ref>Part I paragraph 2 UN resolution 181(II), {{cite web|url=https://unispal.un.org/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |title=Archived copy |accessdate=2014-02-07 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906162506/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |archivedate=6 September 2015 |df=dmy-all }}</ref> Neither Britain nor the UN Security Council took any action to implement the resolution and Britain continued detaining Jews attempting to enter Palestine. Concerned that partition would severely damage Anglo-Arab relations, Britain denied UN representatives access to Palestine during the period between the adoption of Resolution 181 (II) and the termination of the British Mandate.<ref>[[Trygve Lie]], In the Cause of Peace, Seven Years with the United Nations (New York: MacMillan 1954) p. 163</ref> The British withdrawal was finally completed in May 1948. However, Britain continued to hold Jews of "fighting age" and their families on Cyprus until March 1949.<ref>Morris Laub, ''Last barrier to freedom: internment of Jewish holocaust survivors on Cyprus 1946–1949'', Berkeley 1985</ref> ===Civil War=== {{Main article|1947–48 Civil War in Mandatory Palestine}} [[File:Jerusalem convoy.jpg|thumb|upright|left|Supply convoy on its way to [[Battle for Jerusalem (1948)|besieged]] [[Jerusalem]], April 1948]] The General Assembly's vote caused joy in the Jewish community and discontent among the Arab community. Violence broke out between the sides, escalating into [[1947–48 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]]. From January 1948, operations became increasingly militarized, with the intervention of a number of [[Arab Liberation Army]] regiments inside Palestine, each active in a variety of distinct sectors around the different coastal towns. They consolidated their presence in [[Galilee]] and [[Samaria]].<ref name="Yoav Gelber 2006 pp.51-56">[[#gelber|Yoav Gelber (2006)]], pp. 51–56</ref> [[Abd al-Qadir al-Husayni]] came from Egypt with several hundred men of the [[Army of the Holy War]]. Having recruited a few thousand volunteers, he organized the blockade of the 100,000 Jewish residents of Jerusalem.<ref name="Larry Collins 1971 p.7">[[#lapierre collins|Dominique Lapierre et Larry Collins (1971)]], chap. 7, pp. 131–153</ref> The [[Yishuv]] tried to supply the city using convoys of up to 100 armoured vehicles, but largely failed. By March, almost all [[Haganah]]'s armoured vehicles had been destroyed, the blockade was in full operation, and hundreds of Haganah members who had tried to bring supplies into the city were killed.<ref name="Benny Morris 2003 p.163">[[#morris birth|Benny Morris (2003)]], p. 163</ref> Up to 100,000 Arabs, from the urban upper and middle classes in Haifa, Jaffa and Jerusalem, or Jewish-dominated areas, evacuated abroad or to Arab centres eastwards.<ref name="Benny Morris 2003 p.67">[[#morris birth|Benny Morris (2003)]], p. 67</ref> This situation caused the US to withdraw their support for the Partition plan, thus encouraging the [[Arab League]] to believe that the Palestinian Arabs, reinforced by the Arab Liberation Army, could put an end to the plan for partition. The British, on the other hand, decided on 7 February 1948 to support the annexation of the Arab part of Palestine by [[Jordan|Transjordan]].<ref name="Henry Laurens 2005 p.83">[[#laurens|Henry Laurens (2005)]], p. 83</ref> [[File:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|[[David Ben-Gurion]] proclaiming the [[Israeli Declaration of Independence]] in 1948]] [[David Ben-Gurion]] reorganized Haganah and made conscription obligatory. Every Jewish man and woman in the country had to receive military training. Thanks to funds raised by [[Golda Meir]] from sympathisers in the United States, and Stalin's decision to support the [[Zionism|Zionist]] cause, the Jewish representatives of Palestine were able to purchase important arms in Eastern Europe. Ben-Gurion gave [[Yigael Yadin]] the responsibility to plan for the announced intervention of the Arab states. The result of his analysis was [[Plan Dalet]], in which Haganah passed from the defensive to the offensive. The plan sought to establish Jewish territorial continuity by conquering mixed zones. [[Tiberias]], [[Haifa]], [[Safed]], [[Beisan]], [[Jaffa]] and Acre fell, resulting in the flight of more than 250,000 Palestinian Arabs.<ref>[[#laurens|Henry Laurens (2005)]], pp. 85–86</ref> The situation pushed the leaders of the neighbouring Arab states to intervene. On 14 May 1948, on the day the last British forces left from Haifa, the [[Jewish People's Council]] gathered at the [[Tel Aviv Museum]] and proclaimed [[Declaration of Establishment of State of Israel|the establishment]] of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]], to be known as the [[State of Israel]].<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm Declaration of Establishment of State of Israel: 14 May 1948: Retrieved 2 June 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm |date=21 March 2012 }}</ref> {{clear}} ==State of Israel (1948–present)== ===War of Independence=== {{Main article|1948 Arab–Israeli War}} [[File:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg|thumb|upright|[[Avraham Adan]] raising the [[Ink Flag]] marking the end of the [[1948 Arab–Israeli War]]]] Immediately following the declaration of the new state, both [[superpower]] leaders, US President [[Harry S. Truman]] and Soviet leader [[Joseph Stalin]], recognized the new state. The [[Arab League]] members Egypt, Transjordan, Syria, Lebanon and Iraq refused to accept the UN partition plan and proclaimed the right of self-determination for the Arabs across the whole of Palestine. The Arab states marched their forces into what had, until the previous day, been the British Mandate for Palestine, starting the [[1948 Arab–Israeli War|first Arab–Israeli War]]. The Arab states had heavy military equipment at their disposal and were initially on the offensive (the Jewish forces were not a state before 15 May and could not buy heavy arms). On 29 May 1948, the British initiated [[United Nations Security Council Resolution 50]] declaring an arms embargo on the region. [[Czechoslovakia]] [[Arms shipments from Czechoslovakia to Israel 1947–1949|violated the resolution]], supplying the Jewish state with critical military hardware to match the (mainly British) heavy equipment and planes already owned by the invading Arab states. On 11 June, a month-long UN truce was put into effect. Following independence, the [[Haganah]] became the [[Israel Defense Forces]] (IDF). The [[Palmach]], [[Irgun|Etzel]] and [[Lehi (group)|Lehi]] were required to cease independent operations and join the IDF. During the ceasefire, Etzel attempted to bring in a private arms shipment aboard a ship called "[[Altalena]]". When they refused to hand the arms to the government, Ben-Gurion ordered that the ship be sunk. Several Etzel members were killed in the fighting. Large numbers of Jewish immigrants, many of them World War II veterans and Holocaust survivors, now began arriving in the new state of Israel, and many joined the IDF.<ref>{{cite web |url=http://www.hagana.co.il/show_item.asp?levelId=59798&itemId=47310&itemType=3 |publisher=hagana.co.il |script-title=he:גיוס חוץ לארץ |accessdate=2007-12-11 |language=Hebrew |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081231104437/http://www.hagana.co.il/show_item.asp?levelId=59798&itemId=47310&itemType=3 |archivedate=31 December 2008 |df=dmy-all }}</ref> After an initial loss of territory by the Jewish state and its occupation by the Arab armies, from July the tide gradually turned in the Israelis' favour and they pushed the Arab armies out and conquered some of the territory that had been included in the proposed Arab state. At the end of November, tenuous local ceasefires were arranged between the Israelis, Syrians and Lebanese. On 1 December [[Abdullah I of Jordan|King Abdullah]] announced the union of Transjordan with Arab Palestine west of the Jordan; only Britain recognized the annexation. ===Armistice Agreements=== {{Main article|1949 Armistice Agreements}} [[File:Cia-is-map2.png|thumb|upright|[[Green Line (Israel)|1949 Green Line]]]] Israel signed [[1949 Armistice Agreements|armistices]] with Egypt (24 February), Lebanon (23 March), Jordan (3 April) and Syria (20 July). No actual peace agreements were signed. With [[1949 Armistice Agreements|permanent ceasefire]] coming into effect, Israel's new borders, later known as the [[Green Line (Israel)|Green Line]], were established. These borders were not recognized by the Arab states as international boundaries.<ref>Green Line: the name given to the 1949 Armistice lines that constituted the de facto borders of pre-1967 Israel &mdash; [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/israel/il_glos.html "Glossary: Israel"], ''[[Library of Congress Country Studies]]''</ref> The IDF had overrun [[Galilee]], [[Jezreel Valley]], [[West Jerusalem]], the [[Israeli coastal plain|coastal plain]] and the [[Negev]]. The Syrians remained in control of a strip of territory along the Sea of Galilee originally allocated to the Jewish state, the Lebanese occupied a tiny area at [[Rosh HaNikra, Israel|Rosh Hanikra]], and the Egyptians retained the Gaza strip and still had some forces surrounded inside Israeli territory. Jordanian forces remained in [[Jordanian annexation of the West Bank| the West Bank]], where the British had stationed them before the war. Jordan annexed the areas it occupied while Egypt kept [[Occupation of the Gaza Strip by Egypt|Gaza as an occupied zone]]. Following the ceasefire declaration, Britain released over 2,000 Jewish detainees it was still holding in Cyprus and recognized the state of Israel. On 11 May 1949, Israel was admitted as a member of the United Nations.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/gov_un_mem_dat-government-un-membership-date|title=Countries Compared by Government > UN membership date. International Statistics at NationMaster.com|website=www.nationmaster.com}}</ref> Out of an Israeli population of 650,000, some 6,000 men and women were killed in the fighting, including 4,000 soldiers in the IDF. According to United Nations figures, 726,000 Palestinians [[1948 Palestinian exodus|had fled or were evicted]] by the Israelis between 1947 and 1949.<ref>{{harvnb|Morris|2004|pp=604}}</ref> Except in Jordan, the Palestinian refugees were settled in large refugee camps in poor, overcrowded conditions. In December 1949, the UN (in response to a British proposal) established an agency ([[UNRWA]]) to provide aid to the Palestinian refugees. It became the largest single UN agency and is the only UN agency that serves a single people. ===1948–1955: Ben-Gurion I; Sharett=== {{Further information|Austerity in Israel|Lavon Affair|Reprisal operations}} {{See also2|[[Provisional government of Israel|Provisional]]|[[First government of Israel|First]]|[[Second government of Israel|Second]]|[[Third government of Israel|Third]]|[[Fourth government of Israel|Fourth]]|[[Fifth government of Israel|Fifth]]|[[Sixth government of Israel|Sixth]] governments of Israel}} A 120-seat parliament, the [[Knesset]], met first in [[Tel Aviv]] then moved to [[Jerusalem]] after the 1949 ceasefire. In January 1949, Israel held its [[Israeli legislative election, 1949|first elections]]. The Socialist-Zionist parties [[Mapai]] and [[Mapam]] won the most seats (46 and 19 respectively). Mapai's leader, [[David Ben-Gurion]], was appointed [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]], he formed a coalition which did not include Mapam who were [[Stalinist]] and loyal to the USSR (another Stalinist party, non-Zionist [[Maki (historical political party)|Maki]] won 4 seats). The Knesset elected [[Chaim Weizmann]] as the first (largely ceremonial) [[President of Israel]]. [[Hebrew]] and [[Arabic]] were made the official languages of the new state. All governments have been [[coalitions]]—no party has ever won a majority in the Knesset. From 1948 until 1977 all governments were led by [[Mapai]] and the [[Alignment (political party)|Alignment]], predecessors of the [[Labor Party (Israel)|Labour Party]]. In those years [[Labor Zionism|Labour Zionists]], initially led by [[David Ben-Gurion]], dominated Israeli politics and the economy was run on primarily [[Socialism|socialist lines]]. Within three years (1948 to 1951), immigration doubled the Jewish population of Israel and left an indelible imprint on Israeli society.<ref>''Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and its Repercussions in the 1950s and After'' Dvora Hacohen, Syracuse University Press, 2003</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=7 August 2007 |year=2006 |title=Population, by Religion and Population Group |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |archivedate=30 September 2007 |df= }}</ref> Overall, 700,000 Jews settled in Israel during this period.<ref>Benny Morris, ''Righteous Victims'', chap.VI.</ref> Some 300,000 arrived from Asian and North African nations as part of the [[Jewish exodus from Arab and Muslim countries]].<ref name=sachar_pp395-403>Sachar, pp. 395–403.</ref> Among them, the largest group (over 100,000) was from Iraq. The rest of the immigrants were from Europe, including more than 270,000 who came from Eastern Europe,<ref>Tom Segev, ''1949. The First Israelis'', Owl Books, 1986, p.96.</ref> mainly Romania and Poland (over 100,000 each). Nearly all the Jewish immigrants could be described as [[refugee]]s, however only 136,000 who immigrated to Israel from Central Europe, had international certification because they belonged to the 250,000 Jews registered by the allies as displaced after World War II and living in [[Displaced persons camp]]s in Germany, Austria and Italy.<ref>{{cite web |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005462 |title=Displaced Persons |work=Holocaust Encyclopedia |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |accessdate=5 December 2012}}</ref> In 1950 the Knesset passed the [[Law of Return]], which granted to all Jews and those of Jewish ancestry, and their spouses, the right to settle in Israel and gain citizenship. That year, 50,000 Yemenite Jews (99%) were [[Operation Magic Carpet (Yemen)|secretly flown]] to Israel. In 1951 Iraqi Jews were granted temporary permission to leave the country and 120,000 (over 90%) opted [[Operation Ezra and Nehemiah|to move to Israel]]. Jews also fled from Lebanon, Syria and Egypt. By the late sixties, about 500,000 Jews had left Algeria, Morocco and Tunisia. Over the course of twenty years, some 850,000 Jews from Arab countries (99%) relocated to Israel (680,000), France and the Americas.<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.il/ |title=VI- The Arab Refugees – Introduction |access-date=20 មីនា 2018 |archivedate=22 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822135916/http://mfa.gov.il/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Group seeks justice for 'forgotten' Jews |first=Warren |last=Hoge |url=https://www.nytimes.com/2007/11/04/world/americas/04iht-nations.4.8182206.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=5 November 2007 |accessdate=3 December 2012}}</ref> The land and property left behind by the Jews (much of it in Arab city centres) is still a matter of some dispute. Today there are about 9,000 Jews living in Arab states, of whom 75% live in Morocco and 15% in Tunisia. [[File:Menachem Begin při projevu na demonstraci proti německým reparacím v Tel Avivu v únoru 1952.jpg|thumb|left|[[Menachem Begin]] addressing a mass demonstration in Tel Aviv against [[Reparations Agreement between Israel and West Germany|negotiations with Germany]] in 1952]] Between 1948 and 1958, the population of Israel rose from 800,000 to two million. During this period, food, clothes and furniture had to be rationed in what became known as the [[Austerity in Israel|Austerity Period]] (''Tkufat haTsena''). Immigrants were mostly refugees with no money or possessions and many were housed in temporary camps known as [[ma'abarot]]. By 1952, over 200,000 immigrants were living in tents or prefabricated shacks built by the government. Israel received financial aid from private donations from [[American Jewish Joint Distribution Committee|outside the country]] (mainly the United States).<ref>''Mishtar HaTsena'' (in Hebrew), Dr Avigail Cohen & Haya Oren, Tel Aviv 1995</ref> The pressure on the new state's finances led Ben-Gurion to sign a [[Reparations Agreement between Israel and West Germany|reparations agreement]] with [[West Germany]]. During the Knesset debate some 5,000 demonstrators gathered and riot police had to cordon the building.<ref>{{cite news |url=http://www.ynet.co.il/articles/1,7340,L-3306796,00.html |script-title=he:היום שבו נכבשה הכנסת (כמעט) |language=Hebrew |publisher=[[Ynet]] |accessdate=12 January 2013}}</ref> Israel received several billion marks and in return agreed to open diplomatic relations with Germany. At the end of 1953, Ben-Gurion retired to [[Kibbutz]] [[Sde Boker]] in the [[Negev]]. In 1949, education was made free and compulsory for all citizens until the age of 14. The state now funded the party-affiliated Zionist education system and a new body created by the Haredi [[Agudat Israel]] party. A separate body was created to provide education for the remaining Palestinian-Arab population. The major political parties now competed for immigrants to join their education systems. The government banned the existing educational bodies from the transit camps and tried to mandate a unitary secular socialist education<ref>The melting pot in Israel: the commission of inquiry concerning education in the early years of the state by Tzvi Tzameret, Albany 2002 chapter 7</ref> under the control of "camp managers" who also had to provide work, food and housing for the immigrants. There were attempts to force orthodox Yemenite children to adopt a secular life style by teachers, including many instances of Yemenite children having their [[Payot|side-curls]] cut by teachers. This led to the first Israeli public inquiry (the Fromkin Inquiry),<ref>For more information see ''The melting pot in Israel'' by Tzvi Tzameret, Albany 2002</ref> the collapse of the coalition, and an [[Israeli legislative election, 1951|election]] in 1951, with little change in the results. In 1953 the party-affiliated education system was scrapped and replaced by a secular state education system and a state-run Modern Orthodox system. Agudat Israel were allowed to maintain their existing school system. In its early years Israel sought to maintain a non-aligned position between the super-powers. However, in 1952, an antisemitic public trial was staged in Moscow in which a group of Jewish doctors were accused of trying to poison Stalin (the [[Doctors' plot]]), followed by a similar trial in Czechoslovakia ([[Slánský trial]]). This, and the failure of Israel to be included in the [[Bandung Conference]] (of [[Non-Aligned Movement|non-aligned states]]), effectively ended Israel's pursuit of non-alignment. On 19 May 1950, Egypt announced that the [[Suez Canal]] was closed to Israeli ships and commerce. In 1952 a [[Egyptian Revolution of 1952|military coup]] in Egypt brought [[Gamal Abdel Nasser|Abdel Nasser]] to power. The United States pursued close relations with the new Arab states, particularly the Nasser-led Egyptian [[Free Officers Movement (Egypt)|Free Officers Movement]] and [[Ibn Saud of Saudi Arabia]]. Israel's solution to diplomatic isolation was to establish good relations with newly independent states in [[Africa]]<ref>"Israel's Military Aid to Africa, 1960–66", Abel Jacob in ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 9, no. 2 (August 1971), pp. 165–187</ref> and with France, which was engaged in the [[Algerian War]]. In the [[Israeli legislative election, 1955|January 1955 elections]] Mapai won 40 seats and the Labour Party 10, [[Moshe Sharett]] became prime minister of Israel at the head of a left-wing coalition. Between 1953 and 1956, there were intermittent clashes along all of Israel's borders as Arab [[List of attacks against Israeli civilians before 1967|terrorism]] and breaches of the ceasefire resulted in Israeli [[Retribution operations|counter-raids]]. [[Palestinian fedayeen]] attacks, often organized and sponsored by the Egyptians, were made from [[Occupation of the Gaza Strip by Egypt|(Egyptian occupied) Gaza]]. Fedayeen attacks led to a growing cycle of violence as Israel launched [[Unit 101|reprisal attacks]] against Gaza.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (eds.). ''The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History''. [[ABC-CLIO]]. p. 229. {{ISBN|978-1-85109-842-2}}</ref> In 1954 the [[Uzi]] submachine gun first entered use by the Israel Defense Forces. In 1955 the Egyptian government began recruiting former Nazi rocket scientists for a missile program.<ref>{{cite web |url=http://www.nti.org/media/pdfs/egypt_missile.pdf?_=1316466791 |title=Egypt Missile Chronology |date=9 March 2009 |publisher=Nuclear Threat Initiative |accessdate=4 December 2012}}</ref><ref>''Nasser and the Missile Age in the Middle East'' (Contemporary Security Studies) by Owen Sirrs, Routledge 2006. {{ISBN|978-0-415-37003-5}}. The Germans involved had worked on the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] and [[V-2 rocket|V-2]] programs.</ref> Archaeologist and General [[Yigael Yadin]] purchased the [[Dead Sea Scrolls]] on behalf of the State of Israel. The entire first batch to be discovered were now owned by Israel and housed in the [[Shrine of the Book]] at the [[Israel Museum]]. Sharett's government was brought down by the [[Lavon Affair]], a crude plan to disrupt US–Egyptian relations, involving Israeli agents planting bombs at American sites in Egypt.<ref>{{cite web |url=https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/lavon_eng.htm |title=Lavon Affair |work=Lexicon of Terms |publisher=Knesset |accessdate=5 December 2012}}</ref> The plan failed when eleven agents were arrested. Defense Minister [[Pinhas Lavon|Lavon]] was blamed despite his denial of responsibility. The Lavon affair led to Sharett's resignation and Ben-Gurion returned to the post of prime minister. ===1955–1963: Ben-Gurion II=== {{Further information|Suez Crisis}} {{See also2|[[Seventh government of Israel|Seventh]]|[[Eighth government of Israel|Eighth]]|[[Ninth government of Israel|Ninth]]|[[Tenth government of Israel|Tenth]] governments of Israel}} In 1956, the increasingly pro-Soviet President Nasser of Egypt, announced the nationalization of the (French and British owned) [[Suez Canal]], which was Egypt's main source of foreign currency. Egypt also blockaded the [[Gulf of Aqaba]] preventing Israeli access to the [[Red Sea]]. Israel made a [[Protocol of Sèvres|secret agreement]] with the French at Sèvres to co-ordinate military operations against Egypt. Britain and France had already begun secret preparations for military action. It has been alleged that the French also agreed to build a [[Negev Nuclear Research Center|nuclear plant]] for the Israelis and that by 1968 this was able to produce [[Nuclear weapons and Israel|nuclear weapons]]. Britain and France arranged for Israel to give them a pretext for seizing the Suez Canal. Israel was to attack Egypt, and Britain and France would then call on both sides to withdraw. When, as expected, the Egyptians refused, Anglo-French forces would invade to take control of the Canal. [[File:Israeli troops in sinai war.jpg|thumb|Israeli paratroopers dig in near the [[Mitla Pass]], 31 October 1956]] Israeli forces, commanded by General [[Moshe Dayan]], [[Operation Kadesh|attacked]] Egypt on 29 October 1956. On 30 October Britain and France made their pre-arranged call for both sides to stop fighting and withdraw from the Canal area, and for them to be allowed to take up positions at key points on the Canal. Egypt refused and the allies commenced air strikes on 31 October aimed at neutralizing the Egyptian air force. By 5 November the Israelis had overrun the [[Sinai]]. The Anglo-French invasion began that day. There was uproar in the UN, with the United States and USSR for once in agreement in denouncing the actions of Israel, Britain and France. A demand for a ceasefire was reluctantly accepted on 7 November. At Egypt's request, the UN sent an [[United Nations Emergency Force|Emergency Force]] (UNEF), consisting of 6,000 peacekeeping troops from 10 nations to supervise the ceasefire. This was the first ever UN peacekeeping operation. From 15 November the UN troops marked out a zone across the Sinai to separate the Israeli and Egyptian forces. Upon receiving US guarantees of Israeli access to the Suez Canal, freedom of access out of the Gulf of Aqaba and Egyptian action to stop Palestinian raids from Gaza, the Israelis withdrew to the Negev.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unef1backgr2.html#three |title=First United Nations Emergency Force (UNEF I) - Background |publisher=United Nations |accessdate=5 December 2012}}</ref> In practice the Suez Canal remained closed to Israeli shipping. The conflict marked the end of West-European dominance in the Middle East. Nasser emerged as the victor in the conflict, having won the political battle, however the Israeli military learnt that it did not need British or French support in order to conquer Sinai and that it could conquer the Sinai peninsula in a few days. The Israeli political leadership learnt that Israel had a limited time frame within which to operate militarily after which international political pressure would restrict Israel's freedom of action. In 1956, two [[Modern Orthodox Judaism|modern-orthodox]] (and [[Religious Zionism|religious-zionist]]) parties, [[Mizrachi (political party)|Mizrachi]] and [[Hapoel HaMizrachi]], joined to form the [[National Religious Party]]. The party was a component of every Israeli coalition until 1992, usually running the Ministry of Education. Mapai was once again victorious in the [[Israeli legislative election, 1959|1959 elections]], increasing its number of seats to 47, Labour had 7. Ben-Gurion remained Prime Minister. In 1959, there were renewed skirmishes along Israel's borders that continued throughout the early 1960s. The Arab League continued to maintain an [[Arab League boycott of Israel|economic boycott]] and there was a dispute over water rights in the River Jordan basin. With Soviet backing, the Arab states, particularly Egypt, were continuing to build up their forces. Israel's main military [[France–Israel relations|hardware supplier was France]]. [[File:1961-04-13 Tale Of Century - Eichmann Tried For War Crimes.ogv|thumb|US newsreel on the trial of [[Adolf Eichmann]]]] [[Rudolph Kastner]], a minor political functionary, was accused of collaborating with the Nazis and sued his accuser. Kastner lost the trial and was assassinated two years later. In 1958 the [[Supreme Court of Israel|Supreme Court]] exonerated him. In May 1960 [[Adolf Eichmann]], one of the chief administrators of the Nazi Holocaust, was located in Argentina by the [[Mossad]], which later kidnapped him to Israel. In 1961 he was put on trial, and after several months found guilty and sentenced to death. He was hanged in 1962 and is the only person ever sentenced to death by an Israeli court. Testimonies by Holocaust survivors at the trial and the extensive publicity that surrounded it has led the trial to be considered a turning point in public awareness of the Holocaust.<ref>"The Eichmann Trial and American Jewry: A Reassessment", Françoise S. Ouzan in ''Jewish Political Studies Review'' 19:1–2 (Spring 2007), see also [[Hannah Arendt]], ''[[Eichmann in Jerusalem]]'' (published 1963)</ref> In 1961 a [[Herut]] no-confidence motion over the Lavon affair led to Ben-Gurion's resignation. Ben-Gurion declared that he would only accept office if Lavon was fired from the position of the head of [[Histadrut]], Israel's labour union organization. His demands were accepted and Mapai won the [[Israeli legislative election, 1961|1961 election]] (42 seats keeping Ben-Gurion as PM) with a slight reduction in its share of the seats. Menachem Begin's Herut party and the [[Liberal Party (Israel)|Liberals]] came next with 17 seats each. In 1962 the [[Mossad]] began assassinating German rocket scientists working in Egypt after one of them reported the missile program was designed to carry chemical warheads. This action was condemned by Ben-Gurion and led to the Mossad director, [[Isser Harel]], resignation.<ref>{{cite news |title=Isser Harel |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1422449/Isser-Harel.html |newspaper=The Daily Telegraph |date=19 February 2003 |accessdate=4 November 2012}}</ref> In 1963 Ben-Gurion quit again over the Lavon scandal. His attempts to make his party [[Mapai]] support him over the issue failed. [[Levi Eshkol]] became leader of Mapai and the new prime minister. ===1963–1969: Eshkol=== {{Further information|Six-Day War}} {{See also2|[[Eleventh government of Israel|Eleventh]]|[[Twelfth government of Israel|Twelfth]]|[[Thirteenth government of Israel|Thirteenth]] governments of Israel}} In 1963 [[Yigael Yadin]] began excavating [[Masada]]. In 1964, Egypt, Jordan and Syria developed a unified military command. Israel completed work on a [[National Water Carrier of Israel|national water carrier]], a huge engineering project designed to transfer Israel's allocation of the [[Jordan river]]'s waters towards the south of the country in realization of Ben-Gurion's dream of mass Jewish settlement of the [[Negev]] desert. The Arabs responded by trying to divert the headwaters of the Jordan, leading to growing [[War over Water (Jordan river)|conflict]] between Israel and Syria.<ref>{{cite web |url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html |title=The Disaster of 1967 |accessdate=12 January 2013 |archivedate=19 កុម្ភៈ 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219000135/http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html |url-status=dead }}</ref> In 1964, Israeli Rabbinical authorities accepted that the [[Bene Israel]] of India were indeed Jewish and most of the remaining [[Indian Jews]] migrated to Israel. The 2,000-strong Jewish community of [[Cochin Jews|Cochin]] had already migrated in 1954. Ben-Gurion quit Mapai to form the new party [[Rafi (political party)|Rafi]], he was joined by [[Shimon Peres]] and [[Moshe Dayan]]. Begin's [[Herut]] party joined with the Liberals to form [[Gahal]]. Mapai and Labour united for the [[Israeli legislative election, 1965|1965 elections]], winning 45 seats and maintaining [[Levi Eshkol]] as Prime Minister. Ben-Gurion's Rafi party received 10 seats, Gahal got 26 seats becoming the second largest party. Until 1966, Israel's principal arms supplier was [[France]], however in 1966, following the withdrawal from [[Algeria]], [[Politics of grandeur|Charles de Gaulle]] announced France would cease supplying Israel with arms (and refused to refund money paid for 50 warplanes).<ref>{{cite web |url=http://hnn.us/articles/751.html |title=When Did the U.S. and Israel Become Allies? (Hint: Trick Question) |last=Cristol |first=Jay |date=9 July 2002 |work=History News Network |publisher=George Mason University |accessdate=5 December 2012}}</ref> On 5 February 1966, the United States announced that it was taking over the former French and West German obligations, to maintain military "stabilization" in the Middle East. Included in the military hardware would be over 200 [[M48 Patton|M48 tanks]]. In May of that year the US also agreed to provide [[A-4 Skyhawk]] tactical aircraft to Israel.<ref>{{cite web|url=https://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/magach/Patton_Tanks_in_Israeli_Service.htm|title=Patton Tanks in Israeli Service|website=www.israeli-weapons.com|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=9 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809154251/http://www.israeli-weapons.com/weapons/vehicles/tanks/magach/Patton_Tanks_in_Israeli_Service.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |last=Herring |first=George C. |title=The American Century and Beyond: U.S. Foreign Relations, 1893-2014 |url=https://books.google.com/?id=E9VKDgAAQBAJ&pg=PA447&lpg=PA447&dq=He+preferred+that+arms+be+provided+through+third+parties+like+West+Germany+than+directly+from+the+United+States.+But+he+was+usually+there+for+Israel,+whether+it+be+A-4+Shyhawk+fighters,+the+first+commitment+of+combat+aircraft+for+Israel,+M-48+tanks,+or+M-113+armored+personnel+carriers.#v=onepage&q=He%20preferred%20that%20arms%20be%20provided%20through%20third%20parties%20like%20West%20Germany%20than%20directly%20from%20the%20United%20States.%20But%20he%20was%20usually%20there%20for%20Israel%2C%20whether%20it%20be%20A-4%20Shyhawk%20fighters%2C%20the%20first%20commitment%20of%20combat%20aircraft%20for%20Israel%2C%20M-48%20tanks%2C%20or%20M-113%20armored%20personnel%20carriers.&f=false |publisher=Oxford University Press |year=2017 |page=447 |isbn=0190212470}}</ref><ref>{{cite book |last=Aloni |first=Shlomo |title=Israeli A-4 Skyhawk Units in Combat |url=https://books.google.com/?id=pXKHCwAAQBAJ&pg=PT8&dq=%27limited+number+of+tactical+aircraft%27+to+Israel+followed+on+20+May+1966#v=onepage&q='limited%20number%20of%20tactical%20aircraft'%20to%20Israel%20followed%20on%2020%20May%201966&f=false |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2013 |page=8 |isbn=1849081298}}</ref> In 1966 security restrictions placed on [[Arab-Israelis]] were eased and efforts made to integrate them into Israeli life.<ref>{{cite book |last=Lustick |first=Ian |title=Arabs in the Jewish State: Israel's control of a national minority |url=https://archive.org/details/arabsinjewishsta0000lust|year=1980 |page=[https://archive.org/details/arabsinjewishsta0000lust/page/123 123] |isbn=0292703473}}</ref> In 1966, [[Television in Israel|Black and white TV]] broadcasts began. On 15 May 1967, the first public performance of [[Naomi Shemer]]'s classic song "[[Jerusalem of Gold]]" took place and over the next few weeks it dominated the Israeli airwaves. Two days later Syria, Egypt and Jordan amassed troops along the Israeli borders, and Egypt closed the [[Straits of Tiran]] to Israeli shipping. Nasser demanded that the [[United Nations Emergency Force|UNEF]] leave Sinai, threatening escalation to a full war. Egyptian radio broadcasts talked of a coming genocide.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1627015,00.html |title=In the Shadow of the Six-Day War |last=Mcgirk |first=Tim |date=31 May 2007 |work=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=4 December 2012 |archive-date=3 មិថុនា 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070603194639/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1627015,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |title=Six Day War Comprehensive Timeline |accessdate=4 December 2012 |archivedate=18 ឧសភា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518044748/http://www.sixdaywar.co.uk/timeline.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tbsjournal.com/James.html |title=Whose Voice? Nasser, the Arabs, and 'Sawt al-Arab' Radio |last=James |first=Laura M. |year=2006 |publisher=Transnational Broadcasting Studies |accessdate=4 December 2012 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716194101/http://www.tbsjournal.com/James.html |url-status=dead }}</ref> On 26 May [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] declared, "''The battle will be a general one and our basic objective will be to destroy Israel''".<ref name="Mutawi2002p95">{{cite book|author=Samir A. Mutawi|title=Jordan in the 1967 War|url=https://books.google.com/books?id=g9bBJusRJIMC&pg=PA94|date=18 July 2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52858-0|page=95|quote="On 26 May he declared, "The battle will be a general one and our basic objective will be to destroy Israel"}}</ref> Israel considered the [[Straits of Tiran]] closure a [[Casus belli]]. Egypt, Syria, Jordan and Iraq signed defence pacts and Iraqi troops began deploying to Jordan, Syria and Egypt.<ref>The Times (London), 1st June 1967</ref> Algeria also announced that it would send troops to Egypt. Between 1963 and 1967 [[Egypt and weapons of mass destruction|Egyptian troops had tested chemical weapons]] on Yemenite civilians as part of an [[North Yemen Civil War|Egyptian intervention in support of rebels]].<ref>{{cite web|url=https://wcfia.harvard.edu/publications/forgotten-gas-attacks-yemen-haunt-syria-crisis|title=Forgotten Gas Attacks in Yemen Haunt Syria Crisis|publisher=|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=5 សីហា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805181024/https://wcfia.harvard.edu/publications/forgotten-gas-attacks-yemen-haunt-syria-crisis|url-status=dead}}</ref> Israel responded by calling up its civilian reserves, bringing much of the Israeli economy to a halt. The Israelis set up a national unity coalition, including for the first time [[Menachem Begin]]'s party, [[Herut]], in a coalition. During a national radio broadcast, Prime Minister Levi Eshkol stammered, causing widespread fear in Israel. To calm public concern [[Moshe Dayan]] (Chief of Staff during the Sinai war) was appointed Defence Minister. [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Defense Minister Moshe Dayan, Chief of staff Yitzhak Rabin, Gen. Rehavam Zeevi (R) And Gen. Narkis in the old city of Jerusalem.jpg|thumb|left|Gen. [[Uzi Narkiss]], Defense Minister [[Moshe Dayan]], Chief of staff [[Yitzhak Rabin]] and Gen. [[Rehavam Ze'evi]] in the [[Old City (Jerusalem)|Old City of Jerusalem]], 7 June 1967]] On the morning before Dayan was sworn in, 5 June 1967, the Israeli air force launched [[Operation Focus|pre-emptive attacks]] destroying first the Egyptian air force, and then later the same day destroying the air forces of Jordan and Syria. Israel then [[Six-Day War|defeated]] (almost successively) Egypt, Jordan and Syria. By 11 June the Arab forces were routed and all parties had accepted the cease-fire called for by UN Security Council Resolutions 235 and 236. Israel gained control of the [[Sinai Peninsula]], the [[Gaza Strip]], the [[Golan Heights]], and the formerly Jordanian-controlled [[West Bank]] of the [[Jordan River]]. [[East Jerusalem]] was arguably<ref>{{cite journal |last=Lustick |first=Ian |date=January 1997 |title=Has Israel Annexed East Jerusalem? |journal=Middle East Policy |volume=V |issue=1 |pages=34–45 |location=Washington, D.C. |publisher=Middle East Policy Council |issn=1061-1924 |oclc=4651987544 |doi=10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x |accessdate=8 July 2007 |url=http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091120090306/http://www.mepc.org/journal_vol5/9701_lustick.asp |archivedate=20 November 2009 |ref=harv}}</ref> [[Jerusalem Law|annexed]] by Israel. Residents were given permanent residency status and the option of applying for Israeli citizenship. The annexation was not recognized internationally (the Jordanian annexation of 1948 was also unrecognized). Other areas occupied remained under military rule (Israeli civil law did not apply to them) pending a final settlement. The Golan was also [[Golan Heights Law|annexed]] in 1981. On 22 November 1967, the Security Council adopted [[United Nations Security Council Resolution 242|Resolution 242]], the "land for peace" formula, which called for the establishment of a just and lasting peace based on Israeli withdrawal from territories occupied in 1967 in return for the end of all states of belligerency, respect for the sovereignty of all states in the area, and the right to live in peace within secure, recognized boundaries. The resolution was accepted by both sides, though with different interpretations, and has been the basis of all subsequent peace negotiations. After 1967 the US began supplying Israel with aircraft and the Soviet block (except Romania) [[Soviet Union and the Arab–Israeli conflict|broke off relations]] with Israel. [[1968 Polish political crisis|Antisemitic purges]] led to the final migration of the last [[Polish Jews]] to Israel. For the first time since the end of the British Mandate, Jews could visit the [[Old City (Jerusalem)|Old City of Jerusalem]] and pray at the [[Western Wall]] (the holiest site in modern Judaism), to which they had been denied access by the Jordanians in contravention of the 1949 Armistice agreement. The four-meter-wide public alley beside the Wall was expanded into a massive plaza and worshippers were allowed to sit, or use other furniture, for the first time in centuries. In [[Hebron]], Jews gained access to the [[Cave of the Patriarchs]] (the second most holy site in Judaism) for the first time since the 14th century (previously Jews were only allowed to pray at the entrance).<ref>{{cite web|url=http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm |title=Cave of the Patriarchs |publisher=Chabad |accessdate=2 April 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318073338/http://www.chabad.org/special/israel/points_of_interest_cdo/aid/588225/jewish/Cave-of-the-Patriarchs.htm |archivedate=18 March 2015 |df=dmy-all }}</ref> A third Jewish holy site, [[Rachel's Tomb]], in [[Bethlehem]], also became accessible. [[Energy in Egypt|Sinai oil fields]] made Israel self-sufficient in energy. In 1968 [[Moshe Levinger]] led a group of [[Religious Zionist]]s who created the first [[Israeli settlement|Jewish settlement]], a town near Hebron called [[Kiryat Arba]]. There were no other religious settlements until after 1974. Ben-Gurion's [[Rafi (political party)|Rafi]] party merged with the Labour-Mapai alliance. Ben-Gurion remained outside as an independent. In 1968, compulsory education was extended until the age of 16 for all citizens (it had been 14) and the government embarked on an extensive program of [[Social integration|integration]] in education. In the major cities children from mainly [[Sephardi]]/[[Mizrahi]] neighbourhoods were [[bus]]ed to newly established [[middle school]]s in better areas. The system remained in place until after 2000. In March 1968, Israeli forces attacked the Palestinian militia, [[Fatah]], at its [[Battle of Karameh|base in the Jordanian town of Karameh]]. The attack was in response to land mines placed on Israeli roads. The Israelis retreated after destroying the camp, however the Israelis sustained unexpectedly high casualties and the attack was not viewed as a success. Despite heavy casualties, the Palestinians claimed victory, while Fatah and the [[PLO]] (of which it formed part) became famous across the Arab world. In early 1969, fighting broke out between Egypt and Israel along the Suez Canal. In retaliation for repeated Egyptian shelling of Israeli positions along the Suez Canal, Israeli planes made deep strikes into Egypt in the 1969–1970 "[[War of Attrition]]". ===1969–1974: Meir=== {{Further information|War of Attrition|Jarring Mission|Rogers Plan|Munich massacre|Yom Kippur War}} {{See also2|[[Fourteenth government of Israel|Fourteenth]]|[[Fifteenth government of Israel|Fifteenth]]|[[Sixteenth government of Israel|Sixteenth]] governments of Israel}} In early 1969, Levi Eshkol died in office of a heart attack and [[Golda Meir]] became Prime Minister with the largest percentage of the vote ever won by an Israeli party, winning 56 of the 120 seats after the [[Israeli legislative election, 1969|1969 election]]. Meir was the [[List of the first female holders of political offices in Asia|first female prime minister of Israel]] and the first woman to have headed a Middle Eastern state in modern times.<ref>{{cite book |last=Kort |first=Michael |title=The Handbook of the Middle East |url=https://books.google.com/?id=0xAh8wbCqEUC&pg=PT83&dq=Meir+first+woman+to+have+headed+a+Middle+Eastern+state |publisher= Twenty-First Century Books |year=2007 |isbn=9780822571438}}</ref> Gahal remained on 26 seats, and was the second largest party. In December 1969, Israeli naval commandos [[Cherbourg Project|took five missile boats]] during the night from Cherbourg Harbour in France. Israel had paid for the boats but the French had refused to supply them. In July 1970 the Israelis [[Operation Rimon 20|shot down five Soviet fighters]] that were aiding the Egyptians in the course of the [[War of Attrition]]. Following this, the US worked to calm the situation and in August 1970 a cease fire was agreed. In [[Black September in Jordan|September 1970]] [[King Hussein]] of [[Jordan]] drove the [[Palestine Liberation Organization]] out of his country. On September 18, 1970, Syrian tanks invaded Jordan, intending to aid the PLO. At the request of the US, Israel moved troops to the border and threatened Syria, causing the Syrians to withdraw. The centre of PLO activity then shifted to [[Lebanon]], where the 1969 [[Cairo Agreement (1969)|Cairo agreement]] gave the Palestinians autonomy within the south of the country. The area controlled by the PLO became known by the international press and locals as "[[Palestinian insurgency in South Lebanon|Fatahland]]" and contributed to the 1975–1990 [[Lebanese Civil War]]. The event also led to [[Hafez al-Assad]] taking power in Syria. Egyptian President Nasser died immediately after and was succeeded by [[Anwar Sadat]]. Increased [[Zionology|Soviet antisemitism]] and enthusiasm generated by the 1967 victory led to a wave of Soviet Jews applying to [[Aliyah from the Soviet Union in the 1970s|emigrate]] to Israel. Those who left could only take two suitcases. Most Jews were [[Refusenik|refused exit visas]] and persecuted by the authorities. Some were arrested and sent to [[Gulag]] camps, becoming known as [[Prisoners of Zion]]. During 1971, violent demonstrations by the [[Israeli Black Panthers]], made the Israeli public aware of resentment among [[Mizrahi]] Jews at ongoing discrimination and social gaps.<ref>{{cite web |url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?page=article_impr&id_article=3744 |title=30 years to the Black Panthers in Israel |last=Chetrit |first=Sami Shalom |year=2003 |accessdate=4 December 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150603110755/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?page=article_impr&id_article=3744 |archivedate=3 June 2015 |df=dmy-all }}</ref> In 1972 the US [[Jewish Mafia]] leader, [[Meyer Lansky]], who had taken refuge in Israel, was deported to the United States. At the 1972 [[Munich Olympics]], two members of the Israeli team were killed, and nine members [[Munich massacre|taken hostage by Palestinian terrorists]]. A botched German rescue attempt [[Munich Massacre|led to the death of the rest]] along with five of the eight hijackers. The three surviving Palestinians were released by the West German authorities eight weeks later without charge, in exchange for the hostages of hijacked [[Lufthansa Flight 615]].<ref name=haaretz>{{cite news|last=Greenfeter|first=Yael|title=Israel in shock as Munich killers freed|url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-in-shock-as-munich-killers-freed-1.322811|accessdate=26 July 2013|newspaper=[[Haaretz]]|date=4 November 2010|archive-date=12 តុលា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012123352/https://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-in-shock-as-munich-killers-freed-1.322811|url-status=dead}}</ref> The Israeli government responded with a [[1972 Israeli air raid in Syria and Lebanon|bombing]], an [[Operation Wrath of God|assassination campaign]] against the organizers of the massacre and a [[1973 Israeli raid on Lebanon|raid on the PLO headquarters in Lebanon]] (led by future Prime Minister, Ehud Barak). In 1972 the new Egyptian President [[Anwar Sadat]] expelled the Soviet advisers from Egypt. This and frequent invasion exercises by Egypt and Syria led to Israeli complacency about the threat from these countries. In addition the desire not to be held responsible for initiating conflict and an election campaign highlighting security, led to an Israeli failure to mobilize, despite receiving warnings of an impending attack.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/a-royal-s-life-1.243745 |title=A royal's life |last=Shamir |first=Shimon |date=10 April 2008 |newspaper=Haaretz |accessdate=4 December 2012 |archive-date=11 មិថុនា 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611083328/http://www.haaretz.com/a-royal-s-life-1.243745 |url-status=dead }}</ref> [[File:Israeli Tanks Cross the Suez Canal - Flickr - Israel Defense Forces.jpg|thumb|left|143rd Division crossing the [[Suez Canal]] in the direction of [[Cairo]] during the [[Yom Kippur War]], 15 October 1973]] The [[Yom Kippur War]] (also known as the October War) began on 6 October 1973 (the Jewish [[Yom Kippur|Day of Atonement]]), the holiest day in the Jewish calendar and a day when adult Jews are required to fast. The Syrian and Egyptian armies launched a well-planned surprise attack against the unprepared Israeli Defense Forces. For the first few days there was a great deal of uncertainty about Israel's capacity to repel the invaders. Both the Soviets and the Americans (at the orders of [[Richard Nixon]]) [[Operation Nickel Grass|rushed arms to their allies]]. The Syrians were repulsed by the [[Valley of Tears|tiny remnant of the Israeli tank force]] on the Golan and, although the Egyptians captured a strip of territory in Sinai, Israeli forces [[Battle of Ismailia|crossed the Suez Canal]], trapping the Egyptian Third Army in Sinai and were 100 kilometres from Cairo. The war cost Israel over 2,000 dead, resulted in a heavy arms bill (for both sides) and made Israelis more aware of their vulnerability. It also led to heightened [[DEFCON|superpower tension]]. Following the war, both Israelis and Egyptians showed greater willingness to negotiate. On 18 January 1974, extensive diplomacy by US Secretary of State [[Henry Kissinger]] led to a [[United Nations Disengagement Observer Force Zone|Disengagement of Forces agreement]] with the Egyptian government and on 31 May with the Syrian government. The war led the Saudi government to initiate the [[1973 oil crisis]], an oil embargo in conjunction with [[OPEC]], against countries trading with Israel. Severe shortages led to massive increases in the price of oil, and as a result, many countries broke off relations with Israel or downgraded relations, and Israel was banned from participation in the [[Asian Games]] and other Asian sporting events. State funding was introduced for elected parties. The new system made parties independent of wealthy donors and gave Knesset members more power over party funding, however it also made them less dependent on existing party structures and able to take their funding elsewhere.<ref>https://www.knesset.gov.il/mmm/data/pdf/me00636.pdf accessed March 2013</ref> Prior to the December 1973 elections, Gahal and a number of right-wing parties united to form the [[Likud]] (led by Begin). In the [[Israeli legislative election, 1973|December 1973 elections]], Labour won 51 seats, leaving Golda Meir as Prime Minister. The Likud won 39 seats. In May 1974, [[DFLP|Palestinians]] attacked a school in [[Ma'alot massacre|Ma'alot]], holding 102 children hostage. Twenty-two children were killed. In November 1974 the PLO was granted observer status at the UN and [[Yasser Arafat]] addressed the General Assembly. Later that year the [[Agranat Commission]], appointed to assess responsibility for Israel's lack of preparedness for the war, exonerated the government of responsibility, and held the [[David Elazar|Chief of Staff]] and [[Eli Zeira|head of military intelligence]] responsible. Despite the report, public anger at the Government led to [[Golda Meir]]'s resignation. ===1974–1977: Rabin I=== {{Further information|Operation Entebbe}} {{See also|Seventeenth government of Israel}} Following Meir's resignation, [[Yitzhak Rabin]] (Chief of Staff during the Six Day War) became prime minister. [[Modern Orthodox Jews]] ([[Religious Zionist]] followers of the teachings of [[Abraham Isaac Kook|Rabbi Kook]]), formed the [[Gush Emunim]] movement, and began an organized drive to settle the [[West Bank]] and [[Gaza Strip]]. In November 1975 the United Nations General Assembly, under the guidance of Austrian Secretary General [[Kurt Waldheim]], adopted [[UN General Assembly Resolution 3379|Resolution 3379]], which asserted [[Zionism]] to be a form of racism. The General Assembly rescinded this resolution in December 1991 with [[UN General Assembly Resolution 46/86|Resolution 46/86]]. In March 1976 there was a massive [[Land Day#The protest of 1976|strike by Israeli-Arabs]] in protest at a government plan to expropriate land in the Galilee. In July 1976, an [[Air France]] plane carrying 260 people was hijacked by [[Popular Front for the Liberation of Palestine – External Operations|Palestinian]] and [[Revolutionary Cells (RZ)|German]] terrorists and flown to Uganda, then ruled by [[Idi Amin Dada]]. There, the Germans separated the Jewish passengers from the non-Jewish passengers, releasing the non-Jews. The hijackers threatened to kill the remaining, 100-odd Jewish passengers (and the French crew who had refused to leave). Despite the distances involved, Rabin ordered a daring [[Operation Entebbe|rescue operation]] in which the kidnapped Jews were freed.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/entebbe.html |title=The Entebbe Rescue Mission |publisher=Jewish Virtual Library |accessdate=12 January 2013}}</ref> UN Secretary General Waldheim described the raid as "a serious violation of the national sovereignty of a United Nations member state" (meaning Uganda).<ref>''National Review'', 9 July 2007, vol. LIX, no. 12</ref><ref>{{cite news |title=Kurt Waldheim, Former U.N. Chief, Is Dead at 88 |first=Jonathan |last=Kandell |url=https://www.nytimes.com/2007/06/15/world/europe/15waldheim.html?pagewanted=3 |newspaper=[[The New York Times]] |date=15 June 2007 |accessdate=12 January 2013}}</ref> Waldheim was a former Nazi and suspected war criminal, with a record of offending Jewish sensibilities.<ref>{{cite news |title=Kurt Waldheim |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1554545/Kurt-Waldheim.html |newspaper=The Daily Telegraph |date=15 June 2007 |accessdate=3 December 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://jcpa.org/article/israeli-ugandan-relations-in-the-time-of-idi-amin/ |title=Israeli-Ugandan Relations in the Time of Idi Amin |last=Oded |first=Arye |date=1 October 2006 |work=Jewish Political Studies Review |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=4 December 2012}}</ref> In 1976, the ongoing [[Lebanese Civil War]] led Israel to allow South Lebanese to [[Good Fence|cross the border]] and work in Israel. In January 1977, French authorities arrested [[Abu Daoud]], the planner of the Munich massacre, releasing him a few days later.<ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945702-3,00.html | work=Time | title=Terrorists: L'Affaire Daoud: Too Hot to Handle | date=24 January 1977 | accessdate=4 May 2010 | archive-date=31 ធ្នូ 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081231105924/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945702-3,00.html | url-status=dead }}</ref> In March 1977 [[Anatoly Sharansky]], a prominent [[Refusenik]] and spokesman for the [[Moscow Helsinki Group]], was sentenced to 13 years' hard labour. Rabin resigned on April 1977 after it emerged that his [[Leah Rabin|wife]] maintained a dollar account in the United States (illegal at the time), which had been opened while Rabin was Israeli ambassador. The incident became known as the [[Dollar Account affair]]. [[Shimon Peres]] informally replaced him as prime minister, leading the [[Alignment (political party)|Alignment]] in the [[Israeli legislative election, 1977|subsequent elections]]. ===1977–1983: Begin=== {{Further information|Camp David Accords|1978 South Lebanon conflict|1982 Lebanon War}} {{See also2|[[Eighteenth government of Israel|Eighteenth]]|[[Nineteenth government of Israel|Nineteenth]] governments of Israel}} In a surprise result, the [[Likud]] led by [[Menachem Begin]] won 43 seats in the [[Israeli legislative election, 1977|1977 elections]] (Labour got 32 seats). This was the first time in Israeli history that the government was not led by the left. A key reason for the victory was anger among [[Mizrahi Jews]] at discrimination, which was to play an important role in Israeli politics for many years. Talented small town Mizrahi social activists, unable to advance in the Labour party, were readily embraced by Begin. Moroccan-born [[David Levy (Israeli politician)|David Levy]] and Iranian-born [[Moshe Katzav]] were part of a group who won Mizrahi support for Begin. Many Labour voters voted for the [[Democratic Movement for Change]] (15 seats) in protest at high-profile corruption cases. The party joined in coalition with Begin and disappeared at the next election. In addition to starting a process of healing the Mizrahi–[[Ashkenazi Jews|Ashkenazi]] divide, Begin's government included [[Agudat Israel|Ultra-Orthodox Jews]] and was instrumental in healing the Zionist–Ultra-Orthodox rift, however it did so at the cost of expanding the exemption from military service to all [[Haredi]] Jewish students of military age. This led to creation of a huge class of unemployed Haredi Jews (the exemption was conditional on attendance of a religious seminary, so they kept studying until they were too old for military service). By remaining students, they were a massive burden on the state, while also failing to participate in the military burden. Begin's liberalization of the economy led to [[hyper-inflation]] (around 150% inflation) but enabled Israel to begin receiving US financial aid. Begin actively supported [[Gush Emunim]]'s efforts to settle the [[West Bank]] and Jewish settlements in the occupied territories received government support, thus laying the grounds for intense conflict with the Palestinian population of the occupied territories. In November 1977, Egyptian President [[Anwar Sadat]] broke 30 years of hostility with Israel by visiting Jerusalem at the invitation of Israeli Prime Minister [[Menachem Begin]]. Sadat's two-day visit included a speech before the [[Knesset]] and was a turning point in the history of the conflict. The Egyptian leader created a new psychological climate in the [[Middle East]] in which peace between Israel and its Arab neighbours seemed possible. Sadat recognized Israel's right to exist and established the basis for direct negotiations between Egypt and Israel. Following Sadat's visit, 350 Yom Kippur War veterans organized the [[Peace Now]] movement to encourage Israeli governments to make peace with the Arabs. In March 1978, eleven armed Lebanese Palestinians reached Israel in boats and [[Coastal Road Massacre|hijacked a bus]] carrying families on a day outing, killing 38 people, including 13 children. The attackers opposed the Egyptian–Israeli peace process. Three days later, Israeli forces crossed into Lebanon beginning [[Operation Litani]]. After passage of [[United Nations Security Council Resolution 425]], calling for Israeli withdrawal and the creation of the [[United Nations Interim Force in Lebanon]] (UNIFIL) peace-keeping force, Israel withdrew its troops. [[File:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|left|[[Menachem Begin]], [[Jimmy Carter]] and [[Anwar Sadat]] celebrating the signing of the [[Camp David Accords]]]] In September 1978, US President [[Jimmy Carter]] invited President Sadat and Prime Minister Begin to meet with him at [[Camp David]], and on 11 September they agreed on a [[Camp David Accords|framework]] for peace between Israel and Egypt, and a comprehensive peace in the Middle East. It set out broad principles to guide negotiations between Israel and the Arab states. It also established guidelines for a West Bank–Gaza transitional regime of full autonomy for the Palestinians residing in these territories, and for a [[Egypt–Israel Peace Treaty|peace treaty between Egypt and Israel]]. The treaty was signed 26 March 1979 by Begin and Sadat, with President Carter signing as witness. Under the treaty, Israel returned the Sinai peninsula to Egypt in April 1982. The final piece of territory to be repatriated was [[Taba (Egypt)|Taba]], adjacent to [[Eilat]], returned in 1989. The [[Arab League]] reacted to the peace treaty by suspending Egypt from the organization and moving its headquarters from [[Cairo]] to [[Tunis]]. [[Sadat]] was assassinated in 1981 by [[Egyptian Islamic Jihad|Islamic fundamentalist]] members of the Egyptian army who opposed peace with Israel. Following the agreement Israel and Egypt became the two largest [[United States foreign aid|recipients]] of [[United States Agency for International Development|US military and financial aid]]<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/124970.pdf |title=Foreign Aid: An Introduction to U.S. Programs and Policy |last1=Tarnoff |first1=Curt |last2=Lawson |first2=Marian Leonardo |date=9 April 2009 |work=CRS Reports |publisher=Congressional Research Service |accessdate=5 December 2012}}</ref> (Iraq and Afghanistan have now [[Financial cost of the Iraq War|overtaken them]]). In December 1978 the Israeli [[Merkava]] battle tank entered use with the IDF. In 1979, over 40,000 [[Iranian Jews]] migrated to Israel, escaping the [[Islamic Revolution]] there. On 30 June 1981, the Israeli air force [[Operation Opera|destroyed the Osirak nuclear reactor]] that [[France]] was building for [[Iraq]]. Three weeks later, Begin won yet again, in the [[Israeli legislative election, 1981|1981 elections]] (48 seats Likud, 47 Labour). [[Ariel Sharon]] was made defence minister. The new government [[Golan Heights Law|annexed the Golan Heights]] and banned the [[El Al|national airline]] from flying on [[Shabbat]].<ref name="shabbat">{{cite web | url=http://www.jewishgates.org/history/modhis/elal.stm | title=El-Al, Israel's Airline | publisher=Gates of Jewish Heritage |archiveurl = https://web.archive.org/web/20010222124207/http://www.jewishgates.org/history/modhis/elal.stm |archivedate = 2001-02-22}}</ref> By the 1980s a diverse set of [[Science and technology in Israel|high-tech]] industries had [[Silicon Wadi|developed]] in Israel. In the decades following the 1948 war, Israel's border with [[Lebanon]] was quiet compared to its borders with other neighbours. But the 1969 [[Cairo Agreement (1969)|Cairo agreement]] gave the PLO a free hand to [[Palestinian insurgency in South Lebanon|attack]] Israel from South Lebanon. The area was governed by the PLO independently of the Lebanese Government and became known as "[[Palestinian insurgency in South Lebanon|Fatahland]]" ([[Fatah]] was the largest faction in the PLO). Palestinian irregulars constantly [[Katyusha rocket launcher|shelled]] the Israeli north, especially the town of [[Kiryat Shmona]], which was a Likud stronghold inhabited primarily by Jews who had fled the Arab world. Lack of control over Palestinian areas was an important factor in causing [[Lebanese civil war|civil war in Lebanon]]. In June 1982, the attempted assassination of [[Shlomo Argov]], the ambassador to Britain, was used as a pretext for an Israeli invasion aiming to drive the PLO out of the southern half of Lebanon. Sharon agreed with [[Chief of General Staff (Israel)|Chief of Staff]] [[Raphael Eitan]] to expand the invasion deep into Lebanon even though the cabinet had only authorized a 40 kilometre deep invasion.<ref>''Israel's Lebanon War'' by [[Ze'ev Schiff]] and [[Ehud Ya'ari]], Touchstone 1985</ref> The invasion became known as the [[1982 Lebanon War]] and the Israeli army occupied [[Beirut]], the only time an Arab capital has been occupied by Israel. Some of the [[Shi'a Islam in Lebanon|Shia]] and [[Maronites|Christian]] population of [[South Lebanon]] welcomed the Israelis, as PLO forces had maltreated them, but Lebanese resentment of Israeli occupation grew over time and the [[Amal Movement|Shia]] became gradually [[Musa al-Sadr|radicalized]] under Iranian guidance.<ref>{{cite web |url=http://www.gloria-center.org/2000/09/eisenberg-2000-09-02/ |title=Do Good Fences Make Good Neighbors?: Israel and Lebanon after the Withdrawal |last=Eisenberg |first=Laura Zittrain |date=2 September 2000 |work=Middle East Review of International Affairs |publisher=Global Research in International Affairs (GLORIA) Center |accessdate=5 December 2012 |archivedate=23 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623231419/http://www.gloria-center.org/2000/09/eisenberg-2000-09-02/ |url-status=dead }}</ref> Constant casualties among Israeli soldiers and Lebanese civilians led to growing opposition to the war in Israel. In August 1982, the PLO withdrew its forces from Lebanon (moving to [[Tunisia]]). Israel helped engineer the election of a new Lebanese president, [[Bashir Gemayel]], who agreed to recognize Israel and sign a peace treaty. Gemayal was assassinated before an agreement could be signed, and one day later [[Phalange|Phalangist]] Christian forces led by [[Elie Hobeika]] entered two Palestinian refugee camps and [[Sabra and Shatila massacre|massacred]] the occupants. The massacres led to the biggest [[anti-war protest|demonstration]] ever in Israel against the war, with as many as 400,000 people (almost 10% of the population) gathering in Tel Aviv. In 1983, an [[Kahan commission|Israeli public inquiry]] found that Israel's defence minister, Sharon, was indirectly but personally responsible for the massacres.<ref>{{cite news |title=Belgium opens way for Sharon trial |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2662635.stm |newspaper=BBC News |date=15 January 2003 |accessdate=3 December 2012}}</ref> It also recommended that he never again be allowed to hold the post (it did not forbid him from being Prime Minister). In 1983, the [[May 17 Agreement]] was signed between Israel and Lebanon, paving the way for an Israeli withdrawal from Lebanese territory through a few stages. Israel continued to operate against the PLO until its eventual departure in 1985, and kept a small force stationed in Southern Lebanon in support of the [[South Lebanon Army]] until May 2000. ===1983–1992: Shamir I; Peres I; Shamir II=== {{Further information|1983 Israel bank stock crisis|South Lebanon conflict (1985–2000)|First Intifada|Gulf War}} {{See also2|[[Twentieth government of Israel|Twentieth]]|[[Twenty-first government of Israel|Twenty-first]]|[[Twenty-second government of Israel|Twenty-second]]|[[Twenty-third government of Israel|Twenty-third]]|[[Twenty-fourth government of Israel|Twenty-fourth]] governments of Israel}} [[File:Flickr - Government Press Office (GPO) - Patriot missiles being launched to intercept an Iraqi Scud missile.jpg|thumb|Patriot missiles launched to intercept an Iraqi Scud over Tel Aviv during the Gulf War]] In September 1983, Begin resigned and was succeeded by [[Yitzhak Shamir]] as prime minister. The [[Israeli legislative election, 1984|1984 election]] was inconclusive, and led to a power sharing agreement between [[Shimon Peres]] of the Alignment (44 seats) and Shamir of Likud (41 seats). Peres was prime minister from 1984 to 1986 and Shamir from 1986 to 1988. In 1984, continual discrimination against Sephardi Ultra-Orthodox Jews by the Ashkenazi Ultra-Orthodox establishment led political activist [[Aryeh Deri]] to leave the [[Agudat Israel]] party and join former chief [[Rabbi Ovadia Yosef]] in forming [[Shas]], a new party aimed at the non-Ashkenazi Ultra-Orthodox vote. The party won 4 seats in the first election it contested and over the next twenty years was the third largest party in the Knesset. Shas established a nationwide network of free Sephardi Orthodox schools. In 1984, during a severe [[1983–85 famine in Ethiopia|famine]] in [[Ethiopia]], 8,000 [[Beta Israel|Ethiopian Jews]] were [[Operation Moses|secretly transported]] to Israel. In 1986 [[Natan Sharansky]], a famous Russian human rights activist and Zionist [[refusenik]] (denied an exit visa), was released from the [[Gulag]] in return for two Soviet spies. In June 1985, Israel withdrew most of its troops from Lebanon, leaving a residual Israeli force and an Israeli-supported [[South Lebanon Army|militia]] in [[southern Lebanon]] as a "[[Israeli occupation of southern Lebanon|security zone]]" and buffer against attacks on its northern territory. Since then, IDF [[South Lebanon conflict (1982–2000)|fought]] for many years against the [[Shia Islam|Shia]] organization [[Hezbollah]], which became a growing threat to Israel. By July 1985, Israel's [[1983 Israel bank stock crisis|inflation]], buttressed by complex [[index linking]] of salaries, had reached 480% per annum and was the highest in the world. Peres introduced [[1985 Israel Economic Stabilization Plan|emergency control of prices]] and cut government expenditure successfully bringing inflation under control. The currency (known as the [[old Israeli shekel]]) was replaced and renamed the [[Israeli new shekel]] at a rate of 1,000 old shkalim = 1 new shekel. In October 1985, Israel responded to a Palestinian terrorist attack in Cyprus by [[Operation Wooden Leg|bombing]] the PLO headquarters in Tunis. Growing Israeli settlement and continuing occupation of the West Bank and Gaza Strip, led to the [[First Intifada|first Palestinian Intifada]] (uprising) in 1987, which lasted until the [[Madrid Conference of 1991]], despite Israeli attempts to suppress it. [[Human rights]] abuses by Israeli troops led a group of Israelis to form [[B'Tselem]], an organization devoted to improving awareness and compliance with human rights requirements in Israel. In August 1987, the Israeli government cancelled the [[IAI Lavi]] project, an attempt to develop an independent Israeli fighter aircraft. The Israelis found themselves unable to sustain the huge development costs, and faced US opposition to a project that threatened US influence in Israel and US global military ascendancy. In September 1988, Israel launched an [[Ofeq]] reconnaissance satellite into orbit, using a [[Shavit]] rocket, thus becoming one of only eight countries possessing a capacity to [[Timeline of first orbital launches by country|independently launch satellites]] into space (two more have since developed this ability). The Alignment and Likud remained neck and neck in the [[Israeli legislative election, 1988|1988 elections]] (39:40 seats). Shamir successfully formed a national unity coalition with [[Alignment (political party)|the Labour Alignment]]. In March 1990, Alignment leader [[Shimon Peres]] engineered a defeat of the government in a non-confidence vote and then tried to form a new government. [[The dirty trick (Israel)|He failed]] and Shamir became prime minister at the head of a right-wing coalition. In 1990, the [[Soviet Union]] finally permitted free [[Aliyah from the Commonwealth of Independent States in the 1990s|emigration of Soviet Jews to Israel]]. Prior to this, Jews trying to leave the USSR faced [[Refusenik (Soviet Union)|persecution]]; those who succeeded arrived as refugees. Over the next few years some one million Soviet citizens migrated to Israel. Although there was concern that some of the new immigrants had only a very tenuous connection to Judaism, and many were accompanied by non-Jewish relatives, this massive wave of migration slowly transformed Israel, bringing large numbers of highly educated Soviet Jews and creating a powerful Russian culture in Israel. In August 1990, Iraq invaded [[Kuwait]], triggering the [[Gulf War]] between Iraq and a large allied force, led by the [[United States]]. Iraq attacked Israel with 39 [[Scud missile]]s. Israel did not retaliate at request of the US, fearing that if Israel responded against Iraq, other Arab nations might desert the allied coalition. Israel provided gas masks for both the Palestinian population and Israeli citizens, while Netherlands and the United States deployed [[MIM-104 Patriot|Patriot defence batteries]] in Israel as protection against the Scuds. In May 1991, during a 36-hour period, 15,000 [[Beta Israel]] (Ethiopian Jews) were [[Operation Solomon|secretly airlifted]] to Israel. The coalition's victory in the Gulf War opened new possibilities for regional peace, and in October 1991 the US President, [[George H.W. Bush]], and Soviet Union Premier, [[Mikhail Gorbachev]], jointly convened a [[Madrid Conference of 1991|historic meeting in Madrid]] of Israeli, Lebanese, Jordanian, Syrian, and Palestinian leaders. Shamir opposed the idea but agreed in return for loan guarantees to help with absorption of immigrants from the former Soviet Union. His participation in the conference led to the collapse of his (right-wing) coalition. ===1992–1996: Rabin II; Peres II=== {{Further information|Oslo Accords|Assassination of Yitzhak Rabin}} {{See also2|[[Twenty-fifth government of Israel|Twenty-fifth]]|[[Twenty-sixth government of Israel|Twenty-sixth]] governments of Israel}} In the [[Israeli legislative election, 1992|1992 elections]], the [[Labor Party (Israel)|Labour Party]], led by [[Yitzhak Rabin]], won a significant victory (44 seats) promising to pursue peace while promoting Rabin as a "tough general" and pledging not to deal with the PLO in any way. The pro-peace Zionist party [[Meretz]] won 12 seats, and the Arab and communist parties a further 5, meaning that parties supporting a peace treaty had a full (albeit small) majority in the Knesset. Later that year, the Israeli electoral system was changed to allow for direct election of the prime minister. It was hoped this would reduce the power of small parties (mainly the religious parties) to extract concessions in return for coalition agreements. The new system had the opposite effect; voters could split their vote for prime minister from their (interest based) party vote, and as a result larger parties won fewer votes and smaller parties becoming more attractive to voters. It thus increased the power of the smaller parties. By the 2006 election the system was abandoned. [[File:Flickr - Israel Defense Forces - Life of Lt. Gen. Yitzhak Rabin, 7th IDF Chief of Staff in photos (8).jpg|thumb|[[Yitzhak Rabin]], [[Bill Clinton]], and [[Yasser Arafat]] during the [[Oslo Accords]] signing ceremony at the [[White House]] on 13 September 1993|alt=A man in a dark suit on the left shakes the hand of a man in traditional Arab headdress on the right. Another man stands with open arms in the centre behind them.]] On 25 July 1993, Israel carried out a week-long [[Operation Accountability|military operation]] in Lebanon to attack [[Hezbollah]] positions. On 13 September 1993, Israel and the [[Palestine Liberation Organization]] (PLO) signed the [[Oslo Accords]] (a Declaration of Principles)<ref>[http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302173924/http://www.us-israel.org/jsource/Peace/dop.html |date=2 March 2017 }} Jewish Virtual Library</ref> on the South Lawn of the [[White House]]. The principles established objectives relating to a transfer of authority from Israel to an interim [[Palestinian Authority]], as a prelude to a final treaty establishing a Palestinian state, in exchange for mutual recognition. The DOP established May 1999 as the date by which a permanent status agreement for the West Bank and Gaza Strip would take effect. In February 1994, [[Baruch Goldstein]], a follower of the [[Kach and Kahane Chai|Kach]] party, killed 29 Palestinians and wounded 125 at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]], which became known as the [[Cave of the Patriarchs massacre]]. Kach had been barred from participation in the 1992 elections (on the grounds that the movement was racist). It was subsequently made illegal. Israel and the PLO signed the [[Gaza–Jericho Agreement]] in May 1994, and the [[Agreement on Preparatory Transfer of Powers and Responsibilities]] in August, which began the process of transferring authority from Israel to the Palestinians. On 25 July 1994, Jordan and Israel signed the [[Israel–Jordan peace treaty|Washington Declaration]], which formally ended the [[war|state of war]] that had existed between them since 1948 and on 26 October the [[Israel–Jordan Treaty of Peace]], witnessed by US President [[Bill Clinton]].<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Main%20Points%20of%20Israel-Jordan%20Peace%20Treaty Main Points of Israel-Jordan Peace Treaty 26 October 1994] Israeli Ministry of Foreign Affairs</ref><ref>[http://www.kinghussein.gov.jo/peacetreaty.html Treaty of Peace between The Hashemite Kingdom of Jordan and The State of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211123245/http://www.kinghussein.gov.jo/peacetreaty.html |date=11 កុម្ភៈ 2018 }} King Hussein website</ref> Prime Minister [[Yitzhak Rabin]] and PLO Chairman [[Yasser Arafat]] signed the [[Interim Agreement on the West Bank and the Gaza Strip|Israeli–Palestinian Interim Agreement]] on the West Bank and the Gaza Strip on 28 September 1995 in Washington. The agreement was witnessed by President Bill Clinton on behalf of the United States and by Russia, Egypt, Norway and the European Union, and incorporates and supersedes the previous agreements, marking the conclusion of the first stage of negotiations between Israel and the PLO. The agreement allowed the PLO leadership to relocate to the occupied territories and granted autonomy to the Palestinians with talks to follow regarding final status. In return the Palestinians promised to abstain from use of terror and changed the [[Palestinian National Covenant]], which had called for the expulsion of all Jews who migrated after 1917 and the elimination of Israel.<ref>{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/plocha.htm|title=PLO Covenant (Charter) 1968|website=www.mideastweb.org|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=7 តុលា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007042351/http://www.mideastweb.org/plocha.htm|url-status=dead}}</ref> The agreement was opposed by [[Hamas]] and other Palestinian factions, which launched [[List of Palestinian suicide attacks#1990s|suicide bomber attacks]] at Israel. Rabin had a [[Israeli Gaza Strip barrier|barrier]] constructed around Gaza to prevent attacks. The growing separation between Israel and the "[[Palestinian Territories]]" led to a labour shortage in Israel, mainly in the construction industry. Israeli firms began importing [[Demographics of Israel#Foreign workers|labourers]] from the [[Philippines]], [[Thailand]], [[China]] and [[Romania]]; some of these labourers stayed on without visas. In addition, a growing number of Africans began illegally migrating to Israel. On 4 November 1995, a far-right-wing [[Yigal Amir|religious Zionist]] opponent of the [[Oslo Accords]], [[Assassination of Yitzhak Rabin|assassinated Prime Minister Yitzhak Rabin]]. In February 1996 Rabin's successor, [[Shimon Peres]], called early elections. In April 1996, Israel launched an [[Operation Grapes of Wrath|operation]] in southern Lebanon as a result of Hezbollah's [[Katyusha rocket launcher|Katyusha]] [[List of Lebanese rocket attacks on Israel|rocket attacks]] on Israeli population centres along the border. ===1996–2001: Netanyahu I; Barak=== {{Further information|2000 Camp David Summit}} {{See also2|[[Twenty-seventh government of Israel|Twenty-seventh]]|[[Twenty-eighth government of Israel|Twenty-eighth]] governments of Israel}} The May 1996 [[Israeli legislative election, 1996|elections]] were the first featuring [[Israeli prime ministerial election, 1996|direct election of the prime minister]] and resulted in a narrow election victory for [[Likud]] leader [[Binyamin Netanyahu]]. A spate of suicide bombings reinforced the Likud position for security. [[Hamas]] claimed responsibility for most of the bombings. Despite his stated differences with the [[Oslo Accords]], Prime Minister Netanyahu continued their implementation, but his prime ministership saw a marked slow-down in the Peace Process. Netanyahu also pledged to gradually reduce US aid to Israel.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/boldaid.html |title=Israel's Bold Initiative to Reduce U.S. Aid |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |date= |accessdate=2012-08-13}}</ref> In September 1996, a [[Western Wall Tunnel#Northern exit|Palestinian riot]] broke out against the creation of an exit in the Western Wall tunnel. Over the subsequent few weeks, around 80 people were killed as a result.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/548443.stm |title=Mayor halts Temple Mount dig |publisher=BBC News |accessdate=5 May 2009 | date=3 December 1999}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0015_0_15349.html |title=Palestinian Authority |publisher=Jewish Virtual Library}}</ref> In January 1997 Netanyahu signed the [[Hebron Protocol]] with the Palestinian Authority, resulting in the redeployment of Israeli forces in [[Hebron]] and the turnover of civilian authority in much of the area to the Palestinian Authority. In the [[Israeli legislative election, 1999|election]] of July 1999, [[Ehud Barak]] of the Labour Party became Prime Minister. His party was the largest in the Knesset with 26 seats. In September 1999 the [[Supreme Court of Israel]] ruled that the use of torture in interrogation of Palestinian prisoners was illegal.<ref>{{cite web |url=http://stoptorture.org.il/en/skira90-99 |title=1990-1999 &#124; הוועד הציבורי נגד עינויים בישראל |publisher=Stoptorture.org.il |date= |accessdate=2012-08-13 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120807200124/http://www.stoptorture.org.il/en/skira90-99 |archivedate=7 August 2012 |df=dmy-all }}</ref> On 21 March 2000, [[Pope John Paul II]] arrived in Israel for a historic visit. On 25 May 2000, Israel unilaterally [[South Lebanon conflict (1982–2000)#2000: Israeli withdrawal|withdrew]] its remaining forces from the "security zone" in southern Lebanon. Several thousand members of the [[South Lebanon Army]] (and their families) left with the Israelis. The UN Secretary-General concluded<ref>[https://www.un.org/News/Press/docs/2000/20000618.sc6878.doc.html Security Council endorses Secretary-General's conclusion on Israeli withdrawal from Lebanon as of 16 June] United Nations, 18 June 2000</ref> that, as of 16 June 2000, Israel had withdrawn its forces from Lebanon in accordance with [[UN Security Council Resolution 425]]. Lebanon claims that Israel continues to occupy Lebanese territory called "[[Sheba'a Farms]]" (however this area was governed by Syria until 1967 when Israel took control).<ref>Kaufman, Asher (Autumn 2002). "Who owns the Shebaa Farms? Chronicle of a territorial dispute". Middle East Journal (Middle East Institute) 56 (4): 576–596.</ref> The Sheba'a Farms provided [[Hezbollah]] with a ruse to maintain warfare with Israel.<ref>{{cite news |title=Syria politics: Fêted |url=http://viewswire.eiu.com/index.asp?layout=VWArticleVW3&article_id=1413555726 |newspaper=Economist Intelligence Unit |date=15 July 2008 |accessdate=4 November 2012}}</ref> The Lebanese government, in contravention of the UN Security Council resolution, did not assert sovereignty in the area, which came under Hezbollah control. In the Fall of 2000, [[2000 Camp David Summit|talks were held at Camp David]] to reach a final agreement on the Israel/Palestine conflict. Ehud Barak offered to meet most of the Palestinian teams requests for territory and [[concession (politics)|political concessions]], including Arab parts of east Jerusalem; however, Arafat abandoned the talks without making a counterproposal.<ref>[http://www.iris.org.il/camp_david2.htm Israeli Proposal to Palestinians and Syria] Information Regarding Israel's Security (IRIS)</ref> Following its withdrawal from South Lebanon, Israel became a member of the [[Western European and Others Group]] at the United Nations. Prior to this Israel was the only nation at the UN which was not a member of any group (The Arab states would not allow it to join the Asia group), which meant it could not be a member of the Security Council or appoint anyone to the International Court and other key UN roles. Since December 2013 it has been a permanent member of the group.<ref>https://www.un.org/depts/DGACM/RegionalGroups.shtml see the note at the bottom.</ref> In July 2000, [[Aryeh Deri]] was sentenced to 3 years in prison for bribe taking. Deri is regarded as the mastermind behind the rise of Shas and was a government minister at the age of 24. Political manipulation meant the investigation lasted for years. Deri subsequently sued a Police Officer who alleged that he was linked to the traffic-accident death of a witness, who was run over in New York by a driver who had once been in the employ of an associate of Deri.<ref>{{cite news |author=Dalia Shehori |date=5 March 2003 |title='If I could sue the judges for libel, I would': Aryeh Deri sues a police commander to clear his name |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/if-i-could-sue-the-judges-for-libel-i-would-1.17233 |newspaper=Haaretz |accessdate=2 April 2015 |archive-date=4 មិថុនា 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604125818/http://www.haaretz.com/print-edition/features/if-i-could-sue-the-judges-for-libel-i-would-1.17233 |url-status=dead }}, see also {{cite web |date=16 January 2011 |title=<bdi dir="rtl">מה חלקו של אריה דרעי ברצח חמותו אסתר ורדבר?</bdi> |language=he |trans-title=What was the share of Aryeh Deri in the murder of his mother-in-law Esther Bradbury |url=http://bektzara.blogspot.co.il/2012/10/blog-post_8671.html |publisher=חדשות בקצרה בתמונות ומסמכים (News briefs, photos and documents) |accessdate=2 April 2015 }}</ref> On 28 September 2000, Israeli opposition leader [[Ariel Sharon]] visited the Al-Aqsa compound, or [[Temple Mount]], the following day the Palestinians launched the [[al-Aqsa Intifada]]. David Samuels and Khaled Abu Toameh have stated that the uprising was planned much earlier.<ref name=toameh>{{cite web |accessdate=29 March 2006 |url=http://www.mafhoum.com/press3/111P55.htm |title=How the war began |author=Khaled Abu Toameh}}</ref><ref name=atlantic>{{cite news |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2005/09/in-a-ruined-country/304167/ |title=In a Ruined Country |last=Samuels |first=David |date=September 2005 |work=[[The Atlantic]] |accessdate=5 December 2012}}</ref> In October 2000, Palestinians destroyed [[Joseph's Tomb]], a Jewish shrine in [[Nablus]]. The [[Arrow (Israeli missile)|Arrow missile]], a missile designed to destroy [[ballistic missile]]s, including [[Scud missile]]s, was first deployed by Israel. In 2001, with the Peace Process increasingly in disarray, Ehud Barak called a [[Israeli prime ministerial election, 2001|special election for Prime Minister]]. Barak hoped a victory would give him renewed authority in negotiations with the Palestinians. Instead opposition leader [[Ariel Sharon]] was elected PM. After this election, the system of directly electing the Premier was abandoned. ===2001–2006: Sharon=== {{Further information|Second Intifada|Israeli West Bank barrier|Israel's unilateral disengagement plan}} {{See also2|[[Twenty-ninth government of Israel|Twenty-ninth]]|[[Thirtieth government of Israel|Thirtieth]] governments of Israel}} [[File:Westbank barrier.png|thumb|upright|The [[Israeli West Bank barrier]] route built (red), under construction (pink) and proposed (white), {{as of|2011|6|lc=on}}]] The failure of the peace process, increased Palestinian terror and occasional [[2000–2006 Shebaa Farms conflict|attacks]] by [[Hezbollah]] from Lebanon, led much of the Israeli public and political leadership to lose confidence in the Palestinian Authority as a peace partner. Most felt that many Palestinians viewed the peace treaty with Israel as a temporary measure only.<ref>{{cite book |last=Karsh |first=Efraim |title=Islamic Imperialism: A History |url=https://books.google.com/?id=LmZP3mixescC&pg=PA181&dq=many+Palestinians+viewed+the+peace+treaty+with+Israel+as+a+temporary+measure+only#v=onepage&q=many%20Palestinians%20viewed%20the%20peace%20treaty%20with%20Israel%20as%20a%20temporary%20measure%20only&f=false |publisher=Yale University Press |year=2006 |page=181 |isbn=0300106033}}</ref> Many Israelis were thus anxious to disengage from the Palestinians. In response to a wave of [[List of Palestinian suicide attacks#2000s|suicide bomb attacks]], culminating in the "[[Passover massacre]]" (see [[List of Israeli civilian casualties in the Second Intifada]]), Israel launched [[Operation Defensive Shield]] in March 2002, and Sharon began the construction of a [[Israeli West Bank barrier|barrier]] around the West Bank. Around the same time, the Israeli town of [[Sderot]] and other Israeli communities near Gaza became subject to constant [[Palestinian rocket attacks on Israel|shelling]] and mortar bomb attacks from Gaza. Thousands of Jews from Latin America began [[Aliyah from Latin America in the 2000s|arriving]] in Israel due to economic crises in their countries of origin. In January 2003 separate [[Israeli legislative election, 2003|elections]] were held for the Knesset. Likud won the most seats (27). An anti-religion party, [[Shinui]], led by media pundit [[Tommy Lapid]], won 15 seats on a secularist platform, making it the third largest party (ahead of orthodox [[Shas]]). Internal fighting led to Shinui's demise at the next election. In 2004, the [[African Hebrew Israelites of Jerusalem|Black Hebrews]] were granted permanent residency in Israel. The group had begun migrating to Israel 25 years earlier from the United States, but had not been recognized as Jews by the state and hence not granted citizenship under Israel's [[Law of Return]]. They had settled in Israel without official status. From 2004 onwards, they received citizen's rights. The Sharon government embarked on an extensive program of construction of [[Desalination#Israel|desalinization plants]] that freed Israel of the fear of drought. Some of the Israeli desalinization plants are the largest of their kind in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.water-technology.net/projects/israel/|title=Ashkelon Seawater Reverse Osmosis (SWRO) Plant, Israel|website=Water Technology|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=24 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724181500/http://www.water-technology.net/projects/israel/|url-status=dead}}</ref> In May 2004, Israel launched [[Operation Rainbow (2004)|Operation Rainbow]] in southern Gaza to create a safer environment for the IDF soldiers along the [[Philadelphi Route]]. On September 30, 2004, Israel carried out [[Operation Days of Penitence]] in northern Gaza to destroy the launching sites of Palestinian rockets which were used to attack Israeli towns. In 2005, all Jewish settlers were evacuated from [[Gaza Strip|Gaza]] (some forcibly) and their homes demolished. [[Israel's unilateral disengagement plan|Disengagement from the Gaza Strip]] was completed on 12 September 2005. Military disengagement from the northern West Bank was completed ten days later. In 2005 Sharon left the Likud and formed a new party called [[Kadima]], which accepted that the peace process would lead to creation of a Palestinian state. He was joined by many leading figures from both Likud and Labour. Hamas won the [[Palestinian legislative election, 2006]], the first and only genuinely free Palestinian elections. Hamas' leaders rejected all agreements signed with Israel, refused to recognize Israel's right to exist, refused to abandon terror, and occasionally [[Hamas–UNRWA Holocaust dispute|claimed the Holocaust was a Jewish conspiracy]]. The withdrawal and Hamas victory left the status of Gaza unclear, Israel claimed it was no longer an occupying power but continued to control air and sea access to Gaza although it did not exercise [[sovereignty]] on the ground. Egypt insisted that it was still occupied and refused to open border crossings with Gaza, although it was free to do so.<ref>{{cite web |url=http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS83.pdf |title=Is Gaza Occupied? Redefining the Legal Status of Gaza |last=Samson |first=Elizabeth |date=January 2010 |work=Mideast Security and Policy Studies |publisher=Begin-Sadat Center for Strategic Studies |accessdate=12 January 2013 |archivedate=7 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207013059/http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS83.pdf |url-status=dead }}</ref> On April 2006 [[Ariel Sharon]] was incapacitated by a severe [[haemorrhagic stroke]] and [[Ehud Olmert]] became [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]].<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/3/Ehud+Olmert.htm |title=Ehud Olmert |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2012}}</ref> ===2006–2009: Olmert=== {{Further information|Start-up Nation|2006 Hamas cross-border raid|2006 Lebanon War|Gaza War (2008-09)}} {{See also|Thirty-first government of Israel}} [[Ehud Olmert]] was elected Prime Minister after his party, [[Kadima]], won the most seats (29) in the [[Israeli legislative election, 2006]]. In 2005 [[Mahmoud Ahmadinejad]] was officially elected president of Iran; since then, Iranian policy towards Israel has grown more [[Israel–Iran proxy conflict|confrontational]]. Israeli analysts believe Ahmadinejad has worked to undermine the peace process with arms supplies and aid to Hezbullah in South Lebanon and Hamas in Gaza,<ref>{{cite news |url=http://www.ipsnews.net/2009/03/politics-iranrsquos-anti-israel-rhetoric-aimed-at-arab-opinion/ |title=Iran’s Anti-Israel Rhetoric Aimed at Arab Opinion |last=Porter |first=Gareth |date=9 March 2009 |publisher=Inter Press Service |accessdate=4 December 2012}}</ref> and is [[Iran and weapons of mass destruction|developing nuclear weapons]], possibly for use against Israel.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Threats_to_Israel/Iran.html |title=Potential Threats To Israel: Iran |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |date=2008-05-06 |accessdate=2012-08-13}}</ref> Iranian support for Hezbollah and its nuclear arms program are in contravention of UN Security Council resolutions [[United Nations Security Council Resolution 1559|1559]] and [[United Nations Security Council Resolution 1747|1747]]. Iran also [[International Conference to Review the Global Vision of the Holocaust|encourages Holocaust denial]]. Following the Israeli withdrawal from Lebanon, Hezbollah had mounted periodic attacks on Israel, which did not lead to Israeli retaliation. Similarly, the withdrawal from Gaza led to incessant shelling of towns around the Gaza area with only minimal Israeli response. The failure to react led to criticism from the Israeli right and undermined the government. On 14 March 2006, Israel carried out an [[Operation Bringing Home the Goods|operation]] in the Palestinian Authority prison of [[Jericho]] in order to capture [[Ahmad Sa'adat]] and several Palestinian Arab prisoners located there who assassinated Israeli politician [[Rehavam Ze'evi]] in 2001. The operation was conducted as a result of the expressed intentions of the newly elected Hamas government to release these prisoners. On 25 June 2006, a Hamas force crossed the border from Gaza and [[2006 Hamas cross-border raid|attacked]] a tank, capturing Israeli soldier [[Gilad Shalit]], sparking [[2006 Israel–Gaza conflict|clashes]] in Gaza.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/5142376.stm |title=In pictures: Gaza crisis |date=3 July 2006 |publisher=BBC News |accessdate=5 December 2012}}</ref> [[File:Idf back from lebanon.jpg|thumb|left|[[Nahal Brigade]] soldiers returning after the [[2006 Lebanon War]]]] On 12 July, Hezbollah [[Zar'it-Shtula incident|attacked Israel]] from Lebanon, shelled Israeli towns and attacked a border patrol, taking two dead or badly wounded Israeli soldiers. These incidents led Israel to initiate the [[2006 Lebanon War|Second Lebanon War]], which lasted through August 2006. Israeli forces entered some villages in Southern Lebanon, while the air force attacked targets all across the country. Israel only made limited ground gains until the launch of [[Operation Changing Direction 11]], which lasted for 3 days with disputed results. Shortly before a UN ceasefire came into effect, Israeli troops [[Battle of Wadi Saluki|captured Wadi Saluki]]. The war concluded with Hezbollah evacuating its forces from Southern Lebanon, while the IDF remained until its positions could be handed over to the [[Lebanese Armed Forces]] and [[UNIFIL]]. In 2007 education was made compulsory until the age of 18 for all citizens (it had been 16). Refugees from the [[War in Darfur|genocide in Darfur]], mostly Muslim, arrived in Israel illegally, with some given Asylum.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1931160,00.html |title=Israel's Illegal Immigrants — and Their Children |last=Kalman |first=Matthew |date=21 October 2009 |work=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=4 December 2012 |archive-date=24 តុលា 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024031119/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1931160,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/SudaneseRefugees.html |title=Sudanese Refugees in Israel |last=Scheinerman |first=Naomi |work=Jewish Virtual Library |publisher=American-Israeli Cooperative Enterprise |accessdate=4 December 2012}}</ref> [[Illegal immigration from Africa to Israel|Illegal immigrants]] arrived mainly from Africa in addition to foreign workers overstaying their visas. The numbers of such migrants are not known, and estimates vary between 30,000 and over 100,000. An American billionaire casino owner, [[Sheldon Adelson]], set up a free newspaper [[Israel Hayom]] with the express intention of reducing the influence of the dominant (centre-left) newspaper [[Yediot Ahronot]] and causing a right-ward shift in Israeli politics by supporting Netanyahu.<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/israel|title=Israel|website=freedomhouse.org|access-date=20 មីនា 2018|archivedate=2 កុម្ភៈ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202194227/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/israel|url-status=dead}}</ref> In June 2007, Hamas took control of the Gaza Strip in the course of the [[Battle of Gaza (2007)|Battle of Gaza]],<ref name=Guardian>{{cite news|title=Hamas takes control of Gaza|url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4|accessdate=3 June 2010|newspaper=Guardian|date=15 June 2007 | location=London | first1=Ian | last1=Black | first2=Mark | last2=Tran}}</ref> seizing government institutions and replacing Fatah and other government officials with its own.<ref name="intern_fight_p14-15">{{cite book | title= Internal fight: Palestinian abuses in Gaza and the West Bank | pages= 14–15 | author2= Human Rights Watch | first1= Fred | last1= Abrahams | publisher=[[Human Rights Watch]] | year= 2008 | authorlink2= Human Rights Watch }}</ref> Following the takeover, Egypt and Israel imposed a partial [[Blockade of the Gaza Strip|blockade]], on the grounds that Fatah had fled and was no longer providing security on the Palestinian side, and to prevent arms smuggling by terrorist groups. On 6 September 2007, the Israeli Air Force [[Operation Orchard|destroyed]] a nuclear reactor in Syria. On 28 February 2008, Israel launched a [[Operation Hot Winter|military campaign]] in Gaza in response to the constant firing of [[Qassam rocket]]s by Hamas militants. On July 16, 2008, Hezbollah [[2008 Israel-Hezbollah prisoner swap|swapped]] the bodies of Israeli soldiers [[Ehud Goldwasser]] and [[Eldad Regev]], kidnapped in 2006, in exchange for the Lebanese terrorist [[Samir Kuntar]], four [[Lebanese prisoners in Israel|Hezbollah prisoners]], and the bodies of 199 Palestinian Arab and Lebanese fighters.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Israeli-experts-say-many-Lebanese-are-not-celebrating|first=Nathan|last=Cohen|newspaper=[[The Jerusalem Post]]|date=17 July 2008|title=Israeli experts say many Lebanese are not celebrating}}</ref> Olmert came under investigation for corruption and this led him to announce on 30 July 2008, that he would be stepping down as Prime Minister following election of a new leader of the [[Kadima]] party in September 2008. [[Tzipi Livni]] won the election, but was unable to form a coalition and Olmert remained in office until the general election. Israel carried out [[Operation Cast Lead]] in the Gaza Strip from 27 December 2008 to 18 January 2009 in response to rocket attacks from Hamas militants,<ref name=gw>{{cite news|title=Gaza 'looks like earthquake zone' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |publisher=BBC News |date=20 January 2009 |accessdate=3 December 2012 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5ga097JZR?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |archivedate=6 May 2009 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref> leading to a decrease of [[List of Palestinian rocket attacks on Israel, 2009|Palestinian rocket attacks]].<ref name="Shabak">{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/2010Review.pdf |title=Data and Trends in Terrorism |date=25 December 2010 |work=Annual Summary |publisher=Israel Security Agency |accessdate=5 December 2012}}</ref> ===2009–present: Netanyahu II=== {{Further information|2011 Israeli social justice protests|Tamar gas field|Operation Pillar of Defense|2014 Israel–Gaza conflict}} {{See also2|[[Thirty-second government of Israel|Thirty-second]]|[[Thirty-third government of Israel|Thirty-third]]|[[Thirty-fourth government of Israel|Thirty-fourth]] governments of Israel}} In the [[Israeli legislative election, 2009|2009 legislative election]] Likud won 27 seats and Kadima 28; however, the right-wing camp won a majority of seats, and President Shimon Peres called on Netanyahu to form the government. Russian immigrant-dominated [[Yisrael Beiteinu]] came third with 15 seats, and Labour was reduced to fourth place with 13 seats. In 2009, Israeli billionaire [[Yitzhak Tshuva]] announced the discovery of [[Tamar gas field|huge natural gas reserves]] off the coast of Israel.<ref>{{cite news |title=Israel Billionaire Tshuva Strikes Gas, Fueling Expansion in Energy, Hotels |first1=David |last1=Wainer |first2=Calev |last2=Ben-David |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-04-21/israel-billionaire-tshuva-strikes-gas-fueling-expansion-in-energy-hotels.html |newspaper=Bloomberg |date=22 April 2010 |accessdate=3 December 2012}}</ref> On 31 May 2010, an [[Gaza flotilla raid|international incident]] broke out in the Mediterranean Sea when foreign activists trying to break the [[Blockade of the Gaza Strip#Naval blockade|maritime blockade]] over Gaza, clashed with Israeli troops. During the struggle, nine Turkish activists were killed. In late September 2010 took place [[Direct negotiations between Israel and the Palestinians (2010-2011)|direct negotiations between Israel and the Palestinians]] without success. As a defensive countermeasure to the rocket threat against Israel's civilian population, at the end of March 2011 Israel began to operate the advanced mobile air defence system "[[Iron Dome]]"<ref name=atSpecs>{{cite web |url=http://www.army-technology.com/projects/irondomeairdefencemi/ |title=Iron Dome Air Defense Missile System, Israel |publisher=army-technology.com |accessdate=18 August 2011}}</ref> in the southern region of Israel and along the border with the Gaza Strip. [[File:Israel Housing Protests Tel Aviv August 6 2011b.jpg|thumb|[[2011 Israeli social justice protests|Protest]] in [[Tel Aviv]] on 6 August 2011]] On 14 July 2011, the [[2011 Israeli housing protests|largest social protest in the history of Israel]] began in which hundreds of thousands of protesters from a variety of [[socio-economic]] and religious backgrounds in Israel protested against the continuing rise in the [[cost of living]] (particularly housing) and the deterioration of public services in the country (such as health and education). The peak of the demonstrations took place on 3 September 2011, in which about 400,000 people demonstrated across the country. In October 2011, [[Gilad Shalit prisoner exchange|a deal was reached]] between Israel and [[Hamas]], by which the kidnapped Israeli soldier [[Gilad Shalit]] was released in exchange for 1,027 [[Palestinian prisoners in Israel|Palestinians]] and [[Arab citizens of Israel|Arab-Israeli]] prisoners.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/17/c_131194865.htm Hamas to gain politically from prisoner swap deal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105105418/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/17/c_131194865.htm |date=5 January 2014 }}. News.xinhuanet.com. Retrieved on 2011-10-20.</ref><ref name=autogenerated8>{{cite news|last=Mishra|first=Harinder|title=Israel to release 1,027 prisoners for its lone soldier|url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/israel-to-release-1027-prisoners-for-its-lone-soldier/854824.html|accessdate=16 October 2011|newspaper=[[IBN Live]]|date=12 October 2011|location=Jerusalem|archive-date=11 មករា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111155346/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/israel-to-release-1027-prisoners-for-its-lone-soldier/854824.html|url-status=dead}}</ref> In March 2012, Secretary-general of the [[Popular Resistance Committees]], [[Zuhir al-Qaisi]], a senior PRC member and two additional Palestinian militants were assassinated during a [[Israeli targeted killings|targeted killing]] carried out by Israeli forces in Gaza.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-israel-gaza/israel-kills-palestinian-militants-in-gaza-strike-idUSBRE8280W820120309|title=Israel kills 10 Palestinian militants in Gaza strikes|date=9 March 2012|publisher=|via=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17319054|title=Israeli strikes 'kill 12' in Gaza|date=10 March 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}</ref> The Palestinian armed factions in the Gaza Strip, led by the [[Palestinian Islamic Jihad|Islamic Jihad]] and the [[Popular Resistance Committees]], fired a massive amount of rockets towards southern Israel in retaliation, sparking five days of [[March 2012 Gaza-Israel clashes|clashes]] along the Gaza border. In May 2012, Prime Minister Benjamin Netanyahu reached an agreement with the Head of Opposition [[Shaul Mofaz]] for [[Kadima]] to join the government, thus cancelling the early election supposed to be held in September.<ref name=autogenerated2>{{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4226125,00.html |title=No elections: Kadima to join government |publisher=[[Ynetnews]] |date=1995-06-20 |accessdate=2012-08-06}}</ref> However, in July, the Kadima party left Netanyahu's government due to a dispute concerning [[Plesner Committee|military conscription for ultra-Orthodox Jews in Israel]].<ref>{{cite news |date=17 July 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18870666 |publisher=BBC News |title=Kadima quits Israel government over conscription law |accessdate=2 April 2015}}</ref> In June 2012, Israel [[Israeli transfer of Palestinian militant bodies (2012)|transferred the bodies of 91 Palestinian suicide bombers and other militants]] as part of what Mark Regev, spokesman for Netanyahu, described as a "humanitarian gesture" to [[Palestinian Authority|PA]] chairman [[Mahmoud Abbas]] to help revive the peace talks, and reinstate direct negotiations between Israel and the Palestinians.<ref>{{cite news |url=http://www.france24.com/en/20120531-palestinian-territories-bodies-israel-return-conflict |title=Israel returns bodies of 91 Palestinians |publisher=France 24 |accessdate=1 June 2012}}</ref> On 21 October 2012, United States and Israel began their biggest joint air and missile defence exercise, known as [[2012 US-Israel military exercise|Austere Challenge 12]], involving around 3,500 US troops in the region along with 1,000 IDF personnel, expected to last three weeks.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/10/2012102195738284839.html US and Israel launch joint military drill], ''Al Jazeera''. 21 October 2012</ref> Germany and Britain also participated.<ref>[http://www.businessweek.com/news/2012-10-15/u-dot-s-dot-israeli-military-exercise-sending-message-to-iran U.S.-Israeli Military Exercise Sending Message to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817063133/http://www.businessweek.com/news/2012-10-15/u-dot-s-dot-israeli-military-exercise-sending-message-to-iran |date=17 August 2014 }}</ref> In response to over a hundred rocket attacks on southern Israeli cities, Israel began an [[Operation Pillar of Defense|operation]] in Gaza on 14 November 2012, with the targeted killing of [[Ahmed Jabari]], chief of Hamas military wing, and airstrikes against twenty underground sites housing long-range missile launchers capable of striking Tel Aviv. In January 2013, construction of the [[Israel–Egypt barrier|barrier]] on the Israeli-Egyptian border was completed in its main section.<ref>{{cite news |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/middleeast/la-fg-israel-africa-immigration-20130103,0,3410875.story |title=Israel completes most of Egypt border fence |newspaper=Los Angeles Times |date=2 January 2013}}</ref> Benjamin Netanyahu was elected Prime Minister again after the [[Likud Yisrael Beiteinu]] alliance won the most seats (31) in the [[Israeli legislative election, 2013|2013 legislative election]] and formed a coalition government with secular centrist [[Yesh Atid]] party (19), rightist [[The Jewish Home]] (12) and Livni's [[Hatnuah]] (6), excluding Haredi parties. Labour came in third with 15 seats.<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21745344 | work=BBC News | title=Israel PM Netanyahu 'reaches coalition deal' | date=14 March 2013}}</ref> In July 2013, as a "good will gesture" to restart [[2013 Israeli-Palestinian peace talks|peace talks]] with the Palestinian Authority, Israel agreed to release 104 Palestinian prisoners, most of whom had been in jail since before the 1993 Oslo Accords,<ref name="Wash Post 2013-07-28">{{cite news |author=William Booth |author2=Orly Halpern |author3=Anne Gearan |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/israel-to-free-104-palestinian-prisoners/2013/07/28/390ad8d2-f7a3-11e2-a954-358d90d5d72d_story.html |title=Peace talks set to begin after Israel agrees to free 104 Palestinian prisoners |newspaper=The Washington Post |date=28 July 2013 |accessdate=2 April 2015}}</ref> including militants who had killed Israeli civilians.<ref name="Wash Post 2013-07-28"/><ref>{{cite news |author=[[Isabel Kershner]] |url=https://www.nytimes.com/2013/08/13/world/middleeast/israel-names-palestinian-prisoners-to-be-released.html?pagewanted=all&_r=2& |title=Timing of Israeli Housing Plans May Be Part of a Political Calculation |newspaper=[[The New York Times]] |date=13 August 2013 |page=A6 |accessdate=2 April 2015}}</ref> In April 2014, Israel suspended peace talks after Hamas and Fatah agreed to form a unity government.<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4513046,00.html Sanctions and suspended talks - Israel responds to Palestinian reconciliation] [[Ynet News]] 24 April 2014</ref> Following an escalation of rocket attacks by Hamas, Israel started an [[Operation Protective Edge|operation]] in the Gaza Strip on 8 July 2014,<ref>{{cite news |author=[[Steven Erlanger]] |author2=[[Isabel Kershner]] |title=Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises |url=https://www.nytimes.com/2014/07/09/world/middleeast/israel-steps-up-offensive-against-hamas-in-gaza.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=9 July 2014 |page=A1 |accessdate=2 April 2015}}</ref> which included a ground incursion aimed at destroying the [[Palestinian tunnel warfare in the Gaza Strip|cross-border tunnels]].<ref>{{cite news |title='Gaza conflict: Israel and Palestinians agree long-term truce'|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28939350|publisher=BBC News|date=27 August 2014}}</ref> Differences over the budget and a [[Basic Law proposal: Israel as the Nation-State of the Jewish People|"Jewish state" bill]] triggered early elections in December 2014.<ref>{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/israel-s-benjamin-netanyahu-fires-2-ministers-election-likely-1.2857502|title=Israel's Benjamin Netanyahu fires 2 ministers, election likely|agency=CBC News|date=2 December 2014}}</ref> After the [[Israeli legislative election, 2015|2015 Israeli elections]], Netanyahu renewed his mandate as Prime Minister when [[Likud]] obtained 30 seats and formed a right-wing coalition government with [[Kulanu]] (10), [[The Jewish Home]] (8), and Orthodox parties [[Shas]] (7) and [[United Torah Judaism]] (6), the bare minimum of seats required to form a coalition. The [[Zionist Union]] alliance came second with 24 seats.<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2015/05/06/middleeast/israel-election-coalition/ |title=Benjamin Netanyahu forms a coalition government for Israel |newspaper=CNN |date=6 May 2015}}</ref> ==Demographics== {{main article|Demographic history of Palestine}} {| class="wikitable" style="text-align:center;float:center;" |+ Population of the Land of Israel 65–650<ref>''The Chosen Few'' by Botticini and Eckstein Princeton 2012, p. 17</ref> |- ! ! 65 ! 100 ! 150 ! 300 ! 550 ! 650 |- | align=left | Estimated Jewish Population (thousands) | 2,500 | 1,800 | 1,200 | 500 | 200 | 100 |- | align=left | Estimated Total Population | 3,000 | 2,300 | 1,800 | 1,100 | 1,500 | 1,500 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;float:center;" |+ Development of Israel by decade<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2012 |title=Population, by Population Group |date=11 September 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=1 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_27&CYear=2012 |title=Jewish Population in the World and in Israel |date=11 September 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=1 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_pcap_cd&idim=country:ISR |title=GDP per capita (current US$) |date=30 April 2013 |work=Google Public Data Explorer |publisher=World Bank |accessdate=1 May 2013}}</ref> |- ! ! 1950 ! 1960 ! 1970 ! 1980 ! 1990 ! 2000 ! 2010 |- | align=left | [[Demographics of Israel|Population]] (thousands) | 1,370.1 | 2,150.4 | 3,022.1 | 3,921.7 | 4,821.7 | 6,369.3 | 7,695.1 |- | align=left | [[Historical Jewish population comparisons|World Jewry percentage]] | 6% | 15% | 20% | 25% | 30% | 38% | 42% |- | align=left | [[List of countries by past and future GDP (nominal) per capita|GDP per capita]] (current US$) | | 1,366 | 1,806 | 5,617 | 11,264 | 19,859 | 28,522 |} ==See also== {{portal|Israel|History}} {{div col||25em}} * [[Archaeology of Israel]] * [[Hebrew calendar]] * [[History of the Arab–Israeli conflict]] * [[History of Israeli nationality]] * [[History of Jerusalem]] * [[History of the Jews and Judaism in the Land of Israel]] * [[History of the Middle East]] * [[History of Palestine]] * [[History of Zionism]] * [[Jewish history]] * [[Jewish military history]] * [[LGBT history in Israel]] * [[List of Israeli museums]] * [[List of Jewish leaders in the Land of Israel]] * [[List of years in Israel]] * [[Politics of Israel]] * [[Postage stamps and postal history of Israel]] * [[Timeline of Israeli history]] {{div col end}} ==References== {{reflist|30em}} ==Further reading== {{refbegin|40em}} * {{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/peel1.html |title=The Peel Commission Report |date=July 1937 |accessdate=12 January 2013}} * Berger, Earl ''The Covenant and the Sword: Arab–Israeli Relations, 1948–56'', London, Routledge K. Paul, 1965. * Bregman, Ahron ''A History of Israel'', Houndmills, Basingstoke, Hampshire; New York: Palgrave Macmillan, 2002 {{ISBN|0-333-67632-7}}. * {{Cite book|last=Bright|first=John|title=A History of Israel|publisher=Westminster John Knox Press|year=2000|url=https://books.google.com/?id=0VG67yLs-LAC&printsec=frontcover&dq=Bright+History+of+Israel#v=onepage&q&f=false|isbn=9780664220686}} * Butler, L. J. ''Britain and Empire: Adjusting to a Post-Imperial World'' I.B. Tauris 2002 {{ISBN|1-86064-449-X}} * {{Cite book|last=Coogan|first=Michael D., ed.|title=The Oxford History of the Biblical World|publisher=Oxford University Press|year=1998|url=https://books.google.com/?id=zFhvECwNQD0C&dq=The+Oxford+History+of+the+Biblical+World&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn=9780195139372}} * Cahill, Jane M. "Jerusalem at the Time of the United Monarchy" * Darwin, John ''Britain and Decolonisation: The Retreat from Empire in the Post-War World'' Palgrave Macmillan 1988 {{ISBN|0-333-29258-8}} * Davis, John, ''The Evasive Peace: a Study of the Zionist-Arab Problem'', London: J. Murray, 1968. * {{Cite book |last=Dever |first=William |title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come From? |publisher=Eerdmans |year=2003 |url=https://books.google.com/?id=8WkbUkKeqcoC&dq=Who+were+the+early+Israelites,+and+where+did+they+come+from%3F&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false |isbn=9780802809759}} * [[Walter Eytan|Eytan, Walter]] ''The First Ten Years: a Diplomatic History of Israel'', London: Weidenfeld and Nicolson, 1958 * [[Martin Gilbert|Gilbert, Martin]] ''Israel: A History'', New York: Morrow, 1998 {{ISBN|0-688-12362-7}}. * Horrox, James ''A Living Revolution: Anarchism in the Kibbutz Movement'', Oakland: AK Press, 2009 * [[Chaim Herzog|Herzog, Chaim]] ''The Arab–Israeli Wars: War and Peace in the Middle East from the War of Independence to Lebanon'', London: Arms and Armour; Tel Aviv, Israel: Steimatzky, 1984 {{ISBN|0-85368-613-0}}. * Israel Office of Information ''Israel's Struggle for Peace'', New York, 1960. * {{Cite book|last=Killebrew|first=Ann E.|title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E.|publisher=Society of Biblical Literature|year=2005|url=https://books.google.com/?id=VtAmmwapfVAC&printsec=frontcover&dq=Biblical+peoples+and+ethnicity:+an+archaeological#v=onepage&q&f=false|isbn=9781589830974}} * [[Walter Laqueur|Laqueur, Walter]] ''Confrontation: the Middle-East War and World Politics'', London: Wildwood House, 1974, {{ISBN|0-7045-0096-5}}. * Lehman, Gunnar. "The United Monarchy in the Countryside" * Lucas, Noah ''The Modern History of Israel'', New York: Praeger, 1975. * {{Cite book|last=McNutt|first=Paula|title=Reconstructing the Society of Ancient Israel|publisher=Westminster John Knox Press|year=1999|url=https://books.google.com/?id=hd28MdGNyTYC&pg=PA33&lpg=PA33&dq=Reconstructing+the+Society+of+Ancient+Israel++By+Paula+M.+McNutt#v=onepage&q=&f=false|isbn=9780664222659}} * {{Cite book|last=Miller|first=James Maxwell|last2=Hayes|first2=John Haralson|title=A History of Ancient Israel and Judah|publisher=Westminster John Knox Press|year=1986|isbn=0-664-21262-X|url=https://books.google.com/?id=uDijjc_D5P0C&dq=A+history+of+ancient+Israel+and+Judah++By+James+Maxwell+Miller,+John+Haralson+Hayes&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false}} * {{Cite book|last=Miller|first=Robert D.|title=Chieftains of the Highland Clans: A History of Israel in the 12th and 11th Centuries B.C.|publisher=Eerdmans|year=2005|url=https://books.google.com/?id=Gtm7NtK87poC&printsec=frontcover&dq=Chieftains+of+the+highland+clans#v=onepage&q=&f=false|isbn=9780802809889}} * Morris, Benny ''1948: A History of the First Arab–Israeli War'', Yale University Press, 2008. {{ISBN|978-0-300-12696-9}}. * [[Conor Cruise O'Brien|O'Brian, Conor Cruise]] ''The Siege: the Saga of Israel and Zionism'', New York: Simon and Schuster, 1986 {{ISBN|0-671-60044-3}}. * [[Michael Oren|Oren, Michael]] ''Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East'', Oxford: Oxford University Press, 2002 {{ISBN|0-19-515174-7}}. * Rubinstein, Alvin Z. (editor) ''The Arab–Israeli Conflict: Perspectives'', New York: Praeger, 1984 {{ISBN|0-03-068778-0}}. * Lord Russell of Liverpool, ''If I Forget Thee; the Story of a Nation's Rebirth'', London, Cassell 1960. * Sachar, Howard M. ''A History of Israel'', New York: Knopf, 1976 {{ISBN|0-394-48564-5}}. * Samuel, Rinna ''A History of Israel: the Birth, Growth and Development of Today's Jewish State'', London: Weidenfeld and Nicolson, 1989 {{ISBN|0-297-79329-2}}. * Schultz, Joseph & Klausner, Carla ''From Destruction to Rebirth: The Holocaust and the State of Israel'', Washington, D.C.: University Press of America, 1978 {{ISBN|0-8191-0574-0}}. * [[Tom Segev|Segev, Tom]] ''The Seventh Million: the Israelis and the Holocaust'', New York: Hill and Wang, 1993 {{ISBN|0-8090-8563-1}}. * Shapira Anita. ‘’Israel: A History’’ (Brandeis University Press/University Press of New England; 2012) 502 pages; * [[Avi Shlaim|Shlaim, Avi]], The Iron Wall: Israel and the Arab World (2001) * Stager, Lawrence, "Forging an Identity: The Emergence of Ancient Israel" * [[Jacob Talmon|Talmon, Jacob L.]] ''Israel Among the Nations'', London: Weidenfeld & Nicolson, 1970 {{ISBN|0-297-00227-9}}. * {{Cite book|last=Vaughn|first=Andrew G.|last2=Killebrew|first2=Ann E., eds.|title=Jerusalem in Bible and Archaeology: The First Temple Period|publisher=Sheffield|year=1992|url=https://books.google.com/?id=yYS4VEu08h4C&dq=Jerusalem+in+Bible+and+archaeology:+the+First+Temple+period++By+Andrew+G.+Vaughn,+Ann+E.+Killebrew&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false|isbn=9781589830660}} * [[Michael Wolffsohn|Wolffsohn, Michael]] ''Eternal Guilt?: Forty years of German-Jewish-Israeli Relations'', New York: Columbia University Press, 1993 {{ISBN|0-231-08274-6}}. {{refend}} ==External links== {{Spoken Wikipedia-2 |{{Start date|2008|03|30}} |Wikipedia - History of the State of Israel - Historical background.ogg |Wikipedia - History of the State of Israel - History of Israel.ogg}} *[http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/History/Pages/Facts%20about%20Israel-%20History.aspx Facts About Israel: History] at the [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] *[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29123668 Israel profile - Timeline] at the [[BBC News Online]] *[https://www.knesset.gov.il/review/main.aspx?lng=3 History of Israel] at the [[Knesset]] website *[https://web.archive.org/web/20160415155840/http://www.archives.gov.il/en/ Official website] of the [[Israel State Archives]] *{{dmoz|Regional/Middle_East/Israel/Society_and_Culture/History}} {{Subject bar |commons=y |commons-search=Category:History of Israel |b=y |b-search=Israeli History}} {{Zionism and the Land of Israel}} {{Jewish history}} {{History of Asia}} {{Israel topics}} {{Authority control}} [[Category:History of Israel| ]] [[Category:Jewish history|**]] [[Category:Articles containing video clips|Israel, history of]] k39dac7ifo0eq33muso6ulmbo8zu39q វៀងច័ន្ទន៍ 0 37156 342718 334860 2026-11-08T05:47:53Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342718 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Vientiane | native_name = ວຽງຈັນ | official_name = ນະຄອນຫຼວງ​ວຽງຈັນ​ | native_name_lang = lo | settlement_type = [[List of cities in Laos|Capital city]] | image_skyline = {{multiple image|total_width=300px|perrow=1/2/1|border=infobox | image1 = Vientiane - Patuxai - 0003.jpg | alt1 = | image2 = 20171118 Vientiane 3220 DxO.jpg | alt2 = | image3 = Vientiane-Wat Sisaket-02-Sim-gje.jpg | alt3 = | image4 = Pha That Luang - Vientiane (Laos) I.jpg | alt4 = }} | image_caption = From top, left to right: [[Patuxai]]; view of Vientiane from the Patuxai; [[Wat Si Saket]]; [[Pha That Luang]] | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=9}} | pushpin_map = Laos#Southeast Asia#Asia | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|17.98|N|102.63|E|type:city_region:LA-VT|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Laos}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Laos|Prefecture]] | subdivision_name1 = [[Vientiane Prefecture]] | timezone1 = [[UTC+7]] ([[Indochina Time|ICT]]) | established_title = Settled | established_date = 9th century<ref>{{cite web |url=https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |title=Results of Population and Housing Census 2015 |format=PDF |author=Lao Statistics Bureau |date=21 October 2016 |access-date=8 January 2018 |archive-date=30 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630042237/https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |url-status=live }}</ref> | leader_title = Mayor | leader_name = Athsphangthong Siphandone | area_total_km2 = 3,920 | elevation_m = 174 | elevation_ft = 570 | population_total = 840940 | population_as_of = 2023<ref>{{citation|title=Vientiane Capital|url=https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=79850}}</ref> | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{citation |title=Vientiane Capital Records 4.83% Economic Growth in 2022|url=https://laotiantimes.com/2023/01/13/vientiane-capital-records-economic-growth-in-2022/?amp}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[US$]] 3 billion (2022) | website = }} '''វៀងចន្ទន៍''' {{Efn|{{IPAc-en|v|i|,|ɛ|n|t|i|ˈ|ɑː|n}} {{respell|vee|EN|tee|AHN}}; {{langx|lo|ວຽງຈັນ}}, ''Viangchan'', {{IPA-lo|wíaŋ tɕàn|pron}}, {{RTGS|''Wiang Chan''}}}} គឺជា រាជធានី និងជាទីក្រុងធំជាងគេរបស់ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ។ រួម​មាន [[ស្រុកនៃឡាវ|​សង្កាត់]] ​ក្រុង ​ទាំង​ប្រាំ​នៃ [[នគរហ្លួងវៀងច័ន្ទន៍|​ខេត្ត​វៀងចន្ទន៍]] ទីក្រុង​នេះ​មាន​ទីតាំង​នៅ​មាត់ [[ទន្លេមេគង្គ|​ទន្លេ​មេគង្គ]] ជាប់​ព្រំដែន​ជាមួយ [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ។ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ គឺជារាជធានីរដ្ឋបាលក្នុងអំឡុងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ហើយដោយសារតែកំណើនសេដ្ឋកិច្ចនាពេលថ្មីៗនេះ ឥឡូវនេះគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសឡាវ។ ទីក្រុងនេះមានប្រជាជនចំនួន 840,000 គិតត្រឹម ជំរឿន ឆ្នាំ 2023 ។ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ គឺជាផ្ទះនៃបូជនីយដ្ឋានជាតិសំខាន់ៗដូចជា [[ព្រះធាតុហ្លួង]] ដែលជានិមិត្តសញ្ញាជាតិរបស់ប្រទេសឡាវ និងជានិមិត្តរូបនៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​លាវ|ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសឡាវ]] ។ ប្រាសាទ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​សំខាន់ៗ​ផ្សេងទៀត​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ទីនោះ​ផង​ដែរ​ដូចជា[[ហោព្រះកែវ|​ ហោព្រះកែវ]] ដែល​ពីមុន​ជា​កន្លែង​ដាក់ [[ព្រះកែវមរកត|​ព្រះពុទ្ធ​ ព្រះកែវមរកត]] ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == «វៀងចន្ទន៍» ជា​អក្ខរាវិរុទ្ធ​ភាសា​បារាំង​មក​ពី​ឡាវ ''វៀងចាន់'' {{IPA|/wíaŋ tɕàn/}}. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DNJ_e6FKjrwC&q=vientiane+sandalwood+moon&pg=PA46|title=Vientiane: Transformations of a Lao Landscape|year=2006|isbn=978-1-134-32365-4|pages=15, 46|language=en|archive-date=16 November 2023}}</ref> ឈ្មោះនេះត្រូវបានសរសេរពីមុនថា {{Lang|lo|ວຽງຈັນທນ໌}} " (វៀងចន្ទន៍ {{Lang|lo|ວຽງຈັນ}} ) ប៉ុន្តែឥឡូវនេះជាធម្មតាសរសេរថា "វៀងចន្ទ, ວຽງຈັນ"។ ឡាវ ''វៀង'' ( {{Lang|lo|ວຽງ}} ) សំដៅ​ទៅ​លើ 'ទីក្រុង​ដែល​មាន​កំពែង' ចំណែក​ឯ ''​ចន្ទ'' ( {{Lang|lo|ຈັນ}} ពីមុន {{Lang|lo|ຈັນທນ໌}},ចន្ទន៍ ) មកពីភាសាសំស្ក្រឹត ''candana'' ( {{Lang|sa|चन्दन}} , {{IPA|/t͡ɕand̪ana/}}) ' ដើមចន្ទន៍ ' និងអាចត្រូវបានបកប្រែជា 'ទីក្រុងជញ្ជាំងនៃ ដើមចន្ទន៍' ។ ប្រជាជនឡាវមួយចំនួនយល់ច្រឡំថាវាសំដៅទៅលើ 'ទីក្រុងជញ្ជាំងនៃព្រះច័ន្ទ' ជា ''ចន្ទ'' ក៏អាចតំណាងឱ្យ 'ព្រះច័ន្ទ' បើទោះបីជានេះត្រូវបានសម្គាល់ពីមុននៅក្នុងការសរសេរថា " {{Lang|lo|ຈັນທຣ໌}}"។ <ref name=":0" /> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u9LzLvtbxmkC&q=vientiane+sandalwood+moon&pg=PA205|title=Contesting Visions of the Lao Past: Laos Historiography at the Crossroads|year=2003|isbn=978-87-91114-02-1|pages=34 n.62, 204 n.18|archive-date=16 November 2023}}</ref> មនោសញ្ចេតនាផ្សេងទៀតរួមមាន "Viangchan" និង "Wiangchan" ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Ban-talat-Mon-inscription.jpg|រូបភាពតូច|199x199ភីកសែល| បានថាឡាត សិលាចារឹកមន (គ.ស.ទី៩) ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៦៨ នៅតំបន់ដែលមានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុផ្សេងទៀត បញ្ជាក់អំពីវត្តមានរបស់មនបុរាណ។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅសារមន្ទីរ ហោព្រះកែវ ក្រុងវៀងច័ន្ទ ប្រទេសឡាវ <ref>{{Citation|url=https://core.ac.uk/download/pdf/265360818.pdf|title=The Diffusion of Lao Scripts|page=6|first=Michel|last=Lorrillard|access-date=26 February 2021|date=12 November 2019|archivedate=20 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210920183344/https://core.ac.uk/download/pdf/265360818.pdf}}</ref> <ref>{{Citation|url=https://pdfslide.net/documents/inscription-laos.html|title=Mon inscription in Laos|access-date=26 February 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307100856/https://pdfslide.net/documents/inscription-laos.html}}</ref>]] [[ឯកសារ:Buddha_sculptures_at_That_Luang.jpg|រូបភាពតូច| ចម្លាក់ [[ព្រះពុទ្ធ]] នៅ ព្រះធាតុហ្លួង]] [[ឯកសារ:Vat_Phra_Kèo.JPG|រូបភាពតូច| ហោព្រះកែវ ឬប្រាសាទព្រះពុទ្ធមរកត]] === រាជាណាចក្ររដ្ឋ ទីក្រុងទ្វារវតី === នៅ​សតវត្ស​ទី​៦ នៅ​ជ្រលង [[ទន្លេចៅព្រះយា|​ទន្លេ​ចៅប្រាយ៉ា]] [[ជនជាតិមន|ជនជាតិ​មន]] ​បាន​រួម​គ្នា​បង្កើត [[ទ្វារវត្តី|​នគរ​ទ្វាវតី]] ។ នៅភាគខាងជើង [[ហរិភុញ្ជ័យ|ហរិញ្ជ័យ]]( ឡាំភូន ) បានលេចចេញជាអំណាចគូប្រជែងជាមួយ [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ។ នៅសតវត្សទី៨ ពួកមនបានរុញច្រានភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតរដ្ឋទីក្រុង គឺនៅហ្វាដេត ( កាឡាស៊ីន សម័យទំនើប ភាគឦសានប្រទេសថៃ) ស្រីគោតបុរ នៅជិតក្រុង [[ថាខែក|ថាខេក]] ឡាវ [[មឿងស្វា|មឿងស៊ូ]] ( [[ហ្លួងព្រះបាំង|ហ្លួងព្រះបាង]] ) និងចន្ទបុរី (វៀងចន្ទន៍)។ នៅសតវត្សទី ៨ នៃគ.ស. ស្រីគោតបុរ គឺជារដ្ឋខ្លាំងបំផុតនៃរដ្ឋទីក្រុងដំបូងទាំងនេះ ហើយបានគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្មពាសពេញតំបន់មេគង្គកណ្តាល។ រដ្ឋទីក្រុងត្រូវបានចងភ្ជាប់គ្នាដោយនយោបាយ ប៉ុន្តែមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា និងបានណែនាំ [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនារវាទ]] ពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា [[ស្រីលង្កា]] ទូទាំងតំបន់។ <ref name="Viravond">{{Cite web |last=Maha Sila Viravond |title=HISTORY OF LAOS |url=http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403030051/http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |archive-date=3 April 2020 |access-date=December 29, 2017 |publisher=Refugee Educators' Network}}</ref> <ref name="Manich">{{Cite web |last=M.L. Manich |title=HISTORY OF LAOS (including the history of Lonnathai, Chiangmai) |url=http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_manich.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517084823/http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_manich.pdf |archive-date=17 May 2017 |access-date=December 29, 2017 |publisher=Refugee Educators' Network}}</ref> <ref>{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=seglAAAAQBAJ&pg=PA328|title=Historical Dictionary of Laos|last=Martin Stuart-Fox|date=6 February 2008|page=328|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810864115|access-date=26 February 2021|archivedate=24 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230124021606/https://books.google.com/books?id=seglAAAAQBAJ&pg=PA328}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Phra Thep Rattanamoli |date=1976 |title=The That Phanom chronicle : a shrine history and its interpretation |url=https://ecommons.cornell.edu/handle/1813/57571 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207203220/https://ecommons.cornell.edu/handle/1813/57571 |archive-date=7 February 2021 |access-date=27 February 2021}}</ref> {{Rp|6,7}}<ref>{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=bCMgBlhtm8sC|title=Culture and Customs of Laos|date=2009|first=Arne|last=Kislenko|access-date=26 February 2021|page=19|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=9780313339776|archivedate=24 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230124021606/https://books.google.com/books?id=bCMgBlhtm8sC}}</ref> <ref>{{Cite web |date=31 March 2015 |title=The Mon and Khmer Kingdoms |url=https://vietlongtravel.com/news/laos-history/the-mon-and-khmer-kingdoms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924092038/https://vietlongtravel.com/news/laos-history/the-mon-and-khmer-kingdoms |archive-date=24 September 2021 |access-date=26 February 2021}}</ref> === ទេវកថា === មហាវីរជនលាវ ''[[រាមកេរ្ដិ៍|ព្រះលក្ខណ៍ព្រះរាម]]'' អះអាងថា ព្រះអង្គម្ចាស់ ថត្តរដ្ឋ បានបង្កើតទីក្រុង នៅពេលដែលព្រះអង្គចាកចេញពីនគរលាវ ''មឿងឥន្ទបត្ថ មហានគរ'' ព្រោះតែព្រះអង្គត្រូវបានបដិសេធការឡើងសោយរាជ្យជំនួសព្រះអនុជ។ ថត្តរដ្ឋ បាន​បង្កើត​ទីក្រុង​មួយ​ឈ្មោះ ''មហាធានី ស៊ីផានផៅ'' នៅ​ត្រើយ​ខាង​លិច​នៃ [[ទន្លេមេគង្គ|​ទន្លេ​មេគង្គ]] ; ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេនិយាយថាក្រោយមកបានក្លាយជា ឧប្បលធានី [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ។ ថ្ងៃមួយ នាគ ក្បាលប្រាំពីរ ប្រាប់ថត្តរដ្ឋ ឱ្យចាប់ទីក្រុងថ្មីនៅត្រើយខាងកើតទន្លេទល់មុខ ''មហាធានី ស៊ីផាន់ផៅ'' ។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានហៅទីក្រុងនេះ ''ថា ចន្ទបុរីស្រីសត្តនខាន់ហុដ''; ដែលត្រូវបានគេនិយាយថាជាអ្នកកាន់តំណែងមុននៃទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ទំនើប។{{Citation needed|date=March 2017}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> ផ្ទុយពី ''ព្រះលក្ខណ៍ព្រះរាម'' ប្រវត្ដិវិទូភាគច្រើនជឿថា វៀងចន្ទន៍ គឺជាកន្លែងតាំងទីលំនៅរបស់មនសម័យដើម ដែលក្រោយមកបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១១ និងទី ១២ ជាពេលដែលប្រជាជន [[ជនជាតិលាវ|ឡាវ]] និង [[ជនជាតិថៃ|ថៃ]] ត្រូវបានគេជឿថាបានចូល [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ពី ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន មន និងខ្មែរមួយចំនួនដែលនៅសល់នៅក្នុងតំបន់នេះបានផ្លាស់ប្តូរ ឬបញ្ចូលទៅក្នុងអរិយធម៌លាវ ដែលនឹងវ៉ាដាច់តំបន់នេះក្នុងពេលក្រោយៗនេះ។{{Citation needed|date=March 2017}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> === ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរ === ឯកសារយោងដំបូងបំផុតនៃឈ្មោះវៀងចន្ទន៍អាចឃើញនៅលើសិលាចារឹកវៀតណាមរបស់អ្នកឧកញ៉ា Đỗ Anh Vũ ចុះថ្ងៃទី ១១៥៩ កំឡុងជម្លោះខ្មែរ-វៀតណាម។ សិលាចារឹកចែងថានៅឆ្នាំ ១១៣៥ វ៉ាន់ឌៀន (វៀងចន្ទន៍) ដែលជាសេនាធិការនៃចេនឡា ( [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ) បានលុកលុយ ង៉ឺអាន ប៉ុន្តែត្រូវបានអ្នកឧកញ៉ាដេញតាម។ អ្នកឧកញ៉ាបានដឹកនាំទ័ពដេញតាមអ្នកឈ្លានពានរហូតដល់Vũ Ôn? (មិន​បាន​ពិនិត្យ) រួច​ត្រឡប់​មក​វិញ​ជាមួយ​នឹង​ឈ្លើយ។ <ref name="Taylor1995">{{Cite book|last1=Taylor|first1=K. W.|title=Essays Into Vietnamese Pasts|year=1995|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-501-71899-1}}</ref> {{Rp|65}}ឈ្មោះនេះប្រហែលជាមានប្រភពមកពី ''វិនតាន'' ដែលជានគរដែលគេសន្មត់ថាមានទីតាំងនៅ [[ខ្ពង់រាបគោរាជ|ខ្ពង់រាប គោរាជ]] ដែលត្រូវបានលើកឡើងដោយអ្នកនិពន្ធជនជាតិចិនសតវត្សទីប្រាំបួនបានពិពណ៌នាអំពីផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែលបានចាប់ផ្តើមនៅ [[ហាណូយ]] ហើយឆ្លងកាត់ភ្នំភាគខាងលិចទៅកាន់ វិនតាន(ចេនឡាគោក)។ === ឡានឆាង និងការគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំង === នៅឆ្នាំ 1354 នៅពេលដែល [[ហ្វា ង៉ុម|ហ្វាង៉ុម]] បានបង្កើតនគរ [[ឡានសាង|ឡានឆាង]] <ref name="Coedes">{{Cite book|last=Coedès|first=George|author-link=George Coedès|title=The Indianized States of Southeast Asia|year=1968|isbn=978-0-8248-0368-1}}</ref> {{Rp|223}}ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍បានក្លាយជាទីក្រុងរដ្ឋបាលដ៏សំខាន់មួយ ទោះបីជាវាមិនត្រូវបានបង្កើតជារាជធានីក៏ដោយ។ ព្រះបាទ [[ជេដ្ឋាធិរាជ|​សត្ថាធិ]]រាជ​បាន​បង្កើត​វា​ជា​រាជធានី ឡានឆាង ជា​ផ្លូវការ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៥៦៣ ដើម្បី​បញ្ចៀស​ការ​ឈ្លានពាន​របស់​ភូមា។ <ref>{{Cite web |title=Vientiane marks 450 years anniversary |url=http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816032318/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html |archive-date=16 August 2011 |access-date=18 July 2015 |archivedate=11 សីហា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811185036/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html }}</ref> នៅពេលដែល ឡានឆាង បានដួលរលំនៅឆ្នាំ 1707 វាបានក្លាយជា [[ព្រះរាជាណាចក្រវៀងច័ន្ទន៍|ព្រះរាជាណាចក្រឯករាជ្យនៃទីក្រុងវៀងចន្ទន៍]] ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៧៧៩ វា​ត្រូវ​បាន​មេទ័ព​សៀម​ច្បាំង​ដណ្តើ [[ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក|ម]] ​យក​បាន ហើយ​បាន​ធ្វើ​ជា​អាណាចក្រ [[ថៃ|​សៀម]] ។ នៅពេលដែលព្រះបាទ [[អនុវង្ស]] បានលើកការបះបោរមិនបានសម្រេច វាត្រូវបានបំផ្លាញដោយកងទ័ព [[ជនជាតិថៃ|សៀម]] នៅឆ្នាំ១៨២៧។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានដុតបំផ្លាញ និងត្រូវបានលួចយកវត្ថុបុរាណរបស់ឡាវស្ទើរតែទាំងអស់ រួមទាំងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធ និងមនុស្សផងដែរ។ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍មានសភាពទ្រុឌទ្រោមយ៉ាងខ្លាំង ជនភៀសខ្លួន និងបាត់ខ្លួនចូលទៅក្នុងព្រៃ នៅពេលដែលពួកបារាំងមកដល់។ ទីបំផុតវាបានឆ្លងទៅការគ្រប់គ្រង [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|របស់បារាំង]] នៅឆ្នាំ 1893 ។ វាបានក្លាយជារាជធានីនៃអាណាព្យាបាលបារាំងនៃប្រទេសឡាវក្នុងឆ្នាំ 1899 ។ ក្នុង​សម័យ​អាណានិគម​បារាំង ទីក្រុង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​កសាង​ឡើង​វិញ ហើយ​ប្រាសាទ​ពុទ្ធសាសនា​ផ្សេង​ៗ​ទៀត​ដូច​ជា [[ព្រះធាតុហ្លួង]], [[ហោព្រះកែវ]] ត្រូវ​បាន​ជួសជុល​ឡើង​វិញ។ ក្នុងអំឡុងពេលគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ជនជាតិវៀតណាមត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់ប្រទេសឡាវ ដែលជាលទ្ធផល 53% នៃប្រជាជននៅទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ជាជនជាតិវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ 1943។ <ref name="MartinStuart-FoxA">{{Cite book|last=Stuart-Fox|first=Martin|url=https://books.google.com/books?id=8VvvevRkX-EC&pg=PA51|title=A History of Laos|date=1997|isbn=978-0-521-59746-3|page=51|access-date=30 June 2020|archive-date=24 August 2023}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ 1945 បារាំងបានរៀបចំផែនការមហិច្ឆិតាមួយដើម្បីផ្លាស់ទីប្រជាជនវៀតណាមដ៏ច្រើនទៅកាន់តំបន់សំខាន់ៗចំនួនបី (ដូចជា វាលទំនាបវៀងចន្ទន៍ [[ខេត្ត​សួគ៌ខេត្ត|តំបន់ សុវណ្ណខេត្ត]] និង [[ខ្ពង់រាបបរឡាវេន|ខ្ពង់រាប បលវេន]] ) ដែលគ្រាន់តែត្រូវបានរំខានដោយការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន។ <ref name="MartinStuart-FoxA" /> ប្រសិនបើផែនការនេះត្រូវបានអនុវត្ត យោងទៅតាម លោក Martin Stuart-Fox ឡាវប្រហែលជាបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងលើប្រទេសរបស់ខ្លួន។ <ref name="MartinStuart-FoxA" /> ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍បានដួលរលំដោយការតស៊ូតិចតួច ហើយត្រូវបានកាន់កាប់ដោយកងកម្លាំងជប៉ុន ក្រោមការបញ្ជារបស់ [[Sako Masanori|សាកូ ម៉ាសាណូរី]] ។ <ref name="autogenerated4">{{Cite web |title=Far East and Australasia |url=http://www.cpamedia.com/politics/japan_in_laos/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121140017/http://cpamedia.com/politics/japan_in_laos/ |archive-date=21 November 2010 |access-date=25 November 2010 |archivedate=21 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101121140017/http://cpamedia.com/politics/japan_in_laos/ }}</ref> នៅថ្ងៃទី 9 ខែមីនា ឆ្នាំ 1945 ទាហានឆត្រយោងបារាំងបានមកដល់ ហើយបានកាន់កាប់ទីក្រុងឡើងវិញនៅថ្ងៃទី 24 ខែមេសា ឆ្នាំ <ref name="autogenerated1">{{Cite book|date=2002|title=The Far East and Australasia 2003|isbn=9781857431339|archive-date=2016-05-10|pages=735–742}}</ref> {{Rp|736}} === ឯករាជ្យ === ទីក្រុងនេះបានក្លាយជារាជធានីជាតិនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រដ្ឋឡាវឯករាជ្យថ្មី]] ក្នុងឆ្នាំ 1953 ។ ខណៈ​ដែល [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|​សង្គ្រាម​ស៊ីវិល​ឡាវ]] ​បាន​ផ្ទុះ​ឡើង​រវាង ​រាជ​រដ្ឋាភិបាល​ឡាវ និង [[ប៉ៈថេតឡាវ|​ប៉ាថេត​ឡាវ]] ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​បាន​ក្លាយ​ជា​អស្ថិរភាព។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ 1960 គង់ ឡី បានដណ្ដើមយករាជធានី ហើយទទូចឱ្យ [[សុវណ្ណភូមា|សុវណ្ណភូមិ]] ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅពាក់កណ្តាលខែធ្នូ ភូមា ណូសាវ៉ាន់ បន្ទាប់មកបានដណ្តើមយករាជធានី ផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលភូមា និងបានតែងតាំង [[ប៊ុន អ៊ុម|ប៊ូ អ៊ុំ]] ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1975 កងទ័ពប៉ាថេតឡាវបានផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់ទីក្រុង ហើយជនជាតិអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសចេញពីរាជធានី។ នៅថ្ងៃទី 23 ខែសីហា ឆ្នាំ 1975 ស្ត្រីជនជាតិឡាវចំនួន 50 នាក់បានចូលរួមជានិមិត្តរូបនៃការរំដោះទីក្រុង។ <ref name="autogenerated1"/> នៅថ្ងៃទី 2 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1975 [[បក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ|បក្សកុម្មុយនិស្ត]] ប៉ា [[ប៉ៈថេតឡាវ|ថេតឡាវ]] បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ វាយលុក [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ព្រះរាជាណាចក្រលាវ]] ហើយប្តូរឈ្មោះប្រទេសទៅជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ ដែលបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវ]] ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ការបះបោរនៅប្រទេសលាវ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងព្រៃ ដោយមានក្រុមប៉ាថេតឡាវបានប្រយុទ្ធជាមួយក្រុមជនជាតិម៉ុង និងពួករាជានិយម។ ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ​នៃ [[ស៊ីហ្គេមលើកទី២៥|​ការ​ប្រកួត​កីឡា​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ឆ្នាំ​២០០៩]] ។ ការប្រកួតចំនួន 18 ត្រូវបានទម្លាក់ពីការប្រកួតមុនៗដែលធ្វើឡើងក្នុងប្រទេសថៃ ដោយសារព្រំដែនជាប់ព្រំដែនរបស់ប្រទេសឡាវ និងកង្វះសម្ភារៈ[[ឯកសារ:Vat_Phra_Kèo.JPG|រូបភាពតូច| ]] បរិក្ខារគ្រប់គ្រាន់ក្នុងទីក្រុងវៀងច័ន្ទ។ == ភូមិសាស្ត្រ == ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​ស្ថិត​នៅ​លើ​ចំណុច​កោង​នៃ [[ទន្លេមេគង្គ|​ទន្លេមេគង្គ]] ដែល​នៅ​ចំណុច​នោះ​វា​បង្កើត​ជា​ព្រំដែន​ជាមួយ [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ។ រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងគ្រប់គ្រង [[ស្រុកនៃឡាវ|ស្រុក]] ក្រុងទាំងប្រាំនៃ [[នគរហ្លួងវៀងច័ន្ទន៍|ខេត្តវៀងចន្ទន៍]] ។ === អាកាសធាតុ === ទីក្រុងវៀងច័ន្ទមាន អាកាសធាតុត្រូពិច savanna ( Köppen ''Aw'' ) ដែលមានរដូវ សើម និង ប្រាំង ខុសៗគ្នា។ រដូវប្រាំងនៃទីក្រុងវៀងចន្ទន៍មានចាប់ពីខែវិច្ឆិកាដល់ខែមីនា។ ខែមេសា គឺជាការចាប់ផ្តើមនៃរដូវវស្សា ដែលនៅទីក្រុងវៀងច័ន្ទន៍មានរយៈពេលប្រហែលប្រាំពីរខែ។ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍មាននិន្នាការក្តៅខ្លាំង និងសើមពេញមួយឆ្នាំ ទោះបីជាសីតុណ្ហភាពនៅក្នុងទីក្រុងទំនងជាត្រជាក់បន្តិចក្នុងរដូវប្រាំងជាងរដូវវស្សាក៏ដោយ។ សីតុណ្ហភាពទាបបំផុតដែលបានកត់ត្រាគឺ {{Convert|2.4|C|F|1}} នៅខែមករាឆ្នាំ 1924 ហើយខ្ពស់បំផុតគឺ {{Convert|42.6|C|F|1}} នៅខែមេសា ឆ្នាំ 2024។{{Weather box}} == ទេសចរណ៍ == [[ឯកសារ:Wat_Si_Muang.jpg|រូបភាពតូច| [[វត្តស៊ីមឿង]]]] [[ឯកសារ:Buddha_park,_lao_pdr.jpg|រូបភាពតូច| [[ឧទ្យានព្រះពុទ្ធ]]]] រាជធានី​ទាក់ទាញ​ភ្ញៀវទេសចរ​ជាច្រើន​ទៅកាន់​ប្រាសាទ និង​បូជនីយដ្ឋាន​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ជាច្រើន​។ កន្លែងទាក់ទាញដ៏ពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវបរទេសគឺ [[ព្រះធាតុហ្លួង]] ដែលជាវិមានវប្បធម៌ជាតិដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសឡាវ និង [[ចេតិយ|ជាស្តូប]] ដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយរបស់វា។ វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងដំបូងនៅឆ្នាំ ១៥៦៦ ដោយព្រះបាទ [[ជេដ្ឋាធិរាជ|សត្ថា]]ធិរាជ ហើយត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១៩៥៣។ ចេតិយមាស {{Convert|45|m}} មានកំពស់ខ្ពស់ ហើយត្រូវបានគេជឿថាមានផ្ទុកសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធ។ <ref name="autogenerated2">[http://www.tourismlaos.org/web/show_content.php?contID=328 Lao National Tourism Administration – Tourist Sites in Vientiane Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723080908/http://www.tourismlaos.org/web/show_content.php?contID=328|date=23 July 2011}}</ref> កន្លែង​មួយ​ទៀត​ដែល​មាន​ការ​ពេញ​និយម​ផង​ដែរ​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ទេសចរ​គឺ [[វត្តស៊ីមឿង|​វត្ត​ស៊ីមឿង]] ។ ប្រាសាទ​នេះ​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​នៅ​លើ​ប្រាសាទ​ហិណ្ឌូ​ខ្មែរ ដែល​នៅ​សល់​អាច​មើល​ឃើញ​នៅ​ខាង​ក្រោយ​សាល​។ <ref name="autogenerated3">{{Cite web |title=Wat Si Muang |url=http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/watmuang/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210070521/http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/watmuang/index.html |archive-date=10 February 2008 |access-date=18 July 2015}}</ref> វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ 1563 ហើយត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានការពារដោយវិញ្ញាណរបស់ក្មេងស្រីក្នុងស្រុក នាងស្រី។ រឿងព្រេងនិទានថា នាងស្រី ដែលមានផ្ទៃពោះនៅពេលនោះ បានលោតទឹកសម្លាប់ខ្លួន ដើម្បីបូជា ដូចសសរកំពុងត្រូវបានទម្លាក់ចូលទៅក្នុងរន្ធ។ នៅមុខប្រាសាទមានរូបសំណាកព្រះបាទ [[ស្រីស្វាងវង្ស|ស៊ីសុវត្ថិវង្ស]] ។ <ref name="autogenerated3" /> វិមានអនុស្សាវរីយ៍ [[វិមានប៉ៈទូសៃ|Patuxai]] ដែលត្រូវបានសាងសង់នៅចន្លោះឆ្នាំ 1957 និង 1968 ប្រហែលជាកន្លែងសម្គាល់ដ៏លេចធ្លោបំផុតនៅក្នុងទីក្រុង។ <ref name="autogenerated2"/> ខណៈពេលដែល Arc de Triomphe នៅ [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] បានបំផុសគំនិតស្ថាបត្យកម្ម ការរចនានេះរួមបញ្ចូលគំនូរឡាវធម្មតា រួមទាំងគីណារី ដែលជានារីបក្សីទេវកថា។ អ្នកទស្សនាដ៏ស្វាហាប់អាចឡើងដល់កំពូលនៃវិមាន ដើម្បីមើលទេសភាពទីក្រុង។ [[ឧទ្យានព្រះពុទ្ធ]] ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ 1958 ដោយ លោក Luang Pu Bunleua Sulilat និងមានបណ្តុំនៃរូបចម្លាក់ព្រះពុទ្ធ និងហិណ្ឌូ ដែលនៅរាយប៉ាយនៅក្នុងចំណោមសួនច្បារ និងដើមឈើ។ ឧទ្យាននេះមាន {{Convert|28|km}} ភាគខាងត្បូងនៃទីក្រុងវៀងច័ន្ទ នៅមាត់ [[ទន្លេមេគង្គ]] ។ <ref>{{Cite web |title=Buddha Park – Vientiane – Laos – Asia for Visitors |url=http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/buddha-park.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601051330/http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/buddha-park.php |archive-date=1 June 2015 |access-date=18 July 2015 |archivedate=1 មិថុនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150601051330/http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/buddha-park.php }}</ref> ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​ជា​កន្លែង​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​កន្លែង​លេង​ប៊ូលីង​ទាំង​បី​ក្នុង​ប្រទេស​ឡាវ (ពីរ​ទៀត​គឺ​នៅ [[ហ្លួងព្រះបាំង|​ហ្លួងប្រាបាង]] និង [[ប៉ាកសេ|​ប៉ាក់សេ]] )។ == ការអប់រំ == == ការផ្សាយ == * [[វិទ្យុជាតិឡាវ]] មានឧបករណ៍បញ្ជូនរលកមធ្យមដ៏ធំមួយ ដែលមានដង្កៀបប្រវែង ២៧៧ម៉ែត្រ == សេដ្ឋកិច្ច == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Lao-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] <references /> ga1zrinsrsvos1unixrqkj5d0d5hq1e រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣) 0 37502 342560 342079 2026-11-07T16:30:55Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342560 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = រាជេន្ទ្រទេវី<br/>(រាជេន្ទ្រទេវីទី៣) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអនុមហេសី) | image = (Toulouse) Târâ ou Prajnâpâramitâ - Preah Khan (Angkor)- Musée Labit.jpg | caption = [[ទេវរូប]] [[ប្រាជ្ញាបារមីតា|ព្រះមេប្រាជ្ញាបារមីតា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]] Georges Labit Museum មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១៨១-១២១៨ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]]<br/>(អគ្គមហេសីទី២) | successor = ព្រះនាង[[ចក្រវាទីរាជទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៨]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវីទី៣''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]និងទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអនុមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។<ref>{{Cite web |title= |url= https://www.cambodiamuseum.info/en_collection/stone_object/jayavaraman.html|access-date=2023-10-14 |website= ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវីទី៣}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url= https://www.nmc.gov.kh/index.php/post-formats/stone/96-jayavaraman-vii|access-date=2023-10-14 |website= ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវីទី៣}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url= https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/publications/portrait-of-king-jayavarman-vii/portrait-jayavarman7-ven-sophorn.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវីទី៣}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]]<br/>(អគ្គមហេសីទី២)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអនុមហេសី)|years=គ.ស ១១៨១-១២១៨}} {{s-aft|after= ព្រះនាង[[ចក្រវាទីរាជទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៨]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} 9a2jxvccn2usrkq6e1khr94v4o6gkcj 342561 342560 2026-11-07T17:08:34Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម 342561 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = រាជេន្ទ្រទេវី<br/>(រាជេន្ទ្រទេវីទី៣) | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអនុមហេសី) | image = (Toulouse) Târâ ou Prajnâpâramitâ - Preah Khan (Angkor)- Musée Labit.jpg | caption = [[ទេវរូប]] [[ប្រាជ្ញាបារមីតា|ព្រះមេប្រាជ្ញាបារមីតា]] (និងទុកជាតំណាងព្រះអង្គផ្ទាល់ផង) [[សិល្បៈខ្មែរ]] [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រចនាបថបាយ័ន]] Georges Labit Museum មកពី[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]] [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]សព្វថ្ងៃ។ | reign = គ.ស ១១៨១-១២១៨ | coronation = | full name = | posthumous name = | predecessor = ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]]<br/>(អគ្គមហេសីទី២) | successor = ព្រះនាង[[ចក្រវាទីរាជទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៨]]) | spouse = ព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] | issue = | royal house = | dynasty = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្ស​មហីធរបុរៈ (អំបូរខ្មែរលើ)]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយានបែបខ្មែរ]]និង[[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូបែបខ្មែរ]] {{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវីទី៣''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]និងទ្រង់ជា[[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះអនុមហេសី]]នៃព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ជយវម៌្មទី៧]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចក្ររ្តិននៃកម្វុជទេឝ]] [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]។<ref>{{Cite web |title= |url= https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/publications/note-on-names-of-queens-in-ancient-cambodia/Note-on-Queens.pdf|access-date=2023-10-14 |website= ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវីទី៣}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==សូមមើលផង== * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[សម័យមហានគរ|សម័យកាលមហានគរ]] * [[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ]] {{commons category}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before= ព្រះនាង[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ស្រីឥន្ទ្រទេវី]]<br/>(អគ្គមហេសីទី២)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលមហានគរ]]<br/>(តំណែងព្រះអនុមហេសី)|years=គ.ស ១១៨១-១២១៨}} {{s-aft|after= ព្រះនាង[[ចក្រវាទីរាជទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[ជ័យវរ្ម័នទី៨]])}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យកាលអង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជត្រកូលមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហានគរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហីធរបុរៈ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃមហិធរបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សមហិធរបុរ]] {{Cambodia-royal-stub}} 6rlueyhem2z2w5heeu4u8f81ly4l8gg ជនជាតិខ្មែរចិន 0 37581 342610 342442 2026-11-08T01:49:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342610 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group | group = '''ខ្មែរចិន'''<br />'''柬埔寨華人''' | image = Khmerhokkienwedding.JPG | caption = ជនជាតិ​ចិន​ខ្មែរ​ក្នុង​ពិធី​មង្គលការ​នៅ​ខេត្ត​កំពង់ធំ | population = ៣៤៣,៨៥៥–៧០០,០០០<ref>{{Cite web|url=http://countrystudies.us/cambodia/45.htm|title = Cambodia - the Chinese}}</ref><ref name="MOP2014">{{cite web|url=http://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20CSES%202013.pdf|title=Cambodia Socio-Economic Survey 2013|publisher=National Institute of Statistics, Ministry of Planning, Government of Cambodia|pages=12|date=July 2014|access-date=2015-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113144749/http://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20CSES%202013.pdf|archive-date=2016-11-13|url-status=dead|archivedate=2016-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113144749/http://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20CSES%202013.pdf}}</ref> | popplace = [[ក្រុងភ្នំពេញ]], [[ក្រុងព្រះសីហនុ]], [[ខេត្តក្រចេះ]], [[ក្រុងកំពង់ធំ]], [[ក្រុងបាត់ដំបង]], [[ខេត្តកំពត]] | rels = [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន]] [[សាសនាតាវ]] [[មហាយាន]]​ [[ថេរវាទ]]<ref name="Willmott38">Willmott (1967), p. 38-9</ref> | langs = [[ភាសាខ្មែរ]] [[កុកងឺ]]​ [[ភាសាហុកគាន]] [[ភាសាហាក់កា]] [[ចិនកាតាំង]] | related = [[ជនជាតិចិនហាន់]] }} '''ជនជាតិខ្មែរកាត់ចិន''' ឬ'''ដើមកំណើតចិន''' ឬអាចហៅសាមញ្ញៗថា '''ខ្មែរចិន''' គឺជាជនជាតិខ្មែរដែលមានដើមកំណើត ឬជីនដូនជីតាជា[[ជនជាតិចិន]]។ ទំនាក់ទំនងជាមួយជនជាតិចិន មនុស្សដូចជាបេសកជនពាណិជ្ជករអ្នកធ្វើដំណើរនិងអ្នកការទូតដែលជាទៀងទាត់បានទៅទស្សនាឥណ្ឌូចិនមានវត្តមានចាប់តាំងពីពេលនោះមក ការ​ចាប់ផ្ដើម នៃសម័យកាលទូទៅ។<ref>{{Cite book|title=A Short History of China and Southeast Asia: Tribute, Trade and Influence|url=https://archive.org/details/shorthistoryofch0000stua|author=Martin Stuart-Fox|authorlink=Martin Stuart-Fox|publisher=Allen & Unwin|year=2003|page=[https://archive.org/details/shorthistoryofch0000stua/page/29 29]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Early Civilizations of Southeast Asia|url=https://archive.org/details/earlycivilizatio0000orei|author=Dougald JW O′Reilly|publisher=Altamira Press|year=2007|page=[https://archive.org/details/earlycivilizatio0000orei/page/194 194]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.de/books?id=8NJ3BgAAQBAJ&pg=PA45&lpg=PA45&dq=funan+warfare&source=bl&ots=5OQY_gjAi3&sig=aowo-QGswWgGkKaXMasFTmWxQbg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjc7q_3r9XYAhUNb1AKHR0EAOIQ6AEIKTAA#v=onepage&q=funan%20warfare&f=false|title=Singapore and the Silk Road of the Sea|author=John N. Miksic|date=|publisher=Google Books|accessdate=January 13, 2018}}</ref> ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកំណត់ត្រាដំបូងបំផុតនៃសហគមន៍ជនជាតិចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមាននៅសតវត្សទី 13។<ref name="harris2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rs4IBAAAQBAJ&pg=PT23|title=A Record of Cambodia|author=Zhou Daguan|publisher=University of Washington Press|accessdate=March 10, 2018|year=2007|isbn=978-9749511244|translator=Peter Harris}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃប្រវត្តិសាស្រ្តការតាំងទីលំនៅសតវត្សរ៍មនុស្ស ជាមួយនឹងគណនីចំរុះចិននិងខ្មែរចម្រុះសម្រាប់ផ្នែកមួយចំនួនធំចំនួនប្រជាជន។ប្រជាជនកម្ពុជាជនជាតិចិនក៏ដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិស័យធុរកិច្ចនៅកម្ពុជានិងគ្របដណ្តប់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជានាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–75|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref name="atimes12">{{Cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EI16Ae03.html |title=China-Cambodia: More than just friends? |access-date=2018-07-13 |archivedate=2016-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822070723/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EI16Ae03.html |url-status=dead }}</ref><ref name="atimes12" /><ref name="The China Beat2">{{cite web|author=The China Beat|url=http://www.thechinabeat.org/?p=188|title=The China Beat · Chinese in Cambodia|publisher=Thechinabeat.org|date=2008-07-31|accessdate=2012-05-16}}</ref><ref name="Cambodia - The Chinese2">{{cite web|url=http://countrystudies.us/cambodia/45.htm|title=Cambodia - The Chinese|publisher=Countrystudies.us|date=|accessdate=2012-05-16}}</ref> លើសពីនេះទៀត ប្រជាជនខ្មែរចិនមានវត្តមានច្រើននៅក្នុងឆាកនយោបាយនយោបាយនៅប្រទេសកម្ពុជាដោយមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់ និងឥស្សរជននយោបាយជាច្រើនរូបជាប់សាច់ឈាម ឬមានខ្សែស្រឡាយចិន។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref name="atimes12" /><ref name="infzm12">{{Cite web |url=http://www.infzm.com/content/trs/raw/42950 |title=华人在柬埔寨几度沉浮 |access-date=2018-07-13 |archivedate=2017-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170804022819/http://www.infzm.com/content/trs/raw/42950 |url-status=dead }}</ref><ref name="atimes222">{{Cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/II01Ae01.html |title=The rise and rise of a Cambodian capitalist |access-date=2018-07-13 |archivedate=2007-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070904150337/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/II01Ae01.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74, 78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> == ប្រវត្តិ == === សហគមន៍បានផ្ទៀងផ្ទាត់ដំបូង === កំណត់ត្រាដំបូងបំផុតនៃការទូទាត់របស់ចិនបានកើតឡើងនៅចុងសតវត្សទី 13 ។ បញ្ជូនយាន [[Zhou Daguan]] បានមកលេងប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1296 ហើយបានបង្កើតកំណត់ត្រាលម្អិតនិងទូលំទូលាយរបស់គាត់អំពីប្រទេសកម្ពុជាដែលគាត់បានលើកឡើងពីវត្តមានរបស់ប្រជាជនចិននៅអង្គរ។<ref>Willmott (1967), p. 4</ref> អ្នកនេសាទព័រទុយហ្គាល់បានកត់សម្គាល់វត្តមាននៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិចិននៅភ្នំពេញនៅដើមសតវត្សទី 17 ។<ref>Willmott (1967), p. 5</ref>ក្នុងពេលជាមួយគ្នាលោកលឹមខាញ់ដែលជាជនជាតិចិនបានធ្វើការសង្កេតមើលស្រដៀងគ្នានេះដែរក្នុងអំឡុងពេលស្នាក់នៅប្រទេសកម្ពុជារបស់លោកនៅពេលធ្វើការជួញដូរនិងធ្វើការវាយឆ្មាប់តាមសមុទ្រ។<ref name="Xu2005-102">Xu and Shen (2005), p. 10</ref> មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីការដួលរលំ [[Ming dynasty]] នៅឆ្នាំ 1644 កងទ័ពចិនស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជារបស់[[Mac Cuu]] និងដួងង៉ាញឌីញបានលើកទឹកចិត្តជនភៀសខ្លួនយ៉ាងច្រើនពីខេត្តហ្វូជាននិងក្វាងដុងដើម្បីតាំងទីលំនៅ [[Indochina]].<ref name="Willmott62">Willmott (1967), p. 6</ref><ref>{{cite web|author=Jean-Michel Filippi|url=http://www.phnompenhpost.com/special-reports/history-chinese-cambodia|title=A history of the Chinese in Cambodia|date=8 February 2013|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post|archivedate=24 កញ្ញា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924130957/http://www.phnompenhpost.com/special-reports/history-chinese-cambodia|url-status=dead}}</ref> ជនអន្តោប្រវេសន៍ភាគច្រើនគឺជាបុរសដែលបានរៀបការជាមួយស្ត្រីខ្មែរក្នុងស្រុក។ ជាទូទៅកូនចៅរបស់ពួកគេបានរួមរស់ដោយរលូនទៅក្នុងសហគមន៍មូលដ្ឋានដំណើរការសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមហើយត្រូវបានសម្គាល់ដោយផ្ទាល់ថាជាប្រជាជនកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយទំនៀមទម្លាប់ក៏ត្រូវបាននាំចូលផងដែរដូចជាការអនុវត្តលើកំពូលសិប្បករចិនដែលត្រូវបានអនុវត្តរហូតដល់សតវត្សទី 18 ។<ref>Nyíri, Savelʹev (2002), p. 256</ref><ref name="harris2" /> === ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង (1867–1950) === ជនជាតិបារាំងដំបូងបានណែនាំច្បាប់មួយនៅឆ្នាំ 1873 ដែលបានចាត់ថ្នាក់ជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនថាជា "ជនបរទេសនៅអាស៊ី" និងប្រធានបទត្រូវបានគេដាក់ពន្ធលើនិវាសនជន។ ព្រះបាទនរោត្តមបានណែនាំពីកំណែទម្រង់នីតិប្បញ្ញត្តិនៅឆ្នាំ1884ដែលតម្រូវឱ្យជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនបង់ពន្ធជនស៊ីវិលខ្ពស់ប៉ុន្តែមិនមានការរឹតបន្តឹងតាមច្បាប់សម្រាប់ជនអន្តោប្រវេសន៍ដើម្បីទទួលយកសញ្ជាតិកម្ពុជាឡើយ។<ref>Willmott (1967), p. 69-70</ref> នៅឆ្នាំ 1891 បារាំងបានណែនាំច្បាប់ដែលបានណែនាំជាលើកដំបូងដោយ[[Gia Long]]នៅកូសាំងស៊ីនដែលហៅថា "Bang" នៅក្នុងភាសាចិន។ សមាគមចំនួន 5ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយតំបន់ជាក់លាក់នៃប្រភពដើមដូនតារបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសចិន; កាតាំង, ហុកកៀន, ហៃណាន, ទាជីវនិងហាកា។ ជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនត្រូវបានគេតម្រូវឱ្យចុះឈ្មោះជាមួយសមាគមរបស់ពួកគេដើម្បីតាំងលំនៅនៅកម្ពុជា។ សមាគមនីមួយៗត្រូវបានដឹកនាំដោយប្រធានដែលជាប់ឆ្នោតម្នាក់ដែលនឹងទទួលខុសត្រូវក្នុងការរក្សាច្បាប់ការបញ្ជាទិញនិងកាតព្វកិច្ចប្រមូលពន្ធពីជនរួមជាតិរបស់ពួកគេ។<ref name="Nyiri2572">Nyíri, Savelʹev (2002), p. 257</ref><ref>Willmott (1967), p. 71</ref> === បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យ === ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងភាសាបារាំងរបស់សហគមន៍ជនជាតិចិនត្រូវបានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ 1958 ។ ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ 1960 កិច្ចការសហគមន៍ចិនត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងហោចណាស់ក្នុងរាជធានីភ្នំពេញដោយគណៈកម្មាធិការមន្ទីរពេទ្យចិនដែលជាអង្គការមួយដែលបង្កើតឡើងដើម្បីផ្តល់មូលនិធិនិងគ្រប់គ្រងមន្ទីរពេទ្យដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង។ មុននេះសម្រាប់សហគមន៍ចិន។ គណៈកម្មាធិនេះគឺជាសមាគមធំបំផុតនៃឈ្មួញចិននៅក្នុងប្រទេសហើយវាត្រូវបានទាមទារដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់អង្គការដើម្បីរួមបញ្ចូលនៅលើក្រុមប្រឹក្សាភិបាលដប់ប្រាំសមាជិករបស់ខ្លួនប្រាំមួយនាក់មកពីក្រុម Teochew, បីមកពី Cantonese ពីរពី Hokkien ពីរមកពី Hakka និងពីរនាក់មកពីហៃណាន។ គណៈវិនិច្ឆ័យមន្ទីរពេទ្យនេះបានក្លាយជាអ្នកដឹកនាំដែលទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍ចិន។ ក្រុមប្រឹក្សាសាលារៀនក្នុងស្រុករបស់ចិននៅក្នុងទីក្រុងតូចៗជាច្រើនបានបម្រើការងារស្រដៀងគ្នា។ នេះគឺជាចំណុចខ្ពស់មួយទាក់ទងនឹងសិទ្ធិរបស់ជនជាតិភាគតិចចិន។ ឯករាជ្យភាពកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1953 បានឃើញការថយចុះនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេដោយអាជ្ញាធររដ្ឋនិងស្វ័យភាពដែលមានស្រាប់ពីមុនត្រូវបានលុបចោលដោយរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយសមាគមឯកជនជាច្រើនដែលមានវប្បធម៌ការគោរពអាជីវកម្មនិងទាក់ទងទៅនឹងការអប់រំត្រូវបានបន្តដោយសហគមន៍ជនជាតិចិននិងសមាគមត្រកូលខ្លួនឯងពីព្រោះសហគមន៍ទាំងនេះនៅតែមានអំណាចសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយយ៉ាងសំខាន់។ អារម្មណ៍និងគោលនយោបាយប្រឆាំងនឹងចិនបានលេចចេញជាបន្តបន្ទាប់ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ 1970 ដែលបានឃើញការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលនិយមនិយមដែលចាត់ទុកថាជាប្រទេសគំរាមកំហែងដ៏គ្រោះថ្នាក់ហើយជនជាតិភាគតិចនៅកម្ពុជាគឺជាជួរទី 5 ដែលអាចធ្វើទៅបាន។{{citation needed|date=January 2013}} ឆ្នាំ 1970 គឺជាការចាប់ផ្តើមនៃការបង្ក្រាបយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងររបស់ជនជាតិភាគតិចចិននៅកម្ពុជាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្ស។ វាគឺបន្ទាប់ពីចំណុចនេះអាជ្ញាធរកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមបង្ខំបិទចិនសាលារៀននិងកាសែតដែលតម្រូវឱ្យចិនយកលិខិតសម្គាល់អត្តសញ្ញាណពិសេសដាក់ពន្ធពិសេសលើចិននិងឈានទៅរកការបដិសេធសិទ្ធិពលរដ្ឋកម្ពុជា។{{citation needed|date=January 2013}} ខណៈពេលដែលរបបខ្មែរក្រហមហាក់ដូចជាមានគោលនយោបាយជនជាតិដើមភាគតិច "ទ្រាំទ្រ" ដំបូងគេនៅតែបន្តរើសអើងជនជាតិចិននៅពេលដែលវាបានបញ្ចប់។ការកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជា។{{citation needed|date=January 2013}} ការបន្តការរើសអើងទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយឥឡូវនេះសំរាកនៅថ្នាក់រៀនមិនមែនជាមូលដ្ឋានជាតិទេ។ ចាប់តាំងពីភាគច្រើននៃជនជាតិចិនទីក្រុងត្រូវបានគេជួញដូរពួកគេត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "មូលធននិយម" ដោយរបបបដិវត្ត។{{citation needed|date=January 2013}}ខណៈដែលគ្មានភ័ស្តុតាងបញ្ជាក់ថាជនជាតិចិនត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅជាពិសេសក្នុងការបោសសំអាតរបស់ខ្មែរក្រហមនោះទេ។{{citation needed|date=January 2013}} ចំនួនប្រជាជនរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាប្រហែលជាត្រូវបានកាត់បន្ថយពាក់កណ្តាលក្នុងរយៈពេលបួនឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមប្រជាជនកម្ពុជារបស់ពួកគេប្រហែលជាត្រូវបានកាត់បន្ថយពាក់កណ្តាលក្នុងរយៈពេល 4 ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម។{{citation needed|date=January 2013}}វាហាក់ដូចជាមានចំនួនកើនឡើងនៃព្រឹត្តិការណ៍ប្រឆាំងចិននៅមុនពេលការលុកលុយរបស់វៀតណាមដែលបានបញ្ចប់របបប៉ុលពត។{{citation needed|date=January 2013}} ការបង្កើតឡើងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាបន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់វៀតណាមនៅឆ្នាំ 1979 មិនមានភាពវិជ្ជមានទាំងស្រុងចំពោះជនជាតិភាគតិចចិនឡើយ។ មួយផ្នែកដោយសារតែភាពតានតឹងរវាងចិននិងវៀតណាមអាជ្ញាធរថ្មីបានអនុម័តវិធានការរឹតត្បិតប្រឆាំងនឹងសមាជិកដែលនៅសេសសល់នៃជនជាតិភាគតិចចិនរួមទាំងការហាមឃាត់ពួកគេមិនឱ្យត្រឡប់ទៅរកទីប្រជុំជនវិញ។{{citation needed|date=January 2013}}នៅឆ្នាំ 1971 រដ្ឋាភិបាលបានអនុញ្ញាតឱ្យមានការបង្កើតស្ថាប័នថ្មីមួយដែលជាសមាគមសហព័ន្ធចិនកម្ពុជាដែលជាអង្គការដំបូងគេដែលទទួលយកជនជាតិចិនទាំងអស់។ យោងតាមលក្ខន្តិកៈរបស់ខ្លួនសហព័ន្ធនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជួយដល់ជនជាតិចិននៅក្នុងសង្គមវប្បធម៌វប្បធម៌សាធារណៈនិងវិស័យសុខាភិបាលដើម្បីគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់សហគមន៍ចិននៅភ្នំពេញនិងកន្លែងផ្សេងទៀតនិងដើម្បីលើកកម្ពស់ទំនាក់ទំនងមិត្តភាពរវាងប្រជាជនចិននិងចិន។ ប្រជាជនកម្ពុជានិងចិន។ ជាមួយនឹងការដឹកនាំដែលអាចត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងរួមបញ្ចូលមេដឹកនាំដែលទទួលស្គាល់ក្នុងសហគមន៍ជនជាតិចិនសហព័ន្ធត្រូវបានគេជឿថាទំនងជាបន្តនិន្នាការនេះដែលបានបង្ហាញតាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ដើម្បីឆ្លងកាត់ភាពស្មោះត្រង់របស់ក្រុមគ្រាមភាសានៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើននៃកម្មវិធីសង្គមនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួន។ ។<p>ជាទូទៅទំនាក់ទំនងរវាងជនជាតិចិននិងជនជាតិខ្មែរគឺជារឿងល្អ។ មានការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្លះហើយចំនួនប្រជាជនភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺជាផ្នែកមួយនៃចិន - ខ្មែរដែលត្រូវបានសមាហរណកម្មយ៉ាងងាយស្រួលក្នុងសហគមន៍ជនជាតិចិនឬខ្មែរ។ Willmott សន្មត់ថាពួកឥស្សរជនចិន - ខ្មែរគ្របដណ្ដប់លើពាណិជ្ជកម្មនៅកម្ពុជាតាំងពីពេលឯករាជ្យបានចូលដល់សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។</p> === ក្រោមរបបខ្មែរក្រហម === <p>ការកាន់កាប់របស់ខ្មែរក្រហមគឺមហន្តរាយខ្លាំងណាស់សម្រាប់សហគមន៍ចិនដោយសារមូលហេតុជាច្រើន។ នៅពេលដែលខ្មែរក្រហមកាន់កាប់ទីប្រជុំជនមួយពួកគេភ្លាមៗបានបង្អាក់ទីផ្សារក្នុងស្រុក។ យោងតាមលោកវីលថូតការរំខាននេះបានលុបបំបាត់ពាណិជ្ជកម្មលក់រាយហើយ«ឈ្មួញ (ចិនស្ទើរតែទាំងអស់) មិនមានអ្វីប្លែកពីថ្នាក់ទីក្រុងទេ»។<ref>Nyíri, Savelʹev (2002), p. 265</ref></p>ជនជាតិចិនបន្ថែមលើជីវភាពរស់នៅរបស់ពួកគេដែលត្រូវបានលុបបំបាត់ទាំងស្រុងក៏ត្រូវរងទុក្ខដោយសារថ្នាក់សេដ្ឋកិច្ចសង្គម។ ពួកគេភាគច្រើនជាឈ្មួញក្នុងក្រុងដែលមានការអប់រំល្អហើយជាលក្ខណៈរបស់ប្រជាជនដែលខ្មែរក្រហមស្អប់។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–72|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ជនភៀសខ្លួនជនជាតិចិនបានរាយការណ៍ថាពួកគេបានរួមចំណែកយ៉ាងឃោរឃៅដូចគ្នានឹងប្រជាជនកម្ពុជានៅតាមទីក្រុងក្នុងរបបខ្មែរក្រហមដែរប៉ុន្តែពួកគេមិនត្រូវបានគេរើសអើងជាក្រុមជនជាតិភាគតិចរហូតដល់ការលុកលុយរបស់វៀតណាមដោយសារតែការគាំទ្ររបស់ក។ ជ។ ប។ សមាជិកជាន់ខ្ពស់ភាគច្រើននៃពួកខ្មែរក្រហមគឺពួកគេមានដើមកំណើតចិនខ្លះដូចជានួនជាអៀងសារីខៀវសំផនកាងកិចអ៊ីវសឺនសេនតាម៉ុកនិងសូម្បីតែប៉ុលពត។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–72|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>សម្តេចនរោត្តមសីហនុបានមើលឃើញការគូសបញ្ជាក់និងការបង្ក្រាបអាជីវកម្មចិននិងអត្តសញ្ញាណជាតិថាជាតិនិយមបានលេចឡើងហើយជនជាតិចិនត្រូវបានគេយល់ថាគំរាមកំហែងដល់អធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជា។ ក្នុងអំឡុងរបបផ្សេងៗរវាងឆ្នាំ 1970 និងឆ្នាំ 1990 សហគ្រាសចិននិងវប្បធម៌ត្រូវបានហាមឃាត់ទាំងស្រុងហើយបានបំផ្លាញហើយជនជាតិចិនជាច្រើនបានស្លាប់ឬរត់ចេញពីប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–72|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/survival-cambodias-ethnic-minorities|title=THE SURVIVAL OF CAMBODIA'S ETHNIC MINORITIES|date=September 1, 1990|author=Ben Kiernan|publisher=Cultural Survival|accessdate=March 10, 2018}}</ref> === ក្រោម PRK / SOC === === ធ្វើតាម Vietnamese invasion of Cambodia និងការដួលរលំ Democratic Kampuchea,ការគាំទ្រថ្មី-Hanoi People's Republic of Kampucheaរបបបានលើកខ្លះច្បាប់សង្កត់សង្កិនបានដាក់លើជនជាតិចិនដោយរដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហម។ កាសែតចិនត្រូវបានអនុញ្ញាតហើយការហាមឃាត់និយាយភាសាចិននៅផ្ទះត្រូវបានលើក។<ref>{{cite book|title=Language Policy, Culture, and Identity in Asian Contexts|url=https://archive.org/details/languagepolicycu0000unse|author1=Amy B. M. Tsui|author2=James W. Tollefson|publisher=[[Lawrence Erlbaum Associates]]|year=2006|isbn=0-8058-5693-5|pages=[https://archive.org/details/languagepolicycu0000unse/page/110 110]–5}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយការរឹតបន្តឹងផ្នែកខ្លះនិងចំនួននៃការសង្ស័យនៅតែមានសម្រាប់ pro-Sovietរបបស។ ប។ ក។ បានប្រមាថមើលងាយការគាំទ្ររបស់ចិនចំពោះពួកទ័ពព្រៃខ្មែរក្រហមដែលកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវាដែលឥឡូវត្រូវបានដាក់ឈ្មោះជាថ្មី "National Army of Democratic Kampuchea" (NADK). អ្នកសង្កេតការណ៍នៅពេលនោះជឿថាជំហរប្រឆាំងចិនរបស់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននិងមន្ត្រីរបស់ខ្លួននៅភ្នំពេញបានធ្វើឱ្យសហគមន៍ចិនដូចគ្នានឹងខ្មែរក្រហមអាចនឹងងើបឡើងវិញក្នុងពេលឆាប់ៗខាងមុខនេះ។ === លក្ខខណ្ឌសម្រាប់ជនជាតិចិនទោះជាយ៉ាងណាបានប្រសើរឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្រោម SOC ដែលជាអ្នកតំណាងអន្តរកាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1989 ។ ការដាក់កំហិតដែលបានដាក់លើពួកគេដោយអតីតស។ ប។ ក។ បានបាត់ខ្លួនបន្តិចម្តង ៗ ។ រដ្ឋកម្ពុជាបានអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិចិនគោរពតាមប្រពៃណីសាសនាពិសេសរបស់ពួកគេហើយសាលារៀនភាសាចិនត្រូវបានគេបើកឡើងវិញ។ នៅឆ្នាំ 1991 ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីមូលដ្ឋានគ្រឹះរបស់ SOC ពិធីចូលឆ្នាំចិនត្រូវបានប្រារព្ធជាផ្លូវការនៅកម្ពុជាជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1975 ។<ref>{{Cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/khmer/Ledgerwood/Part4.htm |title=Judy Ledgerwood, ''Cambodian Recent History and Contemporary Society;'' 1989-1993 State of Cambodia |access-date=2018-07-13 |archivedate=2017-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114044630/http://www.seasite.niu.edu/khmer/Ledgerwood/Part4.htm |url-status=dead }}</ref> === ឆ្នាំសម័យទំនើប === ចំណាំពិសេសគឺតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិននៅក្នុងប្រទេសដែលលើកទឹកចិត្តដល់អ្នកជំនួញចិន - ខ្មែរដើម្បីស្ថាបនាឡើងវិញពីអាជីវកម្មរបស់ពួកគេដែលធ្លាប់បានបង្ក្រាបដោយខ្មែរក្រហម។ សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាសម័យទំនើបពឹងផ្អែកខ្លាំងលើក្រុមហ៊ុនចិន - ខ្មែរដែលគ្រប់គ្រងភាគហ៊ុនធំនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសហើយការគាំទ្ររបស់ពួកគេត្រូវបានពង្រឹងដោយវត្តមានដ៏ធំនៃសមាជិកសភាដែលមានពូជពង្សចិនយ៉ាងតិចបំផុត។<ref name="infzm12" /><ref name="atimes222" /> ការសិក្សាភាសាចិនកំពុងកើនឡើងនៅរាជធានីភ្នំពេញដោយមានប្រធានបទថ្មីនេះបានបន្ថែមទៅកម្មវិធីសិក្សាថ្នាក់ជាតិនៅកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យ។ ជនជាតិខ្មែរជាច្រើនដែលមានដើមកំណើតចិនបានរៀនភាសាចិនសម្រាប់ការងារនិងមូលហេតុអាជីវកម្មដោយសារតែវិនិយោគិនចិនដីគោកជាច្រើនកំពុងវិនិយោគទុននៅទូទាំងសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា។<ref name="The China Beat2" /> ជំហររបស់ជនជាតិភាគតិចចិនបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសចិនហើយចិនហាក់ដូចជាទទួលបានផលចំណេញផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចពីមុន ៗ ។ ដោយសារមូលហេតុជាច្រើនរួមទាំងការរីកចម្រើននៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចរវាងប្រទេសចិននិងកម្ពុជានិងការវិនិយោគដ៏ធំធេងដែលត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមហ៊ុនចិនសហគមន៍ចិនបានមើលឃើញនូវចំនួនកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 ។ មានការរីកចម្រើនដ៏ធំធេងនៅក្នុងសាលាភាសាចិនដែលជារឿយៗត្រូវបានគាំទ្រដោយរដ្ឋាភិបាលចិនតាមរយៈការឧបត្ថម្ភនិងក្នុងការផលិតសៀវភៅសិក្សា (ជាភាសាចិន) ដែលបញ្ចូលប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជានិងសិក្ខាសាលាសម្រាប់គ្រូ។ សព្វថ្ងៃនេះប្រហែលជាជិត 100 សាលារៀនដូចជានៅឆ្នាំ 2007 ។ សាលារៀនឯកជនមួយក្នុងចំណោមសាលាឯកជនទាំងនេះអះអាងថាជាសាលាចិនដែលធំជាងគេនៅក្រៅប្រទេសនៅលើពិភពលោកដោយមាននិស្សិតប្រមាណ 10.000 នាក់។ សារព័ត៌មានភាសាចិនមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងប្រទេសបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1993 ហើយការផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍របស់រដ្ឋបានរួមបញ្ចូលផ្នែកព័ត៌មាននៅក្នុងប្រទេសចិនបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1998 ។ គ្រប់គណបក្សនយោបាយសំខាន់ ៗ នៅកម្ពុជាឥឡូវនេះហាក់ដូចជាមានការយល់ព្រមចំពោះឥទ្ធិពលរបស់ជនជាតិភាគតិចចិន។ ការបោះផ្សាយសម្ភារៈឃោសនាជាភាសាចិននៅក្នុងការបោះឆ្នោតចុងក្រោយ។ ខណៈដែលជនជាតិភាគតិចនេះប្រឈមមុខនឹងការរើសអើងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងររហូតដល់ទសវត្សឆ្នាំ 1980 វាហាក់ដូចជារយៈពេលនោះបានបញ្ចប់ហើយថាពួកគេលែងក្លាយទៅជាជនរងគ្រោះដោយអាជ្ញាធររដ្ឋហើយត្រូវបានអនុញ្ញាតិអោយមានការរីកចំរើនក្រោមការដឹកនាំរបស់សម្តេចហ៊ុនសែន។<ref name="Minority2">{{cite web|url=http://www.minorityrights.org/3288/cambodia/chinese.html|title=World Directory of Minorities and Indigenous People|publisher=Minority Rights Group International|accessdate=2011-12-02|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203102234/http://www.minorityrights.org/3288/cambodia/chinese.html|archivedate=2011-12-03|df=}}</ref> == ប្រជាសាស្រ្ត == យោងតាមស្ថិតិពីក្រសួងផែនការដោយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាប្រជាជនប្រហែល 15,000 នាក់ឬ 0.1% ចេញពីប្រជាជនសរុបរបស់ប្រទេសចិនចំនួន 15 លាននាក់ត្រូវបានកំណត់ថាជាជនជាតិចិនក្នុងឆ្នាំ 2013 ។មួយឆ្នាំក្រោយមកសមាគមចិននៅភ្នំពេញបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជនកម្ពុជាប្រហែល 700.000 នាក់មានយ៉ាងហោចណាស់បុព្វបុរសចិនខ្លះ។<ref name="MoeunPPPost2">{{cite web|author=Moeun Nhean|url=http://www.phnompenhpost.com/special-reports/chinese-new-year-family-food-and-prosperity-year-ahead|title=Chinese New Year: family, food and prosperity for the year ahead|date=28 January 2014|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post|archivedate=29 តុលា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029160108/http://www.phnompenhpost.com/special-reports/chinese-new-year-family-food-and-prosperity-year-ahead|url-status=dead}}</ref> ការធ្វើជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ 1962 បានបង្ហាញថាជនជាតិកម្ពុជាចំនួន 163.000 នាក់ត្រូវបានចុះឈ្មោះជាជនជាតិចិនដែលស្មើនឹង 3 ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេស។ក្រុម [[Khmer Rouge Tribunal|ECCC]]បានកត់សម្គាល់ថាបន្ទាប់មក-[[Norodom Sihanouk|Prince Sihanouk]] បានប៉ាន់ស្មានថាប្រជាជនចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមានចំនួនពី 300.000 នាក់ទៅ 435.000 នាក់នៅឆ្នាំ 1965 ខណៈដែល CIA បានប៉ាន់ស្មានថាមានជនជាតិចិនប្រហែល 444.000 នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ 1975 ។<ref>{{cite web|url=http://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/documents/courtdoc/D140_1_1_Public_Redacted_EN.PDF|title=Khmer Rouge Victims in Cambodia, 197501979 – A critical assessment of major estimates|publisher=Extraordinary courts in the Chambers of Cambodia|pages=47–49|id=00385243|date=10 August 2009|accessdate=2015-01-16|archivedate=2021-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210323213215/https://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/documents/courtdoc/D140_1_1_Public_Redacted_EN.PDF|url-status=dead}}</ref> ការសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យមួយដែលធ្វើឡើងដោយ William Willmott ក្នុងឆ្នាំ 1961 បានរកឃើញថាមានជនជាតិចិន 425.000 នាក់នៅកម្ពុជាដែលមានប្រហែល 7,4% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅពេលនោះ។<ref name="Willmott162">Willmott (1967), p. 16</ref>លោក Willmott បានកត់សម្គាល់ថាមានទំនោរសម្រាប់ជនជាតិចិនមួយចំនួនដែលបាន កាន់កាប់សញ្ជាតិខ្មែរឬកូនចៅចិនដែលបានចូលរួមក្នុងសង្គមខ្មែរតាមរយៈការរួមរស់គ្នាដែលត្រូវបានកំណត់ថាជាខ្មែរនៅក្នុងការធ្វើជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាល។<ref>Willmott (1967), p. 110</ref>ក្នុងអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ 1960 និងដើមទសវត្សឆ្នាំ 1970 ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណជា 425.000 នាក់តំណាងឱ្យជនជាតិភាគតិចច្រើនបំផុតនៅកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយចំនួននេះបានធ្លាក់ចុះដល់ត្រឹមតែ 61.400 នាក់នៅត្រឹមឆ្នាំ 1984 ។ ការថយចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សនេះត្រូវបានគេសន្មតថាជាមូលដ្ឋាននៃមូលធនដូចជាសង្រ្គាមភាពអសកម្មសេដ្ឋកិច្ច។[[Khmer Rouge]] សម័យនិងបន្តបន្ទាប់ [[emigration]].<ref name="stud22">{{cite web|url=http://countrystudies.us/cambodia/45.htm|title=The Chinese|date=|author=|publisher=Country Studies|accessdate=March 10, 2018}}</ref> ការធ្វើជំរឿនជាផ្លូវការរវាងឆ្នាំ 2004 និង 2008 បានកត់ត្រាថាប្រជាជនចិនមានចំនួន 0,3% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅតាមទីក្រុងនិងភាគច្រើនប្រមូលផ្តុំនៅទីក្រុងភ្នំពេញខណៈដែលប្រជាជនចិនបានប្រែប្រួលចន្លោះពី 0,0% ទៅ 0,1% នៃប្រជាជនសរុបរបស់ប្រទេសក្នុងចន្លោះឆ្នាំ 2004 និង 2013 ។ ការសិក្សារបស់ Willmott ទៅលើជនជាតិចិននៅក្នុងទីក្រុងនិងជនបទក្នុងឆ្នាំ 1963 បានកត់ត្រាថា 59% នៃប្រជាជនចិនរស់នៅក្នុងទីក្រុងនិង 41% រស់នៅតាមជនបទ។ រាជធានីភ្នំពេញមានប្រជាពលរដ្ឋចិន 135.000 នាក់ស្មើនឹង 33,5% នៃប្រជាជនសរុបរបស់ទីក្រុង។ <ref name="Willmott162" /> == ប្រភពដើម == [[ឯកសារ:Chinese_Cambodian_kids.jpg|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A:Chinese_Cambodian_kids.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|Cambodian-Chinese children in Phnom Penh]] === Teochew === ប្រជាជន [[Teochew people|Teochew]] គឺជាក្រុមតូចជាងគេបំផុតរបស់ចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងមានប្រជាជនប្រហែល 77% នៃប្រជាជនចិន។ ជនជាតិភាគតិចប្រហែល 85% នៃជនជាតិភាគតិចនៅកម្ពុជាបានមកពីខេត្ត [[Jieyang]] នឹង [[Shantou]] នៃ [[Guangdong]] ខេត្តនៅប្រទេសចិន។ កំណត់ត្រាដំបូងបង្អស់របស់ជនអន្តោប្រវេសន៍ទាជឈុវតាំងពីសតវត្សរ៍ទី 16 នៅពេលមានអ្នកបះបោរមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ចោរសមុទ្រចិនលឹមខៀងបានតាំងទីលំនៅនៅកម្ពុជា។<ref name="Xu2005-102" /> មិនសំខាន់នៃអន្តោប្រវេសន៍ចិនពី[[Chaoshan]] តំបន់បានកើតឡើងរហូតដល់ទសវត្សឆ្នាំ 1860 ហើយពួកតាកូយ៍បានមកដល់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងចំនួនតិចតួចនៅផ្នែកក្រោយនៃសតវត្សទី 19 ។<ref>Xu and Shen (2005), p. 13</ref> ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ខ្នាតធំបានកើតឡើងនៅទសវត្សឆ្នាំ 1920 និង 1930 ហើយពួកទាជីវបានបង្កើតខ្លួនឯងជាក្រុមអនុប្រធានចិនដែលលេចធ្លោបន្ទាប់មក។ ប្រមាណជា 48% នៃជនជាតិភាគតិចរស់នៅក្នុងតំបន់ជនបទហើយពួកគេមានប្រហែល 90% នៃប្រជាជនចិននៅជនបទ។កុលសម្ព័ន្ធ Teochews គឺជាក្រុមតូចជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែលមានប្រជាជនចិនចំនួន 100.000 នាក់ក្នុងចំណោម 135.000 នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ 1962 មកពីក្រុមតូចនេះ។<ref name="Willmott1042">Willmott (1967), p. 104 – Table A: Chinese Urban Population in Cambodia by province and language group</ref> ជាទូទៅនៅតំបន់ជនបទនៃប្រទេសតែងតែរកស៊ីជាអ្នកលក់ដូរភូមិអ្នកចងការប្រាក់ឥណទានជនបទអ្នកជំនួញស្រូវអង្ករឬកសិករបន្លែ។ នៅទីក្រុងភ្នំពេញនិងនៅតាមទីប្រជុំជនតូចៗពួកតាណូយ៍ជាទូទៅត្រូវបាននាំចូលនិងនាំចេញ [[Entrepot]]អ្នកជួញដូរឱសថការីឬអ្នកជួញដូរផ្លូវ។<ref name="Willmott182">Willmott (1967), p. 18</ref> === កាតាំង === កាតាំងត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា "ចិន-កាតាំង" ជាភាសាខ្មែរ។ពួកគេបានបង្កើតជាអនុក្រុមចិនដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាចាប់ពីសតវត្សទី 17 រហូតដល់ដើមសតវត្សទី 20 ។<ref>Willmott (1967), p. 7</ref> រស់នៅយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងទីក្រុង។ ប្រហែល 40% នៃខាទុយសានត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនៅរាជធានីភ្នំពេញ,<ref name="Willmott182" /> ខណៈពេលដែលភាគច្រើននៃសំណល់ត្រូវបានរកឃើញ [[Battambang]], [[Kampong Cham City|Kampong Cham]], [[Kampong Chhnang (city)|Kampong Chhnang]] នៃ [[Kratié (town)|Kratie]]ដែលជាកន្លែងដែលពួកគេបង្កើតយ៉ាងហោចណាស់ 30% នៃប្រជាជនចិន។<ref name="Willmott1042" /> ប្រហែល 55% នៃភាសាកាតាំងបានមកពីអាណាខេត្ត [[Dongguan]], [[Guangzhou]] នៃ [[Foshan]] ក្នុង [[Guangdong]].<ref>Willmott (1967), p. 20</ref> នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ 1880 និងឆ្នាំ 1890 ក្រុមអ្នកអភិវឌ្ឍអចលនទ្រព្យរបស់ចិនបានបង្កើតកិច្ចសន្យាសាងសង់ពីរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមបារាំងដើម្បីបង្កើតផ្ទះចម្លាក់ឥដ្ឋនិងស៊ីម៉ង់នៅក្នុងកម្មវិធីនៃការជួសជុលទីក្រុងដើម្បីធ្វើទំនើបកម្មទីក្រុងភ្នំពេញ។<ref>Muller (2006), p. 65</ref> កានទុយសានដែលមានប្រជាជនកម្ពុជាភាគច្រើននៅមុនពេលការចល័តទាជីវបានចាប់ផ្តើមនៅចុងឆ្នាំ 1930 បានរស់នៅភាគច្រើននៅក្នុងទីក្រុង។ ជាទូទៅពួកខេនជីនបានចូលរួមក្នុងវិស័យដឹកជញ្ជូននិងជំនាញសាងសង់ដែលមានជំនាញជាជាងមេកានិចឬជាងឈើ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Different Chinese Groups in Cambodia|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> === ហៃណាន === ច្រើនជាង 80 ភាគរយនៃ [[Hainanese people]] បានរកឃើញប្រភពដើមរបស់ពួកគេ [[Wenchang]] ស្រុក។ មនុស្សមកពី [[Hainan]]តាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាតាំងពីដើមសតវត្សទី 18 [[Mạc Cửu]],ដែលបានបង្កើតឡើងនូវការតាំងទីលំនៅធ្វើពាណិជ្ជកម្មមួយដែលបានកើតឡើងនៅសម័យទំនើប [[Ha Tien]], [[Kampot province]] នឹង [[Sihanoukville (city)|Sihanoukville]].<ref name="Willmott62" /> អ្នកតាំងលំនៅដំបូងហៃណានបានចាប់ផ្តើមជាឈ្មួញកណ្តាលប៉ុន្តែបានប្រែក្លាយទៅជាការជួញដូរម្រេចនៅចុងសតវត្សទី 18 ។ ពួកគេបានបង្កើតចំការម្រេចនៅកំពតហើយបានក្លាយជាអនុក្រុមចិនដែលគ្របដណ្ដប់នៅក្នុងខេត្ដនោះ។ សហគមន៍ហៃណានតូចៗក៏ត្រូវបានគេរកឃើញផងដែរ [[Sisophon]]នៃ [[Sre Ambel]]។ នៅទសវត្សឆ្នាំ 1950 ហៃណានជាច្រើននឹងផ្លាស់មកទីក្រុងភ្នំពេញដែលនៅចុងឆ្នាំ 1960 ពួកគេបានផ្តាច់មុខអាជីវកម្មសណ្ឋាគារនិងភោជនីយដ្ឋានទាំងមូល។<ref name="stud22" /> ហៃណាននៃប្រវត្តិសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ចសង្គមដែលមានភាពទន់ខ្សោយជាងមុនបានដំណើរការហាងលក់ដូរនិងហាងលក់ទំនិញ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Different Chinese Groups in Cambodia|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> === ហុកកៀន === {{Main article|Cambodian Hokkien}}[[Hokkien people|Hokkien]]ក្រុមតូចត្រូវបានគេជឿជាក់ថាជាក្រុមតូចដំបូងរបស់ចិនដែលតាំងលំនៅនៅកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃ ហុកកៀន តាមដានដូនតារបស់ពួកគេត្រឡប់ទៅ [[Quanzhou]] នៃ​ [[Xiamen]]អាណាខេត្តនៅភាគខាងត្បូង [[Fujian]] ខេត្ត។ ហុកឃីនស៍បានតាំងលំនៅជាចម្បងនៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញនិងខេត្តបាត់ដំបងហើយគ្រួសារខ្មែរជាច្រើននៅខេត្តបាត់ដំបងបានអះអាងថាមានដើមកំណើតចិនហុកកៀនឆ្ងាយ។ សហគមន៍ហុកកិនចូលរួមពាក់ព័ន្ធនឹងការដឹកជញ្ជូនទំនិញនាំចេញនាំចេញនិងក្នុងវិស័យធនាគារ។<ref>Willmott (1967), p. 25-6</ref> ពួកគេក៏មានភាគច្រើននៃជនជាតិចិនដែលមានបំផុតនៅក្នុងប្រទេសផងដែរ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Different Chinese Groups in Cambodia|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> === Hakka === អំពី 65% នៃ [[Hakka Chinese|Hakka]]ដានឫសរបស់ពួកគេត្រលប់ទៅ [[Meizhou]] នៃ [[Heyuan]] ខេត្តនៅក្វាងទុង។ ប្រហែល 70% នៃហាកាសត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញដែលជាកន្លែងដែលពួកគេមានវិជ្ជាជីវៈលេចធ្លោនៅក្នុងវិស័យ [[Traditional Chinese Medicine]]និងការផលិតសម្លៀកបំពាក់។ ហាកាសក៏ត្រូវបានរកឃើញផងដែរ [[Takeo province]], [[Stung Treng]] នៃ [[Rattanakiri]] ដែលមានកសិករបន្លែនិងកម្មករដាំកៅស៊ូ។ សហគមន៍ហាក់កានៅតាមបណ្តាខេត្តនានាបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅប្រទេសកម្ពុជាតាមរយៈតុងកឹងនិងកូសាំងស៊ីននៅសតវត្សទី 18 និងទី 19 ។<ref>Willmott (1967), p. 23-4</ref>នៅរាជធានីភ្នំពេញអ្នកដែលទើបតែមកដល់ហត្ថាគឺពេទ្យធ្មេញដែលជាអ្នកលក់ឱសថបុរាណនិងអ្នកផលិតស្បែកជើង។<ref name="stud22" /> == ភាសា == គ្រួសារខ្មែរជាច្រើននៅប្រទេសចិនមានកូន ៗ របស់ពួកគេរៀនភាសាចិនដើម្បីបញ្ជាក់ពីអត្តសញ្ញាណចិនរបស់គេថាជាភាសាចិនកុកងឺបានក្លាយជាភាសាបឋមនៃអាជីវកម្មសម្រាប់សហគមន៍ធុរកិច្ចនៅក្រៅប្រទេស។ កត្តាចំបងមួយគឺដោយសារកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនមានភាពលេចធ្លោហើយគ្រួសារអាជីវកម្មចិនជាច្រើននៅប្រទេសចិនយល់ថាម៉ាន់ដាន់ជាទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានប្រយោជន៍ក្នុងការចូលរួមក្នុងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្មរវាងកម្ពុជានិងចិនដីគោក។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74, 82–83|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == ប្រជាជនកម្ពុជាជាទូទៅជាអ្នកអនុវត្ត [[Chinese folk religion]]ដែលរួមបញ្ចូលពិធីបុណ្យដែលទាក់ទងនឹង [[Taoism]], [[Confucianism]] នៃ [[Buddhism]]។ គ្រួសារចិនភាគច្រើនថែរក្សាទីសក្ការបូជាតូចមួយដែលឧទ្ទិសដល់តួលេខតាងតាងឬប្រវត្តិសាស្រ្តយ៉ាងហោចណាស់មួយឬច្រើនហើយជម្រើសដ៏ពេញនិយមរួមមាន [[Kitchen God]], [[Guan Yu]], [[Guan Yin]], [[Mazu (goddess)|Matsu]] នៃ [[Wang Ye worship|Wang Ye]].<ref name="MoeunPPPost2" /><ref>{{cite web|author1=Chheng Sambo|author2=Ngo Menghak|url=http://www.phnompenhpost.com/lifestyle/ching-ming-holiday-draws-crowds-family-gravesites|title=Ching Ming holiday draws crowds to family gravesites|date=5 April 2010|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post}}</ref> ក្នុងឱកាសបុណ្យណូអែលដូចជា [[Chinese New Year]]ប្រជាជនកម្ពុជាចិននឹងអធិស្ឋាននៅប្រាសាទអង្គរវត្តជាបុគ្គលឬជាក្រុម។ [[Incense|Joss sticks]] និងក្រដាសក៏ដូចជាការផ្តល់ម្ហូបអាហារត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការអធិស្ឋាន។ ក្នុងករណីមួយចំនួនដូចជាពិធីបុណ្យសពឬការទស្សន៍ទាយប្រជាជនកម្ពុជាចិននឹងទៅរកគ្រូគង្វាលវិញ្ញាណនិង [[Geomancy|geomancers]]. ជនជាតិភាគតិចតិចតួចនៃប្រជាជនកម្ពុជាចិនតាមលំដាប់ពុទ្ធសាសនាមហាយាននៃព្រះពុទ្ធសាសនា [[Chan Buddhism|Chan]] និកាយ។<ref>{{cite web|author=Leng Len|url=http://www.phnompenhpost.com/lift/day-life-chinese-temple-senior|title=A day in the life of a Chinese temple senior|date=18 January 2012|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post}}</ref> គ្រួសារជនជាតិចិនភាគច្រើនមិនអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទហើយបញ្ជូនកូនចៅរបស់ពួកគេទៅវត្តអារាមខ្មែរលើកលែងតែកូនចៅដែលបានចូលក្នុងសង្គមខ្មែរ។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 និងឆ្នាំ 2000 មាននិន្នាការមួយក្នុងចំណោមពាណិជ្ជករសូត្រខ្មែរ - ចិនដែលបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអ្នកជំនួញចិនដើម្បីកែប្រែវប្បធម៌និងសាសនាចិនឡើងវិញ។ ពួកគេរក្សាទីសក្ការបូជារបស់ចិននៅក្នុងផ្ទះនិងហាងរបស់ពួកគេហើយបានពន្យល់ថាការអនុម័តការអនុវត្តបែបនេះគឺចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយពាណិជ្ជករចិនដីគោកនិងក្រៅប្រទេស។<ref>{{cite web|author1=Heidi Dahles|author2=John ter Horst|url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/52894/83445_1.pdf?sequence=1|title=INSTITUTIONALISING CHINESENESS: LEGACIES OF CHINESE COMMERCIAL HEGEMONY IN THE CAMBODIAN SILK INDUSTRY|accessdate=18 January 2015|work=Griffith Research Online - Griffith University|archivedate=18 មករា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150118153418/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/52894/83445_1.pdf?sequence=1|url-status=dead}}</ref> == ពាណិជ្ជកម្មនិងឧស្សាហកម្ម == {{Main|Bamboo network|Economy of Cambodia}}[[ឯកសា|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%|រូបភាពតូច|[[Phnom-Penh]] continues to be Cambodia's major financial district and business networking hub for Chinese Cambodian businessmen. The city is now teeming with thousands of prospering Chinese businesses with the Phnom Penh Chinese community controlling most of the city's retail enterprises.<ref>{{Cite book|title=World On Fire|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/38 37]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Business Networks in Asia: Promises, Doubts, and Perspectives|url=https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8|last=Richter|first=Frank|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-1567203028|publication-date=May 30, 1999|page=[https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8/page/199 199]}}</ref>]]ដូចតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ភាគច្រើនជនជាតិចិនគ្រប់គ្រង់ពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជានៅគ្រប់កម្រិតនៃសង្គម។<ref>{{Cite paper|last=Chua|first=Amy L.|date=January 1, 1998|title=Markets, Democracy, and Ethnicity: Toward A New Paradigm For Law and Development|url=http://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&context=fss_papers|journal=The Yale Law Journal|volume=108|pages=21–22|accessdate=កក្កដា 13, 2018|archive-date=មេសា 28, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428090207/https://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&context=fss_papers|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite paper|last=E. Willmott|first=William|year=2009|orig-year=2009|title=The Chinese in Cambodia|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/aa.1968.70.6.02a00510/pdf|journal=American Anthropologist|publisher=Wiley|publication-date=October 28, 2009|volume=70|issue=6|pages=1215}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–75|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=World On Fire|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/38 37]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> ជនជាតិចិនដែលមានជំនាញជឿនលឿនបានគ្រប់គ្រងលើសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូលរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite book|title=World On Fire|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/38 37]}}</ref>ជនជាតិភាគតិចចិនមានឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំងលើពួកគេជនជាតិដើមភាគតិចខ្មែរ សមភាគីភាគច្ើននិងដើរតួយា៉ាងសំខាន់ក្នុងការរក្សាបាននូវភាពរស់រានមានជីវិតនិងវិបុលភាពស្ដ្ឋកិច្ចរបស់ប្ទ្ស។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=World On Fire|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/38 37]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> សហគមន៍ជនជាតិចិនគឺជាផ្នែកមួយសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងនិងមានឥទ្ធិពលបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សហគមន៍នេះគ្របដណ្តប់លើវិស័យជំនួញកម្ពុជាទាំងស្រុងនិងមានភាពរីកចម្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចទាក់ទងនឹងសមភាគីខ្មែរដើមរបស់ពួកគេ។ ជាមួយនឹងភាពលេចធ្លោសេដ្ឋកិច្ចដ៏ខ្លាំងក្លារបស់ខ្លួនពួកចិនស្ទើរតែក្លាយទៅជាវរជនទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ប្រទេសទាំងមូល។<ref>{{Cite book|url=http://muse.jhu.edu/article/494075|title=Cross-Currents: East Asian History and Culture Review|last=Verver|first=Michiel|publisher=University of Hawaii Free Press|year=2012|pages=291–322}}</ref> នៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធនេះកម្ពុជាជាសង្គមពហុវចនៈដែលកន្លែងរបស់ខ្លួននៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចគឺពឹងផ្អែកលើប្រវត្តិជនជាតិ។ លើសពីនេះទៀតជនជាតិចិន "មិនត្រឹមតែបង្កើតសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចទេពួកគេថែមទាំងបង្កើតជាថ្នាក់សេដ្ឋកិច្ចមួយគឺថ្នាក់កណ្តាលនិងថ្នាក់ខ្ពស់ខាងពាណិជ្ជកម្មដែលផ្ទុយគ្នាទៅនឹង ជនជាតិខ្មែរដើមកំណើតជនជាតិដើមភាគតិចក្រីក្រដែលធ្វើការនិងជាអ្នកក្រដែលមានទំនៀមទំលាប់ ពាណិជ្ជកម្ម។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ការត្រួតត្រាសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជានៅសម័យនគរអាណានិគមមុនបារាំងដែលអ្នកជំនួញចិនតែងតែថែរក្សាអតិថិជនទំនាក់ទំនងជាមួយរាជានិយមខ្មែរ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>លោកវីលៀមវីលមម៉ូតដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ Sinologist នៅសាកលវិទ្យាល័យ British Columbia បានប៉ាន់ស្មានថា 90ភាគរយនៃជនជាតិចិននៅកម្ពុជាបានចូលរួមនៅក្នុងពាណិជ្ជកម្មនៅឆ្នាំ 1963 ។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=64}}</ref>ដោយដើរតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់នៅក្នុងប្រទេសចិនការគ្រប់គ្រងស្ទើរតែ ទាំងស្រុងនៃពាណិជ្ជកម្មផ្ទៃក្នុងរបស់ប្រទេសកម្ពុជានិងផ្នែកដ៏សំខាន់នៃការផលិតរួមទាំងកិនស្រូវនិងវិស័យដឹកជញ្ជូន។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=10}}</ref>សព្វថ្ងៃនេះប្រមាណ 60 ភាគរយគឺជាអ្នករស់នៅតាមទីប្រជុំជនដែលចូលរួមក្នុងជំនួញខណៈដែលប្រជាជននៅតាមជនបទដែលនៅសល់ធ្វើជាអ្នកលក់ដូរនិងអ្នកកែច្នៃនៃផលិតផលម្ហូបអាហារ<p class="rellink<nowiki> </nowiki>relarticle mainarticle">(ដូចជាស្រូវស្ករត្នោតផ្លែឈើនិងត្រី) និងអ្នកចងការប្រាក់។<ref name="stud22" /><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–75|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> នៅទូទាំងទីក្រុងកម្ពុជាប្រជាជនចិនគ្របដណ្តប់លើវិស័យជាច្រើនដូចជាការលក់រាយការបដិសណ្ឋារកិច្ចការនាំចេញ នាំចូលពន្លឺការកែច្នៃម្ហូបអាហារភេសជ្ជៈហាងបោះពុម្ពនិងម៉ាស៊ីន។<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of the Chinese overseas|last=Pan|first=Lynn|publisher=Harvard University Press|year=1998|page=146}}</ref> លើសពីនេះទៀតអ្នកមានបំផុតនៃប្រទេសកម្ពុជាស្ទើរតែទាំងអស់មានដើមកំណើតចិន។<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of the Chinese overseas|last=Pan|first=Lynn|publisher=Harvard University Press|year=1998|page=146}}</ref>អ្នកជំនួញជនបទជនជាតិចិនជនបទបានបើកហាងទូទៅដែលផ្តល់ឱ្យជនជាតិភាគតិចកសិករខ្មែរដែលមានការទិញសំខាន់ៗដូចជាកសិកម្មជាដើមគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់, គ្រឿងទេសដែលបាននាំចូលពីប្រទេសចិន, សាឡាត់និងសារ៉ុង. កន្ត្រកឫស្សី, ទឹកអប់,ប្រេងកាតសម្រាប់ចង្កៀង,អាល់កុលក៏ដូចជាថ្នាំជក់។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=59}}</ref> អ្នកដែលនៅក្នុង[[Kampot Province]] និងផ្នែកខ្លះនៃ [[Koh Kong Province|Kaoh Kong]] ខេត្តដាំដុះខ្មៅម្រេចនិងផ្លែឈើ (ជាពិសេសសាវម៉ាតធូរេននិងដូង). លើសពីនេះទៅទៀតប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនៅជនបទក៏បានចូលរួមក្នុងការនេសាទត្រីទឹកប្រៃផងដែរ។ នៅសតវត្សរ៍ទី 19 អាណានិគមបារាំងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជីវកម្មរបស់ចិនមានការរីកចំរើនដោយសារតែអ្នកមូលធននិយមគោលនយោបាយ។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=52}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref>លោកវីលម៉តបានប៉ាន់ប្រមាណថាជនជាតិចិនបានគ្រប់គ្រង 92 ភាគរយនៃសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជានៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 20 ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref>ពួកគេបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅតាមទីប្រជុំជននិងធ្វើការជាអ្នកថែទាំអ្នករកប្រាក់និងអ្នកព្យាបាលតាមបែបប្រពៃណីនៅតាមតំបន់ជនបទខណៈដែលកសិករចិនបានគ្រប់គ្រងឧស្សាហកម្មម្រេចកំពតនៅកម្ពុជា។<ref name="The China Beat2" />អ្នកចងក្រងជនជាតិចិននៅប្រទេសចិនប្រើប្រាស់អំណាចសេដ្ឋកិច្ចសន្ធឹកសន្ធាប់លើពួកកសិករជនជាតិដើមភាគតិចដែលមានដើមកំណើតខ្មែរក្រីក្រ [[usury]]នៅអត្រាការប្រាក់ 10 ទៅ 20 ភាគរយក្នុងមួយខែ។ យោងតាមការិយាល័យឥណទានអាណានិគមអូស្រ្តាលីបានឱ្យដឹងថានេះប្រហែលជាហេតុផលដែល 75% នៃកសិករនៅកម្ពុជាបានជំពាក់បំណុលគេក្នុងឆ្នាំ 1952 ។ សហគ្រិនកម្ពុជាចិនក៏ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថានឹងត្រួតត្រាការវិនិយោគឧស្សាហកម្ម 70 ភាគរយផងដែរហើយបានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការជួញដូរការអភិវឌ្ឍអចលនទ្រព្យការសាងសង់ការផលិតខ្នាតតូចការស្រវឹងស្រាបដិសណ្ឋារកិច្ចភោជនីយដ្ឋានអាហាររហ័សនិងអាហារកែច្នៃ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=79–80|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Business Networks in Asia: Promises, Doubts, and Perspectives|url=https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8|last=Richter|first=Frank|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-1567203028|publication-date=May 30, 1999|page=[https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8/page/199 199]}}</ref>ជនជាតិភាគតិចចិនក៏គ្របដណ្តប់លើឧស្សាហកម្មត្បាញសូត្រដែលមុខតំណែងពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ៗនៅក្នុងបណ្តាញជំនួញសូត្រកម្ពុជាត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងទាំងស្រុងនៅក្នុងដៃរបស់ជនជាតិចិន។<ref>{{Cite journal|last=Dahles|first=Heidi|last2=Horst|first2=John Ter|title=Institutionalising Chineseness: Legacies of Chinese Commercial Hegemony in the Cambodian Silk Industry|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00472336.2012.668349?scroll=top&needAccess=true&journalCode=rjoc20|journal=Journal of Contemporary Asia|volume=42|issue=2|pages=210|doi=10.1080/00472336.2012.668349|year=2012}}</ref></p>[[ឯកសា|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%|រូបភាពតូច|[[ACLEDA Bank]], the largest domestic Cambodian commercial bank in terms of total assets and clients.<ref>{{Cite web |url=http://www.wap.com.kh/Detail.aspx?ArticleID=4037 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816191906/http://www.wap.com.kh/Detail.aspx?ArticleID=4037 |archive-date=2017-08-16 |url-status=dead}}</ref> Ethnic Chinese control all five major banks in Phnom-Penh.<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=58}}</ref>]]ឧស្សាហកម្មកិនស្រូវនៅកម្ពុជាស្ថិតនៅក្រោមដៃរបស់ចិនហើយប្រើផ្តាច់មុខទាំងស្រុងលើការកែច្នៃអង្ករ។ នៅដើមសតវត្សទី 20 រោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវរបស់កម្ពុជាត្រូវបានគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងដោយចិនហើយទទួលខុសត្រូវចំពោះការនាំចេញស្រូវទាំងមូលរបស់ប្រទេស។ ឋានានុក្រមនៃរោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវត្រូវបានបង្កើតឡើងរាប់បញ្ចូលទាំងអ្នកលក់អង្ករតូចៗនៅតាមជនបទដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងទៅនឹងរោងម៉ាស៊ីនស្រូវបែបកូឡូន។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=53–54}}</ref>អ្នកលក់ដូរជាច្រើនក៏បានលាយចំរុះនិងផ្តល់សេវាផ្សេងៗដូចជាតម្លៃប្រាក់កម្ចីនិងការលក់រាយផលិតកម្មបន្ថែមលើការជួញដូរអង្ករ។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=56}}</ref> ថ្វីបើមានចំនួនតិចជាង 1 ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៃប្រទេសកម្ពុជាក៏ដោយក៏ជនជាតិចិនត្រូវបានប៉ាន់ស្មានថានឹងគ្រប់គ្រង 70% នៃក្រុមហ៊ុនដែលបានចុះបញ្ជីជាសាធារណៈ...[[Cambodia Securities Exchange|Cambodian stock exchange]]។<ref>{{Cite book|title=The United States, China and Southeast Asian Security: A Changing of the Guard?|url=https://archive.org/details/unitedstateschin0000bert|last=Bert|first=Wayne|publisher=Palgrave Macmillan|year=2003|isbn=978-0333995655|pages=[https://archive.org/details/unitedstateschin0000bert/page/123 123]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Asian Firms: History, Institutions and Management|last=Tipton|first=Frank B.|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2008|isbn=978-1847205148|pages=277}}</ref> Of the 346 shipping firms listed in the 1963 issue of the Chinese Commercial Annual, a minimum of 267 or 78 percent were owned by Chinese Cambodians with the eight of the top ten businesses being owned by Sino-Khmers.<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Migration, Ethnic Relations and Chinese Business|last=Kwok|first=Bun Chan|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415369275|pages=98}}</ref>នៅសេសសល់គឺទាំងរបស់បារាំងឬរដ្ឋប៉ុន្តែឧត្ដមសេនីយ៍សេដ្ឋកិច្ចបានជំរុញឱ្យអ្នកជំនួញជនជាតិចិនធ្វើជាអន្តរការីហិរញ្ញវត្ថុធ្វើជាភ្នាក់ងារសម្រាប់បារាំងក៏ដូចជារបស់ខ្លួនដែរ។...<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=56, 64}}</ref> លើសពីនេះទៀតការវិនិយោគរបស់ចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺស្ថិតនៅលំដាប់ទីពីរបន្ទាប់ពីបារាំង[[Second Sino-Japanese war]].<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=52}}</ref>95 ភាគរយនៃពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុកក៏ត្រូវបានគ្រប់គ្រងផងដែរ។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref> ក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្មចំនួន 3349 ដែលបានចុះបញ្ជីដោយក្រសួងឧស្សាហកម្មនៃកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1961 3300 រឺ 99% ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយជនជាតិចិនហើយនៅសល់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋឬដោយផលប្រយោជន៍បារាំង។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Migration, Ethnic Relations and Chinese Business|last=Kwok|first=Bun Chan|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415369275|pages=98}}</ref>តំណាងរបស់ចិននៃក្រុមហ៊ុនរឹងមាំចំនួន 3300 គឺជា 90 ភាគរយនៃការវិនិយោគឯកជនសរុបនៅក្នុងការប្រមូលផ្តុំ។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Migration, Ethnic Relations and Chinese Business|last=Kwok|first=Bun Chan|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415369275|pages=98}}</ref> ក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្មមានតាំងពីហាងលក់សិប្បកម្មផលិតកម្មខ្នាតតូចម្ហូបអាហារ (ទឹកកកស្ងួតទឹកសូដាឬទឹកស៊ីអ៊ីវ) និងការកែច្នៃអង្ករកិនស្រូវកិនស្រូវនិងដុតធ្យូង។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=57}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1995 មកប្រជាជនកម្ពុជាចិនបានបង្កើតឡើងវិញដោយខ្លួនគេជាអ្នកសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់ចាប់តាំងពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហមដោយគ្រប់គ្រងការដឹកជញ្ជូនទំនិញនាំចូលនិងនាំចេញទាំងមូលរបស់កម្ពុជាធនាគារពាណិជ្ជសណ្ឋាគារមាសនិងអង្ករសម្លៀកបំពាក់ឧស្សាហកម្មនិងវិស័យអចលនទ្រព្យ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref>ការកែទម្រង់ទីផ្សារក្នុងកំឡុងពាក់កណ្តាលទសវត្សឆ្នាំ 1980 បានទាក់ទាញអ្នកមានទ្រព្យសម្បតិ្តចិនដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងច្រើនដែលកំពុងស្វែងរកឱកាសធ្វើអាជីវកម្មអចលនទ្រព្យនិងពាណិជ្ជកម្មទូទៅនៅកម្ពុជា។<ref>{{Cite book|title=Business Networks in Asia: Promises, Doubts, and Perspectives|url=https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8|last=Richter|first=Frank|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-1567203028|publication-date=May 30, 1999|page=[https://archive.org/details/businessnetworks0000unse_s0b8/page/199 199]}}</ref> ជនជាតិដើមភាគតិចចិនទទួលខុសត្រូវចំពោះការបង្កើតវិស័យសហគ្រាសធុនតូចនិងមធ្យមធំ ៗ ទូទាំងប្រទេសដោយបង្កើតក្រុមហ៊ុនពាណិជ្ជកម្មនិងផលិតភោជនីយដ្ឋាននិងហាងនានាក៏ដូចជាការបង្កើតក្រុមការងារពាណិជ្ជកម្មដែលមានទំនាក់ទំនងល្អខាងនយោបាយទាំងអស់របស់ប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=88|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ការប្រើប្រាស់គំរូអាជីវកម្មបណ្តាញឬស្សីអាជីវកម្មជនជាតិភាគតិចត្រូវបានរៀបចំឡើងជាអាជីវកម្មគ្រួសារបណ្តាញដែលទុកចិត្តនិងការរៀបចំឧបត្ថម្ភដោយការិយាល័យការិយាធិបតេយ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=68|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត,យន្តការសង្គមដែលគូសបញ្ជាក់ពីគន្លងសហគ្រិនទាំងនេះភាគច្រើនទាញចេញពីទំនាក់ទំនងគ្រួសារគ្រួសារជនជាតិវប្បធម៌និងទំនាក់ទំនងអ្នកគាំទ្រដោយផ្អែកលើការទុកចិត្តផ្ទាល់ខ្លួននិងក្រៅផ្លូវការ។ ការអនុវត្តន៍អាជីវកម្មចិនខុងជឺនិយមនិងសុន្ទរកថាសង្គមដែលតភ្ជាប់"ភាសាចិន"គឺជាស្តេរ៉េអូដែលភ្ជាប់ទៅនឹងភាពជោគជ័យនៃសេដ្ឋកិច្ចដែលមានវត្តមាននៅគ្រប់ទីកន្លែងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=71–87|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> សហគ្រិនចិនជនជាតិដើមភាគតិចនៅតែបន្តជាកម្លាំងចលករនៅពីក្រោយសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាសម័យទំនើបដែលភាគច្រើននៃពួកគេមានសាច់ញាតិនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលតាមរយៈការតភ្ជាប់នយោបាយនិងបណ្តាញអាជីវកម្មនៅសភាពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជាដែលភាគច្រើនជាជនជាតិចិនផ្ទាល់។ បណ្តាញសហគ្រិនសមាគមត្រកូលគ្រួសារចិនសភាពាណិជ្ជកម្មដែលមានធនធានអាជីវកម្មត្រូវបានគេរកឃើញទូទាំងប្រទេសដើម្បីជួយដល់សហគ្រិនកម្ពុជាដែលមានបំណងប្រាថ្នាចង់បាន។ លើសពីនេះទៀតការបើកទូលាយនៃភាពល្បីល្បាញជាសកលរបស់ពិភពលោកនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកបាននាំឱ្យមានការរើបឡើងវិញនៃទំនាក់ទំនងរវាងជនជាតិចិននៅកម្ពុជានិងប្រទេសកំណើតរបស់ពួកគេនៅចិនដីគោក។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>[[ឯកសារ:Hun_Sen_(2016)_cropped.jpg|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A:Hun_Sen_(2016)_cropped.jpg|រូបភាពតូច|[[Hun Sen]]’s pragmatic, capitalist-oriented vision of rebuilding Cambodia has been an impetus for attracting an influx of foreign capital investment, particularly from Mainland China.]]ថ្ងៃនេះជនជាតិចិននៅកម្ពុជាគឺជាអ្នកនាំមុខគេក្នុងការបើកចំហសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនជាទីលានសេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រទេសរបស់ចិន។ ភាគច្រើននៃការវិនិយោគបរទេសឥឡូវនេះចូលមកប្រទេសកម្ពុជាកំពុងត្រូវបានបញ្ជូនតាមរយៈបណ្តាញឫស្សីចិននៅឯនាយសមុទ្រ។ សមាជិកជាច្រើននៃសហគមន៍ធុរកិច្ចខ្មែរនៅកម្ពុជាជារឿយៗដើរតួនាទីជាភ្នាក់ងារសម្រាប់អ្នកវិនិយោគទុនចិនដីគោកនិងបរទេសនៅក្រៅប្រទេស។ ចំណាំពិសេសគឺតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនដីគោកនៅក្នុងប្រទេសដែលបានក្លាយទៅជាអ្នកលេងបរទេសដ៏លេចធ្លោនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រភពនៃឥទ្ធិពលខាងក្រៅរបស់ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាបានលើកទឹកចិត្តដល់អ្នកជំនួញកម្ពុជាខ្មែរឱ្យស្ថាបនាឡើងវិញនូវជំនួញពីអតីតកាលរបស់ពួកគេនិងយកមកវិញនូវទ្រព្យសម្បត្តិដែលបាត់បង់របស់ពួកគេដែលត្រូវបានរឹបអូសដោយ [[Khmer Rouge]].<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>វិស័យពាណិជ្ជកម្មសម័យទំនើបកម្ពុជាពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើក្រុមហ៊ុនជនជាតិចិនដែលត្រួតត្រាសេដ្ឋកិច្ចស្ទើរតែទាំងអស់របស់ប្រទេសហើយការគាំទ្ររបស់ពួកគេត្រូវបានពង្រឹងដោយវត្តមានដ៏ធំនៃសមាជិកសភានិងអ្នកនយោបាយដែលមានជនជាតិចិនយ៉ាងតិចបំផុត។<ref name="atimes12" /><ref name="infzm12" /><ref name="atimes222" /><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>ការខ្វះខាតវប្បធម៌ខ្មែរខ្មែរដើមកំណើតនៅក្នុងវិស័យឯកជនដែលគ្របដណ្តប់ទាំងស្រុងដោយប្រជាជនកម្ពុជាចិនបានលើកទឹកចិត្តឱ្យមានទុនវិនិយោគទុនបរទេសចិនដីគោកជាច្រើននៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ 1994 ដល់ខែកក្កដាឆ្នាំ 2011 ចិនដីគោកបានវិនិយោគជាង 8,8 ពាន់លានដុល្លារនៅទូទាំងប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានខិតខំប្រឹងប្រែងទាក់ទាញការរាប់ពាន់លានដុល្លារពីការវិនិយោគពីចិនដីគោកនិងអ្នកជំនួញចិនក្រៅប្រទេសព្រមទាំងការធ្វើទីផ្សារផ្នែកទេសចរណ៍របស់ប្រទេសចិនដល់អតិថិជនចិនដីគោកដែលមានសក្តានុពល។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>លើសពីនេះទៀតសហគ្រិននិងអ្នកវិនិយោគិនជនជាតិចិនដីគោកបានមកកាន់ប្រទេសកម្ពុជាដើម្បីទទួលបានទ្រព្យសម្បត្តិនៅកម្ពុជាហើយបានវិនិយោគទុននូវទុនយ៉ាងច្រើននៅទូទាំងសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាដែលបណ្តាលឱ្យមានដើមទុនហិរញ្ញវត្ថុរបស់ពួកគេតាមរយៈបណ្ដាញឫស្សី។<ref name="The China Beat2" /> សហគមន៍អាជីវកម្មចិននៅកម្ពុជាត្រូវបានគាំទ្រដោយពួកឥស្សរជននយោបាយកម្ពុជាព្រោះភាគច្រើននៃប្រទេសពឹងផ្អែកលើសហគ្រិនចិនជនជាតិដើមភាគតិចនិងការហូរចូលមូលធនវិនិយោគទុនចិនសម្រាប់ការបង្កើតការងារបានបន្ថែមទៅលើខ្សែសង្វាក់វិនិយោគបន្ថែមដែលមានតម្លៃសកលលោកនៅក្នុងប្រទេស។ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាផ្ទាល់បានដាក់បញ្ចូលជនជាតិចិនជាច្រើនដែលផ្តល់ការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដល់គណបក្សដែលមានមន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលខ្ពស់ ៗ និងអ្នកធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្តនយោបាយធំ ៗ ដទៃទៀតដែលមានដើមកំណើតចិន។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ជំហររបស់ជនជាតិភាគតិចចិនបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសចិនហើយចិនហាក់ដូចជាទទួលបានផលចំណេញផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចពីមុន ៗ ។ ការហូរចូលនៃរាជធានីរបស់ប្រទេសចិនបាននាំឱ្យមានមរតកវប្បធម៌ចិនឡើងវិញក្នុងចំណោមសហគមន៍ខ្មែរនៅប្រទេសចិនស្របពេលដែលបង្កើតការងារថ្មីនិងសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite book|title=The Handbook of Contemporary Cambodia|last=Brickell|first=Katherine|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1138831186|pages=1–11}}</ref>បន្ទាប់ពីមានការផ្លាស់ប្តូរនៃប្រទេសកម្ពុជាពីសង្គមនិយមដល់គោលនយោបាយមូលធនដែលគ្រប់គ្រងដោយទីផ្សារប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមបញ្ជាក់ពីអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌និងឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចរបស់ពួកគេ។ ការអះអាងពីអត្តសញ្ញាណរបស់ចិននេះបានរីកស្គុះស្គាយនៅក្នុងការបង្ហាញទំនុកចិត្តរបស់ជនជាតិចិនជនជាតិហានជនជាតិចិនបន្ទាប់ពីការហូរចូលវិនិយោគទុនចិនដីគោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite book|title=Sino-Cambodian Relations: Recent Economic And Military Cooperation – Analysis|last=Lim|first=Alvin|publisher=Eurasia Review|others=June 30, 2015}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1990 មកប្រទេសកម្ពុជាបានមើលឃើញពីការកើតមានឡើងវិញនៃវប្បធម៌ចិនហាននិងការរីកចម្រើនផ្នែកអាជីវកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់ត្រូវបានស្តារឡើងវិញហើយធុរកិច្ចធុនតូចនិងមធ្យមបានរីកចំរើនចាប់តាំងពីការដាក់ចេញនូវគោលការណ៍មូលធននិយមដែលដឹកនាំដោយទីផ្សារនៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ការរីកចម្រើននៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចរវាងប្រទេសចិននិងកម្ពុជានិងការវិនិយោគដ៏ធំធេងដែលត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមហ៊ុនចិននៅឯនាយសមុទ្រនិងចិនដីគោកនៅក្នុងប្រទេសបាននាំឱ្យសហគមន៍កម្ពុជាចិនមើលឃើញថាចំនួនរបស់ខ្លួនបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងចាប់តាំងពីវេនសតវត្សរ៍ទី 21 ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> សហគមន៍ខ្មែរចិននៅសតវត្សរ៍ទី 21 នៅសល់ជាមជ្ឈិមវរនិងថ្នាក់លើពាណិជ្ជកម្មដែលបានបង្កើតឡើងយ៉ាងទំនើប។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> សហគមន៏នៅតែជាក្រុមដែលមានភាពតឹងតែងនិងតឹងតែងដែលបានរួមបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងល្អនៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាក្នុងស្រុកដែលបានក្លាយទៅជាអ្នកដើរតិនិយមដែលតំណាងឱ្យភាពជោគជ័យនៃសេដ្ឋកិច្ចនិងទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងខ្លាំង។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=88|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>នៅពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចជនជាតិចិនអាចកើនឡើងនោះកុលសម្ព័ន្ធភ្នំនិងជនជាតិដើមនៅកម្ពុជាត្រូវបានគេបណ្តេញចេញជាបណ្ដើរៗនៅលើដីនៅលើភ្នំនៅជាយក្រុងនៃទីក្រុងធំ ៗ របស់កម្ពុជាឬនៅតាមភ្នំ។ ការកើនឡើងនៃសកម្មភាពវប្បធម៌និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សរ៍ទី 21 នៃប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមានការមិនទុកចិត្តការអន់ចិត្តនិងមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងជនជាតិចិនក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្មែរដែលមានដើមកំណើតខ្មែរក្រីក្រដែលភាគច្រើនមានជីវភាពរស់នៅសាមញ្ញក្នុងការធ្វើស្រែចម្ការកសិកម្មកសិករជនបទឬការនេសាទនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសង្គម។ ផ្ទុយទៅនឹងសម័យទំនើបរបស់ពួកគេអ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិនិងគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់កណ្តាលចិនដែលជាអ្នកជំនួញធំបំផុតដែលចូលរួមក្នុងអាជីវកម្មជំនួញដែលមានជំនាញឬអាជីពដែលមានជំនាញវិជ្ជាជីវៈខៀវ។<ref>{{Cite book|title=Sino-Cambodian Relations: Recent Economic And Military Cooperation – Analysis|last=Lim|first=Alvin|publisher=Eurasia Review|others=June 30, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=75, 87|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aseantoday.com/2017/07/why-do-southeast-asian-citizens-dislike-china/|title=Why do Southeast Asian citizens dislike China|last=Ying|first=Tan|date=July 2, 2017|website=ASEAN Today|access-date=កក្កដា 13, 2018|archivedate=ឧសភា 16, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180516202855/https://www.aseantoday.com/2017/07/why-do-southeast-asian-citizens-dislike-china/|url-status=dead}}</ref> == Notable Sino Khmers == *[[Kang Kek Iew]] - Mathematics professor and chief of [[Tuol Sleng Prison]]. *[[Nuon Chea]] (劉平坤) - Khmer Rouge ideologist. *[[Pol Pot]] - Cambodian politician and revolutionary who served as the Prime Minister of Democratic Kampuchea from 1976 to 1979. *[[Ta Mok]] - senior Khmer Rouge figure and former leader of the national army of Democratic Kampuchea. *[[Lon Nol]] - President of the [[Khmer Republic]] (Chinese-[[Khmer people|Khmer]] extract). *[[Sam Rainsy]] - President of [[Cambodian National Rescue Party]] *[[Sok An]] - Deputy Prime Minister *[[Chea Sim]] - Politician *[[Bun Rany]] - The Head of [[Cambodian Red Cross]], [[First lady]], and the wife of the Cambodian prime minister, [[Hun Sen]]. *[[Sinn Sisamouth]] - The "King of Khmer Music". He was of mixed race descent (native [[Khmer people|Cambodian]], Cambodian Chinese and [[Lao people|Laotian]]). *[[Cham Prasidh]] - The [[Cambodia|Cambodian]] Minister of Industry, Mines & Energy (Chinese descent). His original Chinese name is pronounced as ''Aik Tik Yu''. *[[Tea Banh]] - [[Cambodian People's Party]] politician and [[Minister of National Defence]] ([[Thai people|Thai]]-[[Chinese people|Chinese]]). *[[Hun Sen]] - The 34th and current Prime Minister of [[Cambodia]], President of the Cambodian People's Party (CPP), and Member of Parliament (MP) for Kandal. *[[Eh Phuthong]] - Chinese Cambodian professional kickboxer and former reality TV host. == See also == {{Portal|China|Cambodia}} *[[Sino-Cambodian relations|People's Republic of China - Cambodia relations]] {{Clear}} == Footnotes == <references /> == References == <li>{{cite book|title=Colonial Cambodia's 'Bad Frenchmen' – The rise of French rule and the life of Thomas Caraman, 1840-87|url=https://archive.org/details/colonialcambodia0000mull|author=Muller, Gregor|publisher=[[Routledge]]|year=2006|isbn=0415355621}}</li><li>{{cite book|title=Globalizing Chinese Migration|author1=Pál Nyíri|author2=Igorʹ Rostislavovich Savelʹev|publisher=[[Ashgate Publishing]]|year=2002|isbn=0-7546-1793-9|pages=255–6}}</li>*{{cite book|title=The Chinese in Cambodia|author=Willmott, William E.|publisher=[[University of British Columbia]]|year=1967|isbn=0774844418|location=Publications Centre}}<li>{{cite book|title=The Teochews in Cambodia （潮人在柬埔寨 - 潮汕文库。海外潮人系列之五）|author1=Xu, Mingwen|author2=Shen, Jianhua|publisher=公元出版有限公司|year=2005|isbn=988-98421-8-1|language=Chinese}}</li><li>{{loc}}</li> == External links == <ul><li>[https://web.archive.org/web/20041016235212/http://www.worldchinese.net/KH/ WorldChinese: Cambodia]</li><li>[https://web.archive.org/web/20070312070411/http://www.faoa.org/journal/cambod07.html The Growing Cambodian-Chinese Alliance] (with information on the Chinese community in Cambodia)</li></ul>{{Ethnic groups in Cambodia}}{{Overseas Chinese2}} ow97xgnm1x5qw2hd4f6fzv44ca8hl5z ខ្ទឹង 0 38257 342597 338256 2026-11-08T00:50:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342597 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} '''''Calophyllum inophyllum''''' is a large evergreen plant, commonly called '''Alexandrian laurel'''<ref>{{Cite book|title=The plant book: A portable dictionary of the vascular plants|last=Mabberley, D.J.|publisher=Cambridge University Press|year=1997|location=Cambridge}}</ref> '''balltree''', '''beach calophyllum''', '''beach touriga''', '''beautyleaf''', '''Borneo-mahogany''', '''Indian doomba oiltree''', '''Indian-laurel''', '''laurelwood''', '''red poon''',<ref name="Nature&Nation">{{cite book|title=Nature and nation: Forests and Development in Peninsular Malaysia|author=Kathirithamby-Wells, J.|publisher=University of Hawaii Press|year=2005|page=xvi,34}}</ref> '''satin touriga''',<ref name="grin" /> and '''tacamahac-tree'''.<ref name="grin" /> It is native from East Africa, southern coastal [[ឥណ្ឌា|India]] to Malesia and [[អូស្ត្រាលី|Australia]]. == ការពិពណ៌នា == [[File:CalophyllumInophyllum.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Leaves]] ''Calophyllum inophyllum'' is a low-branching and slow-growing tree with a broad and irregular crown. It usually reaches {{convert|8|to|20|m|ft|abbr=on}} in height. The flower is {{convert|25|mm|in|abbr=on}} wide and occurs in [//en.wikipedia.org/wiki/Raceme racemose] or [//en.wikipedia.org/wiki/Panicle paniculate] [//en.wikipedia.org/wiki/Inflorescence inflorescences] consisting of four to 15 flowers. Flowering can occur year-round, but usually two distinct flowering periods are observed, in late spring and in late autumn. The fruit (the ballnut) is a round, green [//en.wikipedia.org/wiki/Drupe drupe] reaching {{convert|2|to|4|cm|in|abbr=on}} in diameter and having a single large seed. When ripe, the fruit is wrinkled and its color varies from yellow to brownish-red. == Distribution and habitat == ''Calophyllum inophyllum'' is native to Africa in: [//en.wikipedia.org/wiki/Comoros Comoros]; [//en.wikipedia.org/wiki/Kenya Kenya]; [//en.wikipedia.org/wiki/Madagascar Madagascar]; [//en.wikipedia.org/wiki/Mauritius Mauritius]; [//en.wikipedia.org/wiki/Mozambique Mozambique]; [//en.wikipedia.org/wiki/Seychelles Seychelles]; [//en.wikipedia.org/wiki/Tanzania Tanzania] (including [//en.wikipedia.org/wiki/Pemba_Island Pemba Island] of the [//en.wikipedia.org/wiki/Zanzibar_Archipelago Zanzibar Archipelago]); south, southeast and east Asia in: [//en.wikipedia.org/wiki/Bangladesh Bangladesh];<ref>{{Cite web |url=https://florafaunaweb.nparks.gov.sg/Special-Pages/plant-detail.aspx?id=2774 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2018-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724064929/https://florafaunaweb.nparks.gov.sg/Special-Pages/plant-detail.aspx?id=2774 |archive-date=2019-07-24 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.prothom-alo.com/bangladesh/article/1314676/%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%A8-%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%81%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%97%E0%A7%81%E0%A6%A3 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2018-10-26 |archivedate=2017-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907000400/http://www.prothom-alo.com/bangladesh/article/1314676/%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%A8-%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%81%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%97%E0%A7%81%E0%A6%A3 |url-status=dead }}</ref> [//en.wikipedia.org/wiki/Cambodia Cambodia]; [//en.wikipedia.org/wiki/China China] (on [//en.wikipedia.org/wiki/Hainan Hainan]); southern India; Andaman and Nicobar Islands [//en.wikipedia.org/wiki/Indonesia Indonesia]; [//en.wikipedia.org/wiki/Japan Japan] ([//en.wikipedia.org/wiki/Ryukyu_Islands Ryukyu Islands]); [//en.wikipedia.org/wiki/Malaysia Malaysia]; [//en.wikipedia.org/wiki/Myanmar Myanmar]; [//en.wikipedia.org/wiki/Papua_New_Guinea Papua New Guinea]; the [//en.wikipedia.org/wiki/Philippines Philippines]; [//en.wikipedia.org/wiki/Sri_Lanka Sri Lanka]; [//en.wikipedia.org/wiki/Taiwan Taiwan]; [//en.wikipedia.org/wiki/Thailand Thailand]; [//en.wikipedia.org/wiki/Vietnam Vietnam]; the northwestern, southwestern and south central Pacific Region in: the [//en.wikipedia.org/wiki/Cook_Islands Cook Islands]; [//en.wikipedia.org/wiki/Fiji Fiji]; [//en.wikipedia.org/wiki/French_Polynesia French Polynesia] ([//en.wikipedia.org/wiki/Marquesas_Islands Marquesas] and [//en.wikipedia.org/wiki/Society_Islands Society Islands]); [//en.wikipedia.org/wiki/Guam Guam]; the [//en.wikipedia.org/wiki/Marshall_Islands Marshall Islands]; [//en.wikipedia.org/wiki/Micronesia Micronesia]; the [//en.wikipedia.org/wiki/Northern_Mariana_Islands Northern Mariana Islands]; [//en.wikipedia.org/wiki/Palau Palau]; and [//en.wikipedia.org/wiki/Samoa Samoa]; and in Australia in: [//en.wikipedia.org/wiki/Northern_Territory Northern Territory] and [//en.wikipedia.org/wiki/Queensland Queensland].<ref name="grin" /> [[File:Calophyllum_inophyllum,_SBG.jpg|រូបភាពតូច|Heritage tree, Penaga Laut (''Calophyllum inophyllum'') at Singapore Botanic Gardens]] Now, it is widely cultivated in all [//en.wikipedia.org/wiki/Tropical tropical] regions of the world.<ref name="grin" /> Because of its decorative [//en.wikipedia.org/wiki/Leaf leaves], fragrant [//en.wikipedia.org/wiki/Flower flowers], and spreading crown, it is best known as an [//en.wikipedia.org/wiki/Ornamental_plant ornamental plant].<ref name="grin" /> This tree often grows in [//en.wikipedia.org/wiki/Coast coastal] regions, as well as nearby [//en.wikipedia.org/wiki/Lowland lowland] [//en.wikipedia.org/wiki/Forest forests]. However, it has also been cultivated successfully in inland areas at moderate altitudes. It tolerates varied kinds of [//en.wikipedia.org/wiki/Soil soil], coastal [//en.wikipedia.org/wiki/Sand sand], [//en.wikipedia.org/wiki/Clay clay], or even degraded soil.{{citation needed|date=April 2012}} == Uses == Besides being a popular ornamental plant, its wood is hard and strong and has been used in construction or boatbuilding. Traditional Pacific Islanders used ''Calophyllum'' wood to construct the [//en.wikipedia.org/wiki/Keel keel] of their [//en.wikipedia.org/wiki/Canoe canoes] while the boat sides were made from [//en.wikipedia.org/wiki/Breadfruit breadfruit] (''Artocarpus altilis'') wood. It is sometimes used for backs and sides of entry-level [//en.wikipedia.org/wiki/Acoustic_guitars acoustic guitars]. The [//en.wikipedia.org/wiki/Seed seeds] yield a thick, dark green [//en.wikipedia.org/wiki/Tamanu_oil tamanu oil] for medicinal use or hair grease.<ref>{{cite book|title=The Healing Trail: Essential Oils of Madagascar|url=https://archive.org/details/healingtrailesse0000halp|author=Georges M. Halpern|publisher=Basic Health Publications, Inc.|year=2002|edition=illustrated}}</ref> The nuts are dried before cracking, after which the oil-laden kernel is removed and further dried. The first [//en.wikipedia.org/wiki/Neoflavone neoflavone] isolated from natural sources (1951) was [//en.wikipedia.org/wiki/Calophyllolide calophyllolide] from ''C. inophyllum'' seeds.<ref>[http://www.springerlink.com/content/j762753781769322/ Neoflavones. 1. Natural Distribution and Spectral and Biological Properties. M. M. Garazd, Ya. L. Garazd and V. P. Khilya, Chemistry of Natural Compounds, Volume 39, Number 1 / janvier 2003.]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> The [//en.wikipedia.org/wiki/Mavilan Mavilan], a [//en.wikipedia.org/wiki/Tulu_language Tulu]-speaking tribe in north [//en.wikipedia.org/wiki/Kerala Kerala] in India, use the bark to make a powder that they mix with water and apply it to plants affected by a type of plant disease caused by water that they call ''neeru vembu''.<ref>[http://www.krepublishers.com/02-Journals/T%20&%20T/T%20&%20T-08-0-000-10-Web/T%20&%20T-08-2-000-10-Abst-PDF/T%20&%20T-08-2-103-10-171-Suresh-K-P/T&T-8-2-103-10-171-Suresh-K-P-Tt.pdf Suresh, K. P. (2010). Indigenous Agricultural Practices among Mavilan Tribe in North Kerala.]</ref> The sap of the tree is poisonous and is used to make poison arrows in Samoa.{{citation needed|date=September 2015}} The mature fruit is poisonous enough to use as rat bait. The [//en.wikipedia.org/wiki/Fatty_acid_methyl_ester fatty acid methyl esters] derived from [//en.wikipedia.org/wiki/Calophyllum_inophyllum_seed_oil ''C. inophyllum'' seed oil] meets the major [//en.wikipedia.org/wiki/Biodiesel biodiesel] requirements in the [//en.wikipedia.org/wiki/United_States United States] ([//en.wikipedia.org/wiki/ASTM_International ASTM] D 6751), and [//en.wikipedia.org/wiki/European_Union European Union] ([//en.wikipedia.org/wiki/European_Committee_for_Standardization EN] 14214). The average oil yield is 11.7&nbsp;kg-oil/tree or 4680&nbsp;kg-oil/hectare. In the northwest coastal areas of Luzon island in Philippines, the oil was used for night lamps. This widespread use started to decline when kerosene became available, and later on electricity. It was also used as fuel to generate electricity to provide power for radios during World War II. The tree is regarded as sacred in some Pacific islands because of its excellent growth in sandy soil as shade tree and many uses. The 1889 book 'The Useful Native Plants of Australia records that "During a debate on the Pearl Fisheries Bill in the Queensland Assembly, a clause was specially inserted to protect trees of this species at Thursday Island. A fine of £10 is inflicted on any person who cuts down or injures this or a cocoa-nut tree, or any other tree bearing edible fruit. This clause is, of course, in the interest of the aboriginals.".<ref>{{cite book|url=https://primo-slnsw.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=SLNSW_ALMA21105097830002626&context=L&vid=SLNSW&search_scope=EEA&tab=default_tab&lang=en_US|title=The useful native plants of Australia : Including Tasmania|author=J. H. Maiden|publisher=Turner and Henderson, Sydney|year=1889}}</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{Commonscat-inline|Calophyllum inophyllum}} * <cite class="citation book">Dressler, S.; Schmidt, M. & Zizka, G. (2014). [http://www.africanplants.senckenberg.de/root/index.php?submitForm=true&page_id=77&searchTextMenue=Calophyllum+inophyllum&filterRegionIDs%5B%5D=6&filterRegionIDs%5B%5D=1&filterRegionIDs%5B%5D=2&filterRegionIDs%5B%5D=3&filterRegionIDs%5B%5D=5 "''Calophyllum inophyllum''"]. [http://www.africanplants.senckenberg.de ''African plants – a Photo Guide'']. Frankfurt/Main: Forschungsinstitut Senckenberg.</cite><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> lqnc3khuldolhkmvumf5kjf7epgts8j ប្រាសាទអ្នកបួស 0 38399 342666 328057 2026-11-08T04:15:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342666 wikitext text/x-wiki ប្រាសាទអ្នកបួស ដែលស្ថិតនៅលើកូនភ្នំមួយ ដើមឡើយមានឈ្មោះថា ច័ន្ទនគីរី ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងស្រុកជាំក្សាន្ត ខេត្តព្រះវិហារ តាមពិតគឺជាក្រុមប្រាសាទដែលសាងសង់ និងគ្រប់គ្រងកាន់កាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី៧ដល់សតវត្សរ៍ទី៧នៃគ្រិស្តរាជ។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានសិក្សាដោយលោក ប៉ាម៉ង់ ទីយ៉េ និងលោកឡាហ្សង់ គីយ្យា លោកអៃម៉ូនីញ៉េ និងលោកបាកអស់រយៈពេលមួយសតវត្សរ៍មកហើយ ចុងក្រោយបំផុតសិលាចារឹកសំខាន់ៗទាំងនោះដែលមានរហូតដល់ទៅប្រាំបួនផ្ទាំង ត្រូវបានបកប្រែជាបន្តបន្ទាប់ ជាពិសេសសិលាចារឹក K-៣៤១ និងបកប្រែដោយលោក ហ្សក សឺដេស នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ ចេញពីផ្លូវគ្រួសច្រកអានសេះមានផ្លូវបំបែកមួយទៅកាន់ផ្លូវប្រាសាទអ្នកបួស ឬប្រាសាទច័ន្ទនគីរីជាផ្លូវមួយមានចម្ងាយប្រហែល ៣គីឡូម៉ែត្រ។ ក៏ប៉ុន្តែនៅជ្រលងភ្នំស្រះស្រង់ ឬបារាណ៍ទឹកបុរាណមួយនៅជើងភ្នំខាងក្រោមប្រាសាទ ដែលមានទំហំដ៏ធំល្វឹងល្វើយ ដែលមានទឹកថ្លាសម្រាប់ធ្វើពីធីសាសនាព្រហ្មញ្ញ និងសម្រាប់ការបង្ហូរទឹកស្រោចស្របស្រូវប្រាំនៃស្រែចម្ការរបស់សហគមន៍ខ្មែរតាំងបុរាណរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រាសាទច័ន្ទនគីរី ឬប្រាសាទអ្នកបួសមានជណ្តើរបែរមុខទីទិសខាត្បូងមានកាំជណ្តើរ១១កាំ មានទំហំ១១ម៉ែត្រ ផ្នែកជាន់ទី១ និងជាន់ទី២មានទំហំតូចជាងបន្តិចដោយពុំអាចវាស់វេងបានពីព្រោះដោយសារព្រៃក្រាស់ និងបាក់បែកពិបាកវាស់វែង។ នៅកាំជណ្តើរនៃគោបុរៈមានការបាក់បែកស្ទើរទាំងអស់។ ប្រាសាទនេះមានកំពែងថ្មបាយក្រៀម និងថ្មភក់ព័ន្ធជុំវិញចំនួនបីជាន់។ នៅក្នុងបរិវេណនោះមានប្រាង្គធំៗបែរមុខទិសខាងត្បូង ក្បាច់ផ្តែរបានបាក់បែកពាក់កណ្តាលធ្លាក់ចុះមកក្រោម ដោយមានការបំផ្លាញពីជនពាលតាមរយៈការដាក់រំសេវបំបែកយកវត្ថុបុរាណទៅលក់<ref>{{Cite web |url=http://www.bayongtimes.com/page.php?p=17&cat=15 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2018-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925235442/http://www.bayongtimes.com/page.php?p=17&cat=15 |archive-date=2025-09-25 |url-status=dead}}</ref>។ ជារួមមក សិលាចារឹកនេះថ្វីត្បិតតែខ្លីក៏ពិតមែន តែបានផ្តល់នូវព័ត៌មានដ៏សំខាន់ចំនួនពីរនៅសម័យកាលពីរផ្សេងគ្នា។ រឿងទី១ គឺនាំឱ្យយើងដឹងអំពីកាលបរិច្ឆេទនៃការចារសិលាស្តម្ភនៅប្រាសាទដែលចេញព្រះរាជបញ្ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រ និងសាច់រឿងទី២ ដំណាលអំពីការុះរើប្រាសាទមួយនៅគ.ស.១១៣៨ ដោយមានសារលិខិតបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ និងថែមទាំងមានការចម្លងឡើងវិញទៀតផង។ សេចក្តីទាំងនេះ ឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញថា ការជួសជុល ឬរុះរើសំណង់ប្រាសាទចាស់ណាមួយចាំបាច់ត្រូវមានសេចក្តីជូនដំណឹងជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ និងមូលហេតុសមស្រប ហើយក៏ត្រូវមានការអនុញ្ញាតផងដែរ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|អ្នកបួស]] hhpav0zi601zt78zj4bc18jt7hkid65 អាហ្សង់ទីន 0 38910 342765 339174 2026-11-08T07:13:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342765 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន | common_name = អាហ្សង់ទីន | native_name = {{nobold|''República Argentina'' ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]])}} | image_flag = Flag of Argentina.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអាហ្សង់ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Argentina.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអាហ្សង់ទីន|វរលញ្ឆករ]] | other_symbol = [[File:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|90x90px|alt=Sol de Mayo]]<br/> | other_symbol_type = [[ព្រះអាទិត្យនៃខែឧសភា|Sol de Mayo]]<br/>{{small|(ព្រះអាទិត្យនៃខែឧសភា)}} | national_motto = "''En unión y libertad''"<br/>"ក្នុងឯកភាព និងសេរីភាព" | national_anthem = "[[ចម្រៀងជាតិអាហ្សង់ទីន|Himno Nacional Argentino]]"<br/>("ភ្លេងជាតិអាហ្សង់ទីន")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]}}</div> | image_map = Argentina on the globe (+all claims) (Chile centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអាហ្សង់ទីន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៊ុយណូស៊ែ]] | coordinates = {{Coord|34|36|S|58|23|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] | languages_sub = yes | languages_type = ភាសាទទួលស្គាល់តាមតំបន់ | languages = {{Plainlist| * [[ភាសាក្វារ៉ានី]]ក្នុង[[ខេត្តកូរីអានតេស]]<ref name="Corrientes-5598" /> * [[ភាសាកេជូវ៉ាខាងត្បូង|ភាសាកេជូវ៉ា]]ក្នុង[[ខេត្តសាន់ទីអាហ្គោឌែលអេស្តេរ៉ូ]]<ref>{{cite book |title=La educación intercultural bilingüe en Santiago del Estero, ¿mito o realidad? |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |trans-title=La cámara de diputados de la provincia sanciona con fuerza de ley. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807005056/http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |date=2020-08-07 }}</ref> * [[ភាសាតូបាគុម]] [[ភាសាម៉ូកូវី]] និង[[ភាសាវីឈី]]ក្នុង[[ខេត្តឆាកូ]]<ref name=kom/> * [[ភាសាវ៉ែលប៉ាតាហ្គោនី|ភាសាវ៉ែល]]ក្នុង[[ខេត្តឈូប៊ូត]]<ref>{{cite book |title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut. Expresión de beneplácito. Menna, Quetglas y Austin. |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |access-date=25 មេសា 2022 |archive-date=11 ឧសភា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511045625/https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511045625/https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |date=2020-05-11 }}</ref> }} | ethnic_groups = {{vunblist | ៨៣.៦–៩៦.៦% [[ជនជាតិអាហ្សង់ទីនដែលមានដើមកំណើតអឺរ៉ុប|ជនជាតិស្បែកស]] | ២.៤–៤.៦% [[ជនជាតិដើមនៅអាហ្សង់ទីន|ជនជាតិដើម]] | ០.៤–៤.៣% [[ជនជាតិអាហ្សង់ទីនអាហ្វ្រិក|អាហ្វ្រិក]] | ០.៦% [[ជនជាតិអាហ្សង់ទីនអាស៊ី|អាស៊ី]] | ៦.៩% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = {{refn|group=ស|មិនមានជំរឿនអាហ្សង់ទីននាពេលថ្មីៗនេះបានរួមបញ្ចូលសំណួរ ឬលទ្ធផលទូលំទូលាយស្តីពីជនជាតិទេ។ ដូចនេះ ប្រភពមិនមែនរដ្ឋាភិបាលទាំងនេះបានផ្តល់ការប៉ាន់ប្រមាណខុសៗគ្នា។ នេះរួមបញ្ចូលទាំង ''CIA Factbook''<ref>{{cite web|url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/|title = Argentina|date = 19 November 2021|access-date = 26 មេសា 2022|archivedate = 17 មេសា 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210417040319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/|url-status = dead}}</ref> និងការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងដោយ[[ឡាទីណូបារ៉ូមេត្រូ]] (''Latinobarómetro'')។<ref>{{cite web|url=https://www.latinobarometro.org/latContents.jsp |title=Informe Latinobarómetro 2018 |publisher=latinobarometro.org|access-date=10 June 2021}} រូបថតអេក្រង់ (ស្គ្រីនសត) នៃលទ្ធផលពីការស្ទង់មតិ ''Latinobarómetro''៖ [https://ibb.co/Rb7mFqX Image 1], [https://ibb.co/DQLLB0Z Image 2]</ref>}} | religion = {{unbulleted list |៧៩.៦% [[សាសនានៅអាហ្សង់ទីន#គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៦២.៩% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅអាហ្សង់ទីន|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]<br/>—១៥.៣% [[ប្រូតេស្តង់]]<br/>—១.៤% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត |១៩.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១.២% សាសនាផ្សេងៗទៀត }} | religion_year = ២០១៩ | religion_ref = <ref name="CONICETReligion19">{{cite web|url=http://www.ceil-conicet.gov.ar/wp-content/uploads/2019/11/ii25-2encuestacreencias.pdf|access-date=25 មេសា 2022|last1=Mallimac|last2=Giménez Béliveau|last3=Esquivel|last4=Irrazábal|first1=Fortunato|first2=Verónica|first3=Juan Cruz|first4=Gabriela|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Sociedad y Religión en Movimiento. Segunda Encuesta Nacional sobre Creencias y Actitudes Religiosas en la Argentina|publisher=Centro de Estudios e Investigaciones Laborales (CEIL). [[ក្រុមប្រឹក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកទេសជាតិ|CONICET]]|issn=1515-7466}}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតីនិយម]][[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ|សហព័ន្ធ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអាហ្សង់ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[អាល់ប៊ឺតូ ហ្វែណង់ដេស]] | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីអាហ្សង់ទីន|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[គ្រីស្ទីណា ហ្វែណង់ដេស ដឺ កៀឈ្នើរ]] | leader_title3 = [[ប្រធានគណៈរដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[ហ័ន ល្វីស ម៉ាន់សួរ]] | leader_title4 = [[ប្រធានសភាតំណាងរាស្រ្ត (អាហ្សង់ទីន)|ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ]] | leader_name4 = [[ស៊ែរជីអូ ម៉ាសា]] | leader_title5 = [[ប្រធានតុលាការកំពូល (អាហ្សង់ទីន)|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name5 = [[កាឡូស រ៉ូសិនក្រាន់ស៍]] | legislature = [[សមាជជាតិ (អាហ្សង់ទីន)|សមាជជាតិ]] | upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (អាហ្សង់ទីន)|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អាហ្សង់ទីន)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[សង្គ្រាមឯករាជ្យអាហ្សង់ទីន|ទទួលឯករាជ្យ]]ពី | sovereignty_note = [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | established_event2 = [[បដិវត្តន៍ខែឧសភា]] | established_date2 = ២៥ ឧសភា ១៨១០ | established_event3 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអាហ្សង់ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date3 = ៩ កក្កដា ១៨១៦ | established_event4 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាហ្សង់ទីន|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date4 = ១ ឧសភា ១៨៥៣ | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២,៧៨០,៤០០ | area_rank = ទី៨ | area_footnote = {{refn|group=តំ.ក្រៅ|ទិន្នន័យផ្ទៃតំបន់មិនបានរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាមទារនៅ[[អង់តាកទិកអាហ្សង់ទីន|អង់តាកទិក]] (៩៦៥,៥៩៧ គម{{smallsup|២}} និងថែមទាំង[[ប្រជុំកោះអរគ្នីរ]]) [[កោះហ្វកឡិន]] (១១,៤១០ គម{{smallsup|២}}) [[កោះចចជីខាងត្បូង|ចចជីខាងត្បូង]] (៣,៥៦០ គម{{smallsup|២}}) និង[[កោះចចជីខាងត្បូង និងសាំងវិចខាងត្បូង#កោះសាំងវិចខាងត្បូង|កោះសាំងវិចខាងត្បូង]] (៣០៧ គម{{smallsup|២}})។<ref name=totalpop>{{cite web |url=http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/f020202.xls |format=XLS |title=Población por sexo e índice de masculinidad. Superficie censada y densidad, según provincia. Total del país. Año 2010 |work=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2010 |publisher=INDEC – Instituto Nacional de Estadística y Censos |place=Buenos Aires |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608011356/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/f020202.xls |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |access-date=2019-01-29 |archivedate=2014-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608011356/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/f020202.xls }}</ref>}} | percent_water = ១.៥៧ | population_estimate = ៤៥,៦០៥,៨២៦<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/argentina-population|title = Argentina Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs)}}</ref> | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី៣១ | population_census = ៤០,១១៧,០៩៦<ref name=totalpop /> | population_census_year = ២០១០ | population_census_rank = | population_density_km2 = ១៤.៤ | population_density_rank = ទី២១៤ | GDP_PPP = {{increase}} ១.០៤៩ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=213,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|work=World Economic Outlook Database, October 2021|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|title=Argentina|access-date=26 មេសា 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី២៦ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២២,៨៩១ ដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៦ | GDP_nominal = {{increase}} ៤៥៥.១៧២ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៩,៩២៩ ដុល្លារ<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៥៣ | Gini = ៤២.៩ | Gini_year = ២០២០ | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name=gini /><ref>{{cite web|url=https://datos.bancomundial.org/indicator/SI.POV.GINI?view=map|title = Índice de Gini &#124; Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៨៤៥ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=26 មេសា 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី៤៦ | currency = [[ប៉េសូអាហ្សង់ទីន]] ([[និមិត្តសញ្ញាដុល្លារ|$]]) | currency_code = ARS | time_zone = [[ម៉ោងនៅអាហ្សង់ទីន|ART]] | utc_offset = +៣ | utc_offset_DST = | DST_note = | time_zone_DST = | date_format = ថ្ងៃ/ខែ/ឆ្នាំ – {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yyyy|year}} ([[សកលសករាជ|ស.ស.]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអាហ្សង់ទីន|+៥៤]] | iso3166code = AR | cctld = [[.ar]] | today = | footnote_a = }} '''ប្រទេសអាហ្សង់ទីន''' ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ Argentina) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋអាហ្សង់ទីន''' ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ República Argentina) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅប៉ែកខាងត្បូងនៃទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]]។ អាហ្សង់ទីនបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ២,៧៨០,២០០ គម<sup>២</sup> ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាមេរិកខាងត្បូងតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសដែលមានទំហំធំបំផុតទីពីរនៅអាមេរិកខាងត្បូង]] (បន្ទាប់ពី[[ប្រេស៊ីល]]) ធំបំផុតទីបួននៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ធំបំផុតទីប្រាំបី]]នៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនជាប់ជាមួយប្រទេស[[ឈីលី]]នៅភាគខាងលិច [[បូលីវី]]និង[[ប៉ារ៉ាគ្វេ]]នៅភាគខាងជើង ទិសឦសាន្តជាប់នឹងប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និងប្រទេស[[អ៊ូរុយគ្វេ]]នៅភាគខាងកើត។ អាហ្សង់ទីនគឺជារដ្ឋ[[សហព័ន្ធ]]ដែលបែងចែកទៅជា[[ខេត្តនៃអាហ្សង់ទីន|ខេត្តចំនួនម្ភៃបី]] និងមានទីក្រុងស្វយ័តមួយដែលត្រូវជារដ្ឋធានីសហព័ន្ធ និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់ប្រទេស ពោលគឺ[[ប៊ុយណូស៊ែ]]។ ខេត្ត និងរដ្ឋធានីមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញរៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោម[[សហព័ន្ធនិយម|ប្រព័ន្ធសហព័ន្ធ]]។ អាហ្សង់ទីនបានទាមទារអធិបតេយ្យភាពលើផ្នែកមួយនៃតំបន់[[អង់តាកទិក]] [[កោះហ្វកឡិន]] និង[[ប្រជុំកោះចចជីខាងត្បូង និងសាំងវិចខាងត្បូង]]។ វត្តមានរបស់មនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានកត់ត្រានៅអាហ្សង់ទីននាសម័យទំនើបនេះមានតាំងពីសម័យកាល Paleolithic ។{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}} ប្រទេសនេះស្ថិតនៅក្នុងអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៃតំបន់នេះក្នុងអំឡុងពេលសតវត្សទី 16 ។{{sfn|Crow|1992|p=128}} ប្រទេសអាហ្សង់ទីនរក្សាឋានៈជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួនជាមហាអំណាចកណ្តាលនៅក្នុងកិច្ចការអន្តរជាតិនិងជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់និងនៅអាមេរិចឡាទីន។ ប្រទេសអាហ្សង់ទីនមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី 2 នៅអាមេរិកខាងត្បូងហើយជាប្រទេសធំទីបីនៅអាមេរិកឡាទីននិងជាសមាជិកនៃប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំ ៗ G-15 និង G-20 ។ វាក៏ជាសមាជិកស្ថាបនិករបស់ អង្គការសហប្រជាជាតិ ធនាគារពិភពលោក អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក Mercosur សហភាពប្រជាជាតិអាមេរិកខាងត្បូង សហគមន៍នៃរដ្ឋអាមេរិកឡាទីននិងការាបៀន និង អង្គការ Ibero អាមេរិកអាមេរិក ។ វាគឺជាប្រទេសដែលមានសន្ទស្សន៍ខ្ពស់បំផុតលំដាប់ទី 2 នៅអាមេរិកឡាទីនលើសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្សង់ទីន}} {{double image|right|SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|200|Pucará de Tilcara 01.JPG|200|The [[Cueva de las Manos|Cave of the Hands]] in [[Santa Cruz province, Argentina|Santa Cruz province]], with indigenous artwork dating from 13,000–9,000 years ago.|The fortification of ''[[Pucará de Tilcara]]'' in [[Jujuy Province]], part of the [[Inca Empire]].}} ដានដំបូងបំផុតនៃជីវិតមនុស្សនៅតំបន់ដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអាហ្សង់ទីនត្រូវបានកត់ត្រាពីសម័យកាលប៉ាលេលីទិកដែលមានដានទៀតនៅ Mesolithic និង នីកូលថិច ។{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}} រហូតមកដល់សម័យអាណានិគមអឺរ៉ុប អាហ្សង់ទីនមានប្រជាជនតិចតួចណាស់ និងមានវប្បធម៌ចម្រុះខុសៗគ្នា។{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=18–19}} ជនជាតិអឺរ៉ុបបានមកដល់តំបន់នេះជាលើកដំបូងជាមួយការធ្វើដំណើររបស់ Amerigo Vespucci 1502 ។ អ្នកធ្វើដំណើរអេស្ប៉ាញ Juan Díaz de Solís និង [Sebastian Cabot (អ្នករុករក)] បានធ្វើដំណើរទៅទឹកដីអាហ្សង់ទីននៅឆ្នាំ 1516 និង 1526។{{sfn|Crow|1992|p=128}} នៅឆ្នាំ 1536 Pedro de Mendoza បានបង្កើតការតាំងទីលំនៅតូចមួយនៃទីក្រុងប៊ុយណូស៊ែរដែលត្រូវបានគេបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ 1541 ។{{sfn|Crow|1992|pp=129–32}} [[File:Smartin.JPG|thumb|upright|alt=Portrait of the General,|Portrait of General [[José de San Martin]], ''[[Libertadores|Libertador]]'' of Argentina, [[Chile]] and [[Peru]]|alt=Painting of San Martín holding the Argentine flag]] ក្នុងឆ្នាំ 1912 ប្រធានាធិបតី [លោក Roque SênenPeña] បានអនុម័តសិទ្ធិបោះឆ្នោតជាបុរសនិងជាសម្ងាត់ដែលបានអនុញ្ញាតឱ្យលោកHipólito Yrigoyen មេដឹកនាំសហជីពរណសិរ្សរួបរួម (UCR) ដើម្បីឈ្នះការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1916 ។ លោកបានអនុម័តកំណែទម្រង់សង្គមនិងសេដ្ឋកិច្ចនិងជំនួយបន្ថែមដល់កសិដ្ឋានតូចៗនិងអាជីវកម្ម។ អាហ្សង់ទីនបាននៅអព្យាក្រឹតក្នុងកំឡុង សង្គ្រាមលោកលើកទី 1 ។ រដ្ឋបាលទី 2 របស់លោក Yrigoyen បានជួបប្រទះនឹងបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចដែលបានកើតមានដោយវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច។{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=7–178}} ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាហ្សង់ទីន}} [[File:29. July 2015Chile35.JPG|thumb|upright|alt=Mountain tops, with clouds shown.|[[Aconcagua]] is the [[Extremes of Altitude|highest mountain]] outside of Asia, at {{convert|6960.8|m|ft}}, and the highest point in the [[Southern Hemisphere]].<ref name="UNC-Sigma">{{cite web|url=http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |title=Informe científico que estudia el Aconcagua, el Coloso de América mide 6960,8 metros |language=Spanish |trans-title=Scientific Report on Aconcagua, the Colossus of America measures 6960,8m |year=2012 |publisher=[[Universidad Nacional de Cuyo]] |accessdate=3 September 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120908061725/http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |archivedate=8 September 2012 |df= }}</ref> |alt=]] ប្រទេសនេះមានផ្ទៃដី {{convert|2780400|km2|0|abbr=on}} ហើយមានទីតាំងនៅទ្វីអាមេរិកខាងត្បូង។ ចំណុចខ្ពស់ជាងគេបំផុតគឺតំបន់ Aconcagua ស្ថិតនៅក្នុងខេត្ត Mendoza ({{convert|6959|m|0|abbr=on}} លើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ),<ref name=ignmax>{{cite web|url=http://www.ign.gob.ar/AreaProfesional/Geografia/DatosArgentina/MaximasAlturas |last=Albanese |first=Rubén |title=Alturas y Depresiones Máximas en la República Argentina |trans-title=Maximum peaks and lows in the Argentine Republic |publisher=Instituto Geográfico Nacional |place=Buenos Aires |year=2009 |language=Spanish |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723041514/http://www.ign.gob.ar/AreaProfesional/Geografia/DatosArgentina/MaximasAlturas |archivedate=23 July 2013 |deadurl=yes |df= }}</ref> ចំណុចទាបជាងគេបំផុតគឺតំបន់ Laguna del Carbón ស្ថិតក្នុងខេត្ត Santa Cruz ({{convert|-105|m|0|abbr=on}} ក្រោមនីវ៉ូទឹកសមុទ្។រ<ref name=ignmax/><ref>{{cite web|url=http://geology.com/below-sea-level/|last=Lynch|first=David K.|title=Land Below Sea Level|publisher=Geology – Geoscience News and Information|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140327144243/http://geology.com/below-sea-level/|archivedate=27 March 2014|deadurl=no}}</ref> ===ជីវចម្រុះ=== អាហ្សង់ទីនជាប្រទេសសម្បូរដោយជីវចម្រុះ។<ref name=cbd>{{cite web|url=http://www.cbd.int/countries/profile/?country=ar|title=Argentina – Main Details|publisher=Convention on Biological Diversity|place=Montreal, Canada|year=2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019023006/http://www.cbd.int/countries/profile/?country=ar|archivedate=19 October 2013|deadurl=no}}</ref><ref name=cbd/> ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនេះ ធ្វើឱ្យប្រទេសនេះសម្បូរជីវចម្រុះដោយមាន<ref name=cbd/><ref name=wcmc>{{cite web |title=Biodiversity 2005. Cambridge, UK: UNEP–WCMC – World Conservation Monitoring Centre of the United Nations Environment Programme. 2005 |url=https://www.bipindicators.net/system/resources/files/000/000/393/original/801.pdf?1480337758 |website=www.bipindicators.net}}</ref> * រុក្ខជាតិ 9,372 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ២៤) * បក្សី 1,038 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១៤) * ថនិកសត្វ 375 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១២) * ល្មូន 338 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១៦) * អំភីប 162 ប្រភេទ (ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ១៩) សួនឧទ្យានជាតិអាហ្សង់ទីន] បង្កើតបានបណ្តាញ 35 កន្លែងនៅប្រទេសអាហ្សង់ទីន។ ឧទ្យាននេះគ្របដណ្តប់លើបរិវេណដែលមានលក្ខណៈប្លែកៗជាច្រើនពីឧទ្យានជាតិបារីសនៅព្រំប្រទល់ខាងជើងជាមួយបូលីវីទៅកាន់ឧទ្យានជាតិ Tierra del Fuego នៅភាគខាងត្បូងនៃទ្វីបនេះ។ រដ្ឋបាលសួនឧទ្យានជាតិគឺជាភ្នាក់ងារមួយដែលថែរក្សានិងគ្រប់គ្រងឧទ្យានជាតិទាំងនេះរួមជាមួយនឹង បូជនីយដ្ឋានធម្មជាតិ និង ព្រៃព្រៃបម្រុង នៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web |url=http://www.parquesnacionales.gob.ar/institucional/objetivos-de-la-administracion/ |language=Spanish |title=Objetivos de la Administración |publisher=Administración de Parques Nacionales |accessdate=August 15, 2015 |archivedate=តុលា 29, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181029082936/https://www.parquesnacionales.gob.ar/institucional/objetivos-de-la-administracion/ |url-status=dead }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== [[File:Koppen-Geiger Map ARG present.svg|thumb|Köppen-Geiger climate classification map for Argentina.<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |page=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |url=https://www.nature.com/articles/sdata2018214 |language=en |issn=2052-4463}}</ref>]] ជាទូទៅ ប្រទេសអាហ្សង់ទីនមានអាកាសធាតុសំខាន់ៗចំនួនបួនគឺ ក្តៅ ក្ដៅស្ងួត ត្រជាក់ស្ងួត និងត្រជាក់។<ref name=arggov>{{cite web|url=http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1483 |title=Geography and Climate of Argentina |publisher=Government of Argentina |accessdate=28 August 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220215355/http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1483 |archivedate=20 December 2010 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |page=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214}}</ref> ថ្វីបើតំបន់ដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេគឺអាកាសធាតុក្តៅល្មម ក៏អាកាសធាតុអាហ្សង់ទីនមានបរិមាណពិសេសនៃភាពសម្បូរបែបនៃអាកាសធាតុ។<ref name = FAO>{{cite web |url= http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Argentina/argentina.htm |title= Argentina |work= Country Pasture/Forage Resource Profiles |publisher= Food and Agriculture Organization |accessdate= 7 June 2015}}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅអាហ្សង់ទីន}} ===រដ្ឋាភិបាល=== [[File:Casa Rosada (8192119019).jpg|thumb|left|upright=1.05|[[Casa Rosada]], workplace of the [[President of Argentina|President]]]] អាហ្សង់ទីនគឺជាសាធារណរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។{{sfn|Constitution of Argentina|loc=art. 1}} រដ្ឋាភិបាលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រព័ន្ធនៃការបែងចែកអំណាចដែលបានកំណត់ដោយ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន ដែលជាឯកសារច្បាប់កំពូលរបស់ប្រទេស។ ===ខេត្ត=== ប្រទេសអាហ្សង់ទីនគឺជាសហព័ន្ធនៃខេត្តចំនួន 23 និងទីក្រុងមួយនៃទីក្រុងស្វ័យភាព ប៊ុយណូស៊ែរ។ ខេត្ដត្រូវបានបែងចែកសម្រាប់គោលបំណងរដ្ឋបាលទៅជានាយកដ្ឋាននិងក្រុងនានា លើកលែងតែក្រុងប៊ុយណូស៊ែរ។ ទីក្រុង Buenos Aires ត្រូវបានបែងចែកជាសង្កាត់តូចៗ។ ខេត្តនានាមានអំណាចទាំងអស់ដែលពួកគេបានជ្រើសរើសមិនឱ្យផ្ទេរទៅរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។{{sfn|Constitution of Argentina|loc=art. 121}} ពួកគេត្រូវតែជាសាធារណរដ្ឋតំណាង និងមិនត្រូវផ្ទុយនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។{{sfn|Constitution of Argentina|loc=arts. 5–6}} ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមឯករាជ្យទីក្រុងសំខាន់ៗនិងតំបន់ជុំវិញរបស់ពួកគេ បានក្លាយទៅជាខេត្តទោះបីជាការអន្តរាគមរបស់ពួកគេ។ ច្បាប់ឆ្នាំ 1862 ត្រូវបានកំណត់ថាជាដែនដីជាតិ ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សហព័ន្ធប៉ុន្តែនៅខាងក្រៅព្រំដែននៃខេត្ត។ នៅឆ្នាំ 1884 ពួកគេបានធ្វើជាមូលដ្ឋានសម្រាប់បង្កើតរដ្ឋបាលនៃ Misiones, Formosa, Chaco, La Pampa, Neuquén, Rio Negro, Chubut, Santa Cruz និង Tierra del Fuego ។{{sfn|Rock|1987|p=155}} ===ទំនាក់ទំនងការបរទេស=== [[File:G20 2016 leaders.jpg|thumb|alt=Presidents all standing together.|Argentina is one of [[G-20 major economies]].]] គោលនយោបាយការបរទេសត្រូវបានគ្រប់គ្រងជាផ្លូវការដោយក្រសួងការបរទេស, ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិនិងការគោរពបូជា ដែលជាទំនួលខុសត្រូវសម្រាប់ប្រធានាធិបតី។ ប្រទេសនេះគឺជាប្រទេសមហាអំណាច G-15 និង G-20 នៃពិភពលោកនិងជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ អង្គការសហប្រជាជាតិ អង្គការសហប្រជាជាតិ អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក និងអង្គការប្រជាជាតិអាមេរិច។ ប្រទេសនេះបានទាមទារផ្ទៃដី {{convert|965597|km2|abbr=on}} ក្នុងតំបន់អង់តាកទិកចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1904។<ref>{{cite web|url=http://www.marambio.aq/baseorcadas.html|title=Destacamento Naval Orcadas|trans-title=Orcadas Naval Base|publisher=Fundación Marambio|place=Buenos Aires|year=1999|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202221405/http://www.marambio.aq/baseorcadas.html|archivedate=2 December 2013|deadurl=no}}</ref> អាហ្សង់ទីនមានជម្លោះលើដែនដីកោះ Falkland និង South Georgia and South Sandwich Islands ដែលបច្ចុប្បន្នគ្រប់គ្រងដោយចក្រភពអង់គ្លេស។ ===កម្លាំងប្រដាប់អាវុធ=== ប្រធានាធិបតីទទួលបានងារជាមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអាហ្សង់ទីន ដែលជាផ្នែកមួយនៃក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ដែលកំណត់ការងារយ៉ាងតឹងរឹងរវាងប្រព័ន្ធការពារជាតិនិងប្រព័ន្ធសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង។ ប្រព័ន្ធការពារជាតិគឺជាការទទួលខុសត្រូវផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ{{sfn|Constitution of Argentina|loc=arts. 125–126}} ដែលសម្របសម្រួលដោយក្រសួងការពារជាតិហើយមានកងទ័ពជើងទឹកនិងកងទ័ពអាកាស។<ref>{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/argentina/military_branches.html|title=Argentina – Military branches|publisher=Index Mundi – CIA World Factbook|year=2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103093751/http://www.indexmundi.com/argentina/military_branches.html|archivedate=3 November 2012|deadurl=no}}</ref> Ruled and monitored by Congress{{sfn|Constitution of Argentina|loc=arts. 21, 75, 99}}<ref name=resdal>{{cite web|url=http://www.resdal.org/ing/atlas/atlas12-ing-10-argentina.pdf|format=PDF|title=A Comparative Atlas of Defense in Latin America and Caribbean – Argentina|publisher=RESDAL – Red de Seguridad y Defensa de América Latina|place=Buenos Aires|year=2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140508122931/http://www.resdal.org/ing/atlas/atlas12-ing-10-argentina.pdf|archivedate=8 May 2014|deadurl=no}}</ref> វាត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅលើគោលការណ៍សំខាន់នៃការការពារខ្លួនស្របច្បាប់ពោលគឺការធ្វើគ្របដណ្ដប់នូវការឈ្លានពានខាងយោធាខាងក្រៅដើម្បីធានាដល់សេរីភាពរបស់ប្រជាជនអធិបតេយ្យជាតិនិងបូរណភាពទឹកដី។<ref name=resdal/> បេសកកម្មបន្ទាប់បន្សំរបស់ខ្លួនរួមបញ្ចូលទាំងការប្តេជ្ញាចិត្តចំពោះប្រតិបត្តិការពហុជាតិនៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌនៃអង្គការសហប្រជាជាតិចូលរួមក្នុងបេសកកម្មគាំទ្រផ្ទៃក្នុងជួយដល់ប្រទេសជាមិត្តនិងបង្កើតប្រព័ន្ធការពារថ្នាក់ក្រោម។<ref name=resdal/> [[File:ARA Almirante Brown D 10 (cropped).jpg|thumb|right|upright=0.8|Argentine destroyer [[ARA Almirante Brown (D-10)|ARA ''Almirante Brown'' (D-10)]]<ref name="ARA Almirante Brown (D-10)">Maritime Archeology and History, Navy of the Argentine Republic, [http://www.histarmar.com.ar/Armada%20Argentina/ArmadaHoy/AlmBrownmeko360.htm ARA ''Almirante Brown'' (D-10).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409042220/http://www.histarmar.com.ar/Armada%20Argentina/ArmadaHoy/AlmBrownmeko360.htm |date=2016-04-09 }} URL accessed on 15 October 2006.</ref>]] យោធាគឺជាការស្ម័គ្រចិត្ត ដែលបេក្ខជនត្រូវមានអាយុចាប់ពី 18 ឆ្នាំដល់ 24 ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/argentina/military_service_age_and_obligation.html|title=Argentina – Military service age and obligation|publisher=Index Mundi – CIA World Factbook|year=2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103093806/http://www.indexmundi.com/argentina/military_service_age_and_obligation.html|archivedate=3 November 2012|deadurl=no}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 2007 អាហ្សង់ទីន បានបញ្ជូន ឧទ្ធម្ភាគចក្រ ទូក និងរោងចក្រចម្រោះទឹកត្រូវបានបញ្ជូនដើម្បីជួយ [[បូលីវី]] ប្រឆាំងនឹងទឹកជំនន់ដ៏អាក្រក់បំផុតរបស់ពួកគេក្នុងពេលជាច្រើនទសវត្ស។<ref>{{cite web|url=http://www.gacetamarinera.com.ar/index.php?SESID=662a1ef16ed420aeb93b117d1c4fabc6&mp_id=1&mp_op=1&seccion=principal&nota_id=3209|title=Gaceta Marinera – Portal Oficial de Noticias de la Armada Argentina|first=Armada|last=Argentina|website=Gacetamarinera.com.ar|accessdate=3 December 2017|archivedate=13 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513095337/https://gacetamarinera.com.ar/?SESID=662a1ef16ed420aeb93b117d1c4fabc6&mp_id=1&mp_op=1&seccion=principal&nota_id=3209|url-status=dead}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 2010 កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធក៏បានចូលរួមផងដែរនៅក្នុង ការឆ្លើយតបមនុស្សធម៌ដោយរដ្ឋាភិបាលជាតិបានជួយបន្ទាប់ពីការរញ្ជួយដីនៅហៃទីឆ្នាំ 2010 និងនៅស៊ីលី ផងដែរ។ ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអាហ្សង់ទីន}} [[File:Bodega chakana hacia la montaña.jpg|thumb|upright|alt=Field|[[Agriculture in Argentina|Argentine agriculture]] is relatively capital intensive, today providing about 7% of all employment.<ref name=mecon>{{cite web|url=http://www.mecon.gov.ar/ |title=Ministerio de Hacienda y Finanzas Públicas – Hacienda, Finanzas, Política Económica, Comercio Interior, Comercio Exterior, Ingresos Públicos, Información Económica, Gobierno, Organismos |publisher= |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019024050/http://www.mecon.gov.ar/ |archivedate=19 October 2013}}</ref>]] ដោយទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីធនធានធម្មជាតិសម្បូរបែបម នុស្សដែលមានអក្ខរភាពខ្ពស់ មូលដ្ឋានឧស្សាហកម្មចម្រុះនិងវិស័យកសិកម្មដែលនាំមុខទៅរកការនាំចេញសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសអាហ្សង់ទីនគឺជាប្រទេសធំទី 3 របស់អាមេរិកឡាទីន<ref name=wsj1>{{cite news|url=https://www.wsj.com/article/BT-CO-20130403-713853.html|title=Exchanges in Argentina Move Toward Greater Integration|work=The Wall Street Journal|place=New York|date=3 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307022904/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20130403-713853.html|archivedate=7 March 2014|deadurl=no}}</ref> និងធំលំដាប់ទី២នៅអាមេរិកខាងត្បូង<ref>{{cite news |last1=Devereux |first1=Charlie|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-09-18/argentina-s-economy-expanded-2-3-in-second-quarter|title=Argentina's Economy Expanded 2.3% in Second Quarter |publisher=Bloomberg |date=18 September 2015 |accessdate=12 October 2015}}</ref> ប្រទេសអាហ្សង់ទីនជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ 85 ក្នុងចំណោម 180 ប្រទេសក្នុងសន្ទស្សន៍អំពើពុករលួយឆ្នាំ 2017 របស់អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ។<ref>{{cite web|url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017|title=Corruption Perceptions Index 2017|publisher=Transparency International|year=2017|accessdate=11 April 2018|archivedate=11 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511131023/https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.transparency.org/cpi2014/results|format=|title=Corruption Perceptions Index 2014|publisher=Transparency International|year=2014|accessdate=11 April 2018|archivedate=18 មេសា 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180418235053/https://www.transparency.org/cpi2014/results|url-status=dead}}</ref> ===ឧស្សាហកម្ម=== [[File:Montaje de Atucha II.jpg|thumb|upright=0.9|[[Atucha I Nuclear Power Plant|Atucha Nuclear Power Plant]] was the first nuclear power plant in [[Latin America]].<ref>[http://www.natcapsolutions.org/publications_files/BrittlePower/BrittlePower_Parts123.pdf Brittle Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402203813/http://www.natcapsolutions.org/publications_files/BrittlePower/BrittlePower_Parts123.pdf |date=2016-04-02 }}, p. 144.</ref> The electricity comes from 3 operational [[nuclear reactor]]s: The [[Embalse Nuclear Power Station]], the [[Atucha I Nuclear Power Plant|Atucha I]] and [[Atucha II Nuclear Power Plant|II]].]] Córdobaគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មដ៏ធំរបស់ប្រទេសអាហ្សង់ទីនដែលធ្វើជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់លោហៈធាតុរថយន្ដនិងផលិតគ្រឿងបន្លាស់រថយន្ត។ ===ការដឹកជញ្ជូន=== {{Multiple image |align =left |direction=vertical |width =215 |image1=199 - Buenos Aires - Aéroport international Ezeiza - Janvier 2010.jpg |caption1= |image2= Ezeizaaero.jpg |caption2=អាកាសយាន្តដ្ឋាន Ministro Pistarini បើកក្នុងឆ្នាំ 1949 }} អាហ្សង់ទីនមានប្រព័ន្ធផ្លូវដែកធំបំផុតនៅអាមេរិកឡាទីនដោយមានផ្លូវដែក {{convert|36966|km|abbr=on}} ក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref>{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/argentina/railways.html|title=Argentina – Railways|publisher=Index Mundi – CIA World Factbook|year=2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407074801/http://www.indexmundi.com/argentina/railways.html|archivedate=7 April 2014|deadurl=no}}</ref> វាធ្វើឱ្យខេត្តទាំង២៣ និងរដ្ឋធានី ព្រមទាំងប្រទេសជិតខាងអាចទំនាក់ទំនងគ្នាបាន។<ref name=eotn1>{{cite web|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Americas/Argentina-TRANSPORTATION.html|title=Argentina – Transportation|publisher=Encyclopedia of the Nations|year=2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927095951/http://www.nationsencyclopedia.com/Americas/Argentina-TRANSPORTATION.html|archivedate=27 September 2013|deadurl=no}}</ref> [[File:200 Series at San José de Flores.jpg|thumb|alt=Underground railway.|[[Buenos Aires Underground]], is the first underground railway in [[Latin America]], the [[Southern Hemisphere]] and the [[hispanophone|Spanish speaking world]].<ref>[http://www.ambito.com/noticia.asp?id=718445 Se cumplieron 100 años del primer viaje en subte] – Ambito, 1 December 2013.</ref>]] ===ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងការទំនាក់ទំនង=== [[File:Estudio Pais1.JPG|thumb|alt=TV Studio.|"''Estudio Pais 24, the Program of the Argentines''" in [[TV Pública Digital (Argentina)|Channel 7]], the first television station in the country|alt=]] វិស័យព័ត៌មានត្រូវបានអភិវឌ្ឍយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសអាហ្សង់ទីនដោយមានជាងពីររយកាសែត។ អាហ្សង់ទីនចាប់ផ្ដើមមានវិទ្យុនៅថ្ងៃទី២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{cite web|url=http://www.pateplumaradio.com/south/misc/argendx.html|last=Moore|first=Don|title=Radio with a past in Argentina|year=1995|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523000648/http://www.pateplumaradio.com/south/misc/argendx.html|archivedate=23 May 2013|deadurl=no}}</ref> ត្រឹមឆ្នាំ២០១១ អាហ្សង់ទីនក៏មានប្រព័ន្ធគ្របដណ្ដប់ខ្ពស់បំផុតនៃបណ្តាញទូរគមនាគមន៍ក្នុងចំនោមមហាអំណាចឡាទីនអាមេរិក: ប្រហែល 67% នៃប្រជាជនរបស់ខ្លួនមានអ៊ិនធឺណិតនិង 137,2% ជាទូរស័ព្ទដៃ។<ref>{{cite web|url=http://www.internetworldstats.com/south.htm|title=South America|publisher=IWS–ITU – Internet World Stats|year=2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140402230620/http://www.internetworldstats.com/south.htm|archivedate=2 April 2014|deadurl=no|url-status=dead}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== អាហ្សង់ទីនទទួលបានបីរង្វាន់ណូបែលនៅក្នុងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ។ ការស្រាវជ្រាវអវកាសក៏បានក្លាយជាសកម្មភាពកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងប្រទេសអាហ្សង់ទីន។ ផ្កាយរណបដែលផលិតដោយអាហ្សង់ទីនរួមមាន LUSAT-1 (1990), Víctor-1 (1996), PEHUENSAT-1 (2007),<ref>{{cite web |url=http://www.aate.org/pehuensat.html |title=PEHUENSAT-1 |language=Spanish |publisher=Asociación Argentina de Tecnología Espacial |access-date=2019-01-29 |archivedate=2007-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070117023136/http://www.aate.org/pehuensat.html |url-status=dead }}</ref> និងផ្កាយរណបដែលផលិតដោយ CONAEដែលជាទីភ្នាក់ងារអវកាសអាហ្សង់ទីន<ref>{{cite web|url=http://momento24.com/en/2010/03/20/argentine-satellite-sac-d-will-be-presented-in-bariloche/ |title='Argentine satellite SAC-D' will be presented in Bariloche |publisher=Momento 24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323115731/http://momento24.com/en/2010/03/20/argentine-satellite-sac-d-will-be-presented-in-bariloche/ |archivedate=23 March 2010}}</ref> ប្រទេសអាហ្សង់ទីនមានកម្មវិធីផ្កាយរណប, ស្ថានីយ៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ជំនាន់ទី 4) និងក្រុមហ៊ុនថាមពលនុយក្លេអ៊ែរសាធារណៈ INVAP ដែលផ្តល់ឱ្យប្រទេសមួយចំនួននូវថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ។<ref name=science>[https://web.archive.org/web/20080617145706/http://www.argentina.ar/sw_seccion.php?id=124&idioma_sel=en Science and Education in Argentina]. argentina.ar</ref> ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅប្រទេសអាហ្សង់ទីនត្រូវបានកំណត់ដោយការផ្តល់វប្បធម៌របស់ខ្លួន និងទ្រព្យសម្បត្តិធម្មជាតិច្រើននិងប្លែកៗរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសនេះមានភ្ញៀវទេសចរ 5,57 លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ 2013 ដោយចាត់ទុកថាមានចំនួនទេសចរអន្ដរជាតិដែលជាគោលដៅទេសចរណ៍កំពូលនៅអាមេរិកខាងត្បូងនិងទី 2 នៅអាមេរិកខាងត្បូងបន្ទាប់ពីម៉ិកស៊ិក។<ref name=UNWTO2014>{{cite web |url=http://mkt.unwto.org/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |title=UNWTO Tourism Highlights, 2014 Edition |publisher=[[World Tourism Organization]] (UNWTO) |accessdate=27 April 2015 |archivedate=27 មេសា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150427093655/http://mkt.unwto.org/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |url-status=dead }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:Avenida Callao al 500.jpg|thumb|alt=Buildings|[[Balvanera]], Buenos Aires, filled with picturesque Dutch style tenements.]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ អាហ្សង់ទីនមានប្រជាជន 40,091,359 នាក់<ref name="pop2009">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706084227/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|archivedate=6 July 2011|url= http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|title= Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001–2015|work=Gustavo Pérez|format= PDF|publisher=[[INDEC]]|page= 16|language=Spanish}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.censo2010.indec.gov.ar/ |title=Censo 2010: Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas |language=Spanish |publisher=Censo2010.indec.gov.ar |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615003729/http://www.censo2010.indec.gov.ar/ |archivedate=15 June 2011 |deadurl=yes |df= }}</ref> ប្រទេសអាហ្សង់ទីនជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខបីនៅអាមេរិកខាងត្បូងក្នុងចំនួនប្រជាជនសរុបនិងទី 33 នៅទូទាំងពិភពលោក។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនគឺ 15 នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េនៃដីដែលទាបជាងមធ្យមភាគពិភពលោក 50 នាក់។ អត្រាកំណើនប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ 2010 គឺប្រមាណជា 1,03% ជារៀងរាល់ឆ្នាំដោយអត្រាកំណើតនៃការកើតកូន 17,7 លើ 1000 នាក់និងអត្រាមរណភាព 7,4 នាក់ក្នុង 1000 នាក់។ អត្រាអន្តោប្រវេសន៍សុទ្ធ] មានចាប់ពីអន្តោប្រវេសន៍សូន្យដល់ 4 នាក់ក្នុងចំនោម 1000 នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។{{citation needed|date=June 2017}} ប្រទេសអាហ្សង់ទីនបានក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេនៅអាមេរិចឡាទីននិងជាប្រទេសទី 2 នៅក្នុងទ្វីបអាមេរិកក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យអាពាហ៍ពិពាហ៍ភេទដូចគ្នានៅទូទាំងប្រទេស។<ref>{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2012368514_argentina16.html |title=Argentina becomes second nation in Americas to legalize gay marriage |publisher=seattletimes.nwsource.com |date=15 July 2010 |accessdate=15 July 2010 |first=Juan |last=Forero |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110521221225/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2012368514_argentina16.html |archivedate=21 May 2011}}</ref> ហើយវាក៏ជាប្រទេសទ១០ ក្នុងពិភពលោកដែលអនុញ្ញាតរឿងនេះ.<ref>{{cite news |last=Fastenberg |first=Dan |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2005678,00.html |title=International Gay Marriage |work=Time |date=22 July 2010 |accessdate=20 November 2011 |archive-date=13 សីហា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813110846/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2005678,00.html |url-status=dead }}</ref> ===សាសនា=== [[File:Papa Francisco na JMJ - 24072013.jpg|thumb|upright|[[Pope Francis|Francis]], the first pope from the New World, was born and raised in Argentina.|alt=]] រដ្ឋធម្មនុញ្ញអនុញ្ញាតឱ្យមានសេរីភាពក្នុងការកាន់[[សាសនា]]។ {{sfn|Constitution of Argentina|loc=arts. 14, 20}} ថ្វីបើវាមិនអនុវត្តន៏ជាផ្លូវការឬជាជំនឿរបស់រដ្ឋក៏ដោយ {{sfnm|1a1=Fayt|1y=1985|1p=347|2a1=Bidart Campos|2y=2005|2p=53}} សាសនាគ្រិស្តជាសាសនាដែលគេប្រកាន់យក។{{sfn|Constitution of Argentina|loc=art. 2}}{{efn-ua|In practice this privileged status amounts to tax-exempt school subsidies and licensing preferences for radio broadcasting frequencies.<ref name=irfr1/>}} ===នគរូបនីយកម្ម=== ប្រទេសអាហ្សង់ទីនត្រូវបានធ្វើនគរូបនីយកម្មយ៉ាងខ្លាំងដោយប្រជាជន 92% រស់នៅក្នុងទីក្រុង។<ref>{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/argentina/urbanization.html|title=Argentina – Urbanization|publisher=Index Mundi – CIA World Factbook|date=26 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102145553/http://www.indexmundi.com/ARGENTINA/urbanization.html|archivedate=2 November 2012|deadurl=no}}</ref> ===ការអប់រំ=== [[File:World map of countries by literacy rate.svg|thumb|upright=1.75|Argentina has historically been placed high in the [[List of countries by literacy rate|global rankings of literacy]], with rates similar to those of developed countries.|alt=]] រដ្ឋអាហ្សង់ទីនធានានូវការអប់រំសាធារណៈជាសកលនិងមិនគិតថ្លៃសំរាប់គ្រប់កម្រិត។{{efn-ua|The post-graduate sub-level of higher education is usually paid.}} ការទទួលខុសត្រូវសម្រាប់ការត្រួតពិនិត្យផ្នែកអប់រំត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅតាមបណ្ដាសហព័ន្ធនិងខេត្ត។ ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សចុងក្រោយនេះតួនាទីរបស់វិស័យឯកជនបានរីកចម្រើនក្នុងគ្រប់ជំហានសិក្សា។ ===វិស័យសុខាភិបាល=== [[File:Plaza Houssay Av Córdoba Facultad Medicina.jpg|thumb|The University of Buenos Aires School of Medicine, alma mater to many of the country's 3,000 medical graduates, annually<ref>{{cite web|url=http://www.ama-med.org.ar/ |title=AMA |publisher=Ama-med.org.ar | archiveurl= https://web.archive.org/web/20100413102652/http://www.ama-med.org.ar/| archivedate= 13 April 2010 | deadurl= no}}</ref>]] ការទទួលបានការថែទាំសុខភាពក៏បានកាត់បន្ថយ អត្រាមរណៈរបស់ទារក ពី 70 ក្នុង 1000 កំណើតរស់នៅក្នុងឆ្នាំ 1948<ref name=un97>''UN Demographic Yearbook. Historical Statistics. 1997''.</ref> to 12.1 ក្នុងឆ្នាំ 2009 និងបង្កើនអាយុសង្ឃឹមរស់ពី 60 ទៅ 76 ឆ្នាំ។<ref name=un97/> ==វប្បធម៌== [[File:El Ateneo Grand Splendid, Buenos Aires (38984631534).jpg|thumb|[[El Ateneo Grand Splendid]] was named the second most beautiful bookshop in the world by ''[[The Guardian]]''.<ref name="TheGuardian">{{cite web |title=Top shelves |first=Sean |last=Dodson |url=https://www.theguardian.com/books/2008/jan/11/bestukbookshops |work=The Guardian |location=London |date=11 January 2008 |accessdate=10 May 2015 |quote=2) El Ateneo in Buenos Aires}}</ref>]] ប្រទេសអាហ្សង់ទីនគឺជាប្រទេសពហុវប្បធម៌ដែលទទួលឥទ្ធិពលអឺរ៉ុបយ៉ាងខ្លាំង។ វប្បធម៌សម័យទំនើបអាហ្សង់ទីនត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយ អ៊ីតាលី អេស្ប៉ាញ និងអន្តោប្រវេសន៍អ៊ឺរ៉ុបផ្សេងទៀតមកពីប្រទេសបារាំង ចក្រភពអង់គ្លេសនិងអាល្លឺម៉ង់ និងប្រទេសដទៃទៀត។ ===អក្សរសាស្ត្រ=== [[File:Argentine literature.jpg|thumb|upright=0.9|Four of the most influential Argentine writers. Top-left to bottom-right: [[Julio Cortázar]], [[Victoria Ocampo]], [[Jorge Luis Borges]] and [[Adolfo Bioy Casares]]|alt=Mosaic image showing the four photographs]] ចលនាទំនើបនិយមបានឈានចូលដល់សតវត្សរ៍ទី 20 រួមទាំងនិទស្សន្តដូចជា Leopoldo Lugones និង Alfonsina Storni{{sfn|Young|Cisneros|2010|pp=51–52}}។ ===តន្ត្រី=== ប្រភេទច្រៀងបែបមនោសញ្ចេតនារួមមានតារាចម្រៀងល្បីល្បាញអន្តរជាតិដូចជា Sandro de América ជាដើម។ ប្រភេទតន្ត្រីដ៏ពេញនិយមមួយផ្សេងទៀតនាពេលបច្ចុប្បន្នគឺ Cumbia villera គឺជាប្រភេទតន្ត្រីដើមរបស់ប្រទេសអាហ្សង់ទីនហើយមានប្រជាប្រិយភាពនៅទូទាំងអាមេរិកឡាទីននិងសហគមន៍ឡាទីននៅបរទេស។<ref name="rollingstone">[https://www.rollingstone.com.ar/583428 "El ritmo de la villa", Rolling Stone]</ref> ===ស្ថាបត្យកម្ម=== {{main|Architecture of Argentina}} [[File:Cabildo de Buenos Aires, calle Bolivar.jpg|thumb|upright=1.3|View of Bolívar Street facing the [[Buenos Aires Cabildo|Cabildo]] and [[Avenida Roque Sáenz Peña|Diagonal Norte]], on Buenos Aires' historical center. The city's characteristic convergence of diverse architectural styles can be seen, including [[Spanish Colonial architecture|Spanish Colonial]], [[Beaux-Arts architecture|Beaux-Arts]], and [[modernist architecture]].]] ស្ថាបត្យករជនជាតិអាហ្សង់ទីនជាច្រើន បានបង្កើននូវទេសភាពទីក្រុងរបស់ពួកគេដូចជា លោក Juan Antonio Buschiazzo បានជួយធ្វើឱ្យមានប្រជាប្រិយភាព ស្ថាបត្យកម្ម Beaux-Arts និង Francisco Gianotti ដោយរួមបញ្ចូល Art Nouveau ជាមួយរចនាបទអ៊ីតាលី ដែលបានបន្ថែម flair ទៅទីក្រុងអាហ្សង់ទីនក្នុងអំឡុងពេលដើមសតវត្សទី 20 ។ ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=តំ.ក្រៅ}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} ==Bibliography== ;ឯកសារច្បាប់ {{refbegin}} * {{citation|url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/english.php |title=Constitution of the Argentine Nation |authors=National Constituent Convention |place=Santa Fe |date=22 August 1994 |ref={{harvid|Constitution of Argentina}} |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040509144959/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/english.php |archivedate= 9 May 2004 |df= }} {{refend}} ;អត្ថបទ {{refbegin|30em}} * {{cite journal|last1=Bolt|first1=Jutta|last2=Van Zanden|first2=Jan Luiten|title=The First Update of the Maddison Project; Re-estimating Growth Before 1820|url=http://www.ggdc.net/maddison/maddison-project/data/mpd_2013-01.xlsx|format=XLS|work=Maddison Project Working Paper 4|year=2013|ref=harv|accessdate=2019-01-29|archive-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105044340/http://www.ggdc.net/maddison/maddison-project/data/mpd_2013-01.xlsx|dead-url=yes}} * {{cite journal|last1=Colantoni|first1=Laura|last2=Gurlekian|first2=Jorge|title=Convergence and intonation. Historical evidence from Buenos Aires Spanish|journal=Bilingualism: Language and Cognition|volume=7|issue=2|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge, UK|date=August 2004|pages=107–19|doi=10.1017/S1366728904001488|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Cruz, Jr.|first1=Arturo|title=Glory Past but Not Forgotten|work=Insight on the News|volume=6|issue=32|publisher=News World Communications|place=New Yorkdate=6 August 1990|page=8|ref={{harvid|Cruz|1990}}}} * {{cite journal|last1=DellaPergola|first1=Sergio|authorlink=Sergio DellaPergola|title=World Jewish Population, 2013|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3113|format=PDF|volume=113|editor1-last=Dashefsky|editor1-first=Arnold|editor1-link=Arnold Dashefsky|editor2-last=Sheskin|editor2-first=Ira|work=The American Jewish Year Book, 2013|publisher=Springer|place=Dordrecht, The Netherlands|year=2013|pages=279–358|isbn=978-3-319-01658-0|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Long|first1=Marshall|title=What is So Special About Shoebox Halls? Envelopment, Envelopment, Envelopment|url=http://mlacoustics.com/PDF/Shoebox.pdf|format=PDF|work=Acoustics Today|volume=5|issue=2|publisher=ASA – Acoustical Society of America|date=April 2009|pages=21–25|doi=10.1121/1.3182843|ref=harv|accessdate=2019-01-29|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808081005/http://www.mlacoustics.com/PDF/Shoebox.pdf|dead-url=yes}} * {{cite journal|last=Malamud|first=Andrés|title=A Leader Without Followers? The Growing Divergence Between the Regional and Global Performance of Brazilian Foreign Policy|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-politics-and-society_fall-2011_53_3/page/n6|journal=Latin American Politics and Society|volume=53|issue=3|publisher=Institute of Social Sciences of the University of Lisbon|place=Lisbon|year=2011|pages=1–24|ref=harv|doi=10.1111/j.1548-2456.2011.00123.x}} * {{cite journal|last1=Mallimaci|first1=Fortunato|last2=Esquivel|first2=Juan Cruz|last3=Irrazábal|first3=Gabriela|title=Primera Encuesta Sobre Creencias y Actitudes Religiosas En Argentina|url=http://www.ceil-conicet.gov.ar/wp-content/uploads/2013/02/encuesta1.pdf|format=PDF|publisher=CONICET – Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas|place=Buenos Aires|date=26 August 2008|language=Spanish|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Moore|first1=Don|title=Argentina: Radio with a Past|work=Monitoring Times|publisher=Grove Enterprises|place=Brasstown, NC|date=January 1995|ref=harv}} * {{cite journal |last1=Solomon |first1=Hussein |title=South African Foreign Policy, Middle Power Leadership and Preventive Diplomacy |url=http://www.cips.up.ac.za/files/pdf/uafspublications/South%20African%20foreign%20policy%2C%20middle%20power%20leadership%20and%20preventive%20diplomacy.pdf |format=PDF |publisher=Centre for International Political Studies |place=Pretoria, South Africa |ref=harv |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140419052314/http://www.cips.up.ac.za/files/pdf/uafspublications/South%20African%20foreign%20policy%2C%20middle%20power%20leadership%20and%20preventive%20diplomacy.pdf |archivedate=19 April 2014 |df= }} {{refend}} ;សៀវភៅ {{refbegin|30em}} * {{cite book|last=Abad de Santillán|first=Diego|authorlink=Diego Abad de Santillán|title=Historia Argentina|publisher=Tipográfica Editora Argentina|place=Buenos Aires|year=1971|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last1=Adler|first1=Emanuel|last2=Greve|first2=Patricia|title=Globalising the Regional, Regionalising the Global|series=Review of International Studies|volume=35|contribution=When security community meets balance of power: overlapping regional mechanisms of security governance|editor-last=Fawn|editor-first=Rick|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge|year=2009|pages=59–84|isbn=978-0-521-75988-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Aeberhard|first1=Danny|last2=Benson|first2=Andrew|last3=Phillips|first3=Lucy|title=The rough guide to Argentina|url=https://archive.org/details/roughguidetoarge0000aebe_z0y6|publisher=Rough Guides|place=London|year=2000|isbn=978-1-85828-569-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Akstinat|first=Björn|title=Handbuch der deutschsprachigen Presse im Ausland|publisher=IMH–Verlag|place=Berlin|year=2013|language=German|isbn=978-3-9815158-1-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Arbena|first=Joseph|title=Sport in Latin America and the Caribbean|contribution=In Search of the Latin American Female Athlete|editor-last1=Arbena|editor-first1=Joseph|editor-last2=LaFrance|editor-first2=David Gerald|publisher=Rowman & Littlefield|place=Lanham, MD|year=2002|pages=219–32|isbn=978-0-8420-2821-9|ref=harv}} * {{cite book|editor-last1=Arbena|editor-first1=Joseph|editor-last2=LaFrance|editor-first2=David Gerald|title=Sport in Latin America and the Caribbean|publisher=Rowman & Littlefield|place=Lanham, MD|year=2002|isbn=978-0-8420-2821-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Barnes|first=John|title=Evita, First Lady: A Biography of Eva Perón|url=https://archive.org/details/evitafirstlady00john|publisher=Grove Press|place=New York|year=1978|isbn=978-0-8021-3479-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Bidart Campos|first=Germán J.|title=Manual de la Constitución Reformada|volume=I|publisher=Ediar|place=Buenos Aires|year=2005|language=Spanish|isbn=950-574-121-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Bloom|first=Harold|title=The Western Canon: The Books and School of the Ages|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|publisher=Harcourt Brace & Company|place=New York|year=1994|isbn=978-1-57322-514-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Boughton|first=James M.|title=Tearing Down Walls. The International Monetary Fund 1990–1999|publisher=International Monetary Fund|place=Washington, DC|year=2012|isbn=978-1-61635-084-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Calvo|first=Carlos|title=Anales históricos de la revolucion de la América latina, acompañados de los documentos en su apoyo. Desde el año 1808 hasta el reconocimiento de la independencia de ese extenso continente|volume=2|publisher=A. Durand|place=Paris|year=1864|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Crooker|first=Richard A.|title=Argentina|publisher=Infobase Publishing|place=New York|year=2009|isbn=978-1-4381-0481-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Crow|first=John A.|title=The Epic of Latin America|url=https://archive.org/details/epicoflatinameri00crow|edition=4th|publisher=University of California Press|place=Berkeley|year=1992|isbn=978-0-520-07723-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Díaz Alejandro|first=Carlos F.|title=Essays on the Economic History of the Argentine Republic|url=https://archive.org/details/essaysoneconomic0000diaz|publisher=Yale University Press|place=New Haven, CT|year=1970|isbn=978-0-300-01193-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Dougall|first=Angus|title=The Greatest Racing Driver|publisher=Balboa Press|place=Bloomington, IN|year=2013|isbn=978-1-4525-1096-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Edwards|first=Todd L.|title=Argentina: A Global Studies Handbook|url=https://archive.org/details/argentinaglobals0000edwa|publisher=ABC-CLIO|place=Santa Barbara, CA|year=2008|isbn=978-1-85109-986-3|ref=harv}} * {{cite book|last1=Epstein|first1=Edward|last2=Pion-Berlin|first2=David|title=Broken Promises?: The Argentine Crisis and Argentine Democracy|contribution=The Crisis of 2001 and Argentine Democracy|editor-last1=Epstein|editor-first1=Edward|editor-last2=Pion-Berlin|editor-first2=David|publisher=Lexington Books|place=Lanham, MD|year=2006|pages=3–26|isbn=978-0-7391-0928-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Fayt|first=Carlos S.|authorlink=Carlos Fayt|title=Derecho Político|volume=I|edition=6th|publisher=Depalma|place=Buenos Aires|year=1985|language=Spanish|isbn=978-950-14-0276-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Fearns|first1=Les|last2=Fearns|first2=Daisy|title=Argentina|url=https://archive.org/details/argentina0000fear_l2j3|publisher=Evans Brothers|place=London|year=2005|isbn=978-0-237-52759-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Ferro|first=Carlos A.|title=Historia de la Bandera Argentina|publisher=Ediciones Depalma|place=Buenos Aires|year=1991|language=Spanish|isbn=978-950-14-0610-8|ref=harv}} * {{cite book|last1=Foster|first1=David W.|last2=Lockhart|first2=Melissa F.|last3=Lockhart|first3=Darrell B.|title=Culture and Customs of Argentina|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00fost|publisher=Greenwood Publishing Group|place=Westport, CT|year=1998|isbn=978-0-313-30319-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Friedman|first=Ian C.|title=Latino Athletes|url=https://archive.org/details/latinoathletesat00ianc|publisher=Infobase Publishing|place=New York|year=2007|isbn=978-1-4381-0784-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Galasso|first=Norberto|authorlink=Norberto Galasso|title=Historia de la Argentina, vol. I&II|publisher=Colihue|place=Buenos Aires|year=2011|language=Spanish|isbn=978-950-563-478-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Huntington|first=Samuel P.|authorlink=Samuel P. Huntington|title=Globalization, Power, and Democracy|url=https://archive.org/details/globalizationpow0000unse|contribution=Culture, Power, and Democracy|editor-last=Plattner|editor-first=Marc|editor2-last=Smolar|editor2-first=Aleksander|publisher=The Johns Hopkins University Press|place=Baltimore, MD|year=2000|pages=[https://archive.org/details/globalizationpow0000unse/page/3 3]–13|isbn=978-0-8018-6568-8|ref=harv}} * {{cite book|last=King|first=John|title=Magical Reels: A History of Cinema in Latin America|url=https://archive.org/details/magicalreelshist0000king_l8g8|series=Critical Studies in Latin American & Iberian Cultures|publisher=Verso|place=London|year=2000|isbn=978-1-85984-233-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Kopka|first=Deborah|title=Central & South America|url=https://archive.org/details/centralsouthamer0000kopk|publisher=Lorenz Educational Press|place=Dayton, OH|year=2011|isbn=978-1-4291-2251-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Lake|first=David|title=Globalising the Regional, Regionalising the Global|series=Review of International Studies|volume=35|contribution=Regional Hierarchies: Authority and Local International Order|editor-last=Fawn|editor-first=Rick|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge, UK|year=2009|pages=35–58|isbn=978-0-521-75988-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Levene|first=Ricardo|title=Desde la Revolución de Mayo a la Asamblea de 1813–15|series=Historia del Derecho Argentino|volume=IV|publisher=Editorial G. Kraf|place=Buenos Aires|year=1948|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Lewis|first=Daniel K.|title=The History of Argentina|url=https://archive.org/details/historyofargenti00lewi|series=Palgrave Essential Histories Series|publisher=Palgrave Macmillan|place=New York|year=2003|isbn=978-1-4039-6254-6|ref=harv}} * {{cite book|editor-last1=Lewis|editor-first1=M. Paul|editor-last2=Simons|editor-first2=Gary F.|editor-last3=Fennig|editor-first3=Charles D.|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=17th|publisher=Summer Institute of Linguistics International|place=Dallas, TX|year=2014|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Lewis|first=Paul|title=The Crisis of Argentine Capitalism|url=https://archive.org/details/crisisofargentin0000lewi|publisher=University of North Carolina Press|place=Chapel Hill, NC|year=1990|isbn=978-0-8078-4356-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Maddison|first=Angus|authorlink=Angus Maddison|title=Monitoring the World Economy 1820–1992|url=https://archive.org/details/monitoringworlde0000madd|publisher=OECD Publishing|place=Paris|year=1995|isbn=978-92-64-14549-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Maddison|first=Angus|authorlink=Angus Maddison|title=The World Economy: A Millennial Perspective|url=https://archive.org/details/worldeconomymill0000angu|publisher=OECD Publishing|place=|year=2001|isbn=978-92-64-18654-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Maldifassi|first1=José O.|last2=Abetti|first2=Pier A.|title=Defense industries in Latin American countries: Argentina, Brazil, and Chile|url=https://archive.org/details/defenseindustrie0000mald|publisher=Praeger|year=1994|isbn=978-0-275-94729-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Margheritis|first=Ana|title=Argentina's foreign policy: domestic politics and democracy promotion in the Americas|publisher=FirstForumPress|place=Boulder, CO|year=2010|isbn=978-1-935049-19-7|ref=harv}} * {{cite book|last1=McCloskey|first1=Erin|last2=Burford|first2=Tim|title=Argentina|url=https://archive.org/details/argentina0000mccl|publisher=Bradt Travel Guides|place=Guilford, CT|year=2006|isbn=978-1-84162-138-8|ref=harv}} * {{cite book|last=McKinney|first=Kevin|title=Everyday geography|url=https://archive.org/details/everydaygeograph0000mcki|publisher=GuildAmerica Books|place=New York|year=1993|isbn=978-1-56865-032-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Menutti|first1=Adela|last2=Menutti|first2=María Mercedes|title=Geografía Argentina y Universal|publisher=Edil|place=Buenos Aires|year=1980|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Morris|first=Michael|title=The Strait of Magellan|series=International Straits of the World|volume=11|editor-last=Mangone|editor-first=Gerard|publisher=Martinus Nijhoff Publishes|place=Dordrecht, The Netherlands|year=1988|isbn=978-0-7923-0181-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Mosk|first=Sanford A.|title=People and Issues in Latin American History|volume=II: From Independence to the Present|contribution=Latin America and the World Economy, 1850–1914|editor-last1=Hanke|editor-first1=Lewis|editor-last2=Rausch|editor-first2=Jane M.|publisher=Markus Wiener Publishing|place=New York|year=1990|pages=86–96|isbn=978-1-55876-018-9|ref=harv}} * {{cite book|editor1-last=Nauright|editor1-first=John|editor2-last=Parrish|editor2-first=Charles|title=Sports around the World: History, Culture, and Practice|volume=3|publisher=ABC-CLIO|place=Santa Barbara, CA|year=2012|isbn=978-1-59884-301-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Nierop|first=Tom|title=The Territorial Factor|contribution=The Clash of Civilisations|editor-last=Dijkink|editor-first=Gertjan|editor2-last=Knippenberg|editor2-first=Hans|publisher=Vossiuspers UvA – Amsterdam University Press|place=Amsterdam|year=2001|pages=51–76|isbn=978-90-5629-188-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Papadopoulos|first=Anestis|title=The International Dimension of EU Competition Law and Policy|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge|year=2010|isbn=978-0-521-19646-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Rey Balmaceda|first=Raúl|title=Mi país, la Argentina|publisher=Arte Gráfico Editorial Argentino|place=Buenos Aires|year=1995|language=Spanish|isbn=84-599-3442-X|ref=harv}} * {{cite book|last=Rivas|first=José Andrés|title=Santiago en sus letras: antología criticotemática de las letras santiagueñas|publisher=Universidad Nacional de Santiago del Estero|place=Santiago del Estero, SE, Argentina|year=1989|language=Spanish|ref=harv}} * {{cite book|last=Robben|first=Antonius C.G.M.|title=Political Violence and Trauma in Argentina|publisher=University of Pennsylvania Press|place=Philadelphia,|year=2011|isbn=978-0-8122-0331-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Rock|first=David|authorlink=David Rock (historian)|title=Argentina, 1516–1987: From Spanish Colonization to the Falklands War|url=https://archive.org/details/argentina15161980000rock_m1i9|publisher=University of California Press|place=Berkeley, CA|year=1987|isbn=978-0-520-06178-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Rodríguez|first=Robert G.|title=The Regulation of Boxing: A History and Comparative Analysis of Policies Among American States|url=https://archive.org/details/regulationofboxi0000rodr|publisher=McFarland|place=Jefferson, NC|year=2009|isbn=978-0-7864-5284-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Rosenblat|first=Ángel|authorlink=Ángel Rosenblat|title=El nombre de la Argentina|publisher=EUDEBA – Editorial Universitaria de Buenos Aires|place=Buenos Aires|year=1964|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Ruiz-Dana|first=Alejandra|last2=Goldschag|first2=Peter|last3=Claro|first3=Edmundo|last4=Blanco|first4=Hernán|title=Regional Trade Integration and Conflict Resolution|url=https://archive.org/details/regionaltradeint0000unse|contribution=Regional Integration, Trade and Conflicts in Latin America|editor-last=Khan|editor-first=Shaheen Rafi|publisher=Routledge|place=New York|year=2009|pages=[https://archive.org/details/regionaltradeint0000unse/page/15 15]–44|isbn=978-0-415-47673-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Sánchez Viamonte|first=Carlos|title=Historia Institucional Argentina|edition=2nd|publisher=Fondo de Cultura Económica|place=Mexico D. F.|year=1948|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Traba|first=Juan|title=Origen de la palabra "¿¡Argentina!?"|publisher=Escuela de Artes Gráficas del Colegio San José|place=Rosario, SF, Argentina|year=1985|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Vanossi|first=Jorge R.|series=Cuadernos de ciencia política de la Asociación Argentina de Ciencia Política|volume=2|title=Situación actual del federalismo: aspectos institucionales y económicos, en particular sobre la realidad argentina|publisher=Ediciones Depalma|place=Buenos Aires|year=1964|language=Spanish|isbn=|ref=harv}} * {{cite book|last=Wood|first=Bernard|title=The middle powers and the general interest|url=https://archive.org/details/middlepowersgene0000wood|publisher=North–South Institute|place=Ottawa|year=1988|isbn=978-0-920494-81-3|ref=harv}} * {{cite book|last1=Young|first1=Richard|last2=Cisneros|first2=Odile|title=Historical Dictionary of Latin American Literature and Theater|publisher=Scarecrow Press|place=Lanham, MD|year=2010|isbn=978-0-8108-7498-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Young|first=Ronald|title=Encyclopedia of World Geography|volume=I|contribution=Argentina|editor-last=McColl|editor-first=Robert W.|publisher=Golson Books|place=New York|year=2005|pages=51–53|isbn=978-0-8160-7229-3|ref=harv}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{sister project links|voy=Argentina|n=អាហ្សង់ទីន}} ;រដ្ឋាភិបាល * [http://www.argentina.gob.ar/ Official website] (ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) ;ការធ្វើដំណើរ & វិស័យទេសចរណ៍ * [https://web.archive.org/web/20070416201620/http://www.turismo.gov.ar/eng/menu.htm ក្រសួងទេសចរណ៍អាហ្សង់ទីន] * [http://www.argentina.travel/en វិទ្យាស្ថានជាតិផ្សព្វផ្សាយទេសចរណ៍] ;ទិដ្ឋភាពទូទៅ * {{CIA World Factbook link|ar|Argentina}} * {{dmoz|Regional/South_America/Argentina}} * [http://lanic.utexas.edu/la/argentina/ Argentina] at the Latin American Network Information Center * [https://web.archive.org/web/20080821135441/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/argentina.htm Argentina] at the [[University of Colorado Boulder|University Libraries – University of Colorado Boulder]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=AR Key Development Forecasts for Argentina] at [[International Futures]] * {{osmrelation-inline|286393}} * {{wikiatlas|Argentina|អាហ្សង់ទីន}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាហ្សង់ទីន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមអេស្ប៉ាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមដប់ប្រាំ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកោណខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] 98i41zx3dykkr1k1wuijzbsw7r2prx1 ប៊ីធីអេស 0 39255 342654 333395 2026-11-08T03:56:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342654 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = BTS | image = BTS for Dispatch White Day Special, 27 February 2019 01.jpg | image_upright = 1.25 | landscape = yes | caption = ប៊ីធីអេស ក្នុងឆ្នាំ 2019<br />ទ្រនិចនាឡិកាពីឆ្វេង: [[គីម សកជីន|ជីន]], [[អរអិម (រ៉េប)|អរអិម]], [[ចន ចងគុក|ចងគុក]], [[ជេហូប]], [[ស៊ូហ្គា (រ៉េប)|ស៊ូហ្គា]], [[វី (អ្នកចម្រៀង)|វី]], និង[[ជីមីន (អ្នកចម្រៀងកើតឆ្នាំ ១៩៩៥)|ជីមីន]] | alias = {{flatlist| * Bangtan Boys * Bangtan Sonyeondan * Beyond the Scene * Bulletproof Boy Scouts }} | origin = [[សេអ៊ូល]], កូរ៉េខាងត្បូង | genre = {{flatlist| * [[ខេប៉ុប]] * [[ប៉ុប]] * [[ហ៊ី​ប​ហប់]] * [[អរអែនដ៍ប៊ីសហសម័យ|អរអែនដ៍ប៊ី]] * [[តន្ត្រីរបាំអេឡិចត្រូនិក|អ៊ីឌីអិម]] }} | years_active = 2013–បច្ចុប្បន្ន | label = {{flatlist| * [[Big Hit Music|Big Hit]] * [[Pony Canyon]] * {{nowrap|[[Def Jam Recordings|Def Jam Japan]]}}<ref>{{cite web|url=https://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|script-title=ja:シングル「血、汗、涙」を5月10日にリリース！|trans-title=The single "Blood, Sweat, Tears" will be released on May 10th!|author=<!--not stated-->|date=March 23, 2017|website=[[Universal Music Group|Universal Music LLC, Japan]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324175800/http://www.universal-music.co.jp/bts/news/2017/03/23/|archive-date=March 24, 2017|url-status=live|access-date=March 24, 2017}}</ref> * [[Columbia Records|Columbia]]<ref>{{cite web|url=https://www.teenvogue.com/story/racism-bts-continues-to-face-is-part-of-larger-anti-asian-xenophobia-op-ed|title=The Racism BTS Continues to Face Is Part of Larger Anti-Asian Xenophobia|last=Kim|first=Jae-ha|date=February 26, 2021|website=[[Teen Vogue]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228003604/https://www.teenvogue.com/story/racism-bts-continues-to-face-is-part-of-larger-anti-asian-xenophobia-op-ed|archive-date=February 28, 2021|url-status=live|access-date=February 27, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vox.com/21498770/bts-dynamite|title=With "Dynamite," BTS beat the US music industry at its own cheap game|last=Romano|first=Aja|date=November 24, 2020|website=[[Vox (website)|Vox]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315050808/https://www.vox.com/21498770/bts-dynamite|archive-date=March 15, 2021|url-status=live|access-date=February 27, 2021}}</ref> * [[Universal Music Group|Universal]]<ref>{{cite web |last1=Yoon |first1=Dasl |title=BTS Drops Sony for Universal |url=https://www.wsj.com/articles/bts-drops-sony-for-universal-11634903732 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date=October 26, 2021 |date=October 22, 2021}}</ref>}} | module = | website = {{url|bts.ibighit.com}} | current_members = * [[ជីន (តារាចម្រៀង)|ជីន]] * [[ស៊ូហ្គា (រ៉េប)|ស៊ូហ្គា]] * [[ជេហូប]] * [[អរអិម (រ៉េប)|អរអិម]] * [[ជីមីន (អ្នកចម្រៀងកើតឆ្នាំ ១៩៩៥)|ជីមីន]] * [[វី (អ្នកចម្រៀង)|វី]] * [[ចន ចងគុក|ចងគុក]] | associated_acts = | module2 = {{Infobox Chinese | child = yes | kanji = 防弾少年団 | revhep = Bōdan Shōnendan | hiragana = ぼうだんしょうねんだん | kunrei = Bôdan Syônendan | hangul = {{linktext|방탄|소년|단}} | hanja = {{linktext|防彈|少年|團}} | rr = Bangtan Sonyeondan | mr = Pangt'an Sonyǒndan }} }} '''BTS''' (ប៊ីធីអេស)​ ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''បាំងថាន់សូញ៉ុនដាន់''' ({{Lang-ko|방탄소년단}}) ឬ '''បាំងថាន់ប៊យ''' (Bangtan boys) ជា[[ក្រុមប៊យបែនដ៍|ក្រុមតន្រ្តីក្មេងប្រុស]]ជនជាតិ[[កូរ៉េខាងត្បូង]]ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ 2010 និង​បាន​បង្ហាញ​ខ្លួន​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 2013 ក្រោម[[:en:Bighit_Entertainment|Bighit Entertainment]]<ref name="sla">{{cite magazine|last=Herman|first=Tamar|date=May 14, 2018|title=How BTS Took Over the World: A Timeline of The Group's Biggest Career Moments|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122080229/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8455612/bts-takeover-timeline-bbmas|archive-date=January 22, 2021|url-status=live|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=July 20, 2018}}</ref> រួមមានសមាជិកគឺ [[គីម សកជីន|ជីន]], [[ស៊ូហ្គា (រ៉េប)|ស៊ូហ្គា]], [[ជេហូប]], [[អរអិម (រ៉េប)|អរអិម]], [[ជីមីន (អ្នកចម្រៀងកើតឆ្នាំ ១៩៩៥)|ជីមីន]], [[វី (អ្នកចម្រៀង)|វី]] និង[[ចន ចងគុក|ចងគុក]] សហសរសេរ និងសហការផលិតលទ្ធផលផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ ដើមឡើយជាក្រុម[[ហ៊ី​ប​ហប់]] រចនាប័ទ្មតន្ត្រីរបស់ពួកគេបានវិវត្តន៍ដើម្បីរួមបញ្ចូលប្រភេទដ៏ធំទូលាយមួយ ទំនុកច្រៀងរបស់ពួកគេ ជារឿយៗផ្តោតលើការអត្ថាធិប្បាយផ្ទាល់ខ្លួន និងសង្គម ប៉ះលើប្រធានបទនៃសុខភាពផ្លូវចិត្ត បញ្ហាយុវជនក្នុងវ័យសិក្សា និងការឈានចូលវ័យ ការបាត់បង់ ដំណើរឆ្ពោះទៅរកការស្រលាញ់ខ្លួនឯង និងបុគ្គលនិយម ការងារ​របស់​ពួក​គេ​ក៏​ច្រើន​តែ​យោង​ទៅ​លើ​អក្សរសិល្ប៍ និងគំនិតផ្លូវចិត្ត​ ហើយរួមបញ្ចូលដំណើររឿងសកលជំនួស == ឈ្មោះ == ឈ្មោះក្រុមរបស់ BTS តំណាងឱ្យការបញ្ចេញមតិរបស់កូរ៉េ ''Bangtan Sonyeondan'' ( Hangul ) មានន័យត្រង់ថា "ក្រុមកាយរិទ្ធកំចាត់មីន" ។ យោងតាមសមាជិក J-Hope ឈ្មោះនេះបង្ហាញពីបំណងប្រាថ្នារបស់ក្រុម "ដើម្បីទប់ស្កាត់ការរចនាការរិះគន់និងការរំពឹងទុកដែលផ្តោតលើមនុស្សវ័យជំទង់ដូចជាគ្រាប់កាំភ្លើង" ។ <ref>{{Cite web|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201506221820303510|title=방탄소년단 "팀명 후보, 빅키즈 영네이션 있었다"(야만TV)|date=June 22, 2015|accessdate=March 9, 2018|language=Korean}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://affinitymagazine.us/2016/05/29/its-about-time-you-know-why-bts-is-trending/|title=BTS Is Tackling Problems That Are Taboo|date=May 29, 2016|accessdate=March 9, 2018}}</ref> នៅប្រទេសជប៉ុនពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថា {{Nihongo|Bōdan Shōnendan|防弾少年団}} ដែលមានន័យដូចគ្នា។ <ref>{{Cite web|url=https://www.universal-music.co.jp/bts/|title=BTS|language=Japanese|accessdate=June 3, 2018}}</ref> នៅខែកក្កដា 2017 ក្រុមហ៊ុន BTS បានប្រកាសថាឈ្មោះរបស់ពួកគេនឹងឈរនៅលើ "Beyond the Scene" ជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណម៉ាកថ្មីរបស់ពួកគេ។ <ref name="newname">{{Cite news|url=http://entertain.naver.com/read?oid=009&aid=0003973387|date=July 5, 2017|accessdate=July 5, 2017|language=ko|title=방탄소년단, 팬클럽 아미와 연결된 새 BI 공개 "문을 열고 나아가는 청춘"}}</ref> នេះបានពង្រីកឈ្មោះរបស់ពួកគេដើម្បីមានន័យថា "យុវជនដែលកំពុងរីកលូតលាស់ BTS ដែលកំពុងហួសពីការពិតដែលពួកគេកំពុងប្រឈមមុខនិងឆ្ពោះទៅមុខ" ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.behance.net/gallery/55324473/BTS-Brand-eXperience-Design-Renewal|title=BTS Brand eXperience Design Renewal|date=September 26, 2017|accessdate=March 9, 2018}}</ref> == ប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:KOCIS_Korea_Mnet_BTS_01_(12986916653).jpg|រូបភាពតូច| BTS ក្នុងឆ្នាំ 2014 សម្តែងនៅ Mnet ''M Countdown'' ។ ]] BTS បានចាប់ផ្តើមបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 2010 បន្ទាប់ពីនាយកប្រតិបត្តិក្រុមហ៊ុន Big Hit Entertainment លោក Bang Si Hyuk បានជួបជាមួយអ្នកដឹកនាំក្រុម RM ហើយគាត់មានការចាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំងចំពោះការចាប់រំលោភរបស់គាត់។ <ref>{{Cite video}}</ref> ក្រុម BTS បានសន្មត់ថាពីដំបូងដើម្បីក្លាយជាក្រុមហ៊ីបហបដែលស្រដៀងគ្នាទៅនឹងផលិតកម្ម YG Entertainment បាន 1TYM , <ref>{{Cite book|title=힙합하다 1: 한국, 힙합 그리고 삶|last=Song|first=Myeong-seon|date=2016|publisher=Annapurna|isbn=9791186559116|location=|language=Korean|trans_title=Let's Do Hiphop: Korea, Hiphop, and Life}}</ref> ប៉ុន្តែរវាងការបង្កើតដំបូងរបស់ពួកគេនិងការសម្ដែងជាលើកដំបូងរបស់ខ្លួន Bang បាន Si-Hyuk បានសម្រេចចិត្តថាយុវជនសម័យទំនើបដែលត្រូវការជំនួសឱ្យ "វីរបុរសដែលអាចផ្តល់ប្រាក់កម្ចីឱ្យពួកគេស្មាមួយពឹងផ្អែកលើ , សូម្បីតែដោយមិននិយាយពាក្យតែមួយ "។ <ref>{{Cite web}}</ref> ក្រុមនេះមានវត្តមានក្នុងឆ្នាំ 2011 ហើយមានបទចម្រៀងមួយចំនួនរបស់សិល្បករដូចជា 2AM និង Lee Seung-gi មុនពេលការចេញដំបូងរបស់ពួកគេត្រូវបានពន្យារពេលហើយក្រុមនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជាក្រុមតន្រ្តីបុរាណ។ <ref>{{Cite web}}</ref> បន្ទាប់មកក្រុមនេះត្រូវបានបញ្ចប់ជាមួយ Jin , Suga , J-Hope , RM , Jimin , V និង Jungkook ក្នុងឆ្នាំ 2012 ។ ប្រាំមួយខែមុនពេលពួកគេចាប់ផ្តើមពួកគេបានចាប់ផ្តើមយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះវត្តមានរបស់ពួកគេនៅលើបណ្តាញផ្សព្វផ្សាយសង្គមជាច្រើនរួមទាំងបទចម្រៀងដែលគ្របដណ្តប់លើ [[YouTube]] និង SoundCloud ។ <ref>{{Cite news}}</ref> <ref>{{Cite news}}</ref> ជាលើកដំបូងរបស់ក្រុម អាល់ប៊ុមទោល ''ទី 2 ត្រជាក់ 4 Skool'' ជាការដំឡើងលើកដំបូងនៅក្នុង "ត្រីវិនាដសាស្ត្រសាលារៀន" ស៊េរីរបស់ពួកគេត្រូវបានដោះលែងក្នុងពេលដំណាលគ្នាជាមួយនឹងការនាំមុខរបស់ខ្លួនតែមួយគត់ "គ្មានការបន្ថែមក្តីស្រមៃ" នៅថ្ងៃទី 12 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2013 <ref> សេចក្តីយោងដំបូង: </ref> ខណៈពេលដែលអាល់ប៊ុមនេះបានដល់កំពូលចំនួនប្រាំនៅ តារាង Gaon អាល់ប៊ុម ហើយនៅទីបំផុតលក់បានជាង 145.000 ច្បាប់ <ref> ការលក់សន្សំសម្រាប់ "2 Cool 4 Skool": </ref> "គ្មានការបន្ថែមក្តីស្រមៃ" និងជាបន្តបន្ទាប់តែមួយ "យើង Bulletproof Pt ។ 2" មិនត្រូវបានទស្សនាធំ, ជាមួយនឹងការលក់អាល់ប៊ុមតែប៉ុណ្ណោះ 24.000 នាក់ ចម្លងនៅឆ្នាំ 2013 ។ <ref></ref> ការពង្រីកកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ពួកគេចូលទៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន "No More Dream" ក្រោយមកត្រូវបានថតឡើងវិញជាភាសាជប៉ុនហើយបានចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 4 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2014 ។ <ref name="Japan Debut">{{Cite news|url=http://news.kstyle.com/article.ksn?articleNo=1990114|title="日本デビュー決定"防弾少年団、初めての日本ショーケースを経て韓国カムバックへ…「2年目も今までのように突っ走るだけ|date=March 7, 2014|work=KStyle|accessdate=July 20, 2017}}</ref> ផ្នែកទី 2 ទៅនឹង "ត្រីកោណសាលា" គឺជាការ លេងបន្ថែម ''O! RUL8,2?'' បានចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 11 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 2013 ជាមួយ "គ្មាន" ជាបទចម្រៀងរបស់ខ្លួន។ EP បានលក់អស់ជាង 160,000 ច្បាប់រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នរួមទាំង 34,000 ច្បាប់នៅក្នុងឆ្នាំនៃការចេញផ្សាយរបស់ខ្លួននិងបានឈានដល់កំពូលលេខបួន។ <ref> ការលក់កើនឡើងនៃ "O! RUL8,2?": </ref> នៅខែដដែលនោះក្រុម BTS បានសម្តែងនៅក្នុងឈុតឆាកផ្ទាល់របស់ពួកគេគឺ ''Rookie King Channel Bangtan របស់'' ប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ SBS MTV ដែលមានមូលដ្ឋានលើស្ថានីយផ្សាយបន្តផ្ទាល់ "Channel Bangtan" ដែលតាមរយៈកម្មវិធីនេះមានសមាជិកជាច្រើនដូចជា ''VJ Special Forces'' និង ''MasterChef Korea'' ។ <ref>{{Cite news|url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201308290100252680019119&servicedate=20130828|title=방탄소년단, '신인왕 채널방탄'으로 리얼 버라이어티 도전|publisher=Sports Chosun|last=Lee|first=Jung-hyuk|date=August 28, 2013|access-date=July 20, 2018|language=ko}}</ref> នៅចុងឆ្នាំនេះ BTS ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសិល្បករថ្មីនៃពានរង្វាន់ឆ្នាំនេះរួមទាំង ពានរង្វាន់តន្ត្រី មេដាយមាស ឆ្នាំ 2013 និង ពានរង្វាន់មាស និង ពានរង្វាន់តន្រ្តីសេអ៊ូល 2014 ។ <ref></ref> នេះជាទង្វើចុងក្រោយដើម្បី "ត្រីវិនាដសាស្ត្រសាលារៀន»របស់ពួកគេ, ''Skool Luv កិច្ចការ'' (2014) <ref name="sla"/> ឡើងដល់កំពូលតារាង Gaon បានហើយលក់ 100.000 កូពីក្នុងឆ្នាំ 2014 និងជាង 250.000 ច្បាប់ចម្លងរួម។ <ref> ការលក់សន្សំនៃ "ងងឹតនិងព្រៃ": </ref> វាបានដល់កំពូលចំនួនបីនៅលើ ផ្ទាំងប៉ាណូ {{'}} BTS 'ការចេញផ្សាយលើកដំបូងនៅលើគំនូសតាង។ <ref name="sla" /> <ref name="World chart">{{Cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=BTS|chart=World Albums}}|title=BTS Album & Song Chart History: World Albums|accessdate=September 24, 2017}}</ref> អាល់ប៊ុមនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយបទចម្រៀងនេះ "ក្មេងនៅ Luv" (កូរ៉េ: 상남자; RR: ''Sang-namja)'' និង "គ្រាន់តែមួយថ្ងៃ" (កូរ៉េ: 하루만; RR: ''Haruman)'' ។ <ref></ref> នៅខែសីហាក្រុមនេះក៏បានចូលរួមកម្មវិធី KCON នៅទីក្រុង Los Angeles ។ <ref>{{Cite news|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-girls-generation-bangtan-boys-headline-kcon-2014-20140521-story.html|title=K-Pop stars Girls' Generation, Bangtan Boys headline KCON 2014|date=May 22, 2014|accessdate=October 14, 2014}}</ref> នៅខែដដែលនោះពួកគេបានចេញអាល់ប៊ុមស្ទូឌីយោកូរ៉េដំបូងរបស់ខ្លួនគឺ ''Dark &amp;amp; Wild'' ដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខពីរនៅលើ Gaon Chart និងលក់បានជាង 200,000 ច្បាប់។ <ref> ការលក់សន្សំនៃ "ងងឹតនិងព្រៃ": </ref> វាត្រូវបានគាំទ្រដោយបទចម្រៀងពីរគឺ "គ្រោះថ្នាក់" និង "សង្រ្គាមនៃអ័រម៉ូន" (កូរ៉េ: 호르몬전쟁, RR: ''Horeumon Jeonjaeng'' ) ។ <ref>{{Cite web|title=[Video] BTS Rages in the 'War of Hormone' MV|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/78799/bts-releases-mv|accessdate=October 25, 2015}}</ref> អាល់ប៊ុមស្ទូឌីយោជប៉ុនរបស់ពួកគេ ''Wake Up'' (ឆ្នាំ 2014) បានចេញផ្សាយនៅខែធ្នូដែលឈរនៅលេខ 3 នៅលើ អាល់ប៊ុម Oricon អាល់ប៊ុម ប្រចាំសប្តាហ៍និងលក់បាន 28.000 ច្បាប់។ <ref name="oricon"></ref> រួមជាមួយនឹងបទចម្រៀងចាស់ៗដែលបានថតជាភាសាជប៉ុនវាក៏មានបទចម្រៀងដើម "ភ្ញាក់ឡើង" និង "ផ្កាយ" ។ <ref>{{Cite web|title=iTunes Preview|url=https://itunes.apple.com/jp/album/wake-up-tong-chang-pan/id948185423?l=en|accessdate=April 22, 2017}}</ref> ការប្រគុំតន្រ្តីដំបូងរបស់ពួកគេគឺកម្មវិធី BTS Live Trilogy - វគ្គទី 2: ព្រឹត្តិបត្រ Red Bullet បានប្រារព្ធធ្វើចាប់ពីខែតុលាដល់ខែធ្នូ។ <ref name="TRB II">{{Cite news|title=방탄소년단, 홍콩 콘서트로 11개월 간 월드투어 '성황리 마무리' 출처|url=http://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1003147018&plink=SEARCH&cooper=SBSNEWSSEARCH|accessdate=April 22, 2017|language=ko|date=August 31, 2015}}</ref> === 2015-2016: របកគំហើញចរាចរនិងភាពជោគជ័យនៃពាណិជ្ជកម្ម === [[ឯកសារ:Bangtan_Boys_at_KCON_France_2016.jpg|រូបភាពតូច| BTS នៅ KCON បារាំង នៅប៉ារីសនៅថ្ងៃទី 2 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2016 ។ ]] នៅដើមឆ្នាំ 2015 BTS បានធ្វើដំណើរទៅប្រទេសជប៉ុនជាលើកដំបូងជាមួយការភ្ញាក់ឡើងរបស់ពួកគេ: បើកទូលាយភ្នែករបស់អ្នក។ <ref>{{Cite web|title=BTS Wraps Up Concert Tour in Japan Gathering 25,000 Fans|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|accessdate=October 25, 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222111014/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/87818/bts-wraps-up-concert-tour-in-japan-gathering-25000-fans|archivedate=December 22, 2015}}</ref> ពួកគេក៏បានប្រារព្ធការប្រគុំតន្ត្រីទោលលើកទីពីររបស់ពួកគេនៅប្រទេសកូរ៉េ BTS Live Trilogy - ភាគទី 1: BTS Begins ។ <ref name="BTS Begin">{{Cite news|title=BTS to Hold Second Exclusive Concert in Seoul|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|accessdate=May 2, 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170106122508/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/87064/video-bts-to-hold-second-exclusive-concert-in-seoul|archivedate=January 6, 2017}}</ref> EP ទីបីរបស់ពួកគេ ''ពេលដែលស្អាតបំផុតក្នុងជីវិត, ភាគទី 1'' (ឆ្នាំ 2015) ត្រូវបានចេញផ្សាយថាខែមីនា <ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/hwayang-yeonhwa-most-beautiful/id990496954|title=The Most Beautiful Moment in Life, Pt. 1 by BTS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518094050/https://itunes.apple.com/us/album/hwayang-yeonhwa-most-beautiful/id990496954|archivedate=May 18, 2015|deadurl=no|accessdate=May 6, 2015|url-status=dead}}</ref> និងត្រូវបានអាល់ប៊ុមជាភាសាកូរ៉េតែមួយគត់ដើម្បីត្រូវបានរួមបញ្ចូលនៅក្នុងការ <nowiki><i id="mwlQ">Fuse</i></nowiki> បញ្ជីរបស់នៃ "27 អាល់ប៊ុមល្អបំផុតនៃឆ្នាំ 2015 រហូតមកដល់ពេល" ដែល ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite web|title=27 Best Albums We've Heard in 2015&nbsp;... So Far #24|url=http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|accessdate=June 26, 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150625213652/http://www.fuse.tv/2015/06/best-albums-2015-so-far#24|archivedate=June 25, 2015|url-status=dead}}</ref> បទចម្រៀងដែលនាំមុខគេគឺ " I Need U " គឺជាបទចម្រៀងដែលមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងបំផុតប្រចាំសប្តាហ៍នៅលើកញ្ចក់ឌីជីថល Gaon Digital នៅកូរ៉េខាងត្បូង <ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=19&hitYear=2015&termGbn=week|title=I Need U|accessdate=August 31, 2017}}</ref> ហើយបានប្រមូលជ័យលាភីតន្ត្រី BTS ជាលើកដំបូងរបស់ពួកគេនៅលើ ទូរទស្សន៍ SBS MTV របស់ ''The Show'' ។ <ref name="INU Wins">{{Cite web|url=http://osen.mt.co.kr/article/G1110151107|title=방탄소년단, '쇼챔피언' 1위..벌써 5개 트로피|accessdate=January 7, 2018}}</ref> បើទោះបីជានៅលីវទីពីរថា: «សារធាតុញៀន (កូរ៉េ: 쩔어; RR: ''Jjeoreo)'' ", បានដល់កំពូលចំនួន 44 នៅលើតារាង Gaon ឌីជីថលប្រចាំសប្តាហ៍, <ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=28&hitYear=2015&termGbn=week|title=쩔어 (Dope)|accessdate=August 31, 2017}}</ref> វីដេអូចម្រៀងរបស់ខ្លួនបានក្លាយជាក្រុម BTS 'ជាលើកដំបូងដើម្បី accrue ទស្សនៈជាង 100 លាននាក់នៅលើ YouTube នៅខែតុលា។ <ref name="Dope 100mil">{{Cite news|url=http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|title=BTS' 'Dope' music video hits over 100 million views|accessdate=May 2, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030095321/http://english.yonhapnews.co.kr/news/2016/10/25/0200000000AEN20161025005300315.html|archivedate=October 30, 2016|deadurl=no}}</ref> "Dope" នៅទីបំផុតបានឈានដល់ចំណាត់ថ្នាក់លេខបីនៅលើតារាងបទចម្រៀងឌីជីថល {{'}} ប៉ាណាម៉ា។ <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|title=World Digital Song|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103235802/http://www.billboard.com/biz/charts/2015-07-11/world-digital-songs|archivedate=November 3, 2017|deadurl=no|accessdate=April 22, 2017}}</ref> ''នេះ Moment ដ៏ស្រស់ស្អាតបំផុតនៅក្នុងជីវិត, ផ្នែកទី 1'' បានលក់ជាង 415.000 ច្បាប់ចម្លងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ <ref> ការលក់សន្សំនៃ "គ្រាដ៏ស្រស់ស្អាតបំផុតនៅក្នុងជីវិត, ផ្នែកទី 1": </ref> នៅក្នុងខែឧសភា Twitter បានបង្កើតស្នាដៃសិល្បៈ K-pop ដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួនដែលបង្ហាញពី BTS ។ <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7370335/bts-twitter-custom-k-pop-emoji-biggest-fans|title=BTS Search for Their Biggest Fans on Twitter With K-Pop's First Ever Emoji|accessdate=June 19, 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160616095342/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7370335/bts-twitter-custom-k-pop-emoji-biggest-fans|archivedate=June 16, 2016}}</ref> បទចម្រៀងជប៉ុនទី 4 របស់ BTS សម្រាប់អ្នក "ត្រូវបានចេញផ្សាយនៅខែមិថុនាដើម្បីប្រារព្ធខួបលើកដំបូងនៃការបង្ហាញខ្លួនរបស់ពួកគេនៅជប៉ុន។ តារាងបទចម្រៀងប្រចាំថ្ងៃរបស់ Oricon លក់ដាច់ជាង 42.000 ច្បាប់ក្នុងថ្ងៃដំបូង។ <ref name="For You Oricon">{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/js/d/2015-06-18/|title=デイリー　CDシングルランキング 2015年06月18日付|publisher=[[Oricon]]|language=Japanese|access-date=June 24, 2018}}</ref> ពួកគេក៏បានចាប់ផ្តើម កម្មវិធីរឿង Trilogy ប្រចាំឆ្នាំ 2015 របស់ពួកគេផងដែរ : ដំណើរកម្សាន្តពិភពលោក ក្រហម <ref name="TRB II"/> និងបានចូលរួមក្នុងកម្មវិធីប្រគំតន្ត្រី Summer Sonic Festival នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ <ref>{{Cite web|title=SUMMER SONIC TOKYO LINE UP – SUMMER SONIC 2015|url=http://www.summersonic.com/2015/lineup/|access-date=July 20, 2018|archivedate=មីនា 14, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150314181031/http://www.summersonic.com/2015/lineup/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=BTS Fan Meeting in Japan a Roaring Success|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/96992/bts-fan-meeting-in-japan-a-roaring-success|access-date=October 17, 2015}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលបីថ្ងៃនៅពេលដែលស្អាតបំផុតក្នុងជីវិត: ជីវិតនៅលើដំណើរទស្សនកិច្ចដំណាក់កាលក្រុមនេះបានសម្តែងបទចម្រៀងថ្មីនេះ "រត់" <ref>{{Cite web|title=방탄소년단, 콘서트서 신곡 첫 공개…11월 30일 본격 컴백|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201510280801961138&ext=na|language=ko|accessdate=October 29, 2015}}</ref> បានតែនាំមុខសម្រាប់អាល់ប៊ុមនេះ ''ពេលដែលស្អាតបំផុតក្នុងជីវិត, ផ្នែកទី 2'' , ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេចេញផ្សាយនៅលើ ថ្ងៃទី 30 ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 2015 ។ អាល់ប៊ុមនេះបានកើនឡើងខ្ពស់បំផុតប្រចាំសប្តាហ៍អាល់ប៊ុមនិង Gaon <nowiki><i id="mwpQ">កម្មវិធី Billboard</i></nowiki> ពិភពលោកអាល់ប៊ុម តារាងនិងនៅតែឈរលើលំដាប់កំពូលចុងក្រោយសម្រាប់សប្តាហ៍ជាច្រើនដែលធ្វើឱ្យក្រុម BTS ទង្វើតារា K-pop ជាលើកដំបូងដើម្បីសម្រេចបាននូវលាវនោះ។ <ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=50&hitYear=2015&termGbn=week|title=Gaon Chart; The Most Beautiful Moment in Life, Part 2|date=November 29 – December 5, 2015|language=ko}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6835246/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-returns-no-1-world-albums|title=BTS' 'Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2' Returns to #1 on World Albums|accessdate=June 19, 2016}}</ref> វាក៏បានឡើងដល់កំពូលលេខ 171 នៅលើ តារាង Billboard 200 ដែលមានជាង 5.000 ច្បាប់។ <ref>{{Cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6786050/bts-most-beautiful-moment-in-life-pt-2-billboard-200-charts|title=BTS Break Into Billboard 200 With 'The Most Beautiful Moment in Life, Pt. 2'|accessdate=January 23, 2018}}</ref> នៅ ឆ្នាំ 2015 Mnet Asian Music Awards ពួកគេបានទទួល ពានរង្វាន់អ្នកសំដែងដ៏ល្អបំផុត ក្នុងការទទួលស្គាល់កតិកាភេទអន្តរជាតិរបស់ពួកគេ។ ''ពេលដែលស្អាតបំផុតក្នុងជីវិត, ផ្នែកទី 1'' ''និងផ្នែកទី 2'' ត្រូវបានគេក្រោយមកបានរួមបញ្ចូលគ្នាទៅក្នុង ''វ័យក្មេងជារៀងរហូត'' (ឆ្នាំ 2016) ការបោះពុម្ពនិងត្រូវបានគាំទ្រដោយបទចម្រៀងចំនួនបី: កំពូល 40 បុក "Epilogue: Young បានជារៀងរហូត" កំពូល 10 បុក " អគ្គីភ័យ " (កូរ៉េ : 연타오르네, RR: ''Bultaoreune'' ), និងកំពូល 20 បុក " Save Me " ។ <ref>{{Cite web}}</ref> ការប្រគុំតន្ត្រីរយៈពេល 2 ថ្ងៃនៅឯ Olympic Gymnastics Arena ក្នុង [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងខែឧសភាដើម្បីគាំទ្រអាល់ប៊ុម <ref name="May 2016 Comeback">{{Cite news}}</ref> បន្ទាប់មកតាមទ្វីបអាស៊ីរបស់ពួកគេ។ <ref name="BTS Growth 2016">{{Cite news}}</ref> ក្រុមនេះក៏បានបង្ហាញផងដែរនូវការប្រារព្ធកម្មវិធី KCON របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលបានប្រារព្ធឡើងនៅឆ្នាំនេះនៅ New Jersey (ខែមិថុនា) និងទីក្រុង Los Angeles (កក្កដា) ដើម្បីលក់ទស្សនិកជន។ <ref name="Kcon 2016">{{Cite news}}</ref> ''វ័យក្មេងជារៀងរហូត'' ក្រោយមកបានឈ្នះពានរង្វាន់អាល់ប៊ុមប្រចាំឆ្នាំនៅចុងឆ្នាំ កម្មវិធីប្រគល់ពានរង្វាន់តន្ត្រី Melon , ក្លាយជារង្វាន់របស់ក្រុមដំបូងធំធំ ( តារាល្បី ) ។ <ref>{{Cite news}}</ref> វាក៏បានចូលទៅក្នុង <nowiki><i id="mwug">Billboard</i></nowiki> 200 អាមេរិ <nowiki><i id="mwug">ច</i></nowiki> ដែលជាអាល់ប៊ុមដំបូងរបស់ពួកគេដើម្បីធ្វើដូច្នេះ។ <ref>{{Cite web}}</ref> នៅថ្ងៃទី 7 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 2016 ក្រុម BTS ចេញផ្សាយអាល់ប៊ុមជាភាសាជប៉ុនលើកទីពីររបស់ពួកគេ ''យុវជន'' , ការលក់ជាង 44.000 ច្បាប់ចម្លងនៅថ្ងៃដំបូងនៃការចេញផ្សាយរបស់ខ្លួននិងចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយក្នុង [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]] ។ <ref>{{Cite web|url=http://www.oricon.co.jp/rank/ja/d/2016-09-06/|title=Oricon Daily Album Ranking (2016年09月06日付) – see #01|language=Japanese}}</ref> ការបោះពុម្ពផ្សាយ "I Need U" និង "Run" របស់ជប៉ុនត្រូវបានចេញផ្សាយជាបទចំរៀង។ <ref name="INU Japanese"></ref> ទន្ទឹមនឹងនេះដែរនៅក្នុងប្រទេសកំណើតរបស់ពួកគេការបញ្ជាទិញជាមុនសម្រាប់អាល់ប៊ុមស្ទូឌីយោកូរ៉េទី 2 របស់ក្រុមនេះ ''Wings'' ដែលបានចេញផ្សាយនៅខែតុលាបានប្រមូលបានជាង 500.000 ច្បាប់ចម្លងនៅក្នុងសប្តាហ៍ដំបូង។ <ref name="500k presale">{{Cite news|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201610071627260331797_2|title=[V Report Plus] BTS releases teaser for lead track of 'Wings'|date=October 7, 2016|accessdate=October 9, 2016}}</ref> បទចម្រៀងដែលមានចំណងជើងថា Blood Sweat & Tears បានទទួលជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង <ref>{{Cite web|title=Bangtan Boys second EP "Wings" tops 8 music charts|url=http://english.yonhapnews.co.kr/search1/2603000000.html?cid=AEN20161011003400315|date=October 11, 2016|accessdate=October 13, 2016}}</ref> ។ <ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=42&hitYear=2016&termGbn=week|title=국내 대표 음악 차트 가온차트!|accessdate=November 23, 2016}}</ref> វីដេអូតន្ត្រីរបស់វាបានទទួលការទស្សនាជាង 6 លានក្នុងរយៈពេល 24 ម៉ោងដែលបំបែកឯតទគ្គកម្មមុនដែលបានធ្វើឡើងនៅលើគេហទំព័រ YouTube សម្រាប់ចំនួននៃការមើលវីដេអូតន្ត្រី K-pop ខ្ពស់បំផុតក្នុងរយៈពេល 24 ម៉ោង។ <ref name="BST Youtube Records">{{Cite news|title=BTS' 'Blood Sweat and Tears' music video breaks Kpop video record [VIDEO]|url=http://en.yibada.com/articles/169424/20161024/bts-blood-sweat-and-tears-kpop-wings.htm|accessdate=May 12, 2018|date=October 24, 2016}}</ref> នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង ''Wings'' បានក្លាយជាអាល់ប៊ុមលក់ដាច់បំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ Gaon Album Chart នៅពេលនោះ។ <ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/109989/bts-wings-becomes-highest-selling-album-on-goan-chart-all-kpop-news|title=Kpop News – BTS' 'Wings' Becomes Highest Selling Album on Gaon Chart|date=October 30, 2017|accessdate=November 23, 2016|archivedate=វិច្ឆិកា 22, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161122073955/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/109989/bts-wings-becomes-highest-selling-album-on-goan-chart-all-kpop-news|url-status=dead}}</ref> វាបានឈានដល់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ 26 នៅលើ ''តារាង Billboard'' 200 ដែលជាតារាងចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតសម្រាប់អាល់ប៊ុម K-pop ដែលមិនធ្លាប់មាន។ <ref>{{Cite news|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7542131/bts-wings-highest-charting-best-selling-kpop-album-billboard-200|title=BTS' 'Wings' Sets New U.S. Record for Highest-Charting, Best-Selling K-Pop Album|accessdate=October 10, 2016|date=October 17, 2016}}</ref> វាបានលក់អស់ជាង 1,5 &nbsp; លាននៅឆ្នាំនោះដែលធ្វើឱ្យវាជា "អ្នកលក់រាប់លាន" ដំបូងនៃស្ថានីយទូរទស្សន៍ BTS ។ <ref>{{Cite news|title=BTS sold 1.49&nbsp;million copies of 'Wings' albums|url=http://english.yonhapnews.co.kr/search1/2603000000.html?cid=AEN20170309012000315|accessdate=April 22, 2017|date=March 19, 2017}}</ref> នៅខែតុលាឆ្នាំ 2016 ''Billboard'' បានដាក់ BTS លេខ 1 នៅលើតារាង Social 50 របស់ពួកគេដែលធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាក្រុមកូរ៉េដំបូងគេ។ <ref>{{Cite web}}</ref> ក្រោយមកពួកគេបានឈ្នះពានរង្វាន់សិល្បះប្រចាំឆ្នាំនៅឆ្នាំ 2016 ពានរង្វាន់តន្ត្រីអាស៊ី Mnet ក្នុងកម្មវិធី , <ref>{{Cite news}}</ref> ក្លាយជាសិល្បករដំបូងមិនពីក្រុមហ៊ុនកម្សាន្ត "ធំទាំងបី" ( ផលិតកម្ម SM , ផលិតកម្ម YG និង JYP បាន ) ដើម្បីធ្វើដូច្នេះ។ <ref>{{Cite news}}</ref> នៅឆ្នាំ 2016 ពួកគេបានដាក់តាម YouTube Music Global Top 100 នៅថ្ងៃទី 17 នៅលើតារាងវីដេអូទី 6 នៅលើគំនូសតាងសិល្បៈនិងនៅថ្ងៃទី 14 នៅលើតារាង។ <ref name="Wings Youtube Chart">{{Cite news}}</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] ==ឯកសារ​យោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីកូរ៉េ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីខេប៉ុប]] 3g59l2ln6l5m1wznrdjdu1j7pnf4x7a ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង 0 39788 342600 337012 2026-11-08T01:24:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342600 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរៈក្សត្រី<br>ព្រះអង្គចូវ<br>(ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង) | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br>([[សម័យកាលឧដុង្គ]]) | reign-type = | reign = ១៦១៨-១៦២៧ | coronation = | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ]]<br>([[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]) | successor = [[អ្នកម្នាងសុខ]]<br>(តំណែងបាទបរិចារិកា) | birth_style = | birth_date = | birth_place = Đàng Trong<br>រាជាណាចក្រ[[អណ្ណាម]] | death_date = | house = រាជវង្សង្វៀន {{small|(ដោយកំណើត)}} <br> រាជវង្សកម្វុជទេឝ {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | death_place = | spouse = ព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី២]] | issue = [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|អង្គបុប្ផាវត្តី]]<br>[[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|អង្គចន្ទវត្តី]] | father = [[ង្វៀន ហ្វុកង្វៀន]] {{small|(ស្ដេចយួន)}} | mother = Mạc Thị Giai | religion = [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម|ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយមហាយានបែបយួន]]<br>សាសនាប្រជាប្រិយបែបយួន }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរក្សត្រី ''' ឬ '''ព្រះអង្គចូវ''' (ព្រះនាមដើម '''ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង''';[[ភាសាវៀតណាម]]: Nguyễn Phúc Ngọc Vạn) គឺជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី]][[ជនជាតិវៀតណាម|ជនជាតិយួន]]នៃព្រះបាទសម្ដេច[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទជ័យជេស្ឋាទី២]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]][[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] ព្រះរាជធីតានៃ ស្ដេចអធិរាជអណ្ណាម ព្រះចៅក្រុងហ្វេ (Huế) ព្រះនាម "[[ង្វៀន ហ្វុកង្វៀន|សៃវួង]]" (Sai Vuong) ជាព្រះវររាជមាតានៃ[[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ព្រះអង្គបុប្ផាវត្តី]] ( ជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៃព្រះបាទសម្ដេច[[បទុមរាជាទី១|ព្រះបាទបទុមរាជា អង្គនន់]] ) និង[[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|ព្រះអង្គចន្ទវត្តី]] ( ជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះទេពី]]នៃ[[ឧទ័យរាជា|ព្រះឧភយោរាជឧទ័យរាជា]]និង[[បរមរាជសម្ភារ|ព្រះរាជសម្ភារ ពញាតូ]] )។<ref name=Jacobsen>{{cite book |last=Jacobsen |first=Trudy |year=2008 |title=Lost Goddesses: The Denial of Female Power in Cambodian History |publisher=NIAS Press |isbn=978-87-7694-001-0}}</ref> == សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសី == ព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី២]] ពីឆ្នាំ ១៦១៨-១៦២២ ថា ជារជ្ជកាលមួយដែលកម្ពុជារងឥទិ្ធ ពលជាខ្លាំងពី[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ប្រទេសសៀម]]។ ដោយមិនចង់អោយប្រទេសបន្តរណបសៀមព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី២]] បានកាត់ផ្ដាច់វប្បធម៌និងឥទិ្ធពលពី[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ប្រទេសសៀម]] ដោយចងមេត្រីភាពស្អិត រមួតជាមួយអាណ្ណាម។ ព្រះអង្គបានទទួលយកនារីម្នាក់ជាកូនស្ដេចអាណ្ណាម ធ្វើជាភរិយា។ ព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី២]] ក៏បានទទួលយកបុត្រីស្ដេចអាណ្ណាម ធ្វើជាព្រះជាយា ហើយលើកអ្នកអង្គចូវ ឲ្យឡើងជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|អគ្គមហេសី]] ។ ក្សត្រីយ៍អង្គនេះ មានសម្ពស្សល្អណាស់ ហើយចេះធ្វើអោយព្រះរាជាស្រឡាញ់និងស្ដាប់បង្គាប់។ គេបានចាត់ទុកទំនាក់ទំនងរវាងព្រះរាជាអាណ្ណាមជាមួយព្រះរាជាកម្ពុជាចាប់ផ្ដើមកើនឡើងត្រឹមពេលដែលក្សត្រីយ៍រូបនេះ យាងមកដល់ព្រះរាជវាំងកម្ពុជា ។ ព្រះអង្គមានបុត្រីមួយអង្គជាមួយស្ដេចស្រីអង្គចូវ ។ ព្រះអង្គទ្រង់លើកអ្នកអង្គចូវ ព្រះរាជបុត្រីអាណ្ណាមឲ្យឡើងជាអគ្គមហេសី។ <ref>{{Cite web |url=https://wmc.org.kh/article/71007/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%96%E1%9E%8F%E1%9E%BE%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241013200217/https://wmc.org.kh/article/71007/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%96%E1%9E%8F%E1%9E%BE%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81/ |archive-date=2024-10-13 |url-status=dead}}</ref><ref>https://lokbongrattanak.wordpress.com/2017/11/08/phreah-cheychetha-the-2nd-and-the-abandon-siam-after-lost-in-vietnam-trick/</ref> == ព្រះរាជឥស្សរិយយស == * ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង : ព្រះរាជបុត្រីនៃព្រះចៅក្រុងហ្វេ [[ង្វៀន ហ្វុកង្វៀន]]។ * ព្រះអង្គចូវ : នៃព្រះអង្គម្ចាស់[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យចេស្ដា]]។ * ព្រះ​មហាក្សត្រី អង្គចូវ : ព្រះទេពីនៃព្រះឧភយោរាជ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យចេស្ដា]]។ * សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរក្សត្រី : [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|សម្ដេចព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៃ[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យជេស្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]។ * សម្ដេចព្រះទាវធីតាមហារាជជននី : សម្តេចព្រះវររាជនីក្រុងកម្ពុជាធិបតី == ព្រះរាជវង្សានវង្ស == ===ពង្សាវលី=== **ព្រះបិតាព្រះនាម ព្រះចៅក្រុងហ្វេ [[ង្វៀន ហ្វុកង្វៀន]]។ ។ ***ព្រះរាជស្វាមី [[ជ័យជេស្ឋាទី២|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យជេស្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]។ ****ព្រះរាជបុត្រី [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ព្រះអង្គបុប្ផាវត្តី]] និង[[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|ព្រះអង្គចន្ទវត្តី]]។ *****ព្រះនត្តាព្រះនាម [[បទុមរាជាទី២|ព្រះស្រី ជ័យជេដ្ឋ ឬ បទុមរាជាទី២]] {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីវរៈក្សត្រី''' |2= ព្រះចៅក្រុងហ្វេ [[ង្វៀន ហ្វុកង្វៀន]] |3= Mạc Thị Giai |4= Nguyễn Hoàng |5= |6= |7= |8= Nguyễn Kim |9= |10= |11= |12= |13= |14= |15= |16= Nguyễn Văn Lưu |17= Đỗ Thị Đức |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }}</center> {{ahnentafel bottom}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] {{commons category|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ]]<br>([[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]])}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីកម្វុជទេឝ]]<br>([[សម័យកាលឧដុង្គ]])|years=១៦១៨-១៦២៧ }} {{s-aft|after=[[អ្នកម្នាងសុខ]]<br>(តំណែងបាទបរិចារិកា)}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជនជាតិវៀតណាម]] bowcrviox49z15l5fx7somwqqs9gsde មាស សុខសោភា 0 40112 342689 340167 2026-11-08T04:54:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342689 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> មាស សុខសោភា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" | Meas Soksophea 2021 <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[មាស សុខសោភា]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1984|1|29|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Khmer traditional Music, Classic, Pop, R&B, Rock, Latin, & Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |2004-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អជីបសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * តួសម្ដែងស្រី * អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | ផលិតកម្មរាម (Ream) 2021-បច្ចុប្បន្ន |} '''មាស សុខសោភា''' ([[អង់គ្លេស]]: Meas Soksophea) ​(កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៩ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៨៤) នាងគឺជាតារាចម្រៀងកម្ពុជាមួយរូបដែលបានបង្ហាញខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ឱ្យផលិត​កម្ម-រស្មីស្ទឹងសង្កែ យ៉ាងណាទស្សនិជនបានចាប់ផ្ដើមស្គាល់នាងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៥ តាមរយៈ​បទចម្រៀងមាន ចំណងជើងថា (១០១ ហេតុផល) ចេញផ្សាយដោយ​ផលិតកម្ម​-[[ចេនឡា]] ប្រាដឺ (Chenla Brother Production) ដោយការខិតខំប្រឹងប្រែង សុខសោភា បានជំនះ ដាក់បទចម្រៀងរបស់ខ្លួនទៅក្នុងតន្ត្រីវីដេអូអន្តរជាតិ (Video evolution) ហៅកាត់ថា (វេវ៉ូ/[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Vevo Vevo]) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ។​ == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' មាស សុខសោភា​ កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៩ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៨៤ នៅ [[ខេត្ត​កំពង់​ស្ពឺ]] មាន​​ឪពុក​ ឈ្មោះ​ មាស​ សារឹម​ អតីត​ប្រធាន​មន្ទីរ​ឧស្សាហកម្ម ខេត្ត​កំពង់​ស្ពឺ​​ ហើយ​ម្ដាយ​ឈ្មោះ​ សុខ វិលន់ ​ជា​អតីត​បុគ្គលិក​នៅ​ក្នុង​មន្ទីរ​ឧស្សាហកម្ម​នោះ​ដែរ​ ។ សុខ​សោភា​ មាន​បងប្អូន ៣ នាក់ ហើយ​នាង​ជា​កូន​ទី​ ២​ នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ ។ កូនច្បង​នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ គឺ ​លោក មាស សុខ​រតនៈ ជា​អ្នក​និពន្ធ​បទចម្រៀង​ផងដែរ បច្ចុប្បន្នលោកគឺជាអ្នក​ចាត់​ការ​ទូទៅ​ប្រចាំ​ផលិត​កម្ម​ថោន​ និង កូន​ពៅ​គឺ មាស​ សុខ​វណ្ណៈ ជានាយ​ទាហ៊ាន ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩០ ក្រុមគ្រួសារ សុខសោភា បានសម្រេចចិត្តផ្លាសពីការរស់នៅ [[ខេត្ត​កំពង់​ស្ពឺ]] មកតាំងលំនៅក្នុង [[ស្រុកកៀនស្វាយ]] [[ខេត្តកណ្ដាល]] បានមួយរយៈ ឪពុករបស់នាងបានទទួលមរណៈភាព ដូចនេះបន្ទុកផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ បានធ្លាក់ទៅកាន់កូនៗរបស់លោកវិញនោះគឺ សុខសោភាផ្ទាល់ និង បងប្រុសរបស់នាង ដោយហេតុនេះអ្នកទាំងពីរសម្រេចចិត្តទៅច្រៀង នៅតាមរោងមង្គលការផ្សេងៗ ជាមួយនិងប្រាក់ឈ្នួលបន្តិចបន្តួច រហូតមកដល់ឆ្នាំ ២០០០ ប្រទេសកម្ពុជា បានជួបទឹកជំនន់ធំបំផុតក្នុងប្រទេស (Cambodia: Floods 2000) បានប៉ះពាល់ទៅដល់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាធ្ងន់ធ្ងរបំផុត ដោយខាតបង់ប្រណាណជា ១៦១ លានដុល្លារ អាមេរិក (loss of approximately $161 million) និងបានប៉ះពាល់ប្រជាពលរដ្ឋប្រមាណជា ៧៥ មុឺននាក់ ។<ref> relifeweb (2002) [https://reliefweb.int/report/cambodia/cambodia-floods-appeal-no-222000-final-report Cambodia: Floods appeal No. 22/2000 final report], Published: 3 January 2002 Website: reliefweb.int </ref> ដោយហេតុនេះ វាបានប៉ះពាល់ទៅដល់ការរកចំនូលរបស់ សុខសោភា ផងដែរ ដោយជួបវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុធ្ងន់ធ្ងរ សុខ សោភា ក៏សម្រេចចិត្តបោះបង់ការសិក្សាត្រឹម ថ្នាក់វិទ្យាល័យ ថ្នាក់ទី១០ ហើយនាងបានផ្លាសទីលំនៅជាលើកទីពីរ ដោយចាកចេញពីខេត្តកណ្ដាល មក [[ក្រុងភ្នំពេញ]] ក្នុងឆ្នាំ ២០០២ ហើយបន្តការដើរច្រៀងតាម ភោជនីយដ្ឋាន និង មជ្ឈមណ្ឌលកំសាន្តក្នុងក្រុងភ្នំពេញ រហូតដល់នាងមានឱកាសបានច្រៀងក្នុង ផលិតកម្ម-រស្មីស្ទឹងសង្កែ ក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ។<ref> Sabay News (2014) [https://news.sabay.com.kh/article/257 មាស សុខសោភា ច្រៀង​ ១ថ្ងៃ ១-២ ដុល្លារ ក្លាយ​ជា​តារា​ចម្រៀង​ល្បី​ប្រចាំ​ប្រទេស​], Website: news.sabay.com.kh </ref> == អជីពតន្ត្រី == '''Music career''' === ភាពពេញនិយម (២០០៥-២០០៩) === '''Popularity (2005-2009)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០៥ សុខសោភា បានចាកចេញពី ផលិតកម្ម-រស្មីស្ទឹងសង្កែ ទៅចូលរួមក្នុង ផលិតកម្ម-ចេនឡា ប្រាដឺ (Chenla Brother Production) នាងបានចេញបទចម្រៀងជាច្រើនបទ ក្នុងនោះមានបទ (១០១ ហេតុផល) ជាបទដែលនាងទទួលបានការគាំទ្រ និង ពេញនិយមជាច្រើនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលធ្លាប់ដាក់ចូលក្នុងកម្មវិធី តន្ត្រីទូរទស្សន៍អន្តរជាតិ (Music Television) ហៅកាត់ថា [https://en.m.wikipedia.org/wiki/MTV MTV] ផងដែរ ។<ref>Texas Pete Mayes & His Houserockers Blues Band (2007) [http://testicanzoni.mtv.it/testi-Texas-Pete-Mayes---His-Houserockers-Blues-Band_123775/testo-Christmas-Holidays-7471841 Testo Christmas Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212063715/http://testicanzoni.mtv.it/testi-Texas-Pete-Mayes---His-Houserockers-Blues-Band_123775/testo-Christmas-Holidays-7471841 |date=2021-12-12 }}, Website: testicanzoni.mtv.it</ref> រហូតមកដល់ឆ្នាំ ២០០៧ ផលិតកម្ម ចេនឡា-ប្រាដឺ បានប្រកាសបិទផលិតកម្មរបស់ខ្លួន ជាហេតុធ្វើឱ្យ សុខសោភា បានទៅចូលរួមក្នុងផលិតកម្មយូធូ (U2 Entertantment) មួយរយៈខ្លី នាងបានចេញបទចម្រៀងមួយចំនួន តែហាក់មិនមានការគាំទ្រនោះទេ ដោយសារតែផលិតកម្មយូធូ ប្រកាសបិទទ្វារក្ស័យធុនផងដែរនោះ នាងបានមកចួលរួមក្នុង ផលិតកម្ម-អុឹម (M-Production) ក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ដែលចេញក្នុងអាល់ប៊ុមទី១ គឺបទ "ដោះសារ" បានក្លាយជា Hits album ដែលមានអ្នកចាក់ស្ដាប់ច្រើនបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលក្លាយជាបទ Hots Song នៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ (TV music show) ជាប់ក្នុងកំពូលបទចម្រៀង ក្នុងទូរទស្សន៍ប៉ុស្ថិ៍លេខ៩ Top1 Music Cambodia TV9 និងបានជាប់ក្នុង Top1 Music Radio FM.97 (2008) by Apsara Radio FM 97 ផងដែរ ។ ហើយបទចម្រៀងរបស់នាងបន្តបន្ទាប់ទៀត គឺបទ "១០០០ រាត្រី" ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម-អុឹម M CD Vol.5 ដែលជាបទចម្រៀងពេញនិយមនាពេលនោះផងដែរ ។<ref> Sabay News (2017) [https://news.sabay.com.kh/article/977135 ជាង​១​០​ឆ្នាំ មាស សុខសោភា ផ្លាស់​ប្ដូរទ្រនំ​ប៉ុន្មាន​?], Website: news.sabay.com.kh </ref> ពាក្យសារភាពចេញពីមាត់របស់លោក ពេជ្រ សង្វារវង្ស ហៅលោកតាសក់សភ្នំត្បែង ដែលថាតារាចម្រៀង មាស សុខសោភា ជាភរិយារបស់ខ្លួន បានជម្រះមន្ទិលមហាជន និងអ្នកគាំទ្រហើយ។ ប៉ុន្ដែសាមីខ្លួន គឺអ្នកនាង មាស សុខសោភា នៅរក្សាភាពស្ងៀមស្ងាត់ គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥​ នេះ។ === បទភ្លេងខ្មែរពេញនិយម (២០០៩) === '''Khmer Traditional Pop Music (2009)''' ក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ សុខសោភា បានចាកចេញពី ផលិតកម្ម-អុឹម មកចូលរួមក្នុង ផលិតកម្ម-សាន់ដេ (Sunday Production) នាងបានចេញបទចម្រៀងជាច្រើនបទ ដូចជាបទ "រាំលេងបទ Boom" ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម-សាន់ដេ អាល់ប៊ុម CD Vol.101 និង ចេញជាប្រភេទបទចម្រៀង សម្រាប់រដូវកាលនៃ [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ]] ផងដែរ (Khmer Traditional Music) ក្នុងនោះបទ "មករាំកន្ទ្រឹមឆ្នាំថ្មី" ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្ម-សាន់ដេ អាល់ប៊ុម CD Vol.104 ចេញផ្សាយនាដើមឆ្នាំ ២០១០ ហើយក៏ជាបទពេញនិយមមួយផងដែរ សម្រាប់ចង្វាក់ភ្លេងប្រពៃណីជាតិខ្មែរ ដែលមានការពេញនិយមចាក់ស្ដាប់យ៉ាងច្រើនក្នុងអំឡុងពេលនោះ ហើយវាក៏ជាអាល់ប៊ុមចុងក្រោយរបស់នាងផងដែរក្នុង ផលិតកម្ម-សាន់ដេ ។ ដោយមើលឃើញថា សុខសោភា ផ្ទាល់ពេលនោះ ហាក់មិនសូវមានការចាប់អារម្មពីទស្សនិជន និងមិនសូវមានអ្នកគាំទ្រច្រើននោះទេ សុខសោភា ក៏បានចាកចេញពីផលិតកម្ម-សាន់ដេ ទៅចូលរួមក្នុង (ផលិតកម្ម-ថោន/Town Production) នាពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ២០១០ ។<ref> Monorom News (2014) [https://archive.monoroom.info/news/post/3957 មុន​នឹង​ក្លាយ​ជា​តារា​ល្បី តើ មាស សុខសោភា បាន​ឆ្លង​កាត់​អ្វី​ខ្លះ? (vdo)], Website: archive.monoroom.info </ref> === តន្ត្រីទេសចរណ៍ ប្រទេសជប៉ុន (២០១១) === '''Meas Soksophea Music Japan Tour (2011)''' ក្នុងឆ្នាំ ២០១០ ក្រោយចាកចេញពី ផលិតកម្ម-សាន់ដេ សុខសោភា បានមកចូលរួមក្នុង [[ផលិតកម្ម ទីក្រុង ភាពយន្ត]] និងបានចេញបទចម្រៀងក្នុង អាល់ប៊ុម ទី១ របស់នាង មានចំណងជើងថា៖ "I am Sorry" ដែលជាបទចម្រៀងពេញនិយមផងដែរ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ២០១១ អ្នកគាំទ្ររបស់នាងបានអញ្ជើញនាង ឱ្យទៅសម្ដែងច្រៀង តន្ត្រីទេសចរណ៍នា [[ប្រទេសជប៉ុន]] តាមរយៈ សមាគមន៍ខ្មែរនៅប្រទេសជប៉ុន ហៅកាត់ថា (ស.ខ.ជ) សុខសោភា ក៏ទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងច្រើន ពីបណ្តាលជនជាតិខ្មែរដែលរស់នៅប្រទេសជប៉ុនផងដែរ ។<ref> Visal diary (2011) កញ្ញា មាស សុខ​សោភា មក​ច្រៀង​នៅ​ជប៉ុន​នា​ចុង​សប្តាហ៍​នេះ, Website: visaldiary.wordpress.com, Publication: 02 August 2011 </ref> == ពានរង្វាន់ និង សមិទ្ធិផល (២០១២-២០១៣) == '''Accolades and achievements (2012-2013)''' ក្នុងឆ្នាំ ២០១២-២០១៣ ជាភាពជោគជ័យមួយ របស់សុខសោភា ដែលបានឈ្នះពានរង្វាន់ អ្នកចម្រៀងស្រីល្អបំផុតប្រចាំឆ្នាំ (The Female Singer Artist of The Year) នៃកម្មវិធីទទួលពានរង្វាន់ (អាណាចក្រតារា) របស់ (ក្រុមហ៊ុនសប្បាយ/Sabay Company) ដែលមានសិល្បៈករជាច្រើនចូលរួម នៅ​សាលមហោស្រព​[[កោះពេជ្រ]]​កាលពី​រាត្រី​ថ្ងៃ​ទី​១៥ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០១៣ ។<ref>Phnom Penh Post (2013) [https://m.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%A2%E1%9E%9A%E1%9E%82%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%81%E1%9E%A0%E1%9F%8D%E2%80%8B%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9B%E1%9F%8B%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9E%85%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F តារាចម្រៀង មាស សុខសោភា លើកពានអាណាចក្រតារា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214105208/https://m.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%A2%E1%9E%9A%E1%9E%82%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%81%E1%9E%A0%E1%9F%8D%E2%80%8B%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9B%E1%9F%8B%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9E%85%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F |date=2021-12-14 }}, Website: postkhmer.com</ref> ក្រោយទទួលបានពាន អាណាចក្រតារា សុខសោភា បានដាក់បទចម្រៀងរបស់ខ្លួន ទៅក្នុងតន្ត្រីវីដេអូអន្តរជាតិ (Video evolution) ហៅកាត់ថា (វេវ៉ូ/[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Vevo Vevo]) គឺជាសេវាកម្មបង្ហោះវីដេអូចម្រុះជាតិសាសន៍របស់អាមេរិក ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាកម្រិតវីដេអូតន្ត្រីល្អបំផុតសម្រាប់ការផ្តល់វីដេអូតន្ត្រីទៅកាន់ [https://en.m.wikipedia.org/wiki/YouTube YouTube] ការដាក់បទចម្រៀង សុខសោភា ធ្វើឡើងតាមរយៈក្រុមហ៊ុន Khmer Tree Music Group ដើម្បីឱ្យវីដេអូចម្រៀងក្លាយជា វីដេអូតន្ត្រីចម្រៀងអន្តរជាតិ ។<ref>Camnews (2013) [http://m.camnews.com.kh/detail.aspx?id=20714&nocount=true បទថ្មីរបស់ មាស សុខសោភា ចូលក្នុង Youtube VEVO ជាលើកទី ២ (វីដេអូ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214132319/http://m.camnews.com.kh/detail.aspx?id=20714&nocount=true |date=2021-12-14 }}, Website: camnews.com.kh</ref> == អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី == '''Brand Ambassador''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៤ ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ចល័ត ហ័រវេយ/Huawei គឺជាសាជីវកម្មបច្ចេកវិទ្យាពហុជាតិសាសន៍របស់ចិន ដែលមានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុង (សិនចិន/Shenzhen) [[ប្រទេសចិន]] បានជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង មាស សុខសោភា ដោយប្រកាសតែងតាំងផ្លូវការណ៍ ជាតំណាង អគ្គរដ្ឋទូតសុច្ឆន្ទៈម៉ាកល្បី (Brand Ambassador) នៃក្រុមហ៊ុនស្មាតហ្វូន (Huawei Cambodia) ។ លោក Carry Yang ជានាយកប្រតិបត្តិ ក្រុមហ៊ុន (Huawei) ប្រចាំនៅកម្ពុជាបានប្រាប់ឱ្យដឹងថា រូបលោកពិតជារីករាយណាស់ ដែលបានចាប់ដៃគូសហការ ក្នុងកិច្ចការងារនេះ ដោយលោកបានបញ្ចាក់ថា ការជ្រើសរើសយក តារាចម្រៀង មាស សុខសោភា ជាតំណាងផ្សព្វផ្សាយនេះ ព្រោះលោកជឿថា កញ្ញា មាស សុខសោភា ដែលជាតារាចម្រៀងកំពុងល្បីនៅកម្ពុជា ទើបសាកសម និងផលិតផលល្បីលំដាប់ពិភលោក ដូច Brand Huawei នេះ ។<ref> Share4kh (2014) [http://vshare4kh.blogspot.com/2014/03/miss-meas-soksophea-was-assigned-to-be.html?m=1#.YbipHlMxXus Meas Soksophea Was Assigned to be Brand Ambassador of Huawei], Website: Share4kh.com </ref> ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៥ តារាចម្រៀង មាស សុខសោភា និង ​តារាចម្រៀង​ប្រុស​កូរ៉េ​លោក គីម ហ្យុងជុន ([https://en.wikipedia.org/wiki/Kim_Hyung-jun Kim Hyung-jun]) ដែលត្រូវបានស្គាល់ថាជាក្រុមចម្រៀងកូរ៉េ ដ៏ល្បីមួយ គឺជាសមាជិកនៃក្រុមចម្រៀង [[កូរ៉េខាងត្បូង]] ('''[https://en.wikipedia.org/wiki/SS501 SS501]''') បាន​ទទួល​ងារ​ជា​អគ្គរដ្ឋទូត​សុច្ឆន្ទៈ​​របស់​អង្គការ​មនុស្សធម៌​កូរ៉េ W-Foundation/Cambodia កាលពី​ថ្ងៃ​អង្គារ​ទី​ ៣០ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ ២០១៥ តាមរយៈ​គម្រោង​មួយ​ហៅ​ថា HIP ដែល​ផ្តោត​សំខាន់​លើ​ការ​ជួយ​កម្មវិធី​ពិនិត្យ​ថែទាំ និង​អប់រំ​សុខភាព​ដល់​កម្មការិនី​ខ្មែរ​​កំពុង​​បម្រើ​ការងារ​នៅ​រោងចក្រ​កាត់ដេរ​កូរ៉េ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជាផងដែរ ។<ref>Phnom Penh Post (2015) [https://m.postkhmer.com/%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%8F/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%85%E1%9F%92%E1%9E%86%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9F%88%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%93%E1%9E%B8%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A មាស សុខសោភា ក្លាយជា​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​សុច្ឆន្ទៈ​របស់​អង្គការ​កូរ៉េ លើកកម្ពស់​សុខភាព​កម្មការិនីខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214150556/https://m.postkhmer.com/%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%8F/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%91%E1%9E%BC%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%85%E1%9F%92%E1%9E%86%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9F%88%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%93%E1%9E%B8%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A |date=2021-12-14 }}, Website: postkhmer.com</ref> == កិច្ចការពារបរិស្ថាន (២០១៤-២០១៦) == '''Environmental protection (2014-2016)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៤ សុខសោភា បានចូលរួមក្នុងកិច្ចការពារព្រៃឈើ ជាមួយពលរដ្ឋសហគមន៍ក្នុងតំបន់ឱរ៉ាល់ ក្នុង [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] ដោយរៀបចំឱ្យមានការដាំដើមឈើឡើងវិញ សុខសោភា ​បាន​អះអាង​ថា សកម្មភាព​ដាំ​ដើម​ឈើ​របស់​ខ្លួន​នេះ ធ្វើ​ឡើង​ដើម្បី​បណ្ដុះ​គំនិត បំផុសឱ្យមានការ​ស្រឡាញ់​ធម្មជាតិឡើងវិញ ។ សុខសោភា បាន​ចេញ​មុខ​ដោយ​ចាប់ដៃ​គ្នា​ជាមួយ​ប្រជាពលរដ្ឋ និង​ព្រះសង្ឃ​ការពារ​ព្រៃឈើ​យ៉ាងស្វាហាប់​នៅក្នុង​តំបន់​មួយ​នៅ ភ្នំឱរ៉ាល់ ស្ថិត​នៅ ស្រុក​ត្រពាំងជោរ ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ ដែល​កំពុង​រង​ការ​កាប់បំផ្លាញ ការ​ចាប់ដៃ​គ្នា​ជាមួយ​ប្រជាជន​ក្នុង​តំបន់ ភ្នំឱរ៉ាល់ ការពារ​ព្រៃឈើ​នោះ ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅក្នុង​គម្រោង​ផ្ទាល់​ខ្លួន​មួយ​ឈ្មោះ​ថា «ដើមឈើ ១០០០០ ដើម» គម្រោង​នេះ​បាន​ចាប់ផ្តើម​ក្រោម​ការ​គាំទ្រ​ពី​ក្រសួង​បរិស្ថាន និង​សហគមន៍​ក្នុង​តំបន់ ​។<ref>Phnom Penh Post (2014) [https://m.postkhmer.com/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%BB%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9E%B6%E1%9E%A0%E1%9F%8D/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%85%E1%9F%81%E1%9E%89%E1%9E%98%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%83%E1%9E%88%E1%9E%BE%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%B1%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9F%8B មាស សុខសោភា ចេញមុខការពារព្រៃឈើនៅភ្នំឱរ៉ាល់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216123936/https://m.postkhmer.com/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%BB%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9E%B6%E1%9E%A0%E1%9F%8D/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F-%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%9F%E1%9F%84%E1%9E%97%E1%9E%B6-%E1%9E%85%E1%9F%81%E1%9E%89%E1%9E%98%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%83%E1%9E%88%E1%9E%BE%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%B1%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9F%8B |date=2021-12-16 }}, Website: postkhmer.com</ref> === ទិវាបិទភ្លើងមួយម៉ោងសម្រាប់ភពផែនដី (២០១៦) === '''Meas Soksophea Earth Hour (2016)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៦ សុខសោភា បានបំផុសគំនិត ដល់ យុវជន ឱ្យចូលរួមក្នុង ទិវាបិទភ្លើងមួយម៉ោងសម្រាប់ភពផែនដី ([https://en.m.wikipedia.org/wiki/Earth_Hour Earh Hour]) គឺជាចលនាទូទាំងពិភពលោកដែលរៀបចំដោយ World Wide Fund for Nature ដែលព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដោយលើកទឹកចិត្តដល់បុគ្គល សហគមន៍ និងអាជីវកម្មនានាឱ្យបិទភ្លើងអគ្គិសនីដែលមិនសំខាន់ ដើម្បីកាត់បន្ថយដល់ការបំពុលបរិយាកាសភពផែនដី ដើម្បីរួមចំណែកក្នុងការ​កាត់​បន្ថយ​ការ​ប្រែប្រួល​អាកាស​ធាតុ​ផងដែរ ។ ទិវាបិទភ្លើងមួយម៉ោងសម្រាប់ភពផែនដី រៀបចំឡើងនៅ នៅ​សាកល​វិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ ថ្ងៃទី19 ខែមីនា ឆ្នាំ 2016 ក្រោមការឧប្ថម្ភនៃក្រុមហ៊ុនទូរសព្ទចល័ត សែលកាត កម្ពុជា (Cellcard Cambodia) ។<ref> Sabay News (2016) [https://news.sabay.com.kh/article/653736 សារ​ពិសេស​​របស់​កញ្ញា​ មាស​​ សុខសោភា ​​​ក្នុង​ទិវា​មួយ​ម៉ោង​សម្រាប់​​ភព​ផែនដី], Website: news.sabay.com.kh </ref> == ការឈ្នះពានតន្ត្រី NRG Music Awards (២០១៧-២០១៨) == '''Won NRG Music Awards (2017-2018)''' ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១៧-២០១៨ មាស សុខសោភា បានឈ្នះពានតន្ត្រី NRG Music Awards ដល់ទៅពីរលើកជាប់គ្នាផ្នែក តារាសិល្បៈស្រីល្អបំផុតប្រចាំឆ្នាំ "Best Female Artist of the Year" ឆ្នាំ 2017 និងបាន បានឈ្នះ ពានអ្នកចម្រៀងស្រីល្អបំផុតប្រចាំឆ្នាំ "Best Female Song of The Year" ឆ្នាំ 2018 ដែលពានរង្វាន់តន្ត្រី NRG គឺជាកម្មវិធីប្រគល់ពានរង្វាន់រៀបចំឡើងក្នុងគោលបំណងលើកទឹកចិត្តដល់យុវជនខ្មែរដែលមានទេពកោសល្យ គំនិតច្នៃប្រឌិត និងមានស្នាដៃក្នុងការតាក់តែងនិពន្ធ ព្រមទាំងផលិតនូវបទចម្រៀងថ្មីៗ ផងដែរ ។ ស្ថានីយវិទ្យុ NRG 89FM ដែលបានរៀបចំកម្មវិធី «NRG MUSIC AWARDS» ដោយបានចាត់ចំណាត់ថ្នាក់ បទចម្រៀងល្បីៗ ដែលទទួលបានការសំណូមពរ ឬ ភាពពេញនិយមខ្លាំង ពីសំណាក់មហាជន និងប្រិយមិត្តអ្នកស្ដាប់ ដោយតារាចម្រៀងល្បីៗទាំងនោះ បានទទួលនូវការលើកទឹកចិត្ត យ៉ាងធំធេង ដោយបានប្រគល់ពានរង្វាន់តន្ត្រីនេះ ចំពោះតារាចម្រៀង ដែលមានប្រជាប្រិយភាពបំផុត ប្រចាំឆ្នាំ ប្រចាំ​ស្ថានីយវិទ្យុ NRG89FM គឺជាស្ថានីយវិទ្យុតន្រ្តី​សម័យពេញនិយមលេខ១ទូទាំងប្រទេស ដែលផ្សាយផ្ទាល់២៤ម៉ោងក្នុង១ថ្ងៃ និង ៧ថ្ងៃក្នុង១សប្តាហ៍ NRG89FM វេទិកាតន្រ្តីសុទ្ធ ពីមួយថ្ងៃៗដែលមានចំនួនអ្នកស្តាប់កើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរ ។<ref> Sabay News (2017) [https://news.sabay.com.kh/article/1002213 តារាចម្រៀងពេញនិយមច្រើនរូបទទួលពានរង្វាន់តន្រ្តីពីវិទ្យុ NRG89FM NRG ប្រចាំឆ្នាំ២០១៧], Website: news.sabay.com.kh, Publication: December 27, 2017 </ref> == ចូលរួមការប្រគុំតន្ត្រីអន្តរជាតិ (២០១៩) == '''Joind International Concert (2019)''' មាស សុខសោភា ដែលបានតំណាងឱ្យអ្នកចម្រៀងកម្ពុជា ចូលរួមសម្តែងក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ "[https://kccuk.org.uk/en/news/asean-fantasia/ Asean Fantasia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220516120734/https://kccuk.org.uk/en/news/asean-fantasia/ |date=2022-05-16 }}" ដែលនឹងប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៩ នៅ Changwon [[ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] ។ ដោយនៅក្នុងកម្មវិធីនេះមានការចូលរួមពីសំណាក់តារា K-Pop ល្បីៗដូចជា PSY BOA Sandara Park ក្រុម NCT127 ជាដើម និង តារាចម្រៀងមកពីប្រទេសអាស៊ានទាំង៥ផងដែរ មានដូចជា៖ កម្ពុជា, [[ថៃ]], [[ឥណ្ឌូនេស៊ី]], [[វៀតណាម]] និង [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ។ ការប្រគុំតន្ត្រី Asean Fantasia នេះធ្វើឡើងដើម្បី បង្កើនទំនាក់ទំនងវប្បធម៌ រវាងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង និង ប្រទេសក្នុងតំបន់អាស៊ាន យោងតាមសេចក្ដីប្រកាសពត៌មាន របស់ក្រសួងវប្បធម៌កូរ៉េ ។<ref>Tnot News (2019) [https://m.tnaot.com/zh/m/detail/article/8737258 កញ្ញា មាស សុខសោភា និងតំណាងឱ្យកម្ពុជា ចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ «Asean Fantasia» នៅកូរ៉េខាងត្បូង]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Website: tnaot.com, Publication: November 08, 2019</ref> == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2008 | align="center" | ដោះសារ | align="center" | Top1 Music Apsara FM | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Apsara Radio FM.97 Cambodia |- | align="center" | 2008 | align="center" | ដោះសារ | align="center" | Top 1 Music Cambodia TV9 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | TV9 Cambodia |- | align="center" | 2012 | align="center" | The Female Singer of The Year | align="center" | Anachakdara Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | [https://web.archive.org/web/20260519040745/https://sabay.com/ Sabay Digital Corporation]<ref>Phnom Penh Post (2012) [https://www.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B-%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E2%80%8B%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B6 ពានរង្វាន់ អាណាចក្រតារា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516053033/https://www.postkhmer.com/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B-%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E2%80%8B%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%B6 |date=2023-05-16 }}, Website: postkhmer.com, Publication: February 17, 2012</ref> |- | align="center" | 2013 | align="center" | The Female Singer of The Year | align="center" | Anachakdara Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | [https://web.archive.org/web/20260519040745/https://sabay.com/ Sabay Digital Corporation]<ref>Camnews (2013) [http://www.camnews.org/2013/08/16/%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9F%A3%E1%9F%A3%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%BC%E1%9E%94%E2%80%8B/ ម្ចាស់ពាន​ទាំង​៣៣​រូប​ក្នុង​កម្មវិធី​អាណាចក្រតារា​ឆ្នាំ២០១៣​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517031827/http://www.camnews.org/2013/08/16/%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9F%A3%E1%9F%A3%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%BC%E1%9E%94%E2%80%8B/ |date=2022-05-17 }}, Website: camnews.org, Publication: August 16, 2013</ref> |- | align="center" | 2017 | align="center" | Best Female Artist of The Year | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio FM.89 Cambodia.<ref>World Bridge Media (2017) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |- | align="center" | 2018 | align="center" | Best Female Song of The Year | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio FM.89 Cambodia.<ref>World Bridge Media (2018) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | អាល់ប៊ុម ! style="background-color:#D3D3D3" width=10% | ប្រភេទតន្ត្រី ! style="background-color:#D3D3D3" width=15% | សិល្បៈ ! style="background-color:#D3D3D3" width=10% | ឆ្នាំចេញផ្សាយ ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | ផលិតកម្ម |- | align="center" | ១០១ ហេតុផល | align="center" | Pop Music | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2005 | align="center" | ចេនឡាប្រាដឺ CD Vol.06 |- | align="center" | ដោះសារ | align="center" | Pop Music | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2008 | align="center" | ផលិតកម្ម M CD Vol.01 |- | align="center" | 1000 រាត្រី | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2008 | align="center" | ផលិតកម្ម M CD Vol.05 |- | align="center" | [[Sunday (អាល់ប៊ុម 97)|ហេតុអ្វីមនុស្សស្រលាញ់គ្នាមិនបានជួបគ្នា]] | align="center" | Classic, Pop Music | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2009 | align="center" | សាន់ដេ CD Vol.97 |- | align="center" | [[Sunday (អាល់ប៊ុម 101)|រាំលេងបទ Boom]] | align="center" | Pop Music, Latin, Dance | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2009 | align="center" | សាន់ដេ CD Vol.101 |- | align="center" | [[Sunday (អាល់ប៊ុម 104)|មករាំកន្ទ្រឹមឆ្នាំថ្មី]] | align="center" | Khmer Music, Country | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2010 | align="center" | សាន់ដេ CD Vol.104 |- | align="center" | [[Town (អាល់ប៊ុម 04)|I am Sorry]] | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2010 | align="center" | Town CD Vol.04 |- | align="center" | ក្រែងចិត្តសង្សារចាស់ | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.09 |- | align="center" | បើនាងបានបង | align="center" | Khmer Music, Country | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] Ft. ខេម | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.10 |- | align="center" | ក្រមុំចាកស្រុក | align="center" | Khmer Music, Country | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] Ft. ខេម | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.11 |- | align="center" | សុំមិនស្គាល់បងបានទេ | align="center" | Classic | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.15 |- | align="center" | Baby | align="center" | Pop Music | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.17 |- | align="center" | បងកុំទៅណា | align="center" | Latin, Dance | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] Ft. ឌីជេ ក្ដិប | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.19 |- | align="center" | ពិន្ទុ១០០ | align="center" | Classic | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2011 | align="center" | Town CD Vol.20 |- | align="center" | ពេលគេងលក់ទើបអាចភ្លេចបង | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2012 | align="center" | Town CD Vol.26 |- | align="center" | ខ្មាសគេប៉ុនណាបើបងបែកអូន | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2012 | align="center" | Town CD Vol.29 |- | align="center" | ធ្វើម៉េចខ្ញុំមិនស្អាតដូចគេ | align="center" | Classic | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2013 | align="center" | Town CD Vol.32 |- | align="center" | ដើមឈើស្នេហ៍ | align="center" | Blues | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2013 | align="center" | Town CD Vol.39 |- | align="center" | សង្សារនិស្សិត | align="center" | Classic | align="center" | ណាំ ប៊ុណ្ណារ័ត្ន Ft. [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2013 | align="center" | Town CD Vol.42 |- | align="center" | ខ្ញុំស្មោះគេ គេស្មោះអ្នកផ្សេង | align="center" | R & B | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2014 | align="center" | Town CD Vol.46 |- | align="center" | អារម្មណ៍ត្រូវការបង | align="center" | Classic | align="center" | [[មាស សុខសោភា]] | align="center" | 2014 | align="center" | Town CD Vol.47 |} == ដូច្នេះ == '''Also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == [[Category:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] n42nabpnr3t3c3i1rc2hhmpr1h2in90 ប៊ែរឡាំង 0 40372 342655 342186 2026-11-08T03:59:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342655 wikitext text/x-wiki {{short description|Capital of Germany}} {{Infobox settlement |name=ទីក្រុងប៊ែរឡាំង |subdivision_type=ប្រទេស |subdivision_name={{Flag|អាល្លឺម៉ង់}} |subdivision_type1=[[រដ្ឋនៃអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋ]] |subdivision_name1=ប៊ែរឡាំង |settlement_type=[[ធានី|រដ្ឋធានី]] និងជា[[រដ្ឋនៃអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋ]] | image_skyline= Berlin Montage 2016.png | image_caption = ពីក្រោមទៅលើនិងពីឆ្វេងទៅស្តាំ៖ [[សភារ៉ៃស្តាត]] (Reichstag), [[ខ្លោងទ្វារប្រិនដិនប៊ឺក]] (Brandenburger Tor), [[វិមានឆាឡតថេនប៊ឺក]] (Schloss Charlottenburg), [[មហាវិហារប៊ែរឡាំង]] (Berliner Dom), [[ផតស៍ដាមឺរផ្លាតស៍]] (Potsdamer Platz) និង[[អាល់ត៍ណេសិនណាលហ្កាឡឺរី]] (Alte Nationalgalerie) |image_shield=DEU Berlin COA.svg |shield_size=70px |image_map=Deutschland Lage von Berlin.svg |coordinates={{coord|52|31|00|N|13|23|20|E|format=dms|display=inline,title}} |image_flag=Flag_of_Berlin.svg |total_type=ទីក្រុង/រដ្ឋ |area_total_km2=891.1 |area_footnote=<ref name="statoffice">{{cite web |access-date=2 May 2019 |title = Amt für Statistik Berlin Brandenburg – Statistiken |url = https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp |website=[[Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]] |language = de}}</ref> |population_total=៣,៧៤៨,១៤៨ |population_footnotes=<ref name="pop-detail"/> |population_as_of=៣១ ធ្នូ ២០១៩ |population_metro=៦,០០៤,៨៥៧ |population_metro_footnotes=<ref>{{cite web |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2019/19-02-08.pdf |title=Bevölkerungsanstieg in Berlin und Brandenburg mit nachlassender Dynamik |date=8 February 2019 |website=statistik-berlin-brandenburg.de |publisher=Amt für Statistik Berlin-Brandenburg |access-date=24 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827224549/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2019/19-02-08.pdf |archive-date=27 សីហា 2021 |url-status=dead}}</ref> |elevation_m=34 |population_demonyms=Berliner(s) (ភាសាអង់គ្លេស)<br />Berliner (m), Berlinerin (f) (ភាសាអាល្លឺម៉ង់) |blank_name_sec1 = [[ផលិតផលក្នុងតំបន់សរុប|ផតស (មធ្យម)]] |blank_info_sec1 = €១៤៨ / $១៤៧ ពាន់លាន (២០១៨)<ref>{{cite web |url = https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp?rev=RV2014&tbl=tab01&lang=de-DE#tab01 |title = Bruttoinlandsprodukt – in jeweiligen Preisen – 1991 bis 2018 |website = statistik-bw.de |access-date = 2019-09-21 |archivedate = 2018-06-13 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180613183919/https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp?rev=RV2014&tbl=tab01&lang=de-DE#tab01 |url-status = dead }}</ref> |blank1_name_sec1 = [[ផលិតផលក្នុងតំបន់សរុប|ផតស ក្នុងម្នាក់]] |blank1_info_sec1 = €៤០,៦០០ / $៤៧,៩០០ (២០១៨) |timezone1=[[Central European Time|CET]] |utc_offset1 = +០១:០០ |timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset1_DST = +០២:០០ |website={{URL|www.berlin.de/en/}} |governing_body=[[Abgeordnetenhaus of Berlin]] |leader_title=[[អភិបាលក្រុងប៊ែរឡាំង|អភិបាលក្រុង]] |leader_name=[[Michael Müller (politician)|Michael Müller]] |leader_party=[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសង្គមអាល្លឺមង់|គបសអ]] <!-- not supported |ruling_party1=[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសង្គមអាល្លឺមង់|គបសអ]] |ruling_party2=[[The Left (Germany)|Left]] |ruling_party3=[[Alliance 90/The Greens|Greens]] |votes=4 --> |geocode=[[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS Region]]: DE3 |area_code=[[List of dialling codes in Germany#030 – Berlin|030]] |registration_plate = B |iso_code = DE-BE }} '''ប៊ែរឡាំង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ Berlin) គឺជារដ្ឋធានីនិងទីក្រុងធំបំផុតនៃប្រទេស[[អាល្លឺម៉ង់]] គិតទាំងតំបន់និងចំនួនប្រជាជន។<ref>{{cite news |last=Milbradt |first=Friederike |date=6 February 2019 |title=Deutschland: Die größten Städte |url=https://www.zeit.de/zeit-magazin/2019/07/flaechengroesste-staedte-deutschlandkarte |work=[[Die Zeit]] (Magazin) |location=Hamburg |language=de |access-date=24 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |last= |first= |date=1 August 2019 |title=Leipzig überholt bei Einwohnerzahl Dortmund – jetzt Platz 8 in Deutschland |url=https://www.lvz.de/Leipzig/Lokales/Leipzig-ueberholt-bei-Einwohnerzahl-Dortmund-jetzt-Platz-8-in-Deutschland |work=[[Leipziger Volkszeitung]] |location=Leipzig |language=de |access-date=24 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113070247/https://www.lvz.de/Leipzig/Lokales/Leipzig-ueberholt-bei-Einwohnerzahl-Dortmund-jetzt-Platz-8-in-Deutschland |archive-date=13 November 2019 |url-status=dead }}</ref> ទីក្រុងនេះមានមនុស្សរស់នៅចំនួន ៣,៧៦៩,៤៩៥ នាក់គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩<ref name="pop-detail"/> ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងចំណោមទីក្រុងនៃប្រទេសទាំងអស់ក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web|url = https://berlinspectator.com/2020/01/21/berlin-to-be-largest-city-in-post-brexit-european-union/|title = Berlin to be Largest City in Post-Brexit European Union|date = 21 January 2020|access-date = 11 សីហា 2020|archivedate = 19 កញ្ញា 2020|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200919193333/https://berlinspectator.com/2020/01/21/berlin-to-be-largest-city-in-post-brexit-european-union/|url-status = dead}}</ref> ប៊ែរឡាំងត្រូវបានបែងចែកដោយសម្ព័ន្ធមិត្តបន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]ហើយបានបែងចែកទៅជាខាងលិចនិងខាងកើតប៊ែកឡាំង។ ប៊ែរឡាំងខាងលិចគឺជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស[[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]] (សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់) ហើយប៊ែរឡាំងខាងកើតគឺជារដ្ឋធានីនៃប្រទេស[[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]] (សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអាល្លឺម៉ង់) ។ ចាប់តាំងពីការបង្រួបបង្រួមក្នុងឆ្នាំ 1990 ទីក្រុងប៊ែកឡាំងបានក្លាយជាទីក្រុងម្តងទៀត ហើយថ្ងៃទី 3 ខែតុលា គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈចាប់តាំងពីពេលនោះមក "ទិវានៃឯកភាពអាល្លឺម៉ង់" ។ == ឯកសារយោង == === អាគតដ្ឋាន === {{reflist|colwidth=30em}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៊ែរឡាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋធានីនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] r7hpnuh40cc4b7nuw6ysqnss3s1sqev បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា 0 40448 342636 305818 2026-11-08T03:04:36Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342636 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន គណបក្សនយោបាយ | name = បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា | native_name = {{nobold|Parti communiste du Kampuchéa}} | colorcode = {{Communist Party of Kampuchea/meta/color}} | logo = [[File:Emblem of the Communist Party of Kampuchea.svg|150px]] | president = | founder = [[សឺន ង៉ុកមិញ]]<br>[[ទូ សាមុត]] | leader1_title = {{nowrap|[[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|អង្គលេខាធិការបក្ស]]}} | leader1_name = [[ប៉ុលពត|ប៉ុល ពត]] | leader2_title = លេខាធិការបក្សរង | leader2_name = [[នួន ជា]] | leader3_name = | foundation = ២៨ មិថុនា ១៩៥១ | dissolution = ៦ ធ្នូ ១៩៨១ | split = [[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន]] | successor = [[គណបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] | headquarters = | newspaper = | youth_wing = [[សម្ព័ន្ធយុវកុក]] | membership_year = | membership = | ideology = '''[[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|កុម្មុយនីស្តនិយម]]'''<br/>{{unbulleted list |[[កសិកម្មនិយម]]<ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-10684399 "Cambodia's brutal Khmer Rouge regime"]. BBC News. 4 August 2014. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620014252/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-10684399|date=20 June 2018}}.</ref> |[[ស្វ័យាធិបតេយ្យ]]<ref>Kiernan, B. (2004). ''How Pol Pot Came to Power''. New Haven: Yale University Press. pp. 19–20.</ref> |[[ជាតិខ្មែរនិយម]]<ref>Duong, Keo (2015). [http://www.shs-encounters-cambodia.ird.fr/content/view/full/226084 "Nationalism and mass killing: The khmer rouge extreme nationalism against Vietnam"]. SHS Encounters Cambodia. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521021928/http://www.shs-encounters-cambodia.ird.fr/content/view/full/226084|date=21 May 2018}}.</ref> |[[ជាតិនិយមជ្រុល]]<ref name=globalsecurity/> |[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|ម៉ាក្ស–លេនីននិយម]]<ref>[https://www.history.com/topics/the-khmer-rouge "Khmer Rouge"]. History. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521021841/https://www.history.com/topics/the-khmer-rouge|date=21 May 2018}}.</ref> }} |position = ឆ្វេងនិយម<ref>{{cite book|last1=Martin|first1=Gus|title=Essentials of Terrorism: Concepts and Controversies|publisher=SAGE Publications, Inc.|date=2008|page=80|url=https://books.google.com/books?id=7-GiXqccL1IC&dq|isbn=978-1412953139}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hartman|first1=Tom|title=A World Atlas of Military History, 1945–1984|date=1985|publisher=Hippocrene Books|isbn=0870520008|page=81|url=https://books.google.com/books?id=CwSn83AgqEYC}}</ref> | religion = |n ational= | international = |e uroparl= |colors = {{color box|#E61919|border=darkgray}} [[ក្រហម]] | flag = [[File:Banner of the Communist Party of Kampuchea.svg|200px]] | website = | country = កម្ពុជា | footnotes= }} '''បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា''' (ហៅកាត់ថា '''ប.ក.ក.''') ឬអាចហៅម្យ៉ាងទៀតថា '''បក្សកុម្មុយនីស្តខ្មែរ''' ([[ភាសាបារាំង]]៖ ''Parti communiste du Kampuchéa'')<ref name="loc">[http://www.country-data.com/frd/cs/cambodia/kh_appnb.html "Cambodia and the Khmer People's Revolutionary Party (KPRP), Appendix B - Major Political and Military Organizations"]. Country Data. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928150646/http://www.country-data.com/frd/cs/cambodia/kh_appnb.html|date=28 September 2009}}.</ref> គឺជាគណបក្សកុម្មុយនីស្តមួយនៅប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ មេដឹកនាំបក្ស (ឬប្រធានបក្ស) គឺ[[ប៉ុលពត|ប៉ុល ពត]] ចំណែកឯអ្នកគាំទ្របក្សវិញគឺត្រូវបានគេស្គាល់ឈ្មោះជាទូទៅថា[[ខ្មែរក្រហម]]។ បង្កើតឡើងដំបូងនៅឆ្នាំ១៩៥១ សមាជិកគណបក្សនេះត្រូវបានបែងចែកទៅជាបក្សពួកនិយមចិន និងនិយមសូវៀតនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៦២។ ប.ក.ក. បានចាត់ទុកថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ ជាកាលបរិច្ឆេទបង្កើតបក្សខ្លួនឡើងដោយកាលនុះមានឈ្មោះថា '''គណបក្សពលករកម្ពុជា''' (បារាំង៖ ''Parti ouvrier du Kampuchéa'') ហើយដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ទើបបានប្តូរឈ្មោះមក"បក្សកុម្មុយនីស្ត"។<ref name=globalsecurity>{{Cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/cambodia/political-parties-kprp.htm|title=Khmer People's Revolutionary Party (KPRP)|website=globalsecurity.org|accessdate=28 May 2020}}</ref> ក្រោយពីបានបង្កើតឡើងមក បក្សមួយនេះគឺបានដំណើរការជាគណបក្សនយោបាយសម្ងាត់ ហើយបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជានៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ និងប្តូរឈ្មោះប្រទេសមក[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។ បក្សនេះត្រូវបាត់បង់អំណាចទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ ដោយសារតែសមាជិកឆ្វេងនិយមរបស់ខ្លួនមួយចំនួនមិនពេញចិត្តទៅនឹងគោលនយោបាយរបស់ប៉ុល ពត និងដោយសារ[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|ការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ឈ្លានពានពីកងកម្លាំងយោធាវៀតណាម]] ហើយជាលទ្ធផល របប[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]ក៏លេចឡើង។ គណបក្សនេះត្រូវបានរំលាយចោលជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៩៨១ ដោយមាន[[គណបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]ជាគណបក្សស្នងបន្ត។ == ប្រវត្តិ == === ការបង្កើត និងការបែងចែក === គណបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ នៅពេលដែល[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន]] (គកឥ) បានបំបែកទៅជាគណបក្សកុម្មុយនីស្តផ្សេងៗគ្នាទៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា, [[ឡាវ]] និង[[វៀតណាម]]។ ការសម្រេចក្នុងការបង្កើតគណបក្សកុម្មុយនីស្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឯសមាជ គកឥ ក្នុងឆ្នាំដដែរនោះ។ លោក[[សឺន ង៉ុកមិញ]]ត្រូវបានគេតែងតាងជាប្រធានស្តីទីគណបក្ស។ នៅក្នុងសមាជប្រជុំបក្សនេះ គេមិនបានធ្វើការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសគណៈកម្មាធិការមជ្ឈឹមបក្សទេប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញគេបែរជាចាប់តាំងគណៈកម្មាធិការឃោសនា និងគណៈកម្មាធិការនិម្មិតកម្ម។<ref name="frings">Frings, K. Viviane (October 1997). [https://www.jstor.org/stable/312846 "Rewriting Cambodian History to 'Adapt' It to a New Political Context: The Kampuchean People's Revolutionary Party's Historiography (1979-1991)"]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830110158/https://www.jstor.org/stable/312846|date=30 August 2018}}. ''Modern Asian Studies''. '''31''' (4): 807–846.</ref> នៅពេលរៀបចំធ្វើនិម្មិតកម្ម, គណបក្សមួយនេះមានឈ្មោះថា[[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនខ្មែរ]] (គបបខ)។ គកឥ នាពេលនោះបានកំពុងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ហើយក្នុងអំឡុងពេលអត្ថិភាពដំបូងៗរបស់ គបបខ, បក្សនេះត្រូវបានគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម។ គបបខ បានពឹងផ្អែកលើជំនួយគាំទ្រពីបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្នុងការតស៊ូរួមគ្នាប្រឆាំងនឹងពួកអាណានិគមបារាំងតែប្រវត្តិសំខាន់ៗរបស់បក្សគឺចាប់ផ្តើមឡើងនៅឆ្នាំ១៩៦០ គឺជាវេលាដែលគណបក្សនេះបានចាប់ផ្តើមបោះជំហានបន្តិចម្តងៗឈានទៅរកការកាន់កាប់អំណាច។<ref name="chandler">Chandler, David P. (Summer 1983). [https://www.jstor.org/stable/2758655 "Revising the Past in Democratic Kampuchea: When Was the Birthday of the Party?: Notes and Comments"]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830110226/https://www.jstor.org/stable/2758655|date=30 August 2018}}. ''[[Pacific Affairs]]''. '''56''' (2) (Summer 1983): 288–300.</ref> យោងទៅតាមប្រវត្តិនៃគណបក្សនេះនៅក្នុងអត្ថបទកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ, ភាពបរាជ័យរបស់[[វៀតមិញ]]ក្នុងការចរចាពីតួនាទីនយោបាយរបស់ គបបខ នៅឯសមាជក្រុងហ្សឺណែវ ត្រូវបានចាត់ទុកជាការក្បត់ដោយចលនាកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាដែលពេលនោះកំពុងកាន់កាប់តំបន់ជនបទមួយភាគធំដោយមានកងកម្លាំងយ៉ាងតិច ៥,០០០ នាក់។ ក្រោយពីកិច្ចប្រជុំសមាជនោះហើយ សមាជិកបក្ស គបបខ ប្រហែលជាង ១,០០០ នាក់រួមមានលោកសឺន ង៉ុកមិញបាននាំគ្នាធ្វើនិរទេសរត់ទៅ[[វៀតណាមខាងជើង]]។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៥៤ សមាជិកបក្សដែលមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបាននាំគ្នាទៅបង្កើតគណបក្សនយោបាយស្របច្បាប់មួយហៅថា[[ក្រុមប្រជាជន]] ដែលបានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសតំណាងរាស្រ្តឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ១៩៥៨។ ក្នុងការបោះឆ្នោតខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៥ ក្រុមប្រជាជនបានទទួលសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ៤% ក៏ប៉ុន្តែមិនបានឈ្នះអាសនៈអ្វីនោះទេនៅក្នុងអង្គនីតិបញត្តិកម្ពុជា។ សមាជិកក្រុមប្រជាជនត្រូវរងនូវការរិះគុណដ៏អាក្រក់អាគ្រែងហើយត្រូវបានប្រកាស់ចាប់ខ្លួនព្រោះដោយសារតែក្រុមប្រជាជនជាគណបក្សនៅក្រៅវង្វង់អង្គការ[[សង្គមរាស្រ្តនិយម]]របស់ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ]]។ ការជិះជាន់របស់រដ្ឋាភិបាលបានរារាំងក្រុមប្រជាជនមិនឱ្យចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦២ ហើយបានធ្វើឱ្យបក្សនេះក្លាយជាគណបក្សនយោបាយសម្ងាត់ (គ្មានសិទ្ធិចូលរួមឈរឈ្មោះបោះឆ្នោត)។ ការពិចារណាក្នុងការសម្រេចដាក់ពាក្យជ្រើសរើសអ្នកឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតមិនត្រូវបានធ្វើឡើងនោះទេហើយពួកគេក៏សម្រេចប្តូរឈ្មោះបក្សមក[[បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា|គណបក្សពលករកម្ពុជា]] (គកក) វិញ។<ref name="chandler"/> ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុបានសម្តៅទៅលើពួកឆ្វេងនិយមក្នុងស្រុកថា"ខ្មែរក្រហម" ដែលក្រោមមកបានក្លាយជាឈ្មោះតំណាងឱ្យអ្នកគាំទ្រ បកក និងរដ្ឋកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ ក្នុងអំឡុងពាក់កណ្តាលទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៥០ គបបខ ត្រូវបានចែកទៅជាពីរក្រុមបក្សពួកដោយទីមួយគឺ"គណៈកម្មាធិការប្រជុំជន" (ដឹកនាំដោយ[[ទូ សាមុត]]) និងទីពីរគឺ"គណៈកម្មាធិការជនបទ" (ដឹកនាំដោយលោក[[សៀវ ហេង]])។ និយាយជាទូទៅ ក្រុមបក្សពួកពីរនេះបានប្រកាន់យកខ្សែគំនិតបដិវត្តន៍ផ្ទុយពីគ្នា។ ខ្សែគំនិតរបស់ពួក"គណៈកម្មាធិការប្រជុំជន"ដែលគាំទ្រដោយ[[វៀតណាមខាងជើង]]បានយល់ឃើញថា ដោយសារគុណសម្បត្តិនៃភាពជោគជ័យរបស់សម្តេចសីហនុក្នុងការដណ្តើមឯករាជ្យបានពីអាណានិគមបារាំងដែលធ្វើឱ្យទ្រង់ជាអ្នកដឹកនាំជាតិខ្មែរពិតប្រាកដ ហើយដោយសារអព្យាក្រឹតភាពរបស់ទ្រង់និងការមិនទុកចិត្តពីសហរដ្ឋអាមេរិកមកលើព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យទ្រង់ក្លាយជាបុគ្គលដ៏សំខាន់មួយក្នុងចលនាតស៊ូរបស់ហាណូយ (កុម្មុយនីស្តវៀតណាម) ដើម្បី"រំដោះ"ប្រទេស[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ពីអាមេរិក។ បើខ្សែគំនិតរបស់ពួកគេ ទទួលបានជោគជ័យមែននោះ វាអាចនឹងបញ្ចុះបញ្ចូលព្រះអង្គឱ្យឃ្លាតឆ្ងាយពីនយោបាយស្លាបស្តាំ និងខិតជិតមកប្រកាន់នូវគោលនយោបាយស្លាបឆ្វេងវិញ។ ឯខ្សែគំនិតមួយទៀតគឺត្រូវបានគាំទ្រភាគច្រើនដោយក្រុមកម្មាភិបាលខេត្តដែលពួកគេបានស្គាល់ច្បាស់នូវភាពដ៏សែនលំបាកនៅតាមទីជនបទ និយាយឱ្យខ្លី ខ្សែគំនិតទីពីរនេះគឺ'គាំទ្រចលនាតស៊ូផ្តួលរលំរបប"សក្តិភូមិ"របស់សម្តេចសីហនុ'។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ លោកសៀវ ហេងបានរត់ចោលក្រុមទៅចូលរួមជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលហើយផ្តល់នូវព័ត៌មានមួយចំនួនធំទៅឱ្យកម្លាំងសន្តិសុខជាតិដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេអាច'កំចាត់'បរិធានអង្ការបក្សនៅតាមជនបទប្រហែលអស់ជាង ៩០%។ ទោះបីជាបណ្តាញកុម្មុយនីស្តនៅភ្នំពេញនិងនៅតាមទីប្រជុំជនផ្សេងៗរបស់ទូ សាមុតមានភាពរីកចម្រើនល្អប្រសើរមែនក្តី ប៉ុន្តែអ្នកកុម្មុយនីស្តនិយមដែលនៅសេសសល់មានចំនួនប្រហែលតែពីរទៅបីរយនាក់ប៉ុណ្ណោះនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៦០។ === ក្រុមនិស្សិតនៅប៉ារីស === នៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៥០ និស្សិតជនជាតិខ្មែរមួយចំនួននៅទីក្រុង[[ប៉ារីស]]បានប្រមូលគ្នារៀបចំបង្កើតចលនាកុម្មុយនីស្តផ្ទាល់ខ្លួនដោយយកគំរូតាម[[បក្សកុម្មុយនីស្តបារាំង]]។ ក្នុងចំណោមសិស្សទាំងអស់នោះមានខ្លះបានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញដើម្បីទទួលបញ្ជាការបរិធានអង្ការបក្សនៅអំឡុងទស្សវត្តទី៦០ ដោយអ្នកទាំងនោះបានដឹកនាំកុបកម្មដ៏មានប្រសឹទ្ធភាពប្រឆាំងនឹងសម្តេចសីហនុនិងលោក[[លន់ នល់]]ពីឆ្នាំ១៩៦៨ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ហើយក្រោយមកបានបង្កើតចេញជារបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ ប៉ុល-ពតបានក្លាយជាមេដឹកនាំចលនាកុម្មុយនីស្តខ្មែរនៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០។ លោកបានកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៨ (ប្រភពខ្លះបានអះអាងថាឆ្នាំ១៩២៥) នៅ[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។ គាត់បានចូលរៀនក្នុងសាលាបច្ចេកទេសនៅរាជធានីភ្នំពេញហើយបានចេញទៅរៀនអេឡិចត្រូនិចវិទ្យុនៅឯទីក្រុងប៉ារីស [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩។ សមាជិកម្នាក់ទៀតនៃក្រុមនិស្សិតទីក្រុងប៉ារីសគឺលោក[[អៀង សារី]] លោកមានសញ្ជាតិខ្មែរនិងចិនហើយកើតនៅឆ្នាំ១៩៣០ ក្នុងប្រទេសវៀតណាម (ភាគខាងត្បូង)។ លោកបានចូលរៀននៅ[[វិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ]]នៅឯទីក្រុងភ្នំពេញមុនពេលចាប់ផ្តើមរៀនវិជ្ជាជីវៈខាងពាណិជ្ជកម្មនិងនយោបាយនៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សានយោបាយទីក្រុងប៉ារីស]] (ឬអាចហៅជាភាសាអង់គ្លេសថា Science Po)។ លោកខៀវ សំផន ពេលនោះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា"បញ្ញាវន្តដ៏អស្ចារ្យបំផុតក្នុងជំនាន់របស់គាត់" លោកជំនាញខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយក្នុងអំឡុងពេលកំពុងស្នាក់នៅទីក្រុងប៉ារីស។ បើនិយាយពីទេពកោសល្យ លោកត្រូវក្លាយជាគូប្រជែងនឹងលោក[[ហ៊ូ យន់]] (កើតក្នុងឆ្នាំ១៩៣០) យន់បានរៀនវិជ្ជាខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងច្បាប់, លោក[[សុន សេន]] (កើតឆ្នាំ១៩៣០) រៀនផ្នែកអប់រំនិងអក្សរសាស្រ្ត និងលោក[[ហ៊ូ នឹម]] (កើតឆ្នាំ១៩៣២) រៀនផ្នែកច្បាប់។ សមាជិកក្រុមនិស្សិតទីក្រុងប៉ារីសភាគច្រើនគឺមកពីគ្រួសារម្ចាស់ដីធ្លីនិងគ្រួសារមន្រ្តីរាជការ។ ក្រុមនិស្សិតប៉ារីសបីក្រុមបានបង្កើតចំណងជាមួយគ្នាដែលចំណងនេះនឹងត្រូវបានឆ្លងកាត់វេលាឆ្នាំនៃចលនាបដិវត្តន៍និងចលនាតស៊ូដ៏យូរ។ ប៉ុល-ពតត្រូវរៀបការជាមួយ[[ខៀវ ពណ្ណារី]] ហើយលោកអៀង សារីត្រូវបានរៀបការជាមួយខៀវ ធីរិទ្ធ (អាចហៅគាត់បានថា[[អៀង ធីរិទ្ធ]]), គេបានយល់ឃើញថានារីទាំងពីរអ្នកនេះត្រូវជាបងប្អូនរបស់លោកខៀវ សំផន។ ស្រ្តីទាំងពីរអ្នកខាងលើនេះក៏បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ដែរនៅក្នុងរបបប្រល័យពូជសាសន៌កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៤៩ និងឆ្នាំ១៩៥១, ប៉ុលពត និងអៀង សារីបានចូលគាំទ្រ[[បក្សកុម្មុយនីស្តបារាំង]]។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ អ្នកទាំងពីរបានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុង[[ប៊ែរឡាំងខាងកើត]]ដើម្បីចូលរួមក្នុង[[ទិវាយុវជននិងនិស្សិតពិភពលោកលើកទី៣|ទិវាយុវជនពិភពលោក]]។ បទពិសោធន៍ក្នុងការចូលរួមពិធីបុណ្យនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការផ្លាស់ប្តូរគំនិតមនោគមវិជ្ជារបស់ពួកគេ។ ការបានជួបជាមួយនឹងជនជាតិខ្មែរដែលពួកគេធ្លាប់ប្រយុទ្ធជាមួយនឹងវៀតមិញ បានធ្វើឱ្យប៉ុលពតនិងអៀង សារីយល់ឃើញថាមានតែការរៀបចំបង្កើតគណបក្សនយោបាយតឹងរឹង និងការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធទេទើបអាចនាំឱ្យមានបដិវត្តន៍ជោគជ័យកើតឡើងបាន។ ពួកគេបានធ្វើកំណែកែប្រែសមាគមនិស្សិតខ្មែរ (ភាសាអង់គ្លេស៖ Khmer Student's Association - KSA) ដែលមានសិស្សានុសិស្សខ្មែរយ៉ាងច្រើនប្រហែល ២០០ នាក់ជាសមាជិកទៅជាអង្គការគំនិតជាតិនិយមនិងគំនិតឆ្វេងនិយមមួយ។ មានអង្គការថ្មីមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងជាសម្ងាត់ក្រោមឈ្មោះ KSA ដែលគេដាក់ឈ្មោះជាភាសាបារាំងថា Cercle Marxiste ឬប្រែថារង្វង់ម៉ាក្ស។ សមាគម KSA មានសមាជិកតែបីទៅប្រាំមួយនាក់តែប៉ុណ្ណោះដែលយល់ដឹងពីគោលដៅរបស់អង្គការខ្លួន ដោយសមាជិកទាំងប៉ុន្មានភាគច្រើនមិនសូវដឹងពីរចនាសម្ព័ន្ធនិងគោលដៅរបស់អង្គការនោះទេ។ នៅឆ្នាំ១៩៥២ លោកប៉ុលពត ហ៊ូ យន់ អៀង សារី និងពួកឆ្វេងនិយមដទៃទៀតត្រូវបានប្រជាជនខ្មែរដឹងឮស្ទើរគ្រប់គ្នាតាមរយៈការសរសេរលិខិតម្យ៉ាងផ្ញើរមកឱ្យសម្តេចសីហនុដោយរិះគុណព្រះអង្គថា"ព្រះអង្គជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ និងមិនសូវដឹងអ្វីពីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនោះទេ"។ មួយឆ្នាំក្រោយមក អាជ្ញាធរបារាំងបានបិតសមាគម KSA ក៏ប៉ុន្តែលោកហ៊ូ យន់ និងខៀវ សំផនបានបង្កើតក្រុមនិស្សិតថ្មីមួយទៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដែលមានឈ្មោះថា[[សហភាពនិស្សិតខ្មែរ]]។ ក្រុមថ្មីនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដឹកនាំដោយអតីតសមាជិក Cercle Marxiste ដដែរ។ និក្ខេបបទបណ្ឌិតដែលបានសរសេរដោយលោកហ៊ូ យន់ និងខៀវ សំផននាពេលនោះបានបង្ហាញពីមូលដ្ឋានគ្រឹះមួយដែលក្រោយមកបានក្លាយជាគ្រឹះនៃគោលនយោបាយក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ លោកហ៊ូ យន់បាននិពន្ធរៀបរាប់ពីតួនាទីសំខាន់ៗរបស់ពួកកសិករក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិនៅក្នុងនិក្ខេបបទមួយរបស់លោកនាឆ្នាំ១៩៥៥ ដែលមានចំណងជើងថា "''Les paysans cambodgiens et leurs perspectives de modernisation''" (ភាសាខ្មែរ៖ ''កសិករខ្មែរនិងទស្សនវិស័យរបស់ពួកគេក្នុងការធ្វើទំនើបកម្ម'') និក្ខេបបទនេះបានជំទាស់នឹងទស្សនៈជាទូទៅថា នគររូបនីយកម្មនិងឧស្សាហូបនីយកម្មគឺជាកត្តាចាំបាច់នៃការអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិ។ នៅក្នុងនិក្ខេបបទឆ្នាំ១៩៥៩ របស់លោកខៀវ សំផន ឈ្មោះ''សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជានិងការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្ម'' បានរៀបរាប់ថា ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវតែពឹងផ្អែកលើខ្លួនឯងនិងត្រូវតែបញ្ឈប់ភាពអាស្រ័យសេដ្ឋកិច្ចខ្លួនលើប្រទេសអភិវឌ្ឍ។ នៅក្នុងវណ្ណវង្សទូទៅ, កិច្ចការងាររបស់លោកខៀវ សំផនបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីឥទ្ធិពលនៃវិស័យ"ទ្រឹស្តីអនិស្សរភាព" ដែលបានចោទថា កង្វះនៃការអភិវឌ្ឍន៍នៅតាមប្រទេសលោកទីបីគឺបណ្តាលមកពី ការពឹងផ្អែកទៅលើវិស័យឧស្សាហកម្មដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច។ === អទិភាពសម្ងាត់នៅទីក្រុងភ្នំពេញ === បន្ទាប់ពីបានវិលត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣, ប៉ុល ពតបានសម្រេចចុះចូលជាមួយចលនាកុម្មុយនីស្តភ្លាមៗ។ ដំបូង គាត់បានចូលទៅក្នុងកងកម្លាំងដែលជាប់សម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយកងកម្លាំងវៀតមិញដែលកំពុងធ្វើប្រតិបត្តិការនៅតាមទីជនបទក្នុង[[កំពង់ចាម|ខេត្តកំពង់ចាម]]។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់សង្គ្រាមប៉ះបោរជាមួយបារាំង គាត់បានធ្វើដំណើរមកក្រុងភ្នំពេញហើយចូលជាមួយ"គណៈកម្មាធិការប្រជុំជន"ដែលដឹកនាំដោយទូ សាមុត នៅទីនោះហើយដែលប៉ុល-ពតបានឡើងឋានៈក្លាយជាបុគ្គលដ៏សំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងគណបក្សឆ្វេងនិយមនិងចលនាកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់។ សមមិត្តរបស់ប៉ុល-ពតគឺអៀង សារី និងហ៊ូ យន់បានក្លាយជាគ្រូបង្រៀននៅសាលាឯកជនថ្មីមួយគឺ[[វិទ្យាល័យកម្ពុជបុត្រ]]។ លោកខៀវ សំផនបានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ហើយបានបង្រៀនជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកច្បាប់នៅ[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សកលវិទ្យាល័យភ្នំពេញ]] និងបានឆ្លៀតពេលបង្កើតក្រុមហ៊ុនបោះពុម្ភកាសែតផ្សាយជាភាសាបារាំងមួយដែលមានឈ្មោះថា ''L'Observateur'' (ភាសាខ្មែរ៖ [[ឡុបស៊ែរវ៉ាទ័រ]])។ មិនយូរប៉ុន្មាន កាសែតនេះក៏ទទួលបាននូវកិត្តិសព្ទនៅក្នុងបណ្ឌិតសភាតូចមួយនៅភ្នំពេញ។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ កាសែតឡុបស៊ែរវ៉ាទ័រត្រូវបានបិទ ហើយកងកម្លាំងរាជរដ្ឋាភិបាលសង្គមរាស្រ្តនិយមរបស់សីហនុបានធ្វើបាបលោកខៀវ សំផនដោយវាយតប់ជាន់ធាក់ ហើយអ្វីដែលគួរឱ្យជ្រុលហួសហេតុនោះ គឺពួកគេបានចាប់ដោះសម្លៀកបំពាក់លោកខៀវ សំផននៅទីសាធារណៈ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី បទពិសោធន៍នេះមិនបានបញ្ឈប់លោកសំផនក្នុងការគាំទ្រកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយសីហនុឡើយ ការធ្វើបែបនេះគឺចង់បង្កើតកម្លាំងរណសិរ្សប្រឆាំងនឹងសកម្មភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង។ ដូចជាបានរៀបរាប់ខាងលើអញ្ចឹង លោកខៀវ សំផន ហ៊ូ យន់ និងហ៊ូ នឹមត្រូវតែបង្ខំខ្លួនបម្រើសេវាឱ្យរបបសង្គមរាស្រ្តនិយមរបស់សីហនុនិងទទួលយកតំណែងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលរបស់ព្រះអង្គ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ ក្រុមមេដឹកនាំ ២៥ រូបនៃ គបបខ បានរៀបចំធ្វើសមាជប្រជុំសម្ងាត់មួយនៅក្បែរស្ថានីយរថភ្លើងក្រុងភ្នំពេញ។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះមានប្រតិភូចំនួន ១៤ រូបជាតំណាងខាងក្រុមជនបទ និង ១៧ រូបជាតំណាងក្រុមទីប្រជុំជន។<ref>{{cite web|url=http://khmercanada.site.voila.fr/cambodge60.htm|title=Chronologie du Cambodge de 1960 à 1990<!-- Bot generated title -->|accessdate=22 April 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070422174200/http://khmercanada.site.voila.fr/cambodge60.htm|archivedate=22 April 2007|url-status=dead}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយនេះគឺនូវតែជាអាថ៌កំបាំងពីព្រោះលទ្ធផលនៃកិច្ចប្រជុំនេះបានធ្វើឱ្យកើតមានជម្លោះរវាងក្រុមកុម្មុយនីស្តនិយមគាំទ្រវៀណាមនិងក្រុមកុម្មុយនីស្តប្រឆាំងវៀតណាម។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះផងដែរ គបបខ ត្រូវប្តូរឈ្មោះមកគណបក្សពលករកម្ពុជា។ សំណួរទាក់ទងនឹងការធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយឬការតស៊ូចូលរបបសង្គមត្រូវបានគេលើកយកមកពិភាក្សាយ៉ាងហ្មត់ចត់។ រចនាសម្ព័ន្ធថ្មីនៅក្នុងគណបក្សត្រូវបានអនុម័តឡើងនិងជាលើកដំបូង គណៈកម្មាធិការកណ្តាលអចិន្ត្រៃយ៍ត្រូវបានតែងតាំង ដោយមានលោកទូ សាមុត (ជាអ្នកដែលបានរៀបចំគោលនយោបាយសហប្រតិបត្តិការជាមួយសង្គម) ជា[[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|អង្គលេខាធិការបក្ស]]។ សម្ព័ន្ធមិត្តលោកសាមុត គឺលោកនួន ជាដែលគេខ្លះស្គាល់ថារុងឡឺត ត្រូវបានតែងតាំងជាអង្គលេខាធិការបក្សរង ខណៈដែលប៉ុល-ពតនិងអៀង សារីត្រូវបានតែងតាំងជាគណៈកម្មាធិការមជ្ឈឹមបក្សដែលជាតំណែងទីបីនិងទីប្រាំនៃតំណែងខ្ពស់ជាងគេនៅក្នុងឋានានុក្រមបក្ស។ សមាជិកគណៈកម្មាធិការមួយរូបទៀតគឺអ្នកកុម្មុយនីស្តជើងចាស់ម្នាក់ឈ្នោះថា[[កែវ មាស]]។ នៅក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ វេលាប្រជុំនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាថ្ងៃបង្កើតបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាឡើងនិងជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកុម្មុយនីស្តនៃប្រទេសកម្ពុជា។<ref name="chandler"/> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ លោកទូ សាមុតត្រូវបាន"រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្វើឃាត"។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំសមាជលើកទីពីររបស់ គកក នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៣៖ គេបានតែងតាងប៉ុល-ពតឱ្យបន្តស្នងតំណែងពីសាមុតជាអង្គលេខាធិការបក្ស។ សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់លោកសាមុត មានដូចជាលោកនួន ជា និងកែវ មាសត្រូវបានដកចេញពីតំណែងជាគណៈកម្មាធិការកណ្តាលហើយត្រូវជំនួសដោយលោក[[សុន សេន]]និង[[វ៉ន វេត]]វិញ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ប៉ុល-ពតនិងសមមិត្តស្មោះស្ម័គ្ររបស់គាត់ដែលធ្លាប់ជាមិត្តជិតស្និតជាមួយគ្នានៅប៉ារីសបានទទួលមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងនិងដឹកនាំគណបក្សទាំងមូលដោយសមាជិកជើសចាស់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវប៉ុលពតដកចោលដោយគិតថាពួកគេទាំងនោះជាអ្នកគាំទ្រកុម្មុយនីស្តវៀតណាមជ្រុលហួស។ === កុបកម្មនៅតាមជនបទប្រទេសកម្ពុជា === នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៣ ប៉ុល-ពតនិងគណៈកម្មាធិការបក្សមួយចំនួនធំបានចាកចេញពីរាជធានីភ្នំពេញទៅតំបន់ភាគឥសាន្តនៃ[[ខេត្តរតនគិរី]]ដើម្បីបង្កើតមូលដ្ឋានកុបកម្មនៅទីនោះ។ ប៉ុល-ពតត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះលោកនៅក្នុងបញ្ជីពួកឆ្វេងនិយមចំនួន ៣៤ រូបដែលត្រូវចុះចូលជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលសម្តេចនរោត្តម សីហនុហើយអ្នកទាំងនោះនឹងត្រូវការចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីថ្លែងការមួយចំនួនដែលថ្លែងថាព្រះអង្គនរោត្តម សីហនុគឺជាមេដឹកនាំតែមួយគត់ដែលអាចដឹកនាំកម្ពុជាឆ្ពោះទៅរកការអភិវឌ្ឍន៍បាន។ មានតែប៉ុល ពតនិងលោកជូ ជេតប៉ុណ្ណោះដែលជាអ្នកឆ្វេងនិយមពីររូបក្នុងចំណោម ៣៤ រូបផ្សេងទៀតដែលបានរត់គេចខ្លួនរួច។ ឯអ្នកឆ្វេងនិយមចំនួន ៣២ រូបទៀតបានបង្ខំយល់ព្រមសហការជាមួយរដ្ឋាភិបាលសម្តេចសីហនុហើយត្រូវបានរងការឃ្លាំមើលដោយក្រុមនគរបាលរយៈពេល ២៤ ម៉ោងរៀងរាល់ថ្ងៃ។ នៅពាក់កណ្តាលទស្សវត្តទី៦០ [[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]បានប៉ាន់ស្មានថាគណបក្សថ្មីនេះមានសមាជិកភាពរហូតទៅដល់ ១០០ នាក់។<ref>Benjamin, Roger W.; Kautsky, John H. (March 1968). [https://www.jstor.org/stable/1953329 "Communism and Economic Development"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202132648/http://www.jstor.org/stable/1953329|date=2 February 2017}}. ''[[The American Political Science Review]]''. '''62''' (1): 122.</ref> បកមកតំបន់ដែលប៉ុល-ពតនិងសមាជិកបក្សទៅបង្កើតកម្លាំងកុបកម្មនោះ វាគឺជាតំបន់ដែលកុលសម្ព័ន្ធជនជាតិភាគតិចរស់នៅហៅជនជាតិ[[ខ្មែរលើ]] ពួកគេត្រូវបានក្រុមប៉ុល-ពតធ្វើបាបយ៉ាងឃោរឃៅហើយត្រូវបង្ខំឱ្យចូលធ្វើជាទាហានទ័ពព្រៃថែមទៀតផង។ នៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប៉ុល-ពតបានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចនៅប្រទេសវៀតណាមខាងជើងនិងប្រទេសចិនអស់រយៈពេលជាច្រើនខែ។ ខ្លះបានថាគាត់ប្រហែលជាទទួលបានការបង្ហាត់បង្រៀននៅប្រទេសចិនហើយដែលជាហេតុដែលនាំឱ្យកិត្យានុភាពរបស់គាត់កើនឡើងនៅពេលដែលបានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ។ ទោះបីជាប៉ុល-ពតនៅមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយសម្តេចនរោត្តម សីហនុក្តីតែការធ្វើដំណើរទៅបរទេសនេះត្រូវបានលាក់បាំងពីព្រះអង្គយ៉ាងជិត។ នៅឆ្នាំ១៩៧១ គពក របស់ប៉ុល-ពតបានប្តូរឈ្មោះមកជាបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាឬហៅកាត់ថា 'បកក'។ លក្ខន្តិកៈរបស់បក្សដែលបានផ្សព្វផ្សាយឡើងនៅពាក់កណ្តាលទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៧០ បានអះអាងថាការប្តូរឈ្មោះរបស់បក្សនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងសមាជប្រជុំគណបក្សចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ។<ref>Kierman, Ben (September 1998). [http://www.yale.edu/cgp/iengsary.htm "Ieng Sary's Regime: A Diary of the Khmer Rouge Foreign Ministry, 1976-79"]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713061652/http://www.yale.edu/cgp/iengsary.htm|date=13 July 2007}}.</ref> ការប្លាស់ប្តូរឈ្មោះគណបក្សនេះត្រូវបានគេលាក់ការណ៍ទុកយ៉ាងសម្ងាត់សូម្បីតែសមាជិកជាន់ទាបនិងសមាជិកបក្សទូទៅក៏មិនបានដឹងឮពីការប្តូរឈ្មោះនេះដែរទាន់តែពីរបីឆ្នាំក្រោយមកបានពួកគេដឹងពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះរបស់បក្ស។ ថ្នាក់ដឹកនាំ បកក តែងតែគាំទ្រចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធប្រឆាំងនឹងរាជរដ្ឋាភិបាលសង្គមរាស្រ្តនិយមជានិច្ច។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា (បកក) បានងើបឡើងធ្វើកុបកម្មតូចៗចំនួនពីរបីលើកប្រឆាំងនឹងរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាប៉ុន្តែមិនសូវបានទទួលផលមកវិញច្រើននោះទេ។ ដោយមិនសូវទទួលបានជោគជ័យ ចលនាខ្មែរក្រហមក៏ចាប់ផ្តើមពង្រឹងវិស័យយោធារបស់ខ្លួនហើយត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៨ ពួកខ្មែរក្រហមក៏បានផ្តើមកុបកម្មទ្រង់ទ្រាយធំមួយ (កុបកម្មជាតិ) នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះបីជាវៀតណាមខាងជើងមិនទាន់បានសម្រេចចិត្តឱ្យខ្មែរក្រហមធ្វើកុបកម្មជាតិក៏ដោយក៏កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនូវតែផ្តល់ទីជម្រកនិងគ្រឿងប្រដាប់អាវុធជាជំនួយដក់ចលនាខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងទ័ពព្រៃខ្មែរក្រហមត្រូវបានគេឱ្យឈ្មោះថា[[កងទ័ពបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា]]។ សកម្មភាពគាំទ្ររបស់វៀតណាមមកលើការធ្វើកុបកម្មនេះបានធ្វើឱ្យមានភាពលំបាកបន្ថែមសម្រាប់កងទ័ពជើងគោកកម្ពុជាក្នុងការបង្រ្កាបកងកម្លាំងខ្មែរក្រហម។ === ការឡើងកាន់កាប់អំណាច === ប្រជាប្រិយភាពនៃនយោបាយខ្មែរក្រហមបានកើនឡើងនៅពេលដែល[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|សម្តេចសីហនុត្រូវគេធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ពីតំណែងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០]]។ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ នល់]]ដែលមានការគាំទ្រពីរដ្ឋសភាបានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់សម្តេចសីហនុ។ សីហនុដែលបានធ្វើនិរទេសខ្លួនទៅទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] បានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា ហើយទ្រង់ក៏បានក្លាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋរបស់ខ្មែរក្រហមទាំងនៅក្រៅប្រទេស (គេបានស្គាល់ឈ្មោះសម្ព័ន្ធភាពនេះថា[[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]) ដែលគាំទ្រដោយ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ការចូលគាំទ្រសីហនុពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមទីជនបទប្រទេសកម្ពុជាបានពង្រីកអំណាចនិងឥទ្ធិពលខ្មែរក្រហមរហូតដល់ថ្នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៣ ពួកខ្មែរក្រហមបានគ្រប់គ្រងតំបន់មួយភាគធំនៃទឹកដីប្រទេសកម្ពុជារួចទៅហើយ។ ទំនាក់ទំនងរវាងសកម្មភាពទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើទឹកដីកម្ពុជាដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកំណើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្មែរក្រហមបានក្លាយជារឿងរ៉ាវដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយសម្រាប់[[ប្រវត្តិវិទូ]]ទាំងក្នុងនិងក្រៅប្រទេស។ ប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនដូចជាលោក Michael Ignatieff លោកអាដាំ ចូនស៍<ref>{{cite book|url=https://www.mcvts.net/cms/lib07/NJ01911694/Centricity/Domain/155/Textbook.pdf|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Jones|first=Adam|publisher=Routledge|year=2006|isbn=|location=|pages=189–90}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805203324/https://www.mcvts.net/cms/lib07/NJ01911694/Centricity/Domain/155/Textbook.pdf |date=2019-08-05 }}</ref> និង Greg Gradins<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=QGGzBgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=%22grandin,%22+khmer+rouge#v=onepage&q=%22grandin,%22%20khmer%20rouge&f=false|title=Kissinger's Shadow: The Long Reach of America's Most Controversial Statesman|last=Grandin|first=Greg|date=2015|publisher=Henry Holt and Company|isbn=978-1627794503|location=|pages=179–80}}</ref> បានលើកឡើងថាការធ្វើអន្តរាគមន៍និងយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិក (ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៣) គឺជាកត្តាដ៏សំខាន់មួយដែលនាំឱ្យការគាំទ្រខ្មែរក្រហមកាន់តែរីកធំឡើងៗជាពិសេសគឺពីប្រជាកសិករខ្មែរ។<ref>Kiernan, Ben (Winter 1989). "The American Bombardment of Kampuchea 1969–1973". ''Vietnam Generation''. '''1''' (1): 4–41.</ref> យោងតាមលោក Ben Kiernan បានឱ្យដឹងថា ពួកខ្មែរក្រហម"ក៏នឹងមិនបានឡើងកាន់កាប់អំណាចដែរបើគ្មានវិបត្តិអស្ថិរភាពនៃកងកម្លាំងយោធាសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ឬគ្មានការទម្លាក់គ្រប់បែកពីអាមេរិកនោះ...ពួកខ្មែរក្រហមបានលើកយកហេតុការណ៍ទម្លាក់គ្រាប់បែកនិងការសម្លាប់រង្គាលនៃជនស៊ីវិលដោយអាមេរិកជាការឃោសនាប្រមូលកម្លាំងគាំទ្រនិងជាលេសសម្រាប់អំពើឃោឃៅនិងគោលនយោបាយមូលវិវដ្តរបស់ពួកគេហើយដើម្បីកំចាត់មជ្ឈន្តិកជនកុម្មុយនីស្តនិងបក្សពួកសីហនុនិយមចោលទៀតផង"។<ref>{{cite book|authorlink=Ben Kiernan|last=Kiernan|first=Ben|title=The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975–1979|publisher=[[Yale University Press]]|year=2008|isbn=9780300142990|pp=16–19}}</ref> អ្នកសរសេរជីវប្រវត្តិប៉ុល-ពត ឈ្មោះ David P. Chandler បានបញ្ជាក់ថា ការទម្លាក់គ្រប់បែកនោះ"ពិតជាបានផលដូចអ្វីដែលអាមេរិកចង់បានមែន – វាបានបំបែកបណ្តាញពួកកុម្មុយនីស្តនៅឯទីក្រុងភ្នំពេញ" ប៉ុន្តែវាក៏បាននាំឱ្យមានការបែកបាក់នៃប្រព័ន្ធសង្គមទាំងមូលផងដែរ។<ref>[[David P. Chandler|Chandler, David]] (2000), ''Brother Number One: A Political Biography of Pol Pot'', Revised Edition, Chiang Mai, Thailand: Silkworm Books, pp. 96–98.</ref><ref>Chandler, David (2000). ''Brother Number One: A Political Biography of Pol Pot'', Revised Edition, Chiang Mai, Thailand: Silkworm Books, pp. 96–97.</ref><ref>Chandler, David (2005). ''Cambodia 1884–1975'', in The Emergence of Modern Southeast Asia, edited by Norman Owen. University of Hawaii Press, p. 369.</ref> ចំណែកឯលោក Peter Rodman និង Michael Lind បានអះអាងថាការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកបានជួយរបបសាធារណរដ្ឋរបស់លន់ នល់ពីការដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ និងក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref>Rodman, Peter (August 23, 2007). [http://www.brookings.edu/opinions/2007/0823iraq_rodman.aspx "Returning to Cambodia"]. Brookings Institution. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110165813/http://www.brookings.edu/opinions/2007/0823iraq_rodman.aspx|date=November 10, 2011}}</ref><ref>Lind, Michael, ''Vietnam: The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict'', Free Press, 1999.</ref> លោក Craig Etcheson បានទទួលស្គាល់ថាការធ្វើអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកពិតជាបានធ្វើឱ្យពួកខ្មែរក្រហមកាន់តែទទួលបានអំណាចពិតមែនតែបានជំទាស់ថាការធ្វើអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកមិនមែនជាបុព្វហេតុចម្បងនៃជ័យជម្នះរបស់ពួកខ្មែរក្រហមនោះឡើយ។<ref>Etcheson, Craig, ''The Rise and Demise of Democratic Kampuchea'', Westview Press, 1984, p. 97.</ref> លោក William Shawcross បានសរសេររៀបរាប់ថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនិងការលុកលុយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើឱ្យកម្ពុជាធ្លាក់មកនៅក្រោមស្ថានភាពវឹកវរដែលសីហនុខំប្រឹងចៀសវាងអស់រយៈពេលជាយូរណាស់មកហើយ។<ref>Shawcross, pp. 92–100, 106–112.</ref> ការគាំទ្ររបស់វៀតណាមមកលើពួកខ្មែរក្រហមបានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។<ref>{{cite book|url=|title=Genocide in Cambodia and Rwanda: New Perspectives|last1=Cook|first1=Susan E.|last2=Mosyakov|first2=Dmitri|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1351517775|location=|pages=|chapter=}}</ref> [[ចិន]]ក៏ក្លាយជាប្រទេសដែលផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងប្រដាប់អាវុធផ្តាច់មុខឱ្យខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]និងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ទៀត។<ref>Bezlova, Antoaneta (February 21, 2009). [http://www.atimes.com/atimes/China/KB21Ad01.html "China haunted by Khmer Rouge links"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818111124/http://www.atimes.com/atimes/China/KB21Ad01.html |date=2016-08-18 }}. ''Asia Times''. Retrieved February 21, 2009.</ref> នៅពេលដែលសភាសហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ឈប់ការផ្តល់ជំនួយយោធាមកឱ្យរដ្ឋាភិបាលលន់នល់នៅឆ្នាំ១៩៧៣ ពួកខ្មែរក្រហមបានទទួលបាននូវភាពរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសដោយមានកម្លាំងទាហានច្រើនជាង[[កងទ័ពប្រដាប់អាវុធជាតិខ្មែរ]]របស់លន់ នល់ទៅទៀត។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ពួកខ្មែរក្រហមបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]]និងផ្តួលរលំរបប[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] រួចហើយក៏ចាប់ប្រហារជីវិតមន្រ្តីរបបសាធារណរដ្ឋចោល។ == ការកាន់កាប់អំណាចរបស់ខ្មែរក្រហម == {{main|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} ថ្នាក់ដឹកនាំខ្មែរក្រហមគឺមិនសូវមានការផ្លាស់ប្តូរធំដុំអ្វីទេនៅចន្លោះទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ពាក់កណ្តាល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០។ មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមភាគច្រើនគឺសុទ្ធតែមកពីគ្រួសារវណ្ណៈកណ្តាល (មានជីវភាពធូរធារ) ហើយបានទទួលនូវការអប់រំបណ្តុះបណ្តាលនៅតាមសាកលវិទ្យាល័យនៅប្រទេសបារាំងថែមទៀតផង។ គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃគណៈកម្មាធិការបជ្ឈឹមបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជានៅអំឡុងពេលកាន់អំណាចមាន៖ * បងធំទី១ [[ប៉ុលពត|ប៉ុល ពត]] (ហៅសាឡុត ស) — ជា[[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|លេខាបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា]]ពីឆ្នាំ១៩៦៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨១ និងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]នៃកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យពីឆ្នាំ១៩៧៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ *បងធំទី២ [[នួន ជា]] (ហៅឡុង ប៊ុនរត្ន) — ជាលេខាធិការបក្សរង និងជាប្រធាន[[សភាតំណាងប្រជាជនកម្ពុជា]] *បងធំទី៣ [[អៀង សារី]] — ជាឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ និងជារដ្ឋមន្ត្រីនៃ[[ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ|ក្រសួងការបរទេស]]ពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ *បងធំទី៤ [[ខៀវ សំផន]] — ជាប្រធានគណៈប្រធានរដ្ឋ ([[ប្រមុខរដ្ឋ]]) នៃកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ *បងធំទី៥ [[តាម៉ុក]] (ហៅឈិត ជឿន) — ជាមេបញ្ជាការ[[កងទ័ពជាតិកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមចុងក្រោយគេ និងជាលេខាធិការតំបន់ភូមិភាគនិរតី *បងធំទី៨ [[កែ ពក]] — ជាលេខាធិការតំបន់ភូមិភាគខាងជើង *[[សុន សេន]] — ជាឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ និងជារដ្ឋមន្ត្រី[[ក្រសួងការពារជាតិ]] *[[យុន យ៉ាត]] — ជារដ្ឋមន្រ្តី[[ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា|ក្រសួងអប់រំ]]ពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៧ និងជារដ្ឋមន្រ្តី[[ក្រសួងព័ត៌មាន]] (ជំនួស[[ហូ នឹម]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៧)។ ក្នុងអំឡុងពេលកាន់អំណាច ខ្មែរក្រហមបានអនុវត្តកម្មវិធីនយោបាយមូលវិវដ្តដែលមានដូចជា ការប្រកាន់យកនយោបាយឯកោរ (គ្មានទំនាក់ទំនងជាមួយបរទេស) បិទសាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងរោងចក្រ លុបបំបាត់ធនាគារ រូបិយវត្ថុ និងហិរញ្ញវត្ថុ គំទិចវត្តអារាមនិងចាត់ទុកការអនុវត្តតាមជំនឿសាសនាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ រឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិឯកជន និងបណ្តេញប្រជាជនចេញពីទីក្រុងឱ្យទៅរស់នៅទីជនបទ។ គោលបំណងនៃគោលនយោបាយនេះគឺដើម្បីកែប្រែអ្នកក្រុង ឬអ្នកជំនាញវិជ្ជាជីវៈ ឬអាចហៅថា"ប្រជាជនថ្មី"តាមរយៈការចាត់ឱ្យធ្វើការងារកសិកម្មនិងពលកម្មធ្ងន់ៗដោយមានការត្រួតពិនិត្យពី"ប្រជាជនចាស់"។ គោលដៅចម្បងរបស់ពួកគេគឺអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិដោយផ្អែកលើការនាំចេញនូវដំណាំស្រូវជាមុន មុននឹងចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍វិស័យឧស្សាហកម្ម។ បក្សនេះបានប្រកាន់យកពាក្យស្លោកមួយថា"បើយើងមានអង្ករ នោះយើងមានអ្វីៗទាំងអស់!"។{{citation needed}} សកម្មភាពនិងគោលនយោបាយខាងលើបានបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់ជាច្រើននាក់ដោយសារការប្រហារជីវិត (មិនព្រមធ្វើការ ឬមិនស្តាប់តាមបញ្ជាអង្គការ) ភាពទ្រត់ទ្រោមដោយសារធ្វើការងារពលកម្មហួសកំណត់ ជំងឺរាតត្បាត និងការអត់ឃ្លានជាដើម។ ពេលផ្តួលរំលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានសម្រេច ពួកខ្មែរក្រហមបានប្រាប់ប្រជាជននៅទីក្រុងភ្នំពេញនិងនៅតាមទីប្រជុំជនដទៃទៀតថាពួកគេនឹងត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅ"ចម្ងាយពីពីរទៅបីគីឡូម៉ែត្រ"ពីទីក្រុងនឹងត្រូវត្រឡប់ចូលក្រុងវិញក្នុងរយៈពេលតែ"ពីរទៅបីថ្ងៃ"ប៉ុណ្ណោះ។ ជនដែលបានជៀសផុតពីការកាប់សម្លាប់នៅក្នុងរបបប្រល័យពូជសាសន៍ប៉ុល-ពតបាននិយាយប្រាប់ឱ្យដឹងថា ប្រជាជននៅគ្រប់ទីប្រជុំជនត្រូវបានទាហានខ្មែរក្រហមណែនាំឱ្យចេញពីទីក្រុងដោយប្រើលេសថា"អាមេរិកនឹងមកទម្លាក់គ្រាប់បែកដល់ទីប្រជុំជននៅប្រទេសកម្ពុជា"ហើយថែមទាំងផ្តាំអ្នកទាំងនោះថាមិនចាំបាច់ចាក់សោរផ្ទះរបស់ពួកគេទេព្រោះថាខ្មែរក្រហមនឹង"មើលថែរក្សាអ្វីៗគ្រប់យ៉ាង"រហូតទាន់តែពួកគេបានវិលត្រឡប់មកវិញ។ ទាំងនេះមិនមែនជាការជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីប្រជុំជនជាលើកដំបូងដោយពួកខ្មែរក្រហមទេ។ ការជម្លៀសប្រជាពលរដ្ឋចេញពីទីក្រុងបានចាប់ផ្តើមតាំងពីដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ មកម្លេះគ្រាន់តែការជម្លៀសដំបូងៗនោះជាការជម្លៀសប្រជាជនលក្ខណៈខ្នាតតូច។ ខ្មែរក្រហមបានប៉ុនប៉ងចង់ប្រែក្លាយប្រទេសកម្ពុជាទៅជាប្រទេសដែលមិនប្រកាន់វណ្ណៈដោយជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីក្រុងហើយបង្ខំពួកគេឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗដោយប្រើអំណាចផ្តាច់ការមកសង្កត់ពីលើ។ ប្រជាពលរដ្ឋទូទាំងប្រទេសត្រូវបានបង្ខំឱ្យប្រកបរបរជាកសិករធ្វើស្រែតាមជំរុំពលកម្មនីមួយៗ។ ប្រជាជនទាំងនោះត្រូវទទួលធ្វើការងារហួសកម្រិតហើយត្រូវស្រែកឃ្លានដោយគ្មានអាហារគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ទ្រទ្រង់កម្លាំងពលកម្មរបស់ពួកគេ។ ខ្មែរក្រហមបានប្រហារជីវិតមនុស្សមួយចំនួនដែលគេគិតថាមានសក្តានុភាពផ្តល់ផលប៉ះពាល់ដល់របបរបស់ពួកគេ (ជាពិសេសគឺបញ្ញាវន្ត) និងសម្លាប់អ្នកណាដែលប្រព្រឹត្តិអំពើខុសនឹងច្បាប់ទោះបីជារឿងតូចតាចក៏ដោយ។ ពេញមួយទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៧០ និងជាពិសេសបន្ទាប់ពីពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៧៥ បក្សមួយនេះបានចាប់ផ្តើមក្តីព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងជាមួយសត្រូវផ្ទៃក្នុងហើយភាពបរាជ័យដែលបណ្តាលមកពីគោលនយោបាយកសិកម្មរបស់ខ្លួនត្រូវបានទម្លាក់ទៅលើសត្រូវខាងក្រៅ (ជាទូទៅគឺ សេអ៊ីអានិងវៀតណាម) និងជនក្បត់នៅក្នុងស្រុក។ ការ"បោសសំអាត"បក្សបានឈានមកដល់ចំណុចកំពូលនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៧ ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ សមាជិកកំពូលបក្សរាប់ពាន់នាក់បូករួមទាំងមេដឹកនាំមួយចំនួនត្រូវបានចាប់យកទៅប្រហារជីវិតចោល។ សមាជិកបក្សជើងចាស់ដែលគេសង្ស័យថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងយួន តែងតែត្រូវបានឃ្លាំមើលជានិច្ចពីអង្គការ (មនុស្សរបស់ប៉ុល-ពត)។ === អង្គការ === ជាងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពី បកក បានឡើងកាន់កាប់អំណាច បក្សនេះតែងតែសម្តៅហៅខ្លួនឯងថា''អង្គការ''។ នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៧ ប៉ុល-ពតបានប្រកាសជាសាធារណៈពីអត្ថិភាពនៃ បកក នៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយរយៈពេល ៥ ម៉ោង។<ref name="frings"/> នៅក្នុងសុន្ទរកថានេះ ប៉ុល-ពតបានប្រកាសបង្ហាញពីគោលការណ៍ពិតប្រាកដនៃអំណាចផ្តាច់ការរបស់លោកមកលើប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលដែលជាស្ថាប័នគ្រប់គ្រងមិនច្បាស់លាស់ដែលត្រូវបានរក្សាទុកជាការសម្ងាត់។ គោលគំនិតនិងគោលការណ៍មួយចំនួនត្រូវបានលាក់បាំងយ៉ាងសម្ងាត់ក្នុងមួយអត្ថិភាពរបស់បក្សមួយនេះ។ មុនឆ្នាំ១៩៧៥ ភាពសម្ងាត់គឺជារឿងដ៏ចាំបាច់មួយដើម្បីពង្រឹងអំណាចរបស់បក្សជាពិសេសគឺប៉ុល ពតនិងសហការីរបស់លោកដែលបានពឹងផ្អែកលើការសម្ងាត់នេះជាយូរលង់ណាស់មកហើយដើម្បីបង្រួបបង្រួមគោលចំហរពួកគេប្រឆាំងនឹងអ្នកដែលពួកគេគិតថាជាសត្រូវផ្ទៃក្នុង (ជនបង្កប់) នៅអំឡុងពេលពីរឆ្នាំដំបូងនៃការកាន់អំណាច។ អត្ថិភាពរបស់ បកក ត្រូវបានលាតត្រដាងឡើងភ្លាមៗមុនពេលប៉ុល ពតបានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុង[[ប៉េកាំង]]ដែលជាលទ្ធផលនៃការដាក់សម្ពាធពីចិនច្រើនពេកមកលើមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមនីមួយៗដើម្បីឱ្យពួកគេទទួលស្គាល់នូវអត្តសញ្ញាណនយោបាយពិតរបស់ពួកគេ នាពេលនោះដែរមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមត្រូវពឹងផ្អែកលើជំនួយរបស់ចិនកាន់តែខ្លាំងឡើងៗដើម្បីប្រឆាំងនឹងការគំរាមកំហែងពីវៀតណាម។ តាមមតិរបស់ប៉ុល ពតនៅក្នុងសុន្ទកថារបស់លោកបានអះអាងថា បកក បានបង្កើតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៦០ ហើយលោកបានសង្កត់សម្លេងថាបក្សនេះមានអត្តសញ្ញាណខុសគ្នាដាច់ពី[[បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>Osborne, Milton E. (1994). ''Sihanouk Prince of Light, Prince of Darkness''. Honolulu: University of Hawaii Press. {{ISBN|978-0-8248-1639-1}}.</ref> អត្តសញ្ញាណពិតរបស់បក្សត្រូវបានបន្តជាអាថ៌កំបាំងទោះបីជា បកក ត្រូវបានទទួលជោគជ័យក្នុងការឡើងកាន់កាប់អំណាចក៏ដោយ។ ខុសពីមេដឹកនាំផ្តាច់ការផ្សេងទៀត ប៉ុល ពតមិនមានបំណងចង់បង្ហាញអត្តសញ្ញាណខ្លួនពិតទៅដល់ប្រជាជនខ្មែរឬឱ្យពិភពលោកបានស្គាល់ឡើយ។ អស់ជាងរយៈពេលជិតមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការឡើងកាន់កាប់អំណាច ទើបពួកគេសម្រេចបញ្ជាក់បានថាសាឡុត សគឺជាឈ្មោះកំណើតរបស់ប៉ុល ពតហើយមានតំណែងជាលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា។ == ការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហម == {{main|សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម}} ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-វៀតណាមបានធ្លាក់ចុះយ៉ាប់យ៉ឺនយ៉ាងខ្លាំងដោយសារតែជម្លោះនៅតាមព្រំដែននិងដោយជនភៀសខ្លួនជាច្រើនបានរត់ចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅប្រទេសវៀតណាម។ ដោយខ្លាចមានការវាយប្រហារពីប្រទេសវៀតណាម លោកប៉ុល-ពតបានបញ្ជាឱ្យទាហានខ្មែរក្រហមមួយចំនួនចូលទៅលុកលុយប្រទេសវៀតណាមនៅថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៨។ ទ័ពខ្មែរក្រហមបានឆ្លងព្រំដែនយួននិងប្លន់ទ្រ័ពសម្បត្តិក្នុងភូមិក្បែរៗនោះបានដោយជោគជ័យ។ ទោះបីមានជំនួយពីចិនក្តី មិនយូរប៉ុន្មានកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមក៏ត្រូវបានទាហានវៀតណាមរុញច្រានចូលព្រំដែនកម្ពុជាវិញ។ នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៩ ក្រុមគាំទ្រវៀតណាមនិងជាបក្សពួកក្រុមប្រឆាំងនឹង បកក ដែលដឹកនាំដោយលោក[[ប៉ែន សុវណ្ណ]]បានធ្វើការប្រជុំសមាជមួយនៅជិតព្រំដែនប្រទេសវៀតណាម។ ជាមួយនឹងលោក[[ហេង សំរិន]] ប៉ែន សុវណ្ណគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា]] (រសសជក) ដំបូងគេបង្អស់ ក្រោយពីមិនពេញចិត្តនឹងគោលនយោបាយរបស់ខ្មែរក្រហម។<ref>Osborne, Milton (1994). ''Sihanouk, Prince of Light, Prince of Darkness''. Silkworm.</ref> ដូចនេះ បកក ក៏ត្រូវបែកជាពីរបក្សពួកផ្សេងៗគ្នាដែលក្នុងនោះមួយក្រុមត្រូវបានដឹកនាំដោយលោកប៉ែន សុវណ្ណដែលលោកបានដាក់ឈ្មោះថ្មីថា គណបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា (ដែលសព្វគឺជា[[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជន]]) និងមួយក្រុមទៀតគឺក្រុមរបស់ប៉ុល-ពត។<ref name="frings"/> កងកម្លាំងទាហានវៀតណាមរួមជាមួយនឹង រសសជក បានចូលវាយលុកប្រទេសកម្ពុជាហើយដណ្តើមបានទីក្រុងភ្នំពេញវិញនៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩។ គណបក្សដែលដឹកនាំដោយលោកប៉ែន សុវណ្ណត្រូវបានតម្លើងក្លាយជាគណបក្សដឹកនាំនៃរបប[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]ថ្មី។ ចំណែកឯ បកក ដែលដឹកនាំដោយប៉ុល ពតបានដងថយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនទៅទិសខាងលិចឆ្ពោះទៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនប្រទេស[[ថៃ]]។ ដោយមានការការពារមិនជាផ្លូវការពីកងកម្លាំងថៃ បក្សកុម្មុយនីស្តប៉ុល ពតក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើតទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនៃរបបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (សបក)។ បក្សរបស់ប៉ុល ពតបានបង្កើតរណសិរ្សរួបរួមជាតិមួយឈ្មោះថា[[រណសិរ្សប្រជាធិបតេយ្យស្នេហាជាតិនៃមហាសាមគ្គីជាតិកម្ពុជា]]នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៩ ដើម្បីប្រឆាំងតបទល់នឹងវៀតណាមនិង សបក វិញហើយរណសិរ្សមួយនេះដែរត្រូវបានដឹកនាំដោយលោក[[ខៀវ សំផន]]។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៩ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធដែលបម្រើការឱ្យបក្សដែលពីមុនធ្លាប់ហៅថា[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរំដោះជាតិប្រជាជនកម្ពុជា]]បានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះមកជា[[កងទ័ពជាតិកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។<ref name="kroef">Kroef, Justus M. van der (August 1979). [https://www.jstor.org/stable/2643718 "Cambodia: From "Democratic Kampuchea" to "People's Republic"]. ''Asian Survey''. '''19''' (8): 731–750. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830041430/https://www.jstor.org/stable/2643718|date=30 August 2018}}.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨១ បក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជាត្រូវបានរំលាយចោលជាផ្លូវការនិងត្រូវស្នងជំនួសដោយ[[គណបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។<ref name="chandler"/><ref name="loc"/> == មើលផងដែរ == *[[សង្គមនិយមកសិកម្ម]] *[[សម្ព័ន្ធយុវកុក]] (សម្ព័ន្ធយុវជនកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា) *[[គណបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] == ឯកសារយោង == Pol Pot plans the future : confidential leadership documents from Democratic Kampuchea, 1976-1977 [https://archive.org/details/polpotplansfutur0000unse]{{reflist}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == * [http://www.start.umd.edu/gtd/search/Results.aspx?page=1&casualties_type=&casualties_max=&perpetrator=446&count=100&charttype=line&chart=overtime&ob=GTDID&od=desc&expanded=yes#results-table List of incidents attributed to the Khmer Rouge on the START database] {{Commons|Khmer Rouge|ខ្មែរក្រហម}} {{Cambodian political parties}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរក្រហម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណបក្សកុម្មុយនីស្តនៅកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមឧទ្ទាមនៅកម្ពុជា]] mzk7zyttelr65nqptajzcwib92dq1hl ប៊ីកបែង (ក្រុមតន្រ្តីកូរ៉េខាងត្បូង) 0 40833 342653 313457 2026-11-08T03:56:02Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342653 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|name=Big Bang|background=group_or_band|image=Big Bang 2016 'MADE' Press Conference.png|landscape=yes|alt=|caption=|alias=|origin=[[សេអ៊ូល]], {{KOR}}|genre={{flatlist| * [[ខេប៉ុប|K-pop]] * [[ជេប៉ុប|J-pop]] * [[ហ៊ីបហប់|hip hop]] * [[របាំ]] * [[តន្ត្រីអេឡិចត្រូនិច|electronic]] * [[សហសម័យ R&B|R&B]]<ref>{{cite web |url=http://www.northjersey.com/arts_entertainment/music/177809241_Leading_up_to_its_Newark_shows__is_Big_Bang_ready_to_bring_K-pop_to_the_U_S___.html?c=y&page=2 |title=Leading up to its Newark shows, is Big Bang ready to bring K-pop to the U.S.? |last=Fujimori |first=Sachi |date=November 8, 2012 |work=NorthJersey |publisher=The Record |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072018/http://www.northjersey.com/arts-and-entertainment/music/leading-up-to-its-newark-shows-is-big-bang-ready-to-bring-k-pop-to-the-u-s-1.471601 |archive-date=March 5, 2016 |url-status=dead |accessdate=November 16, 2012 |archivedate=មីនា 5, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305072018/http://www.northjersey.com/arts-and-entertainment/music/leading-up-to-its-newark-shows-is-big-bang-ready-to-bring-k-pop-to-the-u-s-1.471601 }}</ref>}}|years_active=២០១៦-បច្ចុប្បន្ន|label={{flatlist| * [[YG Entertainment|YG]] * [[Avex Trax|Avex]] * [[Warner Music Group|Warner Music Taiwan]]}}|associated_acts={{flatlist| * [[GD & TOP]] * [[GD × Taeyang]] *[[ធូអិនអ៊ីវ័ន|2NE1]] *[[YG Family]]}}|website={{URL|www.ygbigbang.com}}|current_members=*[[ធីអូភី (អ្នកចម្រៀងរ៉េបភ័រ)|T.O.P]] *[[ធែយ៉ាង|ធែយ៉ាង]] *[[ជីដ្រាហ្កុន|G-Dragon]] *[[ដែសុង|ដែសុង]]|past_members=*[[ស៊ឹងរី]]<ref name="seungriout1">{{cite web|title=Big Bang's Seungri announces retirement amid controversy |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/03/11/19/big-bangs-seungri-announces-retirement-amid-controversy |website=ABS-CBN News |accessdate=March 12, 2019 |date=March 11, 2019|language=en}}</ref><ref name="seungriout2">{{cite web|first1=Ho-ki|last1=Lee|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=469&aid=0000371643|date=March 13, 2019|accessdate=March 13, 2019|work=[[Naver]]|language=ko|title=YG 측 "승리 요청에 계약 종료, 대대적 체질 개선 필요성 절감" [전문] :: 네이버 TV연예}}</ref>}}'''ប៊ីកបែង''' ({{Lang-en|Big Bang}}; {{Lang-ko|빅뱅}}) គឺជាក្រុមតន្រ្តីបុយប៊ែនដ៍[[កូរ៉េខាងត្បូង]] បានបង្កើតឡើងដោយ [[YG Entertainment]] ក្រុមតន្រ្តីនេះមានសមាជិក ៤ នាក់: [[ជីដ្រាហ្កុន]] (G-Dragon), [[ធីអូភី (អ្នកចម្រៀងរ៉េបភ័រ)|ធីអូភី]] (T.O.P), [[ធែយ៉ាង]] និង [[ដែសុង]] សមាជិកគឺ [[ស៊ឹងរី]] បានចូលនិវត្តន៍ពីឧស្សាហកម្មតន្រ្តីនៅកាលបរិច្ឆេទថ្ងៃទី ១១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០១៩<ref name="seungriout2" /> ជារឿយៗពួកគេត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសកម្មភាពមួយដែលមានឥទ្ធិពលបំផុតរាងឧស្សាហកម្ម K-pop ដោយជួយផ្សព្វផ្សាយ[[រលកកូរ៉េ]] អន្តរជាតិនិងត្រូវបានគេហៅជាញឹកញាប់ "King of K-POP" (ស្ដេច​នៃ K-Pop) ដោយប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ<ref>{{cite news|url=http://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/bigbang-is-going-on-tour-get-to-know-the-kings-of-k-pop|title=Bigbang is going on tour: Get to know the kings of K-pop|date=April 2, 2015|work=[[The Straits Times]]|access-date=October 8, 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703081359/http://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/bigbang-is-going-on-tour-get-to-know-the-kings-of-k-pop|archivedate=July 3, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://uk.blastingnews.com/showbiz-tv/2015/04/big-bang-the-kings-of-kpop-are-back-00372741.html|title=Bigbang: The kings of k-pop are back|last=Cracan|first=Andreea-Mihaela|date=April 30, 2015|work=UK Blasting News|access-date=October 7, 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703081359/http://uk.blastingnews.com/showbiz-tv/2015/04/big-bang-the-kings-of-kpop-are-back-00372741.html|archivedate=July 3, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.villagevoice.com/music/k-pop-kings-bigbang-fly-seouls-soul-to-nyc-7777060|title=K-Pop Kings Bigbang Fly Seoul's Soul to NYC|last=Maria|first=Sherman|date=October 12, 2015|work=[[The Village Voice]]|access-date=October 8, 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161103234044/http://www.villagevoice.com/music/k-pop-kings-bigbang-fly-seouls-soul-to-nyc-7777060|archivedate=November 3, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vibe.com/2015/10/review-big-bang-performs-first-us-show-in-3-years/|title=Review: Kings of K-Pop Bigbang Performs First U.S. Show In 3 Years|last=Lee|first=David|date=October 13, 2015|work=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703081359/http://www.vibe.com/2015/10/review-big-bang-performs-first-us-show-in-3-years/|archivedate=July 3, 2015|accessdate=December 12, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2016/04/21/bigbang-biggest-boy-band-world-you-probably-havent-heard/83197506/|title=BIGBANG: The biggest boy band in the world you probably haven’t heard of|last=Bui|first=Hoai-Tran|date=April 21, 2016|access-date=January 12, 2018|newspaper=[[USA Today]]|quote=BIGBANG -- unofficially called the “kings of K-pop” -- are old pros in the increasingly youthful K-pop industry, still beating out newbie boybands and girl groups every year in both awards and album sales.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703081359/https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2016/04/21/bigbang-biggest-boy-band-world-you-probably-havent-heard/83197506/|archivedate=July 3, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2017/02/16/entertainment/south-korea-k-pop/index.html?sr=twCNN021717south-korea-k-pop0216AMStoryPhoto&linkId=34595575|title=K-pop's growing pains: Why Asia's biggest bands are splitting up|last=Liu|first=Marian|date=February 18, 2017|access-date=October 7, 2017|publisher=[[CNN]]|quote=In January, 'Kings of K-pop' Big Bang played their last concert before going on hiatus -- after dominating the charts for 10 years.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730080841/http://edition.cnn.com/2017/02/16/entertainment/south-korea-k-pop/index.html?sr=twCNN021717south-korea-k-pop0216AMStoryPhoto&linkId=34595575|archivedate=July 30, 2017}}</ref> ការប្រើប្រាស់ពិសោធន៍និងភាពចម្រុះនៃប្រភេទតន្ត្រីការចូលរួមផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងការបង្កើតកំណត់ត្រាផ្ទាល់ខ្លួន<ref name=":5" /> ហើយការសំដែងនៅលើឆាកបានទទួលការស្វាគមន៍ជាវិជ្ជមាន<ref name="LA" />{{short description|South Korean boyband}} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីកូរ៉េ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីខេប៉ុប]] 3j5c4xswexe023fwgi4abqagi0s6t2i កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២ 0 41273 342584 341236 2026-11-07T23:36:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342584 wikitext text/x-wiki {{short description|ពូជវីរុសដែលកំពុងបង្កឱ្យមានជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩}} {{About|ពូជវីរុសដែលបង្កឱ្យមានជំងឺកូវីដ១៩|ពូជដែលបង្កឱ្យមានជំងឺសារស៍|កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ|ប្រភេទនានាដែលមានពូជជាប់នឹងវីរុសទាំងពីរនេះ|កូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹង​សមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ}} {{Use dmy dates|date=March 2020}} {{Virusbox | image = File:SARS-CoV-2 49534865371.jpg | image_alt = Electron micrograph of SARS-CoV-2 virions with visible coronae | image_caption = អតិសុខុមរូបភាពអេឡិចត្រុងបេសកម្មនៃវីរ្យ៉ុងសារស៍-កូវ-២ ដែលមាន[[កូរ៉ូណាវីរុស#ឈ្មោះ និង សណ្ឋានវិទ្យា|ពួកកូរ៉ូណា]]ដែលអាចមើលឃើញ | image2 = SARS-CoV-2 without background.png | image2_alt = Illustration of a SARS-CoV-2 virion | image2_caption = រូបាធិប្បាយនៃវីរ្យ៉ុងសារស៍-កូវ-២ | parent = Sarbecovirus<!--Incertae sedis/Betacoronavirus--> | species = កូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹង​សមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ | strain = កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២ | synonyms = ២០១៩-នកូវ Hកូវ-១៩<ref name=LANCETNAME>{{cite journal | url = https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30419-0/fulltext | vauthors=Jiang S, Shi Z, Shu Y, Song J, Gao GF, Tan W, Guo D | title = A distinct new name is needed for the new coronavirus | access-date = 16 March 2020 | date = 19 February 2020 | journal = [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] | display-authors=3}}</ref><!-- Please see [[Synonym (taxonomy)]] before adding unofficial names here.--> }} '''កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២''' ('''សារស៍-កូវ-២''') <ref name="CoronavirusStudyGroup" /><ref name=":2">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-51466362 |title=Coronavirus disease named Covid-19 |date=11 February 2020 |work=[[ប៊ីប៊ីស៊ីញូអនឡាញ|BBC News Online]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215204154/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-51466362 |archive-date=15 February 2020 |url-status=live |access-date=15 February 2020 }}</ref> ពីមុនគេស្គាល់តាម[[នវកូរ៉ូណាវីរុស|ឈ្មោះបណ្ដោះអាសន្ន]]ថា ''' នព្វកូរ៉ូណា២០១៩''' ('''នកូវ-២០១៩''' រឺ '''2019-nCoV''') <ref name=WHO21Jan2020>{{cite report |vauthors=((World Health Organization)) |year=2020 |title=Surveillance case definitions for human infection with novel coronavirus (nCoV): interim guidance v1, January 2020 |author-link=World Health Organization |publisher=World Health Organization |hdl=10665/330376 |id=WHO/2019-nCoV/Surveillance/v2020.1 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite web |title=Healthcare Professionals: Frequently Asked Questions and Answers |website=United States [[មជ្ឈមណ្ឌលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺឆ្លង|Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |date=11 February 2020 |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html |access-date=15 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html |archive-date=14 February 2020 |url-status=dead |archivedate=14 កុម្ភៈ 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html }}</ref><ref>{{cite web |title=About Novel Coronavirus (2019-nCoV) |website=United States [[មជ្ឈមណ្ឌលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺឆ្លង|Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |date=11 February 2020 |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211105920/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/index.html |archive-date=11 February 2020 |url-status=dead |access-date=25 February 2020 |archivedate=11 កុម្ភៈ 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200211105920/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/index.html }}</ref> គឺជា[[វិសាណូអាស៊ីតរីបូនយស្តិច្រវាក់ទោលចំលងវិជ្ជមាន|វីរុសអា.រ.ន. (អាស៊ីតរីបូនុយក្លេអ៊ិក រឺ អាស៊ីតរីបូណ្វៃយ៉ូ) ដែលមានច្រវាក់ទោលចំលងវិជ្ជមាន]]។<ref name=":xinhuanet9Jan2020">{{cite news |url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-01/09/c_138690570.htm |title=New-type coronavirus causes pneumonia in Wuhan: expert |access-date=9 January 2020 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109084208/http://www.xinhuanet.com/english/2020-01/09/c_138690570.htm |archive-date=9 January 2020 |agency=[[ស៊ីនហួ|Xinhua]] }}</ref><ref name=":gisaid">{{cite web |url=https://platform.gisaid.org/epi3/start/CoV2020 |title=CoV2020 |website=GISAID EpifluDB |url-status=live |access-date=12 January 2020 |url-access=registration|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112130540/https://platform.gisaid.org/epi3/start/CoV2020 |archive-date=12 January 2020}}</ref> វា[[ជំងឺឆ្លង|ឆ្លងចូល]]ក្នុងខ្លួនមនុស្ស ហើយក៏[[ការបង្ក (វេជ្ជសាស្ត្រ)|បណ្ដាល]]ឱ្យមាន[[ជំងឺរាតត្បាតសកលកូរ៉ូណាវិសាណូ២០១៩-២០|ជំងឺរាតត្បាតជាសកលដែលកំពុងតែកើតឡើង]] [[ជំងឺកូរ៉ូណាវិសាណូ២០១៩|កូរ៉ូណាវីរុស២០១៩]] (កូវីដ-១៩) ត្រូវបានកំណត់ថាជា[[គ្រោះអាសន្នសុខភាពសាធារណៈដែលជាក្ដីព្រួយបារម្ភរបស់អន្តរជាតិ]]ដោយ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (ហ៊ូ រឺ WHO)។<ref name="NYT 20200130" /><ref name="Chan24Jan2020" /> សារស៍-កូវ-២មាន[[គំលាតពន្ធុ|សមានភាពសែន]]ជិតដិតទៅនឹងពួក[[កូរ៉ូណាវិសាណូ|កូរ៉ូណាវីរុស]]ប្រចៀវ ដែលប្រហែល[[វិសាណូកើតលើប្រជៀវជ្រឹង|មានកំណើតចេញ]]ពីសត្វនេះ។<ref name="NatureZhou" /><ref name="LancetNowcasting">{{cite journal | vauthors = Perlman S | title = Another Decade, Another Coronavirus | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | volume = 382 | issue = 8 | pages = 760–762 | date = February 2020 | pmid = 31978944 | doi = 10.1056/NEJMe2001126 }}</ref><ref name=":4" /> ស្ពានចំលង (reservoir) សត្វអន្តរករ ដូចជា [[ពង្រូល]]ក៏ត្រូវបានគេគិតទុកថាបានជាប់ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងការចំលងរបស់វាមកកាន់មនុស្សផងដែរ។<ref name=":0">{{cite report | vauthors=((World Health Organization)) | year=2020 | title=Novel Coronavirus (2019-nCoV): situation report, 22 | publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] | hdl=10665/330991 | hdl-access=free }}</ref><ref name=":1">{{cite news|url=https://www.dw.com/en/coronavirus-from-bats-to-pangolins-how-do-viruses-reach-us/a-52291570|title=Coronavirus: From bats to pangolins, how do viruses reach us?|vauthors=Shield C|date=7 February 2020|publisher=[[ដាឆ់វែល្ល|Deutsche Welle]]|access-date=13 March 2020}}</ref> តាមទិដ្ឋភាព[[វគ្គីសាស្ត្រ (ជីវវិទ្យា)|វគ្គីសាស្ត្រ]] សារស៍-កូវ-២ ត្រូវបាន[[ចំណាត់ថ្នាក់វិសាណូ|ចាត់ថ្នាក់]]ជា[[ពូជ (ជីវវិទ្យា)|ពូជ]]នៃប្រភេទ''[[កូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹងសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ]]'' (សារស៍រ-កូវ)។<ref name="CoronavirusStudyGroup" /> ពីព្រោះតែពូជនេះត្រូវបានគេរកឃើញនៅ[[អ៊ូហាន]] ប្រទេសចិន ជួនកាលវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា ''វីរុសអ៊ូហាន'' រឺ ''កូរ៉ូណាវីរុសអ៊ូហាន''<ref name="HuangNPR">{{Cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/01/22/798277557/how-does-wuhan-coronavirus-compare-to-mers-sars-and-the-common-cold|title=How Does Wuhan Coronavirus Compare with MERS, SARS and the Common Cold?|vauthors=Huang P|date=22 January 2020|website=[[វិទ្យុសាធារណៈជាតិ|NPR]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202094021/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/01/22/798277557/how-does-wuhan-coronavirus-compare-to-mers-sars-and-the-common-cold|archive-date=2 February 2020|access-date=3 February 2020}}</ref><ref name="Fox2020">{{cite journal|vauthors=Fox D|year=2020|title=What you need to know about the Wuhan coronavirus|journal=[[ណេតឆឺរ (ទិនានុប្បវត្តិ)|Nature]]|doi=10.1038/d41586-020-00209-y|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/cdc-chief-spurns-term-chinese-coronavirus-used-gop-lawmakers-n1156656|title=GOP lawmakers continue to use 'Wuhan virus' or 'Chinese coronavirus'|vauthors=Yam K|publisher=[[ព័ត៌មានអិនប៊ីស៊ី|NBC News]]|url-status=live|access-date=12 March 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/politics/kevin-mccarthy-pelosi-omar-chinese-coronavirus-racist|title=McCarthy knocks Dems after they claim saying 'Chinese coronavirus' is racist|vauthors=Dorman S|publisher=[[ព័ត៌មានផ្វខ់|Fox News]]|url-status=live|access-date=12 March 2020|date=11 March 2020}}</ref> ទោះបីយ៉ាងណា [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) មិនលើកទឹកចិត្តឱ្យប្រើឈ្មោះផ្អែកទៅលើទីកន្លែងនោះទេ។<ref>{{cite report | vauthors = ((World Health Organization)) | year = 2015 | title = World Health Organization best practices for the naming of new human infectious diseases | author-link = World Health Organization | publisher = World Health Organization | hdl = 10665/163636 | id = WHO/HSE/FOS/15.1 | hdl-access = free }}</ref> ដើម្បីចៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នាជាមួយជំងឺ [[សារស៍]] WHO (ហ៊ូ) ជួនកាល ហៅ វីរុសនេះ ថាជា''វីរុសបង្កជាជំងឺកូវីដ-១៩'' រឺ ''វីរុសកូវីដ-១៩'' ក្នុងការផ្ដល់ពត៌មានសុខភាពជាសាធារណៈ។<ref name="COVIDname">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-2019) and the virus that causes it|publisher=World Health Organization|accessdate=24 February 2020|quote=From a risk communications perspective, using the name SARS can have unintended consequences in terms of creating unnecessary fear for some populations.... For that reason and others, WHO has begun referring to the virus as "the virus responsible for COVID-19" or "the COVID-19 virus" when communicating with the public. Neither of these designations are [sic] intended as replacements for the official name of the virus as agreed by the ICTV.}}</ref> ទាំងវីរុស និង ជំងឺនេះជារឿយៗត្រូវបាន[[អនុសព្ទភាពនិងមហាសព្ទភាព|ហៅថា]] ''កូរ៉ូណាវីរុស'' ដោយសាធារណជនទូទៅ ប៉ុន្តែអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនិងអ្នកសារពត៌មានភាគច្រើនប្រើប្រាស់បច្ចេកសព្ទត្រូវចំៗពាក្យជាង។<ref name=NYT6>{{cite web | publisher=New York Times | url = https://www.nytimes.com/2020/03/04/us/coronavirus-recovery.html | vauthors = Harmon A | title = We Spoke to Six Americans with Coronavirus | date = 4 March 2020 | access-date = 16 March 2020}}</ref> ==វិសាណូវិទ្យា== ===ការឆ្លង=== [[ការចំលង (វេជ្ជសាស្ត្រ)|ការចំលង]]សារស៍-កូវ-២ ពីមនុស្សទៅមនុស្ស ត្រូវបានបញ្ជាក់កំឡុងការរាតត្បាតសកល[[កូរ៉ូណាវីរុស២០១៩-២០]]។<ref name="Chan24Jan2020"/> ការចំលងកើតឡើងដំបូងតាមរយៈ[[ការចំលង (វេជ្ជសាស្ត្រ)#តំណក់ល្អិត|តំណក់ទឹកល្អិតតូចៗចេញពីផ្លូវដង្ហើម]]ដោយការក្អក និង កណ្ដាសក្នុងចន្លោះប្រហែល{{convert|6|ft}}។<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/how-does-new-coronavirus-spread-n1121856|title=How does coronavirus spread?|vauthors=Edwards E|date=25 January 2020|publisher=[[ព័ត៌មានអិនប៊ីស៊ី|NBC News]]|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128081650/https://www.nbcnews.com/health/health-news/how-does-new-coronavirus-spread-n1121856|archive-date=28 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=How COVID-19 Spreads |date=27 January 2020|website=U.S. [[មជ្ឈមណ្ឌលប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺឆ្លង|Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|access-date=29 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128152653/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|archive-date=28 January 2020|url-status=live}}</ref> ការប៉ះពាល់ដោយប្រយោលតាមរយៈផ្ទៃដែលមានមេរោគគឺជាករណីការឆ្លងអាចទៅរួចម្យ៉ាងទៀតផងដែរ។<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/getting-workplace-ready-for-covid-19.pdf|title=Getting your workplace ready for COVID-19|date=27 February 2020|website=World Health Organization|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=3 March 2020}}</ref> ការស្រាវជ្រាវជាបឋមបង្ហាញថាវីរុសនេះអាចរស់នៅបានលើប្លាស្ទិក និង ដែកថែបរហូតដល់ទៅបីថ្ងៃ ប៉ុន្តែមិនអាចរស់នៅលើក្រដាសក្រាសរឹង (កាតុង) លើសពីមួយថ្ងៃ រឺក៏ លើស្ពាន់/ទង់ដែងលើសពីបួនម៉ោងឡើយ។<ref>{{cite journal|title=Correspondence: Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared with SARS-CoV-1|year=2020|vauthors=van Doremalen N, Bushmaker T, Morris DH, Holbrook MG, Gamble A, Williamson BN, Tamin A, Harcourt JL, Thornburg NJ, Gerber SI, Lloyd-Smith JO, de Wit E, Munster VJ|display-authors=3|journal=[[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]]|doi=10.1056/NEJMc2004973|pmid=32182409|date=17 March 2020}}</ref> អា.រ.ន. (ARN រឺ អាន) របស់វីរុសត្រូវបានគេរកឃើញក្នុងសំណាកដែលយកចេញពីអ្នកឆ្លងជំងឺ។<ref>{{cite journal | vauthors = Holshue ML, DeBolt C, Lindquist S, Lofy KH, Wiesman J, Bruce H, Spitters C, Ericson K, Wilkerson S, Tural A, Diaz G, Cohn A, Fox L, Patel A, Gerber SI, Kim L, Tong S, Lu X, Lindstrom S, Pallansch MA, Weldon WC, Biggs HM, Uyeki TM, Pillai SK | display-authors = 3 | title = First Case of 2019 Novel Coronavirus in the United States | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | volume = 382 | issue = 10 | pages = 929–936 | date = March 2020 | pmid = 32004427 | doi = 10.1056/NEJMoa2001191 }}</ref> យ៉ាងណា វីរុសឆ្លងកំឡុង[[រយៈកាលដំបូង]]មិនទាន់ដឹងរយៈពេលច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ។<ref>{{cite journal |title=Study claiming new coronavirus can be transmitted by people without symptoms was flawed |journal=Science |vauthors=Kupferschmidt K|date=February 2020 | doi=10.1126/science.abb1524}}</ref> ថ្ងៃទី១ កុម្ភៈ ២០២០ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) បានបង្ហាញថា ''ការចំលងពីករណីអរោគសញ្ញាមួយចំនួនហាក់បីដូចជា មិនមែនជាកត្តាជំរុញសំខាន់ឱ្យមានការចំលងទេ''។<ref>{{cite report | vauthors=((World Health Organization)) | year=2020 | title=Novel Coronavirus (2019-nCoV): situation report, 12 | publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] | hdl=10665/330777 | hdl-access=free }}</ref> ដូច្នេះ ការឆ្លងភាគច្រើនទៅមនុស្សត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការចំលងពីករណីមួយចំនួនដែលចេញរោគសញ្ញានៃ[[ជំងឺកូរ៉ូណាវិសាណូ២០១៩|ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩]]។ យ៉ាងណាក្ដី យកតាមគំរូរោគរាតត្បាតចាប់ផ្ដើម[[រោគរាតត្បាតជាសកលកូរ៉ូណាវិសាណូ២០១៩-២០|ការរីករាលដាលនៅចិន]]បានណែនាំថា''ការដាក់អោយនៅដាច់ដោយឡែកពីគ្នាមុនពេលចេញរោគសញ្ញាអាចជាវិធានការណ៍ក្នុងចំណោមការឆ្លងដែលបានចេញជាឯកសារផ្លូវការ។''<ref>{{cite journal |vauthors= Li R, Pei S, Chen B, Song Y, Zhang T, Yang W, Shaman J |title=Substantial undocumented infection facilitates the rapid dissemination of novel coronavirus (SARS-CoV2) |journal=Science |pages=eabb3221 |date= 16 March 2020 |access-date=17 March 2020 |display-authors=3 |doi=10.1126/science.abb3221 |pmid=32179701 |url=https://science.sciencemag.org/content/early/2020/03/13/science.abb3221}}</ref> ===ស្ពានចំលង=== ការឆ្លងពីពូជសារស៍-កូវ-២ដែលគេបានដឹងដំបូង ត្រូវបានរកឃើញនៅ[[អ៊ូហាន]] ប្រទេសចិន។<ref name="NatureZhou" /> ប្រភពដើមនៃការចំលងវីរុសទៅកាន់មនុស្ស និងនៅពេលពូជនេះបានប្រែខ្លួនទៅជា[[ភ្នាក់ងារបង្កជំងឺ]]នៅតែមិនច្បាស់។<ref name=early>{{cite journal | vauthors= Cohen J | title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally | journal=Science | date=January 2020 | issn=0036-8075 | doi=10.1126/science.abb0611 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|title=We're still not sure where the Wuhan coronavirus really came from|vauthors=Eschner K|date=28 January 2020|website=[[វិទ្យាសាស្ត្រពេញនិយម|Popular Science]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130003336/https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|archive-date=30 មករា 2020|access-date=30 January 2020}}</ref><ref>{{cite document |url= http://www.chinaxiv.org/abs/202002.00033 |title=Decoding evolution and transmissions of novel pneumonia coronavirus using the whole genomic data|date=21 February 2020| vauthors = Yu WB, Tang GD, Zhang L, Corlett RT |doi=10.12074/202002.00033 |doi-broken-date=2020-02-26}}</ref><ref name="Proximal">{{cite journal |vauthors=Andersen KG, Rambaut A, Lipkin WI, Holmes EC, Garry RF| title=Correspondence: The proximal origin of SARS-CoV-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41591-020-0820-9 |display-authors=3 |date=17 March 2020 |journal=[[វេជ្ជសាស្ត្រធម្មជាតិ|Nature Medicine]] |doi=10.1038/s41591-020-0820-9 |access-date=18 March 2020 }}</ref> ការស្រាវជ្រាវអំពី[[ស្ពានចំលងធម្មជាតិ]]នៃពូជវីរុសដែលបានបង្កឱ្យមាន[[ការរីករាលដាលសារស៍២០០២-២០០៤|ការរីករាលដាលជំងឺសារស៍២០០២-២០០៤]] ជាលទ្ធផលក្នុងរបកគំហើញក្នុង[[កូរ៉ូណាវិសាណូដូចសារស៍ជ្រឹងវីវ១|ពួកកូរ៉ូណាវីរុសជ្រឹងដែលដូច-សារស៍]] ភាគច្រើនមានដើមកំណើតក្នុង ''រ៉ៃណូឡូភុស'' ពួក[[ជ្រឹងក្រចកសេះ]] ហើយ[[តំណលំដាប់អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិក]]វីរុសពីរ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសំណាកដែលយកចេញពី ''[[ជ្រឹងក្រចកសេះលឿងព្រឿងចិន|រ៉ៃណូឡូភុស ស៊ីនីគុស]]'' (ជ្រឹងក្រចកសេះចិនពណ៌លឿងព្រឿង) បង្ហាញនូវលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា៨០%ទៅនឹង សារស៍-កូវ-២។<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Benvenuto D, Giovanetti M, Ciccozzi A, Spoto S, Angeletti S, Ciccozzi M | title = The 2019-new coronavirus epidemic: Evidence for virus evolution | journal = Journal of Medical Virology | volume = 92 | issue = 4 | pages = 455–459 | date = April 2020 | pmid = 31994738 | doi = 10.1002/jmv.25688 }}</ref><ref>{{cite document | title=Bat SARS-like coronavirus isolate bat-SL-CoVZC45, complete genome | publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលជាតិព័ត៌មានជីវបច្ចេកវិទ្យា|National Center for Biotechnology Information]] (NCBI) | date=15 February 2020 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/MG772933 | access-date=15 February 2020}}</ref><ref>{{cite document | title=Bat SARS-like coronavirus isolate bat-SL-CoVZXC21, complete genome | publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលជាតិព័ត៌មានជីវបច្ចេកវិទ្យា|National Center for Biotechnology Information]] (NCBI) | date=15 February 2020 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/MG772934 | access-date=15 February 2020}}</ref> តំណលំដាប់អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិកវីរុសទីបីយកចេញពី ''[[ជ្រឹងក្រចកសេះអន្តរការី|រ៉ៃណូឡូភុស អាភ្វីនីស]]'' ដែលប្រមូលបាននៅខេត្ត[[យូនណាន]]មានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា៩៦%ទៅនឹងសារស៍-កូវ-២។<ref name="NatureZhou" /><ref>{{cite document|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/1802633852|title=Bat coronavirus isolate RaTG13, complete genome|publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលជាតិព័ត៌មានជីវបច្ចេកវិទ្យា|National Center for Biotechnology Information]] (NCBI)|date=10 February 2020|access-date=5 March 2020}}</ref> WHO (ហ៊ូ) ចាត់ទុកពួកជ្រឹងជាស្ពានចំលងធម្មជាតិទំនងជាងគេបំផុតរបស់សារស៍-កូវ-២<ref>{{cite document|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf|title=Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] (WHO)|date=24 February 2020|access-date=5 March 2020}}</ref> ប៉ុន្តែដោយភាពខុសគ្នារវាងកូរ៉ូណាវីរុសជ្រឹង និង សារស៍-កូវ-២ អញ្ជឹងមនុស្សគប្បីត្រូវបានឆ្លងតាមរយៈធ្មួលអន្តរការណ៍មួយផ្សេងទៀត។<ref name="nature feb2020" /> ការសិក្សា[[បច្ឆិមពន្ធុអង្គ|មេតាសែណូម]]បានចុះផ្សាយនៅឆ្នាំ២០១៩ បានឱ្យដឹងជាមុនថា [[កូរ៉ូណាវិសាណូសមានការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ|សារស៍-កូវ]] ដែលជាពូជនៃវីរុស បង្កជំងឺ[[សារស៍]] ជាកូរ៉ូណាវីរុសមានរបាយធំទូលាយជាងគេក្នុងចំណោមសំណាកនៃពួកសត្វ[[ពង្រូល]]។<ref>{{cite journal | vauthors = Liu P, Chen W, Chen JP | title = Viral Metagenomics Revealed Sendai Virus and Coronavirus Infection of Malayan Pangolins (Manis javanica) | journal = Viruses | volume = 11 | issue = 11 | pages = 979 | date = October 2019 | pmid = 31652964 | pmc = 6893680 | doi = 10.3390/v11110979 }}</ref> ថ្ងៃទី៧ កុម្ភៈ ២០២០ គេបានប្រកាសថាពួកអ្នកស្រាវជ្រាវមកពី[[គ័ងចូវ]]បានរកឃើញសំណាក[[ពង្រូល]]មួយក្បាលដែលមានតំណលំដាប់អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិកវីរុសមួយ ''ដូចបេះបិទ'' ទៅនឹង សារស៍-កូវ-២ ''៩៩%''។ <ref>{{cite journal |vauthors=Cyranoski D |title=Did pangolins spread the China coronavirus to people? |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-00364-2 |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-020-00364-2 |date=7 February 2020}}</ref> "នៅពេលបានចេញផ្សាយហើយ លទ្ធផលបានបញ្ជាក់ច្បាស់ថា "ដែនប្រូតេអ៊ីន S ភ្ជាប់ធ្មួល នៃពង្រូល-កូវដែលត្រូវបានគេរកឃើញថ្មីៗនេះ ពិតជាដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹង ២០១៩-នកូវ ដែលមានភាពខុសគ្នាតែ[[អាស៊ីតអាមីនេ]]មួយទេ។" <ref>{{cite journal|vauthors=Xiao K, Zhai J, Feng Y|title=Isolation and Characterization of 2019-nCoV-like Coronavirus from Malayan Pangolins|date=February 2020 |journal=[[បាយអូអស៊ីវ|bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.02.17.951335}}</ref> ពួកពង្រូលត្រូវបានការពារក្រោមច្បាប់រដ្ឋការចិន ប៉ុន្តែ[[ការជួញដូរពង្រូល|ការបរបាញ់និងជួញដូរខុសច្បាប់]] យកពួកវាមកធ្វើជា[[ថ្នាំចិនសែ]]នៅបន្តមានជាធម្មតា។<ref>{{cite news|newspaper=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/science/2016/03/15/pangolins-13-facts-about-the-worlds-most-hunted-animal/|last=Kelly|first=Guy|date=1 January 2015|title=Pangolins: 13 facts about the world's most hunted animal|access-date=9 March 2020}}</ref> ពួកអតិសុខុមជីវវិទូ និង ពន្ធុវិទូ នៅ[[តិចសាស]]បានរកឃើញភស្តុតាងអំពី[[ការផ្ដាច់ចេញវិញ]]ដោយឯករាជ្យក្នុងចំណោមពួកកូរ៉ូណាវីរុស ដែលនាំឱ្យមានការលើកឡើងអំពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់ពួកពង្រូលចំពោះដើមកំណើតនៃសារស៍-កូវ-២។<ref name="WongRecombination">{{Cite journal|vauthors=Wong MC, Cregeen SJ, Ajami NJ, Petrosino JF|title=Evidence of recombination in coronaviruses implicating pangolin origins of nCoV-2019 |journal=[[បាយអូអស៊ីវ|bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.02.07.939207 |date=February 2020}}</ref> យ៉ាងណាមិញ ពួកកូរ៉ូណាវីរុសពង្រូលដែលបានរកឃើញមកទល់ពេលនេះ មានតែសែណូមរួមគ្នាទាំងមូល ៩២% ប៉ុណ្ណោះ ជាមួយនឹងសារស៍-កូវ-២ ដែលវាមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីអះអាងថាពួកពង្រូលជាធ្មួលអាស្រ័យអន្តរការណ៍នោះទេ បើប្រៀបធៀបគ្នាទៅនឹង វីរុសសារស៍បង្កឱ្យមានការឆ្លងរីករាលដាលកាលពីឆ្នាំ២០០២-២០០៤ មានសែណូម ៩៩,៨% រួមគ្នាទៅនឹងកូរ៉ូណាវីរុស[[សំពោច]]ដែលត្រូវបានគេស្គាល់។<ref name="nature feb2020">{{cite journal |title= Mystery deepens over animal source of coronavirus|journal= Nature |volume=579|pages= 18–19 |date=26 February 2020|doi= 10.1038/d41586-020-00548-w|pmid= 32127703|vauthors=Cyranoski D|issue= 7797}}</ref> ===សាខាពន្ធុវិទ្យា និង វគ្គីសាស្ត្រ=== {{Infobox genome | image = File:SARS-CoV-2 genome.svg | caption = ការរៀបចំ[[ពន្ធវង្គ|សែណូម]]នៃការញែកចេញអ៊ូហាន-ហ៊ូ-១ សំណាកតលំដាប់ដំបូងបង្អស់នៃសារស៍-កូវ-២ | type = nucleotide | taxId = MN908947 | size = ២៩៩០៣ បាស | year = ២០២០}} សារស៍-កូវ-២ ស្ថិតក្នុងអំបូរវីរុសដ៏ធំ ដែលគេស្គាល់ថាពួក[[កូរ៉ូណាវីរុស]]។ វាជាវីរុស [[វិសាណូអា.រ.នមានច្រវាក់ទោលចំលងវិជ្ជាមាន|អា.រ.ន. (ARN) ដែលមានច្រវាក់ទោលចំលងវិជ្ជាមាន]] (ARNsb+) មួយប្រភេទ។ ពួកកូរ៉ូណាវីរុសផ្សេងទៀតមានសមត្ថភាពបង្កជំងឺជាច្រើនចាប់ពី[[ផ្ដាសាយធម្មតា]]រហូតដល់ជំងឺធ្ងន់ធ្ងរខ្លាំងដូចជា[[សមាការផ្លូវដង្ហើមដើមបូព៌ា]] (MERS រឺ ម៉ឺស)។ វាជាកូរ៉ូណាវីរុសដែលគេស្គាល់ទីប្រាំពីរហើយ ដែលបង្ករោគដល់មនុស្សបន្ទាប់ពី [[កូរ៉ូណាវិសាណូមនុស្ស ២២៩E|២២៩E]], [[កូរ៉ូណាវិសាណូមនុស្ស NL៦៣|NL៦៣]], [[កូរ៉ូណាវិសាណូមនុស្ស OC៤៣|OC៤៣]], [[កូរ៉ូណាវិសាណូមនុស្ស HKU១|HKU១]], [[កូរ៉ូណាវិសាណូទាក់ទងនឹងសមាការផ្លូវដង្ហើមដើមបូព៌ា|ម៉ឺស-កូវ]] និងសារស៍-កូវដើមដំបូងគេ។<ref name="NEJM">{{cite journal | vauthors = Zhu N, Zhang D, Wang W, Li X, Yang B, Song J, Zhao X, Huang B, Shi W, Lu R, Niu P, Zhan F, Ma X, Wang D, Xu W, Wu G, Gao GF, Tan W | display-authors = 3 | title = A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019 | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | volume = 382 | issue = 8 | pages = 727–733 | date = February 2020 | pmid = 31978945 | doi = 10.1056/NEJMoa2001017 }}</ref> ស្រដៀងនឹងពូជកូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹងសារស៍សរឱ្យឃើញក្នុងការរីករាលដាលសារស៍២០០៣ សារស៍-កូវ-២ ក៏ជាសមាជិកនៃពួករង ''[[សារបែកូវីរុស]]'' ([[បែតា-កូវ]] ចំបួរ B)។<ref name="Hui14Jan2020">{{cite journal | vauthors = Hui DS, I Azhar E, Madani TA, Ntoumi F, Kock R, Dar O, Ippolito G, Mchugh TD, Memish ZA, Drosten C, Zumla A, Petersen E | title = The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health — The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China | journal = International Journal of Infectious Diseases | volume = 91 | pages = 264–266 | date = February 2020 | pmid = 31953166 | doi = 10.1016/j.ijid.2020.01.009 |display-authors=3}} {{open access}}</ref><ref>{{cite web |url=https://nextstrain.org/groups/blab/sars-like-cov |title=Phylogeny of SARS-like betacoronaviruses |website=nextstrain |access-date=18 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120190511/https://nextstrain.org/groups/blab/sars-like-cov |archive-date=20 January 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="Wong2019">{{cite journal | vauthors = Wong AC, Li X, Lau SK, Woo PC | title = Global Epidemiology of Bat Coronaviruses | journal = Viruses | volume = 11 | issue = 2 | pages = 174 | date = February 2019 | pmid = 30791586 | pmc = 6409556 | doi = 10.3390/v11020174 }}</ref> តំណលំដាប់ អា.រ.ន. (ARN រឺ អាន) របស់វា មានប្រហែល ៣០០០០ [[នយស្តក្សារ|បាស]]យ៉ាងវែង។<ref name=":gisaid"/> សារស៍-កូវ-២ មានភាពប្លែកខុសគេក្នុងចំណោមពួកបែតាកូរ៉ូណាវីរុសដែលគេបានស្គាល់ នោះត្រង់ការបញ្ចូលត្រង់តំបន់ផ្ដាច់ចេញពហុបាសរបស់វា ជាលក្ខណៈមួយដែលបង្កើននូវ[[សមត្ថភាពបង្ករោគ]] និង [[ចំនួនការបន្តពូជគោល|សមត្ថភាពចំលង]]ខុសពីវីរុសដទៃទៀត។<ref name="Proximal" /><ref>{{cite journal|vauthors=Walls AC, Park YJ, Tortorici MA, Wall A, McGuire AT, Veesler D|title=Structure, function and antigenicity of the SARS-CoV-2 spike glycoprotein|display-authors=3|date=9 March 2020 |journal=[[កោសិកា (ទិនានុប្បវត្តិ)|Cell]] |doi=10.1016/j.cell.2020.02.058 |pmid=32155444}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Coutard B, Valle C, de Lamballerie X, Canard B, Seidah NG, Decroly E | title = The spike glycoprotein of the new coronavirus 2019-nCoV contains a furin-like cleavage site absent in CoV of the same clade | journal = Antiviral Research | volume = 176 | pages = 104742 | date = February 2020 | pmid = 32057769 | doi = 10.1016/j.antiviral.2020.104742|display-authors=3 }}</ref> ជាមួយនិងចំនួននៃ[[ពន្ធវង្គ|សែណូម]]គ្រប់គ្រាន់តជាលំដាប់ វាជាលទ្ធភាពអាចកសាងឡើងវិញនូវ[[មែកធាងសាខាពន្ធុ]]ប្រវត្តិ[[ឧត្បរិវត្តន៍|មុយតាស្យុង]]នៃអំបូរវីរុស។ នៅថ្ងៃ១២ មករា ២០២០ សែណូមប្រាំនៃសារស៍-កូវ-២ ត្រូវបានញែកយកចេញពី អ៊ូហាន ដែលត្រូវបានរាយការណ៍ដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលការពារនិងបង្ការជំងឺឆ្លងចិន]] (CCDC រឺ ម.ក.ជ.ច.) និង ស្ថាប័នដទៃៗទៀត<ref name=":gisaid"/><ref>{{cite web |url=http://virological.org/t/initial-genome-release-of-novel-coronavirus/319 |title=Initial genome release of novel coronavirus |date=11 January 2020 |website=Virological |access-date=12 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112100227/http://virological.org/t/initial-genome-release-of-novel-coronavirus/319 |archive-date=12 January 2020 |url-status=live }}</ref> ចំនួននៃសែណូមបានកើនឡើងដល់ ៤២ នៅថ្ងៃ៣០ មករា ២០២០។<ref name="NextstrainJanuary">{{cite web|url=https://nextstrain.org/narratives/ncov/sit-rep/2020-01-30|title=Genomic analysis of nCoV spread: Situation report 2020-01-30|vauthors=Bedford T, Neher R, Hadfield N, Hodcroft E, Ilcisin M, Müller N|display-authors=3|website=nextstrain.org|access-date=18 March 2020}}</ref> ការវិភាគសាខាពន្ធុនៃសំណាកទាំងនោះបានបង្ហាញថា''វត្ថុសំណាកជាច្រើន មានជាប់ទាក់ទងយ៉ាងខ្លាំងជាមួយមុយតាស្យុងភាគច្រើនប្រាំពីរ ដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធគ្នានឹង[[បុព្វៈរួម]] មួយ'' ដែលសបញ្ជាក់ថាការឆ្លងរបស់មនុស្សដំបូងកើតឡើងនៅខែវិច្ឆិកា រឺ ធ្នូ ២០១៩។<ref name="NextstrainJanuary" /> {{As of|2020|March|27|post=}} សែណូមសារស៍-កូវ-២ ចំនួន ១៤៩៥ ដែលបានដកស្រង់ចេញពីប្រាំមួយទ្វីបត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈ។<ref name="NextstrainMarch" /> នៅថ្ងៃ១១ កុម្ភៈ ២០២០ [[គណៈកម្មការវគ្គីសាស្ត្រវិសាណូអន្តរជាតិ|គណៈកម្មការវគ្គីសាស្ត្រវីរុសអន្តរជាតិ]] (ICTV រឺ គ.វ.វ.អ.) បានប្រកាសអនុលោមតាមវិធានអត្ថិភាពដែលគណនាទំនាក់ទំនងតាមលំដាប់ចំណោមពួកកូរ៉ូណាវីរុសលើមូលភាគនៃ[[តំណលំដាប់រក្សា]]នៃ[[អាស៊ីតនុយក្លេអ៊ិក]]ប្រាំ ភាពខុសគ្នារវាងអ្វីដែលក្រោយមក គេហៅថា ២០១៩-នកូវ និង ពូជវីរុសយកចេញពីការរីករាលដាលសារស៍២០០៣ មិនគ្រប់គ្រាន់ធ្វើឱ្យពួកគេអាចញែកប្រភេទពួកវីរុសទាំងនេះបានឡើយ។ ដូច្នេះ ពួកគេក៏បានកត់សំគាល់ ២០១៩-នកូវ ជា[[ពូជ (ជីវវិទ្យា)|ពូជ]]''[[កូរ៉ូណាវីរុសទាក់ទងនឹងសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ]]''។<ref name="CoronavirusStudyGroup" /> === ជីវវិទ្យាទំរង់ === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 400 | image1 = SARS-CoV-2 49531042877.jpg | alt1 = SARS-CoV-2 emerging from a human cell | image2 = SARS-CoV_scanning_electron_microscope_image.jpg | alt2 = SARS-CoV-2 emerging from a human cell | footer_align = center | footer = [[អតិសុខុមលេខ|អតិសុខុមលេខអេឡិចត្រុង]]ដែលដាក់ពណ៌ឌីជីថលនៃសារស៍-កូវ-២ (លឿង) លេចចេញពីកោសិកាមនុស្សដែល[[វប្បកម្មកោសិកា|បានបណ្ដុះ]]នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍មួយ}} [[File:Coronavirus virion structure.svg|thumb|328x328px|រូបាធិប្បាយនៃវីរ្យ៉ុងកូរ៉ូណាវីរុស]] [[វិសាម័យ|វីរ្យ៉ុង]]សារស៍-កូវ-២នីមួយៗមានវិជ្ឈមាត្រប្រហែលពី ៥០–២០០ [[រស្សមាត្រ|ណាណូម៉ែត្រ]]។<ref>{{cite journal |vauthors=Chen N, Zhou M, Dong X, Qu J, Gong F, Han Y, Qiu Y, Wang J, Liu Y, Wei Y, Sia J, You T, Zhang X, Zhang L |title=Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30211-7/fulltext |journal= [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] |volume = 395 | issue = 10223 |pages=507–513 |display-authors=3 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30211-7 |pmid=32007143 |date=15 February 2020}}</ref> ដូច ពួកកូរ៉ូណាវីរុសដទៃទៀតដែរ សារស៍-កូវ-២មានប្រូតេអ៊ីនទំរង់បួនយ៉ាង ដែលគេស្គាល់ថាជា S (spike = កណ្ដក), E (envelope = ស្រោម), M (membrane = ភ្នាស) និង N (nucleocapsid = [[នយស្តកាប់ស៊ីត|នុយក្លេអូកាប់ស៊ីត]] ) ប្រូតេអ៊ីន N ផ្ទុកសែណូម អា.រ.ន. (ARN) និងប្រុតេអ៊ីន S, E និង M រួមគ្នាបង្កើតបានជាំ[[ស្រោមវីរុស]]។<ref name="WuStructure">{{cite journal|vauthors=Wu C, Liu Y, Yang Y, Zhang P, Zhong W, Wang Y, Wang Q, Xu Y, Li M, Li X, Zheng M, Chen L, Li H|display-authors=3|title=Analysis of therapeutic targets for SARS-CoV-2 and discovery of potential drugs by computational methods |journal=Acta Pharmaceutica Sinica B| date=February 2020| doi=10.1016/j.apsb.2020.02.008}}</ref> ប្រូតេអ៊ីនកណ្ដក ដែលត្រូវបានគេបង្កើតជារូបភាពនៅក្នុងកំរិតបរមាណូដោយប្រើប្រាស់[[អតិសុខុមទស្សនភាពអស្យាណូសីតុប្បត្ត|អតិសុខុមទស្សនភាពអេឡិចត្រុងគ្រីយ៉ូសែន]]<ref name="SCI-20200219" /><ref name="GZM-20200220">{{cite web |vauthors=Mandelbaum RF |title=Scientists Create Atomic-Level Image of the New Coronavirus's Potential Achilles Heel |url=https://gizmodo.com/scientists-create-atomic-level-image-of-the-new-coronav-1841795715 |date=19 February 2020 |website=[[ហ្គីហ្សម៉ូដូ|Gizmodo]] |access-date=13 March 2020}}</ref> គឺជាប្រូតេអ៊ីនមានតួនាទីឱ្យវីរុសទៅតោងលើ[[ភ្នាសកោសិកា|ភ្នាស]]នៃកោសិកាធ្មួល។<ref name="WuStructure" /> ការពិសោធគំរូប្រូតេអ៊ីនលើប្រូតេអ៊ីនកណ្ដកនៃវីរុសដែលត្រូវបានគេពន្យល់ភ្លាមៗថាសារស៍-កូវ-២មានសម្ព័ន្ធភាពត្រូវនឹងធ្មួលទទួល[[វិភេទរសបំលែងជាអង្គុលាយតជាតិ២|អង់ស៊ីមបំលែងជាអង់ស្យូតង់ស៊ីន២]] (ACE2) នៃកោសិកាមនុស្សដើម្បីប្រើពួកវាជាយន្តការនៃ[[ច្រកចូលវិសាណូ|ច្រកចូលកោសិកា]]។ <ref>{{cite journal | vauthors = Xu X, Chen P, Wang J, Feng J, Zhou H, Li X, Zhong W, Hao P | display-authors = 3 | title = Evolution of the novel coronavirus from the ongoing Wuhan outbreak and modeling of its spike protein for risk of human transmission | journal = Science China Life Sciences | volume = 63 | issue = 3 | pages = 457–460 | date = March 2020 | pmid = 32009228 | doi = 10.1007/s11427-020-1637-5 }}</ref> នៅថ្ងៃ២២ មករា ២០២០ ក្រុមមួយនៅចិនកំពុងធ្វើការជាមួយសែណូមវីរុសពេញលេញ និង ក្រុមមួយនៅសហរដ្ឋប្រើប្រាស់ដោយឯករាជ្យនូវក្បួនពន្ធុវិទ្យាច្រាស និងបានពន្យល់តាមការពិសោធ ថា អង់ស៊ីមបំលែងជាអង់ស្យូតង់ស៊ីន២ (ACE2) អាចដើរតួជាធ្មួលទទួលសារស៍-កូវ-២។<ref name="NatureZhou" /><ref name="Letco22Jan2020">{{cite journal|vauthors=Letko M, Munster V|title=Functional assessment of cell entry and receptor usage for lineage B β-coronaviruses, including 2019-nCoV|date=January 2020 |journal=[[បាយអូអស៊ីវ|bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.01.22.915660 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Letko M, Marzi A, Munster V | title = Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses | journal = Nature Microbiology | date = February 2020 | pmid = 32094589 | doi = 10.1038/s41564-020-0688-y }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=((El Sahly HM))|title=Genomic Characterization of the 2019 Novel Coronavirus |url=https://www.jwatch.org/na50823/2020/02/06/genomic-characterization-2019-novel-coronavirus |journal=[[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] |access-date=9 February 2020}}</ref><ref name=Gralinski2020>{{cite journal | vauthors = Gralinski LE, Menachery VD | title = Return of the Coronavirus: 2019-nCoV | journal = Viruses | volume = 12 | issue = 2 | pages = 135 | date = January 2020 | pmid = 31991541 | doi = 10.3390/v12020135 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lu R, Zhao X, Li J, Niu P, Yang B, Wu H, Wang W, Song H, Huang B, Zhu N, Bi Y, Ma X, Zhan F, Wang L, Hu T, Zhou H, Hu Z, Zhou W, Zhao L, Chen J, Meng Y, Wang J, Lin Y, Yuan J, Xie Z, Ma J, Liu WJ, Wang D, Xu W, Holmes EC, Gao GF, Wu G, Chen W, Shi W, Tan W | display-authors = 6 | title = Genomic characterisation and epidemiology of 2019 novel coronavirus: implications for virus origins and receptor binding | journal = [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] | volume = 395 | issue = 10224 | pages = 565–574 | date = February 2020 | pmid = 32007145 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30251-8 }}</ref> ការសិក្សាបានបង្ហាញថា សារស៍-កូវ-២ មានសម្ព័ន្ធភាពខ្លាំងទៅនឹង អង់ស៊ីមបំលែងជាអង់ស្យូតូស៊ីន២ (ACE2) របស់មនុស្សជាងពូជវីរុសសារស៍ដើម។<ref name="SCI-20200219">{{cite journal | vauthors = Wrapp D, Wang N, Corbett KS, Goldsmith JA, Hsieh CL, Abiona O, Graham BS, McLellan JS | display-authors = 6 | title = Cryo-EM structure of the 2019-nCoV spike in the prefusion conformation | url = https://archive.org/details/science_2020-03-13_367_6483/page/1260 | journal = Science | volume = 367 | issue = 6483 | pages = 1260–1263 | date = February 2020 | pmid = 32075877 | doi = 10.1126/science.abb2507 }}</ref> សារស៍-កូវ-២ ប្រហែលក៏អាចប្រើប្រាស់[[បាស៊ីហ្ស៊ីន]]ដើម្បីទទួលបានច្រកចូលកោសិកាផងដែរ។<ref>{{cite journal | vauthors= Wang K, Chen W, Zhou YS, Lian JQ, Zhang Z, Du P, Gong L, Zhang Y, Cui HY, Geng JJ, Wang B, Sun XX, Wang CF, Yang X, Lin P, Deng YQ, Wei D, Yang XM, Zhu YM, Zhang K, Zheng ZH, Miao JL, Guo T, Shi Y, Zhang J, Fu L, Wang QY, Bian H, Zhu P, Chen ZN | display-authors=3 | title = SARS-CoV-2 invades host cells via a novel route: CD147-spike protein | journal = [[បាយអូអស៊ីវ|bioRxiv]]| type=preprint | doi = 10.1101/2020.03.14.988345 | year=2020 }}</ref> ប្រូតេអ៊ីនកណ្ដកដើមដែលធ្វើបូរវកម្មដោយ[[បូរវាសតំរាយភ្នាសសេរជាតិ|ប្រូតេអាសតំរាយភ្នាសសេរីន២]] (TMPRSS2) ចាំបាច់សំរាប់ជាច្រកចូលនៃសារស៍-កូវ-២។<ref name="HoffmanCell">{{cite journal|title=SARS-CoV-2 Cell Entry Depends on ACE2 and TMPRSS2 and Is Blocked by a Clinically Proven Protease Inhibitor |vauthors=Hoffman M, Kliene-Weber H, Krüger N, Herrler T, Erichsen S, Schiergens TS, Herrler G, Wu NH, Nitsche A, Müller MA, Drosten C, Pöhlmann S|display-authors=3|date=16 April 2020|journal=[[កោសិកា (ទិនានុប្បវត្តិ)|Cell]] |volume=181|pages=1–10|doi=10.1016/j.cell.2020.02.052 |pmid=32142651}}</ref> បន្ទាប់ពីវីរ្យ៉ុងរបស់សារស៍-កូវ-២ ភ្ជាប់ទៅនឹងកោសិកាគោលដៅមួយហើយ [[បូរវាស|ប្រូតេអាស]]របស់កោសិកា TMPRSS2 វះចំហប្រូតេអ៊ីនកណ្ដកនៃវីរុស បង្ហាញនូវ[[ប៉ិបតធាតុរលាយចូលគ្នា|ប៉ិបទីតរលាយចូលគ្នា]]មួយ។ វីរ្យ៉ុងក្រោយមកបានព្រលែង អា.រ.ន. (ARN) ចូលទៅក្នុងកោសិកា បង្ខំឱ្យកោសិកាធ្វើការបន្តពូជឱ្យវីរុសដែលត្រូវ[[ការជំរុះវិសាណូ|បាចសាច]]ទៅចំលងកោសិកាផ្សេងៗបន្ថែមទៀត។<ref name="econ-anatomy-killer">{{cite magazine |title=Anatomy of a Killer: Understanding SARS-CoV-2 and the drugs that might lessen its power |url=https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/understanding-sars-cov-2-and-the-drugs-that-might-lessen-its-power |vauthors=|magazine=[[សេដ្ឋកិច្ចវិទូ|The Economist]] |date=12 March 2020|access-date=14 March 2020 }}</ref>{{better source|date=March 2020}} សារស៍-កូវ-២ បង្កនូវ[[កត្តាសាហ័ស]]យ៉ាងហោចបីដែលជំរុញឱ្យមានការជំរុះវីរ្យ៉ុងថ្មីពីកោសិកាធ្មួល ហើយនិងរារាំង[[តំណបភាពស៊ាំ]]។<ref name="WuStructure" /> ==រោគរាតត្បាតវិទ្យា== {{Main|រោគរាតត្បាតសកលកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩–២០|សំណាកកូវីដ-១៩}} [[File:Novel Coronavirus SARS-CoV-2 (49597020718).jpg|thumb|[[អតិសុខុមទស្សនភាពអស្យាណូបេសកម្ម|អតិសុខុមរូបភាព]]នៃវីរ្យ៉ុងសារស៍-កូវ-២ (ក្រហម) ដែលបានដកស្រង់ចេញពីអ្នកជំងឺកំឡុងពេល[[ការរាតត្បាតជាសកលកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩-២០]]|alt=Micrograph of SARS-CoV-2 virus particles, isolated from a patient]] <!-- This section focuses on what the pandemic shows *about the epidemiology of the virus*, not on what we know about the pandemic. Please do not overload the section with information on the pandemic. -->ផ្អែកលើនានាភាពតិចតួចដែលបង្ហាញឱ្យឃើញក្នុងចំណោមតំណលំដាប់[[ពន្ធវង្គ|សែណូម]]សារស៍-កូវ-២ដែលគេបានស្គាល់ ពូជនេះគឺត្រូវបានគេគិតថារកឃើញដោយអាជ្ញាធរសុខាភិបាលក្នុងរយៈពេលជាច្រើនសប្ដាហ៍មកហើយនៃការផ្ទុះឡើងក្នុងចំណោមប្រជាជនកាលពីចុងឆ្នាំ២០១៩មកម្ល៉េះ។<ref name="early" /><ref>{{Cite web|url=https://www.genengnews.com/insights/what-we-know-today-about-coronavirus-sars-cov-2-and-where-do-we-go-from-here/|title=What We Know Today about Coronavirus SARS-CoV-2 and Where Do We Go from Here|vauthors=Oberholzer M, Febbo P|date=19 February 2020|website=[[ម៉ារី អាន់ លីបឺត|Genetic Engineering and Biotechnology News]]|access-date=13 March 2020}}</ref> ករណីការឆ្លងដំបូងបង្អស់ដែលគេដឹងថ្មីៗនេះគឺត្រូវបានគេគិតថាបានប្រទះឃើញនៅថ្ងៃ១៧ វិច្ឆិកា ២០១៩។<ref>{{cite news |title=Coronavirus: China's first confirmed Covid-19 case traced back to November 17| url=https://www.scmp.com/news/china/society/article/3074991/coronavirus-chinas-first-confirmed-covid-19-case-traced-back| website=[[សោតឆាយណាម័រនីងប៉ុស្តិ៍|South China Morning Post]]| vauthors=Ma J| date=13 March 2020| access-date=16 March 2020}}</ref> វីរុសនេះបានរីករាលដាលជាបន្តបន្ទាប់ទៅគ្រប់ខេត្តទាំងអស់នៃប្រទេសចិន និង ប្រទេសច្រើនជាង ១៥០ ផ្សេងៗទៀតនៅអាស៊ី អឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកខាងត្បូង អាភ្វ្រិក និង អូសេអានី។<ref name="JHU_ticker" /> ការចំលងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតដោយវីរុសនេះត្រូវបានគេរកឃើញក្នុងតំបន់អស់ទាំងនេះ។<ref name="Chan24Jan2020">{{cite journal | vauthors = Chan JF, Yuan S, Kok KH, To KK, Chu H, Yang J, Xing F, Liu J, Yip CC, Poon RW, Tsoi HW, Lo SK, Chan KH, Poon VK, Chan WM, Ip JD, Cai JP, Cheng VC, Chen H, Hui CK, Yuen KY | display-authors = 6 | title = A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster | journal = [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] | volume = 395 | issue = 10223 | pages = 514–523 | date = February 2020 | pmid = 31986261 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30154-9 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rothe C, Schunk M, Sothmann P, Bretzel G, Froeschl G, Wallrauch C, Zimmer T, Thiel V, Janke C, Guggemos W, Seilmaier M, Drosten C, Vollmar P, Zwirglmaier K, Zange S, Wölfel R, Hoelscher M | display-authors = 6 | title = Transmission of 2019-nCoV Infection from an Asymptomatic Contact in Germany | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | volume = 382 | issue = 10 | pages = 970–971 | date = March 2020 | pmid = 32003551 | doi = 10.1056/NEJMc2001468 }}</ref><ref>{{cite journal| title=The Coronavirus Is Now Infecting More People Outside China|url=https://www.wired.com/story/the-coronavirus-is-now-infecting-more-people-outside-china/|vauthors=Molteni M|date=30 January 2020|journal=[[វ៉ាយអឹដ (ទស្សនាវដ្ដី)|Wired]]|access-date=13 March 2020}}</ref><ref>{{cite news| title=Coronavirus: Singapore reports first cases of local transmission; 4 out of 6 new cases did not travel to China| url=https://www.straitstimes.com/singapore/coronavirus-spore-reports-first-cases-of-local-transmission-4-out-of-6-new-cases-did-not| vauthors=Khalik S| date=4 February 2020| access-date=5 February 2020| newspaper=[[ដឹស្ត្រេត្ស៍ថាម|The Straits Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204101450/https://www.straitstimes.com/singapore/coronavirus-spore-reports-first-cases-of-local-transmission-4-out-of-6-new-cases-did-not| archive-date=4 February 2020| url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-ecuador/ecuador-confirms-five-new-cases-of-coronavirus-all-close-to-initial-patient-idUSKBN20O2EE|title=Ecuador confirms five new cases of coronavirus, all close to initial patient|work=[[រ៉យទ័រ្ស៍|Reuters]]|date=2 March 2020|access-date=5 March 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-algeria/algeria-confirms-two-more-coronavirus-cases-idUSKBN20P00S|title=Algeria confirms two more coronavirus cases|work=[[រ៉យទ័រ្ស៍|Reuters]]|date=2 March 2020|access-date=5 March 2020}}</ref> នៅថ្ងៃ៣០ មករា ២០២០ សារស៍-កូវ-២ត្រូវបានកំណត់ថាជា[[ភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈដែលជាក្ដីបារម្ភរបស់អន្តរជាតិ]] ដោយ ហ៊ូ (WHO)<ref name="NYT 20200130">{{cite news | title=W.H.O. Declares Global Emergency as Wuhan Coronavirus Spreads | vauthors=Wee SL, ((McNeil Jr. DG)), Hernández JC| website=[[ដឹញូយ៉ខថាម|The New York Times]] | date=30 January 2020 | url=https://www.nytimes.com/2020/01/30/health/coronavirus-world-health-organization.html | access-date=30 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200130195011/https://www.nytimes.com/2020/01/30/health/coronavirus-world-health-organization.html | archive-date=30 January 2020 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release | title=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV) | website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] (WHO) | date=30 January 2020 | url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov) | access-date=30 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200131005904/https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov) | archive-date=31 January 2020 | url-status=live }}</ref> និងនៅថ្ងៃ១១ មីនា ២០២០ ហ៊ូ(WHO) បានប្រកាសវាថាជា [[រោគរាតត្បាតសកល]]។<ref>{{cite news | title= Coronavirus Declared Pandemic by World Health Organization | url=https://www.wsj.com/articles/u-s-coronavirus-cases-top-1-000-11583917794 | vauthors= McKay B, Calfas J, Ansari T | website=[[ទិនានុប្បវត្តិដឹវ៉លស្ទ្រីត|The Wall Street Journal]] | date=11 March 2020 | access-date=12 March 2020 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release | title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 - 11 March 2020 | website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] (WHO) | date=11 March 2020 | url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 |access-date=12 March 2020 | url-status=live}}</ref> គិតត្រឹម {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|date|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|time|ref=no}}) មានករណីការឆ្លងត្រូវបានបញ្ជាក់ {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|confirmed|editlink=yes|ref=no}}ករណី ដែលក្នុងនោះ{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|mainlandchinacases|editlink=no|ref=no}} ក៏មាននៅប្រទេសចិនផងដែរ។{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic||ref=yes}} ខណៈពេលនោះ សមាមាត្រនៃការឆ្លងដែលបង្កឱ្យមានករណីឆ្លង រឺ កំណើនជំងឺដែលអាចធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យបាននៅតែមិនច្បាស់ <ref>{{cite news|url=https://www.statnews.com/2020/01/30/limited-data-may-skew-assumptions-severity-coronavirus-outbreak/|title=Limited data on coronavirus may be skewing assumptions about severity|vauthors=Branswell H|date=30 January 2020|publisher=[[ស្ទែត (វេបសាយ)|STAT]]|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201161634/https://www.statnews.com/2020/01/30/limited-data-may-skew-assumptions-severity-coronavirus-outbreak/|archive-date=1 February 2020|url-status=live}}</ref> គំរូបែបគណិតសាស្ត្រមួយដែលបានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនមនុស្សដែលបានឆ្លងនៅអ៊ូហានតែឯងគឺ ៧៥.៨១៥ គិតត្រឹម ២៥ មករា ២០២០ នៅគ្រានោះដែរ ការឆ្លងដែលបានរកឃើញមានទាបជាងតួលេខនេះ។<ref name="pmid32014114">{{cite journal | vauthors = Wu JT, Leung K, Leung GM | title = Nowcasting and forecasting the potential domestic and international spread of the 2019-nCoV outbreak originating in Wuhan, China: a modelling study | journal = [[ដឹឡាន់ស៊ិត|The Lancet]] | volume = 395 | issue = 10225 | pages = 689–697 | date = February 2020 | pmid = 32014114 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30260-9 }}</ref> ចំនួនមរណភាពដោយសារវីរុសត្រូវបានគេសន្មតថាមាន {{Cases in 2019–20 coronavirus outbreak|deaths|editlink=yes|ref=no}}ករណី គិតត្រឹម {{Cases in 2019–20 coronavirus outbreak|date|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus outbreak|time|ref=no}}) មនុស្សចំនួន{{Cases in 2019–20 coronavirus outbreak|recovered|editlink=no|ref=no}}នាក់បានជាសះស្បើយពីការឆ្លងនាពេលនោះ។<ref name="JHU_ticker" /> ក្រោមមួយភាគបីនៃមរណភាពបានកើតឡើងនៅខេត្ត[[ហ៊ូប៉ី]] ជាទីដែលអ៊ូហានបានស្ថិតនៅ។<ref name="JHU_ticker" /> មុន ២៤ កុម្ភៈ ២០២០ សមាមាត្រនេះកើនលើស ៩៥%។<ref>{{cite news| title=Coronavirus deaths leap in China as countries struggle to evacuate citizens| url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/30/coronavirus-deaths-leap-in-china-as-countries-struggle-to-evacuate-citizens| vauthors=Boseley S, McCurry J| date=30 January 2020| access-date=10 March 2020| newspaper=[[ដឹហ្កាឌៀន|The Guardian]]| url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Coronavirus: China to repay Africa in safeguarding public health| url=https://www.sunnewsonline.com/coronavirus-china-to-repay-africa-in-safeguarding-public-health/| vauthors=Paulinus A| date=25 February 2020| access-date=10 March 2020| newspaper=[[ដឹសាន់ (នីហ្សេរីយ៉ា)|The Sun]] |url-status=live}}</ref> [[ចំនួនការបន្តពូជគោល]] (<math>R_0</math>) នៃវីរុសត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាចន្លោះ ១,៤ និង ៣,៩។<ref>{{cite journal | vauthors = Li Q, Guan X, Wu P, Wang X, Zhou L, Tong Y, Ren R, Leung KS, Lau EH, Wong JY, Xing X, Xiang N, Wu Y, Li C, Chen Q, Li D, Liu T, Zhao J, Li M, Tu W, Chen C, Jin L, Yang R, Wang Q, Zhou S, Wang R, Liu H, Luo Y, Liu Y, Shao G, Li H, Tao Z, Yang Y, Deng Z, Liu B, Ma Z, Zhang Y, Shi G, Lam TT, Wu JT, Gao GF, Cowling BJ, Yang B, Leung GM, Feng Z | display-authors = 6 | title = Early Transmission Dynamics in Wuhan, China, of Novel Coronavirus-Infected Pneumonia | journal = [[ទិនានុប្បវត្តិវេជ្ជសាស្ត្រអង់គ្លេសថ្មី|The New England Journal of Medicine]] | date = January 2020 | pmid = 31995857 | doi = 10.1056/NEJMoa2001316 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Riou J, Althaus CL | title = Pattern of early human-to-human transmission of Wuhan 2019 novel coronavirus (2019-nCoV), December 2019 to January 2020 | journal = Euro Surveillance | volume = 25 | issue = 4 | date = January 2020 | pmid = 32019669 | pmc = 7001239 | doi = 10.2807/1560-7917.ES.2020.25.4.2000058 }}</ref> នេះមានន័យថាការឆ្លងដោយសារវីរុសនេះនីមួយៗ ត្រូវបានគេរំពឹងថាបង្កឱ្យមានការឆ្លងថ្មី ១,៤ ដល់ ៣,៩ នៅគ្រាដែលប្រជាជននៃសហគមន៍គ្មាន[[ភាពស៊ាំ (វេជ្ជសាស្ត្រ)|ភាពស៊ាំ]]ប្រឆាំងនឹងមេរោគ ហើយក៏គ្មាន[[ការគ្រប់គ្រងការឆ្លង|វិធានការបង្ការ]]ណាមួយត្រូវបានយកមកប្រើនៅឡើយនោះដែរ។ <!-- This section focuses on what the pandemic shows *about the epidemiology of the virus*, not on what we know about the pandemic. Please do not overload the section with information on the pandemic. --> == ឯកសារយោង == {{Reflist|refs= <ref name="NatureZhou">{{cite journal | vauthors = Zhou P, Yang XL, Wang XG, Hu B, Zhang L, Zhang W, Si HR, Zhu Y, Li B, Huang CL, Chen HD, Chen J, Luo Y, Guo H, Jiang RD, Liu MQ, Chen Y, Shen XR, Wang X, Zheng XS, Zhao K, Chen QJ, Deng F, Liu LL, Yan B, Zhan FX, Wang YY, Xiao GF, Shi ZL | display-authors = 6 | title = A pneumonia outbreak associated with a new coronavirus of probable bat origin | journal = Nature | volume = 579 | issue = 7798 | pages = 270–273 | date = February 2020 | pmid = 32015507 | doi = 10.1038/s41586-020-2012-7 }}</ref> <ref name="CoronavirusStudyGroup">{{cite journal | vauthors = Gobalenya AE, Baker SC, Baric RS, de Groot RJ, Drosten C, Gulyaeva AA, Haagmans BL, Lauber C, Leontovich AM, Neuman BW, Penzar D, Perlman S, ((Poon LLM)), Samborskiy DV, Sidorov IA, Sola I, Ziebuhr J|display-authors=3 | title = The species Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus: classifying 2019-nCoV and naming it SARS-CoV-2 | journal = Nature Microbiology | pages = 1–9 | date = March 2020 | pmid = 32123347 | doi = 10.1038/s41564-020-0695-z | url = https://www.nature.com/articles/s41564-020-0695-z }}</ref> }} *<ref>វចនានុក្រមជីវវិទ្យា អង់គ្លេស-ខ្មែរ របស់ សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ ដេប៉ាតឺម៉ង់ជីវវិទ្យា ២០១៣ បោះពុម្ពលើកទី៤</ref> luwxfpejpmvvd84jqpsx8fnlvxftj1j ការទទួលសូរស័ព្ទ 0 41311 342575 327977 2026-11-07T23:26:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342575 wikitext text/x-wiki '''ការទទួលសូរស័ព្ទ''' ( '''RP''' ) ដែលជាទូទៅត្រូវបានគេហៅថា '''ប៊ីប៊ីស៊ីអង់គ្លេស''' និង '''សំឡេងអង់គ្លេសអង់គ្លេសស្តង់ដារ''' ឬ '''ការបញ្ចេញសំឡេងអង់គ្លេស''' '''ខាងត្បូង''' <ref name="jwl">{{Cite web|url=http://www.yek.me.uk/brndaccents.html|title=British non-dialectal accents|last=Jack Windsor Lewis|date=19 February 1972|website=Yek.me.uk|access-date=24 August 2011|archivedate=1 កក្កដា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701072108/http://www.yek.me.uk/brndaccents.html|url-status=dead}}</ref> គឺជាការ បញ្ចេញសំឡេង នៃ ភាសាអង់គ្លេសស្តង់ដារ នៅ [[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] និងត្រូវបានកំណត់នៅក្នុង ''វចនានុក្រមអង់គ្លេសខនសាយអកហ្វត [[Concise Oxford English Dictionary|(Concise Oxford English Dictionary]])'' ជាការសង្កត់សំឡេងស្តង់ដារអង់គ្លេសដូចដែលបាននិយាយ នៅ ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសអង់គ្លេស ", [២] ទោះបីជាវាអាចត្រូវបានលឺពីអ្នកនិយាយជនជាតិដើមនៅទូទាំងប្រទេសអង់គ្លេសនិងវែលក៏ដោយ។ <ref>{{Cite web|url=http://www.yek.me.uk/archive12.html#blog114|title=General British Pronunciation|last=Jack Windsor Lewis|date=15 July 2008|website=Yek.me.uk – PhonetiBlog|access-date=21 មីនា 2020|archivedate=8 មិថុនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200608232159/http://www.yek.me.uk/archive12.html#blog114|url-status=dead}}</ref> [4] លោកភីធ័រ​​ទ្រូដជៀល​ [[Peter Trudgill]] បានប៉ាន់ប្រមាណក្នុងឆ្នាំ 1974 ថា 3 ភាគរយនៃប្រជាជននៅប្រទេសអង់គ្លេសគឺជាអ្នកនិយាយភាសាអង់គ្លេសដោយសំនៀងភាសា​ការទទួលសូរស័ព្ទនេះ, <ref name="trudgillestimate">{{Cite web|url=http://www.phon.ucl.ac.uk/home/estuary/trudgill.htm|title=Sociolinguistics of Modern RP|last=Trudgill|first=Peter|date=8 December 2000|publisher=University College London|access-date=3 October 2012|archivedate=13 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413012448/http://www.phon.ucl.ac.uk/home/estuary/trudgill.htm|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែការប៉ាន់ប្រមាណជារហ័សនេះត្រូវបានចោទសួរដោយ អ្នកបញ្ចេញសម្លេង​លោក J. Windsor Lewis ។ <ref>{{Cite web|url=http://www.yek.me.uk/archive45.html#blog443|title=A Notorious Estimate|last=Windsor Lewis|first=Jack|website=JWL's Blogs|access-date=17 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220170250/http://www.yek.me.uk/archive45.html#blog443|archive-date=20 កុម្ភៈ 2025|url-status=dead}}</ref> Clive Upton កត់សំគាល់ការប៉ាន់ស្មានខ្ពស់ជាង ៥% (Romaine, ២០០០) និង ១០% (Wells, ១៩៨២) ប៉ុន្តែសំដៅទៅលើអ្វីៗទាំងអស់នេះថាជា“ guesstimates” ដែលមិនផ្អែកលើការស្រាវជ្រាវច្បាស់លាស់។ <ref>{{Cite book|last=Upton|first=Clive|editor-last=Reed|title=The Handbook of English Pronunciation|publisher=John Wiley & Son|date=2019-01-21|page=251|chapter=Chapter 14: British English|isbn=978-1119055266}}</ref> អតីតក្នុងភាសាប្រចាំថ្ងៃហៅថា "ភាសាអង់គ្លេសរបស់ស្ដេច"។ ភាសាការទទួលសូរស័ព្ទនេះ​ ទទួលបាន កិត្យានុភាពសង្គមខ្ពស់ នៅក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស [៨] ហើយត្រូវបានគេគិតថាជាការសង្កត់សំឡេងរបស់អ្នកដែលមានអំណាច, លុយកាក់, និងឥទ្ធិពល, ទោះបីជាវាអាចត្រូវបានយល់ឃើញអវិជ្ជមានដោយអ្នកខ្លះថាត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសិទ្ធិមិនគួរទទួលបាន។ ។ <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/voices/yourvoice/feature2_4.shtml|title=Language and Time|last=Crystal|first=David|date=March 2007|website=BBC voices|publisher=BBC|access-date=18 April 2011}}</ref> [១០] ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ មានការអនុញ្ញាតិយ៉ាងទូលាយសម្រាប់ប្រេីប្រាស់នូវភាសាអង់គ្លេសតាមតំបន់នៅក្នុងប្រព័ន្ធអប់រំ។ [១១] ការសិក្សារបស់ RP គឺផ្តោតសំខាន់តែលើការបញ្ចេញសំឡេង ចំណែកឯភាសាអង់គ្លេសស្តង់ដារ, អង់គ្លេសព្រះមហាក្សត្រិយានី, អង់គ្លេសអកហ្វត, និងប៊ីប៊ីស៊ីអង់គ្លេស គឺពាក់ព័ន្ធនឹងបញ្ហាដូចជាវេយ្យាករណ៍, វាក្យសព្ទ, និងបែបបទផងដែរ។ == ប្រវត្តិសាស្រ្ត == សេចក្តីណែនាំនៃពាក្យ ''ទទួលបានការបញ្ចេញសំឡេង'' ត្រូវអោយក្រេឌីតទៅអ្នកជំនាញសូរស័ព្ទអង់គ្លេស ដានីញ៉ែល​​ ចូន [[Daniel Jones (phonetician)|Daniel Jones]]។ នៅក្នុងការកែប្រែលើកដំបូងនៃ វចនានុក្រមការបញ្ចេញសម្លេងអង់គ្លេស​''[[English Pronouncing Dictionary]]''(1917) គាត់បានដាក់ឈ្មោះបញ្ចេញសំឡេងនេះថា "ការបញ្ចេញសម្លេងសាលាសាធារណ:" ( " សាធារណៈ " ដែលជនជាតិអាមេរិកអោយនិយមន័យនឹងពាក្យ "ឯកជន"), ប៉ុន្តែសម្រាប់ការកែប្រែលើកទីពីរក្នុងឆ្នាំ 1926 គាត់បានសរសេរថា: «នៅក្នុងអ្វីដែលខ្ញុំហៅវាថាការទទួលការបញ្ចេញសូរស័ព្ទ(Received Pronuncition) សម្រាប់ការចង់បានបែបបទដែលល្អជាងនេះ។ [12] ទោះជាយ៉ាងណាពាក្យនេះពិតជាត្រូវបានគេប្រើមុននេះទៀត ដោយ [[Peter Stephen Du Ponceau|P. S. Du Ponceau]] នៅក្នុងឆ្នាំ 1818 [13]។ បែបបទ''ស្រដៀងគ្នានេះគឺ ការទទួលស្តង់ដា ត្រូវបានបង្កើតដោយ'' [[Alexander John Ellis]] ក្នុងឆ្នាំ 1927 [14] អ្នកជំនាញសូរស័ព្ទជំនាន់មុន [[Alexander John Ellis]] ប្រើបែបបទទាំងពីរ ដោយផ្លាស់ប្តូរគ្នាប៉ុន្តែជាមួយនឹងនិយមន័យទូលំទូលាយជាងដានីយ៉ែលចូន ដោយបាននិយាយថា "មិនមានអ្វីដែលអាចកំណត់បានដូចជាការញែកខោនិងអាវ ក៏ដូចជាការសិក្សាសម្លេងអង់គ្លេសទទួល​និងអង់គ្លេសស្ដង់ដា​​ ព្រោះវាដូចជាភាពខុសគ្នារវាងបុគ្គលនិងបុគ្គលដែរ​ បើទោះជាភាពខុសគ្នានោះគឺ​ "ការទទួល", វាត្រូវបានយល់តែមិនត្រូវបានកត់សម្គាល់ច្បាស់លាស់។ [១៥] យោងទៅតាម ''ការប្រើប្រាស់ភាសាអង់គ្លេសទំនើបរបស់ហ្វូឡឺរ'' (១៩៦៥) ពាក្យដែលត្រឹមត្រូវគឺពាក្យថា«ការទទួលការបញ្ចេញសំឡេង»។ ពាក្យ "បានទទួល received" មានន័យអត្ថន័យដើមរបស់ខ្លួន "បានទទួលយក accpeted" 'ឬ' "អនុម័ត approved" ដូចនៅក្នុង "[[wikiwikiweb:received#Adjective|ទទួល]] ប្រាជ្ញា "។ <ref>{{Cite web|url=http://www.bl.uk/learning/langlit/sounds/find-out-more/received-pronunciation/|title=Regional Voices – Received Pronunciation|publisher=British Library|access-date=2020-03-21|archivedate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190322064450/http://www.bl.uk/learning/langlit/sounds/find-out-more/received-pronunciation/|url-status=dead}}</ref> RP ត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានផ្អែកលើការសង្កត់សំឡេងនៅ ភាគខាងត្បូង នៃ ប្រទេសអង់គ្លេស ប៉ុន្តែវាពិតជាមានលក្ខណៈដូចគ្នាបំផុតជាមួយ ភាសាអង់គ្លេសទំនើបដំបូង នៃ ដីកណ្ដាលខាងកើត ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.bl.uk/british-accents-and-dialects/articles/received-pronunciation|title=Received Pronunciation|last=Robinson|first=Jonnie|website=British Library|access-date=22 November 2019|archivedate=26 កុម្ភៈ 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226203030/https://www.bl.uk/british-accents-and-dialects/articles/received-pronunciation|url-status=dead}}</ref> នេះគឺជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនច្រើននិងរីកចម្រើនបំផុតនៃប្រទេសអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ១៤ និង ១៥ ។ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៥“ ស្តង់ដារអង់គ្លេស” ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីក្រុងឡុង។ [១៨] [១៩] === ឈ្មោះជំនួស === អ្នកភាសាវិទូខ្លះបានប្រើពាក្យ "RP" ពេលបង្ហាញការកក់ទុកអំពីភាពសមស្របរបស់វា។ [២០] [២១] [២២] ''វចនានុក្រម'' បញ្ចេញសំឡេង ''អង់គ្លេសដែល'' ចេញផ្សាយដោយខេមប្រីដ (សំដៅទៅលើអ្នកដែលរៀនភាសាអង់គ្លេសជាភាសាបរទេស) ប្រើឃ្លា“ សូរស័ព្ទប៊ីប៊ីស៊ី” ផ្អែកលើមូលដ្ឋានដែលឈ្មោះ“ ទទួលបានការបញ្ចេញសំឡេង” គឺ“ បុរាណ” ហើយអ្នកធ្វើបទបង្ហាញ របស់សារព័ត៌មានប៊ីប៊ីស៊ី មិនផ្តល់យោបល់ដល់វណ្ណៈសង្គមខ្ពស់និងបុព្វសិទ្ធិខ្ពស់ដល់អ្នកស្តាប់របស់ពួកគេទៀតទេ។ [២៣] អ្នកនិពន្ធផ្សេងទៀតក៏បានប្រើឈ្មោះ "សូរស័ព្ទប៊ីប៊ីអិន" ដែរ។ [២៤] [២៥] សូរស័ព្ទវិទូ Jack Windsor Lewis ជារឿយៗរិះគន់ឈ្មោះ "ការទទួលសូរស័ព្ទ" នៅក្នុងប្លុករបស់គាត់: គាត់បានហៅវាថា "គួរឱ្យស្អប់" <ref>{{Cite web|url=http://www.yek.me.uk/reviewepd.html|title=Review of the Daniel Jones English Pronouncing Dictionary 15th edition 1997|last=Jack Windsor Lewis|website=Yek.me.uk|access-date=24 August 2011|archivedate=29 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929043355/http://www.yek.me.uk/reviewepd.html|url-status=dead}}</ref> ជាពាក្យអាម៉ាសចាស់និងគួរឱ្យអស់សំណើច " <ref>{{Cite web|url=http://www.yek.me.uk/reviewlpd.html|title=Ovvissly not one of us – Review of the Longman Pronunciation Dictionary|last=Jack Windsor Lewis|website=Yek.me.uk|access-date=24 August 2011|archivedate=24 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824050458/http://www.yek.me.uk/reviewlpd.html|url-status=dead}}</ref> ហើយបានកត់សម្គាល់ថាអ្នកប្រាជ្ញជនជាតិអាមេរិករកឃើញ ពាក្យ "ចង់ដឹងចង់ឃើញណាស់" ។ <ref name="jwl"/> គាត់បានប្រើពាក្យ "អង់គ្លេសទូទៅ" (ដើម្បីស្របគ្នានឹង " អាមេរិចទូទៅ ") នៅក្នុងការបោះពុម្ភផ្សាយឆ្នាំ ១៩៧០ របស់គាត់នៃ ''វចនានុក្រមព្យញ្ជនៈសំរួលភាសាអាមេរិច''និង់ អង់គ្លេស ''អង់គ្លេស'' និងក្នុងការបោះពុម្ពផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់។ <ref>{{Cite web|url=http://www.yek.me.uk/cpdrevieweltj.html|title=Review of CPD in ELTJ|last=Jack Windsor Lewis|website=Yek.me.uk|access-date=24 August 2011|archivedate=29 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929043538/http://www.yek.me.uk/cpdrevieweltj.html|url-status=dead}}</ref> Beverley Collins និង Inger Mees ប្រើពាក្យ "ការបញ្ចេញសំឡេងបែបគ្មានតំបន់" សម្រាប់អ្វីដែលគេច្រើនហៅម្យ៉ាងទៀតថា RP ហើយរក្សាពាក្យ "ទទួលការបញ្ចេញសំឡេង Received Pronunciation" សម្រាប់ "ការនិយាយវណ្ណៈខ្ពស់នៃសតវត្សរ៍ទី ២០" ។ [២៩] ការបញ្ចេញសំលេងដែលបានទទួលពេលខ្លះត្រូវបានគេហៅថា "អង់គ្លេស Oxford" ដូចដែលវាធ្លាប់ជាការបញ្ចេញសំឡេងរបស់សមាជិកភាគច្រើននៃ សកលវិទ្យាល័យ Oxford ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.bl.uk/british-accents-and-dialects/articles/received-pronunciation|title=Received Pronunciation|last=Robinson|first=Jonnie|date=2019-04-24|website=The British Library|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-12-16|archivedate=2021-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226203030/https://www.bl.uk/british-accents-and-dialects/articles/received-pronunciation|url-status=dead}}</ref> ''សៀវភៅដៃរបស់សមាគមន៍សូរស័ព្ទអន្តរជាតិ'' ប្រើឈ្មោះ“ ស្តង់ដារអង់គ្លេសភាគខាងត្បូង” ។ ទំព័រ ៤ អាន៖ ស្ដង់ដាអង់គ្លេសខាងត្បូង​ (កន្លែងដែលពាក្យថា​ស្ដង់ដាមិនគួរយកជាគំរូក្នុងការបង្ហាញពីតម្លៃនៃការវិភាគនៃភាពត្រឹមត្រូវ) គឺស្មើគ្នានឹងអ្វីដែលសម័យហៅថា​​ "ការទទួលសូរស័ព្ទ RP"។ នេះគឺជាការបញ្ចេញសម្លេងរបស់អង់គ្លេសអាគ្នេយ៍ដែលបង្កើតដោយទំនៀមនិងឋាន:ខ្ពស់ ​ហើយនិងក្នុងផ្នែកខ្លះនៃអង់គ្លេសIsles និងហួសពីនេះបន្តិច។ នៅក្នុងសៀវភៅ ''ប្រវត្តិសាស្រ្តអង់គ្លេសរបស់ឃីពលីង'' (១៩៧៤) របស់នាង [[Marghanita Laski]] ទៅលើការសង្កត់សំឡេងនេះថាជា«អ្នកមានស័ក្ដ»។ “ អ្វីដែលអ្នកផលិតនិងខ្ញុំព្យាយាមធ្វើគឺត្រូវមានកំណាព្យនិមួយៗនិយាយជាភាសាតាមតំបន់របស់វា អ្វីដែលយើងអាចប្រាប់បានគឺលឺសំលេងបានបន្លឺនៅក្នុងត្រចៀក នៅពេលគាត់សរសេរវា។ ពេលខ្លះសំលេងតាមតំបន់នេះស្ដាប់ទៅមានស័ក្ដ។ ជាញឹកញាប់វាមិនមែនទេ។ " <ref>Laski, M., comp. (1974) ''Kipling's English History''. London: BBC; pp. 7, 12 &c.</ref> soxemtvzsbsxcq5g7fzehippkq9r8nz ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា 0 41362 342658 300743 2026-11-08T04:07:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342658 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ឧត្តមសេនីយ៍]] | name = ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រឱជា | native_name = ประยุทธ์ จันทร์โอชา | honorific-suffix = | image = Prayut Chan-o-cha at the Enthronement of Naruhito (1).jpg | image_size = | alt = | caption = | office1 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]]ទី២៩ | monarch1 = [[ភូមិពលអតុល្យតេជ]]<br>[[វជិរាលង្ករណ]] | deputy1 = {{List collapsed|title=''បញ្ជី''|1=[[ប្រវិត្ត វង្សសុវណ្ណ]] <br>[[ធនៈស័ក្តិ បដិមាប្រករ]] <br>[[វិស្ណុ គ្រឿងាម]] <br>[[សមគិត ចាតុស្រីពិទក្ស]] <br>[[ណរង្គ ពិពឌ្ឍនាស័យ]] <br>[[ប្រចិន ចាន់តង]] <br> [[អនុទិន ជាញវីរកុល]]<br> [[ជុរិន្ទ្រ លក្សណៈវិសិដ្ឋ]]<br> [[ដន បរៈម័ត្ថវិន័យ]]<br> [[សុពឌ្ឍនៈពង្ស ព័ន្ធមីឆៅ]]}} | term_start1 = ២៤ សីហា ២០១៤ | term_end1 = ២២ សីហា ២០២៣<br/>{{small|ព្យួរតំណែង៖ ២៤ សីហា ២០២២ – ៣០ កញ្ញា ២០២២}}{{refn|group=ស|លោក[[ប្រវិត្ត វង្សសុវណ្ណ]]បានឡើងជំនួសជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទីនាអំឡុងពេលព្យួរតំណែងនោះ។}} | predecessor1 = [[និវឌ្ឍធាំរង ប៊ុនសង់ពៃសាល]] | successor1 = [[ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន]] | office2 = [[បញ្ជីរាយនាមរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិថៃ|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ]] | primeminister2 = ខ្លួនលោក | deputy2 = ជ័យជាញ ឆាងមង្គល | term_start2 = ១០ កក្កដា ២០១៩ | term_end2 = ១ កញ្ញា ២០២៣ | predecessor2 = [[ប្រវិត្ត វង្សសុវណ្ណ]] | successor2 = [[សុទិន ឃ្លាំងសែង]] | office3 = ប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិដើម្បីសន្តិភាព និងសណ្តាប់ធ្នាប់]] | deputy3 = [[ប្រវិត្ត វង្សសុវណ្ណ]]<br>[[ធនៈស័ក្តិ បដិមាប្រករ]]<br>[[ណរង្គ ពិពឌ្ឍនាស័យ]]<br>[[ប្រចិន ចាន់តង]]<br>[[អតុល​ សែងសិង្ហកែវ]] | term_start3 = ២២ ឧសភា ២០១៤ | term_end3 = ១៦ កក្កដា ២០១៩ | predecessor3 = ''តំណែងត្រូវបានបង្កើត'' | successor3 = ''តំណែងត្រូវបានលុប'' | office4 = [[បញ្ជីរាយនាមអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពភូមិន្ទថៃ|អគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពភូមិន្ទថៃ]] | term_start4 = ១ តុលា ២០១០ | term_end4 = ៣០ កញ្ញា ២០១៤ | predecessor4 = [[អនុពង្ស ផៅចិន្តា]] | successor4 = [[ឧត្តមតេជ សីតៈបុត្រ]] | birth_date = {{birth date and age|1954|3|21|df=y}} | birth_place = [[នគររាជសីមា]], [[ថៃ]] | death_date = | death_place = | spouse = [[នរាពរ ច័ន្ទ្រឱជា]] (រ.ក. ១៩៨៤) | children = ២ | party = | otherparty = [[គណបក្សរួមថៃសាងជាតិ]] (២០២៣) | net_worth = | alma_mater = [[វិទ្យាល័យការពាររាជអាណាចក្រថៃ|វិទ្យាល័យការពាររាជអាណាចក្រ]]<br>[[បណ្ឌិត្យសភាយោធាភូមិន្ទចុល្លាចមក្លៅ]] | branch = {{army|ថៃ}} | allegiance = {{flag|ថៃ}} | serviceyears = ១៩៧៦–២០១៤ | rank = ឧត្តមសេនីយ៍ | blank1 = ហត្ថលេខា (ជាអង់គ្លេស) | data1 = [[File:ลายเซ็นประยุทธ์ จันทร์โอชา ภาษาอังกฤษ.png|150px]] | signature = Signature of Prayut Chan-o-cha.svg | commands = អគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពថៃ }} '''ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រឱជា''' ([[ភាសាថៃ|ថៃ]]៖ ประยุทธ์ จันทร์โอชา, អានថា៖ ប៉្រា-យុត ចាន់-អូ-ឆា, កើតថ្ងៃទី២១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៤ ) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងមន្ត្រីយោធាចូលនិវត្តន៍មួយរូប<ref name="Retires">{{cite news|title=Army chief retires after four turbulent years|url=http://www.nationmultimedia.com/politics/Army-chief-retires-after-four-turbulent-years-30244421.html|accessdate=22 November 2014|work=The Nation|date=30 September 2014|archive-date=26 ធ្នូ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226145924/http://www.nationmultimedia.com/politics/Army-chief-retires-after-four-turbulent-years-30244421.html|url-status=dead}}</ref> ដែលធ្លាប់បានបម្រើការជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]]ពីឆ្នាំ២០១៤ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៣។ លោកធ្លាប់បានកាន់តំណែងជា[[បញ្ជីរាយនាមរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិថៃ|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិថៃ]]ពីឆ្នាំ២០១៩ ដល់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាមុខតំណែងមួយ លោកបានកាន់ស្របនឹងតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី។<ref>{{cite news |title=PM Enters Defence Ministry to Start his Concurrent Position as Defence Minister |url=https://tna.mcot.net/view/5d3ff323e3f8e40aa66fd7ea |access-date=23 September 2023 |agency=Thai News Agency |date=30 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517002451/https://tna.mcot.net/view/5d3ff323e3f8e40aa66fd7ea |archive-date=17 ឧសភា 2026 |url-status=dead }}</ref> ក្រៅពីវិស័យនយោបាយ លោកប្រយុទ្ធបានចូលបម្រើការជា[[បញ្ជីរាយនាមអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពភូមិន្ទថៃ|អគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពភូមិន្ទថៃ]]នៅរវាងឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០១៤<ref>{{cite news|first=Terry|last=Fredrickson|title=Gen Prayut takes command|url=http://www.bangkokpost.com/learning/learning-from-news/199149/gen-prayuth-takes-command|workBangkok Post|date= 1 October 2010|access-date=23 September 2023}}</ref><ref>{{cite news|first=Ron|last=Corben|title=Thailand's new army chief takes office|date=1 October 2010|publisherDeutsche Welle|access-date=24 September 2023|url=http://www.dw.de/dw/article/0,,6066746,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522164247/http://www.dw.de/dw/article/0,,6066746,00.html|archive-date=22 May 2014|url-status=live}}</ref> ហើយបានធ្វើ[[រដ្ឋប្រហារថៃឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋប្រហារយោធា]]ទម្លាក់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ រួចបានតម្លើង[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិដើម្បីសន្តិភាព និងសណ្ដាប់ធ្នាប់]]ឡើងជារដ្ឋាភិបាលយោធាដឹកនាំប្រទេសពីថ្ងៃទី២២ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ រហូតដល់ថ្ងៃទី១០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite news |title=Thai coup: Leader Gen Prayuth receives royal endorsement |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27572726 |publisher=BBC News |date=26 May 2014}}</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Reflist|group=ស}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] 04sqre3gi8r7d1zqsqz3v0gd1vt607b ឆ្នាំ ២០២០ 0 41408 342606 338323 2026-11-08T01:42:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342606 wikitext text/x-wiki [[File:2020 collage per consensus feb5.23.png|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំតាមទ្រនិចនាឡិកា៖ សំណល់នៃយន្តហោះ[[អ៊ែរឡាញហ្វ្លាយត៍ ៧៥២ អន្តរជាតិអ៊ុយក្រែន]] ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ដោយ[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]][[អ៊ីរ៉ង់]], សកម្មភាព[[រដ្ឋប្រហារម៉ាលីឆ្នាំ២០២០|រដ្ឋប្រហារ]]លើ[[នយោបាយនៅម៉ាលី|រដ្ឋាភិបាលម៉ាលី]]ដោយ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធម៉ាលី]], ទិដ្ឋភាពហាយននៅក្រុង[[ហ្កាន់ហ្សា]] ដែលបង្កឡើងដោយគ្រាប់មីស៊ីលក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់លើកទី២]], ទិដ្ឋភាពខ្ទិចខ្ទាំហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធក្រោយ[[បាតុកម្មចច ហ្វ្លយ]], រូបភាពទីក្រុង[[ម៉េកេលេ]]ក្រោយរងការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមធីក្រេ]], ទិដ្ឋភាពនៅ[[កំពង់ផែបៃរូត]] នៃប្រទេស[[លីបង់]] បន្ទាប់ពីឧប្បត្តិហេតុផ្ទុះនៃសារធាតុ[[អាម៉ូញ៉ូមនីត្រាត]] ដែលបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ២១៨ នាក់, មហាជនប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងពិធីបុណ្យសពឧត្តមសេនីយ៍អ៊ីរ៉ង់[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]] បន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានគេធ្វើឃាតដោយប្រើដ្រូនឃាតកម្ម, មីក្រូក្រាហ្វអេឡិចត្រុងចម្លងពណ៌នៃមេរោគ[[កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២|សារស៍-កូវ-២]] ដែលជាវីរុសបង្កឱ្យមាន[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតសកលកូវីដ-១៩]]។|300x300px|thumb]] {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្ស]]''' |[[សតវត្សទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០១៧|២០១៧]] • [[ឆ្នាំ ២០១៨|២០១៨]] • [[ឆ្នាំ ២០១៩|២០១៩]] • '''គ.ស. ២០២០''' • [[ឆ្នាំ ២០២១|២០២១]] • [[ឆ្នាំ ២០២២|២០២២]] • [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២០ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៦៤ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន]]''' |២០២០ ''MMXX'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៣ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៦៩ ԹՎ ՌՆԿԹ |- |'''[[ប្រតិទិនអាសស៊ើរ]]''' |៦៧៧០ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៧៦–១៧៧ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤១–១៩៤២ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្គាល់]]''' |១៤២៧ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ឺរប៊ឺរ]]''' |២៩៧០ |- |'''[[ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ស្តេចអង់គ្លេស|ឆ្នាំរជ្ជកាលរបស់អង់គ្លេស]]''' |៦៨ [[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|Eliz. ២]] – ៦៩ [[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|Eliz. ២]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨២ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សីនទីន]]''' |៧៥២៨–៧៥២៩ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |己亥年 <small>([[កុរ]]ធាតុផែនដី)</small> ៤៧១៦ ឬ ៤៦៥៦ ''— ដល់ —'' 庚子年 <small>([[ជូត]]ធាតុដែក)</small> ៤៧១៧ ឬ ៤៦៥៧ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៣៦–១៧៣៧ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីសកូរឌៀន]]''' |៣១៨៦ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១២–២០១៣ |- |'''[[ប្រតិទិនហេព្រើរ]]''' |៥៧៨០–៥៧៨១ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៧៦–២០៧៧ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤១–១៩៤២ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២០–៥១២១ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនហូឡូសេន]]''' |១២០២០ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីកបូ]]''' |១០២០–២០២១ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៣៩៨–១៣៩៩ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤១–១៤៤២ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ២]] <small>(令和３年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៣–១៩៥៤ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១០៩ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលៀន]]''' |ហ្គ្រេហ្គោរៀនដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១០៩ <small>民國109年</small> |- |'''[[ប្រតិទិននានក្សាហី]]''' |៥៥២ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៣ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |阴土猪年 <small>([[កុរ]]ញីធាតុផែនដី)</small> ២១៤៦ ឬ ១៧៦៥ ឬ ៩៩៣    ''— ដល់ —'' 阳金鼠年 <small>([[ជូត]]ឈ្មោលធាតុដែក)</small> ២១៤៧ ឬ ១៧៦៦ ឬ ៩៩៤ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក]]''' |១៥៧៧៨៣៦៨០០ – ១៦០៩៤៥៩១៩៩ |} '''គ.ស. ២០២០''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៦៤ ជា[[ឆ្នាំបង្គ្រប់ចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃពុធ]]នៅក្នុង[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] និងជាឆ្នាំទី ២០២០ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ * ឆ្នាំ[[ជូត]] ទោសក ចុល្លសករាជ ១៣៨២ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃថ្លើងសក) * ឆ្នាំទី ២ របស់[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២១ របស់[[សតវត្សទី ២១]] និងឆ្នាំទី ២០ របស់[[សហវត្សរ៍ទី ៣]] * '''ឆ្នាំនៃគិលានុបដ្ឋាយិកា និងគ្រូពេទ្យឆ្មប''' ប្រកាសដោយ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]'''<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/campaigns/year-of-the-nurse-and-the-midwife-2020|title=2020 - Year of the Nurse and the Midwife|website=www.who.int|language=en|access-date=2020-01-15}}</ref> ឆ្នាំអន្តរជាតិនៃសុខភាពរុក្ខជាតិ''' ប្រកាសដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]'''<ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/plant-health-2020/home/en/|title=International Year of Plant Health 2020|last=|first=|date=|website=Food and Agriculture Organization of the United Nations|language=en|access-date=2020-01-18}}</ref> និងឆ្នាំអន្តរជាតិនៃសំឡេង''' ប្រកាសដោយគណៈកម្មាធិការវិទ្យាសាស្ត្រអន្តរជាតិ'''<ref>{{Cite web|url=https://sound2020.org/|title=2020 - International Year of Sound|publisher=[[International Commission for Acoustics]]|language=en|access-date=2020-02-15}}</ref>''' * សរុបមាន ៣៦៦ ថ្ងៃ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២០ ពិភពលោកទាំងមូលត្រូវទទួលរងឥទ្ធិពលពី[[ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩|ជំងឺកូវីដ-១៩]] យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ រហូតបង្កជា[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតសកល]] ដែលនាំឱ្យសេដ្ឋកិច្ចសង្គមពិភពលោកជួបនូវវិបត្តិជាច្រើនដូចជា ការលុបចោល ឬការពន្យារព្រឹត្តិការណ៍ធំៗ ការបិទខ្ទប់ជាសាធារណៈ និងតំហយសេដ្ឋកិច្ចដ៏អាក្រក់បំផុតមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពី[[មហាឱនភាព]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០។<ref>{{cite web|last=IMFBlog|title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression|url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/|access-date=April 5, 2024|website=IMF Blog|date=April 14, 2020|archive-date=April 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414220210/https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/|url-status=live}}</ref> ''Geospatial World'' បានចុះផ្សាយថា ឆ្នាំ ២០២០ គឺជា "ឆ្នាំដ៏អាក្រក់បំផុត ពិសេសគឺទាក់ទងនឹង[[បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ]]" ដោយសារតែក្នុងឆ្នាំនេះ គេសង្កេតឃើញមានគ្រោះមហន្តរាយអាកាសធាតុធំៗនៅជុំវិញភពផែនដីដូចជា ភ្លើងឆេះព្រៃធំៗនៅក្នុងប្រទេស[[អូស្ត្រាលី]] និងភាគខាងលិចនៃ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ក៏ដូចជាព្យុះស៊ីក្លូនត្រូពិចធំៗដែលបោកបក់វាយប្រហារទ្វីប[[អាមេរិកខាងជើង]]។<ref>{{cite web|last=Datta|first=Anusuya|date=October 11, 2020|title=Here's why 2020 is the worst year so far in terms of Climate Change|url=https://www.geospatialworld.net/blogs/heres-why-2020-is-the-worst-year-so-far-in-terms-of-climate-change/|access-date=April 5, 2024 |website=Geospatial World|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116150506/https://www.geospatialworld.net/blogs/heres-why-2020-is-the-worst-year-so-far-in-terms-of-climate-change/|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ របាយការណ៍វឌ្ឍនភាពរបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញថា គ្មាន[[គោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព]] (SDG) អន្តរជាតិសម្រាប់ឆ្នាំ២០២០ ណាមួយត្រូវបានសម្រេចនោះឡើយ។<ref>{{cite web |title=2020 Report: Progress towards the Sustainable Development Goals {{!}} Knowledge for policy |url=https://knowledge4policy.ec.europa.eu/publication/2020-report-progress-towards-sustainable-development-goals_en |access-date=April 5, 2024 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072844/https://knowledge4policy.ec.europa.eu/publication/2020-report-progress-towards-sustainable-development-goals_en |url-status=dead |archivedate=មីនា 8, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308072844/https://knowledge4policy.ec.europa.eu/publication/2020-report-progress-towards-sustainable-development-goals_en }}</ref> == មេដឹកនាំកម្ពុជា == {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំបរទេស ឆ្នាំ ២០២០}} * '''ព្រះមហាក្សត្រ''': [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]] (១៤ តុលា គ.ស. ២០០៤ – បច្ចុប្បន្ន) * '''នាយករដ្ឋមន្ត្រី''': [[ហ៊ុន សែន|សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន]] (៣០ វិច្ឆិកា គ.ស. ១៩៩៨ – បច្ចុប្បន្ន) ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ== === មករា === * ១ មករា ** ប្រទេស[[ក្រូអាត]] បានចាប់ផ្តើមអាណត្តិជាប្រធាននៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite book|title=The EESC's Activities During the Croatian Presidency: January–July 2020|url=https://books.google.com/books?id=QMXPzQEACAAJ|year=2019|publisher=EESC|isbn=978-92-830-4581-6}}</ref> ** [[គ្រោះទឹកជំនន់ចាកាតាឆ្នាំ២០២០|គ្រោះទឹកជំនន់]]មួយបានលេចឡើងនៅទីក្រុង[[ចាកាតា]] នៃប្រទេស[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៦៦ នាក់។<ref name=66dead>{{cite news|title=66 people now killed by flooding in Jakarta, and more rain appears to be on the way|date=January 6, 2020|website=CNN.com|url=https://edition.cnn.com/2020/01/06/asia/jakarta-floods-intl-hnk/index.html|access-date=April 5, 2024|archive-date=June 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612232957/https://edition.cnn.com/2020/01/06/asia/jakarta-floods-intl-hnk/index.html|url-status=live}}</ref> * ២ មករា – កងទ័ពអាកាស និងកងទ័ពជើងទឹកអូស្ត្រាលី ត្រូវបានបញ្ជូនចុះទៅកាន់រដ្ឋ[[ញូវសោតថ៏វ៉ែលស៍]] និង[[វិចតូរីយ៉ា (រដ្ឋ)|វិចតូរីយ៉ា]] ដើម្បីជួយជម្លៀសប្រជាជនអូស្ត្រាលីចេញពី[[រដូវភ្លើងឆេះព្រៃអូស្ត្រាលីឆ្នាំ ២០១៩–២០|តំបន់ឆេះព្រៃ]]។<ref>{{Cite news|title=Military moves in to help mass evacuation from Australian bushfires|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/australia-wildfires-jan1-1.5412274|access-date=April 5, 2024|archive-date=December 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223165119/https://www.cbc.ca/news/world/australia-wildfires-jan1-1.5412274|url-status=live}}</ref> * ៣ មករា – ដ្រូនឃាតកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិបាកដាដ]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១០ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានបុគ្គលតម្រុយពីរនាក់គឺឧត្តមសេនីយ៍អ៊ីរ៉ង់ លោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]] និងមេដឹកនាំយោធាកំពូលអ៊ីរ៉ាក់ លោក[[អាប៊ូ ម៉ាឌី អាល់-មូហានឌីស]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.newsweek.com/iraq-militia-official-killed-us-iran-tensions-1480181|title=Iraq Militia Officials, Iran's QUDS Force Head Killed in U.S. Drone Strike|last1=O'Connor|first1=Tom|last2=Laporta|first2=James|date=January 2, 2020|work=Newsweek |access-date=April 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103030530/https://www.newsweek.com/iraq-militia-official-killed-us-iran-tensions-1480181|archive-date=January 3, 2020|url-status=live}}</ref> * ៥ មករា ** [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២]]៖ [[ប្រធានាធិបតីតួកគី]] លោក[[រ៉េសិប តាយីប អ៊ែរដូហ្កាន]] បានប្រកាសបញ្ជូនកងទ័ពតួកគីទៅកាន់ប្រទេស[[លីប៊ី]] ក្នុងនាម[[រដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិ]]ដែលគាំទ្រដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/05/turkish-troops-deploy-to-libya-to-prop-up-embattled-government|title=Turkish troops deploy to Libya to prop up embattled government|date=January 5, 2020|work=The Guardian|access-date=April 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106000833/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/05/turkish-troops-deploy-to-libya-to-prop-up-embattled-government|archive-date=January 6, 2020|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីក្រូអាតឆ្នាំ២០១៩–២០]]៖ ការបោះឆ្នោតជុំទីពីរត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយលោក[[ហ្សូរ៉ាន មីឡាណូវិច]]នៃ[[គណបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យក្រូអាត]] បានផ្តួលប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[កូលីនដា ក្រាបា-គីតារ៉ូវិច]]។<ref>{{Cite news |date=January 6, 2020 |title=Croatia elects centre-left challenger Zoran Milanovic as president |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-51006754 |access-date=April 6, 2024 |archive-date=April 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408145737/https://www.bbc.com/news/world-europe-51006754 |url-status=live }}</ref> * ៨ មករា ** អ៊ីរ៉ង់បាន​[[ប្រតិបត្តិការទុក្ករបុគ្គលសូលីម៉ានី|បាញ់​មីស៊ីល​បាលីស្ទិក]]​ទៅកាន់​មូលដ្ឋាន​យោធា​អ៊ីរ៉ាក់​ចំនួន​ពីរ​កន្លែងដែល​មានវត្តមាន​ទាហាន​អាមេរិក​ ដោយបានបង្ករបួសដល់​មនុស្ស​ជាង ​១០០​ នាក់​។<ref>{{cite news|url=http://news.trust.org/item/20200117170342-xr08c|title=Pentagon denies trying to underplay injuries from Iran attack|agency=Reuters|date=January 17, 2020|access-date=April 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118042701/http://news.trust.org/item/20200117170342-xr08c|archive-date=January 18, 2020|url-status=dead}}</ref> ** យន្តហោះអ៊ុយក្រែន[[អ៊ែរឡាញហ្វ្លាយត៍ ៧៥២ អន្តរជាតិអ៊ុយក្រែន]] ត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ដោយ[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]អ៊ីរ៉ង់ភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីធ្វើការហោះហើរចេញពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេហេរ៉ង់អ៊ីម៉ាម ខូម៉ីនី]] ដែលបានសម្លាប់មនុស្សទាំងអស់ចំនួន ១៧៦ នាក់។<ref>{{cite news |date=January 8, 2020 |title=Boeing 737 plane crashes in Iran |url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/iran-plane-crash-live-intl-hnk/index.html |work=CNN |access-date=April 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108104442/https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/iran-plane-crash-live-intl-hnk/index.html |archive-date=January 8, 2020 |url-status=live }}</ref> * ៩ មករា – ក្រុម[[រដ្ឋឥស្លាម - ខេត្តសាហែល|រដ្ឋឥស្លាមនៅតំបន់សាហារ៉ា]]បានធ្វើការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធានីហ្សេរីយ៉ានៅឈីណាគោត្រា ដោយបានសម្លាប់ទាហាននីហ្សេរីយ៉ាយ៉ាងតិច ៨៩ នាក់។<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-niger-security/islamic-state-claims-responsibility-for-niger-army-base-attack-idUSKBN1ZD1ZZ|work=Reuters|title=Islamic State claims responsibility for Niger army base attack|date=January 14, 2020|access-date=April 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115034731/https://www.reuters.com/article/us-niger-security/islamic-state-claims-responsibility-for-niger-army-base-attack-idUSKBN1ZD1ZZ|archive-date=January 15, 2020|url-status=live}}</ref> * ១០ មករា – [[ហៃថាម ប៊ិន តារីគ]]បានឡើងសោយរាជ្យជាព្រះចៅ[[ស៊ុលតង់អូម៉ង់|ស៊ុលតង់នៃរដ្ឋអូម៉ង់]] ស្នងបន្តពីព្រះចៅ[[កាប៊ូស ប៊ីន សាអ៊ីដ]]។<ref>{{cite news |title=Oman's new ruler Haitham bin Tariq takes oath: newspapers |url=https://www.reuters.com/article/us-oman-sultan-successor-media/omans-new-ruler-haitham-bin-tariq-takes-oath-newspapers-idUSKCN1ZA078 |access-date=6 April, 2024 |work=Reuters |date=January 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111063255/https://www.reuters.com/article/us-oman-sultan-successor-media/omans-new-ruler-haitham-bin-tariq-takes-oath-newspapers-idUSKCN1ZA078 |archive-date=January 11, 2020 |url-status=live }}</ref> * ១១ មករា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតី]] និង[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ២០២០|នីតិបញ្ញត្តិ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[តៃវ៉ាន់]]។ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចគឺលោកស្រី[[ត្សៃ អ៊ីងវិន]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តមួយអាណត្តិទៀត ខណៈគណបក្សរបស់លោកស្រីគឺ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យចម្រើននិយម]]បានដណ្ដើមអាសនៈចំនួន ៦៧ ក្នុងចំណោមអាសនៈសរុប ១១៣ នៅក្នុង[[អង្គនីតិប្បញ្ញត្តិយាន]]។<ref>{{cite web |date=January 11, 2020 |title=Taiwan election: Tsai Ing-Wen wins landslide in rebuke to China |url=http://www.theguardian.com/world/2020/jan/11/taiwan-re-elects-tsai-ing-wen-as-president-in-clear-message-to-china |access-date=April 6, 2024 |website=The Guardian |archive-date=February 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203042957/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/11/taiwan-re-elects-tsai-ing-wen-as-president-in-clear-message-to-china |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=January 11, 2020 |title=Taiwan opposition candidate admits defeat in presidential election |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-taiwan-election-opposition-idUSKBN1ZA0HJ |access-date=6 April, 2024 |archive-date=January 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122200159/https://www.reuters.com/article/us-taiwan-election-opposition-idUSKBN1ZA0HJ |url-status=live }}</ref> * ១២ មករា – [[ភ្នំភ្លើងតាអាល់]]នៅប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] បានបំផ្ទុះបែកកម្អែលភ្លើងជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៧។<ref>{{cite web|date=January 12, 2020|title=PHIVOLCS warns of 'hazardous explosive eruption' of Taal Volcano soon|url=https://cnnphilippines.com/news/2020/1/12/PHIVOLCS-Taal-Volcano-explosion.html|access-date=April 6, 2024|website=CNN Philippines|archive-date=January 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182537/https://cnnphilippines.com/news/2020/1/12/PHIVOLCS-Taal-Volcano-explosion.html|url-status=dead|archivedate=មករា 18, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220118182537/https://cnnphilippines.com/news/2020/1/12/PHIVOLCS-Taal-Volcano-explosion.html}}</ref> * ១៦ មករា – រឿងជំនុំជម្រះដកតំណែងរបស់​ប្រធានាធិបតី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានចាប់​ផ្តើម​នៅ​ក្នុងស្ថាប័ន[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភា​អាមេរិក]]។ តែលោក​ត្រូវ​បាន​រួចពី​ទោស​ចោទប្រកាន់នៅ​ថ្ងៃ​ទី៥ ខែ​កុម្ភៈ។<ref name="NPR impeachment">{{cite web|url=https://www.npr.org/2020/02/05/801429948/not-guilty-trump-acquitted-on-2-articles-of-impeachment-as-historic-trial-closes |title='Not Guilty': Trump Acquitted On 2 Articles Of Impeachment As Historic Trial Closes |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206152432/https://www.npr.org/2020/02/05/801429948/not-guilty-trump-acquitted-on-2-articles-of-impeachment-as-historic-trial-closes |archive-date=April 6, 2024 |first=Philip |last=Ewing |website=NPR |date=February 5, 2020 |url-status=live}}</ref> * ១៨ មករា – [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងយេម៉ែន|សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន]]៖ ទាហានយេម៉ែនចំនួន ១១១ នាក់ និងជនស៊ីវិល ៥ នាក់ទៀតត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតបន្ទាប់ពីរងការវាយប្រហារដោយដ្រូនពិឃាដ និងមីស៊ីលនៅក្នុងជំរុំយោធាមួយក្បែរទីក្រុង[[ម៉ារីប]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51166943|title=Yemen war: Death toll in attack on military base rises to 111|date=January 20, 2020|access-date=April 6, 2024|work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200121084708/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51166943|archive-date=January 21, 2020|url-status=live}}</ref> * ២០ មករា – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ អាជ្ញាធរចិនបានចេញបញ្ជាក់ជាសាធារណៈនូវការចម្លងពីមនុស្សទៅមនុស្សដោយ[[កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២]]។<ref>{{cite web|title=Covid-19: Five days that shaped the outbreak|first=Jane|last=McMullen|work=BBC News|publisher=BBC|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-55756452|date=January 25, 2021|access-date=April 6, 2024|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126021655/https://www.bbc.co.uk/news/world-55756452|url-status=live}}</ref> * ២២ មករា – [[សភាអេលេនិក]]បានជ្រើសតាំងលោកស្រី[[កាតេរីណា សាគែលឡារ៉ូពូលូ]]ជា[[ប្រធានាធិបតីក្រិក|ប្រធានាធិបតី]]នៃប្រទេស[[ក្រិក]]។<ref>{{cite web |date=January 16, 2020 |title=Progressive judge to become Greece's first female president |url=http://www.theguardian.com/world/2020/jan/16/greece-first-female-president-katerina-sakellaropoulou-kyriakos-mitsotakis |access-date=April 6, 2024 |website=The Guardian |archive-date=January 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116185424/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/16/greece-first-female-president-katerina-sakellaropoulou-kyriakos-mitsotakis |url-status=live }}</ref> * ២៣ មករា – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ ទីក្រុង[[អ៊ូហាន]]នៃប្រទេសចិន ដែលជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅចិនដីគោក|ការរីករាលដាលជំងឺកូវីដ-១៩]] ត្រូវបានអាជ្ញាធរចិនបិទខ្ទប់ដោយផ្អាករាល់សេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ និងជើងហោះហើរអន្តរក្រុង។<ref name=":7">{{cite web|url=https://view.inews.qq.com/w/WXN2020012301001306?uid=&devid=A55D8C74-EEF2-420C-8182-21F1D43348CF&qimei=34ae00a5-9e85-4f82-9afa-3c7ccb6d36d5|title=(ជាភាសាចិន) 直击武汉天河机场："封城"前有96架航班飞往全国|access-date=April 6, 2024|archive-date=March 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304160631/https://view.inews.qq.com/w/WXN2020012301001306?uid=&devid=A55D8C74-EEF2-420C-8182-21F1D43348CF&qimei=34ae00a5-9e85-4f82-9afa-3c7ccb6d36d5|url-status=live}}</ref> * ២៦ មករា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាប៉េរូឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកសភាទាំង ១៣០ រូប។<ref>{{Cite news |title=Peru election: Crushing blow for president's opponents Popular Force |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-51208274 |access-date=April 6, 2024 |archive-date=March 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303115319/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-51208274 |url-status=live }}</ref> ** កីឡាករបាល់បោះដ៏ល្បីម្នាក់ឈ្មោះ [[ខូប៊ី ប្រាយអាន]] បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងឧប្បត្តិហេតុធ្លាក់ឧទ្ធម្ភាគចក្រនៅក្រុង[[កាឡាបាសាស]] រដ្ឋ[[កាលីហ្វ័រញ៉ា]]។<ref>{{Cite web |last=Harvey |first=Austin |date=2023-09-23 |title=Inside The Sudden Death Of Kobe Bryant — And The Helicopter Crash That Caused It |url=https://allthatsinteresting.com/kobe-bryant-death |access-date=2024-04-06 |website=All That's Interesting |archive-date=November 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105015548/https://allthatsinteresting.com/kobe-bryant-death |url-status=live }}</ref> * ២៩ មករា – ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសហរដ្ឋអាមេរិក–ម៉ិកស៊ិក–កាណាដា]] ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកខាងជើងថ្មីជំនួសឱ្យ[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង]] (NAFTA)។<ref>{{cite web|website=BBC News|title=Trump signs US Mexico Canada Agreement|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-51300625|date=Jan 29, 2020|access-date=April 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130151434/https://www.bbc.co.uk/news/business-51300625|archive-date=January 30, 2020|url-status=live}}</ref> * ៣០ មករា – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាសការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺកូវីដ-១៩ ថាជាស្ថានភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈដែលត្រូវការយកចិត្តទុកដាក់ជាអន្តរជាតិ។<ref name="WHODeclaration">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-51318246 |title=Coronavirus declared global health emergency |date=January 30, 2020 |publisher=BBC |access-date=April 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130201004/https://www.bbc.com/news/world-51318246 |archive-date=January 30, 2020 |url-status=live}}</ref> * ៣១ មករា – [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] និង[[ជីប្រាល់តា]]បានប្រកាសដកខ្លួនជាផ្លូវការចេញពី[[សហភាពអឺរ៉ុប]] ដោយចាប់ផ្តើមអន្តរកាលរយៈពេល ១១ ខែ។<ref>{{Cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51287430| title=European Parliament approves Brexit agreement| work=BBC News| date=January 29, 2020| access-date=April 6, 2024| archive-url=https://web.archive.org/web/20200129175943/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51287430| archive-date=January 29, 2020| url-status=live}}</ref> === កុម្ភៈ === * ៦ កុម្ភៈ – រថភ្លើងល្បឿនលឿនដែលធ្វើដំណើរពីទីក្រុង[[មីឡាន]]ទៅក្រុង[[សាលែរណូ]] បានផ្ដាច់ចេញពីផ្លូវដែកនៅក្រុង[[លីវរ៉ាហ្គា]] តំបន់[[លុមបាឌី]] ប្រទេស[[អ៊ីតាលី]] និងបណ្ដាលឱ្យមនុស្ស​ចំនួន ២​ នាក់​បានស្លាប់ និង​របួស ៣១ ​នាក់ទៀត​។<ref>{{cite web|title=Off to the Side: The 2020 Livraga (Italy) Train Derailment|date=June 4, 2023|url=https://mx-schroeder.medium.com/off-to-the-side-the-2020-livraga-italy-train-derailment-dbb42e186ec8|access-date=April 7, 2024|archive-date=November 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231105015548/https://mx-schroeder.medium.com/off-to-the-side-the-2020-livraga-italy-train-derailment-dbb42e186ec8|url-status=live}}</ref> * ៨ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលអៀរឡង់ឆ្នាំ២០២០]] បានធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកទាំង ១៦០ រូបនៃ''[[ដែលអៀរឡង់|ដែល]]'' ដែលត្រូវជាសភាជាន់ទាបនៃ[[អ៊ុយរាជឆ្តា]]។<ref>{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Irish election produces an earthquake as Sinn Fein tops poll |url=https://apnews.com/article/europe-ireland-ap-top-news-elections-earthquakes-f7c0de1379e3c2ca7143e0a2414c1f66 |access-date=April 7, 2024 |website=AP NEWS |archive-date=March 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321141705/https://apnews.com/article/europe-ireland-ap-top-news-elections-earthquakes-f7c0de1379e3c2ca7143e0a2414c1f66 |url-status=live }}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] បានដាក់ឈ្មោះឱ្យជំងឺនេះថា [[ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩|កូវីដ-១៩]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-51466362|title=Coronavirus disease named Covid-19|website=BBC|access-date=April 7, 2024|date=February 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211155539/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-51466362|archive-date=February 11, 2020|url-status=live}}</ref> * ២៤ កុម្ភៈ – រដ្ឋាភិបាលចម្រុះ[[ប៉ាកាតានហារ៉ាប៉ាន]]នៃប្រទេស[[ម៉ាឡេស៊ី]]ដួលរលំ ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សម្ព័ន្ធភាពជាតិ (ម៉ាឡេស៊ី)|សម្ព័ន្ធភាពជាតិ]]។ លោក[[មូហ៊ីឌីន យ៉ាស្ស៊ីន]]បានក្លាយ​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ទីប្រាំបីនៃប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ១ ខែ​មីនា។<ref>{{cite web|title=Pakatan Harapan govt collapses|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2020/02/24/pakatan-harapan-govt-collapses|access-date=April 7, 2024|website=The Star|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020001902/https://www.thestar.com.my/news/nation/2020/02/24/pakatan-harapan-govt-collapses|url-status=live}}</ref> * ២៧ កុម្ភៈ – [[ការជាប់គាំងទីផ្សារភាគហ៊ុនឆ្នាំ២០២០]] ដែលបង្កឡើងដោយភាពភ័យខ្លាចពីការរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ-១៩ បាននាំឱ្យសន្ទស្សន៍ ''Dow Jones Industrial Average'' (DJIA) ធ្លាក់ចុះដោយ ១,១៩០.៩៥ ពិន្ទុ ឬ ៤.៤% មកនៅត្រឹម ២៥,៧៦៦.៦៤ ដោយនេះត្រូវជាចំណុះចុះដ៏ទាបបំផុតសម្រាប់រយៈពេលមួយថ្ងៃនៅពេលនោះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សន្ទស្សន៍មួយនេះបានបន្តធ្លាក់ចុះជាច្រើនថ្ងៃជាបន្តបន្ទាប់ទៀត។<ref>{{cite web|title=Dow plunges 1,100 points as the coronavirus sends the market tumbling into correction territory|url=https://www.cnbc.com/2020/02/26/dow-futures-fall-after-microsoft-issues-coronavirus-warning.html|publisher=CNBC|date=February 27, 2020|access-date=April 9, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226233042/https://www.cnbc.com/2020/02/26/dow-futures-fall-after-microsoft-issues-coronavirus-warning.html|archive-date=February 26, 2020|url-status=live}}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]៖ អង្គការ[[ណាតូ]]បានសម្តែងពីសាមគ្គីភាពជាមួយប្រទេស[[តួកគី]] បន្ទាប់ពីទាហានតួកគីចំនួន ៣៤ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយការវាយប្រហារតាមអាកាសពីកងកម្លាំងគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលស៊ីរី។<ref>{{cite web | url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_173927.htm | title=NATO expresses strong solidarity with Turkey at special meeting of the North Atlantic Council | access-date=April 9, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200228220106/https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_173927.htm | archive-date=February 28, 2020 | url-status=live }}</ref> * ២៩ កុម្ភៈ – [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងដូហា (២០២០)|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពតាមលក្ខខណ្ឌ]]មួយត្រូវបានចុះរវាង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[តាលីបង់]] ដោយបញ្ជាក់ថាសហរដ្ឋ​អាមេរិក​នឹងចាប់ផ្តើម​ដក​ទ័ព​​ជា​បណ្តើរៗ​ចេញពី​ប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]​ចាប់ពី​ថ្ងៃ​ទី១០ ខែ​មីនា តទៅ។<ref>{{cite web|date=February 21, 2020|title=US, Taliban truce takes effect, setting stage for peace deal|url=https://www.thedenverchannel.com/news/national-politics/us-taliban-truce-takes-effect-setting-stage-for-peace-deal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222004514/https://www.thedenverchannel.com/news/national-politics/us-taliban-truce-takes-effect-setting-stage-for-peace-deal|archive-date=February 22, 2020|access-date=April 9, 2024|website=The Denver Channel}}</ref> === មីនា === * ៥ មីនា – [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]]បានអនុញ្ញាតឱ្យបើកការស៊ើបអង្កេតឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដោយនេះជាលើកដំបូងដែលមានអ្នកជាប់សញ្ជាតិអាមេរិកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការស៊ើបអង្កេតបែបនេះ។<ref>{{Cite news|last1=Peltier|first1=Elian|url=https://www.nytimes.com/2020/03/05/world/europe/afghanistan-war-crimes-icc.html|title=I.C.C. Allows Afghanistan War Crimes Inquiry to Proceed, Angering U.S.|date=March 5, 2020|work=The New York Times|access-date=May 6, 2024|last2=Faizi|first2=Fatima|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306033317/https://www.nytimes.com/2020/03/05/world/europe/afghanistan-war-crimes-icc.html|archive-date=March 6, 2020|url-status=live}}</ref> * ៩ មីនា ** [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ [[អ៊ីតាលី]]បានក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេដែលអនុវត្តយុទ្ធនាការបិទខ្ទប់នៅទូទាំងប្រទេស បន្ទាប់ពីមានការផ្ទុះរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ-១៩ ក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/08/coronavirus-italy-quarantine-virus-reaches-washington-dc|title=Coronavirus: quarter of Italy's population put in quarantine as virus reaches Washington DC|website=The Guardian|date=March 8, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308060523/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/08/coronavirus-italy-quarantine-virus-reaches-washington-dc|archive-date=March 8, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/italy-bolsters-quarantine-checks-after-initial-lockdown-confusion-11583756737 |work=The Wall Street Journal |access-date=May 6, 2024 |date=March 9, 2020 |title=As Virus Spreads, Italy Locks Down Country |author1=Eric Sylvers |author2=Giovanni Legorano |archive-date=March 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318161722/https://www.wsj.com/articles/italy-bolsters-quarantine-checks-after-initial-lockdown-confusion-11583756737 |url-status=live }}</ref> ** តម្លៃភាគហ៊ុនអន្តរជាតិបានបន្តធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុកបន្ថែមបន្ទាប់ពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្រ្គាមតម្លៃប្រេងកាតរវាងរុស្ស៊ី–អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] និងជំងឺកូវីដ-១៩។ DJIA បានធ្លាក់ចុះច្រើនជាង ២,០០០ ពិន្ទុ ដែលត្រូវជាការធ្លាក់ចុះដ៏ទាបបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដល់ត្រឹមចំណុចនេះ។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-51796806|title=Black Monday: Shares face biggest fall since financial crisis|website=BBC News|date=March 9, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309034201/https://www.bbc.co.uk/news/business-51796806|archive-date=March 9, 2020|url-status=live}}</ref> មួយវិញទៀត តម្លៃប្រេងបានធ្លាក់ចុះដល់ទៅ ៣០% ក្នុងជំនួញដើមឆ្នាំដំបូង ដែលជាការធ្លាក់ចុះដ៏ទាបបំផុតផងដែរចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១។<ref>{{cite news |title=Oil prices plunge as much as 30% after OPEC deal failure sparks price war |url=https://www.cnbc.com/2020/03/08/oil-plummets-30percent-as-opec-deal-failure-sparks-price-war-fears.html |access-date=May 6, 2024 |agency=CNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309000012/https://www.cnbc.com/2020/03/08/oil-plummets-30percent-as-opec-deal-failure-sparks-price-war-fears.html |archive-date=March 9, 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/03/30/oil-falls-amid-saudi-arabia-russia-price-war-coronavirus-hits-demand.html|title=Oil prices fall to 17-year low as Saudi Arabia-Russia standoff continues, coronavirus hits demand|first=Weizhen|last=Tan|website=CNBC|date=March 30, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-date=December 31, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231095014/https://www.cnbc.com/2020/03/30/oil-falls-amid-saudi-arabia-russia-price-war-coronavirus-hits-demand.html|url-status=live}}</ref> * ១១ មីនា – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាសជំងឺកូវីដ-១៩ ថាជា[[ជំងឺរាតត្បាត]]សកល។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-51839944|title=Coronavirus confirmed as pandemic by World Health Organization|website=BBC News|date=March 11, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311174102/https://www.bbc.co.uk/news/world-51839944|archive-date=March 11, 2020|url-status=live}}</ref> * ១២ មីនា – ទីផ្សារភាគហ៊ុនសកលបានដួលរលំដោយសារ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]] និងបម្រាមហាមឃាត់ការធ្វើដំណើរពីសហរដ្ឋអាមេរិកទៅ[[តំបន់ស្សិនគែន]]។ DJIA បានបន្តដំណើរធ្លាក់ចុះសេរីដល់ប្រមាណជាង -២,៣០០ ពិន្ទុ ដែលជាអសារបង់ដ៏អាក្រក់បំផុតសម្រាប់សន្ទស្សន៍មួយនេះចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៧។<ref>{{Cite news|last1=Wearden (earlier)|first1=Graeme|url=https://www.theguardian.com/business/live/2020/mar/12/stock-markets-tumble-trump-europe-travel-ban-ecb-christine-lagarde-business-live|title=Wall Street and FTSE 100 plunge on worst day since 1987 – as it happened|date=March 12, 2020|work=The Guardian|access-date=May 6, 2024|last2=Jolly (now)|first2=Jasper|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312093531/https://www.theguardian.com/business/live/2020/mar/12/stock-markets-tumble-trump-europe-travel-ban-ecb-christine-lagarde-business-live|archive-date=March 12, 2020|url-status=live}}</ref> * ១៣ មីនា – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេស[[នេប៉ាល់]]បានប្រកាសថាបិទ[[ភ្នំអេវឺរេស]]ពីភ្ញៀវទេសចរ និងសាធារណជនទាំងអស់ពេញមួយរដូវកាល ដោយសារក្តីបារម្ភពី[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅទ្វីបអាស៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/travel/article/mount-everest-coronavirus-closed-scli-intl/index.html|title=Mount Everest closed over coronavirus fears|publisher=CNN|date=March 13, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313194603/https://www.cnn.com/travel/article/mount-everest-coronavirus-closed-scli-intl/index.html|archive-date=March 13, 2020|url-status=live}}</ref> * ១៦ មីនា – DJIA បានធ្លាក់ពិន្ទុចុះប្រមាណ ២,៩៩៧.១០ ពិន្ទុដែលជាការធ្លាក់ចុះដ៏ទាបបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការធ្លាក់ចុះជាភាគរយទាបបំផុតទីពីរដែលមិនធ្លាប់មាន (១២.៩៣%) ពោលគឺទាបជាងព្រឹត្តិការណ៍[[ការដួលរលំផ្សារហ៊ុនវ៉លស្ទ្រីតឆ្នាំ១៩២៩|ដួលរលំផ្សារហ៊ុនវ៉លស្ទ្រីតឆ្នាំ១៩២៩]] ទៅទៀត។ ហេតុការណ៍ទាំងអស់នេះក៏បណ្ដាលមកពីការប្រកាសកាត់បន្ថយគោលដៅអត្រាការប្រាក់ដោយ[[ធនាគារកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិក]]មកត្រឹម ០–០.២៥% ដែរ។<ref>{{cite web|url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20200315a.htm|title=Federal Reserve issues FOMC statement|website=Federal Reserve|date=March 15, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317021707/https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20200315a.htm|archive-date=March 17, 2020|url-status=live}}</ref> * ១៧ មីនា ** [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ *** ព្រំដែនខាងក្រៅ និង[[តំបន់ស្សិនគែន]]របស់[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ត្រូវបានបិទទ្វារជាបណ្ដោះអាសន្នសម្រាប់រយៈពេល ៣០ ថ្ងៃដើម្បីទប់ស្កាត់ការរាតត្បាតនៃជំងឺកូវីដ-១៩។<ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/section/coronavirus/linksdossier/coronavirus-whats-happening-in-europe/|title=Coronavirus: What's happening in Europe|website=Euractiv|date=March 17, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318011326/https://www.euractiv.com/section/coronavirus/linksdossier/coronavirus-whats-happening-in-europe/|archive-date=March 18, 2020|url-status=live}}</ref> *** [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបឆ្នាំ២០២០]] និង[[កូប៉ាអាមេរិកាឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់រដូវក្តៅនៃឆ្នាំ២០២១ ដោយសហព័ន្ធគ្រប់គ្រងកីឡាបាល់ទាត់នៃទ្វីបទាំងពីរ។<ref>{{cite news|url=https://www.skysports.com/football/news/19692/11958779/euro-2020-postponed-until-summer-of-2021-following-coronavirus-pandemic|title=Euro 2020 postponed until summer 2021; domestic leagues, UEFA competitions to be completed by June 30|publisher=Sky Sports|date=March 17, 2020|access-date=May 26, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321001622/https://www.skysports.com/football/news/19692/11958779/euro-2020-postponed-until-summer-of-2021-following-coronavirus-pandemic|archive-date=March 21, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/copa-america/story/4075579/coronavirus-copa-america-postponed-until-2021-due-to-outbreak|title=Coronavirus: Copa America postponed until 2021 due to outbreak|access-date=May 6, 2024|date=March 17, 2020|work=ESPN|archive-date=May 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531185114/https://www.espn.com/soccer/copa-america/story/4075579/coronavirus-copa-america-postponed-until-2021-due-to-outbreak|url-status=live}}</ref> * ១៨ មីនា ** [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ *** [[ការប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិនឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានលុបចោលដោយសារតែ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប|ការរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ-១៩ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដោយនេះជាការលុបចោលកម្មវីធីជាលើកដំបូងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ៦៤ ឆ្នាំរបស់វា។<ref name="cancellation statement">{{cite web|date=March 18, 2020|title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation|url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation|archive-date=March 18, 2020|access-date=May 6, 2024|publisher=European Broadcasting Union (EBU)}}</ref> *** [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាសឧបត្ថម្ភទៅ[[ពិសោធន៍សូលីដារីធី]] ដើម្បីស្វែងរកវិធីសាស្ត្រព្យាបាលប្រឆាំងនឹងជំងឺកូវីដ-១៩។<ref>{{cite web|date=March 18, 2020|title=UN health chief announces global 'solidarity trial' to jumpstart search for COVID-19 treatment|url=https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722|access-date=May 6, 2024|website=UN News|archive-date=March 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323101633/https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722|url-status=dead|archivedate=មីនា 23, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200323101633/https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722}}</ref> * ២០ មីនា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនអ្នកស្លាប់នៅទូទាំងសកលលោកដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនលើសពី ១០,០០០ នាក់ ខណៈចំនួនករណីឆ្លងសរុបបានកើនដល់មួយភាគបួននៃខ្ទង់មនុស្សមួយលាននាក់។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-51969508|title=Global coronavirus deaths pass 10,000|website=BBC News|date=March 20, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320044353/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-51969508|archive-date=March 20, 2020|url-status=live}}</ref> ** [[ឧទ្យានសូរិយាបាដឡា]] ត្រូវបានបើកឱ្យដំណើរការ ហើយក៏ក្លាយជាឧទ្យានថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។ <ref name=p>{{cite web|url=https://mercomindia.com/world-largest-solar-park-bhadla/|title=With 2,245 MW of Commissioned Solar Projects, World's Largest Solar Park is Now at Bhadl|date=March 19, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-date=March 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320170906/https://mercomindia.com/world-largest-solar-park-bhadla/|url-status=live}}</ref> * ២៤ មីនា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ *** [[ឥណ្ឌា]] និង[[សហរាជាណាចក្រ]]បានប្រកាសបិទ​ប្រទេស​ដើម្បី​ទប់​ស្កាត់ការរីករាលដាលនៃ​ជំងឺ​កូវីដ-១៩។ ចំនួនមនុស្សសរុបនៅលើពិភពលោកដែលប្រឈមមុខនឹងការរឹតបន្តឹង ឬបិទខ្ទប់ដោយសារជំងឺនេះបានកើនលើសពី ២.៦ ពាន់លាននាក់ ដែលស្មើនឹងមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោក។<ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/britain-lockdown-warns-pandemic-accelerating-051357601.html|work=Yahoo! News|title=A third of the world under virus lockdown, as Olympics delayed|date=March 24, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325030625/https://news.yahoo.com/britain-lockdown-warns-pandemic-accelerating-051357601.html|archive-date=March 25, 2020|url-status=live}}</ref> *** [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិន]] លោក[[លី ខឹឈាន]]បានរាយការណ៍ថា ជំងឺរាតត្បាតចម្លងក្នុងស្រុកឥឡូវត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងហើយ។<ref>{{cite news |title= China deploys measures to curb imported COVID-19 cases, rebound in indigenous cases |url= http://english.scio.gov.cn/m/topnews/2020-03/24/content_75852078.htm |work= State Council Information Office of China |date= March 24, 2020 |access-date= May 6, 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200324060057/http://english.scio.gov.cn/m/topnews/2020-03/24/content_75852078.htm |archive-date= March 24, 2020 |url-status= live }}</ref> ពីរ​ថ្ងៃ​ក្រោយ​មក ចិនបានប្រកាស​ផ្អាក​សិទ្ធិ​ចូលក្នុងប្រទេស​ជា​បណ្ដោះ​អាសន្ន​សម្រាប់​ជន​បរទេស​ដែល​មាន​ទិដ្ឋាការ ឬ​លិខិត​អនុញ្ញាត​ស្នាក់​នៅ ដោយចូលជាធរមាននៅ​ពាក់​កណ្តាល​អធ្រាត្រ​ក្នុងថ្ងៃ​ទី​២៨ ខែ​មីនា។<ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/china-foreigners-visas-coronavirus-6e87eea9-73f3-4342-aee2-a171ca742ea5.html|work=Axios|date=March 26, 2020|title=China to temporarily bar entry of foreigners to stop spread of coronavirus|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327035333/https://www.axios.com/china-foreigners-visas-coronavirus-6e87eea9-73f3-4342-aee2-a171ca742ea5.html|archive-date=March 27, 2020|url-status=live}}</ref> *** [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]] និងប្រទេស[[ជប៉ុន]]បានពន្យារព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០]] ទៅឆ្នាំ២០២១។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កាលបរិច្ឆេទនៃការប្រកួតត្រូវបានបញ្ជាក់ជាថ្មី ពោលគឺចាប់ពីថ្ងៃទី២៣ ខែកក្កដា រហូតដល់ថ្ងៃទី៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១។<ref>{{cite web|date=March 24, 2020|title=Tokyo Olympics postponed to 2021 due to coronavirus pandemic|url=https://www.theguardian.com/sport/2020/mar/24/tokyo-olympics-to-be-postponed-to-2021-due-to-coronavirus-pandemic|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324123239/https://www.theguardian.com/sport/2020/mar/24/tokyo-olympics-to-be-postponed-to-2021-due-to-coronavirus-pandemic|archive-date=March 24, 2020|access-date=May 6, 2024|website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1092594/postponed-tokyo-olympics-july-23-opening |title=Rescheduled Tokyo 2020 Olympics to open on July 23 in 2021 |first=Michael |last=Pavitt |date=March 20, 2020 |website=insidethegames.biz |access-date=May 6, 2024 |archive-date=February 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218085845/https://www.insidethegames.biz/articles/1092594/postponed-tokyo-olympics-july-23-opening |url-status=live }}</ref> * ២៦ មីនា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ *** របាយការណ៍បានបញ្ជាក់ថា ករណីឆ្លងជំងឺកូវីដ-១៩ នៅទូទាំងសកលលោកបានកើនលើស ៥០០,០០០ នាក់ និងករណីស្លាប់បានឈានជិត ២៣,០០០ នាក់។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/carlieporterfield/2020/03/26/500000-coronavirus-cases-reported-worldwide/#63ddd34c59b8|title=500,000 Coronavirus Cases Reported Worldwide|work=Forbes|date=March 26, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326222748/https://www.forbes.com/sites/carlieporterfield/2020/03/26/500000-coronavirus-cases-reported-worldwide/#63ddd34c59b8|archive-date=March 26, 2020|url-status=live}}</ref> [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានវ៉ាដាច់ប្រទេស[[ចិន]] និង[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] ក្នុងករណីឆ្លងសរុប ដោយមានចំនួនយ៉ាងតិច ៨១,៣២១ ករណី និងមានអ្នកស្លាប់ជាង ១,០០០ នាក់។<ref>{{cite news|url=https://www.msn.com/en-us/news/us/the-us-now-leads-the-world-in-confirmed-coronavirus-cases/ar-BB11LlDh|title=The U.S. Now Leads the World in Confirmed Coronavirus Cases|work=The New York Times|date=March 26, 2020|access-date=May 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326230342/https://www.msn.com/en-us/news/us/the-us-now-leads-the-world-in-confirmed-coronavirus-cases/ar-BB11LlDh|archive-date=March 26, 2020|url-status=live}}</ref> *** ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅក្នុងប្រទេស[[កងទ័ពប្រជាជនថ្មី|ហ្វីលីពីន]] [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|ស៊ីរី]] [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងយេម៉ែន|យេម៉ែន]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|លីប៊ី]] បានប្រកាសយល់ស្របចំពោះការអំពាវនាវពីបទឈប់បាញ់របស់[[អគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ]] លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] ដោយក្រុមខ្លះបានព្រមទទួលយកជំនួយផ្នែកវេជ្ជសាស្រ្តសម្រាប់ខ្លួនផ្ទាល់ និងជនស៊ីវិលនៅក្នុងសហគមន៍របស់ពួកគេ។ ប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]] និង[[វេណេស៊ុយអេឡា]]បានរួមគ្នាពិភាក្សាអំពីដំណោះស្រាយចំពោះជំងឺរាតត្បាតសកល ខណៈ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]បានទម្លាក់ជំនួយមនុស្សធម៌ទៅប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]តាមផ្លូវអាកាស។<ref>{{cite web|url=https://www.csmonitor.com/Commentary/the-monitors-view/2020/0326/Trading-handguns-for-handwipes |title=Trading handguns for handwipes |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327035244/https://www.csmonitor.com/Commentary/the-monitors-view/2020/0326/Trading-handguns-for-handwipes |archive-date=March 27, 2020 |website=The Christian Science Monitor |date=March 26, 2020 |url-status=live}}</ref> * ២៧ មីនា – [[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]]បានក្លាយជាសមាជិកទី៣០ នៃ[[អង្គការណាតូ]]។<ref>{{cite web |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2020/03/24/north-macedonia-expected-to-join-nato-within-days/ |title=North Macedonia to officially join NATO on Friday |first=Aaron |last=Mehta |date=March 24, 2020 |website=Defense News |access-date=May 6, 2024 |archive-url=https://archive.today/20200324221721/https://www.defensenews.com/global/europe/2020/03/24/north-macedonia-expected-to-join-nato-within-days/ |archive-date=March 24, 2020 |url-status=live }}</ref> * ២៩ មីនា – [[សង្រ្គាមតម្លៃប្រេងកាតរវាងរុស្ស៊ី–អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]៖ តម្លៃ[[ប្រេងឆៅប្រិនត៍]] (Brent) បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៩% ពោលគឺមកត្រឹម ២៣ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល ដែលជាកម្រិតតម្លៃទាបបំផុតចាប់តាំងពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០២ មក។<ref>{{cite web|url=https://news.sky.com/story/coronavirus-oil-costs-hit-2002-low-as-markets-digest-surge-in-infections-11965511 |title=Coronavirus: Oil costs hit 2002 low as markets digest surge in infections |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330204100/https://news.sky.com/story/coronavirus-oil-costs-hit-2002-low-as-markets-digest-surge-in-infections-11965511 |archive-date=March 30, 2020 |first=James |last=Sillars |website=Sky News |date=March 30, 2020 |url-status=live}}</ref> === មេសា === * ១ មេសា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ *** [[​ចិន]]បាន​រាយការណ៍​ពី​ករណី​គ្មាន​រោគសញ្ញា​នៃ​ជំងឺ​កូវីដ-១៩ ចំនួន ១៣០ ករណី ដែល​ជា​ករណី​​គ្មាន​រោគសញ្ញាដំបូងបង្អស់ដែលគេរកឃើញ។<ref>{{cite web|date=April 1, 2020|title=China Reports 130 Asymptomatic Cases of Coronavirus in One Day|url=https://www.bloomberg.com/amp/news/articles/2020-04-01/china-reports-130-asymptomatic-cases-of-coronavirus-in-one-day|access-date=May 7, 2024|website=Bloomberg.com|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603200023/https://www.bloomberg.com/amp/news/articles/2020-04-01/china-reports-130-asymptomatic-cases-of-coronavirus-in-one-day|url-status=live}}</ref> *** រដ្ឋាភិបាលដែលទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃប្រទេស[[យេម៉ែន]]បានសម្រេចដោះលែងអ្នកទោសខ្លួនជាង ៤៧០ នាក់ ខណៈពេលមានក្ដីបារម្ភអំពីការរីករាលដាលជំងឺកូវីដ-១៩ នៅក្នុងបណ្ដាពន្ធនាគារយេម៉ែនដែលមានអ្នកទោសច្រើនកកកុញ។ [[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលយេម៉ែនដោះលែងអ្នកទោសនយោបាយទាំងអស់។<ref>{{cite web|title=Hundreds of prisoners in Yemen freed amid coronavirus pandemic|url=https://www.thenational.ae/world/mena/hundreds-of-prisoners-in-yemen-freed-amid-coronavirus-pandemic-1.1000483|access-date=May 7, 2024|website=The National|date=April 2020|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603180405/https://www.thenational.ae/world/mena/hundreds-of-prisoners-in-yemen-freed-amid-coronavirus-pandemic-1.1000483|url-status=live}}</ref> * ២ មេសា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួន​ករណី​ឆ្លង​ជំងឺ​កូវីដ-១៩ បានកើនលើស​ពី ១ លាន​នាក់​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក។<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-52144390| title=Coronavirus: Confirmed global cases pass one million| work=BBC News| date=April 3, 2010| access-date=May 7, 2024| archive-url=https://web.archive.org/web/20200403082750/https://www.bbc.co.uk/news/world-52144390| archive-date=April 3, 2020| url-status=live}}</ref> * ៥ មេសា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ករណីឆ្លងជំងឺកូវីដ-១៩ ដំបូងនៅក្នុងសួនសត្វមួយត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងសត្វ[[ខ្លាម៉ាឡេយ៉ា]]ញីអាយុ ៤ ឆ្នាំមួយក្បាលក្នុង[[សួនសត្វប៊្រុងស៍]] នៃ[[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]។<ref>{{cite web |url=https://www.livescience.com/tiger-bronx-zoo-has-covid-19.html |title=Bronx Zoo tiger infected with COVID-19 |first=Jeanna |last=Bryner |website=Live Science |date=April 5, 2020 |access-date=May 7, 2024 |archive-date=April 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406173328/https://www.livescience.com/amp/tiger-bronx-zoo-has-covid-19.html |url-status=live }}</ref> * ៧ មេសា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ [[ជប៉ុន]]បានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងភាពអាសន្ន ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺកូវីដ-១៩ ហើយបានលុបចោលកញ្ចប់ថវិកាជំរុញសេដ្ឋកិច្ចដែលមានតម្លៃ ១០៨ ពាន់ពាន់លានយ៉េន (៩៩០ ពាន់លានដុល្លារ) ដែលស្មើនឹង ២០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ប្រទេស។<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/apr/07/coronavirus-live-news-boris-johnson-intensive-care-uk-donald-trump-america-us-praying-recovery-latest-updates?page=with:block-5e8c3e758f08c9eaf0daff34#block-5e8c3e758f08c9eaf0daff34| title=Japan declares a state of emergency after rise in cases in Tokyo| work=The Guardian| date=April 7, 2010| access-date=May 7, 2024| archive-date=April 8, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200408114933/https://www.theguardian.com/world/live/2020/apr/07/coronavirus-live-news-boris-johnson-intensive-care-uk-donald-trump-america-us-praying-recovery-latest-updates?page=with%3Ablock-5e8c3e758f08c9eaf0daff34#block-5e8c3e758f08c9eaf0daff34| url-status=live}}</ref> * ៨ មេសា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ [[អន្តរាគមន៍របស់អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន|សម្ព័ន្ធយោធា]]ដឹកនាំដោយអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានប្រកាសបទឈប់បាញ់ជាឯកតោភាគីសម្រាប់ប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំង[[ហ៊ូទី]]នៅប្រទេសយេម៉ែន ស្របទៅតាមកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{Cite news|date=April 9, 2020|title=Ceasefire begins in Yemen to help combat virus|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-52224358|access-date=May 7, 2024|archive-date=April 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411163257/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-52224358|url-status=live}}</ref> * ១០ មេសា ** [[រោគរាតត្បាតគីវូអ៊ីបូឡា]]៖ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]]បានរាយការណ៍អំពីករណីដំបូងនៃ[[ជំងឺអ៊ីបូឡា]]ចាប់តាំងពីខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២០។ បន្ទុះនៃជំងឺនេះបានសម្លាប់មនុស្សសរុបជាង ២,២០០ នាក់ចាប់តាំងពីខែសីហា ឆ្នាំ២០១៨ មក។<ref>{{Cite news|date=April 10, 2020|title=Ebola patient dies in Congo, first case in 50 days|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-ebola-congo-idUSKCN21S1P5|access-date=May 7, 2024|archive-date=June 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607052137/https://www.reuters.com/article/us-health-ebola-congo-idUSKCN21S1P5|url-status=live}}</ref> ** យានអង្កេតអវកាសឈ្មោះ[[បេពីកូឡុំបូ]]របស់ [[ភ្ញាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប|ESA]]/[[ភ្ញាក់ងាររុករកអវកាសជប៉ុន|JAXA]] បានធ្វើ[[ជំនួយទំនាញ]]ចុងក្រោយរបស់វាជុំវិញភពផែនដី មុនពេលបន្តដំណើរទៅកាន់[[ភពសុក្រ]] ដែលជាភពដែលវានឹងធ្វើចលនាជំនួយទំនាញជាច្រើនជុំទៀត មុននឹងទៅដល់[[ភពពុធ]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite news|last=Amos|first=Jonathan|date=April 10, 2020|title=BepiColombo Mercury mission bids farewell to Earth|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52229667|access-date=May 7, 2024|archive-date=May 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526082107/https://www.bbc.com/news/science-environment-52229667|url-status=live}}</ref> ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ *** ចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនលើសពី ១០០,០០០ នាក់នៅទូទាំងពិភពលោក ច្រើនជាងដប់ដងបើប្រៀបកាលពីថ្ងៃទី២០ ខែមីនា។<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-52239925| title=Global toll tops 100,000 as Trump holds briefing| work=BBC News| date=April 10, 2010| access-date=May 7, 2024| archive-date=April 10, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200410051302/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-52239925| url-status=live}}</ref> *** ក្រុម[[ក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចការសេដ្ឋកិច្ច និងហិរញ្ញវត្ថុ|រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុនៃសហភាពអឺរ៉ុប]]បានយល់ព្រមលើកញ្ចប់ថវិកាកម្ចីចំនួន ៥៤០ ពាន់លានអឺរ៉ូ ដើម្បីត្រៀមផ្គត់ផ្គងតំហយសេដ្ឋកិច្ចបង្កឡើងដោយជំងឺរាតត្បាតសកល។<ref>{{Cite news|date=April 9, 2020|title=E.U. Officials Agree to Deal to Soften Coronavirus's Economic Blow|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/04/09/world/coronavirus-news-international.html|access-date=May 7, 2024|issn=0362-4331|archive-date=May 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524124654/https://www.nytimes.com/2020/04/09/world/coronavirus-news-international.html|url-status=live}}</ref> * ១២ មេសា – [[អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] (OPEC) និងសម្ព័ន្ធមិត្តបានសម្រេចកិច្ចព្រមព្រៀងកាត់បន្ថយផលិតកម្មប្រេងចំនួន ៩.៧ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ ដែលជាការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀង ចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី១ ខែឧសភាទៅ។<ref>{{Cite news|date=April 12, 2020|title=Record deal to cut oil output ends price war|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-52264546|access-date=May 7, 2024|archive-date=May 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520215340/https://www.bbc.com/news/business-52264546|url-status=live}}</ref> * ១៤ មេសា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ *** [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានរំពឹងទុកថាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកនឹងធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៣% ពោលជាតំហយសេដ្ឋកិច្ចដ៏ទាបបំផុតចាប់តាំងពី[[មហាឱនភាព|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច]]នៃ[[ទសវត្សរ៍ ១៩៣០|ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]]។<ref>{{cite web |title=IMF: Global economy will suffer worst year since Depression |url=https://apnews.com/8f170d4aae2073c692d0fa40da6abcf4 |website=AP NEWS |access-date=May 7, 2024 |date=April 14, 2020 |archive-date=April 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416020323/https://apnews.com/8f170d4aae2073c692d0fa40da6abcf4 |url-status=live }}</ref> *** [[ប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ប្រធានាធិបតីអាមេរិក]] លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានប្រកាសថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងផ្អាកមូលនិធិចំពោះ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] ដោយរង់ចាំការស៊ើបអង្កេតលើដំណោះស្រាយប្រឆាំងជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ និងទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួនជាមួយប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|author1=Betsy Klein|author2=Jennifer Hansler|title=Trump halts World Health Organization funding over handling of coronavirus outbreak|url=https://www.cnn.com/2020/04/14/politics/donald-trump-world-health-organization-funding-coronavirus/index.html|access-date=May 7, 2024|website=CNN|archive-date=April 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414234419/https://www.cnn.com/2020/04/14/politics/donald-trump-world-health-organization-funding-coronavirus/index.html|url-status=live}}</ref> * ១៥ មេសា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ *** ចំនួនករណីឆ្លងជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនលើសពី ២ លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>{{cite news |last1=Mayberry |first1=Kate |last2=Siddiqui |first2=Usaid |last3=Najjar |first3=Farah |title=Global coronavirus cases exceed two million: Live updates |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/trump-cuts-funding-coronavirus-pandemic-live-updates-200414231400449.html |access-date=May 7, 2024 |agency=Aljazeera |archive-date=April 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416003942/https://www.aljazeera.com/news/2020/04/trump-cuts-funding-coronavirus-pandemic-live-updates-200414231400449.html |url-status=live }}</ref> *** [[ធួរដេហ្វ្រង់ស៍ឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ២០២០ ដោយសារជំងឺរាតត្បាតសកល។<ref>{{cite web|first=Ben|last=Church|title=Tour de France delayed amid coronavirus pandemic|url=https://edition.cnn.com/2020/04/15/sport/tour-de-france-macron-postponement-coronavirus-spt-intl/index.html|access-date=May 7, 2024|website=CNN|date=April 15, 2020|archive-date=April 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415125537/https://edition.cnn.com/2020/04/15/sport/tour-de-france-macron-postponement-coronavirus-spt-intl/index.html|url-status=live}}</ref> *** [[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិកូរ៉េខាងត្បូងឆ្នាំ២០២០]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិក[[រដ្ឋសភា (កូរ៉េខាងត្បូង)|រដ្ឋសភា]]ទាំង ៣០០ រូប។ [[គណបក្សវេទិកា]]ដែលជាសម្ព័ន្ធភាពនយោបាយដឹកនាំដោយ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យកូរ៉េ]] បានឈ្នះអាសនៈចំនួន ១៨០ ក្នុងចំណោម ៣០០ អាសនៈសរុប។<ref>{{Cite news |date=April 16, 2020 |title=South Korea election: Ruling party wins amid coronavirus outbreak |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-52304781 |access-date=May 7, 2024 |archive-date=March 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321145156/https://www.bbc.com/news/world-asia-52304781 |url-status=live }}</ref> * ១៧ មេសា ** [[គណៈកម្មការនិយតកម្មមូលបត្រចិន]]បានអនុម័តលើប្រតិបត្តិការមួយដែលអនុញ្ញាតឱ្យ[[ក្រេឌីតស្វីស]] (Credit Suisse) កាន់កាប់ភាគហ៊ុនធំនៅក្នុងក្រុមហ៊ុនមូលបត្រចិនមួយ។ សកម្មភាពនេះបានធ្វើឱ្យក្រេឌីតស្វីសក្លាយជាធនាគារបរទេសដំបូងគេដែលកាន់កាប់ភាគហ៊ុនធំនៃក្រុមហ៊ុនចិនចាប់តាំងពីការបន្ធូរបន្ថយច្បាប់កម្មសិទ្ធិបរទេសនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ មក។<ref>{{Cite news|date=April 17, 2020|title=Credit Suisse gets approval to take majority stake in China JV|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-credit-suisse-gp-china-idUSKBN21Z1V7|access-date=May 7, 2024|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603184331/https://www.reuters.com/article/us-credit-suisse-gp-china-idUSKBN21Z1V7|url-status=live}}</ref> ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩ *** ចិនបានធ្វើកំណែប្រែចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩ នៅទីក្រុងអ៊ូហាន ដោយលើកនេះបានរកឃើញថាមានអ្នកស្លាប់បន្ថែមចំនួន ១,២៩០ នាក់ទៀត ដែលនាំឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩ នៅចិនកើនឡើងដល់ ៤,៦៣២ នាក់។<ref>{{cite news |title=Coronavirus: China outbreak city Wuhan raises death toll by 50% |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-52321529 |access-date=May 7, 2024 |agency=BBC |date=April 17, 2020 |archive-date=April 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417212529/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-52321529 |url-status=live }}</ref> *** ចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយសារកូវីដ-១៩ នៅ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប|ទ្វីបអឺរ៉ុប]]បានកើនលើសពី ១០០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web |title=Europe reaches grim milestone, surpasses 100,000 coronavirus deaths |url=https://news.yahoo.com/europe-reaches-grim-milestone-surpasses-145300436.html |website=news.yahoo.com |date=April 19, 2020 |access-date=May 7, 2024 |archive-date=April 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424001718/https://news.yahoo.com/europe-reaches-grim-milestone-surpasses-145300436.html |url-status=live }}</ref> * ១៨ មេសា – បុគ្គលសង្ស័យជាសមាជិក​ចលនា[[បូកូហារ៉ាំ]]​ចំនួន ៤៤ នាក់ ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រទះឃើញបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងពន្ធនាគារមួយកន្លែងនៅរដ្ឋធានី​[[អ៊ិនចាមេណា]]នៃប្រទេស[[ឆាដ]] ដោយករណីពុលស្លាប់។<ref>{{Cite news|last=AFP|date=April 18, 2020|title=44 suspected Boko Haram members found dead in Chad prison|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/18/44-suspected-boko-haram-members-found-dead-in-chad-prison|access-date=May 7, 2024|issn=0261-3077|archive-date=June 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621144658/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/18/44-suspected-boko-haram-members-found-dead-in-chad-prison|url-status=live}}</ref> * ១៩ មេសា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ភាពចលាចលបានផ្ទុះឡើងនៅទីក្រុង[[ប៉ារីស]] [[ប៊ែរឡាំង]] និង[[វ៉្លាឌីកាហ្វកាស]] ចំពេលការបិទខ្ទប់ដោយសារកូវីដ-១៩ បានកំពុងរឹតបន្តឹងខ្លាំងជាងមុន។<ref>{{Cite news|last=Harding|first=Luke|date=April 20, 2020|title=Germany opens some shops as Merkel warns of second wave of coronavirus|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/20/german-shops-open-angela-merkel-warns-second-wave-coronavirus|access-date=May 7, 2024|issn=0261-3077|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603055609/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/20/german-shops-open-angela-merkel-warns-second-wave-coronavirus|url-status=live}}</ref> * ២០ មេសា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]] លោក[[បេនយ៉ាមិន នេតាញ៉ាហ៊ូ]] និងមេដឹកនាំ[[ខៀវនិងស (សម្ព័ន្ធនយោបាយ)|សម្ព័ន្ធខៀវនិងស]] លោក[[បេននី ហ្កានស៍]] បានយល់ស្របគ្នាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ ដោយបញ្ចប់វិបត្តិជាប់គាំងនយោបាយរយៈពេលជាងមួយឆ្នាំ។ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ លោកនេតាញ៉ាហ៊ូនឹងកាន់តំណែងរយៈពេល ១៨ ខែបន្ថែមទៀត មុនពេលលោកហ្កានស៍ឡើងកាន់បន្ត។<ref>{{cite web|title=After impasse of over a year, Netanyahu and Gantz agree to form a government|url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-gantz-reach-agreement-to-form-national-emergency-government/|access-date=May 7, 2024|website=timesofisrael.com|archive-date=May 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529065907/https://www.timesofisrael.com/netanyahu-gantz-reach-agreement-to-form-national-emergency-government/|url-status=live}}</ref> * ២១ មេសា – នគរបាលនៃប្រទេស[[ម៉ូសំប៊ិក]]បានថ្លែងថា អ្នកភូមិដែលមានភេទប្រុស ចំនួន ៥២ នាក់ត្រូវបានពួកសកម្មប្រយុទ្ធជ្រុលនិយម[[ឥស្លាមនិយម|ឥស្លាម]]សម្លាប់ចោលកាលពីដើមខែនេះនៅក្នុង[[ស្រុកមុយដុំបេ]] [[ខេត្តកាបូឌែលហ្កាដូ]] បន្ទាប់ពីពួកគេបានបដិសេធមិនចូលក្នុងជួររបស់ក្រុមនោះ។<ref>{{Cite news|date=April 21, 2020|title=Islamist insurgents kill 52 villagers in Mozambique, police say|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-mozambique-insurgency-idUSKCN2233AV|access-date=May 9, 2024|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603200226/https://www.reuters.com/article/us-mozambique-insurgency-idUSKCN2233AV|url-status=live}}</ref> * ២២ មេសា – [[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]នៃប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] បានបាញ់បង្ហោះរ៉ុក្កែតផ្ទុកផ្កាយរណបយោធាដំបូងបង្អស់របស់ប្រទេសទៅក្រៅភពផែនដី។<ref>{{cite web|last=Welle (dw.com)|first=Deutsche|title=Iran launches military satellite amid tensions with US {{!}} DW {{!}} 22.04.2020|url=https://www.dw.com/en/iran-launches-military-satellite-amid-tensions-with-us/a-53205568|access-date=May 9, 2024|website=DW.COM|archive-date=June 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614060732/https://www.dw.com/en/iran-launches-military-satellite-amid-tensions-with-us/a-53205568|url-status=live}}</ref> * ២៥ មេសា ** [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងយេម៉ែន|សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន]]៖ [[ក្រុមប្រឹក្សាអន្តរកាលភាគខាងត្បូង]]បានប្រកាសពីការបង្កើតរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ខ្លួននៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសយេម៉ែន រួចក៏បានដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងខ្លួននៅទីក្រុង[[អាតាក]]។<ref>{{Cite news|date=April 26, 2020|title=Yemen separatists announce self-rule in south, complicating peace efforts|work=Reuters|url=https://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-south-idUKKCN228001|access-date=May 9, 2024|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603200212/https://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-south-idUKKCN228001|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីរងការរិះគន់ និងប្រឆាំងពីរដ្ឋបាលផ្សេងៗក្នុងតំបន់ ក្រុមប្រឹក្សាមួយនេះក៏យល់ព្រមទទួល​យក​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​សន្តិភាពក្រោមជំនួយពីអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត ហើយបាន​បោះបង់​ចោលនូវបំណងគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|date=July 29, 2020|title=Yemen's separatists to give up self-rule, push peace deal|url=https://apnews.com/c0d8d226b7c8c655f34afe830d90c8c4|access-date=May 9, 2024|website=AP NEWS|archive-date=July 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729041735/https://apnews.com/c0d8d226b7c8c655f34afe830d90c8c4|url-status=live}}</ref> ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនករណីអ្នកស្លាប់នៅទូទាំងពិភពលោកបានកើនលើសពី ២០០,០០០ នាក់<ref>{{cite news |last1=Vincent |first1=Isabel |title=Coronavirus death toll tops 200,000 globally |url=https://nypost.com/2020/04/25/coronavirus-death-toll-tops-200000-globally/ |access-date=May 9, 2024 |publisher=New York Post |date=April 25, 2020 |archive-date=April 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426000208/https://nypost.com/2020/04/25/coronavirus-death-toll-tops-200000-globally/ |url-status=live }}</ref> ខណៈចក្រភព​អង់គ្លេសបាន​ក្លាយជា​ប្រទេស​ទី​ប្រាំដែល​មាន​អ្នកស្លាប់ច្រើនជាង ​២០,០០០ ​នាក់​ដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩។<ref>{{cite web |title=Europe's Virus Deaths Slow While U.K. Fatalities Pass 20,000 |url=https://news.yahoo.com/europe-virus-deaths-slow-merkel-123743375.html |website=news.yahoo.com |date=April 25, 2020 |access-date=May 9, 2024 |archive-date=April 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426022235/https://news.yahoo.com/europe-virus-deaths-slow-merkel-123743375.html |url-status=live }}</ref> * ២៦ មេសា – ព្រះចៅ[[សម្ដេចព្រះរាជាធិបតីសាល់ម៉ាន ប៊ីន អាប់ឌុលអាស៊ីស អាល់ សាអ៊ូត|សាល់ម៉ាន]]នៃ[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]បានចេញព្រះរាជក្រឹត្យមួយប្រកាសថា បុគ្គលដែលជាប់ទោសឧក្រិដ្ឋកម្មក្នុងនាមជាអនីតិជននឹងលែងត្រូវយកទៅប្រហារជីវិតទៀតហើយ។<ref>{{Cite news|date=April 26, 2020|title=Saudi Arabia scraps execution for those who committed crimes as minors: Commission|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-rights-execution-idUSKCN2280LI|access-date=May 9, 2024|archive-date=April 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427065058/https://www.reuters.com/article/us-saudi-rights-execution-idUSKCN2280LI|url-status=live}}</ref> * ២៧ មេសា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនករណីឆ្លងបានកើនលើសពី ៣ លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោក ខណៈដែលចំនួនករណីឆ្លងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនផុតពី ១ លាននាក់។<ref>{{cite news |last1=Salo |first1=Jackie |title=3 million coronavirus cases have now been reported worldwide |url=https://nypost.com/2020/04/27/3-million-coronavirus-cases-have-been-reported-worldwide/ |access-date=May 9, 2024 |agency=New York Post |date=April 27, 2020 |archive-date=December 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201221142615/https://nypost.com/2020/04/27/3-million-coronavirus-cases-have-been-reported-worldwide/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Oliviera |first1=Nelson |title=U.S. set to become first country with 1 million reported coronavirus cases |url=https://www.nydailynews.com/coronavirus/ny-coronavirus-united-states-first-country-one-million-cases-20200427-ndgyccahcbgyplrawxkc23pgfa-story.html |access-date=May 9, 2024 |publisher=NY Daily News |date=April 27, 2020 |archive-date=December 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201221145400/https://www.nydailynews.com/coronavirus/ny-coronavirus-united-states-first-country-one-million-cases-20200427-ndgyccahcbgyplrawxkc23pgfa-story.html |url-status=live }}</ref> * ២៨ មេសា – ប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]]បានចូលជាសមាជិកផ្លូវការទី៣៧ នៃ[[អង្គការ​សម្រាប់​កិច្ច​សហប្រតិបត្តិការ​ និង​អភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច]] (OECD)។<ref>{{cite web|title=Global OECD welcomes Colombia as its 37th Member - OECD|url=http://www.oecd.org/colombia/global-oecd-welcomes-colombia-as-its-37th-member.htm|access-date=May 9, 2024|website=oecd.org|archive-date=June 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602174243/http://www.oecd.org/colombia/global-oecd-welcomes-colombia-as-its-37th-member.htm|url-status=live}}</ref> * ៣០ មេសា – [[ណាសា]]បានជ្រើសរើស ''SpaceX'', [[ប៊្លូអូរីជីន|Blue Origin]] និង [[ដៃណេទិកស៍|Dynetics]] ជាដៃគូផ្លូវការសម្រាប់សាងសង់យានចុះចតលើឋានព្រះច័ន្ទ ត្រៀមបេសកកម្មដឹកអវកាសយានិកអាមេរិកទៅកាន់ឋានព្រះច័ន្ទនៅក្នុង[[ឆ្នាំ ២០២៤|ឆ្នាំ២០២៤]]។<ref>{{Cite news|date=May 1, 2020|title=Musk's SpaceX, Bezos' Blue Origin land contracts to build NASA's astronaut moon lander|work=Reuters|url=https://uk.reuters.com/article/us-space-exploration-nasa-idUKKBN22C3DI|access-date=May 9, 2024|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603200224/https://uk.reuters.com/article/us-space-exploration-nasa-idUKKBN22C3DI|url-status=dead}}</ref> === ឧសភា === * ១ ឧសភា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនអ្នកជាសះស្បើយពីជំងឺកូវីដ-១៩ សរុបបានកើនដល់ ១ លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោក នេះបើយោងតាមទិន្នន័យពី[[សាកលវិទ្យាល័យចនស៍ហប់ឃីនស៍]]។<ref>{{cite news |last1=Horn |first1=Austin |title=More Than 1 Million People Have Recovered From COVID-19 Worldwide |url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/01/849065983/more-than-1-million-people-have-recovered-from-covid-19-worldwide |access-date=13 May 2024 |publisher=NPR |date=May 1, 2020 |archive-date=May 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502135057/https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/01/849065983/more-than-1-million-people-have-recovered-from-covid-19-worldwide |url-status=live }}</ref> ** [[កុប្បកម្មក្នុងពន្ធនាគារក្វាណារ៉េ]]៖ កុប្បកម្ម និងការប៉ុនប៉ងរត់គេចខ្លួនរបស់ឈ្លើយពន្ធនាគារបានបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៤៧ នាក់ និងរបួស ៧៥ នាក់បន្ថែមនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលពន្ធនាគារដេឡូសយ៉ាណូស នៅទីក្រុង[[ក្វាណារ៉េ]] ប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]]។<ref>{{cite web|date=May 3, 2020|title=Familias de reos muertos en penal de Guanare acusan a autoridades de masacre|url=https://efectococuyo.com/sucesos/familias-de-reos-muertos-en-penal-de-guanare-acusan-a-autoridades-de-masacre/|website=Efecto Cocuyo|access-date=13 May 2024|archive-date=June 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629162941/https://efectococuyo.com/sucesos/familias-de-reos-muertos-en-penal-de-guanare-acusan-a-autoridades-de-masacre/|url-status=live}}</ref> * ២ ឧសភា – [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានបោះផ្សាយរបាយការណ៍មួយដែលបញ្ជាក់ថា ការទម្លាក់គ្រាប់បែកមិនរើសមុខដោយរុស្ស៊ីទៅលើជនស៊ីវិលនៅក្នុងប្រទេសស៊ីរី គឺជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម។<ref>{{cite web|url = https://www.theguardian.com/world/2020/mar/02/russia-committed-war-crimes-in-syria-finds-un-report|title = Russia committed war crimes in Syria, finds UN report|website = TheGuardian.com|date = March 2, 2020|access-date = 13 May 2024|archive-date = October 26, 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20231026062307/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/02/russia-committed-war-crimes-in-syria-finds-un-report|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/NewsDetail.aspx?NewsID=25638&LangID=E|title=OHCHR &#124; UN Commission of Inquiry on Syria: Unprecedented levels of displacement and dire conditions for civilians in the Syrian Arab Republic|website=www.ohchr.org|access-date=13 May 2024|archive-date=September 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909005955/https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/NewsDetail.aspx?NewsID=25638&LangID=E|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jul/22/russia-and-syria-step-up-airstrikes-against-civilians-in-idlib|title=Russia and Syria step up airstrikes against civilians in Idlib|website=TheGuardian.com|date=July 22, 2019|access-date=13 May 2024|archive-date=July 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731063108/https://www.theguardian.com/world/2019/jul/22/russia-and-syria-step-up-airstrikes-against-civilians-in-idlib|url-status=live}}</ref> * ៣–៤ ឧសភា – ក្រុមបក្សប្រឆាំងវេណេស៊ុយអេឡា និងក្រុមហ៊ុនយោធាឯកជនអាមេរិកខាងជើងមួយ ឈ្មោះ ''Silvercorp USA'' បានព្យាយាមលបចូលប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាដើម្បីដកប្រធានាធិបតី[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]]ចេញពីតំណែង ប៉ុន្តែត្រូវទទួលបរាជ័យបន្ទាប់ពីអាជ្ញាធរវេណេស៊ុយអេឡារកឃើញ។<ref>{{cite news|title=From a Miami condo to the Venezuelan coast, how a plan to 'capture' Maduro went rogue|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/from-a-miami-condo-to-the-venezuelan-coast-how-a-plan-to-capture-maduro-went-rogue/2020/05/06/046222bc-8e4a-11ea-9322-a29e75effc93_story.html|last1=Faiola|first1=Anthony|last2=DeYoung|first2=Kare|last3=Herrero|first3=Ana Vanessa|date=May 6, 2020|newspaper=The Washington Post|access-date=13 May 2024|archive-date=May 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511013639/https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/from-a-miami-condo-to-the-venezuelan-coast-how-a-plan-to-capture-maduro-went-rogue/2020/05/06/046222bc-8e4a-11ea-9322-a29e75effc93_story.html|url-status=live}}</ref> * ៤ ឧសភា – ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអង់គ្លេស និងកេនយ៉ា បានប្រកាសពីការរកឃើញ "មីក្រូស្ពរីឌីយ៉ា អ៊ឹមប៊ី" (Microsporidia MB) ដែលជាអតិសុខុមប្រាណប៉ារ៉ាសិតនៅក្នុងក្រុមផ្សិត[[មីក្រូស្ពរីឌីយ៉ា]] ដែលមានសមត្ថភាពរារាំងសត្វ[[មូស]]ពីការចម្លង[[ជំងឺគ្រុនចាញ់]] ពោលការរកឃើញនេះអាចត្រួសត្រាយផ្លូវសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងជំងឺគ្រុនចាញ់នាពេលអនាគត។<ref>{{Cite journal|last1=Herren|first1=Jeremy K.|last2=Mbaisi|first2=Lilian|last3=Mararo|first3=Enock|last4=Makhulu|first4=Edward E.|last5=Mobegi|first5=Victor A.|last6=Butungi|first6=Hellen|last7=Mancini|first7=Maria Vittoria|last8=Oundo|first8=Joseph W.|last9=Teal|first9=Evan T.|last10=Pinaud|first10=Silvain|last11=Lawniczak|first11=Mara K. N.|date=May 4, 2020|title=A microsporidian impairs Plasmodium falciparum transmission in Anopheles arabiensis mosquitoes|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=2187|doi=10.1038/s41467-020-16121-y|pmid=32366903|pmc=7198529|bibcode=2020NatCo..11.2187H|issn=2041-1723}}</ref> * ៥ ឧសភា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩៖ ចំនួនអ្នកស្លាប់នៅចក្រភពអង់គ្លេសដោយសារកូវីដ-១៩ (៣២,៣១៣) គឺជាអត្រាអ្នកស្លាប់ដោយជំងឺកូវីដ-១៩ ខ្ពស់បំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ខណៈអត្រាអ្នកស្លាប់នៅអ៊ីតាលីបានចុះមកនៅចំណាត់ថ្នាក់លេខពីរ (២៩,០២៩)។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/05/uk-coronavirus-death-toll-rises-above-32000-to-highest-in-europe |title=UK coronavirus death toll rises above 32,000 to highest in Europe |work=The Guardian |date=May 5, 2020 |access-date=13 May 2024 |archive-date=May 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518205457/https://www.theguardian.com/world/2020/may/05/uk-coronavirus-death-toll-rises-above-32000-to-highest-in-europe |url-status=live }}</ref> * ៦ ឧសភា ** ក្រុមតារាវិទូមួយបានប្រកាសពីការរកឃើញនូវ[[ប្រហោងខ្មៅ]]ដំបូងបង្អស់ដែលស្ថិតនៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្កាយដែលអាចមើលឃើញដោយភ្នែកទទេបាន។<ref>{{cite web|title=ESO Instrument Finds Closest Black Hole to Earth - Invisible object has two companion stars visible to the naked eye|url=https://www.eso.org/public/news/eso2007/|last=information@eso.org|website=eso.org|access-date=13 May 2024|archive-date=May 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200506232455/https://www.eso.org/public/news/eso2007/|url-status=live}}</ref> ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩៖ ភ័ស្តុតាងថ្មីបានបង្ហាញថា អ្នកនេសាទបារាំងដើមកំណើតអាល់ហ្សេរីម្នាក់ដែលត្រូវបានគេធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យថាកើត[[ជំងឺរលាកទងសួត]]ដែលមិនស្គាល់ប្រភពកាលពីថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ត្រូវបានគេកំណត់សារជាថ្មីថាជាជំងឺកូវីដ-១៩ ទៅវិញទោះបីជាបុរសម្នាក់នោះគ្មានប្រវត្តិធ្វើដំណើរទៅប្រទេសចិន ហើយមិនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយជនជាតិចិនណាមួយនោះក្ដី។<ref>{{cite web |last1=Submission |first1=Internal |title=Emergence of early COVID-19 case in France may hold new clues to pandemic's spread |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/05/06/world/early-covid-19-france/ |website=The Japan Times |access-date=13 May 2024 |date=May 6, 2020 |archive-date=May 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511125046/https://www.japantimes.co.jp/news/2020/05/06/world/early-covid-19-france/ |url-status=live }}</ref> * ៩ ឧសភា – ទាហាន​ចិន​ និង​ឥណ្ឌា​ជាច្រើន​នាក់​បាន​ទទួលរង​របួសនៅ​ក្នុង​ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​តាម​ព្រំដែន​នៅចំណុច​ច្រក​ឆ្លង​​[[នធុលា]]។ ទាហានទាំងសងខាងសរុបប្រហែល ១៥០ នាក់បានចូលរួមក្នុងជម្លោះព្រំដែនមួយនេះ ដោយប្រើដៃវាយគ្នា និងការគប់ដុំថ្មទៅវិញទៅមក។<ref>{{cite news|title=Indian and Chinese soldiers injured in cross-border fistfight, says Delhi|url=http://www.theguardian.com/world/2020/may/11/indian-and-chinese-soldiers-injured-in-cross-border-fistfight-says-delhi|agency=Agence France-Presse|date=May 11, 2020|website=The Guardian|access-date=14 May 2024|archive-date=January 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102141346/https://www.theguardian.com/world/2020/may/11/indian-and-chinese-soldiers-injured-in-cross-border-fistfight-says-delhi|url-status=live}}</ref> * ១០ ឧសភា — ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ទីក្រុង[[អ៊ូហាន]]បានរាយការណ៍ពីករណីឆ្លងវីរុសដំបូងក្នុងក្រុងបន្ទាប់គ្មានដំណឹងអំពីករណីឆ្លងអស់រយៈពេលជាងមួយខែ។ បុរសអាយុ ៨៩ ឆ្នាំម្នាក់ត្រូវបានបញ្ជាក់ថាវិជ្ជមានវីរុសកូវីដ-១៩ ប៉ុន្តែភរិយារបស់គាត់ និងរួមជាមួយសមាជិកមួយចំនួននៃសហគមន៍ដែលគាត់រស់នៅ ត្រូវបានអាជ្ញាធរសម្គាល់ថាកើតជាករណីគ្មានរោគសញ្ញា។<ref>{{cite news |last1=Pickrell |first1=Ryan |title=Wuhan reported its first new coronavirus case in more than a month |url=https://www.businessinsider.sg/wuhan-reports-first-new-coronavirus-case-in-over-a-month-2020-5?r=US&IR=T |access-date=20 May 2024 |publisher=Business Insider US |date=May 10, 2020 |archive-date=May 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526014359/https://www.businessinsider.sg/wuhan-reports-first-new-coronavirus-case-in-over-a-month-2020-5?r=US&IR=T }}</ref> * ១១ ឧសភា – [[វិទ្យាស្ថានម៉ាក្ស ផ្លុងក៍សម្រាប់នរវិទ្យានិវត្តន៍]]បានចេញផ្សាយលទ្ធផលនៃការវិភាគវិទ្យុកាបូន និងដេអ៊ិនអាលើហ្វូស៊ីលដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំបាឆូគីរ៉ូ]] នៃប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]។ លទ្ធផលបានបង្ហាញអត្តសញ្ញាណហ្វូស៊ីលនោះថាជាអំបូរ[[មនុស្ស|អូម៉ូសាព្យាង]] និងមិនមែនជាពូជ[[នេអង់ឌែតាល់]]ទេ។ របកគំហើញថ្មីនេះអាចជាភ័ស្តុតាងបញ្ជាក់បានថាមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្នអាចប្រហែលជាបានឆ្លងចូលទ្វីបអឺរ៉ុបតាំងពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមុនជាងការគិតទៅទៀត។<ref>{{cite web|last=Welle (dw.com)|first=Deutsche|title=Bulgarian fossils suggest Homo sapiens arrived in Europe earlier than previously thought {{!}} DW {{!}} 12.05.2020|url=https://www.dw.com/en/bulgarian-fossils-suggest-homo-sapiens-arrived-in-europe-earlier-than-previously-thought/a-53399586|access-date=14 May 2024|website=DW.COM|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603015742/https://www.dw.com/en/bulgarian-fossils-suggest-homo-sapiens-arrived-in-europe-earlier-than-previously-thought/a-53399586|url-status=live}}</ref> * ១៤ ឧសភា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ *** ចំនួនអ្នកស្លាប់ពីកូវីដ-១៩ នៅទូទាំងពិភពលោកបានកើនលើសពី ៣០០,០០០ អ្នក។<ref>{{cite news|last1=Picheta|first1=Rob|date=May 14, 2020|title=Coronavirus global death toll passes 300,000 as countries wait in lockdown|agency=CNN|url=https://edition.cnn.com/2020/05/14/world/coronavirus-global-death-toll-300000-intl/index.html|access-date=14 May 2024|archive-date=May 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515010444/https://edition.cnn.com/2020/05/14/world/coronavirus-global-death-toll-300000-intl/index.html|url-status=live}}</ref> *** [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានកើនរំលឹកអំពីវិបត្តិ[[សុខភាពផ្លូវចិត្ត]]សកល ដែលបណ្តាលមកពីភាពឯកោ ការភ័យខ្លាច ភាពមិនប្រាកដប្រជា និងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។<ref>{{cite web|date=May 14, 2020|title=U.N. warns of global mental health crisis due to COVID-19 pandemic|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mentalhealth/u-n-warns-of-global-mental-health-crisis-due-to-covid-19-pandemic-idUSKBN22Q0AO|access-date=14 May 2024|website=Reuters|archive-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514035557/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mentalhealth/u-n-warns-of-global-mental-health-crisis-due-to-covid-19-pandemic-idUSKBN22Q0AO|url-status=live}}</ref> * ១៥ ឧសភា – ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវបានប្រកាសថា [[ហ្វូស៊ីល]][[ម្រើមព្រះ]]ប្រវែង ២.៥ សង់ទីម៉ែត្រនៃអំបូរ[[កម្ពេការីស]] ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅលើកោះ[[កេរេរ៉ា]] នៃប្រទេស[[ស្កុតឡិន]] គឺត្រូវជាសត្វលើគោកដ៏ចំណាស់បំផុតដែលគេស្គាល់ ដោយវាធ្លាប់មានជីវិតរស់នៅកាលពីប្រមាណ ៤២៥ លានឆ្នាំមុនក្នុងយុគសម័យ[[ស៊ីល័រ]]។<ref>{{Cite news|date=May 15, 2020|title=Myriapod divergence times differ between molecular clock and fossil evidence: U/Pb zircon ages of the earliest fossil millipede-bearing sediments and their significance|work=Historical Biology, An International Journal of Paleobiology|doi=10.1080/08912963.2020.1762593|last1=Brookfield |first1=M. E. |last2=Catlos |first2=E. J. |last3=Suarez |first3=S. E. |volume=33 |issue=10 |pages=2014–2018 }}</ref> * ១៦ ឧសភា – ពាណិជ្ជករសញ្ជាតិ[[រ៉្វាន់ដា]] លោក[[ហ្វេលីស៊ីអង់ កាប៊ូហ្កា]] ដែលធ្លាប់ចូលដៃគាំទ្រ[[ការប្រល័យពូជសាសន៍រ៉្វាន់ដា]] ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅ[[អានីអ៊ែរ-ស៊ួស-ស៊ែន]] ប្រទេស[[បារាំង]] បន្ទាប់ពីរត់គេចខ្លួនពីអាជ្ញាធររ៉្វាន់ដាអស់រយៈពេល ២៦ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|title=Mechanism fugitive Félicien Kabuga arrested today|url=https://www.irmct.org/en/news/20-05-17-mechanism-fugitive-f%C3%A9licien-kabuga-arrested-today|date=May 16, 2020|website=United Nations International Residual Mechanism for Criminal Tribunals|access-date=15 May 2024|archive-date=May 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517094025/https://www.irmct.org/en/news/20-05-17-mechanism-fugitive-f%C3%A9licien-kabuga-arrested-today|archivedate=ឧសភា 17, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200517094025/https://www.irmct.org/en/news/20-05-17-mechanism-fugitive-f%C3%A9licien-kabuga-arrested-today|url-status=dead}}</ref> * ១៨ ឧសភា ** [[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ការសម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]]បានប្រកាសថា មនុស្សជិតមួយលាននាក់ត្រូវបានរងផលប៉ះពាល់ ហើយមនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ២៤ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ដែលបានវាយប្រហារទីក្រុង[[បេលេដ្វេន]] និង[[ចូហារ]] ប្រទេស[[សូម៉ាលី]]។<ref>{{cite web|last=Guled|first=Abdi|date=May 18, 2020|title=Nearly 1 million people affected by Somalia floods: UN|url=https://www.ctvnews.ca/world/nearly-1-million-people-affected-by-somalia-floods-un-1.4943847|access-date=15 May 2024|website=CTVNews|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603012409/https://www.ctvnews.ca/world/nearly-1-million-people-affected-by-somalia-floods-un-1.4943847|url-status=live}}</ref> ** ជាលើកទីមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានរៀបចំ[[សន្និបាតសុខភាពពិភពលោក]]ប្រចាំឆ្នាំរបស់ខ្លួនតាមរយៈវីដេអូអនឡាញជំនួសឱ្យការប្រជុំដោយផ្ទាល់។<ref>{{Cite news|title=Unprecedented World Health Assembly Convenes Online As Pandemic Rages|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/05/17/857206256/unprecedented-world-health-assembly-convenes-online-as-pandemic-rages|access-date=15 May 2024|newspaper=NPR|date=May 17, 2020|last1=Beaubien|first1=Jason|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603024535/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/05/17/857206256/unprecedented-world-health-assembly-convenes-online-as-pandemic-rages|url-status=live}}</ref> * ១៩ ឧសភា – [[ប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីន]] លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]បានប្រកាសពីការបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងទាំងអស់ រួមទាំងផ្នែកសន្តិសុខជាមួយប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងផែនការរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងការកាត់បញ្ចូល[[ជ្រលងទន្លេហ្សកដានី]]ជាកម្មសិទ្ធិខ្លួន។<ref>{{cite web|title=President Abbas declares end to agreements with Israel, US; turns over responsibility on occupied lands to Israel|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=SbnBNCa117154132029aSbnBNC|access-date=15 May 2024|website=english.wafa.ps|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603024533/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=SbnBNCa117154132029aSbnBNC|url-status=live}}</ref> * ២១ ឧសភា ** [[ព្យុះស៊ីក្លូនអាំផាន]]បានវាយបោកបក់តំបន់ភាគខាងកើតប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] និងប្រទេស[[បង់ក្លាដែស]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សជាង ១០០ នាក់ និងបង្ខំមនុស្សជាងបួនលាននាក់ផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅ។ ព្យុះនេះបានបង្កឱ្យមានការខូចខាតជាទឹកប្រាក់ជាង ១៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ដែលនាំឱ្យវាក្លាយជាព្យុះស៊ីក្លូនដ៏ខ្លាំងបំផុតមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងមហាសមុទ្រឥណ្ឌាខាងជើង ដោយបានបំបែកកំណត់ត្រា[[ព្យុះស៊ីក្លូនណាហ្គីស]]កាលពីឆ្នាំ២០០៨។<ref>{{Cite news|date=May 20, 2020|title=Cyclone Amphan wreaks deadly havoc|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-52734259|access-date=15 May 2024|archive-date=November 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221122132750/https://www.bbc.com/news/world-asia-52734259|url-status=live}}</ref> ** សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសពីការដកខ្លួនចេញពី[[សន្ធិសញ្ញាបើកមេឃ]]នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយខែ ដោយចោទប្រកាន់ពីការបំពានសន្ធិសញ្ញាជាបន្តបន្ទាប់ដោយប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|date=May 21, 2020|title=US to withdraw from 'Open Skies' arms control deal|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52760420|access-date=15 May 2024|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603134816/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-52760420|url-status=live}}</ref> ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនករណីឆ្លងបានកើនឡើងដល់ ៥ លានករណីនៅទូទាំងពិភពលោក ដោយមានករណីថ្មីចំនួន ១០៦,០០០ ករណីបន្ថែមទៀតដែលបានរកឃើញនៅក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោងកន្លងមក ដោយនាំឱ្យវាក្លាយជាកំណត់ត្រាតួលេខឆ្លងខ្ពស់បំផុតសម្រាប់រយៈពេលមួយថ្ងៃ។<ref>{{cite web |title=Coronavirus live news: global cases pass 5m as EU health chief warns of second wave |url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/may/21/coronavirus-live-news-global-cases-near-5m-as-eu-health-chief-warns-of-second-wave?page=with:block-5ec5d5648f0886ce4f5d7791#block-5ec5d5648f0886ce4f5d7791 |work=The Guardian |access-date=15 May 2024 |date=May 21, 2020 |archive-date=May 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521120124/https://www.theguardian.com/world/live/2020/may/21/coronavirus-live-news-global-cases-near-5m-as-eu-health-chief-warns-of-second-wave?page=with:block-5ec5d5648f0886ce4f5d7791#block-5ec5d5648f0886ce4f5d7791 |url-status=live }}</ref> * ២២ ឧសភា ** [[ហ្វ្លាយត៍ភីឃេ ៨៣០៣|ជើងហោះហើរ ''PK8303'']] ដែលជាយន្តហោះដឹកអ្នកដំណើររបស់[[អាកាសចរណ៍អន្តរជាតិប៉ាគីស្ថាន]] បានធ្លាក់ក្នុងតំបន់ប្រជាជនរស់នៅមួយកន្លែងនៅជិតទីក្រុង[[ការ៉ាជី]]នៃប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៩៧ នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សសរុប ៩៩ នាក់នៅលើយន្តហោះ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សរាប់សិបនាក់ទៀតនៅក្បែរកន្លែងកើតហេតុ។<ref>{{cite web |title=Pakistan International Airlines passenger plane crashes in Karachi |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-52766904 |work=BBC News |access-date=15 May 2024 |date=May 22, 2020 |archive-date=May 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522104233/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-52766904 |url-status=live }}</ref> ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ប្រទេសប្រេស៊ីលបានវ៉ាដាច់រុស្ស៊ី ក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានចំនួនអ្នកឆ្លងជំងឺកូវីដ-១៩ ច្រើនជាងគេទីពីរ ដោយមានករណីឆ្លងសរុបជាង ៣៣០,០០០ ករណី។ ប្រធានាធិបតី[[ស៊ែរ បុលសូណារ៉ូ]]បានបន្តច្រានចោលនូវហានិភ័យរបស់មេរោគនេះ។<ref>{{cite web |title=Brazil now has the second-highest number of coronavirus cases in the world after US |url=https://edition.cnn.com/2020/05/22/americas/brazil-coronavirus-cases/index.html |work=CNN |access-date=May 23, 2020 |date=May 23, 2020 |archive-date=May 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523010629/https://edition.cnn.com/2020/05/22/americas/brazil-coronavirus-cases/index.html |url-status=live }}</ref> * ២៣ ឧសភា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ប្រទេសចិនបានរាយការណ៍ពីអវត្តមាននៃករណីឆ្លងថ្មីជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីជំងឺរាតត្បាតមួយនេះបានផ្ទុះឡើងមក បើយោងទៅតាម[[គណៈកម្មការសុខភាពជាតិ]]។<ref>{{Cite news|date=May 23, 2020|title=China reports no new coronavirus cases for first time since pandemic began|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-idUSKBN22Z047|access-date=15 May 2024|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603024546/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-idUSKBN22Z047|url-status=live}}</ref> * ២៤ ឧសភា – [[ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប]] លោក[[អាប់ឌែល ហ្វាតា អែល-ស៊ីស៊ី]]បានលើកលែងទោសឱ្យអ្នកជាប់ពន្ធនាគារចំនួន ៣,១៥៧ នាក់ដើម្បីប្រារព្ធពិធីបុណ្យ[[អៃឌែលហ្វីតរ៍]] ហើយពីរថ្ងៃក្រោយមក [[ប្រធានាធិបតីហ្សំប៊ី|ប្រធានាធិបតី]]ប្រទេស[[ហ្សំប៊ី]] លោក[[អេដហ្ការ លូងហ្គូ]]ក៏បានលើកលែងទោសឱ្យអ្នកជាប់ពន្ធនាគារជិត ៣,០០០ នាក់ដែរ ដើម្បីរំលឹក[[ទិវាសេរីភាពអាហ្វ្រិក]]។<ref>{{cite web|title=Egypt pardons former policeman jailed for murder of pop singer Tamim|url=http://www.middleeasteye.net/news/egypt-pardons-former-policeman-jailed-murder-pop-singer-tamim|access-date=15 May 2024|website=Middle East Eye|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603024538/https://www.middleeasteye.net/news/egypt-pardons-former-policeman-jailed-murder-pop-singer-tamim|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=May 26, 2020|title=Zambian president pardons gay couple jailed for 15 years|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-zambia-lgbt-idUSKBN2321ZZ|access-date=15 May 2024|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603024532/https://www.reuters.com/article/us-zambia-lgbt-idUSKBN2321ZZ|url-status=live}}</ref> * ២៥ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលស៊ូរីណាមឆ្នាំ២០២០]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកទាំង ៥១ រូបនៃ[[រដ្ឋសភា (ស៊ូរីណាម)|រដ្ឋសភាស៊ូរីណាម]]។<ref>{{cite web |date=May 31, 2020 |title=Suriname opposition parties near power following election |url=https://apnews.com/article/95b3118f0b8fb12f8c75de677f101360 |access-date=15 May 2024 |website=AP NEWS |archive-date=March 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321151249/https://apnews.com/article/95b3118f0b8fb12f8c75de677f101360 |url-status=live }}</ref> * ២៦ ឧសភា ** [[បាតុកម្មចច ហ្វ្លយ|បាតុកម្ម]]ដែលបង្កឡើងដោយ[[ឃាតកម្មនៃចច ហ្វ្លយ|ឃាតកម្ម]]លើបុរសជនជាតិស្បែកខ្មៅម្នាក់ឈ្មោះ[[ចច ហ្វ្លយ]] បានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីប្រជុំជនជាច្រើននៅសហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2020/may/29/george-floyd-killing-protests-minneapolis-minnesota-us-twitter-donald-trump-latest-news-live|title=George Floyd protests: man killed in Detroit as demonstrations rage across US – as it happened|date=May 30, 2020|work=The Guardian|access-date=17 May 2024|archive-date=June 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230619024228/https://www.theguardian.com/us-news/live/2020/may/29/george-floyd-killing-protests-minneapolis-minnesota-us-twitter-donald-trump-latest-news-live|url-status=live}}</ref> និងព្រមទាំងផ្នែកខ្លះនៃពិភពលោកផងដែរ។<ref>{{cite news |title=From Murals To Tweets: The Global South Shows Solidarity With George Floyd Protests |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/06/06/871010812/from-murals-to-tweets-the-global-south-shows-solidarity-with-george-floyd-protes |newspaper=NPR |date=June 6, 2020 |access-date=17 May 2024 |last1=Sarmiento |first1=Isabella Gomez |archive-date=June 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608223852/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/06/06/871010812/from-murals-to-tweets-the-global-south-shows-solidarity-with-george-floyd-protes |url-status=live }}</ref> ការបាតុកម្មតវ៉ាចំពោះរឿងនេះបានឈានដល់ដំណាក់កាលតានតឹងខ្លាំងបន្ថែមនៅថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា បន្ទាប់ពីមហាជនបានចេញមុខតវ៉ាចំពោះករណីរើសអើងជាតិសាសន៍ និងអំពើឃោរឃៅរបស់កម្លាំងនគរបាលនៅជុំវិញសកលលោក។<ref>{{Cite news|date=June 7, 2020|title=As George Floyd is mourned, the world stops to say 'enough'|work=Sydney Morning Herald|url=https://www.smh.com.au/world/north-america/as-george-floyd-is-mourned-the-world-stops-to-say-enough-20200607-p5507f.html|access-date=17 June 2024|archive-date=June 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607084915/https://www.smh.com.au/world/north-america/as-george-floyd-is-mourned-the-world-stops-to-say-enough-20200607-p5507f.html|url-status=live}}</ref> ** [[កូស្តារីកា]]បានក្លាយជាប្រទេសនៅតំបន់[[អាមេរិកកណ្តាល]]ដំបូងគេ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍សម្រាប់អ្នកភេទដូចគ្នាដោយស្របទៅតាមច្បាប់។<ref>{{cite web|title=Costa Rica latest country to legalize same-sex marriage|url=https://www.wral.com/costa-rica-latest-country-to-legalize-same-sex-marriage/19114023/|date=May 26, 2020|website=WRAL.com|access-date=17 May 2024|archive-date=June 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604200859/https://www.wral.com/costa-rica-latest-country-to-legalize-same-sex-marriage/19114023/}}</ref> ** [[ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ឡាតាំ]] (LATAM) ដែលជាក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ធំបំផុតនៅ[[អាមេរិកឡាទីន]] បានចុះឯកសារប្រកាសក្ស័យធនក្នុងជំពូក ១១។<ref>{{Cite news|date=May 26, 2020|title=Latam Air Files Chapter 11 Bankruptcy, Stymied by Lockdowns|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-26/latam-airlines-files-chapter-11-bankruptcy-stymied-by-lockdowns|access-date=17 May 2024|website=Bloomberg.com|archive-date=September 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230906181752/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-26/latam-airlines-files-chapter-11-bankruptcy-stymied-by-lockdowns|url-status=live}}</ref> * ២៧ ឧសភា ** [[សមាជជាតិប្រជាជន]]ចិនបានបោះឆ្នោតគាំទ្រច្បាប់សន្តិសុខជាតិដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរចិនដាក់ទោសទណ្ឌ "អបគមន៍" "វិទ្ធង្សនា" "អំពើភេរវកម្ម" និងការជ្រៀតជ្រែកពីបរទេសនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]<ref>{{cite web |title=Hong Kong security bill backed by China's parliament |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-52829176 |work=BBC News |access-date=17 May 2024 |date=May 28, 2020 |archive-date=May 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528072233/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-52829176 |url-status=live }}</ref> ពោលច្បាប់នេះបានផ្តល់អំណាចយ៉ាងទូលំទូលាយដល់រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលចិន ដើម្បីគាបសង្កត់[[បាតុកម្មហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០២០|ចលនាប្រជាធិបតេយ្យហុងកុង]]ដូចជា ការហាមប្រាមក្រុមសកម្មជននានា និងកាត់បន្ថយសេរីភាពស៊ីវិលជាដើម។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/05/28/world/asia/china-hong-kong-crackdown.html|author=Keith Bradsher|date=May 28, 2020|title=China Approves Plan to Rein In Hong Kong, Defying Worldwide Outcry|newspaper=The New York Times|access-date=17 May 2024|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721030540/https://www.nytimes.com/2020/05/28/world/asia/china-hong-kong-crackdown.html|url-status=live}}</ref> រដ្ឋាភិបាល​អាមេរិក​បាន​ឆ្លើយ​តប​ទៅសកម្មភាពរបស់ចិនដោយ​ប្រកាស​ទីក្រុង​ហុងកុង​ថាលែង​មាន​ស្វ័យភាពដូចមុន​ទៀត​ហើយ​នៅក្រោម​[[ច្បាប់​គោលនយោបាយ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក-ហុងកុង]]។<ref>Nick Wadhams and Ben Bartenstein. [https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-27/pompeo-finds-hong-kong-is-no-longer-autonomous-from-china U.S. Says Hong Kong's Autonomy Is Gone, Sowing China Trade Doubt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200720190139/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-27/pompeo-finds-hong-kong-is-no-longer-autonomous-from-china |date=July 20, 2020 }}, Bloomberg (May 27, 2020).</ref> ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយសារកូវីដ-១៩ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនលើសពី ១០០,០០០ នាក់ ដោយត្រូវជាចំនួនច្រើនលើសលប់ជាងចំនួននៃទាហានអាមេរិកដែលបានស្លាប់នៅក្នុង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]]បូកបញ្ចូលគ្នាទៅទៀត ហើយស្ទើរស្មើនឹងចំនួនទាហានអាមេរិកដែលបានបាត់បង់ជីវិតកាលពី[[សង្រ្គាមលោកលើកទី១]] (១១៦,០០០ នាក់) ទៅហើយ។<ref>{{cite web|title=US passes 100,000 coronavirus deaths as states relax lockdown measures|url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/27/us-coronavirus-deaths-toll-1000000|website=The Guardian|date=May 28, 2020|access-date=17 May 2024|archive-date=December 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221142847/https://www.theguardian.com/world/2020/may/27/us-coronavirus-deaths-toll-1000000|url-status=live}}</ref> ចំនួនករណីឆ្លងសរុបនៅអាមេរិកនៅតែបន្តកើនឡើង ប៉ុន្តែសន្ទុះនៃកំណើនឆ្លងបានរាថយច្រើនបើប្រៀងធៀបទៅនឹងប៉ុន្មានខែមុន។<ref>{{cite web |title=U.S coronavirus deaths top 100,000 |url=https://www.msn.com/en-us/news/us/us-coronavirus-deaths-top-100000/ar-BB14FYKn |website=msn.com |access-date=17 May 2024 |archive-date=December 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201221142851/https://www.msn.com/en-us/news/us/us-coronavirus-deaths-top-100000/ar-BB14FYKn |url-status=live }}</ref> === មិថុនា === * ១ មិថុនា — រោគរាតត្បាតគីវូអ៊ីបូឡា៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានរាយការណ៍ះអំពីករណីថ្មីចំនួនប្រាំមួយនៃអ្នកឆ្លង[[ជំងឺអ៊ីបូឡា]] ខណៈ[[អង្គការយូនីសេហ្វ]]បានរាយការណ៍ពីករណីអ្នកស្លាប់ចំនួន ៥ នាក់បន្ថែមទៀតនៅក្រុង[[អ៊ឹមបង់ដាកា]] [[ខេត្តអេក្វាទ័រ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]]។<ref>{{cite news|first=Maggie|last=Fox|title=Five dead in newest Ebola outbreak in Congo, UNICEF says|url=https://www.cnn.com/2020/06/01/health/ebola-outbreak-congo-intl/index.html|access-date=18 May 2024|website=CNN|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603201202/https://www.cnn.com/2020/06/01/health/ebola-outbreak-congo-intl/index.html|url-status=live}}</ref> * ៣ មិថុនា ** [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃចក្រភពអង់គ្លេស]] លោក[[បូរីស ចនសុន]] បាននិយាយថាប្រទេសលោកនឹងកែប្រែច្បាប់អន្តោប្រវេសន៍ដើម្បីជាមធ្យោបាយផ្តល់សញ្ជាតិអង់គ្លេសដល់ប្រជាជនហុងកុងទាំងឡាយដែលមានសិទ្ធិទទួលបាន[[សញ្ជាតិប្រឺតាញក្រៅស្រុក|សញ្ជាតិអង់គ្លេសក្រៅស្រុក]] ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលចិនដាក់អនុវត្តច្បាប់សន្តិសុខថ្មីនៅទីក្រុងហុងកុង។<ref>{{Cite news|date=June 3, 2020|title=UK to offer citizenship 'route' to HK residents|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-52900700|access-date=18 May 2024|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603024718/https://www.bbc.com/news/uk-52900700|url-status=live}}</ref> ** ''SpaceX'' បានបាញ់បង្ហោះ និងពង្រាយផ្កាយរណប [[ស្តារលីង]] (Starlink) ចំនួន ៦០ គ្រឿងទៅក្នុងគន្លងផែនដីកម្រិតទាបបានដោយជោគជ័យ ដោយនាំឱ្យចំនួនផ្កាយរណបស្តារលីងសរុបនៅក្នុងគន្លងកើនឡើងដល់ចំនួន ៤៨២ គ្រឿង។<ref>{{cite web|last=Thompson|first=Amy|title=SpaceX launches 60 Starlink satellites and lands rocket in dazzling nighttime liftoff|url=https://www.space.com/spacex-starlink-internet-satellites-launch-success-june-2020.html|access-date=18 May 2024|website=Space.com|date=June 4, 2020|archive-date=June 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604072355/https://www.space.com/spacex-starlink-internet-satellites-launch-success-june-2020.html|url-status=live}}</ref> ** [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី]] លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងភាពអាសន្ន បន្ទាប់ពីប្រេងកាតប្រមាណ ២០,០០០ តោនបានលេចធ្លាយចូលទៅក្នុង[[ទន្លេអាំបាណាយ៉ា]] នៅក្បែរទីក្រុង[[ណូរីលស្ក៍]] នៃតំបន់[[ស៊ីបេរី]]កាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=June 4, 2020|title=Vast Arctic oil spill prompts state of emergency|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-52915807|access-date=18 May 2024|archive-date=January 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121190843/https://www.bbc.com/news/world-europe-52915807|url-status=live}}</ref> * ៤ មិថុនា – [[រដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិ]]នៅប្រទេសលីប៊ីបានថ្លែងថា ពួកគេកំពុងកាន់កាប់រដ្ឋធានី[[ទ្រីប៉ូលី]]ទាំងស្រុង បន្ទាប់ពីបានវាយបណ្ដេញកងកម្លាំងនៃ[[កងទ័ពជាតិលីប៊ី]]ចេញពីទីក្រុង។<ref>{{Cite news|date=June 4, 2020|title=Eastern forces quit Libyan capital after year-long assault|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKBN23B1PN|access-date=18 May 2024|archive-date=June 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604114059/https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKBN23B1PN|url-status=live}}</ref> * ៥ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលសាំងគីត និងណឺវីសឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកទាំង ១៥ រូបនៃ[[រដ្ឋសភា (សាំងគីត និងណឺវីស)|រដ្ឋសភា]]ប្រទេស[[សាំងគីត និងណឺវីស]]។<ref>{{cite web |date=August 13, 2020 |title=Elections 2020 {{!}} WINNFM 98.9 |url=https://www.winnmediaskn.com/elections-2020/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813052709/https://www.winnmediaskn.com/elections-2020/ |archive-date=August 13, 2020 |access-date=18 May 2024 |archivedate=សីហា 13, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200813052709/https://www.winnmediaskn.com/elections-2020/ |url-status=dead }}</ref> * ៧ មិថុនា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនអ្នកស្លាប់ទូទាំងសកលលោកដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនលើសពី ៤០០,០០០ នាក់។<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/global-coronavirus-death-toll-tops-400-000-protesters-continue-defy-n1226951|title=Global coronavirus death toll tops 400,000 as protesters continue to defy lockdowns|work=NBC|access-date=18 May 2024|date=June 7, 2020|archive-date=June 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607124333/https://www.nbcnews.com/news/world/global-coronavirus-death-toll-tops-400-000-protesters-continue-defy-n1226951|url-status=live}}</ref> * ៨ មិថុនា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនករណីឆ្លងជំងឺកូវីដ-១៩ បានឈានដល់ ៧ លានករណីនៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{cite news|title=Coronavirus latest: Global infections top 7 million|url=https://www.dw.com/en/coronavirus-latest-global-infections-top-7-million/a-53722461|access-date=18 May 2024|date=June 8, 2020|work=DW|archive-date=June 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200608030634/https://www.dw.com/en/coronavirus-latest-global-infections-top-7-million/a-53722461|url-status=live}}</ref> * ៩ មិថុនា – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវពី[[សាកលវិទ្យាល័យហា​វើដ]]បានឱ្យដឹងថា ជំងឺកូវីដ-១៩ អាចទំនងជាចាប់ផ្តើមរាលដាលដំបូងនៅក្នុងប្រទេសចិនតាំងពីដើមខែសីហា ឆ្នាំ២០១៩ មកម៉្លេះ នេះបើផ្អែកតាមការសង្កេតឃើញពីបម្រើបម្រាស់ចំណតរថយន្តតាមមន្ទីរពេទ្យ និងលទ្ធផលរាវរកព័ត៌មានតាមបណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតរបស់ប្រជាជនចិន។<ref>{{cite news|title=Coronavirus may have been in Wuhan in August, study suggests|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/09/coronavirus-may-have-been-in-wuhan-in-august-study-suggests|access-date=18 May 2024|date=June 9, 2020|archive-date=June 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230554/https://www.theguardian.com/world/2020/jun/09/coronavirus-may-have-been-in-wuhan-in-august-study-suggests|url-status=live}}</ref> * ១៥ មិថុនា ** ទាហានឥណ្ឌាប្រមាណ ២០ នាក់ និងកងកម្លាំងចិនជាង ៤០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត ឬទទួលរងរបួសនៅអំឡុងការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធនៅឯ[[ជ្រលងភ្នំកាល់វ៉ាន]]។ ការប៉ះទង្គិចគ្នានេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាឧប្បត្តិហេតុជម្លោះដ៏ធំបំផុតដែលបានកើតឡើងនៅតាមបណ្តោយ[[ជម្លោះព្រំដែនចិន-ឥណ្ឌា|ព្រំដែនចិន-ឥណ្ឌា]]ក្នុងរយៈពេលប្រាំទសវត្សរ៍ចុងក្រោយ។<ref>{{cite web|date=June 16, 2020|editor-last=Ghosh|editor-first=Deepshikha|title=Updates: 20 Indian Soldiers Killed; 43 Chinese Casualties In Ladakh, Says ANI|url=https://www.ndtv.com/india-news/india-china-updates-army-officer-2-soldiers-killed-in-violent-face-off-with-china-in-ladakh-2247070|access-date=18 May 2024|archive-date=June 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616081509/https://www.ndtv.com/india-news/india-china-updates-army-officer-2-soldiers-killed-in-violent-face-off-with-china-in-ladakh-2247070|url-status=live}}</ref> ** [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធតួកគី|កងកម្លាំងតួកគី]] និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់|អ៊ីរ៉ង់]]បានចាប់ដៃគ្នាវាយប្រហារតាមរយៈផ្លូវអាកាស និងដោយការប្រើប្រាស់កាំភ្លើងធំប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងនៃ[[គណបក្សពលករឃឺដ]]នៅក្នុងតំបន់ឃឺឌីស្ថាននៃប្រទេស[[អ៊ីរ៉ាក់]]។ ប្រទេសតួកគីចាប់ផ្តើមចេញ[[ប្រតិបត្តិការក្រញាំឥន្ទ្រី និងខ្លាធំ|ប្រតិបត្តិការដីគោក]]នៅក្នុងតំបន់នោះនៅថ្ងៃទី១៧ ខែមិថុនា។<ref>{{cite news|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/17/turkey-launches-major-attack-on-kurdish-militants-in-iraq|title=Turkey launches major attack on Kurdish militants in Iraq|date=June 17, 2020|access-date=18 May 2024|archive-date=June 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617221756/https://www.theguardian.com/world/2020/jun/17/turkey-launches-major-attack-on-kurdish-militants-in-iraq|url-status=live}}</ref> * ១៦ មិថុនា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនករណីឆ្លងនៃជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនឡើងដល់ ៨ លានករណីនៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-16/global-coronavirus-cases-more-than-8-million-as-outbreak-expands/12359162|title=Global coronavirus cases pass 8 million as outbreak expands in Latin America|date=June 16, 2020|newspaper=ABC News|access-date=May 24, 2024|archive-date=June 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616170441/https://www.abc.net.au/news/2020-06-16/global-coronavirus-cases-more-than-8-million-as-outbreak-expands/12359162|url-status=live}}</ref> ** [[កូរ៉េ​ខាង​ជើង​]]បានបំផ្ទុះ​កម្ទេចចោលនូវ[[​ការិយាល័យ​ទំនាក់ទំនង​អន្តរ​កូរ៉េ​]]នៅក្នុងក្រុង[[គែសង់]]។ អគារដែលបានកម្ទេចចោលនោះត្រូវបានសាងសង់ឡើង និងបើកសម្ពោធនៅក្នុង​[[ឆ្នាំ ២០១៨|ឆ្នាំ២០១៨]] ដើម្បី​ពង្រឹង​ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរ។<ref>{{cite web|title=North Korea blows up liaison office as tensions rise with South|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/06/south-korea-north-blew-liaison-office-tensions-rise-200616071045580.html|access-date=May 24, 2024|website=aljazeera.com|archive-date=June 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616205923/https://www.aljazeera.com/news/2020/06/south-korea-north-blew-liaison-office-tensions-rise-200616071045580.html|url-status=live}}</ref> * ២១ មិថុនា ** [[សូរ្យគ្រាសនៃថ្ងៃទី២១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០|សូរ្យគ្រាសចិញ្ចៀនភ្លើង]]បានកើតឡើង។<ref>{{cite web|date=July 13, 2020|title=21 June 2020 Annular Solar Eclipse|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2020-june-21|access-date=May 24, 2024|archive-date=June 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621130547/https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2020-june-21|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាស៊ែប៊ីឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិក[[រដ្ឋសភា (ស៊ែប៊ី)|រដ្ឋសភា]]ប្រទេស[[ស៊ែប៊ី]]ទាំង ២៥០ រូប។ បក្សកាន់អំណាចគឺ[[ស៊ែប៊ីនឹងមិនឈប់ឡើយ|សម្ព័ន្ធភាពដើម្បីកូនៗរបស់យើង]]បានដណ្ដើមឈ្នះអាសនៈចំនួន ១៨៨ ក្នុងចំណោមអសនៈសរុប ២៥០។<ref>{{cite web |last=EWB |date=June 22, 2020 |title=Serbian parliament left without clear opposition as the ruling party wins partially boycotted elections |url=https://europeanwesternbalkans.com/2020/06/22/serbian-parliament-left-without-clear-opposition-as-the-ruling-party-wins-partially-boycotted-elections/ |access-date=May 24, 2024 |website=European Western Balkans |archive-date=June 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625034206/https://europeanwesternbalkans.com/2020/06/22/serbian-parliament-left-without-clear-opposition-as-the-ruling-party-wins-partially-boycotted-elections/ |url-status=live }}</ref> * ២២ មិថុនា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនករណីឆ្លងនៃជំងឺកូវីដ-១៩ បានហក់ឡើងដល់ ៩ លានករណីនៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>{{cite news|work=ABC Action News|title=COVID-19 cases worldwide surpass 9 million|url=https://www.abcactionnews.com/news/national/coronavirus/covid-19-cases-worldwide-surpasses-9-million|date=June 22, 2020|access-date=May 24, 2024|archive-date=June 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623163115/https://www.abcactionnews.com/news/national/coronavirus/covid-19-cases-worldwide-surpasses-9-million|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីគីរីបាទីឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[តាណេទី ម៉ាអាម៉ាវ]] បានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite news |date=June 23, 2020 |title=Kiribati's pro-China leader wins re-election in blow to Taiwan |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-kiribati-idUSKBN23U038 |access-date=May 24, 2024 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317125602/https://www.reuters.com/article/us-china-kiribati-idUSKBN23U038 |url-status=live }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ាឡាវីឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ លោក[[ឡាហ្សារូស ឆាឃ្វេរ៉ា]]នៃ[[គណបក្សសមាជម៉ាឡាវី]] ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីម៉ាឡាវី|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]។<ref>{{cite web |title=Lazarus Chakwera wins Malawi presidential election |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/6/27/malawi-presidential-election-lazarus-chakwera-declared-winner |access-date=May 24, 2024 |website=www.aljazeera.com |archive-date=April 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403231820/https://www.aljazeera.com/news/2020/6/27/malawi-presidential-election-lazarus-chakwera-declared-winner |url-status=live }}</ref> * ២៤ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិម៉ុងហ្គោលីឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកនៃ[[មហាសភារដ្ឋ]]។ បក្សកាន់អំណាចគឺ[[គណបក្សប្រជាជនម៉ុងហ្គោលី]]បានឈ្នះអាសនៈចំនួន ៦២ ក្នុងចំណោមអសនៈសរុបទាំងអស់ ៧៦។<ref>{{Cite news |date=June 25, 2020 |title=Ruling Mongolian People's Party wins landslide election |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-mongolia-election-idUSKBN23W03K |access-date=May 24, 2024 |archive-date=March 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321163851/https://www.reuters.com/article/us-mongolia-election-idUSKBN23W03K |url-status=live }}</ref> * ២៧ មិថុនា ** លោក[[មីឈីអាល់ ម៉ាទីន]]បានឡើងស្នងតំណែងបន្តពីលោក[[លីអូ វ៉ារ៉ាដការ]]ជា[[តាវអ៊ីស៊ីជ]]នៃប្រទេស[[អៀរឡង់]] ខណៈលោកវ៉ារ៉ាដការវិញបានក្លាយជា[[តានីយស្ត៍]]ក្នុងរដ្ឋាភិបាលចម្រុះបីបក្សសម្ព័ន្ធជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{cite web |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/miche%C3%A1l-martin-elected-taoiseach-as-head-of-fianna-f%C3%A1il-fine-gael-and-green-coalition-1.4290529 |title=Micheál Martin elected Taoiseach as head of Fianna Fáil, Fine Gael and Green coalition |work=Irish Times |date=June 27, 2020 |access-date=May 24, 2024 |archive-date=June 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628025854/https://www.irishtimes.com/news/politics/miche%C3%A1l-martin-elected-taoiseach-as-head-of-fianna-f%C3%A1il-fine-gael-and-green-coalition-1.4290529 |url-status=live }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីស្លង់ឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ហ្គូដនី ថូរឡាស៊ូស ចូអានេសុន]] បានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{cite web |date=June 28, 2020 |title=Iceland's president re-elected with 92 percent of the vote |url=https://www.france24.com/en/20200628-iceland-s-president-easily-wins-re-election-with-90-percent-of-votes-partial-results-show |access-date=May 24, 2024 |website=France 24 |archive-date=March 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321165130/https://www.france24.com/en/20200628-iceland-s-president-easily-wins-re-election-with-90-percent-of-votes-partial-results-show |url-status=live }}</ref> * ២៨ មិថុនា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ *** ចំនួនករណីឆ្លងនៃជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនលើសពី ១០ លានករណីនៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>{{cite news|work=Reuters|title=Global coronavirus cases exceed 10 million|url=https://uk.reuters.com/article/uk-health-coronavirus-cases/global-coronavirus-cases-exceed-10-million-idUKKBN23Z00D|date=June 28, 2020|access-date=May 24, 2024|archive-date=June 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628133534/https://uk.reuters.com/article/uk-health-coronavirus-cases/global-coronavirus-cases-exceed-10-million-idUKKBN23Z00D|url-status=dead}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិក​បាន​បន្តក្លាយជាប្រទេសដែលមាន​ចំនួនករណីឆ្លង​ច្រើន​បំផុត​​ជាង​ប្រទេស​ដទៃៗ ដោយមានករណីឆ្លងសរុប​ ២.៥ លាន​ករណីដែលត្រូវជា​មួយ​ភាគ​បួន​នៃ​ករណី​សរុបទាំងអស់នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក។<ref>{{cite news |title=U.S. Coronavirus Cases Surpass 2.5 Million: Reuters Tally |url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/06/27/us/27reuters-health-coronavirus-usa-cases.html |access-date=May 24, 2024 |agency=The New York Times |date=June 27, 2020 |archive-date=June 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630114857/https://www.nytimes.com/reuters/2020/06/27/us/27reuters-health-coronavirus-usa-cases.html }}</ref> *** ចំនួនករណីស្លាប់ពីជំងឺកូវីដ-១៩ នៅលើសកលលោកបានកើនលើសពី ៥០០,០០០ ករណី។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-53212430|title=Coronavirus: Covid-19 death toll hits 500,000 worldwide|work=BBC News|date=June 28, 2020|access-date=May 24, 2024|archive-date=June 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628223139/https://www.bbc.com/news/world-53212430|url-status=live}}</ref> * ៣០ មិថុនា – ចិន​បានអនុម័ត[[ច្បាប់​សន្តិសុខ​ជាតិ​ហុងកុង​ឆ្នាំ២០២០|​ច្បាប់​សន្តិសុខ​ជាតិ​ហុងកុង​]] ដែល​អនុញ្ញាត​ឱ្យចិន​អាចបង្ក្រាប​រាល់សកម្មភាពប្រឆាំង​ទាំងឡាយលើរដ្ឋធានី​ប៉េកាំង​ទាំងក្នុង និង​ក្រៅប្រទេស។<ref>{{cite news |last1=Buckley |first1=Chris |last2=Bradsher |first2=Keith |last3=May |first3=Tiffany |title=New Security Law Gives China Sweeping Powers Over Hong Kong |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/06/29/world/asia/china-hong-kong-security-law-rules.html |access-date=May 24, 2024 |agency=The New York Times |date=June 29, 2020 |archive-date=July 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704010406/https://www.nytimes.com/2020/06/29/world/asia/china-hong-kong-security-law-rules.html |url-status=live }}</ref> === កក្កដា === * ១ កក្កដា – ប្រជាជនរុស្ស៊ីបានសម្ដែងការគាំទ្រចំពោះ[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២០|វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីដែលអនុញ្ញាតឱ្យលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បន្តកាន់អំណាចរយៈពេលពីរអាណត្តិបន្ថែម ពោលលោកអាចកាន់អំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ២០៣៦។<ref>{{cite news|work=CNN|title=Russian voters overwhelmingly back a ploy by President Vladimir Putin to rule until 2036|url=https://edition.cnn.com/2020/07/01/europe/russia-referendum-putin-power-2036-intl/index.html|date=July 1, 2020|access-date=7 June 2024|archive-date=July 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701195839/https://edition.cnn.com/2020/07/01/europe/russia-referendum-putin-power-2036-intl/index.html|url-status=live}}</ref> * ៥ កក្កដា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាក្រូអាតឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកសភាទាំង ១៥១ រូប។<ref>{{cite web |date=April 22, 2021 |title=Croatia's ruling conservatives win big in parliamentary vote |url=https://apnews.com/article/health-parliamentary-elections-elections-virus-outbreak-andrej-plenkovic-bd7b200bec96cad1b9f59885b21ad817 |access-date=7 June 2024 |website=AP NEWS |archive-date=March 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328205833/https://apnews.com/article/health-parliamentary-elections-elections-virus-outbreak-andrej-plenkovic-bd7b200bec96cad1b9f59885b21ad817 |url-status=live }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនិកឆ្នាំ២០២០]]៖ បេក្ខភាពនៃ[[គណបក្សបដិវត្តន៍សម័យ]] លោក[[ល្វី អាប៊ីណាដឺរ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនិក|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]]។<ref>{{Cite news |date=July 6, 2020 |title=Change in Dominican Republic as opposition wins presidency |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-53268860 |access-date=7 June 2024 |archive-date=July 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705210130/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-53268860 |url-status=live }}</ref> * ៧ កក្កដា ** [[បាតុកម្មប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២០–២០២១|បាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]] ទាមទារឱ្យ[[រដ្ឋាភិបាលបូរីសូហ្វទីបី|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបូរីសូហ្វ]] និងប្រធានរដ្ឋអាជ្ញាលោក[[អ៊ីវ៉ាន ជេស៊ែហ្វ]]ចុះចេញពីតំណែង។<ref>{{cite web|title=Протест пред президентството|url=http://www.btv.bg/video/shows/lice-v-lice/videos/protest-pred-prezidentstvoto.html|access-date=7 June 2024|website=bTV|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716040523/https://www.btv.bg/video/shows/lice-v-lice/videos/protest-pred-prezidentstvoto.html|url-status=live}}</ref> ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ មនុស្សរាប់ពាន់នាក់បានចេញតវ៉ាប្រឆាំងនៅមុខអគារ[[រដ្ឋសភា (ស៊ែប៊ី)|រដ្ឋសភា]]ក្នុងទីក្រុង[[បែលក្រាដ]]នៃប្រទេស[[ស៊ែប៊ី]] ទាក់ទិននឹងវិធានការបិទខ្ទប់ដ៏តឹងរ៉ឹងរបស់ប្រធានាធិបតីលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ វូសីជ]] ក្រោយពីករណីឆ្លងបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងរដ្ឋធានី។<ref>{{cite web|title=Protest over weekend lockdown turns violent after tear gas fired|url=http://rs.n1info.com/English/NEWS/a617478/Protest-in-front-of-Serbian-parliament-over-announced-curfew.html|access-date=7 June 2024|website=N1 Srbija|date=July 7, 2020|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809153251/http://rs.n1info.com/English/NEWS/a617478/Protest-in-front-of-Serbian-parliament-over-announced-curfew.html|url-status=dead|archivedate=សីហា 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809153251/http://rs.n1info.com/English/NEWS/a617478/Protest-in-front-of-Serbian-parliament-over-announced-curfew.html}}</ref> * ៨ កក្កដា – សាកសពប្រមាណ ១៨០ ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងមហាសុសានមួយកន្លែងនៅក្រុង[[ជីប៊ូ]] ប្រទេស[[បួគីណាហ្វាសូ]] ដែលធ្លាប់ត្រូវជាទីសមរភូមិប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងចលនាជីហាដ។ គេ​បានកើតការសង្ស័យ​ពីករណីប្រហារ​ជីវិត​ក្រៅ​ប្រព័ន្ធ​តុលាការដោយកម្លាំងរដ្ឋាភិបាល។<ref>{{Cite news|date=July 8, 2020|title='Killing field' had 180 bodies in Burkina Faso|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53333366|access-date=7 June 2024|archive-date=July 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041254/https://www.bbc.com/news/world-africa-53333366|url-status=live}}</ref> * ១០ កក្កដា ** [[ធនាគារកណ្ដាលអឺរ៉ុប]]បានទទួលស្គាល់ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]] និង[[ក្រូអាត]]ចូលក្នុង[[យន្តការអត្រាប្តូរប្រាក់អឺរ៉ុប]] (ERM II) ដែលជាដំណាក់កាលចាំបាច់សម្រាប់ប្រទេសដែលមានបំណងចង់ប្រើប្រាស់លុយ[[អឺរ៉ូ]]។<ref>{{Cite news|date=July 10, 2020|title=Bulgaria, Croatia take vital step to joining euro|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-eurozone-economy-croatia-bulgaria-idUSKBN24B2JM|access-date=7 June 2024|archive-date=January 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102141348/https://www.reuters.com/article/us-eurozone-economy-croatia-bulgaria-idUSKBN24B2JM|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ២០២០]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកសភាទាំង ៩៣ រូប។ [[គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន]] ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លី ស៊ានឡុង]]បានដណ្ដើមអាសនៈចំនួន ៨៣ ក្នុងចំណោមអាសនៈសរុប ៩៣ នៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រសិង្ហបុរី|សភា]]។<ref>{{Cite news |date=July 10, 2020 |title=Singapore's ruling PAP cedes ground to opposition in pandemic poll |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-singapore-election-idCAKBN24A3A3 |access-date=7 June 2024 |archive-date=March 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329144053/https://www.reuters.com/article/us-singapore-election-idCAKBN24A3A3 |url-status=live }}</ref> * ១២ កក្កដា – ជុំទីពីរនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីប៉ូឡូញឆ្នាំ២០២០]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ ប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាចលោក​[[អង់ដ្រេជ៍​ ឌូដា]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite news |date=July 13, 2020 |title=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |access-date=8 June 2024 |archive-date=July 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713013502/https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |url-status=live }}</ref> * ១៩ កក្កដា​ – គ្រោះទឹកជំនន់នៅតាមបណ្តោយ[[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]]បានសម្លាប់មនុស្សអស់ចំនួន ១៨៩ នាក់​ និងនាំឱ្យប្រជាជនប្រមាណ ៤ លាននាក់បាត់បង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងនេប៉ាល់។<ref>{{cite news |title=Floods in India, Nepal displace nearly 4 million people, at least 189 dead {{!}} India News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/floods-in-india-nepal-displace-nearly-4-million-people-at-least-189-dead/articleshow/77054083.cms |website=The Times of India |date=July 19, 2020 |agency=Reuters |access-date=8 June 2024 |archive-date=July 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722232655/https://timesofindia.indiatimes.com/india/floods-in-india-nepal-displace-nearly-4-million-people-at-least-189-dead/articleshow/77054083.cms |url-status=live }}</ref> * ២១ កក្កដា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ថ្នាក់ដឹកនាំអឺរ៉ុបបានយល់ព្រមបង្កើតមូលនិធិសង្គ្រោះចំនួន ៧៥០​ ពាន់លានអឺរ៉ូ​​ (៥៨៨ ពាន់លានដុល្លារ) ដើម្បីកសាងសេដ្ឋកិច្ចនៃសហភាពអឺរ៉ុបចំពេលកំពុងរងវិបត្តិជំងឺកូវីដ-១៩។<ref>{{cite web |title=EU leaders strike 'historic' $2 trillion deal to rebuild Europe's economy |url=https://edition.cnn.com/2020/07/21/economy/eu-stimulus-coronavirus/index.html |website=CNN |date=July 21, 2020 |access-date=8 June 2024 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721055127/https://edition.cnn.com/2020/07/21/economy/eu-stimulus-coronavirus/index.html |url-status=live }}</ref> *​​ ២២ កក្កដា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ ចំនួនករណីឆ្លងនៃជំងឺកូវីដ-១៩​ បានកើនដល់ ១៥​ លានករណីនៅជុំវិញសកលលោក។<ref>{{cite web |title=Global coronavirus cases exceed 15 million: Reuters tally |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-global-cases/global-coronavirus-cases-exceed-15-million-reuters-tally-idUSKCN24N0KK |website=Reuters |date=July 22, 2020 |access-date=8 June 2024 |archive-date=July 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722062638/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-global-cases/global-coronavirus-cases-exceed-15-million-reuters-tally-idUSKCN24N0KK |url-status=live }}</ref> * ២៥ កក្កដា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩៖ មេដឹកនាំ[[កូរ៉េខាងជើង]]លោក[[គីម ជុងអ៊ុន]] បានកោះប្រជុំបន្ទាន់ជាមួយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក​ រួចក៏ប្រកាសជាអាសន្ន​ និងបានបញ្ជាឱ្យបិទខ្ទប់ទីក្រុង[[គែសង់]] បន្ទាប់ពីមានករណីសង្ស័យធ្វើដំណើរត្រឡប់មកពីប្រទេស[[កូរ៉េខាងត្បូង]]វិញ។ បើជាករណីឆ្លងពិតមែននោះ វានឹងក្លាយជាករណីកូវីដ-១៩ ដំបូងបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយប្រទេសកូរ៉េខាងជើង។.<ref>{{Cite news|date=July 26, 2020|title=North Korea declares emergency in border town over first suspected COVID-19 case|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-northkorea-idUSKCN24Q0TC|access-date=8 June 2024 |archive-date=July 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726000626/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-northkorea-idUSKCN24Q0TC|url-status=live}}</ref> * ៣០ កក្កដា – អង្គការ[[ណាសា]]បានបាញ់បង្ហោះបេសកកម្មយានអវកាសទៅភពអង្គារ [[ម៉ារស៍​ ២០២០]] (Mars 2020) របស់ខ្លួនបានដោយជោគជ័យ​ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរក[[ជីវិតលើភពអង្គារ|សញ្ញានៃជីវិតបុរាណ]]នៅលើភពអង្គារ និងប្រមូលសំណាកត្រឡប់មកផែនដីវិញ។ បេសកកម្មនេះផងដែរបានបង្ហាញពីបច្ចេកវិទ្យាថ្មីត្រៀមសម្រាប់នាំ[[អាណានិគមកិច្ចភពអង្គារ|មនុស្សទៅភពអង្គារ]]នាថ្ងៃអនាគត។<ref>{{cite web |title=NASA, ULA Launch Mars 2020 Perseverance Rover Mission to Red Planet |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-ula-launch-mars-2020-perseverance-rover-mission-to-red-planet |website=NASA |date=July 30, 2020 |access-date=8 June 2024 |archive-date=August 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803160858/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-ula-launch-mars-2020-perseverance-rover-mission-to-red-planet/ |url-status=live }}</ref> === សីហា === * ១ សីហា – [[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរបារ៉ាកា]]នៅ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]បានបើកដំណើរការបន្ទាប់ពីត្រូវពន្យារប្រតិបត្តិការចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៧ មក។ វាត្រូវជាស្ថានីយ៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរពាណិជ្ជកម្មដំបូងគេបង្អស់ប្រចាំ[[ពិភពអារ៉ាប់]]។<ref>{{Cite news|date=August 2, 2020|title=Barakah: UAE starts up Arab world's first nuclear plant|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53619916|access-date=July 19, 2024|archive-date=August 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803084313/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53619916|url-status=live}}</ref> * ៤ សីហា – ការរក្សាទុកសារធាតុអាម៉ូញ៉ូមនីត្រាតមិនបានល្អបាននាំឱ្យកើតមានហេតុការណ៍ផ្ទុះ និងបង្កការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅ[[កំពង់ផែបៃរូត|កំពង់ផែ]]នៃទីក្រុង[[បៃរូត]] ប្រទេស[[លីបង់]] និងនាំឱ្យស្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ២១៨ នាក់ និងរងរបួសប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ទៀត។ ថ្លៃនៃការខូចខាតទាំងឡាយត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនពី ១០ ទៅ ១៥ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ហើយមនុស្សប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ផ្ទះសម្បែងរបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ រដ្ឋាភិបាលលីបង់បានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងភាពអាសន្នរយៈពេលពីរសប្តាហ៍។<ref>{{cite web|title=Beirut blast: Explosion rocks city injuring many and made over 300,000 people homeless|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53656220|website=BBC|date=August 4, 2020|access-date=July 19, 2024|archive-date=August 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808173704/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53656220|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Lebanon gov't declares emergency in Beirut after deadly explosion|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-gov-declares-emergency-beirut-deadly-explosion-200805150901897.html|access-date=July 19, 2024|website=aljazeera.com|archive-date=September 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909012114/https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-gov-declares-emergency-beirut-deadly-explosion-200805150901897.html|url-status=live}}</ref> * ៥ សីហា – [[រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសុខាភិបាល និងសេវាកម្មមនុស្សនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]] លោក[[អាឡិច អាហ្សារ]] បានធ្វើដំណើរទៅកាន់[[តៃវ៉ាន់]] ដែលជាដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវការខ្ពស់បំផុតរបស់មន្ត្រីអាមេរិកមកកាន់ប្រទេសនេះក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំកន្លងមក។ ជាលទ្ធផល [[ចិន]]បានចេញថ្កោលទោសដំណើរទស្សនកិច្ចនេះ។<ref>{{Cite news|date=August 5, 2020|title=U.S. health chief to be highest-ranking official in decades to visit Taiwan, angering China|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-taiwan-usa-idUSKCN25105B|access-date=July 19, 2024|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805021726/https://www.reuters.com/article/us-taiwan-usa-idUSKCN25105B|url-status=live}}</ref> * ៩ សីហា – ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អាឡិចសានដឺ លូកាឆេនកូ]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស]]ប្រាំមួយអាណត្តិជាប់ៗគ្នា ដែលបង្កឱ្យមានបាតុកម្មតវ៉ាផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងប្រទេស ខណៈបេក្ខភាពប្រឆាំងចម្បងគឺលោកស្រី[[ស៊្វែតឡាណា ធិកាណូហ្វស្កាយ៉ា]]បានច្រានចោលលទ្ធផលបោះឆ្នោតនេះ។ ប្រាំពីរថ្ងៃក្រោយមក ដំណើរហែក្បួននយោបាយដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសបេឡារុសបានលេចឡើង ដោយមានមនុស្សចូលរួមប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់នៅរដ្ឋធានី[[មីនស្កឹ]] និងចំនួន ២០០,០០០ ទៀតនាក់នៅតាមទីក្រុង និងទីប្រជុំជនដទៃ។<ref name="freedom_march_1">{{cite news|date=August 16, 2020|title=Мінск. А вось сколькі людзей прыйшло да Стэлы, каб дамагчыся перагляду вынікаў выбараў. Па адчуванням, іх тут разы ў чатыры больш, чым было на лукашэнкаўскім мітынгу. То бок, тут ужо 200-300 тысяч чалавек, і людзі працягваюць падыходзіць!|website=Telegram|url=https://t.me/euroradio/5424|access-date=July 19, 2024|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913042613/https://t.me/euroradio/5424|url-status=live}}</ref> * ១០ សីហា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩៖ ចំនួនករណីឆ្លងបានកើនលើសពី ២០ លាននាក់នៅទូទាំងសកលលោក។<ref>{{cite news |title=Global report: coronavirus cases pass 20m as WHO points to 'green shoots of hope' |url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/11/global-report-coronavirus-cases-pass-20m-as-who-points-to-green-shoots-of-hope |access-date=July 19, 2024 |first=Alison |last=Rourke |newspaper=The Guardian |date=August 11, 2020 |archive-date=August 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811043202/https://www.theguardian.com/world/2020/aug/11/global-report-coronavirus-cases-pass-20m-as-who-points-to-green-shoots-of-hope |url-status=live }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលទ្រីនីតេ និងតូបាគោឆ្នាំ២០២០]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកសភាតំណាងរាស្រ្ត ទាំង ៤១ រូប។ គណបក្ស[[ចលនាជាតិប្រជាជន]] ដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ឃីថ រោលី]] បានឈ្នះអាសនៈចំនួន ២២ ក្នុងចំណោមអាសនៈសរុប ៤១។<ref>{{Cite news |date=August 11, 2020 |title=Trinidad and Tobago PM claims election victory for ruling party |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-trinidadtobago-election-idUSKCN2570E4 |access-date=July 19, 2024 |archive-date=April 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417145659/https://www.reuters.com/article/us-trinidadtobago-election-idUSKCN2570E4 |url-status=live }}</ref> * ១១ សីហា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩៖ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានប្រកាសថា រុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ ដំបូងគេបង្អស់។<ref>{{cite news|title=Coronavirus: Putin says vaccine has been approved for use|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53735718|access-date=July 19, 2024|agency=BBC News|date=August 11, 2020|archive-date=August 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811110212/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53735718|url-status=live}}</ref> * ១៣ សីហា – [[អ៊ីស្រាអែល]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]បានព្រមព្រៀងធ្វើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងនិយតកម្មអ៊ីស្រាអែល–អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|និយតកម្មទំនាក់ទំនង]]ទ្វេភាគី ដែលនាំឱ្យកើតជា[[ដំណើរសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីន|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល-អារ៉ាប់ទីបី]]។<ref>{{cite news|title=Israel and UAE strike historic deal to normalise relations|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-53770859|access-date=July 19, 2024|agency=BBC News|date=August 13, 2020|archive-date=November 4, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104042342/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-53770859|url-status=live}}</ref> * ១៥ សីហា – នាវាដឹកទំនិញជប៉ុនឈ្មោះ ''វ៉ាកាស៊ីអុ'' ដែលបានជាប់គាំងនៅលើថ្មប៉ប្រះទឹកក្នុងប្រទេស[[ម៉ូរីស]]កាលពីមួយខែមុននេះ បានបាក់ដាច់ចេញជាពីរផ្នែក។ ជាលទ្ធផល ប្រេងប្រហែល ១,០០០ តោនត្រូវកំពប់ចូលទៅក្នុងទឹកសមុទ្រ ដោយបង្កជា[[គ្រោះមហន្តរាយបរិស្ថាន]]ដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសម៉ូរីស។<ref>{{Cite news|date=August 16, 2020|title=Japanese ship involved in Mauritius oil spill breaks apart|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-mauritius-environment-japan-idUSKCN25B09K|access-date=September 5, 2020|archive-date=September 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902142706/https://www.reuters.com/article/us-mauritius-environment-japan-idUSKCN25B09K|url-status=live}}</ref> * ១៨ សីហា – សង្កុបកម្មនៅ​ក្នុង​មូលដ្ឋាន​យោធា​ដោយពល​ទាហាន​នៃ​[[កង​កម្លាំង​ប្រដាប់​អាវុធ​ម៉ាលី]]បាន​វិវត្ត​ក្លាយទៅ​ជា[[រដ្ឋប្រហារម៉ាលីឆ្នាំ២០២០|​រដ្ឋប្រហារទម្លាក់រដ្ឋាភិបាល]]។ លោកប្រធានាធិបតី[[អ៊ីប្រាហ៊ីម ប៊ូបាកា គីយតា]] និងនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ូប៊ូ ស៊ីសេ]] រួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់នៃរដ្ឋាភិបាល និងយោធាផ្សេងៗទៀតត្រូវបានចាប់ខ្លួន។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកគីយតាបានប្រកាសលាលែងពីតំណែងតាមរយៈកញ្ចក់ទូរទស្សន៍រដ្ឋ។<ref>{{Cite news|date=August 18, 2020|title=Mali president 'seized by mutinying soldiers'|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53825673|access-date=July 19, 2024|archive-date=August 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818210145/https://www.bbc.com/news/world-africa-53825673/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=August 18, 2020|title=Mali's president announces resignation after armed mutiny|url=https://apnews.com/54737684e3e2a84f9b44656de7343e56|access-date=July 19, 2024|website=AP NEWS|archive-date=August 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818190257/https://apnews.com/54737684e3e2a84f9b44656de7343e56|url-status=live}}</ref> * ១៩ សីហា – [[តុលាការពិសេសសម្រាប់លីបង់]]បានកាត់ទោសសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃក្រុម[[ហេសបុលឡា]]ម្នាក់ឈ្មោះ[[សាលីម អៃយ៉ាស]]ដោយអវត្តមាន ពីបទធ្វើឃាតកម្មអតីត[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីលីបង់]]លោក[[រ៉ាហ្វិក ហារីរី]]កាលពីឆ្នាំ២០០៥។<ref>{{Cite news|title=Rafik Hariri tribunal: Guilty verdict over assassination of Lebanon ex-PM|work=BBC News|date=August 18, 2020|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53601710|access-date=July 19, 2024|archive-date=February 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212003222/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53601710|url-status=live}}</ref> * ២២ សីហា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩៖ ចំនួនអ្នកស្លាប់ទូទាំងសកលលោកដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនឡើងលើសពី ៨០០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite news|date=August 22, 2020|title=Global Death Toll From Virus Surpasses 800,000|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/08/22/world/covid-19-coronavirus.html|access-date=July 19, 2024|issn=0362-4331|archive-date=August 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823184407/https://www.nytimes.com/2020/08/22/world/covid-19-coronavirus.html|url-status=live}}</ref> * ២៥ សីហា – ទ្វីប[[អាហ្រ្វិក]]ត្រូវបានប្រកាសថាលែងមាន[[ជំងឺគ្រុនស្វិតដៃជើង]]ធម្មជាតិទៀតហើយ ដោយវាត្រូវជាវីរុសទីពីរប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានកម្ចាត់ចោលចេញពីទ្វីបនេះចាប់តាំងពីជំងឺអុតស្វាយកាលពី ៤០ ឆ្នាំមុន។<ref>{{cite news|title=Africa declared free of wild polio in 'milestone'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-53887947|access-date=July 19, 2024|agency=BBC News|date=August 25, 2020|archive-date=August 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825072202/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-53887947|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Africa eradicates wild poliovirus |url=https://www.afro.who.int/news/africa-eradicates-wild-poliovirus |access-date=July 19, 2024 |agency=WHO |date=August 25, 2020 |archive-date=August 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200827024643/https://www.afro.who.int/news/africa-eradicates-wild-poliovirus |url-status=live }}</ref> * ២៨ សីហា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]កាន់អំណាចយូរជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រជប៉ុន]]គឺលោក[[ស៊ីនហ្សូ អាបេ]] បានប្រកាសលាលែងពីតំណែង ដោយលើកឡើងពីបញ្ហាសុខភាព។<ref>{{cite news|title=Japan PM Abe announces his resignation at press conference|url=https://english.kyodonews.net/news/2020/08/49143d2e31c6-breaking-news-abes-health-status-remains-unchanged-top-govt-spokesman.html|newspaper=Kyodo News|date=August 28, 2020|access-date=July 19, 2024|archive-date=August 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829000637/https://english.kyodonews.net/news/2020/08/49143d2e31c6-breaking-news-abes-health-status-remains-unchanged-top-govt-spokesman.html|url-status=live}}</ref> * ៣០ សីហា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩៖ ចំនួនករណីឆ្លងនៃជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនលើសពី ២៥ លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោក ខណៈប្រទេសឥណ្ឌាបានបន្តកត់ត្រាកំណើនករណីឆ្លងប្រចាំថ្ងៃខ្ពស់បំផុត។<ref>{{cite news |last1=Dellanna |first1=Alessio |title=Coronavirus: Global cases pass 25 million as India records record spike |url=https://www.euronews.com/2020/08/30/coronavirus-india-reports-worst-single-day-spike-in-the-world-with-over-78-000-new-cases |access-date=July 19, 2024 |agency=Euronews |date=August 30, 2020 |archive-date=August 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831081743/https://www.euronews.com/2020/08/30/coronavirus-india-reports-worst-single-day-spike-in-the-world-with-over-78-000-new-cases |url-status=live }}</ref> === កញ្ញា === * ៣ កញ្ញា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ូដង់]] លោក[[អាប់ដាល់ឡា ហាំដុក]] និងមេដឹកនាំនៃ[[ចលនារំដោះប្រជាជនស៊ូដង់-ជើង]] លោក[[អាប់ដេឡាស៊ីស អាល់-ហ៊ីលូ]] បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដើម្បីផ្លាស់ប្តូរប្រទេសទៅជា[[អសាសនរដ្ឋ]]។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានកើតឡើងរយៈពេលបីថ្ងៃក្រោយការចុះហត្ថលេខានៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពរវាង[[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ូដង់]] និង[[រណសិរ្សបដិវត្តន៍ស៊ូដង់]] ដែលចលនារបស់លោកហ៊ីលូមិនព្រមចូលរួម។ ប៉ុន្មានសប្តាហ៍ក្រោយមក គឺនៅថ្ងៃទី៣ ខែតុលា រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពជាមួយក្រុមឧទ្ទាមសំខាន់ៗ រួមទាំងចលនារំដោះប្រជាជនស៊ូដង់ផងដែរ បន្ទាប់ពីក្រុមនេះបានបដិសេ ធមិនចូលរួមក្នុងកិច្ចចរចាមុនៗ។<ref>{{cite web|title=Sudan, major rebel group agree to resume peace talks|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/09/sudan-major-rebel-group-agree-resume-peace-talks-200904132258379.html|access-date=30 July 2024|website=www.aljazeera.com|archive-date=September 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904155424/https://www.aljazeera.com/news/2020/09/sudan-major-rebel-group-agree-resume-peace-talks-200904132258379.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Dumo|first=Denis|date=October 3, 2020|title=Sudan and main rebel groups formalise peace deal|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-sudan-politics-idUSKBN26N3MO|access-date=30 July 2024|archive-date=October 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201003125656/https://www.reuters.com/article/us-sudan-politics-idUSKBN26N3MO|url-status=live}}</ref> * ៤ កញ្ញា ** សម្ដេចប៉ាបព្រះ[[បេណេឌីកទី១៦]] បានក្លាយជាសម្តេចប៉ាបដែលមានព្រះជន្មាយុវែងបំផុតដោយព្រះអង្គមានអាយុ ៩៣ ឆ្នាំ ៤ ខែ និង ១៦ ថ្ងៃ។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Benedicto XVI es ya el papa más anciano de toda la historia |url=https://www.msn.com/es-mx/news/other/benedicto-xvi-es-ya-el-papa-m%C3%A1s-anciano-de-toda-la-historia/ar-BB18IsG8?ocid=msedgdhp |website=www.msn.com |publisher=DW News |access-date=30 July 2024 |archive-date=September 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200913061012/https://www.msn.com/es-mx/news/other/benedicto-xvi-es-ya-el-papa-m%C3%A1s-anciano-de-toda-la-historia/ar-BB18IsG8?ocid=msedgdhp |url-status=live }}</ref> ** ប្រទេស[[កូសូវ៉ូ]] និង[[ស៊ែប៊ី]]បានប្រកាសពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងកូសូវ៉ូ–ស៊ែប៊ីឆ្នាំ២០២០|ការធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច]]ជាមួយគ្នា។ ប្រទេសទាំងពីរបានប្ដូរទីតាំង[[ទំនាក់ទំនងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល|ស្ថានទូតអ៊ីស្រាអែល]]រៀងៗខ្លួនទៅកាន់ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម​]] ដោយក្លាយខ្លួនជាប្រទេសទីបី​​ និងទីបួនប៉ុណ្ណោះដែលទទួលស្គាល់យេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web|last=Agencies|date=September 4, 2020|title=Kosovo, Serbia normalize economic ties, improve Israel relationship in US-brokered talks|url=https://www.dailysabah.com/world/europe/kosovo-serbia-normalize-economic-ties-improve-israel-relationship-in-us-brokered-talks|access-date=30 July 2024|website=Daily Sabah|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913055406/https://www.dailysabah.com/world/europe/kosovo-serbia-normalize-economic-ties-improve-israel-relationship-in-us-brokered-talks|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=September 4, 2020|title=Serbia, Kosovo to open Israel embassies in Jerusalem|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-serbia-kosovo-usa-jerusalem-idUSKBN25V2GF|access-date=30 July 2024|archive-date=September 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905043951/https://www.reuters.com/article/us-serbia-kosovo-usa-jerusalem-idUSKBN25V2GF|url-status=live}}</ref> ** ប្រទេស[[បារ៉ែន]] និងអ៊ីស្រាអែលបានព្រមព្រៀងធ្វើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងនិយតកម្មបារ៉ែន–អ៊ីស្រាអែល|និយតកម្មទំនាក់ទំនងទ្វេភាគី]] ដែលនាំឱ្យកើតជា[[ដំណើរសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល-អារ៉ាប់ទីបួន]]។<ref name="Reuters">{{Cite news|date=December 16, 2018|title=Bahrain foreign minister defends Australia's decision on Jerusalem|work=Reuters|url=https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFKBN1OF09G|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213014745/https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFKBN1OF09G|archive-date=February 13, 2019|access-date=December 10, 2019}}</ref> * ៦ កញ្ញា – [[ព្យុះទីហ្វុងហៃសិន (២០២០)|ព្យុះទីហ្វុងហៃសិន]]បានបោកគួចចូលទឹកដីប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង មុនពេលបន្តចូលទៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងជើង​ បង្កជាគ្រោះទឹកលិចជាច្រើនកន្លែង។<ref name="Nikkei">{{cite news |title=North Korea dispatches troops to rebuild after Typhoon Haishen |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/North-Korea-dispatches-troops-to-rebuild-after-Typhoon-Haishen |access-date=September 8, 2020 |work=Nikkei Asian Review |date=September 8, 2020 |archive-date=September 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908115710/https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/North-Korea-dispatches-troops-to-rebuild-after-Typhoon-Haishen |url-status=live }}</ref> * ១៤ កញ្ញា ** ឈ្មោះអតីត[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី]] លោក[[ណាជីប ​រ៉ាហ្សាក់]]ត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅក្នុងប្រព័ន្ធទិន្នន័យរបស់[[គណៈកម្មាធិការប្រឆាំងអំពើពុករលួយម៉ាឡេស៊ី]] អំពីជនល្មើសអំពើពុករលួយដែលត្រូវបានកាត់ទោសនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite web|last=Lim|first=Ida|date=September 14, 2020|title=Najib makes MACC's online list of corruption offenders after SRC conviction|url=https://www.malaymail.com/news/malaysia/2020/09/14/najib-makes-maccs-list-of-corruption-offenders-database-online-after-src-co/1903064|access-date=30 July 2024|website=www.malaymail.com|archive-date=May 31, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531035452/https://www.malaymail.com/news/malaysia/2020/09/14/najib-makes-maccs-list-of-corruption-offenders-database-online-after-src-co/1903064|url-status=live}}</ref> ** [[សមាគមន៍ភូមិន្ទតារាសាស្ត្រ]]បានប្រកាសអំពីការរកឃើញនៃសារធាតុ[[ផូស្វីន]]នៅក្នុងបរិយាកាស[[ភពសុក្រ]] ដោយនេះត្រូវជាសារធាតុបញ្ជាក់ពីវត្តមានរបស់អតិសុខុមជីវិត។<ref>{{cite web|title=Hints of life on Venus|url=https://ras.ac.uk/news-and-press/news/hints-life-venus|access-date=30 July 2024|website=The Royal Astronomical Society|archive-date=September 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915210324/https://ras.ac.uk/news-and-press/news/hints-life-venus|url-status=live}}</ref> *​ ១៦ កញ្ញា ** បេសកកម្មស្វែងរកការពិតរបស់​[[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានចោទប្រកាន់[[រដ្ឋាភិបាលវេណេស៊ុយអេឡា]] ពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]] រួមទាំងករណីសម្លាប់ ការធ្វើទារុណកម្ម អំពើហិង្សាចំពោះក្រុមបក្សប្រឆាំងនយោបាយ និងការបាត់ខ្លួនឥស្សរជនមួយចំនួនចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៤។ លោកប្រធានាធិបតី[[នីកូឡាស់ ម៉ាឌូរ៉ូ]] និងរួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់វេណេស៊ុយអេឡាផ្សេងទៀតគឺស្ថិតនៅក្នុងចំណោមអ្នកដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងការចោទប្រកាន់នេះ។<ref>{{Cite news|date=September 16, 2020|title=Venezuela: UN investigators accuse authorities of crimes against humanity|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-54176927|access-date=30 July 2024|archive-date=September 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924201326/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-54176927|url-status=live}}</ref> ** លោក[[យ៉ូស៊ីហ៊ីដិ ស៊ូហ្កា]]បានក្លាយខ្លួនជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីនៃប្រទេសជប៉ុន​]]​ ដោយឡើងកាន់តំណែងបន្តពីលោក[[ស៊ីនហ្សូ អាបេ]]។<ref>{{Cite news|date=September 16, 2020|title=Yoshihide Suga elected Japan's new prime minister succeeding Shinzo Abe|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54172461|access-date=30 July 2024|archive-date=October 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028113620/https://www.bbc.com/news/world-asia-54172461|url-status=live}}</ref> ** [[ព្យុះវេរម្ភវាតសាល់លី]]បានបោកបក់សម្រុកចូលតំបន់ឆ្នេរនៃរដ្ឋ[[អាឡាបាម៉ា]] ដោយបានបង្កឱ្យមានការខូចខាតជាទឹកប្រាក់សរុបជាង ៨ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក និងបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨ នាក់។ * ១៧ កញ្ញា – ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩​៖ ចំនួនករណីឆ្លងសរុបនៃជំងឺកូវីដ-១៩​ នៅទូទាំងសកលលោកបានកើនលើសពី ៣០ លានករណី។<ref>{{cite web|date=September 17, 2020|title=Coronavirus cases top 30 million worldwide|url=https://medicalxpress.com/news/2020-09-coronavirus-cases-million-worldwide.html|access-date=30 July 2024|website=Medical Xpress|archive-date=November 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105111119/https://medicalxpress.com/news/2020-09-coronavirus-cases-million-worldwide.html|url-status=live}}</ref> * ២០ កញ្ញា – សារព័ត៌មាន ''Buzzfeed'' ​និង[[សម្ព័ន្ធអ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេតអន្តរជាតិ]] (ICIJ)​ បានចេញផ្សាយឯកសារហ៊្វីនសិន​ (FinCEN) ដែលជាបណ្ដុំឯកសារចំនួន ២,៦៥៧ ពណ៌នាអំពីប្រតិបត្តិការមន្ទិលជាង ២០០,០០០ ករណីដែលបានកើតឡើងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៩ និងឆ្នាំ២០១៧ នៅតាមស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុសកលជាច្រើន​ ដោយ[[បណ្តាញអនុវត្តឧក្រិដ្ឋកម្មហិរញ្ញវត្ថុ]] ដែលមានតម្លៃសរុបជាង ២ ពាន់ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref>{{cite web|date=September 19, 2020|title=About the FinCEN Files investigation|url=http://www.icij.org/investigations/fincen-files/about-the-fincen-files-investigation/|access-date=31 July 2024|website=ICIJ|archive-date=September 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922120559/https://www.icij.org/investigations/fincen-files/about-the-fincen-files-investigation/|url-status=live}}</ref> * ២១ កញ្ញា – ក្រុមហ៊ិន[[មីក្រូសូប]]បានព្រមព្រៀងទិញក្រុមហ៊ុនគ្រប់គ្រងហ្គេមវីដេអូ ''ZeniMax Media'' រួមទាំង ''Bethesda Softworks'' និងព្រមទាំងក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធក្នុងតម្លៃ ៧.៥ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក ដោយវាបានក្លាយជាការទិញកាន់កាប់ដ៏ធំបំផុត និងថ្លៃបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃឧស្សាហកម្មហ្គេមវីដេអូ។<ref>{{Cite news|date=September 21, 2020|title=Microsoft to Buy Bethesda for $7.5 Billion to Boost Xbox|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-21/microsoft-to-buy-bethesda-studios-for-7-5-billion-to-boost-xbox|access-date=30 July 2024|website=Bloomberg.com|archive-date=May 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503195044/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-21/microsoft-to-buy-bethesda-studios-for-7-5-billion-to-boost-xbox|url-status=live}}</ref> * ២៧ កញ្ញា –​ [[សង្គ្រាមណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់លើកទី២]] បានផ្ទុះឡើងរវាងប្រទេស[[អាមេនី]] និង[[អាស៊ែបៃសង់]]។​​​​ ប្រទេសទាំងពីរ​ និងរួមទាំង[[សាធារណរដ្ឋអាតសាក់]]បានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់អាជ្ញាសឹកនៅក្នុងទឹកដីរៀងៗខ្លួន​ និងថែមទាំងចាប់ផ្ដើមកេណ្ឌពលកម្លាំងត្រៀមប្រយុទ្ធ។<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/armenia-azerbaijan-curfew/azerbaijans-parliament-approves-martial-law-curfews-presidents-aide-idINKBN26I0OU|title=Azerbaijan's parliament approves martial law, curfews – president's aide|publisher=Reuters|date=September 27, 2020|access-date=30 July 2024|archive-date=September 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928062034/https://www.reuters.com/article/armenia-azerbaijan-curfew/azerbaijans-parliament-approves-martial-law-curfews-presidents-aide-idINKBN26I0OU|url-status=live}}</ref> * ២៩ កញ្ញា ** ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩៖​ ករណីស្លាប់ដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនឡើងលើសពី ១ លានករណី។<ref>{{Cite news|date=September 29, 2020|title=Coronavirus: Global Covid-19 death toll passes one million|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-54334496|access-date=30 July 2024|archive-date=September 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929012202/https://www.bbc.co.uk/news/world-54334496|url-status=live}}</ref> ** [[ព្រះអេមារគុយវ៉ែត​|ព្រះអេមារនៃរដ្ឋគុយវ៉ែត]] ព្រះចៅ[[សាបា​ អាល់-អាម៉ាដ អាល់-ចាប៊ែរ​ អាល់-សាបា|សាបា អាល់-សាបា]]បានចូលព្រះទិវង្គតក្នុងព្រះជន្មាយុ ៩១ ព្រះវស្សា។​​ ព្រះរជ្ជទាយាទ​ ព្រះអង្គ[[ណាវ៉ាហ្វ អាល់-អាមាដ អាល់-ចាបែរ អាល់-សាបា]]បានឡើងសោយរាជ្យបន្តពីព្រះរាជបិតាទ្រង់។<ref>{{Cite news|date=September 29, 2020|title=Kuwait Emir Sheikh Sabah al-Sabah dies aged 91|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54340988|access-date=31 July 2024|archive-date=September 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929152357/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-54340988|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=September 29, 2020|title=Kuwait names Crown Prince Sheikh Nawaf al-Ahmad al-Sabah as new emir|work=Al Arabiya|url=https://english.alarabiya.net/en/News/gulf/2020/09/29/Kuwait-names-Crown-Prince-Sheikh-Nawaf-al-Ahmad-al-Sabah-as-new-emir|access-date=31 July 2024|archive-date=January 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101014223/https://english.alarabiya.net/en/News/gulf/2020/09/29/Kuwait-names-Crown-Prince-Sheikh-Nawaf-al-Ahmad-al-Sabah-as-new-emir|url-status=live}}</ref> ===តុលា=== * ៥ តុលា &ndash;​ ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩៖ ករណីឆ្លងនៃជំងឺកូវីដ-១៩ នៅជុំវិញសកលលោកបានកើនលើសពី ៣៥ លានករណី។​​ ព័ត៌មាននេះបានចេញចំពេលអង្គការសុខភាពពិភពលោកបានចេញរបាយការណ៍ប៉ាន់ស្មាន់ថាករណីសរុបសកលអាចមានចំនួន ៧៦០ លានករណី​ ដែលស្មើនឹងមួយភាគដប់នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=https://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/10/pandemic-tops-35-million-cases-disrupts-mental-health-services|title=Pandemic tops 35 million cases, disrupts mental health services|website=CIDRAP|date=October 5, 2020|access-date=16 August 2024|author=Schnirring, Lisa|archive-date=October 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024075901/https://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/10/pandemic-tops-35-million-cases-disrupts-mental-health-services|url-status=live}}</ref> * ១៥ តុលា ** [[បាតុកម្មថៃឆ្នាំ២០២០]]៖ រាជរដ្ឋាភិបាលថៃបានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងគ្រាអាសន្ន "ធ្ងន់ធ្ងរ" ដោយហាមប្រាមការប្រមូលផ្តុំមនុស្សចាប់ពី ៥ នាក់ឡើងទៅ ខណៈការបង្រ្កាបលើបាតុករកំពុងចាប់ផ្ដើមមមាញឹក និងការដាក់ពិរុទ្ធកម្មប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។<ref>{{cite news|title=Twenty protesters arrested, planned Thursday rally prohibited|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/2002603/twenty-protesters-arrested-planned-thursday-rally-prohibited|access-date=16 August 2024|website=Bangkok Post}}</ref> ** [[ប្រធានាធិបតីកៀគីស្ថាន]] លោក[[ស៊ូរូនប៊េ ជីនបេកូហ្វ]]​បានលាចុះពីតំណែង​ក្រោយពីមាន[[បដិវត្តន៍កៀគីស្ថានឆ្នាំ២០២០|បាតុកម្មធំៗ]]បានផ្ទុះឡើងប៉ុន្មានសប្តាហ៍នេះ​ដែលជាឆ្លើយតបទៅនឹងលទ្ធផល[[ការបោះឆ្នោតសភាកៀគីស្ថានឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតសភាកាលដើមខែតុលា]]។ ប្រធានបក្សប្រឆាំង លោក[[សាឌីវ ចាប៉ារូហ្វ]]បានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីស្តីទី និងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកៀគីស្ថាន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសកៀគីស្ថាន]]។<ref>{{Cite news|last=Merz|first=Theo|date=October 16, 2020|title=Ex-prisoner Sadyr Japarov confirmed as Kyrgyzstan president|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/16/kyrgyzstan-parliament-confirms-sadyr-japarov-new-president|access-date=16 August 2024|archive-date=November 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101094625/https://www.theguardian.com/world/2020/oct/16/kyrgyzstan-parliament-confirms-sadyr-japarov-new-president|url-status=live}}</ref> ==ថ្ងៃកំណើត និងថ្ងៃមរណភាព== {{Main|ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ថ្ងៃកំណើតក្នុងឆ្នាំ ២០២០|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ ២០២០}} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២០]] j5r8i0vovmuhkx9364146424r2fkikm ឆ្នាំ ២០២៤ 0 41409 342608 340934 2026-11-08T01:45:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342608 wikitext text/x-wiki [[File:2024 events collage.jpg|ពីឆ្វេងទៅស្ដាំតាមទ្រនិចនាឡិកា៖ មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ [[អាលី ខាមេណី]]កំពុងដឹកនាំពិធីបួងសួងសពលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]] អតីតមេដឹកនាំ[[ហាម៉ាស់]] ដែលត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅឯរដ្ឋធានី[[តេហេរ៉ង់]], បាតុករកំពុងអបអរជ័យជម្នះនៅចំពោះមុខការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រីបន្ទាប់ពីលោកស្រី[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបង់ក្លាដែស]] [[ស្យីគ ហាស៊ីណា]]បានប្រកាសលាលែងពីតំណែង, អេក្រង់អកសឺនៅឯ[[អាកាសយានដ្ឋានឡាក្វាឌា]]នៃទីក្រុងញូវយ៉ក ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ឧប្បត្តិហេតុខ្លោដស្ត្រែគឆ្នាំ២០២៤|ឧប្បត្តិហេតុដាច់ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសកល]], លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]] បេក្ខភាពឈ្នះ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ២០២៤]] កំពុងឈរក្បែរឯកសណ្ឋានពន្លត់អគ្គីភ័យតំណាងឱ្យអ្នកពន្លត់អគ្គីភ័យម្នាក់ដែលត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងឃាតកម្មប៉ុនប៉ងលើលោកដូណាល់ ត្រាំ, ទិដ្ឋភាពក្រោយ[[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅសមុទ្រជប៉ុនឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៥ វិចទ័រ]]នៅ[[ឧបទ្វីបណូតុ]]នៃប្រទេសជប៉ុនដោយវាបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៤៦២ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សចំនួន ១,៣៤៤ នាក់ផ្សេងទៀត, ព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ២០២៤]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ប៉ារីស]] ប្រទេស[[បារាំង]], មនុស្សម្នាមួយក្រុមបានកំពុងងើយមើល[[សូរ្យគ្រាសនៃថ្ងៃទី៨ ខែមេសា​ ឆ្នាំ២០២៤|សូរ្យគ្រាសពេញលេញ]]នៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ តាមរយៈវ៉ែនតាការពារនៅឯ[[ទីប្រណាំងរថយន្តអ៊ីនឌាណាប៉ូលីស]] ក្នុងរដ្ឋ[[អ៊ីនឌីអាណា]], [[សាលមហោស្រពក្រូកូស្ស]]នៃទីក្រុង[[ក្រាស្នូហ្គ័រស្ក៍]]ត្រូវរងការខូចខាតយ៉ាងដំណំក្រោយពីមានការវាយប្រហារភេរវកម្មដែលបណ្ដាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៤៥​ នាក់ និងរបួសចំនួន ៥៥១ នាក់។|thumb|right|3000x300px]] {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្ស]]''' |[[សតវត្សទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០២១|២០២១]] • [[ឆ្នាំ ២០២២|២០២២]] • [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|គ.ស. ២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] • [[ឆ្នាំ ២០២៦|២០២៦]] • [[ឆ្នាំ​ ២០២៧|២០២៧]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២៤ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៦៨ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២៤ ''MMXXIV'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧៣ ԹՎ ՌՆՀԳ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧៤ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៨០–១៨១ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៥–១៩៤៦ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤៣១ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧៤ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |២ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] – ៤ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៦ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់តាំង]]''' |៧៥៣២–៧៥៣៣ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |癸卯年 <small>([[ថោះ]] ធាតុទឹក)</small> ៤៧២០ ឬ ៤៦៦០   ''— ដល់ —'' 甲辰年 <small>([[រោង]] ធាតុឈើ)</small> ៤៧២១ ឬ ៤៦៦១ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៤០–១៧៤១ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៩០ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៦–២០១៧ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨៤–៥៧៨៥ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៨០–២០៨១ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៦–១៩៤៧ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២៥–៥១២៦ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២៤ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២៤–១០២៥ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០២–១៤០៣ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៥–១៤៤៦ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៦]] <small>(令和６年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៧–១៩៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១៣ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |គ្រីកូរីដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៧ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១៣ <small>民國113年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៥ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៦ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |阳水虎年 <small>([[ថោះ]]ឈ្មោលធាតុទឹក)</small> ២១៥០ ឬ ១៧៦៩ ឬ ៩៩៧    ''— ដល់ —'' 阳水虎年 <small>([[រោង]]ញីធាតុទឹក)</small> ២១៥១ ឬ ១៧៧០ ឬ ៩៩៨ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៧០៤០៦៧២០០ – ១៧៣៥៦៨៩៥៩៩ |} '''គ.ស. ២០២៤''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៦៨ ជាឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃច័ន្ទ្រ តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២៤ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ សម្រាប់ឆ្នាំនេះ គេឃើញថាជម្លោះប្រដាប់អាវុធធំៗនូវតែបន្តជាសកម្មដដែរ ដូចជា៖ [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន]] [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមីយ៉ាន់ម៉ា (២០២១–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលមីយ៉ាន់ម៉ា]] [[សង្គ្រាមនៅស៊ូដង់ (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|សង្រ្គាមនៅស៊ូដង់]] និង[[កុបកម្មឥស្លាមនៅសាអែល]]ជាដើម។ នៅចុងខែកញ្ញាឆ្នាំនេះ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមសស៊ីវិលស៊ីរី]]បានបន្តឆាបឆេះក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំរហូតនាំឱ្យដួលរលំនៃ[[បាស្សនិយមស៊ីរី|របបបាស្សស៊ីរី]]នៅដើមខែធ្នូ។ ចំពោះ[[សង្រ្គាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់]]វិញ វាបានរីករាលដាលចូលទៅក្នុងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន ពិសេសគឺប្រទេសលីបង់ដែលត្រូវអ៊ីស្រាអែល[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើលីបង់ឆ្នាំ២០២៤|វាយចូលឈ្លានពាន]]នៅក្នុងអំឡុងខែតុលា។ ការឈ្លានពានមួយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅក្រោយពីកើតមានភាពតានតឹង និងការប៉ះទង្គិចគ្នាអស់ជាច្រើនខែរវាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេសបុលឡា]]ដែលមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងប្រទេសលីបង់នោះ។ នៅប៉ុន្មានខែក្រោយការឈ្លានពាន អ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមបន្ថែមដូចជា ការបញ្ជាបំផ្ទុះផ្ទួនៗគ្នានៃឧបករណ៍ផ្ញើសារ និងទាក់ទងរបស់ហេសបុលឡា និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកបំផុះទីស្នាក់ការហេសបុលឡា ដែលនាំឱ្យស្លាប់មេដឹកនាំក្រុមមួយនេះឈ្មោះ[[ហាសាន់ ណាស្រារ៉ា]]។<ref>{{Cite web |date=2024-09-23 |title=Lebanon sees deadliest day of conflict since 2006 as Israeli strikes kill more than 270 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-news-lebanon-hezbollah-e3ca9c83642056f962fdf76319e3b8de |access-date=2024-09-23 |website=AP News |archive-date=September 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924060908/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-news-lebanon-hezbollah-e3ca9c83642056f962fdf76319e3b8de |url-status=live }}</ref> មេដឹកនាំផ្នែកនយោបាយនៃក្រុម[[ហាម៉ាស់]]គឺលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]]ត្រូវបានគេលួចសម្លាប់នៅឯរដ្ឋធានី[[តេហេរ៉ង់]]តាំងពីខែកក្កដាមកម៉្លេះ។ ក្រៅពីនេះ [[វិបត្តិសមុទ្រក្រហម|វិបត្តិ]]នៅ[[សមុទ្រក្រហម]]ក៏ចាប់ផ្ដើមវិវត្តទៅមុខធ្ងន់ធ្ងរជាងមុន ពិសេសគឺកំណើនសកម្មភាពរបស់[[ចលនាហ៊ូទី]] ដែលបានបង្កឱ្យមានការរាំងស្ទះដល់ផ្លូវដឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រក្រហម។ ប្រទេសប្រមាណ ៨០ ដែលមានប្រជាជនសរុបប្រហែល ៤ ពាន់លាននាក់ នឹងត្រូវឆ្លងកាត់ការបោះឆ្នោតថ្នាក់ជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៤ នេះ<ref name="Economist Election">{{Cite news |date=2023-11-13 |title=2024 is the biggest election year in history |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/interactive/the-world-ahead/2023/11/13/2024-is-the-biggest-election-year-in-history |access-date=2024-03-24}}</ref><ref name=":4">{{Cite news |date=2024-01-01 |title=The global elections Washington should be watching in 2024 |work=Politico|url=https://www.politico.com/news/2024/01/01/what-to-watch-global-elections-2024-00133027 |author=Eric Bazail-Eimil|access-date=2024-03-24}}</ref><ref name=":5">{{Cite news |date=2023-12-26 |title=Transcript: What will work look like in 2024? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/e12bb7f9-b470-456b-825d-dcfd4a26432f |access-date=2024-03-24}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-01-03 |title=2024 Is The Biggest Election Year In History—Here Are The Countries Going To The Polls This Year |work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/siladityaray/2024/01/03/2024-is-the-biggest-election-year-in-history-here-are-the-countries-going-to-the-polls-this-year/?sh=6c16540b65f9|author=Siladitya Ray |access-date=2024-03-24}}</ref> ដោយក្នុងនោះរួមមានបណ្ដាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេចំនួនដប់]] ([[បង់ក្លាដែស]] [[ប្រេស៊ីល]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] [[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ិកស៊ិក]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ឥណ្ឌា]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]])។<ref name="Economist Election" /> [[សភាអឺរ៉ុប]]ក៏ត្រូវឆ្លងកាត់ការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំនេះផងដែរ។<ref>{{Cite news |date=November 1, 2023 |title=In 2024, It's Election Year in 40 Countries |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2023-11-01/2024-is-election-year-in-40-countries-and-podcast-elon-inc-launches-next-week |access-date=15 January 2024}}</ref> == មេដឹកនាំកម្ពុជា == {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំបរទេស ឆ្នាំ ២០២៤}} {| class="wikitable" !ព្រះ​ឆាយា​ល័ក្ខណ៍/រូបថត !តំណែង !នាម |- |[[File:Norodom_Sihamoni_(2016).jpg|115x115px]] |[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]]''' |- |[[ឯកសារ:Hun_Manet_(2022).jpg|124x124ភីកសែល]] |[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[ហ៊ុន ម៉ាណែត|សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត]]''' |} == ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ == === មករា === * ១ មករា ** [[អេហ្ស៊ីប]] [[អេត្យូពី]] [[អ៊ីរ៉ង់]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] បានក្លាយជាសមាជិក[[ប្រ៊ីក្ស]]ជាផ្លូវការ។<ref name=":3">{{cite news |date=August 24, 2023 |last=Sharma |first=Shweta |title=Brics countries agree major expansion as six countries invited to join |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/brics-2023-summit-new-members-saudi-uae-iran-b2398553.html |access-date=January 16, 2024 |website=The Independent }}</ref> ** [[សាធារណរដ្ឋអាតសាក់]] ត្រូវបានរំលាយជាផ្លូវការ ខណៈតំបន់[[ណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់]] ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុងប្រទេស[[អាស៊ែបៃសង់]]។<ref>{{cite news|last1=Ebel|first1=Francesca|title=Defeated by force, Nagorno-Karabakh government declares it will dissolve|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/09/28/nagorno-karabakh-dissolved-azerbaijan-armenia/|access-date=16 January 2024|newspaper=The Washington Post|date=28 September 2023}}</ref> ** [[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅសមុទ្រជប៉ុនឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៥ វ៉ិចទ័រ]] បានរំជួលតំបន់ឆ្នេរខាងលិចនៃប្រទេស[[ជប៉ុន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៤៦២ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សប្រមាណ ១,៣៤៤ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាជប៉ុន) 能登地震、死者２２０人に 住宅被害は１万１千棟超 |url=https://www.sanyonews.jp/article/1502161 |access-date=16 January 2024 |work=Sanyo News |date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241231101416/https://www.sanyonews.jp/article/1502161 |archive-date=31 ធ្នូ 2024 |url-status=dead }}</ref><ref name="ANSS1">{{cite web |title=M 7.5 - 42 km NE of Anamizu, Japan |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xl/executive |publisher=United States Geological Survey |access-date=16 January 2024 |date=1 January 2024}}</ref> មនុស្សចំនួនប្រាំនាក់ទៀតត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅថ្ងៃបន្ទាប់ នៅពេលដែលយន្តហោះឆ្មាំសមុទ្រមួយគ្រឿងបានបើកទៅបុកទង្គិចលើផ្លូវរត់ជាមួយយន្តហោះដឹកអ្នកដំណើររបស់ ''[[ចាភែនអ៊ែរឡាញ|Japan Airlines]]''។ មនុស្សទាំង ៣៧៩ នាក់នៅលើយន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរនោះត្រូវបានជម្លៀសចេញពីកន្លែងកើតហេតុដោយសុវត្ថិភាព។<ref>{{cite web |title=JAL plane on fire at Haneda Airport after colliding with Japan Coast Guard plane |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_303/ |website=NHK WORLD |access-date=16 January 2024 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103154820/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_303/ |url-status=dead |archivedate=2 មករា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102223556/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_303/ }}</ref> ** ប្រទេស[[អេត្យូពី]]បានប្រកាសពីកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយរដ្ឋ[[សូម៉ាលីឡង់]] ដើម្បីប្រើប្រាស់កំពង់ផែក្រុង[[ប៊ែប៊ឺរ៉ា]]។ អេត្យូពីក៏បានបញ្ជាក់ដែរថាខ្លួននឹងទទួលស្គាល់ឯករាជ្យភាពរបស់សូម៉ាលីឡង់ ដោយក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដំបូងគេដែលព្រមទទួលស្គាល់រដ្ឋមួយនេះ។<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/landlocked-ethiopia-signs-pact-use-somalilands-red-sea-port-2024-01-01/|date=January 1, 2024|title=Landlocked Ethiopia signs Pact to Use Somaliland's Red Sea Port|website=Reuters}}</ref> * ២ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាសាល់ឆ្នាំ២០២៣|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាសាល់]]៖ [[សភានីតិបញ្ញត្តិនៃកោះម៉ាសាល់]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោកស្រី[[ហ៊ីលដា ហែនណា]]ជា[[ប្រធានាធិបតីនៃប្រជុំកោះម៉ាសាល់|ប្រធានាធិបតី]]សម្រាប់អាណត្តិទីពីររបស់លោកស្រីនៅក្នុងសម័យប្រជុំដំបូងក្រោយការបោះឆ្នោតសកល។<ref>{{Cite web |date=2024-01-03 |title=Hilda Heine sworn in as President of the Marshall Islands |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/505980/hilda-heine-sworn-in-as-president-of-the-marshall-islands |access-date=2024-01-16 |website=RNZ }}</ref> * ៣ មករា – [[ហេតុការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅគែរម៉ាន់]]៖ ក្រុមរដ្ឋឥស្លាមបានបំផ្ទុះគ្រាប់បែកចំនួនពីរនៅក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍រំលឹកឃាតកម្មលោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]]នៅក្នុងទីក្រុងគែរម៉ាន់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៩៤ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2024-01-06 |title=Death toll in Islamic State-claimed suicide blasts rises to 91 |url=https://apnews.com/article/iran-islamic-state-soleimani-attack-killed-b6f1fee20401e0520fc0c1b7a042a7b2 |access-date=2024-01-16 |website=AP News }}</ref> * ៧ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៤]]៖ [[សម្ព័ន្ធអាវ៉ាមី]]ដែលដឹកនាំដោយលោកស្រី[[ស្យីគ ហាស៊ីណា]]បានយកជ័យជម្នះបន្តអាណត្តិទីបួនរបស់លោកស្រីក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ខណៈដែលការតវ៉ាពីគណបក្សប្រឆាំងកំពុងបន្លឺខ្លាំងឡើងៗ រួមជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃចំនួនអ្នកចូលរួមបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |title=Bangladesh Election Commission schedules parliamentary polls for Jan 7 |url=https://bdnews24.com/bangladesh/5ps4txfm44 |access-date=2023-01-16 |work=bdnews24.com }}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-01-07 |title=Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins fourth term in controversial vote |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67889387 |access-date=2024-01-16 |work=BBC News }}</ref> * ៨ មករា – [[ជម្លោះអេក្វាឌ័រឆ្នាំ២០២៤|ជម្លោះនៅប្រទេសអេក្វាឌ័រ]]៖ [[ប្រធានាធិបតីអេក្វាឌ័រ]] លោក[[ដានីយ៉ែល ណូបូអា]]បានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងភាពអាសន្នបន្ទាប់ពីមេខ្លោងនៃក្រុមជួញដូរគ្រឿងញៀនម្នាក់ឈ្មោះ[[ហូសេ អាដុលហ្វូ​ ម៉ាស៊ីយ៉ាស វីល្លាម៉ារ]]បានរត់គេចខ្លួនពីពន្ធនាគារ។ [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេក្វាឌ័រ|កងកម្លាំងយោធាអេក្វាឌ័រ]]ត្រូវបានដាក់ពង្រាយនៅតាមដងផ្លុវសំខាន់ៗ និងក្នុងពន្ធនាគារ ខណៈបម្រាមគោចរនាពេលរាត្រីត្រូវបានប្រកាស។<ref>{{Cite news |date=2024-01-09 |title=Ecuador declares state of emergency amid prison chaos |url=https://www.reuters.com/world/americas/ecuador-declares-state-emergency-amid-prison-chaos-2024-01-08/ |access-date=2024-12-06 |work=Reuters​}}</ref> * ១២ មករា – [[ប្រតិបត្តិការអាណាព្យាបាលភាពរុងរឿង]]៖ សម្ព័ន្ធយោធាចម្រុះដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិកបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទៅលើទីតាំងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហ៊ូទី]]នៅក្នុងប្រទេស[[យេម៉ែន]] ដោយនេះជាការសងសឹកឆ្លើយតបចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហាររបស់ចលនាហ៊ូទីលើនាវាដឹកជញ្ជូននៅសមុទ្រក្រហម។<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2024/01/11/us-strike-yemen-houthis-red-sea/ |title=U.S.-led coalition strikes Iran-aligned Houthi militants in Yemen|newspaper=The Washington Post }}</ref> * ១៣ មករា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីតៃវ៉ាន់]]៖ លោក[[ឡៃ ឈីងទឿ]]នៃ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យចម្រើននិយម]]ដែលកំពុងកាន់អំណាច បានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រ ៤០%។<ref>{{Cite news |date=2024-01-13 |title=Taiwan elects Lai Ching-te, from incumbent pro-sovereignty party, as president |url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/13/taiwan-ruling-partys-lai-ching-te-wins-presidential-election |access-date=2024-01-17 |work=The Guardian }}</ref> * ១៤ មករា ** [[ម៉ារហ្គ្រេថឺរទី ២ នៃប្រទេសដាណឺម៉ាក|សម្តេចព្រះរាជិនីនាថម៉ារហ្គ្រេថឺរទី២]] បានដាក់រាជ្យជាផ្លូវការក្នុងនាមជា[[ព្រះមហាក្សត្រដាណឺម៉ាក|ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃប្រទេសដាណឺម៉ាក]] ដោយមានព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ទ្រង់ ព្រះនាម[[ហ្វ្រេដេរីគទី១០]] ឡើងស្នងរាជ្យបន្ត។<ref>{{Cite news |date=2023-12-31 |title=Queen Margrethe II: Danish monarch announces abdication live on TV |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67854395 |access-date=2024-01-17}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូម័រឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូម័រ]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អាហ្សាលី អាស៊ូម៉ានី]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីកូម័រ]]ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រ ៦២.៩%។<ref>{{Cite web |date=January 17, 2023 |title=Unrest grips Comoros as opposition rejects president's re-election |url=https://www.france24.com/en/afrique/20240117-unrest-grips-comoros-opposition-rejects-president-re-election |access-date=21 January 2023 |website=France 24}}</ref><ref>{{Cite web |title=Comoros To Hold Presidential Vote On January 14 |url=https://www.barrons.com/news/comoros-to-hold-presidential-vote-on-january-14-671cffbe |access-date=2024-01-17 |website=Barrons }}</ref> * ១៥ មករា – បន្ទាប់ពីកើតវិបត្តិនយោបាយមួយរយៈក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតសកលក្វាតេម៉ាឡាឆ្នាំ២០២៣|ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំមុន]] លោក[[ប៊ែរណាដូ អារេវ៉ាឡូ]]ក៏បានឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីក្វាតេម៉ាឡា|ប្រធានាធិបតីទី៥២]] នៃប្រទេស[[ក្វាតេម៉ាឡា]]។<ref name="AP News 2023">{{cite web |date=August 20, 2023 |title=Progressive Arévalo is 'virtual winner' of Guatemala election after corruption angered voters |url=https://apnews.com/article/guatemala-election-torres-arevalo-d5bffc895c90570aafa77a0b2056a640 |access-date=5 May 2024 |website=AP News}}</ref> * ១៩ មករា – ជប៉ុនបាន​ក្លាយជា​ប្រទេស​ទី​ប្រាំ​ដែល​សម្រេច​បាននូវ​ការ​ចុះចត​ដោយរលូនលើ​ឋាន​[[ព្រះច័ន្ទ]] ជាមួយ​នឹងបេសកកម្ម [[SLIM]] របស់ខ្លួន។<ref>{{Cite web |date=20 January 2024 |title= Breaking News៖ ជប៉ុនជោគជ័យក្នុងការចុះចតយាន លើព្រះចន្ទដោយរលូន ប៉ុន្តែជួបបញ្ហានៅពេលបន្ទាប់! |url=https://cambospace-world.com/?p=22316&fbclid=IwAR2DDGd49VeEVOTAlffN7jbUCUyidHJnjxeyz_5EmgCrK5TayVnRRfhh8v8 |access-date= 2024-01-21 |website=Cambo Space }}</ref> * ២៦ មករា ** [[សង្គ្រាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់]]៖ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានចេញសេចក្ដីសម្រេចបញ្ជាឱ្យអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រើគ្រប់មធ្យោបាយ ដើម្បីបញ្ចៀសទប់ស្កាត់អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ប៉ុន្តែតុលាការកំពូលមួយនេះមិនបានបញ្ជាឱ្យអ៊ីស្រាអែលផ្អាកនូវប្រតិបត្តិការយោធាជាបន្ទាន់នោះឡើយ។<ref>{{cite web |title=Israel must prevent genocidal acts in Gaza, top UN court says|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-68097640 |access-date=28 January 2024 |date=26 January 2024 |work=BBC News}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលទូវ៉ាលូឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលទូវ៉ាលូ]]៖ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីទូវ៉ាលូ]] លោក[[កូស៊ី ណាតាណូ]]មិនបានទទួលសំឡេងគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់ពី[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ទូវ៉ាលូ)|សភា]]ដើម្បីបន្តតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះទេ។ មួយខែក្រោយមក សភាក៏បានសម្រេចបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[ហ្វេលេទី ទីអូ]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។<ref name="R24-2-26">{{cite web |last=Needham |first=Kirsty |date=26 February 2024 |title=Taiwan ally Tuvalu names Feleti Teo as new prime minister |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/tuvalu-name-new-prime-minister-monday-2024-02-25/ |access-date=4 May 2024 |work=Reuters}}</ref> * ៣១ មករា – [[ព្រះស៊ុលតង់ចូហ័រ|ព្រះស៊ុលតង់នៃរដ្ឋចូហ័រ]] [[អ៊ីប្រាហ៊ីម អ៊ីស្កាន់ដារ]] បានឡើងសោយរាជ្យជា[[ព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ី|ព្រះប្រមុខរដ្ឋកំពូល]]ទី១៧ នៃប្រទេស[[ម៉ាឡេស៊ី]]។<ref>{{cite web|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2024/01/31/sultan-ibrahim-takes-oath-as-17th-yang-di-pertuan-agong|title=Sultan Ibrahim takes oath as 17th Yang di-Pertuan Agong|website=The Star|date=31 January 2024|accessdate=1 February 2024}}</ref> === កុម្ភៈ === * ៤ កុម្ភៈ ** [[ប្រធានាធិបតីណាមីប៊ី]] លោក[[ហាហ្កេ ហ្កាំងហ្កូប]]បានទទួលមរណភាពក្នុងអាយុ ៨២ ឆ្នាំ ហើយត្រូវបានអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ណាំងហ្កូឡូ អ៊ឹមប៊ុមបា] ឡើងស្នងតំណែងបន្តជាប្រធានាធិបតីប្រទេស[[ណាមីប៊ី]]។<ref>{{Cite web |last=Petersen |first=Shelleygan |date=2024-02-04 |title=President Hage Geingob is dead |url=https://www.namibian.com.na/president-hage-geingob-is-dead/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204053823/https://www.namibian.com.na/president-hage-geingob-is-dead/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=2024-02-06 |website=The Namibian }}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-02-04 |title=Hage Geingob, Namibia’s president, dies aged 82 after cancer treatment |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/04/hage-geingob-namibias-president-dies-aged-82-after-cancer-treatment |access-date=2024-02-06 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |agency=Agence France-Presse}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលអែលសាល់វ៉ាឌ័រឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]៖ ប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[ណាយីប ប៊ូកេលេ]]បានឈ្នះឆ្នោតដោយទទួលសំឡេងគាំទ្រជាង ៨០% ដោយក្លាយខ្លួនជាប្រធានាធិបតីដំបូងចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៤ មក ដែលត្រូវគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសបន្តបម្រើអាណត្តិទីពីរ។<ref>{{Cite web |date=2024-02-05 |title=El Salvador's Bukele is already claiming a big election win, but a troubled count delays results |url=https://apnews.com/article/el-salvador-nayib-bukele-president-reelection-ef04e20d901908099f4f787b841aca89 |access-date=2024-02-06 |website=AP News }}</ref><ref>{{Cite news |title=After Nayib Bukele’s crushing, unconstitutional victory, what next? |url=https://www.economist.com/the-americas/2024/02/05/after-nayib-bukeles-crushing-unconstitutional-victory-what-next |access-date=2024-02-06 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> * ៧ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាស៊ែបៃសង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាស៊ែបៃសង់]]៖ ទោះមានការធ្វើពហិការពីគណបក្សប្រឆាំងក្ដី [[ប្រធានាធិបតីអាស៊ែបៃសង់]] លោក[[អ៊ីឡាំ អាលីយែវ]] ត្រូវជាប់ឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីប្រាំរបស់លោក។<ref>{{Cite web |date=2024-02-07 |title=Azerbaijan’s president is likely to win election after a blitz offensive reclaimed Karabakh region |url=https://apnews.com/article/azerbaijan-election-ilham-aliyev-39a3b0811de492afdcc96e2f17b6f797 |access-date=2024-02-07 |website=Associated Press }}</ref> * ៨ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាគីស្ថានឆ្នាំ២០២៤]]៖ អ្នកនយោបាយឯករាជ្យ ដែលភាគច្រើនជាសមាជិកនៃអតីត[[ចលនាប៉ាគីស្ថានដើម្បីយុត្តិធម៌]] បានដណ្ដើមអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ប៉ាគីស្ថាន)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite web |title=Imran Khan loyalists win shock victory in Pakistan election |url=https://www.ft.com/content/35a6dd5b-2924-40ad-a650-004ec6379e00 |access-date=2024-02-12 |website=www.ft.com}}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – លទ្ធផលជុំទីពីរនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីហ្វាំងឡង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីហ្វាំងឡង់]]៖ លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ ស្ទូប]]បានទទួលជ័យជម្នះនៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីហ្វាំងឡង់ដោយទទួលបានសំឡេងគាំទ្រក្រោម ១០០,០០០ សំឡេង។<ref>{{Cite news |last1=Luoma |first1=Elviira |last2=Sevgili |first2=Canan |date=2024-01-25 |title=What you need to know about the 2024 Finnish presidential election |url=https://www.reuters.com/world/europe/what-you-need-know-about-2024-finnish-presidential-election-2024-01-25/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127115646/https://www.reuters.com/world/europe/what-you-need-know-about-2024-finnish-presidential-election-2024-01-25/ |archive-date=2024-01-27 |access-date=2024-02-12 |work=Reuters}}</ref> * ១៤ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលឥណ្ឌូណេស៊ី]]៖ លោក[[​ប្រាបូវ៉ូ ស៊ូប៊ីយានតូ]]បានឈ្នះ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]] ខណៈ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យឥណ្ឌូណេស៊ីនិយមតស៊ូ|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យនិយមតស៊ូ]]បានកើបបានសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-02-13 |title=Former Indonesian general linked to human rights abuses claims victory in presidential election |url=https://apnews.com/article/indonesia-presidential-election-voting-dd732adb2d0f3b674fc92aee4f547c6a |access-date=2024-03-15 |website=AP News }}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[វិបត្តិហៃទីឆ្នាំ២០២៤|វិបត្តិហៃទី]]៖ រដ្ឋាភិបាលហៃទីបានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងភាពអាសន្ន បន្ទាប់ពីក្រុមបក្សពួកទំនើងបានធ្វើសកម្មភាពវាយលុកលើពន្ធនាគារចំនួនពីរ និងទាមទារឱ្យ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហៃទី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]][[អារីយែល អង់រី]]ចុះចេញពីតំណែង។<ref>{{cite news |last1=Sanon |first1=Evans |last2=Luxama |first2=Pierre-Richard |title=Haiti declares a curfew as it tries to restore order after weekend jailbreak, explosion of violence |url=https://apnews.com/article/haiti-prison-break-2788f145b0d26efc2aa199e923724e0f |access-date=15 March 2024 |work=Associated Press |date=3 March 2024}}</ref> * ២៩ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់]]៖ ពលទាហាននៃ[[កងកម្លាំងការពារអ៊ីស្រាអែល]]បានបើកការបាញ់ប្រហារទៅលើហ្វូងជនស៊ីវិលនៅ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា|ហ្កាហ្សា]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សជាងមួយរយនាក់ ខណៈដែលចំនួនប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្រ្គាមបានកើនលើសពី ៣០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2024-02-29 |title=More than 100 killed as Israeli troops open fire on Gazans crowded around aid convoy |url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-hamas-war-aid-convoy-gaza-city-dead-idf-opened-fire-rcna141195 |access-date=2024-03-15 |website=NBC News }}</ref> === មីនា === * ៧ មីនា – ប្រទេស[[ស៊ុយអែត]]បានក្លាយជាសមាជិកទី៣២ របស់អង្គការ[[ណាតូ]]។<ref>{{cite web |title=Sweden officially joins NATO |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_223446.htm |access-date=15 March 2024 |date=7 March 2024 |work=NATO}}</ref> * ១០ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៤]]៖ [[សម្ព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ (ព័រទុយហ្កាល់, ២០២៤)|សម្ព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ]]បានដណ្ដើមអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុងសភា ប៉ុន្តែវានៅតែមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីវ៉ាដាច់[[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយហ្កាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]]ដែលកំពុងកាន់អំណាច ខណៈគណបក្សស្តាំនិយម[[ឆេហ្កា]]បានឈ្នះអាសនៈបន្ថែមគុណនឹងបួនបើប្រៀបទៅអាណត្តិមុន។<ref>{{Cite web |date=2024-03-10 |title=Portugal election sees above-average turnout in very tight contest |url=https://www.politico.eu/article/portugual-election-above-average-participation/ |access-date=2024-03-16 |website=POLITICO }}</ref> * ១១ មីនា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហៃទី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]ស្តីទី និងជាប្រធានាធិបតីប្រទេសហៃទី លោក[[អារីយែល អង់រី]]បានប្រកាសថាខ្លួនលោកនឹងលាលែងចេញពីតំណែងទាំងពីរនៅរយៈពេលដ៏ខ្លីខាងមុខ ខណៈពេលដែលប្រទេសជាតិកំពុងជួបនូវវិបត្តិជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងអាជ្ញាធរសន្តិសុខ និងក្រុមបក្សពួកបងធំ។<ref>{{Cite news |date=2024-03-12 |title=Haiti's prime minister Ariel Henry resigns as law and order collapses |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-68541349 |access-date=2024-03-16 }}</ref> * ១៣ មីនា – [[ច្បាប់បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]] ដែលត្រូវជាក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ និងបទប្បញ្ញត្តិទូលំទូលាយដំបូងគេនៅលើពិភពលោកដើម្បីគ្រប់គ្រង[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]] ត្រូវបានអនុម័តដោយ[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite web |title=World’s first major act to regulate AI passed by European lawmakers |url=https://www.cnbc.com/2024/03/13/european-lawmakers-endorse-worlds-first-major-act-to-regulate-ai.html |access-date=16 March 2024 |date=14 March 2024 |work=CNBC}}</ref> * ១៥–១៧ មីនា — [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២៤]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានឈ្នះឆ្នោតជាប់អាណត្តិទីប្រាំ។<ref>{{cite web|title=Putin wins Russia election in landslide with no serious competition|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-presidential-vote-starts-final-day-with-accusations-kyiv-sabotage-2024-03-17/|access-date=24 March 2024|date=18 March 2024|work=Reuters}}</ref> * ២២ មីនា – ភេរវករនៃ[[រដ្ឋឥស្លាម–ខេត្តកូរ៉ាសាន|រដ្ឋឥស្លាម]]បានធ្វើការបាញ់រះសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ១៤៥ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សប្រមាណ ៥៥១ នាក់ផ្សេងទៀតនៅឯ[[សាលមហោស្រពក្រូកូស្ស]] ក្នុងក្រុង[[ក្រាស្នូហ្គ័រស្ក៍ (ម៉ូស្គូ)|ក្រាស្នូហ្គ័រស្ក៍]] ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web |date=March 29, 2024 |title=Death toll from concert hall attack in Russia's Moscow region rises to 144 |website=AA |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/death-toll-from-concert-hall-attack-in-russia-s-moscow-region-rises-to-144/3178519 |access-date=04 May 2024 |archive-date=30 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330062453/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/death-toll-from-concert-hall-attack-in-russia-s-moscow-region-rises-to-144/3178519 |url-status=live }}</ref> * ២៤ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសេនេហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសេនេហ្កាល់]]៖ លោក[[បាស៊ីរូ ឌីអូម៉េយ៍ ហ្វេយ៍]]ត្រូវជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីសេនេហ្កាល់|ប្រធានាធិបតី]] បន្ទាប់ពីបេក្ខជនគោលឈ្មោះ[[អ៊ូសម៉ាន់ ស៊ុងកូ]]ត្រូវបានដកហូតសិទ្ធិឈរឈ្មោះបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite web |date=2024-03-25 |title=Senegal’s little-known opposition leader Bassirou Diomaye Faye is named the next president |url=https://apnews.com/article/senegal-election-polls-1a9ab8ceab4ecde9b9cce412717dce31 |access-date=2024-03-27 |website=AP News }}</ref> * ២៥ មីនា – [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័តដំណោះស្រាយមួយដោយអំពាវនាវឱ្យមាន "បទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់" នៅក្នុង[[សង្គ្រាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់|តំបន់ហ្កាហ្សា]] និងទាមទារឱ្យមានការដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងទាំងអស់ជាបន្ទាន់ និងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌអ្វីទាំងអស់។<ref>{{cite web |title=UN Security Council resolution calls for Gaza ceasefire |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-68658415 |access-date=27 March 2024 |date=25 March 2024 |work=BBC News}}</ref> * ៣១ មីនា – ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]] និង[[រូម៉ានី]]បានក្លាយជាសមាជិកនៃ[[តំបន់ស្សិនគែន]] តាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ និងផ្លូវអាកាស។<ref>{{cite web|date=30 March 2024|title=Bulgaria and Romania join the Schengen area|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_24_1722|accessdate=3 April 2024|website=European Commission}}</ref> === មេសា === * ១ មេសា – អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការ​វាយ​ប្រហារ​តាមផ្លូវអាកាសលើស្ថានទូត​អ៊ីរ៉ង់​នៅក្នុងទី​ក្រុង[[​ដាម៉ាស]]​ដោយ​បានសម្លាប់​មនុស្ស​សរុបចំនួន ១៦ ​នាក់។<ref name="cghs2">{{Cite web |date=3 April 2024 |title=Woman and her son among 16 people killed in Israeli raid on building attached to Iranian embassy |url=https://www.syriahr.com/en/330101/ |access-date=2024-04-23 |website=Syrian Observatory For Human Rights}}</ref> * ៣ មេសា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរញ្ជួយដី]]កម្រិត ៧.៤ រ៉ិចទ័រ បានអង្រួនឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃកោះ[[តៃវ៉ាន់]] ខណៈរលកស៊ូណាមិតូចមួយកម្ពស់ពី ២០ ទៅ ៣០ សង់ទីម៉ែត្របានប៉ះទង្គិចនឹង[[ខេត្តអូគីណាវ៉ា]] ប្រទេសជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2 April 2024 |title=Taiwan 7.7 magnitude earthquake sparks tsunami warning in Japan |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/03/taiwan-earthquake-magnitude-tsunami-warning-japan-okinawa |url-status=live |access-date=4 April 2024 |website=The Guardian}}</ref> * ៥ មេសា – កម្លាំងនគរបាលអេក្វាឌ័របានសម្រុកចូលស្ថានទូតម៉ិកស៊ិកក្នុងទីក្រុង[[គីតូ]] ដើម្បីចាប់ខ្លួនអតីតអនុប្រធានាធិបតី លោក[[ហ្ក័រហ្កេ ក្លាស]] ទោះត្រូវប្រទេសម៉ិកស៊ិកផ្តល់សិទ្ធិជ្រកកោននយោបាយឱ្យក្ដី។ ទង្វើនេះត្រូវជាសកម្មភាពបំពានលើ[[អនុសញ្ញាទីក្រុងវីយែនស្តីពីទំនាក់ទំនងការទូត]] ហើយរដ្ឋាភិបាលម៉ិកស៊ិក និង[[នីការ៉ាក្វា]]ក៏បានប្រកាសផ្តាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេស[[អេក្វាឌ័រ]]។<ref>{{Cite web |last=Vélez |first=Roger |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) México rompe relaciones diplomáticas con Ecuador, tras irrupción policial en Embajada México rompe relaciones diplomáticas con Ecuador |url=https://www.primicias.ec/noticias/politica/mexico-policia-ecuador-roberto-canseco-embajada/ |access-date=8 April 2024 |website=Primicias }}</ref> * ៦ មេសា – លោក[[ភីទ័រ ប៉េឡេគ្រីនី]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីស្លូវ៉ាគី]]នៅក្នុងជុំទីពីរនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីស្លូវ៉ាគីឆ្នាំ២០២៤]]។<ref>{{Cite web |title=Slovak presidency goes to government candidate |url=https://www.politico.eu/article/slovak-presidential-election-second-round/ |date=6 April 2024 |website=Politico}}</ref> * ៨ មេសា – [[សូរ្យគ្រាសនៃថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤|សូរ្យគ្រាសពេញលេញ]]អាចត្រូវបានមើលឃើញនៅទូទាំងទ្វីប[[អាមេរិកខាងជើង]]។<ref>{{citation |title=Where & When |url=https://science.nasa.gov/eclipses/future-eclipses/eclipse-2024/where-when/ |date=2024-04-06 |publisher=NASA |access-date=April 9, 2024 |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408053255/https://science.nasa.gov/eclipses/future-eclipses/eclipse-2024/where-when/ |url-status=live }}</ref> * ៩ មេសា – ក្រោយពីលោក[[លីអូ វ៉ារ៉ាដការ]]បានលាឈប់ពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីប្រទេស[[អៀរឡង់]]ជាផ្លូវការ មេដឹកនាំនៃគណបក្ស[[ហ្វីនហ្គែល]] លោក[[សៃម៉ន ហារីស]]បានក្លាយជា[[តាវអ៊ីស៊ីជ]] (នាយករដ្ឋមន្ត្រី) វ័យក្មេងបំផុត បន្ទាប់ពីត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនៅក្នុងសភា''[[ដែលអៀរឡង់|ដែល]]'' និងបានតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតី លោក[[ម៉ៃឃើល ឌី. ហ៊ីហ្គីន]]។<ref>{{cite news|url=https://www.rte.ie/news/politics/2024/0409/1442464-harris-politics/|title=Simon Harris formally appointed Taoiseach after Dáil vote|publisher=RTÉ News|date=9 April 2024}}</ref> * ១០ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិកូរ៉េខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៤]]៖ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យកូរ៉េ]]បានដណ្ដើមឈ្នះ ១៧៦ អាសនៈនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (កូរ៉េខាងត្បូង)|រដ្ឋសភា]] ខណៈ[[គណបក្សអំណាចប្រជាជន (កូរ៉េខាងត្បូង|គណបក្សអំណាចប្រជាជន]]របស់ប្រធានាធិបតី[[យូន សកយ៉ល]]បានទទួលត្រឹមតែ ១០៨ អាសនៈប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news|url=https://www.csis.org/analysis/south-koreas-2024-general-election-results-and-implications/|title=South Korea's 2024 General Election: Results and Implications|publisher=CSIS|date=10 April 2024}}</ref> * ១៣ មេសា – ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]បានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលវិញដើម្បីជាការសងសឹកនឹងសកម្មភាពវាយប្រហារលើស្ថានទូតអ៊ីរ៉ង់នៅទីក្រុង[[ដាម៉ាស]]ដោយអ៊ីស្រាអែលកាលពីដើមខែមេសា។<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Chris |date=2024-04-13 |title=Iran launches wave of drone attacks at Israel: report |url=https://nypost.com/2024/04/13/world-news/iran-launches-wave-of-drone-attacks-at-israel-report/ |access-date=2024-04-14 |website=New York Post}}</ref> * ១៦ មេសា – [[គ្រោះទឹកជំនន់នៅឈូងសមុទ្រពែរ្សឆ្នាំ២០២៤]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៣២ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតខណៈពេលមានភ្លៀងធ្លាក់ធ្ងន់ធ្ងរនៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] ដែលក្រោយមកបានបង្កជាគ្រោះទឹកជំនន់ភ្លាមៗ។ គ្រោះទឹកជំនន់នេះក៏បានបង្កការរំខានដល់ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍[[អេមីរ៉ាតអ៊ែរឡាញ]]នៅឯ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃ]]។<ref>{{cite web|title=Dubai airport chaos as UAE and Oman reel from deadly storms|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68831408}}</ref> * ១៧ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលសូឡូម៉ុងឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលសូឡូម៉ុង]]៖ គណបក្សរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[ម៉ាណាសេហ៍ សូហ្កាវ៉ារ៍]] បានដណ្ដើមអាសនៈច្រើនជាងគេនៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |title=Solomon Islands pro-China PM Manasseh Sogavare fails to secure majority |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/24/solomon-islands-pro-china-pm-manasseh-sogavare-fails-to-secure-majority |access-date=2024-05-04 |website=Al Jazeera }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាក្រូអាតឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាក្រូអាត]]៖ គណបក្សកាន់អំណាច[[សហភាពប្រជាធិបតេយ្យក្រូអាត]]បានដណ្ដើមឈ្នះអាសនៈច្រើនជាងគេក្នុងរដ្ឋសភា។<ref>{{Cite news |last=Henley |first=Jon |last2=correspondent |first2=Jon Henley Europe |date=2024-04-18 |title=Political uncertainty in Croatia as ruling party wins most seats but no majority |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/18/croatia-election-results-hdz-democratic-union-pm-andrej-plenkovic-without-majority-sdp-homeland-movement |access-date=2024-04-22 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * ១៩ មេសា – អ៊ីស្រាអែលបានបើកការ​វាយ​ប្រហារ​តាមផ្លូវ​អាកាស​តបទៅ​​អ៊ីរ៉ង់វិញបន្ទាប់ពីខ្លួនបានរងការ​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​មីស៊ីល និងដ្រូន​របស់​អ៊ីរ៉ង់​កាលពី​ថ្ងៃ​ទី១៣ ខែ​មេសា។<ref>{{cite news |last1=Alkhshali |first1=Hamdi |title=Isfahan, Iran: Explosions Hear, Reports Say |url=https://www.cnn.com/2024/04/18/middleeast/isfahan-iran-explosion-intl-hnk |access-date=22 April 2024 |agency=CNN}}</ref> * ២៥ មេសា – បន្ទាប់ពីអតីតប្រធានាធិបតី និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទីនៃប្រទេស[[ហៃទី]]លោក[[អារីយែល អង់រី]]បានលាឈប់ពីតំណែង [[ក្រុមប្រឹក្សា​ប្រធានាធិបតី​អន្តរកាល​]]មួយ​ត្រូវបានបង្កើតឡើង និងបានចូល​កាន់​អំណាច​ជា​គណៈប្រមុខរដ្ឋ​​របស់​ហៃទី។<ref name="sworn in">{{cite news |last=Robenson |first=Geffrard |date=2024-04-25 |title=Les membres du Conseil présidentiel de transition ont prêté serment, tôt jeudi 25 avril 2024, au Palais national |url=https://lenouvelliste.com/article/247858/les-membres-du-conseil-presidentiel-de-transition-ont-prete-serment-tot-jeudi-25-avril-2024-au-palais-national |newspaper=Le Nouvelliste }}</ref> === ឧសភា === * ៥ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាណាម៉ាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាណាម៉ា]]៖ លោក[[ហូសេ រ៉ាអ៊ូល ម៉ូលីណូ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីប៉ាណាម៉ា|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីនៃប្រទេស[[ប៉ាណាម៉ា]]។<ref>{{cite news|title=Panama's Mulino wins presidency with support from convicted former leader|url=https://www.reuters.com/world/americas/panamanians-vote-crowded-field-presidential-contenders-2024-05-05/|work=Reuters|date=May 5, 2024|author1=Valentine Hilaire |author2=Elida Moreno|access-date=8 May 2024|archive-date=6 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240506023850/https://www.reuters.com/world/americas/panamanians-vote-crowded-field-presidential-contenders-2024-05-05/|url-status=live}}</ref> * ៦ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆាដឆ្នាំ២០២៤]]៖ លោក[[មហាម៉ាត់ ដេប៊ី]]បានឈ្នះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីមួយអាណត្តិពេញ ដោយបន្តតំណែងពីឪពុករបស់គាត់ លោក[[អ៊ីដរីស ដេប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2024-05-10 |title=(ជាភាសាបារាំង) Présidentielle au Tchad: premières réactions au lendemain de la victoire annoncée de Mahamat Idriss Déby |url=https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510080527/https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html |archive-date=10 May 2024 |access-date=2024-05-15 |website=Yahoo News |archivedate=2024-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240510080527/https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html }}</ref> * ៧–១១ ឧសភា – [[ការប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិនឆ្នាំ២០២៤]] ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ម៉ាល់ម៉ូ]]នៃប្រទេស[[ស៊ុយអែត]]។<ref name=":02">{{Cite web |date=2023-07-07 |title=Malmö will host the 68th Eurovision Song Contest in May 2024 |url=https://eurovision.tv/story/malmo-will-host-68th-eurovision-song-contest-may-2024 |access-date=2024-05-08 |website=Eurovision.tv |publisher=European Broadcasting Union (EBU)}}</ref> បេក្ខជនមកពីប្រទេសស្វីសឈ្មោះ[[ណេម៉ូ (អ្នកចម្រៀង)|ណេម៉ូ]]បានឈ្នះកម្មវិធីឆ្នាំនេះជាមួយនឹងបទចម្រៀងចំណងជើងថា "''[[:en:The Code (Nemo song)|The Code]]''"។<ref>{{Cite web |date=2024-05-11 |title=Eurovision: Switzerland wins 2024 song contest |url=https://www.dw.com/en/eurovision-switzerland-wins-2024-song-contest/a-69054565 |access-date=2024-06-01 |website=DW}}</ref> * ៨ ឧសភា – នៅក្នុងការបោះឆ្នោតក្នុងប្រទេស[[ម៉ាសេដ្វានខាងជើង]] [[អង្គការបដិវត្តន៍ម៉ាសេដ្វានមហាផ្ទៃ-គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីសាមគ្គីភាពជាតិ|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីសាមគ្គីភាពជាតិ]] (VMRO-DPMNE) បានឈ្នះសំឡេងភ្លូកទឹកភ្លូកដីនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសភាម៉ាសេដ្វានខាងជើង|ការបោះឆ្នោតសភាជាតិ]] ខណៈបេក្ខភាពប្រធានាធិបតីនៃគណបក្សនេះឈ្មោះ [[ហ្គ័រដាណា ស៊ីលយ៉ាណូហ្វស្កា-ដាហ្វកូវ៉ា]] បានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីស្ត្រីដំបូងបង្អស់នៅក្នុងប្រទេស។<ref name="apwoman">{{Cite web |date=9 May 2024 |title=North Macedonia elects first woman president as center-left incumbents suffer historic losses |url=https://apnews.com/article/north-macedonia-election-corruption-european-union-bulgaria-ac12182171ed7d46f160feeb469c7aa4 |access-date=12 May 2024 |website=Associated Press |archive-date=9 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509011558/https://apnews.com/article/north-macedonia-election-corruption-european-union-bulgaria-ac12182171ed7d46f160feeb469c7aa4 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 May 2024 |title=Претседателски и парламентарни избори 2024 – 8 May 2024 |url=https://rezultati.sec.mk/mk/parl/r |website=Државна Изборна Комисија |language=mk }}{{Dead link|date=ឧសភា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ១០ ឧសភា ** [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ES-១០/២៣|សេចក្តីសម្រេច]]មួយដើម្បីផ្តល់សិទ្ធិឱ្យ[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នូវអាសនៈមួយពេញនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកទាំងអស់ទៅតាមលំដាប់អក្សរក្រម។ សេចក្ដីសម្រេចនេះនឹងចូលជាធរមាននៅក្នុងសម័យប្រជុំបន្ទាប់នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite news |date=2024-05-10 |title=UN general assembly calls on Security Council to admit Palestine as member |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68983650 |access-date=2024-05-12 }}</ref> ** [[ព្យុះព្រះអាទិត្យក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤|ព្យុះព្រះអាទិត្យ]] និង[[អណ្តាតភ្លើងព្រះអាទិត្យ]]កម្រិតធ្ងន់បានជះឥទ្ធិពលមកកាន់ភពផែនដី ដោយបង្កើតបានជា[[សំរាំងប៉ូល]]ដ៏ភ្លឺជាងធម្មតានៅរយៈទទឹងខាងត្បូង និងខាងជើង។<ref name="NYT-20240510">{{cite news |last1=Miller |first1=Katrina |last2=Jones |first2=Judson |date=10 May 2024 |title=Solar Storm Intensifies, Filling Skies With Northern Lights - Officials warned of potential blackouts or interference with navigation and communication systems this weekend, as well as auroras as far south as Southern California or Texas. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/10/science/solar-storm-earth.html |url-status=live |archiveurl=https://archive.ph/KjXfs |archivedate=11 May 2024 |accessdate=12 May 2024 |work=The New York Times}}</ref> * ១៥ ឧសភា ** អតីត[[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]] លោក[[ឡរ៉ែនស៍ វ័ង]]បានឡើងកាន់អំណាចជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]]បន្តពីអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លី ស៊ានឡុង]] មុន[[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ២០២៥|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០២៥]]។<ref>{{cite news|last=Kok|first=Xinghui|date=15 May 2024|title=Singapore to inaugurate new PM as Lee makes way after 20 years in charge|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/singapore-inaugurate-new-pm-lee-makes-way-after-20-years-charge-2024-05-15/|url-status=live|accessdate=16 May 2024|work=Reuters}}</ref> ** [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីស្លូវ៉ាគី]] លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្វីកូ]]ត្រូវបានគេលបបាញ់ប្រហារនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ជួបជុំជាមួយអ្នកគាំទ្រនៅក្រុង[[ហានដ៍ឡូវ៉ា]] ហើយត្រូវបានដឹកទៅសង្គ្រោះនៅមន្ទីរពេទ្យជាបន្ទាន់។<ref>{{Cite web |date=2024-05-15 |title=Slovak Prime Minister Robert Fico shot in head and chest, reports say |url=https://www.politico.eu/article/slovakia-prime-minister-robert-fico-shot-head-chest/ |access-date=2024-05-16 |website=POLITICO }}</ref> * ១៩ ឧសភា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ដោយលោក[[ល្វី អាប៊ីណាដឺរ]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីរជាប្រធានាធិបតី។<ref name="apvictory">{{cite news|title=Dominican Republic President Luis Abinader heads to reelection as competitors concede early |url=https://apnews.com/article/dominican-republic-election-presidential-abinader-haiti-59d10ff3d422842c5f3988b34a39588a|date=May 20, 2024|accessdate=May 21, 2024|publisher=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|title=R.Dominicana celebrará elecciones presidenciales el 19 de mayo de 2024|url=https://lapropuestadigital.com/r-dominicana-celebrara-elecciones-presidenciales-el-19-de-may/|date=December 15, 2022|accessdate=21 May 2024|publisher=La Propuesta Digital}}{{Dead link|date=កក្កដា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អេប្រាហ៊ីម រ៉ៃស៊ី]] និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់ លោក[[ហ៊ូសេន អាមៀរ អាប់ឌុលឡាយ៉ាន]] ត្រូវបាnបាត់បង់ជីវិត រួមជាមួយនឹងមនុស្សចំនួន ៧ នាក់ផ្សេងទៀត នៅក្នុងគ្រោះថ្នាក់ធ្លាក់ឧទ្ធម្ភាគចក្រនៅក្បែរ[[ព្រំដែនអាស៊ែបៃសង់–អ៊ីរ៉ង់]]។<ref>{{Cite web |date=2024-05-20 |title=Iran's President Ebrahim Raisi killed in helicopter crash - state TV |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-69035051 |access-date=2024-05-21 |website=BBC News }}</ref> ** ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារនៅ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] បានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលនៅរដ្ឋធានី[[គីនសាសា]]។ ពលទាហាន​រដ្ឋាភិបាល​កុងហ្គោបាន​ចេញធ្វើ​អន្តរាគមន៍​ភ្លាមៗ ដោយបាន​ចាប់​ខ្លួន​មេខ្លោងរដ្ឋប្រហារ ខណៈស្ថានការណ៍នៅរដ្ឋធានីត្រូវបានគេរាយការណ៍​ថាបាន​ចុះ​ស្ងប់ស្ងាត់​ឡើងវិញ។<ref>{{Cite news |date=2024-05-19 |title=Shooting in Kinshasa is a failed coup d'état, says Congolese army |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/05/19/shooting-in-kinshasa-is-a-failed-coup-d-etat-says-congolese-army_6671940_124.html |access-date=2024-05-21 |work=Le Monde.fr }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-19 |title='Several nationalities' including American and British involved in DRC coup attempt, say officials |url=https://www.voaafrica.com/a/7618509.html |access-date=2024-05-21 |website=Voice of America }}</ref> * ២០ ឧសភា – ប្រធាន​រដ្ឋអាជ្ញា​នៃ[[​តុលាការ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​អន្តរជាតិ​]]បានប្រកាស​​ស្នើ​សុំ​ដីកា​​ចាប់​ខ្លួន​នាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[បេនយ៉ាមិន នេតាញ៉ាហ៊ូ]] និង​មេដឹកនាំ[[ហាម៉ាស់]]ប្រចាំ​តំបន់ហ្កាហ្សា លោក[[យ៉ាយ៉ា ស៊ីនវ៉ា]] ជុំវិញ​បទឧក្រិដ្ឋ​កម្មសង្គ្រាម​។<ref>{{Cite web |date=2024-05-20 |title=ICC prosecutor seeks arrest warrants for Netanyahu and Hamas leaders |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c3ggpe3qj6wo |access-date=2024-05-21 |website=BBC News}}</ref> * ២៤ ឧសភា ** តុលាការកំពូលនៃអង្គការសហប្រជាជាតិគឺ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] បានចេញសេចក្ដីសម្រេចថា អ៊ីស្រាអែលត្រូវតែបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួននៅទីក្រុង[[រ៉ាហ្វាហ៍]]នៃភាគខាងត្បូងតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite web |date=2024-05-24 |title=UN's top court orders Israel to halt military operations in Rafah |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-69055989 |access-date=2024-05-26 |website=BBC News }}</ref> ** [[គ្រោះរអិលបាក់ដីអង់ហ្កាឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរអិលបាក់ដី]]ដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្រទេស[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ]]បានសម្លាប់មនុស្សជាង ២,០០០ នាក់ ខណៈមនុស្សជាច្រើននាក់ទៀតត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាកំពុងបាត់ខ្លួន។<ref>{{cite news|title=Death toll in Papua New Guinea climbs to 2,000|url=https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/|newspaper=The Street Journal|date=27 May 2024|access-date=31 May 2024|archive-date=27 ឧសភា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527144220/https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/|url-status=dead}}</ref> * ២៦ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីលីទុយអានីឆ្នាំ២០២៤]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ជីតាណាស ណោសេដា]] បានជាប់ឆ្នោតបន្តជាប្រធានាធិបតីមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite web|title=Lithuanian Nauseda calls victory in presidential election|url=https://www.reuters.com/world/europe/lithuanians-vote-presidential-election-overshadowed-by-russia-2024-05-26/|access-date=31 May 2024 |website=Reuters}}</ref> * ២៨ ឧសភា – ប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] [[អៀរឡង់]] និង[[ន័រវែស]]បានរួមគ្នាប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cl77drw22qjo|title=Spain, Norway and Ireland recognise Palestinian state|work=BBC|date=28 May 2024|access-date=6 December 2024}}</ref> * ២៩ ឧសភា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលអាហ្វ្រិកខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]៖ គណបក្ស[[សមាជជាតិអាហ្វ្រិក]]បានទទួលបរាជ័យក្នុងការដណ្ដើមសំឡេងឆ្នោតភាគច្រើនជាលើកដំបូងបង្អស់នៅចាប់តាំងពីប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូងទទួលបានប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញមក។<ref>{{Cite news|date=31 May 2024|title=ANC facing worst result since end of apartheid|url=https://www.bbc.com/news/articles/cjll8nr6962o|work=BBC|access-date=7 December 2024|archive-date=May 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530005713/https://www.bbc.com/news/articles/cjll8nr6962o|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាម៉ាឡាហ្កាស៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]៖ គណបក្ស[[យុវជនបដិញ្ញាម៉ាឡាហ្កាស៊ី]]របស់ប្រធានាធិបតីលោក[[អង់ឌ្រី រ៉ាចូអែលីណា]]បានបាតបង់អាសនៈភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុងសភាដោយឈ្នះបានត្រឹមតែ ៨០ អាសនៈក្នុងចំណោមអាសនៈសរុបចំនួន ១៦៣ អាសនៈប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web|title=Madagascar ruling party loses parliament majority|url=https://www.africanews.com/2024/06/12/madagascar-ruling-party-loses-parliament-majority/|access-date=2024-12-07|website=Africanews}}</ref> * ៣០ ឧសភា – អតីតប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានពិរុទ្ធលើបទល្មើសព្រហ្មទណ្ឌចំនួន ៣៤ ករណីនៅក្នុងវិនិច្ឆ័យកិច្ចទាក់ទិននឹងរឿងក្លែងបន្លំទ្រព្យរបស់លោក ដោយនេះជាលើកទីមួយហើយដែលប្រធានាធិបតីអាមេរិកត្រូវបានគេរកឃើញថាមានទោសពីបទឧក្រិដ្ឋ។<ref>{{Cite web |title=Donald Trump found guilty in historic New York hush money case |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/donald-trump-verdict-hush-money-trial-rcna152492 |access-date=2024-12-07 |website=NBC News |date=30 May 2024 |archive-date=June 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629091334/https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/donald-trump-verdict-hush-money-trial-rcna152492 |url-status=live }}</ref> === មិថុនា === * ១ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលឥណ្ឌាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលឥណ្ឌា]] ដែលបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងតាំងពីថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ត្រូវបានបិទបញ្ចប់។<ref>{{cite news |date=18 April 2024 |title=India heads to the polls in world's biggest election |url=https://www.cnn.com/2024/04/18/india/india-general-election-polls-open-intl-hnk/index.html |work=CNN}}</ref> នៅក្នុង[[លោកសភា]] ទោះជា[[គណបក្សប្រជាជនឥណ្ឌា]]បានបាត់បង់សំឡេងភាគច្រើនក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែបក្សសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់ខ្លួនហៅថា [[សម្ព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យជាតិ]]នៅតែបន្តរក្សាសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភាដដែរ។<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/india-election-results-narendra-modi-rcna154839|title=India hands PM Modi a surprise setback, with his majority in doubt in the world's largest election|first1=Mithil|last1=Aggarwai|first2=Janis Mackey|last2=Frayer|publisher=NBC News|date=June 4, 2024|accessdate=7 June 2024|archive-date=4 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604151033/https://www.nbcnews.com/news/world/india-election-results-narendra-modi-rcna154839|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីស្លង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីស្លង់]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ លោកស្រី[[ហាល់ឡា ថូម៉ាសដុធា]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្លង់|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]នៃប្រទេស[[អ៊ីស្លង់]]។<ref>{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2024-06-01 |title=Presidential Election 2024: Katrín concedes to Halla T - RÚV.is |url=https://www.ruv.is/english/414491 |access-date=2024-06-02 |website=RÚV}}</ref> * ២ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ិកស៊ិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ិកស៊ិក]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ លោកស្រី[[ក្លោឌីយ៉ា ស៊ែនបោម]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្ត្រីដំបូងគេបង្អស់នៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ិកស៊ិក|ប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]។<ref>{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Claudia Sheinbaum Makes History, as First Woman Elected to Lead Mexico|url=https://www.nytimes.com/2024/06/02/world/americas/mexico-election.html |access-date=2024-06-07 |newspaper = The New York Times }}</ref> * ៦–៩ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសភាអឺរ៉ុប]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ [[គណបក្សប្រជាជនអឺរ៉ុប]]ដែលជាបក្សកាន់អំណាចរបស់លោកស្រីប្រធានគណៈកម្មការ [[អួរស៊ូឡា វ៉ន ឌែរ ឡេយ៉េន]] បានបន្តរក្សាឋានៈជាបក្សសម្ព័ន្ធធំជាងគេនៅក្នុង[[សភាអឺរ៉ុប|សភា]]។<ref>{{Cite web |date=2024-06-09 |title=Far-right gains in the EU election deal stunning defeats to France's Macron and Germany's Scholz |url=https://apnews.com/article/eu-election-right-migration-climate-polls-vote-0fbfcb7bd987008e802d70f759fa870b |access-date=2024-06-11 |website=AP News }}</ref> * ៩ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលសានម៉ារីណូឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលសានម៉ារីណូ]]៖ [[សម្ព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ និងសេរីភាព]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យគ្រិស្តសាន់ម៉ារីន]] បានឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[អគ្គមហាក្រុមប្រឹក្សា]]។<ref>{{Cite web|date=2024-06-10|title=(ជាភាសាអ៊ីតាលី) A San Marino c'è ancora la Dc e vince le elezioni con il 34%|url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2024/06/10/news/san_marino_risultati_elezioni_democrazia_cristiana-423206554/|access-date=2024-07-02|website=la Repubblica}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសហព័ន្ធបែលហ្ស៊ិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសហព័ន្ធបែលហ្ស៊ិក]]៖ [[សម្ព័ន្ធភាពវ្លាំសឺថ្មី]]នៅតែរក្សាតំណែងជាគណបក្សធំជាងគេនៅក្នុងសភា ខណៈគណបក្សរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ ដឺក្រេរូ]]បានបាត់បង់អាសនៈជាបន្តបន្ទាប់។<ref>{{Cite web |last=Blenkinsop |first=Philip |date=9 June 2024 |title=Flemish nationalists to retain lead in Belgian parliament, far right gains |url=https://www.reuters.com/world/europe/flemish-nationalists-set-retain-lead-belgian-parliament-2024-06-09/ |access-date=11 June 2024 |website=Reuters}}</ref> * ១០ មិថុនា – យន្តហោះមួយគ្រឿងបានធ្លាក់នៅក្បែរទីក្រុង[[ឈីកង់ហ្កាវ៉ា]] ប្រទេស[[ម៉ាឡាវី]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួនប្រាំបួននាក់ដោយក្នុងនោះរួមមានទាំង[[អនុប្រធានាធិបតីម៉ាឡាវី]] លោក[[ស៊ូលូស ឈីលីម៉ា]]ផងដែរ។<ref name=apfound>{{Cite web |last=Gondwe |first=Gregory |author-link=Gregory Gondwe |last2=Imray |first2=Gerald |name-list-style=and |date=11 June 2024 |title=Malawi's vice president and 9 others are confirmed dead after their plane's wreckage is found |url=https://apnews.com/article/malawi-missing-plane-vice-president-chilima-c071c832931d7cfeae92f9bb1c199075 |access-date=28 June 2024 |website=Associated Press |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611093715/https://apnews.com/article/malawi-missing-plane-vice-president-chilima-c071c832931d7cfeae92f9bb1c199075 |url-status=live}}</ref> * ១២ មិថុនា – អង្គការសហប្រជាជាតិបានបើកការស៊ើបអង្កេតជាលើកដំបូងជុំវិញ[[ការវាយប្រហាររបស់ហាម៉ាស់លើអ៊ីស្រាអែលនៅឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហាររបស់ហាម៉ាស់លើអ៊ីស្រាអែល]]កាលថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ ហើយជាលទ្ធផល គេបានរកឃើញថា ទាំងអ៊ីស្រាអែល និងក្រុមហាម៉ាស់បានប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមដូចគ្នា។<ref>{{Cite web |date=2024-06-12|title=Israel and Hamas trade jabs over Gaza ceasefire proposal |url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-06-12-24-intl/index.html |access-date=2024-06-28 |website=CNN }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-06-12|title=Israel and Hamas have both committed war crimes since 7 October, says UN body |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/12/israel-hamas-gaza-un-ceasefire-plan |access-date=2024-06-28 |website=The Guardian }}</ref> * ១៤ មិថុនា –​ [[ការបោះឆ្នោតសកលអាហ្វ្រិកខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]៖​ សមាជជាតិអាហ្វ្រិក និងគណបក្សប្រឆាំងមួយចំនួនទៀតបានយល់ស្របបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួមមួយ ដោយមានលោក[[ស៊ីរីល រ៉ាម៉ាហ្វូសា]]បន្តកាន់អំណាចជា[[ប្រធានាធិបតីអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]។<ref name="ancda">{{cite news |last1=Chothia |first1=Farouk |last2=Kupemba |first2=Danai Kesta |last3=Plett-Usher |first3=Barbra |date=14 June 2024 |title=ANC and DA agree on South Africa unity government |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614112052/https://www.bbc.com/news/articles/c8007w4vqveo |archive-date=14 June 2024 |accessdate=7 December 2024 |publisher=BBC News}}</ref><ref name="ramaphosare-elected">{{cite news |date=14 June 2024 |title=South Africa's National Assembly re-elects Cyril Ramaphosa as president |url=https://www.reuters.com/world/africa/south-africas-national-assembly-re-elects-cyril-ramaphosa-president-2024-06-14/ |accessdate=7 December 2024 |publisher=Reuters}}</ref> * ២៣ មិថុនា ** នៅក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យចម្រើនព្រះជន្ម[[ព្រះមហាចៅពញាលុចសំបួ|ព្រះមហាចៅពញា]]នៃ[[លុចសំបួ|ពញារដ្ឋលុចសំបួ]]ព្រះ[[អង់រី (ព្រះមហាចៅពញាលុចសំបួ)|អង់រី]] ទ្រង់បានប្រកាសថាព្រះរាជបុត្រ និងជារជ្ជទាយាទរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាម[[ហ្គីយ៉ូម (រជ្ជទាយាទលុចសំបួ)|ហ្គីយ៉ូម]] នឹងត្រូវទទួលរ៉ាប់រងលើព្រះរាជកិច្ចនៃប្រទេសលុចសំបួចាប់ផ្តើមនៅខែតុលា ដែលត្រូវជាកិច្ចត្រៀមឡើងសោយរាជ្យបន្តពីព្រះអង់រីនៅពេលអនាគត។<ref>{{Cite web|url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/grand-duke-paves-way-for-abdication-with-surprise-announcement/14509987.html|title=Grand Duke paves way for abdication with surprise announcement|date=23 June 2024|first=Yannick|last=Hansen|website=Luxembourg Times}}</ref> ** [[គ្រោះមហន្តរាយក្នុងពិធីបុណ្យហាជនៅឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះមហន្តរាយក្នុងពិធីបុណ្យហាជ]]៖ មនុស្សជាង ១,៣០០ នាក់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែការរងកម្ដៅខ្ពស់ហួសប្រមាណក្នុងអំឡុងពេលធ្វើធម្មយាត្រាក្នុងពិធីបុណ្យ[[ហាជ]]ប្រចាំឆ្នាំនៅទីក្រុង[[មេក្កា]] ប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]។<ref>{{Cite web |date=2024-06-23|title=At least 1,301 people died during Hajj - Saudi Arabia |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8000dgk9gzo |access-date=2024-06-28 |website=BBC News }}</ref> ** [[ការវាយប្រហារនៅដាហ្កេស្ថានក្នុងឆ្នាំ២០២៤|ការវាយប្រហារនៅដាហ្កេស្ថាន]]៖ ការវាយប្រហារចំនួនពីរលើកក្នុងពេលតែមួយបានកើតឡើងនៅក្នុងទីក្រុង[[ម៉ាកាជកាឡា]] និង[[ឌែរប៊ែន]] ក្នុងសាធារណរដ្ឋ[[ដាហ្កេស្ថាន]] ប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ២៨ នាក់។<ref>{{Cite web|title=Death toll rises to 20 after gunmen attack Russia's Dagestan|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-dagestan-mourns-priest-police-killed-attack-by-gunmen-2024-06-24/|date=24 June 2024|access-date=28 June 2024|website=Reuters }}</ref> * ២៦ មិថុនា – រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងមួយបានប្រព្រឹត្តិឡើងនៅរដ្ឋធានី[[ឡាប៉ាស]]នៃប្រទេស[[បូលីវី]] ក្រោមការដឹកនាំរបស់អតីតអគ្គមេបញ្ជាការយោធា លោក[[ហ័ន ហូសេ ស៊ូនីហ្កា]]។<ref>{{Cite web |last=Pozzebon |first=Tara John, Abel Alvarado, Stefano |date=2024-06-26 |title=Attempted coup in Bolivia fails after president calls on country to mobilize in defense of democracy |url=https://www.cnn.com/2024/06/26/americas/bolivia-coup-attempt-claims-intl-latam/index.html |access-date=2024-06-28 |website=CNN }}</ref> * ២៨ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិម៉ុងហ្គោលីឆ្នាំ២០២៤]]៖ [[គណបក្សប្រជាជនម៉ុងហ្គោលី]]នៅតែបន្តរក្សាអាសនៈភាគច្រើនដដែរ ថ្វីបើបាត់បង់សំឡេងគាំទ្រមួយចំនួនទៅកាន់[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (ម៉ុងហ្គោលី)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]]នៅក្នុង[[មហាសភារដ្ឋ]]ក្ដី។<ref>{{Cite web|last=Moritsugu|first=Ken|date=2024-07-01|title=Mongolia may return to coalition government after official results confirm setback for ruling party|url=https://apnews.com/article/mongolia-election-coalition-government-b42d1ada84dbbbf52595a015bed35041|access-date=2024-07-05|website=AP News}}</ref> * ២៩ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ូរីតានីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ូរីតានី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ម៉ូហាម៉េដ អ៊ូល ហ្កាស៊ូអានី]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តបម្រើអាណត្តិទីពីរក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតី។<ref>{{Cite web|title=Mauritanian president comfortably wins re-election|url=https://www.bbc.com/news/articles/c9e9r7k8jdlo|access-date=2024-07-05|website=BBC News}}</ref> ** [[គ្រោះផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅរដ្ឋបូរណូឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅរដ្ឋបូរណូ]]៖ មនុស្សចំនួន ៣០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ១០០ នាក់ទៀតត្រូវទទួលរងរបួសបន្ទាប់ពីមានការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅទីតាំងបីកន្លែងផ្សេងគ្នាក្នុងទីក្រុង[[ហ្គូហ្សា]]នៃ[[រដ្ឋបូរណូ]] ប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]]។<ref>{{Cite news |last=Marama |first=Ndahi |date=30 June 2024 |title=30 feared dead, 100 injured in Borno as female suicide bombers hit wedding, funeral |url=https://www.vanguardngr.com/2024/06/30-feared-dead-100-injured-in-borno-as-female-suicide-bombers-hit-wedding-funeral/ |access-date=7 July 2024 |work=Vanguard News}}</ref> === កក្កដា === * ១ កក្កដា – លោកស្រី[[សាម ម៉ូស្ទីន]]បានស្បថចូលកាន់តំណែងជា[[អគ្គទេសាភិបាលអូស្ត្រាលី|អគ្គទេសាភិបាល]]ទី២៨ នៃប្រទេសអូស្ត្រាលី។<ref>{{Cite web |date=2024-07-01 |title=Sam Mostyn sworn in as Australia's 28th governor-general |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/news-specials/sam-mostyn-sworn-in-as-australia-s-28th-governor-general/104043176 |access-date=2024-07-13 |website=ABC listen }} </ref> * ៤ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនៃចក្រភពអង់គ្លេសឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលនៃចក្រភពអង់គ្លេស]]៖ លោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]បានដឹក[[គណបក្សពលករ (សហរាជាណាចក្រ)|គណបក្សពលករ]]យកជ័យជម្នះភ្លូកទឹកភ្លូកដី។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកក៏បានចូលកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីបន្តពីលោក[[រីស៊ី ស៊ូណាក់]]ដែលទើបតែបានលាឈប់​ពី​តំណែងថ្មីៗ​។<ref>{{Cite web |date=2024-07-05 |title=Keir Starmer: Labour leader to become UK prime minister |url=https://www.bbc.com/news/articles/crge8g9qxj3o |access-date=2024-07-13 |website=BBC News }}</ref> * ៥ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់]]៖ លោក[[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite web |last1=Cassini |first1=Farnaz |last2=Vinograd |first2=Cassandra |date=5 July 2024 |title=Reformist Candidate Wins Iran's Presidential Election |url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |access-date=13 July 2024 |website=The New York Times |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706034614/https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |url-status=live }}</ref> * ៧ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិបារាំងឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិបារាំង]]៖ បក្សសម្ព័ន្ធឆ្វេងនិយមពោលគឺ[[រណសិរ្សប្រជានិយមថ្មី]]បានឈ្នះអាសនៈច្រើនជាងគេនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (បារាំង)|រដ្ឋសភាបារាំង]] ថ្វីបើបក្សសម្ព័ន្ធស្ដាំនិយមគឺ[[ជំនួបជាតិ]]បានយកឈ្នះកាលពីជុំទីមួយក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2024-06-09 |title=(ជាភាសាបារាំង) Emmanuel Macron prononce la dissolution de l’Assemblée nationale |url=https://www.lefigaro.fr/politique/emmanuel-macron-prononce-la-dissolution-de-l-assemblee-nationale-20240609 |access-date=2024-07-05 |website=Le Figaro }}</ref> * ១៣ កក្កដា – ខណៈពេលកំពុងធ្វើយុទ្ធនាការឃោសនា[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាមេរិក]] អតីតប្រធានាធិបតីលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]ក៏ត្រូវទទួលរងរបួសនៅចំស្លឹកត្រចៀកខាងស្ដាំបន្ទាប់ពីត្រូវគេព្យាយាមធ្វើឃាតកម្មលើរូបលោកនៅក្នុងពិធីជួបជុំអ្នកគាំទ្រនៅជិតក្រុង[[បាត់ឡឺ]] រដ្ឋ[[ផេនស៊ីលវ៉ានី]]។<ref>{{Cite web |title=Election 2024 live updates: Trump says he is 'fine' in statement after being escorted off stage during rally |url=https://apnews.com/live/election-biden-trump-campaign-updates-07-13-2024 |access-date=2024-07-14 |website=AP News }}</ref> * ១៥ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតសកលរ៉្វាន់ដាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលរ៉្វាន់ដា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ប៉ូល កាហ្កាម៉េ]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីបួនរបស់លោក។<ref>{{cite news |last1=Sharma |first1=Sweta |title=Paul Kagame set to win flawed Rwanda election with 99% of vote |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/rwanda-election-results-paul-kagame-b2580446.html |access-date=27 July 2024 |work=The Independent |date=16 July 2024 }}</ref> * ១៩ កក្កដា – [[ឧប្បត្តិហេតុខ្លោដស្ត្រែគឆ្នាំ២០២៤|ឧប្បត្តិហេតុដាច់ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសកល]] បានបង្កការរំខានប៉ះពាល់ដល់អាជីវកម្ម និងអង្គការជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=Mass IT outage affects airlines, media and banks|url=https://www.bbc.com/news/articles/cv2g5lvwkl2o|access-date=2024-07-27|website=BBC News }}</ref> * ២២ កក្កដា – គ្រោះបាក់ដីចំនួនពីរបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ២៥៧ នាក់ និងបានបង្កប់ភូមិចំនួនពីរនៅក្នុងតំបន់[[ហ្កូហ្វាហ្សូរីយ៉ា]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]។<ref>{{cite news|title=Death toll from Ethiopia landslides rises to 229|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2024/07/23/death-toll-from-ethiopia-landslides-rises-to-229|publisher=Al Arabiya|date=23 July 2024|access-date=29 July 2024|agency=Agence France-Presse}}</ref> * ២៣ កក្កដា – ប្រទេស​ចិន​បានសម្រេច[[សេចក្ដីប្រកាសទីក្រុងប៉េកាំងឆ្នាំ២០២៤|កិច្ចព្រមព្រៀង​ឯកភាព]]​គ្នា​រវាង​អតីតគូបដិបក្ខ​ប៉ាឡេស្ទីនចំនួនពីរគឺ ក្រុម[[ហ្វាតា]] និង​[[ហាម៉ាស់]] ដើម្បី​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាលរួមមួយ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-23 |title=Hamas and Fatah agree to form a government. What does it mean and who are these Palestinian groups? |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-fatah-hamas-beijing-declaration-d3cc29dd3748c77aeeda9294be6522d5 |access-date=2024-07-27 |website=AP News }}</ref> * ២៦ កក្កដា – ១១ សីហា – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២៤]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ប៉ារីស]] ប្រទេស[[បារាំង]]។<ref>{{cite news|last1=Wharton|first1=David|title=Los Angeles makes deal to host 2028 Summer Olympics|url=http://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-2028-olympics-deal-20170731-story.html|newspaper=Los Angeles Times|access-date=27 July 2024}}</ref> * ២៨​ កក្កដា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[នីកូឡាស់ ម៉ាឌូរ៉ូ]]បានប្រកាសយកជ័យជំនះលើបេក្ខជនប្រឆាំងលោក[[អ៊ែដមុនដូ​ ហ្គនហ្សាឡែស​ អ៊ូរូទីយ៉ា]] បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយភាពរអាក់រអួល​ និងនាំឱ្យរដ្ឋអាមេរិកខាងត្បូងជាច្រើនចេញមុខបដិសេធមិនទទួលស្គាល់លទ្ធផលបោះឆ្នោត ហើយខ្លះបានផ្អាកទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយរដ្ឋាភិបាលម៉ាឌូរ៉ូ។<ref>{{Cite web |title=International Leaders React to Venezuelas Election Results |url=https://www.reuters.com/world/americas/latin-american-leaders-react-venezuela-election-results-2024-07-29/ |website=Reuters}}</ref> * ៣១ កក្កដា – មេដឹកនាំនយោបាយនៃចលនា[[ហាម៉ាស់]]គឺលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]]ត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅឯគេហដ្ឋានរបស់គាត់ក្នុងរដ្ឋធានី[[តេហេរ៉ង់]] ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]។<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2024/07/30/world/israel-gaza-war-lebanon-hezbollah |title=Iran Says Haniyeh, a Top Hamas Leader, Was Killed |date=31 July 2024 |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Bergman |first2=Ronen |work=The New York Times |access-date=31 July 2024}}</ref> ===សីហា=== * ១ សីហា –​​​​ [[ការដោះដូរអ្នកទោសអាមេរិក-រុស្ស៊ី​ឆ្នាំ ២០២៤|ការដោះដូរអ្នកទោសអាមេរិក-រុស្ស៊ី]]៖ បុគ្គលចំនួន ២៦ នាក់ត្រូវបានដោះលែងនៅក្នុង[[​អាកាសយានដ្ឋានអង់ការ៉ាអេស៊ែនបូហ្កា]] ដែលជាការដោះដូរអ្នកទោសច្រើនបំផុតរវាង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[រុស្ស៊ី]]ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]បានបញ្ចប់។<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2024/08/01/world/russia-prisoner-swap-us |title=Russia Releases Evan Gershkovich in Sweeping Prisoner Swap, Turkish Officials Say |date=August 1, 2024 |last1=Troianovski |first1=Anton |last2=Mazzetti |first2=Mark |last3=Hubbard |first3=Ben |author-link1=Anton Troianovski |author-link2=Mark Mazzetti |work=The New York Times |access-date=August 7, 2024}}</ref> * ៤ សីហា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបង់ក្លាដែស]] លោកស្រី​[[ស្យីគ​ ហាស៊ីណា]] បានប្រកាសលាលែងពីតំណែង និងបានរត់ភៀសខ្លួនទៅប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] ក្រោយពីស្ថានភាពនៃ[[ចលនាកំណែទម្រង់កូតាបង់ក្លាដែសឆ្នាំ ២០២៤|បាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល]]ក្នុងប្រទេសបានឈានចូលដល់ចំណុចធ្ងន់ធ្ងរបំផុត។ ជាលទ្ធផល លោក[[ប្រធានាធិបតីបង់ក្លាដែស|ប្រធានាធិបតី]][[ម៉ូហាម៉េដ សាហាប៊ូឌីន]]បានចេញប្រកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នមួយឡើង។<ref>{{Cite news |last=Paul |first=Ruma |last2=Ganguly |first2=Sudipto |date=2024-08-05 |title=Bangladesh PM Sheikh Hasina resigns, interim government to be formed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/bangladesh-protesters-call-march-dhaka-defiance-curfew-2024-08-05/ |access-date=2024-08-07 |work=Reuters }}</ref> * ៧ សីហា – [[តុលាការធម្មនុញ្ញថៃ]]បានប្រកាសរំលាយ[[គណបក្សកាវក្លៃ|គណបក្សឈានមុខ]] ខណៈលោក[[ពិធា លិមចម្រើនរ័ត្ន]] រួមជាមួយសមាជិកបក្សសំខាន់ៗផ្សេងទៀតត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យប្រឡូកចូលឆាកនយោបាយរយៈពេល ១០ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|last=Head|first=Jonathan|author-link=Jonathan Head|date=7 August 2024|title=Thai court dissolves reformist party that won election|url=https://www.bbc.com/news/articles/crkmdd4vevxo|website=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807142533/https://www.bbc.co.uk/news/articles/crkmdd4vevxo|archive-date=7 August 2024|url-status=live}}</ref> * ៩ សីហា – យន្តហោះ ''Voepass Linhas Aéreas ATR-72'' បានធ្លាក់នៅក្បែរទីក្រុង[[សាវប៉ូលឡូ]] ប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយបានសម្លាប់មនុស្សទាំងអស់នៅលើយន្តហោះចំនួន ៦២ នាក់។<ref>{{cite news |date=9 August 2024 |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Avião com 61 pessoas a bordo cai em Vinhedo, no interior de SP; vídeo mostra queda |url=https://g1.globo.com/sp/campinas-regiao/noticia/2024/08/09/acidente-aviao-vinhedo.ghtml |access-date=13 August 2024 |publisher=g1 globo }}</ref> * ១១ សីហា – ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានប្រកាសថាកងកម្លាំងយោធាអ៊ុយក្រែនបានកំពុងធ្វើប្រតិបត្តិការវាយឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុង[[អូប្លាសគូស្គិ៍]]​នៃទឹកដីរុស្ស៊ី។​​ ភាគីខាងរុស្ស៊ីបានថ្លែងថា មនុស្សចំនួន ៧៦,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីតំបន់នោះ។<ref>{{cite web|date=11 August 2024|title=Zelensky confirms troops fighting inside Russia as Ukraine hit in overnight attack|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cze5n6w06j3t|website=BBC News|access-date=13 August 2024}}</ref> * ១៤ សីហា **​ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាស[[ជំងឺអុតស្វា|ជំងឺអឹមផក]]ជាគ្រោះអាសន្នសុខភាពសាធារណៈកម្រិតអន្តរជាតិជាលើកទីពីរក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំជាប់គ្នា បន្ទាប់ពីជំងឺមួយនេះបានចាប់ផ្ដើម[[ជំងឺរាតត្បាតអឹមផកឆ្នាំ 2023–2024|ផ្ទុះរីករាលដាល]]ម្តងទៀតនៅតាមបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។<ref>{{cite web|date=14 August 2024|title=WHO declares mpox a global public health emergency for second time in two years|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-declares-mpox-global-public-health-emergency-second-time-two-years-2024-08-14/|website=Reuters|access-date=15 August 2024}}</ref> **​ [[តុលាការធម្មនុញ្ញថៃ|តុលាការធម្មនុញ្ញប្រទេសថៃ]]បានប្រកាសដកលោក[[ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន]]ចេញពីតំណែង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] បន្ទាប់ពីលោកបានតែងតាំងរដ្ឋមន្ត្រីម្នាក់ដែលធ្លាប់មានទោសជាប់ពន្ធនាគារចូលគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថៃ។<ref>{{Cite web |date=14 August 2024 |title=Thai court orders dismissal of Prime Minister Srettha Thavisin |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/14/thai-court-orders-dismissal-of-prime-minister-srettha-thavisin |work=Al Jazeera |access-date=15 August 2024 |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814152443/https://www.aljazeera.com/news/2024/8/14/thai-court-orders-dismissal-of-prime-minister-srettha-thavisin |url-status=live }}</ref>​ លោកស្រី[[ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ]]បានចូលកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីបន្តពីលោកនៅថ្ងៃទី១៦។<ref>{{cite news |title=Paetongtarn Shinawatra becomes Thailand's youngest prime minister |url=https://www.cnbc.com/2024/08/16/paetongtarn-shinawatra-becomes-thailands-youngest-prime-minister.html |work=CNBC |date=16 August 2024 |access-date=19 August 2024 |archive-date=16 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816071413/https://www.cnbc.com/2024/08/16/paetongtarn-shinawatra-becomes-thailands-youngest-prime-minister.html |url-status=live }}</ref> * ១៧ សីហា – ពិធី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពឥណ្ឌូណេស៊ី|បុណ្យឯករាជ្យជាតិលើកទី៧៩]] របស់ប្រទេស[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[នូសាន់តារ៉ា]]។ ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិនេះគឺត្រូវធ្វើដំណាលគ្នានឹងពិធីសម្ពោធក្រុងនូសាន់តារ៉ាជារដ្ឋធានីថ្មីនៃប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ប៉ុន្តែវាត្រូវបានពន្យារពេលដោយទុកឱ្យពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិដំណើរការទៅដោយឯកឯង។<ref>{{Cite web |date=2024-08-17 |title=Indonesia's new capital isn't ready yet. The president is celebrating Independence Day there anyway |url=https://apnews.com/article/indonesia-widodo-new-capital-nusantara-43641d95d2d88caeda772c87dffc0f23 |access-date=2024-08-19 |website=AP News }}</ref> * ២៤​ សីហា –នៅតំបន់[[បាសាឡូហ្គោ]]នៃប្រទេស[[បួគីណាហ្វាសូ]] ជនស៊ីវិលប្រមាណ ៦០០ នាក់ត្រូវបានក្រុមជ្រុលនិយមឥស្លាមមួយបានបាញ់រះសម្លាប់ដោយឥត​ប្រណី។<ref>{{Cite web |title=Massacre in Burkina Faso left 600 dead, double previous estimates, according to French security assessment |url=https://edition.cnn.com/2024/10/04/africa/burkina-faso-massacre-600-dead-french-intel-intl/index.html |website=CNN |date=4 October 2024 |first1=Saskya |last1=Vandoorne |first2=Nick Paton |last2=Walsh |first3=Gianluca |last3=Mezzofiore |access-date=7 December 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008181336/https://edition.cnn.com/2024/10/04/africa/burkina-faso-massacre-600-dead-french-intel-intl/index.html |url-status=live }}</ref> * ២៨​ សីហា – ៨ កញ្ញា – [[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ 2024|កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ២០២៤]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងប៉ារីស ប្រទេសបារាំង។<ref name="Paris-2024">{{cite web|url=https://www.paralympic.org/paris-2024|title=Paris 2024 Paralympic Games|publisher=[[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ|International Paralympic Committee]]|access-date=2024-09-02 }}</ref> ===កញ្ញា=== * ២ កញ្ញា​ – [[តុលាការកំពូលប្រេស៊ីល]]បានសម្រេចបិទប្រតិបត្តិការរបស់បណ្ដាញសង្គម [[ធ្វិតថឺរ|X]] (អតីត Twitter) នៅក្នុងប្រទេស​ បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលប្រេស៊ីលបានចោទប្រកាន់បណ្ដាញសង្គមមួយនេះពីការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានមិនពិត។<ref>{{Cite web |last=Press |first=Associated |date=2024-09-02 |title=Brazil Supreme Court Upholds Judge's Decision to Block X |url=https://time.com/7016848/brazil-supreme-court-blocks-x-nationwide/ |access-date=2024-09-09 |website=TIME |archivedate=2024-09-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240909041446/https://time.com/7016848/brazil-supreme-court-blocks-x-nationwide/ |url-status=dead }}</ref> * ៧ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរីឆ្នាំ 2024|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរី]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ហើយលោក[[អាប់ឌែលម៉ាដជីដ ធេបប៊ូន]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរី]]។<ref>{{Cite web |date=2024-03-21 |title=Algeria president sets presidential election for Sept 7 |url=https://arab.news/js6sj |access-date=9 September 2024 |website=Arab News }}</ref> * ១៥ កញ្ញា – បុរសម្នាក់ឈ្មោះ[[រ៉ៃយ៉ាន វែស្លី រូតធ៍]]ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ពីបទប៉ុនប៉ងធ្វើឃាតប្រធានាធិបតីទី៤៥ នៃសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]នៅក្នុងរដ្ឋ[[ផ្លរីដា]]។ ក្រោយមក គេក៏បានឃាត់ និងចាប់ខ្លួនរ៉ៃយ៉ាន ហើយកាលបរិច្ឆេទកាត់ក្តីនឹងត្រូវកំណត់ធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/politics/live-news/trump-harris-election-09-15-24/index.html|title=September 15, 2024: Apparent Trump assassination attempt|work=CNN|date=15 September 2024|access-date=7 December 2024|archive-date=November 17, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241117191227/https://edition.cnn.com/politics/live-news/trump-harris-election-09-15-24/index.html|url-status=live}}</ref> * ១៧–១៨ កញ្ញា –​ មនុស្សចំនួន ៣២ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត និងជាង ៣,២០០ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួស បន្ទាប់ពីវិទ្យុផ្ញើសារ និងវិទ្យុទាក់ទងរបស់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ និងក្រុមគ្រូពេទ្យ[[ហេសបុលឡា]] បានផ្ទុះផ្ទួនៗគ្នាចំនួនពីរលើក។ គេបានសន្និដ្ឋានថាប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]គឺ​នៅពីក្រោយហេតុការណ៍ផ្ទុះនេះ​។<ref>{{Cite web |title=Israel war on Gaza live: Nine killed, 2,750 hurt in Hezbollah pager blasts |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah?update=3184753 |access-date=2024-09-19 |website=Al Jazeera }}</ref> * ២០ កញ្ញា –​ អ៊ីស្រាអែលបានលបធ្វើឃាតកម្មលើមេដឹកនាំកំពូលៗនៃក្រុមហេសបុលឡាចំនួន ១០​ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមេបញ្ជការយោធាម្នាក់ឈ្មោះ[[អ៊ីប្រាហ៊ីម អាគីល]] នៅឯរដ្ឋធានី[[បៃរូត]] ប្រទេសលីបង់។ ហេតុការណ៍នេះគឺជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃភាពតានតឹងថ្មីរវាងអ៊ីស្រាអែល និងហេសបុលឡា តែប៉ុន្មានថ្ងៃប៉ុណ្ណោះក្រោយឧប្បត្តិហេតុផ្ទុះវិទ្យុទាក់ទងផ្ទួនៗគ្នារបស់ក្រុមហេសបុលឡា។<ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |title=Israel says it killed top Hezbollah military commander in Beirut strike |url=https://www.axios.com/2024/09/20/israel-strikes-hezbollah-military-commanders-beirut |website=Axios}}</ref> * ២១ កញ្ញា –​ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីស្រីលង្កាឆ្នាំ 2024|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីស្រីលង្កា]]៖ លោក[[អនុរ កុមារ ឌីស្សានាយ៉ាកា]]ត្រូវជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីស្រីលង្កា]]នៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោត ដោយនេះជាលើកទីមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រស្រីលង្កាដែលការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីត្រូវឆ្លងចូលក្នុងជុំទីពីរ។<ref>{{Cite web |title=Anura Kumara Dissanayake: Left-leaning leader wins Sri Lanka election |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyznjz3d78o |access-date=2024-09-30 |website=www.bbc.com }}</ref> * ២៣ កញ្ញា –​ កំណត់ត្រាចំនួនអ្នកស្លាប់ដ៏ច្រើនបំផុតចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៦ មកក្នុង[[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេសបុលឡា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេសបុលឡា]] ដោយគេបានរាយការណ៍ថា មនុស្សចំនួន ៥៦៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ខណៈមនុស្សចំនួន ១,៨៦៥ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសតាមរយៈការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web |title=Thousands flee homes as Lebanon says more than 550 people killed in Israeli strikes since Monday |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c5y32qew9z2t |date=2024-09-24 |access-date=2024-09-30 |website=www.bbc.com }}</ref> * ២៦ កញ្ញា – [[ព្យុះវេរម្ភវាតហ៊ែលីន]] ដែលជាប្រភេទខ្យល់ព្យុះវេរម្ភវាតតំបន់អាត្លង់ទិកដ៏កំណាចបំផុតចាប់តាំងពីវត្តមាន[[ព្យុះវេរម្ភវាតម៉ារីយ៉ា]]កាលពីឆ្នាំ២០១៧ បានវិវត្តខ្លួនទៅជាខ្យល់ព្យុះកម្រិតទីបួនមុននឹងចូលវាយបោកបក់រដ្ឋផ្លរីដា។ វា​បានបង្កឱ្យមាន​​មនុស្ស​ស្លាប់​ចំនួន ២៣៦ នាក់ និង​បាត់ខ្លួនជាង ៦៨៥ នាក់​ទៀត។<ref>{{Cite web |url=https://www.npr.org/2024/09/30/g-s1-25406/helene-death-toll-damage |website=NPR |date=30 September 2024 |title=Helene death toll rises to 120 as millions remain without power |first1=Emma |last1=Bowman |first2=Miguel |last2=Macias |first3=Jaclyn |last3=Diaz |archive-url=https://web.archive.org/web/20240930130151/https://www.npr.org/2024/09/30/g-s1-25406/helene-death-toll-damage |archive-date=30 September 2024}}</ref> * ២៧ កញ្ញា – [[កងកម្លាំងជើងអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]បាន[[ការវាយបំផ្ទុះទីស្នាក់ការហេសបុលឡាឆ្នាំ២០២៤|ទម្លាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះ]]ទីស្នាក់ការកណ្ដាលរបស់ក្រុមហេសបុលឡានៅក្នុងរដ្ឋធានីបៃរូត ដោយបានសម្លាប់មនុស្សជាច្រើននាក់ដែលក្នុងនោះរួមមានមេដឹកនាំហេសបុលឡា លោក[[ហាសាន់ ណាស្រារ៉ា]]ផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=Several explosions in Beirut as Israel says it attacked Hezbollah HQ |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/27/several-explosions-in-beirut-as-israel-says-it-attacked-hezbollah-hq |access-date=2024-09-30 |website=Al Jazeera }}</ref><ref>{{Cite web |title=Israeli military says Hezbollah leader Hassan Nasrallah killed in overnight strike on Beirut |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c981g8mrl8lt |date=2024-09-28 |access-date=2024-09-30 |website=BBC News }}</ref> * ២៩ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិអូទ្រីសឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិអូទ្រីស]]៖ គណបក្សស្តាំនិយមជ្រុលឈ្មោះ[[គណបក្សសេរីភាព (អូទ្រីស)|គណបក្សសេរីភាព]]បានទទួលលទ្ធផលដ៏ល្អប្រសើរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រគណបក្សខ្លួន ប៉ុន្តែមិនបានឈានដល់ការដណ្ដើនសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុង[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ (អូទ្រីស)|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]នោះទេ។ លទ្ធផលមួយនេះ​ត្រូវ​បាន​គេចាត់​ទុក​ថា​ជា​ជ័យជម្នះដ៏ធំពីគណបក្ស​ស្តាំ​និយមជ្រុលចាប់​តាំង​ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|​សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី​ពីរ]]មក។<ref>{{cite news |author1-last= |author1-first= |date=2024-09-30 |title=Austria's Freedom Party secures first national election win for far-right since World War II |newspaper=Australian Broadcasting Corporation |url=https://www.abc.net.au/news/2024-09-30/austria-far-right-first-election-win-since-second-world-war/104412948 |access-date=7 December 2024 |archive-date=October 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001023702/https://www.abc.net.au/news/2024-09-30/austria-far-right-first-election-win-since-second-world-war/104412948 |url-status=live }}</ref> *​ ៣០ កញ្ញា – សហរាជាណាចក្របានក្លាយជាប្រទេស[[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ|ជី ៧]] ដំបូងដែលឈប់ប្រើប្រាស់ធ្យូងថ្មដើម្បីផលិតអគ្គិសនី ដោយនេះជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ១៤២ ឆ្នាំដែលប្រទេសនេះលែងប្រើប្រាស់ធ្យូងថ្មជាប្រភពអគ្គិសនី។<ref>{{Cite web |title=UK to finish with coal power after 142 years |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y35qz73n8o |date=2024-09-30 |access-date=2024-09-30 |website=BBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Q&A: How the UK became the first G7 country to phase out coal power |url=https://interactive.carbonbrief.org/coal-phaseout-UK/ |date=2024-09-27 |access-date=2024-10-02 |website=Carbon Brief }}</ref> ===តុលា=== * ១ តុលា ** [[កងកម្លាំងការពារអ៊ីស្រាអែល]]បាន[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើលីបង់ឆ្នាំ 2024|វាយលុកចូលប្រទេសលីបង់]] ដែលនាំឱ្យជម្លោះរវាងអ៊ីស្រាអែល និងហេសបុលឡាកាន់តែតានតឹងជាងមុន។<ref>{{Cite web |title=Israel Launches Invasion Into Southern Lebanon |url=https://www.nytimes.com/live/2024/10/01/world/israel-lebanon-hezbollah |website=New York Times}}</ref> ** សភាជប៉ុនបានតែងតាំងលោក[[ស្ហ៊ីកេរុ អ៊ីស្ហ៊ីបា]]ជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី]] ខណៈ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី (ជប៉ុន)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី]]នូវបន្តកាន់កាប់អាសនៈភាគច្រើននៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |title=Shigeru Ishiba: Japan's incoming PM calls snap October election |url=https://www.bbc.com/news/articles/cnvd784n1meo |access-date=2024-10-02 |website=www.bbc.com }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-10-01 |title=Shigeru Ishiba, Japan’s newly elected prime minister, forms Cabinet with emphasis on defense |url=https://apnews.com/article/japan-cabinet-kishida-ishiba-fa7f80b614a8bf298852b6766dbf6403 |access-date=2024-10-02 |website=AP News }}</ref> ក្រោយពីបានកាន់អំណាច លោកក៏បានចាត់តែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីភ្លាមៗ និងព្រមទាំងបានអំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតមួយមុនកាលកំណត់នៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលាខាងមុខ។<ref>{{Cite news |last=Geddie |first=John |last2=Kelly |first2=Tim |last3=Murakami |first3=Sakura |date=October 1, 2024 |title=Japan's new PM Ishiba pledges reform, deeper ties with friendly nations |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japans-new-pm-ishiba-set-be-formally-anointed-unveil-cabinet-2024-10-01/ |work=Reuters}}</ref> ** អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទីកជាច្រើនគ្រាប់ចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលមកលើហេសបុលឡាលីបង់។<ref>{{Cite web |date=2024-10-01 |title=Israel says Iran has fired missiles at Israel and it warned residents to shelter in place |url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-10-01-2024-eb175dff6e46906caea8b9e43dfbd3da |access-date=2024-10-01 |website=AP News }}</ref> * ៦ តុលា –​ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីទុយនីស៊ីឆ្នាំ​២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីទុយនីស៊ី]]៖ [[ប្រធានាធិបតីទុយនីស៊ី]]លោក[[កៃស៍ សាយ៉េដ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតកាន់អំណាចបន្តអាណត្តិទីពីររបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/7/tunisias-saied-wins-presidential-election-electoral-commission-says|title=Tunisia's Saied wins presidential election, electoral commission says|publisher=Al Jazeera|date=2024-10-07|access-date=2024-10-19}}</ref> * ៧ តុលា – [[ព្យុះវេរម្ភវាតមីលតុន]]បានក្លាយជាព្យុះវេរម្ភវាតដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតទីប្រាំនៅក្នុង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក|អាងសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] និងជាព្យុះដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតទីពីរនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក]] បន្ទាប់ពី[[ព្យុះវេរម្ភវាតរីតា]]កាលពីឆ្នាំ២០០៥។ មីលតុនក៏ជាខ្យល់ព្យុះទីមួយដែលមានកម្រិតសម្ពាធឈានដល់ក្រោម ៩០០ មីលីបាក្នុងរយៈពេលជិត ២០ ឆ្នាំកន្លងមកនេះ។<ref>{{cite web |last1=Pasch |first1=Richard |date=October 7, 2024 |title=Hurricane Milton Discussion Number 12 |url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2024/al14/al142024.discus.012.shtml? |access-date=7 December 2024 |website=National Hurricane Center |publication-place=Miami, Florida |archive-date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009200356/https://www.nhc.noaa.gov/archive/2024/al14/al142024.discus.012.shtml? |url-status=live }}</ref> * ៩ តុលា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ូសំប៊ិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ូសំប៊ិក]]៖ លោក[[ដានីយ៉ែល ឆាប៉ូ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីម៉ូសំប៊ិក|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មី ខណៈគណបក្សកាន់អំណាច[[រណសិរ្សរំដោះម៉ូសំប៊ិក|ហ្វ្រេលីម៉ូ]]បានបន្តរក្សាអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភានៃសាធារណរដ្ឋ (ម៉ូសំប៊ិក)|សភាសាធារណរដ្ឋ]]។<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/mozambique-ruling-partys-candidate-wins-presidential-election-results-show-2024-10-24/|title=Mozambique's ruling party retains power in contested election|publisher=Reuters|date=2024-10-25|access-date=2024-12-07}}</ref> * ១២​ តុលា – ផ្កាយដុះកន្ទុយរយៈពេលវែងមួយឈ្មោះ C/2023 A3 (Tsuchinshan–ATLAS) ដែលត្រូវបានគេនិយមហៅថា "ផ្កាយដុះកន្ទុយប្រចាំសតវត្សន៍" បានធ្វើដំណើរមកខិតជិតភពផែនដីបំផុត។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2024/oct/11/comet-a3-last-seen-in-neanderthal-times-could-be-sighted-from-uk-this-weekend |title=Comet last seen in Neanderthal times could be sighted from UK this weekend |work=The Guardian|date=11 October 2024|access-date=19 October 2024}}</ref> * ១៣ តុលា​​ – ''SpaceX'' បានសម្រេចនូវការចុះចតវិញដោយជោគជ័យជាលើកដំបូងរបស់រ៉ុក្កែត ''Super Heavy Booster'' ពីនាវាអវកាស ''Starship'' ដែលត្រូវជារ៉ុក្កែតដ៏ធំ និងមានឥទ្ធិពលខ្លាំងបំផុតដែលបានបង្ហោះ។<ref>{{cite web|url=https://cambospace-world.com/?p=24240 |title=BREAKING: តេស្តលើកទី៥នៃ Starship និងរ៉ុក្កែត Super Heavy Booster ទទួលជោគជ័យ (អាចថា១០០%) (វីដេអូ) |work=CamboSpace |date=13 October 2024|access-date=19 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8xe7exjy1go |title=Elon Musk's Starship booster captured in world first |work=BBC News|date=13 October 2024|access-date=19 October 2024}}</ref> * ១៤ តុលា​​ –​​ យានអវកាសស្រាវជ្រាវឈ្មោះ[[យូរ៉ូប៉ាឃ្លីបពើ]] (''Europa Clipper'') ត្រូវបានបាញ់បង្ហោះទៅទីអវកាសសម្ដៅទៅ[[យូរ៉ូប៉ា]]ដែលត្រូវជាព្រះចន្ទទឹកកកនៃ[[ភពព្រហស្បតិ៍]]។<ref>{{Cite web |date=October 16, 2024 |title=បេសកកម្ម Europa Clipper ទៅកាន់ព្រះចន្ទ Europa ធំធេងជាងការគិតរបស់អ្នក! (យល់ដឹង) |url=https://cambospace-world.com/?p=24249 |access-date=October 19, 2024 |website=CamboSpace}}</ref> * ១៦ តុលា​​ –​​ មេដឹកនាំហាម៉ាស់ លោក[[យ៉ាយ៉ា​ ស៊ីនវ៉ា]]ត្រូវបានស្លាប់ក្នុងអំឡុងពេលប្រយុទ្ធបាញ់គ្នាជាមួយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឯទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]]។<ref>{{Cite web |date=17 October 2024 |title=Arab media reports: Hamas leader Yahya Sinwar killed in Gaza - report |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-825018 |website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com}}</ref> * ២០ តុលា​​ –​​ [[ប្រជាមតិម៉ុលដាវីចូលជាសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុបឆ្នាំ២០២៤|ប្រជាមតិចូលជាសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុប]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]] ដោយទទួលបានលទ្ធផលយល់ស្របដ៏ចង្អៀត។<ref>{{Cite web |title=Early results show 50% of Moldovans vote 'yes' at referendum on EU aspiration |url=https://www.reuters.com/world/europe/early-results-show-50-moldovans-vote-yes-referendum-eu-aspirations-2024-10-21/ |website=Reuters}}</ref> * ២១ តុលា​​ –​ [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភាវៀតណាម]]​បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[លឿង កឿង]]ជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]។ លោកត្រូ​វជំនួសឱ្យលោក[[តូ ឡឹម]]ដែលត្រូវបានគេជ្រើសតាំងធ្វើជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>{{Cite web |agency=Associated Press |date=2024-10-22 |title=Vietnam appoints fourth president in nearly two years after months of political turmoil |url=https://edition.cnn.com/2024/10/21/asia/vietnam-new-president-luong-cuong-intl-hnk/index.html |access-date=2024-10-28 |website=CNN }}</ref> * ២៦ តុលា​​ – [[ការបោះឆ្នោតសភាចចជីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាចចជី]]៖ លទ្ធផលបោះឆ្នោតត្រូវបានគេចោទការសង្ស័យថាមានការជ្រៀតជ្រែកពីបរទេស បន្ទាប់ពីគណបក្សនិយមរុស្ស៊ីមួយឈ្មោះ[[សុបិន្តចចជី]]បានដណ្ដើមឈ្នះអាសនៈភាគច្រើន។<ref>{{cite web|url=https://www.chathamhouse.org/2024/10/ruling-party-claims-victory-georgias-disputed-election-western-condemnation-no-longer|title=As the ruling party claims victory in Georgia's disputed election, Western condemnation is no longer enough|work=Chatham House|date=30 October 2024|access-date=28 November 2024}}</ref> * ២៧​ តុលា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុនឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុន]]៖ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី (ជប៉ុន)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី]]បានបាត់បង់អាសនៈសភាភាគច្រើនជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៩ ប៉ុន្តែនៅតែកាន់កាប់អាសនៈច្រើនជាងគណបក្សដទៃៗដដែរ។​ ផ្ទុយមកវិញ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]បានទទួលលទ្ធផលដ៏ល្អបំផុតមិនធ្លាប់មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របក្សរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite news |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241026-japan-votes-with-new-pm-on-shaky-ground |title=Japan's ruling party fails to win majority in snap election |work=France 24 |date=October 27, 2024 |access-date=2 December 2024}}</ref> **​ [[ការបោះឆ្នោតសភាលីទុយអានីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាលីទុយអានី]]៖ បក្សប្រឆាំងឆ្វេងនិយមគឺ [[គណបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យលីទុយអានី]] បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើន។<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/lithuania-opposition-social-democrats-win-election/a-70611400|title=Lithuania: Opposition Social Democrats win election|work=DW|date=28 October 2024|access-date=2 December 2024|archive-date=November 28, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241128222800/https://www.dw.com/en/lithuania-opposition-social-democrats-win-election/a-70611400|url-status=live}}</ref> * ៣០​ តុលា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលបុតស្វាណាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលបុតស្វាណា]]៖ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យបុតស្វាណា]]បានបាត់បង់អំណាចនយោបាយជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ៥៨ ឆ្នាំ។ លោក[[ឌូម៉ា បូកូ]]នៃគណបក្ស[[ឆត្រដើម្បីបម្រែបម្រួលប្រជាធិបតេយ្យ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីបុតស្វាណា]]។<ref>{{Cite news |date=2024-10-31 |title=Early Botswana Vote Tallies Point to Shock Loss For Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-10-31/botswana-election-early-tallies-point-to-shock-loss-for-ruling-party |access-date=2024-12-02 |work=Bloomberg.com }}</ref> ** [[គ្រោះទឹកជំនន់នៅអេស្ប៉ាញឆ្នាំ២០២៤]]៖ អេស្ប៉ាញត្រូវរងនូវគ្រោះទឹកជំនន់ដ៏អាក្រក់បំផុតមិនធ្លាប់មានក្នុងរយៈពេលជាងហាសិបឆ្នាំ ដែលបង្កឱ្យមនុស្សជាង ២០០​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងបាត់ខ្លួនជាច្រើនរយនាក់ទៀត។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c99ry7x925eo|title=Spain battles deadliest flood disaster in decades as death toll rises to 95|work=BBC News|date=30 October 2024|access-date=2 December 2024|archive-date=November 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112211954/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c99ry7x925eo|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/ckmgmdxg254t|title=Locals describe 'nightmare' scenes after more than 100 killed in Spain floods|work=BBC News|date=31 October 2024|access-date=2 December 2024|archive-date=October 31, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241031190203/https://www.bbc.co.uk/news/live/ckmgmdxg254t|url-status=live}}</ref> ===វិច្ឆិកា=== * ៣ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ុលដាវីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ុលដាវី]]៖ លោកស្រី[[ម៉ៃយ៉ា​ សានឌូ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីរជា[[ប្រធានាធិបតីម៉ុលដាវី]]។<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/11/04/pro-eu-incumbent-maia-sandu-re-elected-to-second-term-as-president-of-moldova|title=Pro-EU incumbent Maia Sandu re-elected to second term as president of Moldova|work=Euronews|date=4 November 2024|access-date=3 December 2024|archive-date=November 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241105003220/https://www.euronews.com/my-europe/2024/11/04/pro-eu-incumbent-maia-sandu-re-elected-to-second-term-as-president-of-moldova|url-status=live}}</ref> * ៥ វិច្ឆិកា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]៖ លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានជាប់ឆ្នោតអាណត្តិទីពីរជាប្រធានាធិបតីអាមេរិក រួមជាមួយបេក្ខភាពអនុប្រធានាធិបតីថ្មីឈ្មោះ [[ជេឌី វ៉ែនស៍]]។<ref>{{Cite news|title=Trump wins the US Presidency|publisher=AP News|date=2024-11-06|url=https://apnews.com/live/trump-harris-election-updates-11-5-2024|accessdate=2024-12-03|archive-date=November 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241108182720/https://apnews.com/live/trump-harris-election-updates-11-5-2024|url-status=live}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាឡូឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលប៉ាឡូ]]៖ លោក[[ស៊ូរ៉ង់ជែល​ វីបស៍ ជូញ័រ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីរជា[[ប្រធានាធិបតីប៉ាឡូ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-11-07 |title=Taiwan congratulates Palau President Whipps on reelection |url=https://focustaiwan.tw/politics/202411070028 |access-date=2024-12-03 |website=Focus Taiwan |archive-date=November 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108225558/https://focustaiwan.tw/politics/202411070028 |url-status=live }}</ref> ** [[អធិការបតីអាល្លឺម៉ង់]] លោក[[អូឡាហ្វ ស្ហុលស៍]]បានដកតំណែងមេដឹកនាំ[[គណបក្សសេរីប្រជាធិបតេយ្យ (អាល្លឺម៉ង់)|គណបក្សសេរីប្រជាធិបតេយ្យ]] លោក[[គ្រីស្ទាន លីនណឺរ]]ចេញពីឋានៈជា[[ក្រសួងសហព័ន្ធហិរញ្ញវត្ដុ (អាល្លឺំម៉ង់)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យរដ្ឋមន្ត្រីមកពីបក្សសេរីប្រជាធិបតេយ្យចំនួនពីរនាក់ផ្សេងទៀតប្រកាសចុះចេញពីតំណែងរៀងៗខ្លួន ហើយក៏បន្តនាំឱ្យ[[វិបត្តិរដ្ឋាភិបាលអាល្លឺំម៉ង់ឆ្នាំ២០២៤|សម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋាភិបាលអាល្លឺម៉ង់ដួលរលំ]]ទាំងស្រុង។<ref>{{Cite web |last1=Vock |first1=Ido |last2=McGuinness |first2=Damien |date=7 November 2024 |title=German coalition collapses after Scholz fires key minister |url=https://www.bbc.com/news/articles/c7v3r046pzzo |access-date=2024-12-03 |website=BBC |archive-date=November 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110202127/https://www.bbc.com/news/articles/c7v3r046pzzo |url-status=live }}</ref> * ៩ វិច្ឆិកា –​ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតមួយបានកើតឡើងនៅឯ[[ស្ថានីយ៍រថភ្លើងក្វេតា|ស្ថានីយ៍រថភ្លើងទីក្រុងក្វេតា]]ក្នុង[[ខេត្តបាឡូឈីស្ថាន]]នៃប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន​ ២៦ នាក់។ សកម្មភាពភេរវកម្មនេះត្រូវបានក្រុម[[កងទ័ពរំដោះបាឡូឈីស្ថាន]]ប្រកាសទទួលខុសត្រូវ ហើយជាលើកដំបូងបង្អស់ដែលក្រុមមួយនេះបានបញ្ចេញសកម្មភាពភេរវកម្មនៅកណ្ដាលទីក្រុង[[ក្វេតា]]។<ref>{{Cite web |last=Akhter |first=Saadullah |date=November 9, 2024 |title='Bloodbath': Railway station bombing in Quetta, Pakistan leaves 26 dead |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/bloodbath-railway-station-bombing-in-quetta-pakistan-leaves-26-dead |access-date=2024-12-03 |website=Al Jazeera |archive-date=November 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111173837/https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/bloodbath-railway-station-bombing-in-quetta-pakistan-leaves-26-dead |url-status=live }}</ref> * ១០ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ូរីសឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ូរីស]]៖ សម្ព័ន្ធនយោបាយ[[ឡេប៉េប]]របស់[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ូរីស]] លោក[[ប្រាវិន ចាកណត]]បានចាញ់សំឡេងឆ្នោតទល់នឹងមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំង និងជាអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[រ៉ាវិន រ៉ាំហ្គូឡាម]] ដោយរបូតអាសនៈក្នុងសភាស្ទើរទាំងអស់។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/mauritius-election-results-opposition-victory-landslide-af70d3a8810f7992cef4d1d75bbef769|title=Mauritius opposition wins country's election by a landslide|work=AP News|date=12 November 2024|access-date=4 December 2024}}</ref> * ១១–២២ វិច្ឆិកា – [[សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុឆ្នាំ២០២៤|សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុលើកទី២៩]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាគូ]] ប្រទេស[[អាស៊ែបៃសង់]]។<ref>{{cite web|url=https://cop29.az/en/media-hub/news/cop29-opens-in-baku-with-breakthrough-on-global-carbon-markets|title=COP29 Opens in Baku with Breakthrough on Global Carbon Markets|work=COP29|date=11 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112220236/https://cop29.az/en/media-hub/news/cop29-opens-in-baku-with-breakthrough-on-global-carbon-markets|url-status=live}}</ref> * ១៣ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសូម៉ាលីឡង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសូម៉ាលីឡង់]]៖ បេក្ខភាពបក្សប្រឆាំង លោក[[អាប់ឌីរ៉ាម៉ាន់ ម៉ូហាម៉េដ អាប់ឌុលឡាហ៊ី]]នៃគណបក្ស[[វ៉ាដានី]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីសូម៉ាលីឡង់]]។<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/opposition-leader-victorious-in-self-declared-somaliland-elections-/7870537.html|title=Opposition leader victorious in self-declared Somaliland elections|work=VOA|date=20 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 21, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241121045358/https://www.voanews.com/a/opposition-leader-victorious-in-self-declared-somaliland-elections-/7870537.html|url-status=live}}</ref> * ១៤ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្រីលង្កាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាស្រីលង្កា]]៖ សម្ព័ន្ធភាព[[អំណាចប្រជាជនជាតិ]]របស់ប្រធានាធិបតី[[អនុរ កុមារ ឌីស្សានាយ៉ាកា]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុងសភា។<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sri-lankan-presidents-coalition-set-victory-snap-election-2024-11-15/|title=Sri Lankan president's coalition wins big majority in general election|work=Reuters|date=15 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 21, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241121164559/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sri-lankan-presidents-coalition-set-victory-snap-election-2024-11-15/|url-status=live}}</ref> * ១៦ វិច្ឆិកា – [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាបុងឆ្នាំ២០២៤]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង និងអនុម័ត។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cpwrjyrxpdjo|title=Gabon approves law allowing junta leader to contest elections|work=BBC News|date=19 November 2024|access-date=5 December 2024|archive-date=November 24, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241124141848/https://www.bbc.com/news/articles/cpwrjyrxpdjo|url-status=live}}</ref> * ១៧ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសភាសេណេហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាសេណេហ្កាល់]]៖ គណបក្ស[[ប៉ាស្តែហ្វ]]របស់ប្រធានាធិបតី[[បាស៊ីរូ ឌីអូមេយ៍ ហ្វេយ៍]]បានឈ្នះសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (សេនេហ្កាល់)|រដ្ឋសភាសេនេហ្កាល់]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1wj4dwvj1po|title=Senegal's radical government claims 'large victory' in legislative polls|work=BBC News|date=18 November 2024|access-date=5 December 2024|archive-date=November 19, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241119014522/https://www.bbc.com/news/articles/c1wj4dwvj1po|url-status=live}}</ref> * ២១ វិច្ឆិកា ** [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]]បានចេញដីកាចាប់ខ្លួននាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[បេនយ៉ាមិន នេតាញ៉ាហ៊ូ]] អតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[យ៉ូអាហ្វ ហ្កាឡង់ត៍]] និងមេដឹកនាំយោធាហាម៉ាស់ លោក[[ម៉ូហាម៉េដ ដេហ្វ]]ជុំវិញការចោទប្រកាន់ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម ដែលបានប្រព្រឹត្តក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីស្រាអែល–ហាម៉ាស់]]។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/nov/21/icc-issues-arrest-warrant-for-benjamin-netanyahu-israel|title=ICC issues arrest warrant for Benjamin Netanyahu for alleged Gaza war crimes|work=The Guardian|date=21 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 21, 2024|archive-url=https://archive.today/20241121134627/https://www.theguardian.com/world/2024/nov/21/icc-issues-arrest-warrant-for-benjamin-netanyahu-israel|url-status=live}}</ref> ** ភេរវករមួយក្រុមនៅទីក្រុង[[ប៉េស្យាវ៉ា]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានស្ទាក់វាយប្រហាររថយន្តមួយក្រុម ដែលមានដឹកអ្នកដំណើរជាឥស្លាមសាសនិកនិកាយស៊ីអ៊ីត រួចក៏បានចាប់សម្លាប់មនុស្សចំនួន ៤៦នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សចំនួន ២០ នាក់ទៀត។<ref>{{Cite web |date=2024-11-21 |title=Gunmen fire on vehicles carrying Shiites in northwest Pakistan, killing at least 42 |url=https://apnews.com/article/pakistan-gunmen-opened-fire-convoy-vehicles-northwest-42c8fb3cf1f720de49efebd306d76fa1 |access-date=2024-12-04 |website=AP News |archive-date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121104747/https://apnews.com/article/pakistan-gunmen-opened-fire-convoy-vehicles-northwest-42c8fb3cf1f720de49efebd306d76fa1 |url-status=live }}</ref> * ២៤ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូរុយគ្វេឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូរុយគ្វេ]]៖ បេក្ខភាពបក្សប្រឆាំងឆ្វេងនិយម លោក[[យ៉ាម៉ាន់ឌូ អ័រស៊ី]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីអ៊ូរុយគ្វេ]]។<ref>{{cite magazine|url=https://time.com/7178949/uruguay-election-runoff-results-delgado-concedes-leftist-president-yamandu-orsi/|title=Uruguay Elects Leftist Yamandú Orsi President, as Conservative Continuity Candidate Concedes|magazine=Time|date=25 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 25, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241125075243/https://time.com/7178949/uruguay-election-runoff-results-delgado-concedes-leftist-president-yamandu-orsi/|url-status=live}}</ref> * ២៦ វិច្ឆិកា – នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោកបេនយ៉ាមិន នេតាញ៉ាហ៊ូបានប្រកាសការអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងនៃបទឈប់បាញ់មួយដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធជាមួយក្រុមហេសបុលឡានៃប្រទេសលីបង់។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cnvjl42g9m1t|title=Netanyahu says Israel-Hezbollah ceasefire deal agreed|work=BBC News|date=26 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 26, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192357/https://www.bbc.co.uk/news/live/cnvjl42g9m1t|url-status=live}}</ref> * ២៧ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសកលណាមីប៊ីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលណាមីប៊ី]]៖ លោកស្រី[[ណេធុមប៊ូ ណង់ឌី-អ៊ិនដៃត្វា]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីណាមីប៊ី|ប្រធានាធិបតីស្ត្រី]]ដំបូងបង្អស់របស់ប្រទេស[[ណាមីប៊ី]]។<ref>{{Cite web|title=Namibia elects first female president in disputed poll|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yx0r14jrmo|access-date=2024-12-04|website=BBC News}}</ref> * ២៩ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអៀរឡង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលអៀរឡង់]]៖ គណបក្សមជ្ឈិមនិយមស្តាំ[[ហ្វីណាហ្វូល]]បានដណ្ដើមអាសនៈបន្ថែមចំនួន ៤៨ អាសនៈដោយបន្តរក្សាតំណែងជាគណបក្សធំជាងគេនៅក្នុង[[ដែលអៀរឡង់|សភាអៀរឡង់]]។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/ireland-election-fianna-fail-fine-gael-coalition-a51f5a4b8b7a102b974c650c740352d5|title=With election decided, Ireland faces weeks of talks to form a government|work=AP News|date=2 December 2024|access-date=4 December 2024}}</ref> * ៣០ វិច្ឆិកា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអ៊ីស្លង់ឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភាអ៊ីស្លង់]]៖ បក្សប្រឆាំងឈ្មោះ[[សម្ព័ន្ធភាពសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ]]បានឈ្នះអាសនៈចំនួន ១៥​ នៅក្នុង[[អាល់ធីង|រដ្ឋសភាអ៊ីស្លង់]] ខណៈបក្សកាន់អំណាចគឺ[[គណបក្សឯករាជ្យ (អ៊ីស្លង់)|គណបក្សឯករាជ្យ]]វិញដណ្ដើមបានតែ ១៤ អាសនៈប៉ុណ្ណោះ ដែលនាំឱ្យគ្មានគណបក្សណាមួយកាន់អាសនៈភាគច្រើននោះឡើយ។<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/iceland-opposition-social-democrats-win-election/a-70931905|title=Iceland: Opposition Social Democrats win election|work=DW|date=1 December 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=1 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201154036/https://www.dw.com/en/iceland-opposition-social-democrats-win-election/a-70931905|url-status=live}}</ref> ** [[ក្រុមប្រឆាំងស៊ីរី|ចលនាឧទ្ទាម]]បាន[[ការវាយប្រហាររបស់ក្រុមប្រឆាំងស៊ីរីឆ្នាំ២០២៤)|វាយដណ្ដើមកាន់កាប់]]ទីក្រុង[[អាឡិប]]នៃប្រទេស[[ស៊ីរី]]ស្ទើរទាំងមូល ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យរុស្ស៊ីប្រើអាវុធដែនអាកាសបាញ់សម្ដៅមកលើទីក្រុងនេះជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cy5l50y76k3t|title=Russian strikes hit Aleppo as rebels take control|work=BBC News|date=30 November 2024|access-date=4 December 2024|archive-date=November 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130173912/https://www.bbc.co.uk/news/live/cy5l50y76k3t|url-status=live}}</ref> ===ធ្នូ=== * ១ ធ្នូ –​ [[ការបោះឆ្នោតសភារូម៉ានីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសភារូម៉ានី]]៖ បក្សកាន់អំណាច[[សម្ព័ន្ធជាតិដើម្បីរូម៉ានី]]បានទទួលសំឡេងគាំទ្រមួយភាគធំ ខណៈក្រុមគណបក្សស្តាំនិយមជ្រុលបានកើបសំឡេងគាំទ្រយ៉ាងច្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>{{Cite web |date=2 December 2024 |title=Romania’s pro-Western parties win parliamentary election as far-right makes gains |url=https://apnews.com/article/romania-elections-far-right-parliament-europe-russia-08a89b2ea35ee2dca14a8a17235f8993 |access-date=8 December 2024 |website=Associated Press }}</ref> * ៣ ធ្នូ – [[ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង]] លោក[[យូន សកយ៉ល]]​បានថ្លែងសុន្ទរកថាពីការប្រកាសច្បាប់អាជ្ញាសឹកតាមរយៈកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នាយប់ជិតរំលងអធ្រាត្រ ដោយបាន​ចោទ​ប្រកាន់[[គណបក្ស​ប្រជាធិបតេយ្យ​ (កូរ៉េខាងត្បូង)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលជា​បក្សប្រឆាំង​ពីការប្រឡូកដៃជាមួយ​កូរ៉េខាងជើង និង​ចូលរួម​សកម្មភាព​ប្រឆាំងនឹង​រដ្ឋ។<ref>{{Cite web |title=South Korea's President Yoon Suk Yeol declares emergency martial law - live updates |url=https://www.bbc.com/news/live/cn38321180et |access-date=2024-12-05 |website=BBC News }}</ref> * ៤ ធ្នូ – [[វិបត្តិនយោបាយបារាំងឆ្នាំ២០២៤|វិបត្តិនយោបាយបារាំង]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង លោក[[មីឈែល បារនីយែរ]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្តជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។<ref>{{Cite news |title=(ជាភាសាបារាំង) En direct : 331 députés votent la censure du gouvernement de Michel Barnier, le premier ministre va remettre sa démission à Emmanuel Macron |url=https://www.lemonde.fr/politique/live/2024/12/04/en-direct-motions-de-censure-du-gouvernement-barnier-les-prises-de-parole-se-poursuivent-a-l-assemblee-nationale-avant-un-vote-prevu-en-debut-de-soiree_6424825_823448.html |access-date=2024-12-04 |work=Le Monde.fr }}</ref> * ៦ ធ្នូ – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរូម៉ានីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរូម៉ានី]]៖ [[តុលាការធម្មនុញ្ញរូម៉ានី]]បានលុបចោលលទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតជុំទីមួយ បន្ទាប់ពីរងការចោទប្រកាន់ថាមានការជ្រៀតជ្រែកពីប្រទេសរុស្ស៊ី ពិសេសក្រោយពីមើលឃើញថាបេក្ខជននិយមរុស្ស៊ីម្នាក់ឈ្មោះ[[កាលីន ចរជេស្គូ]]បានទទួលសំឡេងគាំទ្រច្រើនហួសប្រមាណពីការស្មាន។<ref>{{Cite web |date=2024-12-06 |title=Romanian court cancels presidential election amid Russian influence fears |url=https://www.politico.eu/article/romania-court-cancels-presidential-election-runoff-tiktok-russian-influence-calin-georgescu/ |access-date=2024-12-08 |website=POLITICO }}</ref> * ៧ ធ្នូ ** [[ការបោះឆ្នោតសកលហ្កាណាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតសកលហ្កាណា]]៖ អតីតប្រធានាធិបតី លោក[[ចន ម៉ាហាម៉ា]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីហ្កាណា]]ម្តងទៀត។<ref>{{Cite news |last=Adombila |first=Maxwell Akalaare |last2=Akorlie |first2=Christian |date=8 December 2024 |title=Ghana's former President Mahama wins election |url=https://www.reuters.com/world/africa/ghanas-former-president-mahama-wins-election-2024-12-08/ |access-date=9 December 2024 |work=Reuters}}</ref> ** [[ព្រះវិហារណូត្រឺដាម]]បានបើកទ្វារជាសាធារណៈឡើងវិញ បន្ទាប់ពីរងការខូចខាតដោយសារភ្លើងឆាបឆេះកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web |date=2024-12-07 |title=Live updates: Notre Dame bells ring for the first time since fire |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/notre-dame-cathedral-reopening-live-updates-rcna183295 |access-date=2024-12-08 |website=NBC News }}</ref> * ៨ សីហា – [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]៖ [[ប្រធានាធិបតីស៊ីរី]] លោក[[បាស្ហា អាល់-អាសាដ]]បាន​រត់ភៀសខ្លួនចេញ​ពី​រដ្ឋធានី[[​ដាម៉ាស់]] បន្ទាប់ពីរបបផ្ដាច់ការរបស់លោកត្រូវបានចលនាប្រឆាំងវាយ[[ការដួលរលំនៃរបបអាសាដ|ផ្ដួលរំលំ]]។ ការរត់ភៀសខ្លួនរបស់លោកបាស្ហាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីទីបញ្ចប់នៃ[[បាស្សនិយមស៊ីរី|របបបាស្សនៅស៊ីរី]]ដែលបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតពីឳពុកមកកូនចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១។ [[ក្រុមប្រឆាំងស៊ីរី]]បានប្រកាសបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ីរី|រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាល]]មួយដើម្បិដឹកនាំប្រទេសជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite news |date=December 7, 2024 |title=Syrian rebels topple President Assad, prime minister calls for free elections |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07/ |access-date=9 December 2024 |work=Reuters}}</ref> * ១១ ធ្នូ – [[ហ្វីហ្វា|សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ពិភពលោក]] (ហ្វីហ្វា) បានប្រកាសថា ប្រទេសអាហ្សង់ទីន ប៉ារ៉ាគ្វេ និងអ៊ូរុយគ្វេនឹងរួមគ្នាធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០៣០|ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកនាឆ្នាំ២០៣០]] ខណៈដែលអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាម្ចាស់ផ្ទះពានរង្វាន់នោះនៅ[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០៣៤|ឆ្នាំ២០៣៤]]។<ref>{{Cite news |date=11 December 2024 |title=Fifa confirms Saudi Arabia as 2034 World Cup hosts |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c1j0p3x0klzo |access-date=16 December 2024 |work=BBC Sport}}</ref> * ១៤ ធ្នូ ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីចចជីឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីចចជី]]៖ បេក្ខភាពនៃគណបក្ស[[អំណាចប្រជាជន (ចចជី)|អំណាចប្រជាជន]] លោក[[មីខាអ៊ីល កាវ៉េឡាច្ឆវីលី]]បានជាប់ឆ្នោតជា[[ប្រធានាធិបតីចចជី|ប្រធានាធិបតី]]ដោយគ្មានសំឡេងប្រឆាំង។<ref>{{Cite web|date=14 December 2024|title=The electoral college has elected Mikheil Kavlashvili to the position of president|url=https://www.interpressnews.ge/en/article/136098-the-electoral-college-has-elected-mikheil-kavlashvili-to-the-position-of-president|website=Interpress News}}</ref> ** អំណាច និងតួនាទីរបស់[[ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូង]] លោក[[យូន សកយ៉ល]] ត្រូវបានផ្អាកមួយរយៈ បន្ទាប់ពីសមាជិកសភាបានបោះឆ្នោតទម្លាក់លោកពីអំណាច ដែលជាលទ្ធផលនៃការប្រកាសច្បាប់អាជ្ញាសឹកដោយលោកកាលពីសប្តាហ៍មុន។<ref>{{Cite news |date=14 December 2024 |title=South Korea's President Yoon suspended after MPs vote to impeach him |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c1wq025v421t |access-date=16 December 2024 |work=BBC News}}</ref> ** [[ព្យុះចក្រវាតឈីដូ]]បានគួចចូលកោះ[[ម៉ាយុត]] ដោយសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ២០​ នាក់ និងបង្កការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{Cite web|date=16 December 2024|title=France rushes aid to Mayotte, with hundreds feared dead and hunger rising after Cyclone Chido|url=https://apnews.com/article/mayotte-cyclone-chido-climate-weather-43890b2cee0d90e67b6263f278782334|website=AP News}}</ref> * ១៧ ធ្នូ – រដ្ឋធានី[[ព័រវីឡា]]នៃប្រទេស[[វ៉ានូអាទូ]]បានទទួលរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយ[[គ្រោះរញ្ជួយដីព័រវីឡាឆ្នាំ២០២៤|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៣​ វិចទ័រ]] ខណៈមនុស្សចំនួន ១៩​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite news |date=17 December 2024 |title=Magnitude 7.4 earthquake strikes near Vanuatu capital |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/17/magnitude-7-4-earthquake-strikes-near-vanuatu-capital |access-date=20 December 2024 |work=Al Jazeera}}</ref> * ២០ ធ្នូ – មនុស្សចំនួន ៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងចំនួន ២០៥​ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស បន្ទាប់ពីរថយន្តមួយគ្រឿងបានបើកសម្រុកចូលហ្វូងមនុស្សជាច្រើននៅឯ[[ផ្សារណូអែល]]មួយកន្លែងក្នុងទីក្រុង[[ម៉ាកដេប៊ួក]] ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/12/20/world/europe/germany-christmas-market-crash.html |title=Driver Rams Christmas Market in Germany, Injuring Dozens |date=20 December 2024 |last=Schuetze |first=Christopher |work=The New York Times |access-date=24 December 2024}}</ref> * ២១ ធ្នូ – មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៤​១​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងចំនួន ៧​ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ពហុយានយន្តជាច្រើនគ្រឿងនៅលើដងផ្លូវ[[BR-១១៦ (មហាវិថីប្រេស៊ីល)|មហាវិថី BR-១១៦]] នៅទីក្រុង[[តេអូហ្វីឡូអូតូនី]] រដ្ឋ[[មីណាស​ជេរ៉ៃស]] ប្រទេសប្រេស៊ីល។ ឧប្បត្តិហេតុមួយនេះគឺត្រូវជាគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ដ៏សាហាវបំផុតនៅលើមហាវិថីកម្រិតសហព័ន្ធក្នុងប្រទេសប្រេស៊ីលចាប់តាំងពីតួលេខស្ថិតិគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍ត្រូវបានគេតាមដានកាលពីឆ្នាំ២០០៧ មក។<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html|title=Death toll in Brazil bus crash rises to 41|date=22 December 2024|work=NBC RightNow|access-date=25 December 2024|archivedate=25 ធ្នូ 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241225151255/https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html|url-status=dead}}</ref> * ២៤ ធ្នូ – [[យានអវកាសសង្កេតព្រះអាទិត្យផាកឃឺរ|យានអវកាសអង្កេតព្រះអាទិត្យហៅ ផាកឃឺរ]] បានគោចរខិតជិតនឹង[[ព្រះអាទិត្យ]]បំផុតនៅរយៈចម្ងាយ ៦.១ គីឡូម៉ែត្រ ដោយនាំឱ្យវាក្លាយជាវត្ថុសិប្បនិម្មិតកៀកនឹងព្រះអាទិត្យបំផុតមិនធ្លាប់មាន។<ref>{{Cite web|date=24 December 2024|title=NASA's Parker Solar Probe celebrates Christmas with record-smashing 'kiss' of the Sun|url=https://www.space.com/nasa-parker-solar-probe-christmas-flyby|access-date=25 December 2024|website=Space.com|language=en}}</ref> * ២៥ ធ្នូ – យន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរប្រទេសអាស៊ែបៃសង់លេខ ៨២៤៣ បានជួបគ្រោះថ្នាក់ធ្លាក់នៅក្នុងប្រទេស[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]។ មនុស្សចំនួន ២៩​ នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សសរុប ៦៧ នាក់បានរួចជីវិតពីឧប្បត្តិហេតុធ្លាក់យន្តហោះមួយនេះ។<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan Airlines plane crashes in Kazakhstan, many feared dead |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/passenger-plane-crashes-kazakhstan-emergencies-ministry-says-2024-12-25/|access-date=25 December 2024 |website=Reuters }}</ref><ref>{{Cite web |title=Prosecutor General's Office: According to latest information, 32 people onboard the aircraft are alive and receiving treatment|url=https://en.apa.az/incident/prosecutor-generals-office-according-to-latest-information-32-people-onboard-the-aircraft-are-alive-and-receiving-treatment-456494|access-date=2024-12-25 |website=Apa.az }}</ref> * ២៧ ធ្នូ – ប្រធានាធិបតីស្ដីទីកូរ៉េខាងត្បូង លោក[[ហាន់​ ដុកស៊ូ]]ត្រូវបានសមាជិករដ្ឋសភាបោះឆ្នោតទម្លាក់ពីអំណាច បន្ទាប់ពីលោកមិនបានប្រកាសអនុវត្តគម្រោងច្បាប់ចំនួនពីរទាក់ទិននឹងដំណើរការផ្លូវច្បាប់របស់លោកប្រធានាធិបតីយូន។ លោកហាន់ត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[ឆូអេ សាំងម៉ូ]]។<ref>{{Cite web |last=Yim |first=Hyunsu |title=South Korea's acting president Han Duck-Soo impeached as Yoon goes on trial |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-koreas-acting-president-faces-impeachment-vote-court-meets-martial-law-2024-12-26/ |access-date=30 December 2024 |website=Reuters}}</ref> * ២៩ ធ្នូ – យន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរកូរ៉េខាងត្បូងមួយគ្រឿងលេខ ៧៣៧-៨០០ ដែលបានហោះហើរចេញពី[[អាកាសយានដ្ឋានសុវណ្ណភូមិ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសុវណ្ណភូមិ]] ក្រុង[[បាងកក]] ប្រទេស[[ថៃ]] ទៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិមូអាន]] ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង បានបើកងាករេចេញពីផ្លូវរត់នៅអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិមូអាន រួចទៅបុកនឹងជញ្ជាំងថ្ម ដោយសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១៧៩ នាក់។ ជនរងគ្រោះពីរនាក់ត្រូវបានរាយការណ៍ថាកំពុងតែត្រូវសង្គ្រោះបន្ទាន់។<ref>{{Cite web |title=Plane skids off runway, crashes in South Korea, killing at least 85 |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/29/dozens-killed-in-south-koreas-muan-as-plane-veers-off-runway-and-crashes |access-date=2024-12-30 |website=Al Jazeera }}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-12-29 |title=Live: Plane carrying 181 crashes in South Korea, at least 96 dead |url=https://www.abc.net.au/news/2024-12-29/live-updates-plane-crashes-south-korean-muan-airport/104769186 |access-date=2024-12-30 |work=ABC News }}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Main|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២៤}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Leapyear/C21}} {{Leapyear/BE/C26}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២៤]] k9a3el9eb7x3xcxgqatdpxh3hbjxt4j ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩ 0 41536 342617 341563 2026-11-08T01:56:09Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342617 wikitext text/x-wiki {{short description|Infectious respiratory disease caused by SARS coronavirus 2}} {{About|ជំងឺ|វីរុស|កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២|រោគរាតត្បាត|រោគរាតត្បាតកូវីដ-១៩}} {{Notkhmer}} {{Update}} {{pp-protected|small=yes}} {{Use dmy dates|date=March 2020}} {{Infobox medical condition | name = ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩ (កូវីដ-១៩) | synonyms = * កូរ៉ូណាវីរុស * កូវីដ * ជំងឺផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវ ២០១៩-នកូវ * ជំងឺសួតកូរ៉ូណាវីរុសថ្មី<ref name="chinamortality" /><ref>{{cite journal|vauthors=Han X, Cao Y, Jiang N, Chen Y, Alwalid O, Zhang X, Gu J, Dai M, Liu J, Zhu W, Zheng C, Shi H | display-authors=6 |title=Novel Coronavirus Pneumonia (COVID-19) Progression Course in 17 Discharged Patients: Comparison of Clinical and Thin-Section CT Features During Recovery|journal=Clinical Infectious Diseases|date=March 2020|doi=10.1093/cid/ciaa271|pmid=32227091 | pmc=7184369 | doi-access=free }}</ref> | image = Symptoms of coronavirus disease 2019 4.0.svg | caption = រោគសញ្ញាកូវីដ-១៩ | specialty = [[ជំងឺបង្ករោគ (ឯកទេសវេជ្ជសាស្រ្ត)|ជំងឺបង្ករោគ]] | symptoms = ឡើងកម្តៅ, ក្អក, ពិបាកដកដង្ហើម, បាត់បង់ឃានវិញ្ញាណ (ក្លិន)<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref name=CDC2020Sym/><ref name=WHO2020QA/> | complications = [[រោគរលាកសួតបណ្តាលមកពីវីរុស|រោគរលាកសួត]], [[ពិសឈាមវិសាណូ|ពិសឈាមវីរុសviral sepsis]], [[acute respiratory distress syndrome]], [[កំហូចតំរងនោមស្រួចស្រាវAcute kidney injury|ការខ្សោយតំរងនោមkidney failure]], [[សមាការព្រលែងកោសិការចលកម្មcytokine release syndrome]] | onset = ២–១៤ ថ្ងៃ (ជាធម្មតា ៥) ពីការឆ្លង | duration = | types = | cause = [[កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២]] (សារស៍-កូវ-២) | risks = ធ្វើដំណើរ, ទៅកន្លែងណាដែលងាយប្រថុយនឹងវីរុស | diagnosis = [[ប្រតិកម្មច្រវាក់ពហុមែរ៉ាសចំលងក្រមបញ្ច្រាសReverse transcription polymerase chain reaction|សំណាក rRT-PCR testing]], [[ការឆ្លុះCT scan]] | differential = | prevention = [[ការលាងដៃ]], បិទមុខ, [[ចត្តាឡីស័ក]] (នៅដោយឡែក)<ref name=Quar2020>{{cite journal |last1=Nussbaumer-Streit |first1=B |last2=Mayr |first2=V |last3=Dobrescu |first3=AI |last4=Chapman |first4=A |last5=Persad |first5=E |last6=Klerings |first6=I |last7=Wagner |first7=G |last8=Siebert |first8=U |last9=Christof |first9=C |last10=Zachariah |first10=C |last11=Gartlehner |first11=G |title=Quarantine alone or in combination with other public health measures to control COVID-19: a rapid review. |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |date=8 April 2020 |volume=4 |pages=CD013574 |doi=10.1002/14651858.CD013574 |pmid=32267544|pmc=7141753 }}</ref> | treatment = [[ការព្យាបាលតាមរោគសញ្ញាSymptomatic treatment|តាមរោគសញ្ញាSymptomatic]] និងand [[ការព្យាបាលឧបត្ថម្ភsupportive treatment|ឧបត្ថម្ភsupportive]] | medication = | prognosis = | frequency = {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|confirmed|editlink=|ref=yes}} confirmed cases | deaths = {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|deaths|editlink=|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ratio|editlink=|ref=no}} of confirmed cases){{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}} }} [[File:Stop the Spread of Germs updated (Khmer).pdf|thumb|បញ្ឈប់ការរីករាលដាលនៃមេរោគ]] <!-- 1) Definition and epidemiology --> '''ជំងឺវីរុសកូរ៉ូណាឆ្នាំ២០១៩''' ('''កូវីដ-១៩''') គឺជា[[ជំងឺបង្ករោគ|ជំងឺឆ្លង]]ដែលបង្កដោយ[[កូរ៉ូណាវីរុសសមាការផ្លូវដង្ហើមស្រួចស្រាវធ្ងន់ធ្ងរ២]] (សារ្ស-កូវ-២).<ref>{{cite web|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/coronavirus/symptoms-causes/syc-20479963|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19)—Symptoms and causes|website=Mayo Clinic|access-date=2020-04-14}}</ref> កូវីដ-១៩ ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ នៅក្នុង[[អ៊ូហាន|ទីក្រុងអ៊ូហាន]], រដ្ឋធានីនៃខេត្ត[[ហ៊ូប៉ី]]របស់ប្រទេសចិនហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកវាបានរីករាលដាលទៅជុំវិញពិភពលោកហើយបន្តក្លាយជា[[ជំងឺរាតត្បាតសកលកូវីដ-១៩|ជំងឺរាតត្បាតសកល]]។<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="WHOPandemic">{{cite press release | title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 | website=[[World Health Organization]] (WHO) | date=11 March 2020 | url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 |access-date=12 March 2020 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20200311212521/https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 | archive-date=11 March 2020 }}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃ {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|date|editlink=|ref=no}}, [[ករណីជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩|ករណីប្រមាណ {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|conround|editlink=|ref=no}} ករណី]]ត្រូវបានគេរកឃើញនៅតាមប្រទេសនិងដែនដីចំនួន {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|territories|ref=no}} ដែលជាលទ្ធផល[[មរណភាពដោយជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩|មនុស្សប្រមាណជាង {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|dround|editlink=|ref=no}} នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត]]។ ចំណែកឯអ្នកជាសះស្បើយមានចំនួនជាង {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|recround|editlink=|ref=no}} នាក់។{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}} <!-- 2) Symptoms --> រោគសញ្ញាទូទៅរួមមាន[[គ្រុនក្តៅ]]កំដៅចាប់ពី ៣៧,៥ុអង្សារឡើងទៅ, [[ក្អក]],ឈឺបំពង់ក, ឆាប់អស់កម្លាំង, [[ការពិបាកដកដង្ហើម]], និង[[អាណូស្មៀរ|បាត់បង់ឃាណវិញ្ញាណ]] និងជីវ្ហាវិញ្ញាណ។<ref name="CDC2020Sym" /><ref name="whoqa">{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19)|url-status=live|access-date=11 March 2020|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020}}</ref><ref name="entuk-anosmia" /> រោគសញ្ញានៃករណីកូវីដ-១៩ ភាគច្រើនគឺបែបលក្ខណៈធន់ស្រាល, ប៉ុន្តែខ្លះអាចវិវត្តទៅជា[[រោគរលាកសួតបណ្តាលមកពីវីរុស|រោគរលាកសួត]], [[រោគសញ្ញាជំងឺនៃសរីរាង្គមួយចំនួន|សរីរាង្គមួយចំនួនឈប់ដំណើរការ]], ឫ[[កកសរសៃឈាម]]ជាដើម។<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="tocil-8" /><ref name="WHO-q-a">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses |title=Q&A on coronaviruses |website=[[World Health Organization]] (WHO) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses |archive-date=20 January 2020 |access-date=27 January 2020| name-list-format = vanc}}</ref> [[រយៈពេលបង្ករោគ|រយៈវេលានៃរោគសញ្ញា]]នឹងចាប់ផ្តើមមាននៅថ្ងៃទីប្រាំបន្ទាប់ពីបានប៉ះជាមួយនឹងវីរុសប៉ុន្តែពេលខ្លះវានឹងចំណាយពេលចាប់ពី ២ ថ្ងៃរហូតដល់ទៅ ១៤ ថ្ងៃឯណោះ។<ref name="CDC2020Sym" /><ref>{{cite journal|author-last1=Velavan |author-first1=T. P. |author-last2=Meyer |author-first2=C. G. |title=The COVID-19 epidemic|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=n/a|issue=n/a|pages=278–80|doi=10.1111/tmi.13383 |doi-access=free |pmid=32052514|date=March 2020 |pmc=7169770 }}</ref> <!-- 3) Spread and diagnosis --> <!-- DO NOT INTERFERE WITH THE SECTION BEGIN/END TAGS, AS IT WILL BREAK THE PANDEMIC ARTICLE --><section begin="Spread">វីរុស អាចចម្លងពីមនុស្សម្នាក់ ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតតាមរយៈការនៅជិតគ្នា ។</section>The virus is primarily [[Transmission (medicine)|spread]] between people during close contact,{{efn|Close contact is defined as one metre (three feet) by the WHO<ref name="WHO2020QA">{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses|date=8 April 2020|work=[[World Health Organization]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=30 April 2020}}</ref> and two metres (six feet) by the CDC.<ref name="CDCTrans">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/how-covid-spreads.html |title=How COVID-19 Spreads |date=2 April 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403001235/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prepare/transmission.html|archive-date=April 3, 2020|access-date=April 3, 2020}}</ref>}} often via [[Respiratory droplet|small droplets]] produced by coughing,{{efn|An uncovered cough can travel up to {{convert|8.2|m|ft|abbr=off}}.<ref name="Bourouiba, JAMA, 26 March">{{Cite journal| doi = 10.1001/jama.2020.4756| vauthors=Bourouiba L | title = Turbulent Gas Clouds and Respiratory Pathogen Emissions: Potential Implications for Reducing Transmission of COVID-19| journal = JAMA | date = March 2020| pmid = 32215590 | doi-access = free}}</ref>}} sneezing, and talking.<ref name=WHO2020QA/><ref name=CDCTrans/><ref name="ECDCQA">{{cite web|url=https://www.ecdc.europa.eu/en/covid-19/questions-answers|title=Q & A on COVID-19|website=European Centre for Disease Prevention and Control|access-date=30 April 2020}}</ref> The droplets usually fall to the ground or onto surfaces rather than [[airborne disease|remaining in the air]] over long distances.<ref name=WHO2020QA/><!--These droplets are relatively heavy, do not travel far and quickly sink to the ground. --> People may also become infected by touching a contaminated surface and then touching their face.<ref name=WHO2020QA/><!-- These droplets land on objects and surfaces around the person. Other people then catch COVID-19 by touching these objects or surfaces, then touching their eyes, nose or mouth. --><ref name=CDCTrans/><!-- The virus is thought to spread mainly from person-to-person [...] Between people who are in close contact with one another --> On surfaces, the amount of virus declines over time until it is insufficient to remain infectious, but it may be detected for hours or days.<ref name=WHO2020QA/><ref name="ECDCQA" /><!-- Quote:A recent study published by The New England Journal of Medicine (NEJM) reported that the causal agent of COVID-19 (SARS-CoV-2) is able to persist for up to 24 hours on cardboard, in experimental settings (e.g. controlled relative humidity and temperature). In practice however there is no evidence of the infection ever being transmitted through contaminated packages that are exposed to different environmental conditions and temperatures. --><ref name="StableNIH">{{cite web|url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/new-coronavirus-stable-hours-surfaces|title=New coronavirus stable for hours on surfaces|date=17 March 2020|publisher=[[National Institutes of Health]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323032520/https://www.nih.gov/news-events/news-releases/new-coronavirus-stable-hours-surfaces|archive-date=23 March 2020|access-date=30 April 2020}}</ref><!-- Quote: The scientists found that severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) was detectable in aerosols for up to three hours, up to four hours on copper, up to twenty-four hours on cardboard and up to two to three days on plastic and stainless steel. --> It is most contagious during the first three days after the onset of symptoms, although spread may be possible before symptoms appear and in later stages of the disease.<!-- Quote: "People are thought to be most contagious when they are most symptomatic (the sickest) [...] Some spread might be possible before people show symptoms" --><ref name=":22">{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200402-sitrep-73-covid-19.pdf?sfvrsn=5ae25bc7_4|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report—73|last=|first=|date=2 April 2020|website=World Health Organization|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=3 April 2020}}</ref><!-- Quote: shedding of the COVID-19 virus is highest in upper respiratory tract (nose and throat) early in the course of the disease.8-11 That is, within the first three days from onset of symptoms.10-11 Preliminary data suggests people may be more contagious around the time of symptom onset as compared to later on in the disease. --><!-- DO NOT REMOVE THE FOLLOWING TAG --><section end="Spread"/> The standard method of [[diagnosis]] is by [[real-time reverse transcription polymerase chain reaction]] (rRT-PCR) from a [[nasopharyngeal swab]].<ref name="CDC2020Testing">{{cite web |title=Interim Guidelines for Collecting, Handling, and Testing Clinical Specimens from Persons for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/guidelines-clinical-specimens.html |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |access-date=26 March 2020 |date=11 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/lab/guidelines-clinical-specimens.html |archive-date=4 March 2020 |url-status=live }}</ref> [[Chest CT]] imaging may also be helpful for diagnosis in individuals where there is a high suspicion of infection based on symptoms and risk factors; however, guidelines do not recommend using it for routine screening.<ref name=":0">{{cite journal|vauthors=Salehi S, Abedi A, Balakrishnan S, Gholamrezanezhad A |date=March 2020 |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Systematic Review of Imaging Findings in 919 Patients |journal=American Journal of Roentgenology|pages=1–7|doi=10.2214/AJR.20.23034|pmid=32174129 | doi-access=free}}</ref><ref name="acr.org">{{cite web|url=https://www.acr.org/Advocacy-and-Economics/ACR-Position-Statements/Recommendations-for-Chest-Radiography-and-CT-for-Suspected-COVID19-Infection|title=ACR Recommendations for the use of Chest Radiography and Computed Tomography (CT) for Suspected COVID-19 Infection|last=|first=|date=2020-03-22|website=American College of Radiology|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328055813/https://www.acr.org/Advocacy-and-Economics/ACR-Position-Statements/Recommendations-for-Chest-Radiography-and-CT-for-Suspected-COVID19-Infection|archive-date=28 March 2020|access-date=|archivedate=28 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200328055813/https://www.acr.org/Advocacy-and-Economics/ACR-Position-Statements/Recommendations-for-Chest-Radiography-and-CT-for-Suspected-COVID19-Infection}}</ref> <!-- 4) Prevention --> Recommended measures to prevent infection include frequent [[hand washing]], [[social distancing|maintaining physical distance from others]] (especially from those with symptoms), [[quarantine]], covering coughs, and keeping unwashed hands away from the face.<ref name="Advice for public">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=25 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 January 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults|title=Guidance on social distancing for everyone in the UK|website=GOV.UK|access-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324214400/https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults|archive-date=24 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name=Quar2020/> In addition, the use of a face covering is recommended for those who suspect they have the virus and their caregivers.<ref name="CDC2020IfSick">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/if-you-are-sick/steps-when-sick.html |title=What to Do if You Are Sick |vauthors=((Centers for Disease Control and Prevention)) |date=5 April 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|archive-date=14 February 2020|access-date=24 April 2020 }}</ref><ref name=WHO2020masks>{{cite web |title=When and how to use masks |url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks |website=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307013848/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks |archive-date=7 March 2020 |url-status=live }}</ref><!-- Quote: "If you are healthy, you only need to wear a mask if you are taking care of a person with suspected 2019-nCoV infection." --> Recommendations for face covering use by the general public vary, with some authorities recommending, some recommending against, and others requiring their use.<ref name=WHO2020masks/><ref>{{cite journal|vauthors=Feng S, Shen C, Xia N, Song W, Fan M, Cowling BJ |date=March 2020|title=Rational use of face masks in the COVID-19 pandemic|journal=Lancet Respiratory Medicine|volume=0|issue=5|pages=434–436|doi=10.1016/S2213-2600(20)30134-X|pmid=32203710|pmc=7118603 | doi-access=free }}</ref><ref>{{cite news|last=Tait|first=Robert|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/30/czechs-get-to-work-making-masks-after-government-decree-coronavirus|title=Czechs get to work making masks after government decree|date=2020-03-30|work=The Guardian|access-date=2020-03-31|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330235911/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/30/czechs-get-to-work-making-masks-after-government-decree-coronavirus|archive-date=30 March 2020|url-status=live}}</ref> There is limited evidence for or against the use of masks (medical or other) in healthy individuals in the wider community.<ref name=WHO2020QA/><!-- Quote: Currently, there is not enough evidence for or against the use of masks (medical or other) in healthy individuals in the wider community. --> <!-- 5) Management and history --> According to the World Health Organization, there are no available [[COVID-19 vaccine|vaccine]]s nor [[COVID-19 drug development|specific]] [[antiviral treatment]]s for COVID-19.<ref name=WHO2020QA/><!-- To date, there is no vaccine and no specific antiviral medicine to prevent or treat COVID-2019. --> On 1 May 2020, the United States gave [[Emergency Use Authorization]] to the antiviral [[remdesivir]] for people hospitalized with severe COVID-19.<ref name=fda20200501 /> Management involves the [[Palliative care|treatment of symptoms]], [[supportive care]], [[isolation (health care)|isolation]], and [[Medical research|experimental measures]].<ref name="cdc21Jan20202">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/prevention.html |title=How to Protect Yourself & Others |date=8 April 2020|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226145347/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|archive-date=26 February 2020|access-date=9 April 2020 }}</ref> The [[World Health Organization]] (WHO) declared the COVID-19 [[outbreak]] a [[Public Health Emergency of International Concern]] (PHEIC)<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=11 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131005904/https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|archive-date=31 January 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite news | author-last1=Mahtani |author-first1=S. |author-last2=Berger |author-first2=M. |author-last3=O'Grady |author-first3=S. |author-last4=Iati |author-first4=M. | url = https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html |title = Hundreds of evacuees to be held on bases in California; Hong Kong and Taiwan restrict travel from mainland China | work = [[The Washington Post]] | date = 6 February 2020 | access-date = 11 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200207134650/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html | archive-date = 7 February 2020 | url-status = live | name-list-format = vanc}}</ref> on 30 January 2020 and a [[pandemic]] on 11 March 2020.<ref name="WHOPandemic" /> [[Local transmission]] of the disease has occurred in most countries across all six [[WHO regions]].<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200416-sitrep-87-covid-19.pdf?sfvrsn=9523115a_2|title=WHO Situation Report #87|last=|first=|date=16 April 2020|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> [[File:En.Wikipedia-VideoWiki-Coronavirus disease 2019.webm|thumb|thumbtime=0:02|upright=1.4|Video summary ([[Wikipedia:VideoWiki/Coronavirus disease 2019|script]])]] {{TOC limit}} ==អាការៈ និង រោគសញ្ញា== {| class="wikitable" style = "float:right; margin-left:1em; text-align:center" |+ Symptoms of COVID-19<ref name="CDC Interim Guidance" /> |- ! scope="col" | Symptom ! scope="col" | Range |- |Fever |83–99% |- |Cough |59–82% |- |Loss of appetite |40–84% |- |Fatigue |44–70% |- |Shortness of breath |31–40% |- |Coughing up sputum |28–33% |- |Muscle aches and pains |11–35% |} [[Fever]] is the most common symptom, although some older people and those with other health problems experience fever later in the disease.<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref>{{cite journal |quote=...{{nbsp}}52 critically ill adult patients{{nbsp}}... fever (98%){{nbsp}}... [of which] fever was not detected at the onset of illness in six (11·5%){{nbsp}}...|display-authors=etal|last1=Yang|first1=Xiaobo|last2=Yu|first2=Yuan|last3=Xu|first3=Jiqian|title=Clinical course and outcomes of critically ill patients with SARS-CoV-2 pneumonia in Wuhan, China: a single-centered, retrospective, observational study |journal=Lancet |date=24 February 2020 |volume=8|issue=5|pages=475–481|doi=10.1016/S2213-2600(20)30079-5 |pmid=32105632|pmc=7102538<!-- Let's hold this number in reserve: |pmid=32105632 -->}}</ref> In one study, 44% of people had fever when they presented to the hospital, while 89% went on to develop fever at some point during their hospitalization.<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref name="Guan Ni Hu Liang p."/> Other common symptoms include [[cough]], [[Anorexia (symptom)|loss of appetite]], [[fatigue]], [[Dyspnea|shortness of breath]], [[sputum|sputum production]], and [[Myalgia|muscle]] and [[Arthralgia|joint pains]].<ref name="CDC Interim Guidance" /><ref name="CDC2020Sym"><!-- KEEP THIS NAMED REFERENCE -->{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html |title=Symptoms of Coronavirus |date=20 March 2020|website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 January 2020|access-date=}}</ref><ref name="chinamortality" /><ref name="Hessen27Jan2020">{{cite web |url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center |title=Novel Coronavirus Information Center: Expert guidance and commentary |last=Hessen |first=Margaret Trexler | name-list-format = vanc |date=27 January 2020 |website=Elsevier Connect |url-status=live |access-date=31 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center |archive-date=30 January 2020 }}</ref> Symptoms such as [[nausea]], [[vomiting]], and [[diarrhoea]] have been observed in varying percentages.<ref name=":10">{{cite news|title=Clinical Characteristics of SARS-CoV-2 Infected Pneumonia with Diarrhea|first1=Xiao-Shan|last1=Wei|first2=Xuan|last2=Wang|first3=Yi-Ran|last3=Niu|first4=Lin-Lin|last4=Ye|first5=Wen-Bei|last5=Peng|first6=Zi-Hao|last6=Wang|first7=Wei-Bing|last7=Yang|first8=Bo-Han|last8=Yang|first9=Jian-Chu|last9=Zhang|first10=Wan-Li|last10=Ma|first11=Xiao-Rong|last11=Wang|first12=Qiong|last12=Zhou|date=26 February 2020|doi=10.2139/ssrn.3546120|ssrn = }}</ref><ref name="Huang24Jan2020">{{cite journal | vauthors = Huang C, Wang Y, Li X, Ren L, Zhao J, Hu Y, Zhang L, Fan G, Xu J, Gu X, Cheng Z, Yu T, Xia J, Wei Y, Wu W, Xie X, Yin W, Li H, Liu M, Xiao Y, Gao H, Guo L, Xie J, Wang G, Jiang R, Gao Z, Jin Q, Wang J, Cao B | display-authors = 6 | title = Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China | journal = Lancet | volume = 395 | issue = 10223 | pages = 497–506 | date = February 2020 | pmid = 31986264 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30183-5 | pmc = 7159299 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lai|first1=Chih-Cheng|last2=Shih|first2=Tzu-Ping|last3=Ko|first3=Wen-Chien|last4=Tang|first4=Hung-Jen|last5=Hsueh|first5=Po-Ren|date=1 March 2020|title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) and coronavirus disease-2019 (COVID-19): The epidemic and the challenges|journal=International Journal of Antimicrobial Agents|volume=55|issue=3|page=105924|doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105924|pmid=32081636|issn=0924-8579|pmc=7127800}}</ref> Less common symptoms include sneezing, runny nose, or sore throat.<ref name="WHOReport24Feb2020"/> Some cases in China initially presented with only [[chest pain|chest tightness]] and [[palpitations]].<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p.">{{cite journal | vauthors = Zheng YY, Ma YT, Zhang JY, Xie X | title = COVID-19 and the cardiovascular system | journal = Nature Reviews. Cardiology | date = March 2020 | volume = 17 | issue = 5 | pages = 259–260 | pmid = 32139904 | doi = 10.1038/s41569-020-0360-5 | pmc = 7095524 | doi-access = free }}</ref> A decreased sense of smell or disturbances in taste may occur.<ref name="LancetIDSmell">{{cite journal |vauthors=Xydakis MS, Dehgani-Mobaraki P, Holbrook EH, Geisthoff UW, Bauer C, Hautefort C, Herman P, Manley GT, Lyon DM, Hopkins C |display-authors=6 |title=Smell and taste dysfunction in patients with COVID-19 |journal=Lancet Infectious Diseases |date=April 15, 2020 |doi=10.1016/S1473-3099(20)30293-0 |pmid=32304629 |url=https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30293-0/fulltext#%20 |accessdate=21 April 2020|pmc=7159875 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html|title=Symptoms of Coronavirus|last=|first=|date=27 April 2020|website=|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=28 April 2020}}</ref><!-- Even though loss of smell as a symptom was first hyped and then fell back down to Earth, and even though other upper respiratory infections can cause loss of smell, I thought I'd keep some of technical terms which were here still available: anosmia means loss of smell, hyposmia means partial loss of smell, and dysgeusia means disturbance in taste. --> [[anosmia|Loss of smell]] was a presenting symptom in 30% of confirmed cases in South Korea.<ref name="entuk-anosmia">{{cite web|url=https://www.entuk.org/loss-sense-smell-marker-covid-19-infection|title=Loss of sense of smell as marker of COVID-19 infection|last=Hopkins|first=Claire|date=|website=Ear, Nose and Throat surgery body of United Kingdom|access-date=2020-03-28|archive-date=27 ឧសភា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527203954/https://www.entuk.org/sites/default/files/files/Loss%20of%20sense%20of%20smell%20as%20marker%20of%20COVID.pdf|url-status=dead|archivedate=27 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200527203954/https://www.entuk.org/sites/default/files/files/Loss%20of%20sense%20of%20smell%20as%20marker%20of%20COVID.pdf}}</ref><ref name="Iacobucci2020">{{cite journal|last1=Iacobucci|first1=Gareth|title=Sixty seconds on ... anosmia|journal=BMJ|year=2020|volume=368|pages=m1202|issn=1756-1833|doi=10.1136/bmj.m1202|pmid=32209546|doi-access=free}}</ref> As is common with infections, there is a delay between the moment a person is first infected and the time he or she develops symptoms. This is called the [[incubation period]]. The incubation period for COVID‑19 is typically five to six days but may range from two to 14 days,<ref>{{cite document | vauthors=((World Health Organization)) |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19): situation report, 29 |date=19 February 2020|website=[[World Health Organization]] (WHO) | hdl=10665/331118 | hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19): How long is the incubation period for COVID-19?|date=|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=26 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref> although 97.5% of people who develop symptoms will do so within 11.5 days of infection.<ref>{{cite journal|last1=Lauer|first1=Stephen A.|last2=Grantz|first2=Kyra H.|last3=Bi|first3=Qifang|last4=Jones|first4=Forrest K.|last5=Zheng|first5=Qulu|last6=Meredith|first6=Hannah R.|last7=Azman|first7=Andrew S.|last8=Reich|first8=Nicholas G.|last9=Lessler|first9=Justin|date=10 March 2020|title=The Incubation Period of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) From Publicly Reported Confirmed Cases: Estimation and Application|journal=Annals of Internal Medicine|volume=172|issue=9|page=577|doi=10.7326/M20-0504|pmid=32150748|pmc=7081172|issn=0003-4819}}</ref> A minority of cases do not develop noticeable symptoms at any point in time.<ref name=Imperial>{{cite journal|publisher=Imperial College COVID-19 Response Team|title=Report 9: Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID-19 mortality and healthcare demand|date=March 16, 2020|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-COVID19-NPI-modelling-16-03-2020.pdf|accessdate=April 21, 2020}}</ref><ref name=MizumotoEtAl>{{cite journal |last1=Mizumoto |first1=Kenji |last2=Kagaya |first2=Katsushi |last3=Zarebski |first3=Alexander |last4=Chowell |first4=Gerardo |title=Estimating the asymptomatic proportion of coronavirus disease 2019 (COVID-19) cases on board the Diamond Princess cruise ship, Yokohama, Japan, 2020 |journal=Euro Surveillance |date=2020 |volume=25 |issue=10 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2020.25.10.2000180 |pmid=32183930 |pmc=7078829 |url=http://med.stanford.edu/content/dam/sm/id/documents/COVID/AsymptCOVID_TransmissionShip.pdf |accessdate=April 21, 2020}}</ref> These asymptomatic carriers tend not to get tested, and their role in transmission is not yet fully known.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html|title=Clinical Questions about COVID-19: Questions and Answers |last=|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2020-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/faq.html|archive-date=14 February 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lai |first1=Chich-Cheng |last2=Liu |first2=Yen Hung |last3=Wang |first3=Cheng-Yi |last4=Wang |first4=Ya-Hui |last5=Hsueh |first5=Shun-Chung |last6=Yen |first6=Muh-Yen |last7=Ko |first7=Wen-Chien |last8=Hsueh |first8=Po-Ren |title=Asymptomatic carrier state, acute respiratory disease, and pneumonia due to severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2): Facts and myths |journal=Journal of Microbiology, Immunology, and Infection |date=March 4, 2020 |doi=10.1016/j.jmii.2020.02.012 |pmid=32173241 |pmc=7128959 }}</ref> However, preliminary evidence suggests they may contribute to the spread of the disease.<ref>{{cite journal|last=Bai|first=Yan|last2=Yao|first2=Lingsheng|last3=Wei|first3=Tao|last4=Tian|first4=Fei|last5=Jin|first5=Dong-Yan|last6=Chen|first6=Lijuan|last7=Wang|first7=Meiyun|date=2020-02-21|title=Presumed Asymptomatic Carrier Transmission of COVID-19|journal=JAMA|volume=323|issue=14|page=1406|doi=10.1001/jama.2020.2565|issn=0098-7484|pmc=7042844|pmid=32083643}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-31/china-reveals-1-541-symptom-free-virus-cases-under-pressure|title=China Reveals 1,541 Symptom-Free Virus Cases Under Pressure|last=|first=|date=31 March 2020|website=www.bloomberg.com|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-31}}</ref> In March 2020, the [[Korea Centers for Disease Control and Prevention]] (KCDC) reported that 20% of confirmed cases remained asymptomatic during their hospital stay.<ref name=":1" /><ref>{{cite web|url=http://www.ktv.go.kr/program/home/PG1110921D/content/595426|title=코로나19 국내 발생현황 브리핑 (20. 03. 16. 14시)|website=ktv.go.kr|language=ko|access-date=2020-03-31}}</ref> ===Complications=== In some, the disease may progress to [[pneumonia]], [[Multiple organ dysfunction syndrome|multi-organ failure]], and [[death]].<ref name="Hui14Jan2020">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Hui DS, I Azhar E, Madani TA, Ntoumi F, Kock R, Dar O, Ippolito G, Mchugh TD, Memish ZA, Drosten C, Zumla A, Petersen E|date=February 2020|title=The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health - The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China |journal=Int J Infect Dis|volume=91|issue=|pages=264–66|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009|pmc=7128332|pmid=31953166|doi-access=free }}</ref> Neurological manifestations include [kikilu[seizures]], [[stroke]], [[encephalitis]], and [[Guillain–Barré syndrome]].<ref>{{cite journal|last1=Carod-Artal|first1=FJ|date=1 May 2020|title=Neurological complications of coronavirus and COVID-19.|journal=Revista de neurologia|volume=70|issue=9|pages=311–322|doi=10.33588/rn.7009.2020179|pmid=32329044}}</ref> Cardiovascular-related complications may include [[heart failure]], [[Arrhythmia|irregular electrical activity]], [[Venous thromboembolism|blood clots]], and [[Myocarditis|heart inflammation]].<ref>{{cite journal|last1=Long|first1=B|last2=Brady|first2=WJ|last3=Koyfman|first3=A|last4=Gottlieb|first4=M|date=18 April 2020|title=Cardiovascular complications in COVID-19.|journal=The American Journal of Emergency Medicine|doi=10.1016/j.ajem.2020.04.048|pmc=7165109|pmid=32317203}}</ref> In some people, COVID‑19 may affect the lungs causing [[pneumonia]]. In those most severely affected, COVID-19 may rapidly progress to [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) causing respiratory failure, [[septic shock]], or multi-organ failure.<ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–5452">{{cite journal|vauthors=Heymann DL, Shindo N|date=February 2020|title=COVID-19: what is next for public health?|journal=Lancet|publisher=Elsevier BV|volume=395|issue=10224|pages=542–545|doi=10.1016/s0140-6736(20)30374-3|pmc=7138015|pmid=32061313|collaboration=WHO Scientific and Technical Advisory Group for Infectious Hazards}}</ref><ref>{{cite book|title=StatPearls|vauthors=Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, Dulebohn SC, Di Napoli R|date=2020|publisher=StatPearls Publishing|location=Treasure Island (FL)|chapter=Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19)|pmid=32150360|access-date=18 March 2020|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/}}</ref> Complications associated with COVID‑19 include [[sepsis]], [[Coagulopathy|abnormal clotting]], and damage to the heart, kidneys, and liver. Clotting abnormalities, specifically an increase in [[prothrombin time]], have been described in 6% of those admitted to hospital with COVID-19, while abnormal kidney function is seen in 4% of this group.<ref name="Zhou Yu Du Fan 2020 p.2">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Zhou F, Yu T, Du R, Fan G, Liu Y, Liu Z, Xiang J, Wang Y, Song B, Gu X, Guan L|date=2020|title=Clinical course and risk factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China: a retrospective cohort study|journal=The Lancet|publisher=Elsevier BV|volume=395|issue=10229|pages=1054–1062|doi=10.1016/s0140-6736(20)30566-3|issn=0140-6736|pmid=32171076|doi-access=free}}</ref> Approximately 20-30% of people who present with COVID‑19 demonstrate elevated liver enzymes ([[transaminase]]s).<ref name="Sanders20202">{{cite journal|last1=Sanders|first1=JM|last2=Monogue|first2=ML|last3=Jodlowski|first3=TZ|last4=Cutrell|first4=JB|date=April 13, 2020|title=Pharmacologic Treatments for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Review|journal=JAMA|doi=10.1001/jama.2020.6019|pmid=32282022|doi-access=free}}</ref> Liver injury as shown by blood markers of liver damage is frequently seen in severe cases.<ref>{{cite journal|vauthors=Xu L, Liu J, Lu M, Yang D, Zheng X|date=March 2020|title=Liver injury during highly pathogenic human coronavirus infections|journal=Liver International|volume=40|issue=5|pages=998–1004|doi=10.1111/liv.14435|pmid=32170806|doi-access=free}}</ref> ==Cause== {{See also|Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2}} ===ការចំលង=== <!-- DO NOT INTERFERE WITH THE SECTION BEGIN/END TAGS, AS IT WILL BREAK THE PANDEMIC ARTICLE --><section begin="Transmission"/>[[File:Sneeze.JPG|alt=Cough/sneeze droplets visualised in dark background using Tyndall scattering|thumb|Respiratory droplets produced when a man [[sneeze]]s, visualised using [[Tyndall scattering]]]] [[File:COVID19 in numbers- R0, the case fatality rate and why we need to flatten the curve.webm|thumb|thumbtime=4:02|A video discussing the [[basic reproduction number]] and [[case fatality rate]] in the context of the pandemic]] COVID-19 is a new disease, and the ways it spreads between people are under investigation, including: the role of small droplets, the extent and how it may be transmitted through air, and how long the virus remains infectious on surfaces.<ref name="WHO2020QA" /><ref name="CDCTrans" /><ref name=ECDCQA/> The disease is spread during close contact, often by small droplets produced during coughing, sneezing, or talking.<ref name="WHO2020QA" /><ref name=ECDCQA/> During close contact, (1 to 2 metres, 3 to 6 feet), people catch the disease after [[inhaling|breathing in]] contaminated droplets that were [[exhaled]] by infected people. However, the droplets are relatively heavy and usually fall to the ground or surfaces, as opposed to being infectious over large distances.<ref name="WHO2020QA" /><ref name=ECDCQA/> After the droplets fall to floors or surfaces, they still can infect other people, if they touch contaminated surfaces and then their eyes, nose or mouth with unwashed hands.<ref name="WHO2020QA" /> On surfaces the amount of active virus decreases over time until it can no longer cause infection.<ref name=ECDCQA/> However, experimentally, the virus can survive on various surfaces for some time, (for example copper or cardboard for a few hours, and plastic or steel for a few days).<ref name=ECDCQA/><ref name="Doremalen">{{cite journal|vauthors=van Doremalen N, Bushmaker T, Morris DH, Holbrook MG, Gamble A, Williamson BN, Tamin A, Harcourt JL, Thornburg NJ, Gerber SI, Lloyd-Smith JO, de Wit E, Munster VJ | display-authors=6 |date=March 2020 |title=Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared with SARS-CoV-1|journal=New England Journal of Medicine| volume=382 | issue=16|pages=1564–7|doi=10.1056/NEJMc2004973|issn=0028-4793|pmc=7121658|pmid=32182409 |doi-access=free }}</ref> Surfaces are easily decontaminated with household disinfectants which kill the virus outside the human body or on the hands.<ref name="WHO2020QA" /> Disinfectants or bleach are not a treatment for COVID-19, and cause health problems when not used properly, such as inside the human body.<ref>{{cite web|title=Household cleaners and disinfectants can cause health problems when not used properly. Follow the instructions on the product label to ensure safe and effective use. Learn more about cleaning and disinfecting your home: <nowiki>https://bit.ly/2S2a9yc .pic.twitter.com/rdcR9QJNIR</nowiki>|url=https://twitter.com/cdcgov/status/1253742258853199872?lang=en|last=CDC|date=2020-04-24|website=@cdcgov|language=en|access-date=2020-05-06}}</ref> [[Sputum]] and [[saliva]] carry large amounts of virus.<ref name="Saliva2020"/><ref name="WHO2020QA" /><ref name="CDCTrans" /><ref name=ECDCQA/> Some medical procedures may result in the virus being transmitted easier than normal for such small droplets, known as [[airborne transmission]].<ref name="WHO2020QA" /><ref name=ECDCQA/> The virus is most contagious during the first three days after onset of symptoms, although spread is known to occur up to two days before symptoms appear (presymptomatic transmission) and in later stages of the disease.<ref name="CDCTrans" /><ref name=ECDCQA/><ref name="who20200402">{{cite web |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200402-sitrep-73-covid-19.pdf?sfvrsn=5ae25bc7_4 |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report—73 |date=2 April 2020 |website=World Health Organization|url-status=live|access-date=3 April 2020}}</ref><ref name=ECDC23April2020>[https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/covid-19-rapid-risk-assessment-coronavirus-disease-2019-ninth-update-23-april-2020.pdf Coronavirus disease 2019 (COVID-19) in the EU/EEA and the UK – ninth update], 23 April 2020. Stockholm: ECDC, p.8-9.</ref> Some people have been infected and recovered without showing symptoms, but uncertainties remain in terms of asymptomatic transmission.<ref name=ECDCQA/> Although COVID-19 is not a [[sexually transmitted infection]], kissing, intimate contact, and faecal oral routes are suspected to transmit the virus.<ref>{{cite web|url=https://www.acon.org.au/what-we-are-here-for/covid19/ |title=COVID-19 and Our Communities -ACON – We are a New South Wales based health promotion organisation specialising in HIV prevention, HIV support and lesbian, gay, bisexual, transgender and intersex (LGBTI) health |publisher=Acon.org.au |date= |accessdate=2020-04-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/imm/covid-sex-guidance.pdf|title=Sex and Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|last=|first=|date=27 March 2020|website=nyc.gov|url-status=dead|archive-url=|archive-date=|access-date=29 April 2020|archivedate=20 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200520011428/https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/imm/covid-sex-guidance.pdf}}</ref><!-- DO NOT REMOVE THE FOLLOWING TAG --><section end="Transmission"/> ===វីរុសវិទ្យា=== {{Main|Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2}} [[File:Coronavirus virion structure.svg|thumb|Illustration of [[SARSr-CoV]] virion]] Severe acute respiratory syndrome coronavirus{{nbsp}}2 (SARS-CoV-2) is a [[novel virus|novel]] severe acute respiratory syndrome coronavirus, first isolated from three people with pneumonia connected to the [[Disease cluster|cluster]] of acute respiratory illness cases in Wuhan.<ref name="ECDC risk assessment">{{cite web |url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/SARS-CoV-2-risk-assessment-14-feb-2020.pdf |title=Outbreak of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2): increased transmission beyond China—fourth update |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control |date=14 February 2020 |access-date=8 March 2020}}</ref> All features of the novel SARS-CoV-2 virus occur in related coronaviruses in nature.<ref name="NM-20200317" /> Outside the human body, the virus is killed by household [[soap]], which bursts its [[Viral envelope|protective bubble]].<ref name=":0"/> SARS-CoV-2 is closely related to the original [[SARS-CoV]].<ref name="Zhu24Jan2020">{{cite journal |vauthors=Zhu N, Zhang D, Wang W, Li X, Yang B, Song J, Zhao X, Huang B, Shi W, Lu R, Niu P, Zhan F, Ma X, Wang D, Xu W, Wu G, Gao GF, Tan W |display-authors=6 |title=A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019 |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=382 |issue=8 |pages=727–733 |date=February 2020 |pmid=31978945 |doi=10.1056/NEJMoa2001017|pmc=7092803 }}</ref> It is thought to have a [[Zoonosis|zoonotic]] origin. Genetic analysis has revealed that the coronavirus genetically clusters with the genus ''[[Betacoronavirus]]'', in subgenus [[Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus|''Sarbecovirus'']] (lineage B) together with two [[bat]]-derived strains. It is 96% identical at the whole [[genome]] level to other bat coronavirus samples (BatCov RaTG13).<ref name="WHOReport24Feb2020" /> In February 2020, Chinese researchers found that there is only one [[amino acid]] difference in the binding domain of the [[Peplomer|S protein]] between the coronaviruses from [[pangolins]] and those from humans; however, whole-genome comparison to date found that at most 92% of genetic material was shared between pangolin coronavirus and SARS-CoV-2, which is insufficient to prove pangolins to be the [[intermediate host]].<ref name="Cyranoski26Feb2020">{{cite journal |title=Mystery deepens over animal source of coronavirus |journal=Nature |volume=579 |pages=18–19 |date=26 February 2020 |doi=10.1038/d41586-020-00548-w |pmid=32127703 |vauthors=Cyranoski D |issue=7797 |bibcode=2020Natur.579...18C|doi-access=free }}</ref> ==Pathophysiology== The lungs are the organs most affected by COVID‑19 because the virus accesses host cells via the enzyme [[angiotensin-converting enzyme 2]] (ACE2), which is most abundant in [[Type II cell|type II alveolar cells]] of the lungs. The virus uses a special surface glycoprotein called a "spike" ([[peplomer]]) to connect to ACE2 and enter the host cell.<ref name="Nature Microbiology">{{cite journal | title=Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses | journal=Nature Microbiology | doi=10.1038/s41564-020-0688-y | doi-access=free | pmid=32094589 | date=2020 | vauthors=Letko M, Marzi A, Munster V | volume=5 | issue=4 | pages=562–569 | pmc=7095430 }}</ref> The density of ACE2 in each tissue correlates with the severity of the disease in that tissue and some have suggested that decreasing ACE2 activity might be protective,<ref name="Zhang Penninger Li Zhong p.">{{cite journal | vauthors=Zhang H, Penninger JM, Li Y, Zhong N, Slutsky AS | title=Angiotensin-converting enzyme 2 (ACE2) as a SARS-CoV-2 receptor: molecular mechanisms and potential therapeutic target | journal=Intensive Care Medicine | date=March 2020 | volume=46 | issue=4 | pages=586–590 |doi=10.1007/s00134-020-05985-9 | doi-access=free | pmid=32125455 | pmc=7079879 }}</ref><ref name="Xu Zhong Deng Peng p.">{{cite journal | vauthors=Xu H, Zhong L, Deng J, Peng J, Dan H, Zeng X, Li T, Chen Q | display-authors=6 | title=High expression of ACE2 receptor of 2019-nCoV on the epithelial cells of oral mucosa | journal=International Journal of Oral Science | volume=12 | issue=1 | page=8 | date=February 2020 | doi=10.1038/s41368-020-0074-x |doi-access=free | pmid=32094336 | pmc=7039956 }}</ref> though another view is that increasing ACE2 using [[angiotensin II receptor blocker]] medications could be protective and these hypotheses need to be tested.<ref>{{cite journal | vauthors=Gurwitz D | title=Angiotensin receptor blockers as tentative SARS‐CoV‐2 therapeutics | journal=Drug Development Research | doi=10.1002/ddr.21656 | doi-access=free | pmid=32129518 | date=March 2020 }}</ref> As the alveolar disease progresses, respiratory failure might develop and death may follow.<ref name="Xu Zhong Deng Peng p." /> SARS-CoV-2 may also cause respiratory failure through affecting the brainstem as other coronaviruses have been found to invade the [[Central nervous system|central nervous system (CNS)]]. While virus has been detected in cerebrospinal fluid of autopsies, the exact mechanism by which it invades the CNS remains unclear and may first involve invasion of peripheral nerves given the low levels of ACE2 in the brain.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Yan-Chao|last2=Bai|first2=Wan-Zhu|last3=Hashikawa|first3=Tsutomu|date=2020|title=The neuroinvasive potential of SARS-CoV2 may play a role in the respiratory failure of COVID-19 patients|journal=Journal of Medical Virology|language=en|volume=92|issue=6|pages=552–555|doi=10.1002/jmv.25728|pmid=32104915|issn=1096-9071|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Baig|first=Abdul Mannan|last2=Khaleeq|first2=Areeba|last3=Ali|first3=Usman|last4=Syeda|first4=Hira|date=March 2020|title=Evidence of the COVID-19 Virus Targeting the CNS: Tissue Distribution, Host–Virus Interaction, and Proposed Neurotropic Mechanisms|journal=ACS Chemical Neuroscience|volume=11|issue=7|pages=995–998|doi=10.1021/acschemneuro.0c00122|pmid=32167747|pmc=7094171|issn=1948-7193}}</ref> The virus also affects gastrointestinal organs as ACE2 is abundantly expressed in the [[gland]]ular cells of [[Stomach|gastric]], [[Duodenum|duodenal]] and [[Rectum|rectal]] [[epithelium]]<ref name=":11">{{cite journal|last1=Gu|first1=Jinyang|last2=Han|first2=Bing|last3=Wang|first3=Jian|date=27 February 2020|title=COVID-19: Gastrointestinal manifestations and potential fecal-oral transmission|journal=Gastroenterology|volume=158|issue=6|pages=1518–1519|doi=10.1053/j.gastro.2020.02.054|pmid=32142785|issn=0016-5085|pmc=7130192}}</ref> as well as [[Endothelium|endothelial]] cells and [[enterocyte]]s of the [[small intestine]].<ref>{{cite journal|last1=Hamming|first1=I.|last2=Timens|first2=W.|last3=Bulthuis|first3=M. L. C.|last4=Lely|first4=A. T.|last5=Navis|first5=G. J.|last6=Goor|first6=H. van|date=2004|title=Tissue distribution of ACE2 protein, the functional receptor for SARS coronavirus. A first step in understanding SARS pathogenesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pathology_2004-06_203_2/page/631|journal=The Journal of Pathology|volume=203|issue=2|pages=631–637|doi=10.1002/path.1570|pmid=15141377|issn=1096-9896|pmc=7167720}}</ref> The virus can cause [[Myocardial infarction|acute myocardial injury]] and chronic damage to the [[Circulatory system|cardiovascular system]].<ref name=":3">{{cite journal|last=Zheng|first=Ying-Ying|last2=Ma|first2=Yi-Tong|last3=Zhang|first3=Jin-Ying|last4=Xie|first4=Xiang|date=March 2020|title=COVID-19 and the cardiovascular system|journal=Nature Reviews Cardiology|volume=17|issue=5|pages=259–260|doi=10.1038/s41569-020-0360-5|pmid=32139904|issn=1759-5010|pmc=7095524}}</ref> An acute cardiac injury was found in 12% of infected people admitted to the hospital in Wuhan, China,<ref name="Huang24Jan2020"/> and is more frequent in severe disease.<ref>{{cite journal|last=Wang|first=Dawei|last2=Hu|first2=Bo|last3=Hu|first3=Chang|last4=Zhu|first4=Fangfang|last5=Liu|first5=Xing|last6=Zhang|first6=Jing|last7=Wang|first7=Binbin|last8=Xiang|first8=Hui|last9=Cheng|first9=Zhenshun|last10=Xiong|first10=Yong|last11=Zhao|first11=Yan|date=March 2020|title=Clinical Characteristics of 138 Hospitalized Patients With 2019 Novel Coronavirus-Infected Pneumonia in Wuhan, China|journal=JAMA|volume=323|issue=11|pages=1061–1069|doi=10.1001/jama.2020.1585|issn=0098-7484|pmc=7042881|pmid=32031570}}</ref> Rates of cardiovascular symptoms are high, owing to the systemic inflammatory response and immune system disorders during disease progression, but acute myocardial injuries may also be related to ACE2 receptors in the heart.<ref name=":3" /> ACE2 receptors are highly expressed in the heart and are involved in heart function.<ref name=":3" /><ref>{{cite journal|last=Turner|first=Anthony J.|last2=Hiscox|first2=Julian A.|last3=Hooper|first3=Nigel M.|date=2004-06-01|title=ACE2: from vasopeptidase to SARS virus receptor|url=https://www.cell.com/trends/pharmacological-sciences/abstract/S0165-6147(04)00097-5|journal=Trends in Pharmacological Sciences|volume=25|issue=6|pages=291–294|doi=10.1016/j.tips.2004.04.001|issn=0165-6147|pmc=7119032|pmid=15165741}}</ref> A high incidence of [[thrombosis]] (31%) and [[venous thromboembolism]] (25%) have been found in ICU patients with COVID‑19 infections and may be related to poor prognosis.<ref name=":4">{{cite journal|last=Klok|first=F.A.|last2=Kruip|first2=M.J.H.A.|last3=van der Meer|first3=N.J.M.|last4=Arbous|first4=M.S.|last5=Gommers|first5=D.A.M.P.J.|last6=Kant|first6=K.M.|last7=Kaptein|first7=F.H.J.|last8=van Paassen|first8=J.|last9=Stals|first9=M.A.M.|last10=Huisman|first10=M.V.|last11=Endeman|first11=H.|date=April 2020|title=Incidence of thrombotic complications in critically ill ICU patients with COVID-19|journal=Thrombosis Research|doi=10.1016/j.thromres.2020.04.013|pmid=32291094|issn=0049-3848|pmc=7146714}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cui|first=Songping|last2=Chen|first2=Shuo|last3=Li|first3=Xiunan|last4=Liu|first4=Shi|last5=Wang|first5=Feng|date=2020-04-09|title=Prevalence of venous thromboembolism in patients with severe novel coronavirus pneumonia|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis|doi=10.1111/jth.14830|pmid=32271988|doi-access=free}}</ref> Blood vessel dysfunction and clot formation (as suggested by high D-dimer levels) are thought to play a significant role in mortality, incidences of clots leading to [[pulmonary embolism]]s, and [[stroke|ischaemic events]] within the brain have been noted as complications leading to death in patients infected with SARS-CoV-2. Infection appears to set off a chain of [[vasoconstriction|vasoconstrictive responses]] within the body, constriction of blood vessels within the [[pulmonary circulation]] has also been posited as a mechanism in which oxygenation decreases alongside the presentation of viral pneumonia.<ref name="Science">{{cite journal | last=Wadman | first=Meredith |doi=10.1126/science.abc3208 |title= How does coronavirus kill? Clinicians trace a ferocious rampage through the body, from brain to toes | journal=Science |date=April 2020 |doi-access=free }}</ref> Another common cause of death is complications related to the [[kidney]]s<ref name="Science"/>—SARS-CoV-2 directly infects kidney cells, as confirmed in post-mortem studies. [[Acute kidney injury]] is a common complication and cause of death; this is more significant in patients with already compromised kidney function, especially in people with pre-existing chronic conditions such as hypertension and diabetes which specifically cause [[nephropathy]] in the long run.<ref>{{cite journal|url=https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.03.04.20031120v4|title=Human Kidney is a Target for Novel Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) Infection|first1=Bo|last1=Diao|first2=Chenhui|last2=Wang|first3=Rongshuai|last3=Wang|first4=Zeqing|last4=Feng|first5=Yingjun|last5=Tan|first6=Huiming|last6=Wang|first7=Changsong|last7=Wang|first8=Liang|last8=Liu|first9=Ying|last9=Liu|first10=Yueping|last10=Liu|first11=Gang|last11=Wang|first12=Zilin|last12=Yuan|first13=Liang|last13=Ren|first14=Yuzhang|last14=Wu|first15=Yongwen|last15=Chen|date=10 April 2020|journal=MedRxiv|pages=2020.03.04.20031120|via=www.medrxiv.org|doi=10.1101/2020.03.04.20031120}}</ref> Autopsies of people who died of COVID‑19 have found diffuse alveolar damage (DAD), and lymphocyte-containing inflammatory infiltrates within the lung.<ref name="AJCPCOVID">{{cite journal|vauthors=Barton L, Duval E, Stroberg E, Ghosh S, Mukhopadhyay S|title=COVID-19 autopsies, Oklahoma, USA|journal=American Journal of Clinical Pathology|date=April 2020|volume=153|issue=6|pages=725–733|doi= 10.1093/ajcp/aqaa062 |pmid=32275742|pmc=7184436}}</ref> ===Immunopathology=== Although SARS-COV-2 has a tropism for ACE2-expressing epithelial cells of the respiratory tract, patients with severe COVID‑19 have symptoms of systemic hyperinflammation. Clinical laboratory findings of elevated IL-2, IL-7, IL-6, [[granulocyte-macrophage colony-stimulating factor]] (GM-CSF), [[CXCL10|interferon-γ inducible protein 10]] (IP-10), [[Monocyte chemoattractant protein-1|monocyte chemoattractant protein{{nbsp}}1]] (MCP-1), [[Macrophage inflammatory protein|macrophage inflammatory protein 1-α]] (MIP-1α), and [[Tumor necrosis factor alpha|tumour necrosis factor-α]] (TNF-α) indicative of [[cytokine release syndrome]] (CRS) suggest an underlying immunopathology.<ref name="Huang24Jan2020"/> Additionally, people with COVID‑19 and [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) have classical serum biomarkers of CRS, including elevated [[C-reactive protein]] (CRP), [[lactate dehydrogenase]] (LDH), [[D-dimer]], and [[ferritin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang C, Wu Z, Li JW, Zhao H, Wang GQ | title = The cytokine release syndrome (CRS) of severe COVID-19 and Interleukin-6 receptor (IL-6R) antagonist Tocilizumab may be the key to reduce the mortality | journal = International Journal of Antimicrobial Agents | date = March 2020 | page = 105954 | doi = 10.1016/j.ijantimicag.2020.105954 | pmid = 32234467 | pmc = 7118634 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924857920301047}}</ref> Systemic inflammation results in vasodilation, allowing inflammatory lymphocytic and monocytic infiltration of the lung and the heart. In particular, pathogenic GM-CSF-secreting T-cells were shown to correlate with the recruitment of inflammatory IL-6-secreting monocytes and severe lung pathology in COVID‑19 patients.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhou Y, Fu B, Zheng X, Wang D, Zhao C, Qi Y, Sun R, Tian Z, Xu X, Wei H | display-authors = 6 | title = Aberrant pathogenic GM-CSF+ T cells and inflammatory CD14+CD16+ monocytes in severe pulmonary syndrome patients of a new coronavirus | journal = bioRxiv Pre-print | year = 2020 | pages = 2020.02.12.945576 | doi = 10.1101/2020.02.12.945576 | url = https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.02.12.945576v1}}</ref> Lymphocytic infiltrates have also been reported at autopsy.<ref name="AJCPCOVID"/> ==Diagnosis== {{main|COVID-19 testing}} [[File:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6313 (cropped).jpg|thumb|Demonstration of a [[nasopharyngeal swab]] for [[COVID-19 testing]]]] [[File:CDC 2019-nCoV Laboratory Test Kit.jpg|thumb|[[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] [[rRT-PCR]] test kit for COVID-19<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|title=CDC Tests for 2019-nCoV|author=|date=5 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|archive-date=14 February 2020|access-date=12 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref>]] The WHO has published several testing protocols for the disease.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317023052/https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|archive-date=17 March 2020|url-status=live}}</ref> The standard method of testing is [[real-time reverse transcription polymerase chain reaction]] (rRT-PCR).<ref name="20200130cdc">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/summary.html |title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Summary |date=30 January 2020 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126210549/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/summary.html |archive-date=26 January 2020 |access-date=30 January 2020| name-list-format = vanc}}</ref> The test is typically done on respiratory samples obtained by a [[nasopharyngeal swab]]; however, a nasal swab or [[sputum]] sample may also be used.<ref name="CDC2020Testing"/><ref name="20200129cdc">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |title=Real-Time RT-PCR Panel for Detection 2019-nCoV |date=29 January 2020 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202031/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |archive-date=30 January 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> Results are generally available within a few hours to two days.<ref name="globenewswire1977226">{{cite web |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |title=Curetis Group Company Ares Genetics and BGI Group Collaborate to Offer Next-Generation Sequencing and PCR-based Coronavirus (2019-nCoV) Testing in Europe |date=30 January 2020 |website=GlobeNewswire News Room |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131201626/https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |archive-date=31 January 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref><ref name="20200130businessinsider">{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |title=There's only one way to know if you have the coronavirus, and it involves machines full of spit and mucus |last=Brueck |first=Hilary | name-list-format = vanc |date=30 January 2020 |website=Business Insider |access-date=1 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200201034232/https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |archive-date=1 February 2020 |url-status=live }}</ref> Blood tests can be used, but these require two blood samples taken two weeks apart, and the results have little immediate value.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases |access-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221192745/https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |archive-date=21 February 2020 |url-status=live }}</ref> Chinese scientists were able to isolate a strain of the coronavirus and publish the [[Nucleic acid sequence|genetic sequence]] so laboratories across the world could independently develop [[polymerase chain reaction]] (PCR) tests to detect infection by the virus.<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="Cohen17Jan20202">{{cite journal | vauthors = Cohen J, Normile D | title = New SARS-like virus in China triggers alarm | journal = Science | volume = 367 | issue = 6475 | pages = 234–35 | date = January 2020 | pmid = 31949058 |doi=10.1126/science.367.6475.234 | bibcode = 2020Sci...367..234C | url = https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | access-date = 11 February 2020 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200211230310/https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | archive-date = 11 February 2020 }}</ref><ref name="ncbiWuhanGenomes">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/labs/virus/vssi/#/virus?SeqType_s=Nucleotide&VirusLineage_ss=Wuhan%20seafood%20market%20pneumonia%20virus,%20taxid:2697049 |title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 data hub |website=NCBI |url-status=live |access-date=4 March 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321235550/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/labs/virus/vssi/#/virus?SeqType_s=Nucleotide&VirusLineage_ss=Wuhan%20seafood%20market%20pneumonia%20virus,%20taxid:2697049 |archive-date=21 March 2020 }}</ref> {{As of|2020|April|4}}, [[antibody titer|antibody test]]s (which may detect active infections and whether a person had been infected in the past) were in development, but not yet widely used.<ref>{{cite journal|last=Petherick|first=Anna|date=4 April 2020|title=Developing antibody tests for SARS-CoV-2|journal=The Lancet|volume=395|issue=10230|pages=1101–1102|doi=10.1016/s0140-6736(20)30788-1|pmid=32247384|issn=0140-6736|doi-access=free}}</ref><ref name="Vogel2020">{{cite journal |title=New blood tests for antibodies could show true scale of coronavirus pandemic |last=Vogel| first=Gretchen |journal=Science |doi=10.1126/science.abb8028|date=March 2020 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pang J, Wang MX, Ang IY, Tan SH, Lewis RF, Chen JI, Gutierrez RA, Gwee SX, Chua PE, Yang Q, Ng XY, Yap RK, Tan HY, Teo YY, Tan CC, Cook AR, Yap JC, Hsu LY | display-authors = 6 | title = Potential Rapid Diagnostics, Vaccine and Therapeutics for 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV): A Systematic Review | journal = Journal of Clinical Medicine | volume = 9 | issue = 3 | page = 623 | date = February 2020 | pmid = 32110875 | doi = 10.3390/jcm9030623 | pmc = 7141113 | doi-access = free }}</ref> The Chinese experience with testing has shown the [[Sensitivity and specificity|accuracy]] is only 60 to 70%.<ref>AFP News Agency (11 April 2020). "How false negatives are complicating COVID-19 testing". [https://www.aljazeera.com/news/2020/04/false-negatives-complicating-covid-19-testing-200411100741669.html Al Jazeera website] Retrieved 12 April 2020.</ref> The FDA in the United States approved the first [[Point-of-care testing|point-of-care test]] on 21 March 2020 for use at the end of that month.<ref>{{cite press release |title= Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Issues first Emergency Use Authorization for Point of Care Diagnostic |date= 21 March 2020 |publisher= FDA |url= https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-first-emergency-use-authorization-point-care-diagnostic |access-date= 22 March 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200321224700/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-first-emergency-use-authorization-point-care-diagnostic |archive-date= 21 March 2020 |url-status= live }}</ref> Diagnostic guidelines released by Zhongnan Hospital of [[Wuhan University]] suggested methods for detecting infections based upon clinical features and epidemiological risk. These involved identifying people who had at least two of the following symptoms in addition to a history of travel to [[Wuhan]] or contact with other infected people: fever, imaging features of pneumonia, normal or reduced white blood cell count, or reduced [[lymphocyte]] count.<ref name="Jin2020">{{cite journal | vauthors=Jin YH, Cai L, Cheng ZS, Cheng H, Deng T, Fan YP, Fang C, Huang D, Huang LQ, Huang Q, Han Y, Hu B, Hu F, Li BH, Li YR, Liang K, Lin LK, Luo LS, Ma J, Ma LL, Peng ZY, Pan YB, Pan ZY, Ren XQ, Sun HM, Wang Y, Wang YY, Weng H, Wei CJ, Wu DF, Xia J, Xiong Y, Xu HB, Yao XM, Yuan YF, Ye TS, Zhang XC, Zhang YW, Zhang YG, Zhang HM, Zhao Y, Zhao MJ, Zi H, Zeng XT, Wang YY, Wang XH | display-authors=6 | title=A rapid advice guideline for the diagnosis and treatment of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) infected pneumonia (standard version) | journal=Military Medical Research | date=February 2020 | volume=7 | issue=1 | page=4 | doi=10.1186/s40779-020-0233-6 | doi-access=free | pmid=32029004 | pmc=7003341 }}</ref> A study asked hospitalised COVID‑19 patients to cough into a sterile container, thus producing a saliva sample, and detected the virus in eleven of twelve patients using RT-PCR. This technique has the potential of being quicker than a swab and involving less risk to health care workers (collection at home or in the car).<ref name="Saliva2020">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |authorlink18=Yuen Kwok-yung |display-authors=4 |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref><!-- from "Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva", Feb 12, 2020: "Each saliva specimen was inoculated in duplicate; one tube contained tosylsulfonyl phenylalanyl chloromethyl [[ketone]]-treated [[trypsin]] (0.5 μg/mL) in serum-free MEM and the other tube contained MEM with 1% fetal calf serum{{nbsp}}... Virus-induced cytopathic effect was examined daily for up to seven days{{nbsp}}... The median viral load of the first available saliva specimens was 3.3 × 10^6 copies/mL (range, 9.9 × 10^2 to 1.2 × 10^8 copies/mL)." --> Along with laboratory testing, chest CT scans may be helpful to diagnose COVID-19 in individuals with a high clinical suspicion of infection but are not recommended for routine screening.<ref name=":0" /><ref name="acr.org"/> Bilateral multilobar [[Ground-glass opacity|ground-glass opacities]] with a peripheral, asymmetric, and posterior distribution are common in early infection.<ref name=":0" /> Subpleural dominance, [[Crazy paving (medicine)|crazy paving]] (lobular septal thickening with variable alveolar filling), and [[Pulmonary consolidation|consolidation]] may appear as the disease progresses.<ref name=":0" /><ref>{{cite journal|last1=Lee|first1=Elaine Y. P.|last2=Ng|first2=Ming-Yen|last3=Khong|first3=Pek-Lan|date=24 February 2020|title=COVID-19 pneumonia: what has CT taught us?|url=https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30134-1/fulltext|journal=The Lancet Infectious Diseases|volume=0|issue=4|pages=384–385|doi=10.1016/S1473-3099(20)30134-1|issn=1473-3099|pmid=32105641|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308143943/https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30134-1/fulltext|archive-date=8 March 2020|url-status=live|pmc=7128449}}</ref> In late 2019, WHO assigned the emergency [[ICD-10]] disease codes [[ICD-10 Chapter XXII: Codes for special purposes|U07.1]] for deaths from lab-confirmed SARS-CoV-2 infection and U07.2 for deaths from clinically or epidemiologically diagnosed COVID‑19 without lab-confirmed SARS-CoV-2 infection.<ref name="ICD10_2019_U07p2">{{cite web | title = ICD-10 Version:2019 | website = [[World Health Organization]] | quote = U07.2—COVID-19, virus not identified—COVID-19 NOS—Use this code when COVID-19 is diagnosed clinically or epidemiologically but laboratory testing is inconclusive or not available. Use additional code, if desired, to identify pneumonia or other manifestations | year = 2019 | url = https://icd.who.int/browse10/2019/en#/U07.1 | access-date = 2020-03-31 | archive-url = https://archive.today/20200331004754/https://icd.who.int/browse10/2019/en%23/U07.1#/U07.1 | archive-date = 31 March 2020 | url-status = live | url-access = <!-- (subscription/registration/limited) default=free --> }}</ref> {{Multiple image | image_style = border:none |total_width=600 |align=center |caption_align=center |direction =vertical |image1=COVID19CT2.webp| caption1= Typical [[CT imaging]] findings |image2=COVID19CT1.webp|caption2=[[CT imaging]] of rapid progression stage }} ===រោគវិទ្យា=== Few data are available about microscopic lesions and the pathophysiology of COVID‑19.<ref>{{cite journal |vauthors=Hanley B, Lucas SB, Youd E, Swift B, Osborn M |title=Autopsy in suspected COVID-19 cases |journal=J. Clin. Pathol. |volume= 73|issue= 5|pages= jclinpath-2020-206522|date=March 2020 |pmid=32198191 |doi=10.1136/jclinpath-2020-206522 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yao XH, Li TY, He ZC, Ping YF, Liu HW, Yu SC, Mou HM, Wang LH, Zhang HR, Fu WJ, Luo T, Liu F, Chen C, Xiao HL, Guo HT, Lin S, Xiang DF, Shi Y, Li QR, Huang X, Cui Y, Li XZ, Tang W, Pan PF, Huang XQ, Ding YQ, Bian XW | display-authors=6 |title=[A pathological report of three COVID-19 cases by minimally invasive autopsies] |language=Chinese |journal=Zhonghua Bing Li Xue Za Zhi |volume=49 |issue= |pages=E009 |date=March 2020 |pmid=32172546 |doi=10.3760/cma.j.cn112151-20200312-00193 }}</ref> The main pathological findings at autopsy are: * [[macroscopic scale|Macroscopy]]: [[pleurisy]], [[pericarditis]], [[lung consolidation]] and [[pulmonary oedema]] * Four types of severity of [[viral pneumonia]] can be observed: ** minor [[pneumonia]]: minor serous [[Exudate|exudation]], minor [[fibrin]] exudation ** mild pneumonia: pulmonary oedema, [[pneumocyte]] [[hyperplasia]], large atypical [[pneumocyte]]s, interstitial [[inflammation]] with [[lymphocytic]] [[Infiltration (medical)|infiltration]] and [[giant cell|multinucleated giant cell]] formation ** severe pneumonia: [[diffuse alveolar damage]] (DAD) with diffuse [[Pulmonary alveolus|alveolar]] [[exudates]]. DAD is the cause of [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) and severe [[hypoxemia]]. ** healing pneumonia: [[healing|organisation]] of [[exudate]]s in [[Pulmonary alveolus|alveolar cavities]] and [[Pulmonary fibrosis|pulmonary interstitial fibrosis]] ** [[plasma cell|plasmocytosis]] in [[Bronchoalveolar lavage|BAL]]<ref>{{cite journal|title=Exuberant plasmocytosis in bronchoalveolar lavage of the first patient requiring Extracorporeal Membrane Oxygenation for SARS-CoV-2 in Europe|first1=Marco|last1=Giani|first2=Davide|last2=Seminati|first3=Alberto|last3=Lucchini|first4=Giuseppe|last4=Foti|first5=Fabio|last5=Pagni|date=16 March 2020|journal=Journal of Thoracic Oncology|volume=15|issue=5|pages=e65–e66|doi=10.1016/j.jtho.2020.03.008|pmid=32194247|pmc=7118681}}</ref> * [[Blood]]: [[disseminated intravascular coagulation]] (DIC);<ref>{{cite journal|title=Disseminated intravascular coagulation in patients with 2019-nCoV pneumonia|first=David|last=Lillicrap|date=1 April 2020|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis: JTH|volume=18|issue=4|pages=786–787|doi=10.1111/jth.14781|pmid=32212240|pmc=7166410}}</ref> leukoerythroblastic reaction<ref>{{cite journal|title=Leukoerythroblastic reaction in a patient with COVID-19 infection|first1=Anupam|last1=Mitra|first2=Denis M.|last2=Dwyre|first3=Michael|last3=Schivo|first4=George R.|last4=Thompson|first5=Stuart H.|last5=Cohen|first6=Nam|last6=Ku|first7=John P.|last7=Graff|date=25 March 2020|journal=American Journal of Hematology|doi=10.1002/ajh.25793|pmid=32212392|doi-access=free}}</ref> * [[Liver]]: microvesicular [[steatosis]] ==ការបង្ការ== {{See also|COVID-19 pandemic#Prevention|flatten the curve|workplace hazard controls for COVID-19}} [[File:20200410 Flatten the curve, raise the line - pandemic (English).gif|thumb|upright=1.5|Progressively stronger mitigation efforts to reduce the number of active cases at any given time—known as "[[flattening the curve]]"—allows healthcare services to better manage the same volume of patients.<ref>{{cite web |last=Wiles |first=Siouxsie |author-link=Siouxsie Wiles |title=The three phases of Covid-19—and how we can make it manageable |url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |website=The Spinoff |access-date=9 March 2020 |date=9 March 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327120015/https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |archive-date=27 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="Lancet2020Flatten">{{cite journal | vauthors = Anderson RM, Heesterbeek H, Klinkenberg D, Hollingsworth TD | title = How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? | journal = Lancet | date = March 2020 | volume = 395 | issue = 10228 | pages = 931–934 | pmid = 32164834 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30567-5 | pmc = 7158572 | quote = A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation—e.g. minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies. | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|title=How canceled events and self-quarantines save lives, in one chart|first=Eliza|last=Barclay|date=10 March 2020|website=Vox|name-list-format=vanc|access-date=12 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312161852/https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|archive-date=12 March 2020|url-status=live}}</ref> Likewise, progressively greater increases in healthcare capacity—called ''raising the line''—such as by increasing bed count, personnel, and equipment, helps to meet increased demand.<ref name="Vox_20200407">{{cite news |last1=Barclay |first1=Eliza |last2=Scott |first2=Dylan |last3=Animashaun |first3=Animashaun |title=The US doesn't just need to flatten the curve. It needs to "raise the line." |url=https://www.vox.com/2020/4/7/21201260/coronavirus-usa-chart-mask-shortage-ventilators-flatten-the-curve |work=Vox |date=April 7, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407155950/https://www.vox.com/2020/4/7/21201260/coronavirus-usa-chart-mask-shortage-ventilators-flatten-the-curve |archivedate=April 7, 2020 |url-status=live }}</ref>]] [[File:20200409 Pandemic resurgence - effect of inadequate mitigation.gif|thumb|upright=1.5|Mitigation attempts that are inadequate in strictness or duration—such as premature relaxation of distancing rules or stay-at-home orders—can allow a resurgence after the initial surge and mitigation.<ref name="Lancet2020Flatten"/><ref name="Wiles">{{cite web |last=Wiles |first=Siouxsie |title=After 'Flatten the Curve', we must now 'Stop the Spread'. Here's what that means |url=https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |website=The Spinoff |access-date=13 March 2020 |date=14 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326232315/https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |archive-date=26 March 2020 |url-status=live }}</ref>]] Preventive measures to reduce the chances of infection include staying at home, avoiding crowded places, keeping distance from others, washing hands with soap and water often and for at least 20 seconds, practising good respiratory hygiene, and avoiding touching the eyes, nose, or mouth with unwashed hands.<ref name="CDC-Prevention & Treatment">{{cite web | url = https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html | author = Centers for Disease Control | title = Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): Prevention & Treatment | date = 3 February 2020 | access-date = 10 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191215193934/https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html | archive-date = 15 December 2019 | url-status = live| author-link = Centers for Disease Control }}</ref><ref name="WHO Advice for Public">{{cite web | url = https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public | title = Advice for Public | vauthors = ((World Health Organization)) | access-date = 10 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public | archive-date = 26 January 2020 | url-status = live| author-link = World Health Organization | name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/03/17/814221111/my-hand-washing-song-readers-offer-lyrics-for-a-20-second-scrub|title=My Hand-Washing Song: Readers Offer Lyrics For A 20-Second Scrub|website=NPR.org|access-date=20 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320145553/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/03/17/814221111/my-hand-washing-song-readers-offer-lyrics-for-a-20-second-scrub|archive-date=20 March 2020|url-status=live}}</ref> The CDC recommends covering the mouth and nose with a tissue when coughing or sneezing and recommends using the inside of the elbow if no tissue is available.<ref name = "CDC-Prevention & Treatment"/> Proper hand hygiene after any cough or sneeze is encouraged.<ref name = "CDC-Prevention & Treatment"/> The CDC has recommended the use of [[Cloth face mask|cloth face coverings]] in public settings where other social distancing measures are difficult to maintain, in part to limit transmission by asymptomatic individuals.<ref name="cdc-cover">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/cloth-face-cover.html|title=Recommendation Regarding the Use of Cloth Face Coverings, Especially in Areas of Significant Community-Based Transmission|last=CDC|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-17}}</ref> The U.S. [[National Institutes of Health]] guidelines do not recommend any medication for prevention of COVID‑19, before or after exposure to the SARS-CoV-2 virus, outside of the setting of a clinical trial.<ref name="NIHGuidelines2020"/> [[Social distancing]] strategies aim to reduce contact of infected persons with large groups by closing schools and workplaces, restricting travel, and cancelling large public gatherings.<ref name="JHUSocialDistancing">{{cite web | first = Lisa Lockerd | last = Maragakis | name-list-format = vanc | title = Coronavirus, Social Distancing and Self Quarantine | url = https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/coronavirus/coronavirus-social-distancing-and-self-quarantine | website = www.hopkinsmedicine.org | publisher = Johns Hopkins University | access-date = 18 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318012357/https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/coronavirus/coronavirus-social-distancing-and-self-quarantine | archive-date = 18 March 2020 | url-status = live }}</ref> Distancing guidelines also include that people stay at least {{Convert|6|ft||abbr=}} apart.<ref>{{cite news|last=Parker-Pope|first=Tara|url=https://www.nytimes.com/2020/03/19/well/live/coronavirus-quarantine-social-distancing.html|title=Deciding How Much Distance You Should Keep|date=19 March 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=20 March 2020|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320003705/https://www.nytimes.com/2020/03/19/well/live/coronavirus-quarantine-social-distancing.html|archive-date=20 March 2020|url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> There is no medication known to be effective at preventing COVID‑19.<ref name="Sanders2020">{{cite journal |last1=Sanders |first1=JM |last2=Monogue |first2=ML |last3=Jodlowski |first3=TZ |last4=Cutrell |first4=JB |title=Pharmacologic Treatments for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Review |journal=JAMA |date=April 13, 2020 |doi=10.1001/jama.2020.6019|pmid=32282022 |doi-access=free }}</ref> After the implementation of [[social distancing]] and [[Shelter in place|stay-at-home]] orders, many regions have been able to sustain an effective transmission rate ("R<sub>t</sub>") of less than one, meaning the disease is in remission in those areas.<ref>{{cite web |last1=Systrom |first1=Kevin |last2=Krieger |first2=Mike |last3=O'Rourke |first3=Ryan |last4=Stein |first4=Robby |first5=Frank |last5=Dellaert |first6=Adam |last6=Lerer |name-list-format=vanc |title=R<sub>t</sub> Covid-19 |url=https://rt.live/ |website=rt.live |access-date=19 April 2020 |date=11 April 2020 |archivedate=5 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205225203/https://rt.live/ |url-status=dead }} Based on {{cite journal |last1=Bettencourt |first1=Luís M. A. |last2=Ribeiro |first2=Ruy M. |title=Real Time Bayesian Estimation of the Epidemic Potential of Emerging Infectious Diseases |journal=PLOS ONE |date=14 May 2008 |volume=3 |issue=5 |pages=e2185 |doi=10.1371/journal.pone.0002185 |pmid=18478118 |issn=1932-6203|pmc=2366072 |bibcode=2008PLoSO...3.2185B }}</ref> In a [[Basic reproduction number#Simple model|simple model]] <math display="inline">log(R_t)\approx R_t-1</math> needs on average over time be kept at or below zero to avoid [[exponential growth]].{{citation needed|date=May 2020}} As a [[COVID-19 vaccine|vaccine]] is not expected until 2021 at the earliest,<ref>{{cite web | url = https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | title = Here's Why It's Taking So Long to Develop a Vaccine for the New Coronavirus | website = Science Alert | first1 = Rob | last1 = Grenfell | first2 = Trevor | last2 = Drew | name-list-format = vanc | date = 17 February 2020 | access-date = 26 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200228010631/https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | archive-date = 28 February 2020 | url-status = live }}</ref> a key part of managing COVID‑19 is trying to decrease and delay the epidemic peak, known as "flattening the [[epidemic curve|curve]]".<ref name="Lancet2020Flatten" /> This is done by slowing the infection rate to decrease the risk of health services being overwhelmed, allowing for better treatment of current cases, and delaying additional cases until effective treatments or a vaccine become available.<ref name="Lancet2020Flatten" /><ref name="Wiles"/> According to the WHO, the use of masks is recommended only if a person is coughing or sneezing or when one is taking care of someone with a suspected infection.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|title=When and how to use masks|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=8 March 2020|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307013848/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|archive-date=7 March 2020|url-status=live}}</ref> For the [[European Centre for Disease Prevention and Control]] (ECDC) face masks "...{{nbsp}}could be considered especially when visiting busy closed spaces{{nbsp}}..." but "...{{nbsp}}only as a complementary measure{{nbsp}}..."<ref>{{cite web|url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/COVID-19-use-face-masks-community.pdf|title=Using face masks in the community—Technical Report|last=Staff|date=2020-04-08|website=ECDC|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> Several countries have [[Face masks during the 2019–20 coronavirus pandemic|recommended that healthy individuals wear face masks or cloth face coverings]] (like scarves or bandanas) at least in certain public settings, including China,<ref name="nhc_masks">{{cite web |url=http://en.nhc.gov.cn/2020-02/07/c_76337.htm |title=For different groups of people: how to choose masks |work=NHC.gov.cn |publisher=National Health Commission of the People's Republic of China |date=7 February 2020 |access-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405123936/http://en.nhc.gov.cn/att/20200207/1581067840474054531.jpg |archive-date=5 មេសា 2020 |quote="Disposable medical masks: Recommended for: · People in crowded places · Indoor working environment with a relatively dense population · People going to medical institutions · Children in kindergarten and students at school gathering to study and do other activities" |url-status=dead }}</ref> [[Hong Kong]],<ref>{{cite web |url=https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf |title=Prevention of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |website=[[Centre for Health Protection]] |access-date=22 March 2020 |quote="Wear a surgical mask when taking public transport or staying in crowded places." |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321175110/https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf |archive-date=21 March 2020 |url-status=dead |archivedate=21 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321175110/https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf }}</ref> Spain,<ref>{{cite web|url=https://gazettelife.com/news/spain-officially-recommends-face-mask-use/|title=Spain officially recommends face mask use|last=Staff|date=2020-04-11|website=Gazette Life|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-20}}</ref> Italy (Lombardy region),<ref>{{cite news|last=Giuffrida|first=Angela|url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/05/lombardy-insists-on-face-masks-outside-homes-to-stop-covid-19|title=Lombardy insists on face masks outside homes to stop Covid-19|date=2020-04-05|work=The Guardian|access-date=2020-04-20|url-status=live|last2=Beaumont|first2=Peter|issn=0261-3077}}</ref> Russia,<ref>{{cite news|url=https://tass.com/society/1152425|date=2020-05-01|title=Russian sanitary watchdog chief supports regions binding people to wear face masks|work=[[Tass]]|access-date=2020-05-03|url-status=live}}</ref> and the United States.<ref name="cdc-cover"/> Those diagnosed with COVID‑19 or who believe they may be infected are advised by the CDC to stay home except to get medical care, call ahead before visiting a healthcare provider, wear a face mask before entering the healthcare provider's office and when in any room or vehicle with another person, cover coughs and sneezes with a tissue, regularly wash hands with soap and water and avoid sharing personal household items.<ref name="CDC2020IfSick" /><ref>{{cite web | url = https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html | title = Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)—Prevention & Treatment | date = 10 March 2020 | work = Centers for Disease Control and Prevention | publisher = U.S. Department of Health & Human Services | access-date = 11 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200311163637/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html | archive-date = 11 March 2020 | url-status = live }}</ref> The CDC also recommends that individuals wash hands often with soap and water for at least 20 seconds, especially after going to the toilet or when hands are visibly dirty, before eating and after blowing one's nose, coughing or sneezing. It further recommends using an alcohol-based [[hand sanitiser]] with at least 60% alcohol, but only when soap and water are not readily available.<ref name="CDC-Prevention & Treatment" /> For areas where commercial hand sanitisers are not readily available, the WHO provides two formulations for local production. In these formulations, the antimicrobial activity arises from [[ethanol]] or [[isopropanol]]. [[Hydrogen peroxide]] is used to help eliminate [[bacterial spores]] in the alcohol; it is "not an active substance for hand [[antisepsis]]". [[Glycerol]] is added as a [[humectant]].<ref>{{cite book | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK144054/ | chapter = WHO-recommended handrub formulations | title = WHO Guidelines on Hand Hygiene in Health Care: First Global Patient Safety Challenge Clean Care Is Safer Care. |date=19 March 2009 |publisher=World Health Organization|access-date=19 March 2020 }}</ref> <gallery mode="nolines" widths="360px" heights="200px"> File:COVID19 W ENG.ogv|[[Handwashing]] instructions File:Covid-19-Transmission-graphic-01.gif|Prevention efforts are multiplicative, with effects far beyond that of a single spread. Each avoided case leads to more avoided cases down the line, which in turn can stop the outbreak in its tracks. </gallery> ==ការគ្រប់គ្រង== People are managed with [[supportive care]], which may include [[Fluid replacement|fluid therapy]], [[oxygen support]], and supporting other affected vital organs.<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann">{{cite journal | vauthors=Fisher D, Heymann D |title = Q&A: The novel coronavirus outbreak causing COVID-19 |journal=BMC Medicine |volume=18 |issue=1 |page=57 |doi=10.1186/s12916-020-01533-w |doi-access=free |pmid=32106852 |pmc=7047369 | date=February 2020 }}</ref><ref name="KuiFang2020">{{cite journal | vauthors = Kui L, Fang YY, Deng Y, Liu W, Wang MF, Ma JP, Xiao W, Wang YN, Zhong MH, Li CH, Li GC, Liu HG | display-authors = 6 | title = Clinical characteristics of novel coronavirus cases in tertiary hospitals in Hubei Province | journal = Chinese Medical Journal | date = February 2020 | volume = 133 | issue = 9 | pages = 1025–1031 | pmid = 32044814 |doi=10.1097/CM9.0000000000000744 | pmc = 7147277 |doi-access=free }}</ref><ref name="Wang Du Zhu Cao 2020 p.">{{cite journal | vauthors = Wang T, Du Z, Zhu F, Cao Z, An Y, Gao Y, Jiang B | title = Comorbidities and multi-organ injuries in the treatment of COVID-19 | journal = Lancet | date = March 2020 | volume = 395 | issue = 10228 | pages = e52 | pmid = 32171074 | doi = 10.1016/s0140-6736(20)30558-4 | publisher = Elsevier BV | doi-access = free }}</ref> The CDC recommends that those who suspect they carry the virus wear a simple face mask.<ref name=CDC2020IfSick/> [[Extracorporeal membrane oxygenation]] (ECMO) has been used to address the issue of respiratory failure, but its benefits are still under consideration.<ref name="Guan Ni Hu Liang p." /><ref name="Henry 2020 p.">{{cite journal | last=Henry | first=Brandon Michael | name-list-format = vanc | title=COVID-19, ECMO, and lymphopenia: a word of caution | journal=The Lancet Respiratory Medicine | publisher=Elsevier BV | date=2020 | volume=8 | issue=4 | pages=e24 | issn=2213-2600 | doi=10.1016/s2213-2600(20)30119-3 | pmid=32178774 | pmc=7118650 }}</ref> Personal hygiene and a healthy lifestyle and [[Healthy diet|diet]] have been recommended to improve immunity.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Li-sheng |last2=Wang |first2=Yi-ru |last3=Ye |first3=Da-wei |last4=Liu |first4=Qing-quan |title=A review of the 2019 novel coronavirus (COVID-19) based on current evidence |journal=International Journal of Antimicrobial Agents |date=19 March 2020 |page=105948 |doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105948 |pmid=32201353 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924857920300984 |access-date=27 March 2020 |issn=0924-8579 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327232545/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0924857920300984 |archive-date=27 March 2020 |url-status=live |pmc=7156162 }}</ref> Supportive treatments may be useful in those with mild symptoms at the early stage of infection.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Yixuan |last2=Wang |first2=Yuyi |last3=Chen |first3=Yan |last4=Qin |first4=Qingsong |title=Unique epidemiological and clinical features of the emerging 2019 novel coronavirus pneumonia (COVID-19) implicate special control measures |journal=Journal of Medical Virology |year=2020 |volume=n/a |issue=n/a |pages=568–576 |doi=10.1002/jmv.25748 |pmid=32134116 |issn=1096-9071|doi-access=free }}</ref> The WHO, the [[National Health Commission|Chinese National Health Commission]], and the United States' [[National Institutes of Health]] have published recommendations for taking care of people who are hospitalised with COVID‑19.<ref name="NIHGuidelines2020">{{cite web |title=COVID-19 Treatment Guidelines |url=https://covid19treatmentguidelines.nih.gov/introduction/ |website=www.nih.gov |publisher=National Institutes of Health |accessdate=21 April 2020 |archivedate=11 តុលា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011115737/https://www.covid19treatmentguidelines.nih.gov/introduction// |url-status=dead }}</ref><ref name="Cheng2020">{{cite journal | vauthors = Cheng ZJ, Shan J | title = 2019 Novel coronavirus: where we are and what we know | journal = Infection | date = February 2020 | volume = 48 | issue = 2 | pages = 155–163 | pmid = 32072569 |doi=10.1007/s15010-020-01401-y | pmc = 7095345 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (nCoV) infection is suspected|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131032122/https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|archive-date=31 January 2020|url-status=live }}</ref> [[Critical care medicine|Intensivists]] and [[Pulmonology|pulmonologists]] in the U.S. have compiled treatment recommendations from various agencies into a free resource, the [[EMCrit|IBCC]].<ref name="IBCC">{{cite book |last=Farkas |first=Josh | name-list-format = vanc |date=March 2020 |title=COVID-19—The Internet Book of Critical Care |url=https://emcrit.org/ibcc/covid19/ |url-status=live |format=digital |type=Reference manual |location=USA |publisher=EMCrit |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311195758/https://emcrit.org/ibcc/covid19/ |archive-date=11 March 2020 |access-date=13 March 2020}}</ref><ref name="UPenn-IBCC">{{cite web |url=https://guides.library.upenn.edu/covid-19 |title=COVID19—Resources for Health Care Professionals |publisher=[[Penn Libraries]] |date=11 March 2020 |access-date=13 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314035631/https://guides.library.upenn.edu/covid-19 |archive-date=14 March 2020 |url-status=dead |archivedate=14 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314035631/https://guides.library.upenn.edu/covid-19 }}</ref> ===Medications=== {{See also|Coronavirus disease 2019#Research}} Per the World Health Organization, as of April 2020, there is no specific treatment for COVID‑19.<ref name=WHO2020QA/> On May 1, 2020, the United States gave [[Emergency Use Authorization]] (not full approval) for [[remdesivir]] in people hospitalized with severe COVID-19 after a study suggested it reduced the duration of recovery.<ref name=fda20200501>{{cite press release | title=Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Issues Emergency Use Authorization for Potential COVID-19 Treatment | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=1 May 2020 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-emergency-use-authorization-potential-covid-19-treatment | access-date=1 May 2020}}</ref><ref name="EUA FAQ">{{cite web | title = Frequently Asked Questions on the Emergency Use Authorization for Remdesivir for Certain Hospitalized COVID‐19 Patients | url=https://www.fda.gov/media/137574/download | format=PDF | publisher = U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date = 1 May 2020 | access-date = 1 May 2020 }} {{PD-notice}}</ref> Researchers continue working on more effective treatments and many vaccine candidates are in development or testing phases. For symptoms, some medical professionals recommend [[paracetamol]] (acetaminophen) over [[ibuprofen]] for first-line use.<ref name="Day 2020 p.">{{cite journal | title = Covid-19: ibuprofen should not be used for managing symptoms, say doctors and scientists | journal = BMJ | volume = 368 | date = 17 March 2020 | pmid = 32184201 | doi = 10.1136/bmj.m1086 | issn=1756-1833 | url = https://www.bmj.com/content/368/bmj.m1086 | access-date = 18 March 2020 | last = Day | first = Michael | pages = m1086 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200319181945/https://www.bmj.com/content/368/bmj.m1086 | archive-date = 19 March 2020 | url-status = live | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/self-isolation-advice/|title=Self-isolation advice—Coronavirus (COVID-19)|date=2020-02-28|website=National Health Service (United Kingdom)|access-date=2020-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328000128/https://www.nhs.uk/conditions/coronavirus-covid-19/self-isolation-advice/|archive-date=28 March 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last = Godoy |first = Maria |date = 18 March 2020 |url = https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/03/18/818026613/advice-from-france-to-avoid-ibuprofen-for-covid-19-leaves-experts-baffled |title = Concerned About Taking Ibuprofen For Coronavirus Symptoms? Here's What Experts Say |website = [[NPR]] |access-date = 8 April 2020}}</ref> The WHO and NIH do not oppose the use of [[non-steroidal anti-inflammatory drugs]] (NSAIDs) such as ibuprofen for symptoms,<ref name="NIHGuidelines2020"/><ref name="AFP 2020b">{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/who-recommends-to-avoid-taking-ibuprofen-for-covid-19-symptoms|title=Updated: WHO Now Doesn't Recommend Avoiding Ibuprofen For COVID-19 Symptoms|author=AFP|date=19 March 2020|website=ScienceAlert|access-date=19 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318222020/https://www.sciencealert.com/who-recommends-to-avoid-taking-ibuprofen-for-covid-19-symptoms|archive-date=18 March 2020|url-status=live}}</ref> and the [[Food and Drug Administration|FDA]] says currently there is no evidence that NSAIDs worsen COVID‑19 symptoms.<ref>{{cite journal|last=Research|first=Center for Drug Evaluation and|date=2020-03-19|title=FDA advises patients on use of non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) for COVID-19|url=https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-advises-patients-use-non-steroidal-anti-inflammatory-drugs-nsaids-covid-19|journal=Drug Safety and Availability|access-date=27 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327194633/https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-advises-patients-use-non-steroidal-anti-inflammatory-drugs-nsaids-covid-19|archive-date=27 March 2020|url-status=live}}</ref> While theoretical concerns have been raised about [[ACE inhibitors]] and [[angiotensin receptor blocker]]s, as of 19 March 2020, these are not sufficient to justify stopping these medications.<ref name="NIHGuidelines2020"/><ref>{{cite web |title=Patients taking ACE-i and ARBs who contract COVID-19 should continue treatment, unless otherwise advised by their physician |url=https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/ |access-date=21 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321172112/https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/ |archive-date=21 March 2020 |url-status=dead |archivedate=21 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321172112/https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/ }}</ref><ref>{{cite press release | title=Patients taking ACE-i and ARBs who contract COVID-19 should continue treatment, unless otherwise advised by their physician | website=American Heart Association | date=17 March 2020 | url=https://newsroom.heart.org/news/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician | access-date=25 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200324050912/https://newsroom.heart.org/news/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician | archive-date=24 March 2020 | url-status=live }}</ref><ref name="ESCPositionStatement">{{cite web |last=de Simone |first=Giovanni |title=Position Statement of the ESC Council on Hypertension on ACE-Inhibitors and Angiotensin Receptor Blockers |url=https://www.escardio.org/Councils/Council-on-Hypertension-(CHT)/News/position-statement-of-the-esc-council-on-hypertension-on-ace-inhibitors-and-ang |website=Council on Hypertension of the European Society of Cardiology |access-date=24 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324073257/https://www.escardio.org/Councils/Council-on-Hypertension-(CHT)/News/position-statement-of-the-esc-council-on-hypertension-on-ace-inhibitors-and-ang |archive-date=24 March 2020 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324073257/https://www.escardio.org/Councils/Council-on-Hypertension-(CHT)/News/position-statement-of-the-esc-council-on-hypertension-on-ace-inhibitors-and-ang }}</ref> One study from April 22 found that people with COVID-19 and hypertension had ''lower'' all-cause mortality when on these medications.<ref>{{cite web |title=New Evidence Concerning Safety of ACE Inhibitors, ARBs in COVID-19 |url=https://www.pharmacytimes.com/news/new-evidence-concerning-safety-of-ace-inhibitors-arbs-in-covid-19 |website=Pharmacy Times |accessdate=2 May 2020 |archivedate=11 តុលា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011115808/https://www.pharmacytimes.com/news/new-evidence-concerning-safety-of-ace-inhibitors-arbs-in-covid-19/ |url-status=dead }}</ref> [[Steroids]], such as [[methylprednisolone]], are not recommended unless the disease is complicated by [[acute respiratory distress syndrome]].<ref name="Vetter Eckerle Kaiser 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Vetter P, Eckerle I, Kaiser L | title=Covid-19: a puzzle with many missing pieces | journal=BMJ | volume=368 | pages=m627 | date=February 2020 | pmid=32075791 | doi=10.1136/bmj.m627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |title=Novel Coronavirus—COVID-19: What Emergency Clinicians Need to Know |url=https://www.ebmedicine.net/topics/infectious-disease/COVID-19 |website=www.ebmedicine.net |access-date=9 March 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314163512/https://www.ebmedicine.net/topics/infectious-disease/COVID-19 |archive-date=14 March 2020 |url-status=live }}</ref> The [[Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy]] recommend that [[tocilizumab]] should be considered as an off-label treatment option for those with COVID-19 related [[acute respiratory distress syndrome]]. It recommends this because of its known benefit in cytokine storm caused by a [[CAR T-cell therapy|specific cancer treatment]], and that cytokine storm may be a significant contributor to mortality in severe COVID-19.<ref>{{cite web|title=ASCIA Position Statement: Specific Treatments for COVID-19|url=https://allergy.org.au/hp/papers/specific-treatments-for-covid-19|last=Grainger|first=Suzanne|website=Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy (ASCIA)|language=en-gb|access-date=2020-05-02|archivedate=16 មិថុនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616150611/https://allergy.org.au/hp/papers/specific-treatments-for-covid-19|url-status=dead}}</ref> Medications to [[thrombosis prevention|prevent blood clotting]] have been suggested for treatment,<ref name=":4" /> and anticoagulant therapy with [[low molecular weight heparin]] appears to be associated with better outcomes in severe COVID‐19 showing signs of [[coagulopathy]] (elevated [[D-dimer]]).<ref>{{cite journal|last=Tang|first=Ning|last2=Bai|first2=Huan|last3=Chen|first3=Xing|last4=Gong|first4=Jiale|last5=Li|first5=Dengju|last6=Sun|first6=Ziyong|title=Anticoagulant treatment is associated with decreased mortality in severe coronavirus disease 2019 patients with coagulopathy|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis|year=2020|volume=n/a|issue=n/a|pages=1094–1099|doi=10.1111/jth.14817|pmid=32220112|issn=1538-7836|doi-access=free}}</ref> ===Protective equipment=== {{see also|COVID-19 related shortages}} [[File:DonningCDC2020.jpg|thumb|The [[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] recommends four steps to putting on [[personal protective equipment]] (PPE).<ref>{{cite web |title=Sequence for Putting On Personal Protective Equipment (PPE) |url=https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/PPE-Sequence.pdf |website=CDC |access-date=8 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305173617/https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/ppe-sequence.pdf |archive-date=5 March 2020 |url-status=live }}</ref>]] Precautions must be taken to minimise the risk of virus transmission, especially in healthcare settings when performing procedures that can generate [[aerosol]]s, such as [[intubation]] or [[bag valve mask|hand ventilation]].<ref name="Cheung Ho Cheng Cham 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Cheung JC, Ho LT, Cheng JV, Cham EY, Lam KN | title=Staff safety during emergency airway management for COVID-19 in Hong Kong | journal=Lancet Respiratory Medicine | date=February 2020 | volume=8 | issue=4 | pages=e19 | doi=10.1016/s2213-2600(20)30084-9 | doi-access=free | pmid=32105633 | pmc=7128208 }}</ref> For healthcare professionals caring for people with COVID‑19, the CDC recommends placing the person in an Airborne Infection Isolation Room (AIIR) in addition to using [[standard precautions]], contact precautions, and airborne precautions.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients-H.pdf|title=What healthcare personnel should know about caring for patients with confirmed or possible coronavirus disease 2|last=|date=12 March 2020|website=CDC|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=31 March 2020}}</ref> The CDC outlines the guidelines for the use of [[personal protective equipment]] (PPE) during the pandemic. The recommended gear is a [[PPE gown]], [[respirator]] or [[surgical mask|facemask]], [[eye protection]], and [[medical glove]]s.<ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=11 March 2020 |date=11 February 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html |archive-date=4 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 March 2020 |date=11 February 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients.html |archive-date=4 March 2020 |url-status=live }}</ref> When available, respirators (instead of facemasks) are preferred.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html|title=Interim Infection Prevention and Control Recommendations for Patients with Suspected or Confirmed Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) in Healthcare Settings|author=CDC|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304165907/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html|archive-date=4 March 2020|access-date=25 March 2020}}</ref> N95 respirators are approved for industrial settings but the FDA has authorised the masks for use under an [[Emergency Use Authorisation]] (EUA). They are designed to protect from airborne particles like dust but effectiveness against a specific biological agent is not guaranteed for off-label uses.<ref>{{cite web|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Frequently Asked Questions|url=https://www.fda.gov/emergency-preparedness-and-response/mcm-issues/coronavirus-disease-2019-covid-19-frehttps://oc.wikipedia.org/wiki/Malauti%C3%A1_de_coronavirus_de_2019quently-asked-questions#5e78ba94b86da|website=Food and Drug Administration|access-date=7 ឧសភា 2020|archivedate=30 តុលា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030083840/https://www.fda.gov/emergency-preparedness-and-response/mcm-issues/coronavirus-disease-2019-covid-19-frehttps%3A//oc.wikipedia.org/wiki/Malauti%C3%A1_de_coronavirus_de_2019quently-asked-questions#5e78ba94b86da|url-status=dead}}</ref> When masks are not available, the CDC recommends using face shields or, as a last resort, [[Cloth facemask|homemade masks]].<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/ppe-strategy/face-masks.html|title=Strategies for Optimizing the Supply of Facemasks|date=11 February 2020|publisher=CDC|access-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323173927/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/ppe-strategy/face-masks.html|archive-date=23 March 2020|url-status=live}}</ref> ===Mechanical ventilation=== Most cases of COVID‑19 are not severe enough to require [[mechanical ventilation]] or alternatives, but a percentage of cases are.<ref name="murthy">{{cite journal | vauthors = Murthy S, Gomersall CD, Fowler RA | title = Care for Critically Ill Patients With COVID-19 | journal = JAMA | date = 11 March 2020 | volume = 323 | issue = 15 | page = 1499 | pmid = 32159735 | doi = 10.1001/jama.2020.3633 | url = https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762996 | access-date = 18 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318203852/https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762996 |archive-date=18 March 2020 |url-status=live| doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web|author=World Health Organization|date=28 January 2020|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (2019-nCoV) infection is suspected|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/clinical-management-of-novel-cov.pdf|journal=|volume=|pages=|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226041620/https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/clinical-management-of-novel-cov.pdf|archive-date=26 February 2020|url-status=live}}</ref> The type of respiratory support for individuals with COVID‑19 related [[respiratory failure]] is being actively studied for people in the hospital, with some evidence that [[Tracheal intubation|intubation]] can be avoided with a [[Heated humidified high-flow therapy|high flow nasal cannula]] or [[Positive airway pressure|bi-level positive airway pressure]].<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Ke |last2=Zhao |first2=Wei |last3=Li |first3=Ji |last4=Shu |first4=Weiwei |last5=Duan |first5=Jun |title=The experience of high-flow nasal cannula in hospitalized patients with 2019 novel coronavirus-infected pneumonia in two hospitals of Chongqing, China |journal=Annals of Intensive Care |date=30 March 2020 |volume=10 |issue=1 |page=37 |doi=10.1186/s13613-020-00653-z|pmid=32232685 |pmc=7104710 }}</ref> Whether either of these two leads to the same benefit for people who are critically ill is not known.<ref>{{cite journal |last1=McEnery |first1=Tom |last2=Gough |first2=Ciara |last3=Costello |first3=Richard W |title=COVID-19: Respiratory support outside the intensive care unit |journal=The Lancet Respiratory Medicine |date=April 2020 |doi=10.1016/S2213-2600(20)30176-4|pmid=32278367 |pmc=7146718 }}</ref> Some doctors prefer staying with invasive mechanical ventilation when available because this technique limits the spread of [[Airborne disease|aerosol]] particles compared to a high flow nasal cannula.<ref name="murthy"/> Severe cases are most common in older adults (those older than 60 years,<ref name="murthy"/> and especially those older than 80 years).<ref>{{cite document |last1=Ferguson |first1=N. |last2=Laydon |first2=D.|last3=Nedjati Gilani |first3=G. |last4=Imai |first4=N. |last5=Ainslie |first5=K. |last6=Baguelin |first6=M. |last7=Bhatia |first7=S. |last8=Boonyasiri|first8=A.|last9=Cucunuba Perez|first9=Zulma|last10=Cuomo-Dannenburg |first10=G. |last11=Dighe |first11=A. |date=16 March 2020 |title=Report 9: Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID19 mortality and healthcare demand|publisher=[[Imperial College London]] |url=https://spiral.imperial.ac.uk/handle/10044/1/77482|doi=10.25561/77482|hdl=20.1000/100|doi-access=free|at=Table 1|journal=|access-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321133445/https://spiral.imperial.ac.uk/handle/10044/1/77482|archive-date=21 March 2020|url-status=live}}</ref> Many developed countries do not have enough [[List of countries by hospital beds|hospital beds per capita]], which limits a [[health system]]'s capacity to handle a sudden spike in the number of COVID‑19 cases severe enough to require hospitalisation.<ref name="VoxCOVID">{{cite news |last=Scott |first=Dylan |title=Coronavirus is exposing all of the weaknesses in the US health system High health care costs and low medical capacity made the US uniquely vulnerable to the coronavirus. |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2020/3/16/21173766/coronavirus-covid-19-us-cases-health-care-system |access-date=18 March 2020 |publisher=Vox |date=16 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318022237/https://www.vox.com/policy-and-politics/2020/3/16/21173766/coronavirus-covid-19-us-cases-health-care-system |archive-date=18 March 2020 |url-status=live}}</ref> This limited capacity is a significant driver behind calls to flatten the curve.<ref name="VoxCOVID"/> One study in China found 5% were admitted to [[intensive care unit]]s, 2.3% needed mechanical support of ventilation, and 1.4% died.<ref name="Guan Ni Hu Liang p.">{{cite journal | vauthors = Guan WJ, Ni ZY, Hu Y, Liang WH, Ou CQ, He JX, Liu L, Shan H, Lei CL, Hui DS, Du B, Li LJ, Zeng G, Yuen KY, Chen RC, Tang CL, Wang T, Chen PY, Xiang J, Li SY, Wang JL, Liang ZJ, Peng YX, Wei L, Liu Y, Hu YH, Peng P, Wang JM, Liu JY, Chen Z, Li G, Zheng ZJ, Qiu SQ, Luo J, Ye CJ, Zhu SY, Zhong NS | display-authors = 6 | title = Clinical Characteristics of Coronavirus Disease 2019 in China | journal = The New England Journal of Medicine | date = February 2020 | volume = 382 | issue = 18 | pages = 1708–1720 | pmid = 32109013 | doi = 10.1056/nejmoa2002032 | publisher = Massachusetts Medical Society | pmc = 7092819 | doi-access = free }}</ref> In China, approximately 30% of people in hospital with COVID‑19 are eventually admitted to ICU.<ref name="CDC Interim Guidance">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-guidance-management-patients.html|title=Interim Clinical Guidance for Management of Patients with Confirmed Coronavirus Disease (COVID-19) |last=|date=2020-04-06|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2020-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302201644/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-guidance-management-patients.html|archive-date=2 March 2020|url-status=live}}</ref> ===Acute respiratory distress syndrome=== {{main|Acute respiratory distress syndrome}} [[Mechanical ventilation]] becomes more complex as [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS) develops in COVID‑19 and oxygenation becomes increasingly difficult.<ref name="LancetRespMar2020" /> Ventilators capable of [[Modes of mechanical ventilation|pressure control modes]] and high [[PEEP]]<ref>{{cite journal |last1=Briel |first1=Matthias |last2=Meade |first2=Maureen |last3=Mercat |first3=Alain |last4=Brower |first4=Roy G. |last5=Talmor |first5=Daniel |last6=Walter |first6=Stephen D. |last7=Slutsky |first7=Arthur S. |last8=Pullenayegum |first8=Eleanor |last9=Zhou |first9=Qi |last10=Cook |first10=Deborah |last11=Brochard |first11=Laurent |last12=Richard |first12=Jean-Christophe M. |last13=Lamontagne |first13=François |last14=Bhatnagar |first14=Neera |last15=Stewart |first15=Thomas E. |last16=Guyatt |first16=Gordon |title=Higher vs Lower Positive End-Expiratory Pressure in Patients With Acute Lung Injury and Acute Respiratory Distress Syndrome |url=https://archive.org/details/sim_jama_2010-03-03_303_9/page/865 |journal=JAMA |date=3 March 2010 |volume=303 |issue=9 |pages=865–73 |doi=10.1001/jama.2010.218|pmid=20197533 |doi-access=free }}</ref> are needed to maximise oxygen delivery while minimising the risk of [[ventilator-associated lung injury]] and [[pneumothorax]].<ref name="barotrauma">{{cite book |last1=Diaz |first1=Raiko |last2=Heller |first2=Daniel |title=Barotrauma And Mechanical Ventilation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545226/ |website=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |date=2020|pmid=31424810 }}</ref> High PEEP may not be available on older ventilators.{{citation needed|date=May 2020}} {| class="wikitable" style="text-align:center; margin-right:1em;" |+ style="background:#E5AFAA;" |Options for ARDS<ref name="LancetRespMar2020">{{cite journal |last1=Matthay |first1=Michael A. |last2=Aldrich |first2=J. Matthew |last3=Gotts |first3=Jeffrey E. |title=Treatment for severe acute respiratory distress syndrome from COVID-19 |journal=The Lancet Respiratory Medicine |date=March 2020 |volume=8 |issue=5 |pages=433–434 |doi=10.1016/S2213-2600(20)30127-2|pmid=32203709 |pmc=7118607 }}</ref> |- style="background: #E5AFAA;text-align:center;" ! Therapy ! Recommendations |- | [[Nasal cannula|High-flow nasal oxygen]] | For [[oxygen saturation|SpO<sub>2</sub>]] <93%. May prevent the need for intubation and ventilation |- | [[Tidal volume]] | 6mL per kg and can be reduced to 4mL/kg |- | [[Plateau pressure|Plateau airway pressure]] | Keep below 30 [[Centimetre of water|cmH<sub>2</sub>O]] if possible (high [[respiratory rate]] (35 per minute) may be required) |- | [[Positive end-expiratory pressure]] | Moderate to high levels |- | [[Prone positioning]] | For worsening oxygenation |- | [[Fluid replacement|Fluid management]] | Goal is a negative balance of 0.5–1.0[[liter|L]] per day |- | [[Antibiotics]] | For secondary bacterial infections |- | [[Glucocorticoids]] | Not recommended |} ===Experimental treatment=== {{see also|Coronavirus disease 2019#Research|label 1=§ Research}} Research into potential treatments started in January 2020,<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-hospital-idUSKBN20B1M6|title=Chinese doctors using plasma therapy on coronavirus, WHO says 'very valid' approach|newspaper=Reuters|date=17 February 2020|access-date=19 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304173709/https://www.reuters.com/article/us-china-health-hospital-idUSKBN20B1M6|archive-date=4 March 2020|url-status=live}}</ref> and several [[antiviral drug]]s are in clinical trials.<ref name="Reut_NIH_Moderna_3months">{{cite news | last1= Steenhuysen | first1= Julie | last2= Kelland | first2= Kate | name-list-format = vanc | title= With Wuhan virus genetic code in hand, scientists begin work on a vaccine | date= 24 January 2020 | agency= [[Reuters]] | url= https://www.reuters.com/article/us-china-health-vaccines-idUSKBN1ZN2J8 |access-date=25 January 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200125203723/https://www.reuters.com/article/us-china-health-vaccines-idUSKBN1ZN2J8 |archive-date= 25 January 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="clinicaltrialsarena">{{cite web|url=https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|title=Coronavirus outbreak: Vaccines/drugs in the pipeline for Covid-19|last=Duddu|first=Praveen|date=19 February 2020|work=clinicaltrialsarena.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219184512/https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|archive-date=19 February 2020|name-list-format=vanc|access-date=7 ឧសភា 2020|archivedate=19 កុម្ភៈ 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200219184512/https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|url-status=dead}}</ref> [[Remdesivir]] appears to be the most promising.<ref name="Sanders2020"/> Although new medications may take until 2021 to develop,<ref>{{cite journal|vauthors=Lu H|date=28 January 2020|title=Drug treatment options for the 2019-new coronavirus (2019-nCoV).|journal=Biosci Trends|volume=14|issue=1|pages=69–71|doi=10.5582/bst.2020.01020|pmid=31996494|doi-access=free}}</ref> several of the medications being tested are already approved for other uses or are already in advanced testing.<ref name="LiDeClerq" /> Antiviral medication may be tried in people with severe disease.<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann" /> The WHO recommended volunteers take part in trials of the effectiveness and safety of potential treatments.<ref name="ThomReut_notreatment_20200205">{{cite news|last1=Nebehay|first1=Stephanie|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|title=WHO: 'no known effective' treatments for new coronavirus|date=5 February 2020|access-date=5 February 2020|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205155653/https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|archive-date=5 February 2020|agency=[[Thomson Reuters]]|last2=Kelland|first2=Kate|last3=Liu|first3=Roxanne|name-list-format=vanc}}</ref> The FDA has granted temporary authorisation to [[convalescent plasma]] as an experimental treatment in cases where the person's life is seriously or immediately threatened. It has not undergone the clinical studies needed to show it is safe and effective for the disease.<ref>{{cite web|url=https://www.technologyreview.com/2020/04/08/998700/blood-plasma-taken-from-covid-19-survivors-might-help-patients-fight-it-off/|title=Blood plasma taken from covid-19 survivors might help patients fight off the disease|website=MIT Technology Review}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.wired.com/story/trials-of-plasma-from-recovered-covid-19-patients-have-begun/|title=Trials of Plasma From Recovered Covid-19 Patients Have Begun|journal=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://social.techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered/|title=FDA now allows treatment of life-threatening COVID-19 cases using blood from patients who have recovered|website=TechCrunch|access-date=2020-04-09|archivedate=11 តុលា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011115831/https://techcrunch.com/2020/03/24/fda-now-allows-treatment-of-life-threatening-covid-19-cases-using-blood-from-patients-who-have-recovered//|url-status=dead}}</ref> ===បច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មាន=== {{see also|Contact tracing|Government by algorithm}} In February 2020, China launched a [[mobile app]] to deal with the disease outbreak.<ref>{{cite news |title=China launches coronavirus 'close contact' app |url=https://www.bbc.com/news/technology-51439401 |access-date=7 March 2020 |work=BBC News |date=11 February 2020 |name-list-format=vanc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228003957/https://www.bbc.com/news/technology-51439401 |archive-date=28 February 2020 |url-status=live }}</ref> Users are asked to enter their name and ID number. The app can detect 'close contact' using surveillance data and therefore a potential risk of infection. Every user can also check the status of three other users. If a potential risk is detected, the app not only recommends self-quarantine, it also alerts local health officials.<ref>{{cite web |last1=Chen |first1=Angela | name-list-format = vanc |title=China's coronavirus app could have unintended consequences |url=https://www.technologyreview.com/s/615199/coronavirus-china-app-close-contact-surveillance-covid-19-technology/ |website=MIT Technology Review |access-date=7 March 2020 }}</ref> [[Big data]] analytics on cellphone data, [[Facial recognition system|facial recognition]] technology, [[mobile phone tracking]], and [[artificial intelligence]] are used to track infected people and people whom they contacted in South Korea, Taiwan, and Singapore.<ref>{{cite news |title=Gov in the Time of Corona |url=https://govinsider.asia/innovation/gov-in-the-time-of-corona/ |access-date=20 March 2020 |work=GovInsider |date=19 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320125215/https://govinsider.asia/innovation/gov-in-the-time-of-corona/ |archive-date=20 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Manancourt |first=Vincent |title=Coronavirus tests Europe's resolve on privacy |url=https://www.politico.eu/article/coronavirus-tests-europe-resolve-on-privacy-tracking-apps-germany-italy/ |access-date=20 March 2020 |work=POLITICO |date=10 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320105744/https://www.politico.eu/article/coronavirus-tests-europe-resolve-on-privacy-tracking-apps-germany-italy/ |archive-date=20 March 2020 |url-status=live }}</ref> In March 2020, the Israeli government enabled security agencies to track mobile phone data of people supposed to have coronavirus. The measure was taken to enforce quarantine and protect those who may come into contact with infected citizens.<ref>{{cite news|last=Tidy|first=Joe|url=https://www.bbc.com/news/technology-51930681|title=Coronavirus: Israel enables emergency spy powers|date=17 March 2020|work=BBC News|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318113608/https://www.bbc.com/news/technology-51930681|archive-date=18 March 2020|url-status=live}}</ref> Also in March 2020, [[Deutsche Telekom]] shared aggregated phone location data with the German federal government agency, [[Robert Koch Institute]], to research and prevent the spread of the virus.<ref name="heise-handydaten">{{cite news |last=Bünte |first=Oliver |title=Corona-Krise: Deutsche Telekom liefert anonymisierte Handydaten an RKI |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Corona-Krise-Deutsche-Telekom-liefert-anonymisierte-Handydaten-an-RKI-4685191.html |access-date=25 March 2020 |work=Heise Online |date=18 March 2020 |language=German |trans-title=Corona crisis: Deutsche Telekom delivers anonymized cell phone data to RKI |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324115410/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Corona-Krise-Deutsche-Telekom-liefert-anonymisierte-Handydaten-an-RKI-4685191.html |archive-date=24 March 2020 |url-status=live }}</ref> Russia deployed facial recognition technology to detect quarantine breakers.<ref>{{cite news |title=Moscow deploys facial recognition technology for coronavirus quarantine |url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-moscow-technology-idUSKBN20F1RZ |access-date=20 March 2020 |work=Reuters |date=21 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222215731/https://www.reuters.com/article/us-china-health-moscow-technology-idUSKBN20F1RZ |archive-date=22 February 2020 |url-status=live }}</ref> Italian regional health commissioner [[Giulio Gallera]] said he has been informed by mobile phone operators that "40% of people are continuing to move around anyway".<ref>{{cite news |title=Italians scolded for flouting lockdown as death toll nears 3,000 |url=https://www.post-gazette.com/news/world/2020/03/18/Italy-coronavirus-475-deaths-one-day-death-toll-2978-COVID-19-doctors/stories/202003180182 |access-date=20 March 2020 |work=Pittsburgh Post-Gazette |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320110555/https://www.post-gazette.com/news/world/2020/03/18/Italy-coronavirus-475-deaths-one-day-death-toll-2978-COVID-19-doctors/stories/202003180182 |archive-date=20 March 2020 |url-status=live }}</ref> German government conducted a 48 hours weekend [[hackathon]] with more than 42.000 participants.<ref>{{cite web |title=Kreative Lösungen gesucht |url=https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/coronavirus/wir-vs-virus-1731968 |website=Startseite |language=de |access-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324085627/https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/coronavirus/wir-vs-virus-1731968 |archive-date=24 March 2020 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324085627/https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/coronavirus/wir-vs-virus-1731968 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Dannewitz |first1=Juliane |title=Hackathon Germany: #WirvsVirus |url=https://www.datenschutzbeauftragter-info.de/hackathon-germany-wirvsvirus/ |work=Datenschutzbeauftragter |date=23 March 2020 |language=de-DE}}</ref> Two million people in the UK used an app developed in March 2020 by [[King's College London]] and Zoe to track people with COVID‑19 symptoms.<ref>{{cite web|url=https://www.kcl.ac.uk/news/lockdown-is-working-suggests-latest-data-from-symptom-tracker-app|title=Lockdown is working, suggests latest data from symptom tracker app|last=Staff|date=2020-04-08|website=Kings College London News Centre|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-20}}</ref> Also, the president of Estonia, [[Kersti Kaljulaid]], made a global call for creative solutions against the spread of coronavirus.<ref>{{cite news |first=Andrew |last=Whyte |title=President makes global call to combat coronavirus via hackathon |url=https://news.err.ee/1067171/president-makes-global-call-to-combat-coronavirus-via-hackathon |work=ERR |date=21 March 2020 |access-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324050421/https://news.err.ee/1067171/president-makes-global-call-to-combat-coronavirus-via-hackathon |archive-date=24 March 2020 |url-status=live }}</ref> ===Psychological support=== {{see also|Mental health during the 2019–20 coronavirus pandemic}} Individuals may experience distress from quarantine, travel restrictions, side effects of treatment, or fear of the infection itself. To address these concerns, the [[National Health Commission|National Health Commission of China]] published a national guideline for psychological crisis intervention on 27 January 2020.<ref name="Xiang4Feb2020">{{cite journal | vauthors = Xiang YT, Yang Y, Li W, Zhang L, Zhang Q, Cheung T, Ng CH | display-authors = 6 | title = Timely mental health care for the 2019 novel coronavirus outbreak is urgently needed | journal = The Lancet. Psychiatry | volume = 7 | issue = 3 | pages = 228–29 | date = March 2020 | pmid = 32032543 |doi=10.1016/S2215-0366(20)30046-8 | pmc = 7128153 |doi-access=free }}</ref><ref name="Kang5Feb2020">{{cite journal | vauthors = Kang L, Li Y, Hu S, Chen M, Yang C, Yang BX, Wang Y, Hu J, Lai J, Ma X, Chen J, Guan L, Wang G, Ma H, Liu Z | display-authors = 6 | title = The mental health of medical workers in Wuhan, China dealing with the 2019 novel coronavirus | journal = The Lancet. Psychiatry | volume = 7 | issue = 3 | pages = e14 | date = March 2020 | pmid = 32035030 |doi=10.1016/S2215-0366(20)30047-X | pmc = 7129673 |doi-access=free }}</ref> ''The Lancet'' published a 14-page call for action focusing on the UK and stated conditions were such that a range of mental health issues was likely to become more common. BBC quoted Rory O'Connor in saying, "Increased social isolation, loneliness, health anxiety, stress, and an economic downturn are a perfect storm to harm people's mental health and wellbeing."<ref name="BBC, mental health impact, 16 April 2020">[https://www.bbc.com/news/health-52295894 Coronavirus: 'Profound' mental health impact prompts calls for urgent research], BBC, Philippa Roxby, April 16, 2020.</ref><ref><!-- Since this is a "call to action" and not a traditional medical article, it's perhaps best to go with a simpler WYSIWYG reference style, rather than the format style we use with traditional medical articles. -->[https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanpsy/PIIS2215-0366(20)30168-1.pdf Multidisciplinary research priorities for the COVID‑19 pandemic: a call for action for mental health science], ''The Lancet'', Emily Holmes, Rory O'Connor, Hugh Perry, et al., April 15, 2020, page 1: "A fragmented research response, characterised by small-scale and localised initiatives, will not yield the clear insights necessary to guide policymakers or the public."</ref> ==Prognosis== {{Primary sources|date=March 2020}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | total_width = 400 | caption_align = center | image1 = Severity-of-coronavirus-cases-in-China-1.png | alt1 = The severity of diagnosed cases in China | caption1 = The severity of diagnosed COVID-19 cases in China<ref>{{cite journal |last1=Roser |first1=Max |last2=Ritchie |first2=Hannah |last3=Ortiz-Ospina |first3=Esteban |name-list-format=vanc |title=Coronavirus Disease (COVID-19) |url=https://ourworldindata.org/coronavirus |journal=Our World in Data |access-date=12 March 2020 |date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319171947/https://ourworldindata.org/coronavirus |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> | image2 = COVID-CFR-by-age-CN-KR-ES-IT-latest-nolegend.svg | alt2 = Case fatality rates for COVID-19 by age by country. | caption2 = <div style="text-align: left;">Case fatality rates by age group: {{legend|#d62728|China, as of 11 February 2020<ref name="Epidemiology2020Feb17" />}} {{legend|#2ca02c|South Korea, as of 17 July 2020<ref name="KCDCReport-20200717">{{cite report|url=https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a20501000000&bid=0015&list_no=367829&act=view|title=코로나바이러스감염증-19 국내 발생 현황(7월 17일, 정례브리핑) |language=ko|date=2020-07-17|publisher=[[Korea Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2020-07-17|url-status=live}}</ref>}} {{legend|#ff7f0e|Spain, as of 18 May 2020<ref name="MSCBSReport">{{cite report|url=https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/ccayes/alertasActual/nCov-China/documentos/Actualizacion_109_COVID-19.pdf|title=Actualización nº 109. Enfermedad por el coronavirus (COVID-19)|date=18 May 2020|publisher=[[Ministry of Health (Spain)|Ministerio de Sanidad, Consumo y Bienestar Social]]|language=Spanish|access-date=20 May 2020|url-status=live}}</ref>}} {{legend|#1f77b4|Italy, as of 3 June 2020<ref>{{cite web|url=https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Bollettino-sorveglianza-integrata-COVID-19_3-giugno-2020.pdf|title=Epidemia COVID-19 – Bollettino sorveglianza integrata COVID-19|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|access-date=2020-06-10|language=it|date=2020-06-05}}</ref>}}</div> | image3 = Comorbidity and severity in covid-19 data from China CDC Weekly 2020, 2(8), pp. 113-122 (cropped).png | alt3 = Case fatality rate depending on other health problems | caption3 = Case fatality rate in China depending on other health problems. Data through 11 February 2020.<ref name="Epidemiology2020Feb17" /> | image4 = Covid-19-total-confirmed-cases-vs-total-confirmed-deaths.svg | alt4 = Case fatality rate by country and number of cases | caption4 = The number of deaths vs total cases by country and approximate case fatality rate<ref>{{cite journal |last1=Roser |first1=Max |last2=Ritchie |first2=Hannah |last3=Ortiz-Ospina |first3=Esteban |name-list-format=vanc |title=Coronavirus Disease (COVID-19) |url=https://ourworldindata.org/coronavirus |journal=Our World in Data |access-date=6 April 2020 |date=6 April 2020}}</ref> }} The severity of COVID‑19 varies. The disease may take a mild course with few or no symptoms, resembling other common upper respiratory diseases such as the [[common cold]]. Mild cases typically recover within two weeks, while those with severe or critical diseases may take three to six weeks to recover. Among those who have died, the time from symptom onset to death has ranged from two to eight weeks.<ref name="WHOReport24Feb2020">{{cite report | title = Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) | date = 16–24 February 2020 | url = https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf | publisher = [[World Health Organization]] (WHO) | access-date = 21 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200229221222/https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf | archive-date = 29 February 2020 | url-status = live }}</ref> Children make up a small proportion of reported cases, with about 1% of cases being under 10 years and 4% aged 10–19 years.<ref name="ECDCQA"/> They are likely to have milder symptoms and a lower chance of severe disease than adults; in those younger than 50 years the risk of death is less than 0.5%, while in those older than 70 it is more than 8%.<ref name="JAMAPedsCOVID19">{{cite journal |last1=Castagnoli |first1=R |last2=Votto |first2=M |last3=Licari |first3=A |title=Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) Infection in Children and Adolescents A Systematic Review |journal=JAMA Pediatrics |date=April 2020 |doi=10.1001/jamapediatrics.2020.1467 |pmid=32320004 |url=https://jamanetwork.com/journals/jamapediatrics/fullarticle/2765169 |accessdate=22 April 2020|doi-access=free }}</ref><ref name="Lu Zhang Du Zhang p.">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Lu X, Zhang L, Du H, Zhang J, Li YY, Qu J, Zhang W, Wang Y, Bao S, Li Y, Wu C, Liu H, Liu D, Shao J, Peng X, Yang Y, Liu Z, Xiang Y, Zhang F, Silva RM, Pinkerton KE, Shen K, Xiao H, Xu S, Wong GW|date=18 March 2020|title=SARS-CoV-2 Infection in Children|journal=New England Journal of Medicine|volume=382|issue=17|pages=1663–1665|publisher=Massachusetts Medical Society|doi=10.1056/nejmc2005073|issn=0028-4793|pmid=32187458|pmc=7121177}}</ref><ref name="pediatrics_tong">{{cite journal | vauthors = Dong Y, Mo X, Hu Y, Qi X, Jiang F, Jiang Z, Tong S | journal = Pediatrics | title = Epidemiological Characteristics of 2143 Pediatric Patients With 2019 Coronavirus Disease in China | date = 2020 | pages = e20200702 | url = https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/early/2020/03/16/peds.2020-0702.full.pdf | doi = 10.1542/peds.2020-0702 | pmid = 32179660 | access-date = 16 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200317223427/https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/early/2020/03/16/peds.2020-0702.full.pdf | archive-date = 17 March 2020 | url-status = live }}</ref> [[COVID-19 in pregnancy|Pregnant women]] may be at higher risk for severe infection with COVID-19 based on data from other similar viruses, like [[Severe acute respiratory syndrome|SARS]] and [[Middle East respiratory syndrome|MERS]], but data for COVID-19 is lacking.<ref>{{cite journal | vauthors = Fang L, Karakiulakis G, Roth M | title = Are patients with hypertension and diabetes mellitus at increased risk for COVID-19 infection? | journal = [[The Lancet Respiratory Medicine]] | volume = 395 | issue = 10224 | pages = e40 | date = March 2020 | pmid = 32171062 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30311-1 | pmc = 7118626 }}</ref><ref name="CDC 2020children">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/specific-groups/children-faq.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|author=|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2 March 2020|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302064104/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/specific-groups/children-faq.html|archive-date=2 March 2020|url-status=live}}</ref> In China, children acquired infections mainly through close contact with their parents or other family members who lived in Wuhan or had traveled there.<ref name="JAMAPedsCOVID19"/> Some studies have found that the [[neutrophil to lymphocyte ratio]] (NLR) may be helpful in early screening for severe illness.<ref>{{cite journal|title=Dysregulation of immune response in patients with COVID-19 in Wuhan, China|journal=Clinical Infectious Diseases|doi=10.1093/cid/ciaa248|date=12 March 2020|last1=Tian|first1=Dai-Shi|last2=Wang|first2=Wei|last3=Shang|first3=Ke|last4=Ma|first4=Ke|last5=Xie|first5=Cuihong|last6=Tao|first6=Yu|last7=Yang|first7=Sheng|last8=Zhang|first8=Shuoqi|last9=Hu|first9=Ziwei|last10=Zhou|first10=Luoqi|last11=Qin|first11=Chuan|pmid=32161940|pmc=7108125}}</ref> Most of those who die of COVID‑19 have [[pre-existing condition|pre-existing (underlying) conditions]], including [[hypertension]], [[diabetes mellitus]], and [[cardiovascular disease]].<ref name=":8">{{cite web |url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-statement-on-the-advice-of-the-ihr-emergency-committee-on-novel-coronavirus |title=WHO Director-General's statement on the advice of the IHR Emergency Committee on Novel Coronavirus |website=[[World Health Organization]] (WHO) }}</ref> The [[Istituto Superiore di Sanità]] reported that out of 8.8% of deaths where [[medical record|medical charts]] were available for review, 97.2% of sampled patients had at least one [[comorbidity]] with the average patient having 2.7 diseases.<ref name="ISSCharacteristics">{{cite report|vauthors=Palmieri L, Andrianou X, Barbariol P, Bella A, Bellino S, Benelli E, Bertinato L, Boros S, Brambilla G, Calcagnini G, Canevelli M, Castrucci MR, Censi F, Ciervo A, Colaizzo E, D'Ancona F, Del Manso M, Donfrancesco C, Fabiani M, Filia A, Floridia M, Giuliano M, Grisetti T, Langer M, Lega I, Lo Noce C, Maiozzi P, Malchiodi Albedi F, Manno V, Martini M, Mateo Urdiales A, Mattei E, Meduri C, Meli P, Minelli G, Nebuloni M, Nisticò L, Nonis M, Onder G, Palmisano L, Petrosillo N, Pezzotti P, Pricci F, Punzo O, Puro V, Raparelli V, Rezza G, Riccardo F, Rota MC, Salerno P, Serra D, Siddu A, Stefanelli P, Tamburo De Bella M, Tiple D, Unim B, Vaianella L, Vanacore N, Vichi M, Villani ER, Brusaferro S|display-authors= 6|title=Characteristics of COVID-19 patients dying in Italy Report based on available data on April 2th, 2020|url=https://www.epicentro.iss.it/en/coronavirus/bollettino/Report-COVID-2019_2_april_2020.pdf|date=3 April 2020|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|access-date=3 April 2020|url-status=live}}</ref> According to the same report, the median time between the onset of symptoms and death was ten days, with five being spent hospitalised. However, patients transferred to an ICU had a median time of seven days between hospitalisation and death.<ref name="ISSCharacteristics" /> In a study of early cases, the median time from exhibiting initial symptoms to death was 14 days, with a full range of six to 41 days.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang W, Tang J, Wei F | title = Updated understanding of the outbreak of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in Wuhan, China | journal = Journal of Medical Virology | volume = 92 | issue = 4 | pages = 441–47 | date = April 2020 | pmid = 31994742 |doi=10.1002/jmv.25689 | pmc = 7167192 |doi-access=free }}</ref> In a study by the [[National Health Commission]] (NHC) of China, men had a death rate of 2.8% while women had a death rate of 1.7%.<ref name="WM2020Feb26">{{cite web |title=Coronavirus Age, Sex, Demographics (COVID-19) |url=https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/ |website=www.worldometers.info |access-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227112932/https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/ |archive-date=27 February 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> [[Histopathology|Histopathological]] examinations of post-mortem lung samples show [[diffuse alveolar damage]] with cellular fibromyxoid [[exudate]]s in both lungs. Viral [[cytopathic effect|cytopathic]] changes were observed in the [[pneumocytes]]. The lung picture resembled [[acute respiratory distress syndrome]] (ARDS).<ref name="WHOReport24Feb2020" /> In 11.8% of the deaths reported by the National Health Commission of China, heart damage was noted by elevated levels of [[Troponin I|troponin]] or cardiac arrest.<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p." /> According to March data from the United States, 89% of those hospitalised had preexisting conditions.<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Shikha |title=Hospitalization Rates and Characteristics of Patients Hospitalized with Laboratory-Confirmed Coronavirus Disease 2019—COVID-NET, 14 States, March 1–30, 2020 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |date=2020-04-08 |display-authors=etal |volume=69 |issue=15 |pages=458–464 |doi=10.15585/mmwr.mm6915e3 |pmid=32298251 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6915e3.htm |issn=0149-2195|doi-access=free }}</ref> The availability of medical resources and the [[socioeconomics]] of a region may also affect mortality.<ref name="Ji Ma Peppelenbosch Pan 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Ji Y, Ma Z, Peppelenbosch MP, Pan Q | title=Potential association between COVID-19 mortality and health-care resource availability | journal=Lancet Global Health | volume= 8| date=February 2020 | issue=4 | pages=e480 | pmid=32109372 | doi=10.1016/S2214-109X(20)30068-1 | pmc=7128131 | doi-access=free }}</ref> Estimates of the mortality from the condition vary because of those regional differences,<ref name="pmid32159317">{{cite journal | vauthors = Li XQ, Cai WF, Huang LF, Chen C, Liu YF, Zhang ZB, Yuan J, Li TG, Wang M | display-authors = 6 | title = [Comparison of epidemic characteristics between SARS in2003 and COVID-19 in 2020 in Guangzhou] | language = Chinese | journal = Zhonghua Liu Xing Bing Xue Za Zhi = Zhonghua Liuxingbingxue Zazhi | volume = 41 | issue = 5 | pages = 634–637 | date = March 2020 | pmid = 32159317 | doi = 10.3760/cma.j.cn112338-20200228-00209 }}</ref> but also because of [[Methodology|methodological]] difficulties. The under-counting of mild cases can cause the mortality rate to be overestimated.<ref>{{cite journal | vauthors = Jung SM, Akhmetzhanov AR, Hayashi K, Linton NM, Yang Y, Yuan B, Kobayashi T, Kinoshita R, Nishiura H | display-authors = 6 | title = Real-Time Estimation of the Risk of Death from Novel Coronavirus (COVID-19) Infection: Inference Using Exported Cases | journal = Journal of Clinical Medicine | volume = 9 | issue = 2 | page = 523 | date = February 2020 | pmid = 32075152 | doi = 10.3390/jcm9020523 | pmc = 7074479 }}</ref> However, the fact that deaths are the result of cases contracted in the past can mean the current mortality rate is underestimated.<ref>{{cite journal | vauthors = Chughtai A, Malik A | title = Is Coronavirus disease (COVID-19) case fatality ratio underestimated? | journal = Global Biosecurity | date = March 2020 | volume = 1 | issue = 3 | doi = 10.31646/gbio.56 | doi-broken-date = 2020-04-26 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baud D, Qi X, Nielsen-Saines K, Musso D, Pomar L, Favre G | title = Real estimates of mortality following COVID-19 infection. | journal = The Lancet Infectious Diseases | date = March 2020 | doi = 10.1016/S1473-3099(20)30195-X | pmid = 32171390 | pmc = 7118515 }}</ref> Smokers were 1.4 times more likely to have severe symptoms of COVID‑19 and approximately 2.4 times more likely to require intensive care or die compared to non-smokers.<ref>{{cite journal |last1=Vardavas |first1=Constantine I. |last2=Nikitara |first2=Katerina |title=COVID-19 and smoking: A systematic review of the evidence |journal=Tobacco Induced Diseases |date=20 March 2020 |volume=18 |issue=March |page=20 |doi=10.18332/tid/119324 |pmid=32206052 |issn=1617-9625|pmc=7083240 }}</ref> Concerns have been raised about long-term [[sequela]]e of the disease. The [[Hong Kong Hospital Authority]] found a drop of 20% to 30% in lung capacity in some people who recovered from the disease, and lung scans suggested organ damage.<ref>{{cite web |last1=Cheung |first1=Elizabeth |name-list-format=vanc |title=Some recovered Covid-19 patients may have lung damage, doctors say |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3074988/coronavirus-some-recovered-patients-may-have |website=[[South China Morning Post]] |date=13 March 2020 |access-date=15 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315172445/https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3074988/coronavirus-some-recovered-patients-may-have |archive-date=15 March 2020 |url-status=live }}</ref> This may also lead to [[post-intensive care syndrome]] following recovery.<ref>{{cite journal|last=Servick|first=Kelly|date=2020-04-08|title=For survivors of severe COVID-19, beating the virus is just the beginning|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/04/survivors-severe-covid-19-beating-virus-just-beginning|journal=Science|doi=10.1126/science.abc1486|doi-access=free|issn=0036-8075}}</ref> {| class="wikitable" |+Case fatality rates (%) by age and country or US state |- !Age !0–9 !10–19 !20–29 !30–39 !40–49 !50–59 !60–69 !70–79 !80-89 !90+ |- |[[COVID-19 pandemic in Canada|Canada]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/content/dam/phac-aspc/documents/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection/surv-covid19-epi-update-eng.pdf|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) DAILY EPIDEMIOLOGY UPDATE Updated: 5 May, 2020, 11:00 AM ET|date=2020-05-05|website=Public Health Agency of Canada|url-status=live|access-date=2020-05-06}}</ref> |colspan="2" {{shade|align=center|0.0}} |colspan="2" {{shade|align=center|0.1}} |colspan="2" {{shade|align=center|0.6}} |colspan="2" {{shade|align=center|6.4}} |colspan="2" {{shade|align=center|21.5}} |- |[[COVID-19 pandemic in mainland China|China]] as of 11 February<ref name="Epidemiology2020Feb17" /> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|1.3}} |{{shade|align=center|3.6}} |{{shade|align=center|8.0}} |colspan="2" {{shade|align=center|14.8}} |- |[[COVID-19 pandemic in Denmark|Denmark]] as of 5 May<ref name="SSIReport">{{cite report|url=https://files.ssi.dk/COVID19-overvaagningsrapport-30042020-2h7d|title=COVID-19 i Danmark: Epidemiologisk overvågningsrapport den 5. maj 2020|date=2020-05-05|publisher=[[Statens Serum Institut]]|language=Danish|access-date=2020-05-05|url-status=live|archivedate=10 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510173051/https://files.ssi.dk/COVID19-overvaagningsrapport-30042020-2h7d|deadurl=yes}}</ref> |colspan="6" {{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|4.4}} |{{shade|align=center|16.7}} |{{shade|align=center|26.4}} |{{shade|align=center|44.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Germany|Germany]] as of 5 May<ref>https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Situationsberichte/2020-05-05-de.pdf{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://experience.arcgis.com/experience/478220a4c454480e823b17327b2bf1d4 |title=Robert Koch-Institut: COVID-19-Dashboard |publisher=Experience.arcgis.com |date= |accessdate=2020-05-07}}</ref> |colspan="6" {{shade|align=center|0.3}} |colspan="2" {{shade|align=center|6.9}} |colspan="2" {{shade|align=center|23.7}} |- |[[COVID-19 pandemic in Israel|Israel]] as of 3 May<ref>{{cite web|url=https://t.me/MOHreport/4421?single|title=קורונה - משרד הבריאות|publisher=[[Ministry of Health (Israel)]]|date=2020-05-03|accessdate=2020-05-05}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}}<!--used to be 0.5% until May 2nd (too bad it wasn't Easter)--> |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|3.1}} |{{shade|align=center|9.7}} |{{shade|align=center|22.9}} |{{shade|align=center|30.8}} |{{shade|align=center|31.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Italy|Italy]] as of 28 April<ref name="ISSReport">{{cite report|url=https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Bollettino-sorveglianza-integrata-COVID-19_28-aprile-2020.pdf|title=Epidemia COVID-19. Aggiornamento nazionale 28 aprile 2020|date=29 April 2020|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|location=Rome|language=Italian|access-date=30 April 2020|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|2.6}} |{{shade|align=center|9.8}} |{{shade|align=center|24.2}} |{{shade|align=center|29.0}} |{{shade|align=center|24.7}} |- |[[COVID-19 pandemic in Kentucky|KY state]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://kygeonet.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/543ac64bc40445918cf8bc34dc40e334 |title=KDPH COVID-19 Dashboard |publisher=Kygeonet.maps.arcgis.com |date= |accessdate=2020-05-07}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.6}} |{{shade|align=center|2.3}} |{{shade|align=center|6.8}} |{{shade|align=center|13.3}} |colspan="2" {{shade|align=center|27.9}} |- |[[COVID-19 pandemic in Massachusetts|MA state]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://www.mass.gov/info-details/covid-19-response-reporting |title=COVID-19 Response Reporting |publisher=Mass.gov |date=2020-01-01 |accessdate=2020-05-07}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|1.3}} |{{shade|align=center|4.5}} |{{shade|align=center|14.2}} |colspan="2" {{shade|align=center|24.7}} |- |[[COVID-19 pandemic in the Netherlands|Netherlands]] as of 25 April<ref name="RIVMReport">{{cite report|url=https://www.rivm.nl/documenten/epidemiologische-situatie-covid-19-in-nederland-25-april-2020|title=Epidemiologische situatie COVID-19 in Nederland 25 april 2020|date=25 April 2020|publisher=[[Netherlands National Institute for Public Health and the Environment|Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milie]]|location=Bilthoven|language=Dutch|access-date=25 April 2020|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.5}} |{{shade|align=center|1.5}} |{{shade|align=center|7.6}} |{{shade|align=center|23.2}} |{{shade|align=center|30.0}} |{{shade|align=center|29.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Norway|Norway]] as of 5 May<ref>https://www.fhi.no/contentassets/ca5914bd0aa14e15a17f8a7d48fa306a/2020_05_05_dagsrapport-norge-covid-19.pdf{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|1.7}} |{{shade|align=center|8.5}} |{{shade|align=center|21.3}} |{{shade|align=center|50.4}} |- |[[COVID-19 pandemic in Portugal|Portugal]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://covid19.min-saude.pt/wp-content/uploads/2020/05/64_DGS_boletim_20200505.pdf|title=NOVO CORONAVÍRUS COVID-19 RELATÓRIO DE SITUAÇÃO|date=2020-05-05|accessdate=2020-05-05|language=pt|archivedate=5 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200505134519/https://covid19.min-saude.pt/wp-content/uploads/2020/05/64_DGS_boletim_20200505.pdf|url-status=dead}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.8}} |{{shade|align=center|3.1}} |{{shade|align=center|9.5}} |colspan="2" {{shade|align=center|17.8}} |- |[[COVID-19 pandemic in South Korea|South Korea]] as of 30 April<ref name="KCDCReport">{{cite report|url=https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a20501000000&bid=0015&list_no=367051&act=view|title=코로나바이러스감염증-19 국내 발생 현황(4월 30일, 정례브리핑)|language=ko|date=30 April 2020|publisher=[[Korea Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=30 April 2020|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.8}} |{{shade|align=center|2.6}} |{{shade|align=center|10.4}} |colspan="2" {{shade|align=center|24.3}} |- |[[COVID-19 pandemic in Spain|Spain]] as of 5 May<ref name="MSCBSReport">{{cite report|url=https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/ccayes/alertasActual/nCov-China/documentos/Actualizacion_97_COVID-19.pdf|title=Actualización nº 97. Enfermedad por el coronavirus (COVID-19)|date=6 May 2020|publisher=[[Ministry of Health (Spain)|Ministerio de Sanidad, Consumo y Bienestar Social]]|language=Spanish|access-date=2020-05-06|url-status=live}}</ref> |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|0.2}} |{{shade|align=center|0.3}} |{{shade|align=center|0.6}} |{{shade|align=center|1.5}} |{{shade|align=center|4.8}} |{{shade|align=center|13.9}} |{{shade|align=center|20.9}} |{{shade|align=center|21.9}} |- |[[COVID-19 pandemic in Sweden|Sweden]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://experience.arcgis.com/experience/09f821667ce64bf7be6f9f87457ed9aa |title=FOHM Covid-19 |publisher=[[Public Health Agency of Sweden]] |date= |accessdate=2020-05-05}}</ref> |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|0.4}} |{{shade|align=center|0.9}} |{{shade|align=center|2.3}} |{{shade|align=center|7.4}} |{{shade|align=center|22.8}} |{{shade|align=center|32.0}} |{{shade|align=center|36.1}} |- |[[COVID-19 pandemic in Switzerland|Switzerland]] as of 5 May<ref>{{cite web|url=https://datawrapper.dwcdn.net/IJC8v/45/|title=Todesfälle in der Schweiz nach Altersgruppen|website=datawrapper.dwcdn.net|date=2020-04-30|accessdate=2020-04-30}}</ref> |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.0}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.1}} |{{shade|align=center|0.5}} |{{shade|align=center|2.9}} |{{shade|align=center|10.9}} |colspan="2" {{shade|align=center|25.9}} |- |[[2020 coronavirus pandemic in Washington (state)|WA state]] as of 3 May<ref>{{cite web|url=https://www.doh.wa.gov/emergencies/coronavirus |title=2019 Novel Coronavirus Outbreak (COVID-19) |publisher=Washington State Department of Health |date=2020-05-05|accessdate=2020-05-06}}</ref> |colspan="2" {{shade|align=center|0.0}} |colspan="2" {{shade|align=center|0.2}} |colspan="2" {{shade|align=center|1.3}} |colspan="2" {{shade|align=center|9.1}} |colspan="2" {{shade|align=center|29.8}} |} {| class="wikitable" |+Case fatality rates (%) by age in the United States |- !Age !0–19 !20–44 !45–54 !55–64 !65–74 !75–84 !85+ |- |[[COVID-19 pandemic in the United States|United States]] as of 16 March<ref name="CDCMMWR18Mar2020">{{cite journal|author=CDC COVID-19 Response Team|title=Severe Outcomes Among Patients with Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)—United States, February 12 – March 16, 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6912e2.htm|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=69|issue=12|pages=343–346|date=18 March 2020|publisher=[[Centers for Disease Control]]|doi=10.15585/mmwr.mm6912e2|pmid=32214079|access-date=22 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322021219/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6912e2.htm|archive-date=22 March 2020|url-status=live|doi-access=free}}</ref> |style="text-align:center;"|0.0 |style="text-align:center;"|0.1–0.2 |style="text-align:center;"|0.5–0.8 |style="text-align:center;"|1.4–2.6 |style="text-align:center;"|2.7–4.9 |style="text-align:center;"|4.3–10.5 |style="text-align:center;"|10.4–27.3 |- | colspan="8" |Note: The lower bound includes all cases. The upper bound excludes cases that were missing data. |} {| class="wikitable" |+Estimate of infection fatality rates and probability of severe disease course (%) by age based on cases from China<ref>{{cite journal|last=Verity|first=Robert|last2=Okell|first2=Lucy C|last3=Dorigatti|first3=Ilaria|last4=Winskill|first4=Peter|last5=Whittaker|first5=Charles|last6=Imai|first6=Natsuko|last7=Cuomo-Dannenburg|first7=Gina|last8=Thompson|first8=Hayley|last9=Walker|first9=Patrick G T|last10=Fu|first10=Han|last11=Dighe|first11=Amy|date=30 March 2020|title=Estimates of the severity of coronavirus disease 2019: a model-based analysis|journal=The Lancet Infectious Diseases|doi=10.1016/s1473-3099(20)30243-7|pmid=32240634|pmc=7158570|doi-access=free|issn=1473-3099}}</ref> |- ! !0–9 !10–19 !20–29 !30–39 !40–49 !50–59 !60–69 !70–79 !80+ |- !Severe disease |{{shade|align=center|0.0}}<br /><small>(0.0–0.0)</small> |{{shade|align=center|0.04}}<br /><small>(0.02–0.08)</small> |{{shade|align=center|1.0}}<br /><small>(0.62–2.1)</small> |{{shade|align=center|3.4}}<br /><small>(2.0–7.0)</small> |{{shade|align=center|4.3}}<br /><small>(2.5–8.7)</small> |{{shade|align=center|8.2}}<br /><small>(4.9–17)</small> |{{shade|align=center|11}}<br /><small>(7.0–24)</small> |{{shade|align=center|17}}<br /><small>(9.9–34)</small> |{{shade|align=center|18}}<br /><small>(11–38)</small> |- !Death |{{shade|align=center|0.0016}}<br /><small>(0.00016–0.025)</small> |{{shade|align=center|0.0070}}<br /><small>(0.0015–0.050)</small> |{{shade|align=center|0.031}}<br /><small>(0.014–0.092)</small> |{{shade|align=center|0.084}}<br /><small>(0.041–0.19)</small> |{{shade|align=center|0.16}}<br /><small>(0.076–0.32)</small> |{{shade|align=center|0.60}}<br /><small>(0.34–1.3)</small> |{{shade|align=center|1.9}}<br /><small>(1.1–3.9)</small> |{{shade|align=center|4.3}}<br /><small>(2.5–8.4)</small> |{{shade|align=center|7.8}}<br /><small>(3.8–13)</small> |- |colspan=10| Total infection fatality rate is estimated to be 0.66% (0.39–1.3). Infection fatality rate is fatality per all infected individuals, regardless of whether they were diagnosed or had any symptoms. Numbers in parentheses are 95% [[credible interval]]s for the estimates. |} ===ភាពស៊ាំ=== It is unknown (as of April 2020) if past infection provides effective and long-term [[Immunity (medical)|immunity]] in people who recover from the disease.<ref>{{cite web|url=https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|title=BSI open letter to Government on SARS-CoV-2 outbreak response|publisher=British Society for Immunology|website=immunology.org|access-date=15 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314221816/https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|archive-date=14 March 2020|url-status=dead|archivedate=14 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314221816/https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response}}</ref><ref name="Immunity Passports">{{cite news |last1=Schraer |first1=Rachel |title=Coronavirus: Immunity passports 'could increase virus spread' |url=https://www.bbc.com/news/world-52425825 |accessdate=26 April 2020 |date=25 April 2020}}</ref> Some of the infected have been reported to develop [[Antibody|protective antibodies]], so [[Adaptive immune system|acquired immunity]] is presumed likely, based on the behaviour of other coronaviruses.<ref>{{cite news| url= https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/coronavirus-immunity-reinfection-get-covid-19-twice-sick-spread-relapse-a9400691.html |title= Can you get coronavirus twice or does it cause immunity?|date=13 March 2020|website=The Independent|access-date=15 March 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200314211439/https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/coronavirus-immunity-reinfection-get-covid-19-twice-sick-spread-relapse-a9400691.html|archive-date=14 March 2020|url-status=live}}</ref> However, cases in which recovery from COVID‑19 was followed by positive tests for coronavirus at a later date have been reported.<ref name="SLT-202004112">{{cite news |last=Politi |first=Daniel |title=WHO Investigating Reports of Coronavirus Patients Testing Positive Again After Recovery |url=https://slate.com/news-and-politics/2020/04/who-reports-coronavirus-testing-positive-recovery.html |date=11 April 2020 |work=[[Slate (magazine)|Slate]] |accessdate=11 April 2020 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/china-japan-korea-coronavirus-reinfection-test-positive|title=They survived the coronavirus. Then they tested positive again. Why?|date=13 March 2020|website=Los Angeles Times|access-date=15 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314220822/https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/china-japan-korea-coronavirus-reinfection-test-positive|archive-date=14 March 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.caixinglobal.com/2020-02-26/14-of-recovered-covid-19-patients-in-guangdong-tested-positive-again-101520415.html|title=14% of Recovered Covid-19 Patients in Guangdong Tested Positive Again| publisher= Caixin Global|website= caixinglobal.com|access-date=15 March 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200303181249/https://www.caixinglobal.com/2020-02-26/14-of-recovered-covid-19-patients-in-guangdong-tested-positive-again-101520415.html|archive-date=3 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Omer2020">{{cite journal |last1=Omer |first1=SB |last2=Malani |first2=P |last3=del Rio |first3=C |title=The COVID-19 Pandemic in the US A Clinical Update |journal=JAMA |date= 6 April 2020 |doi=10.1001/jama.2020.5788|pmid=32250388 |doi-access=free }}</ref> These cases are believed to be lingering infection rather than reinfection,<ref name="Omer2020"/> or [[false positive]]s due to remaining RNA fragments.<ref>{{citation |url=https://www.thetimes.co.uk/article/coronavirus-patients-cant-relapse-south-korean-scientists-believe-rkm8zm7d9 |title=Coronavirus patients can't relapse, South Korean scientists believe |newspaper=The Times |author=Richard Lloyd Parry |date=30 April 2020}}</ref> Some other coronaviruses circulating in people are capable of reinfection after roughly a year.<ref>{{cite web|title=What if immunity to covid-19 doesn't last?|url=https://www.technologyreview.com/2020/04/27/1000569/how-long-are-people-immune-to-covid-19/|website=MIT Technology Review|language=en|access-date=2020-05-01}}</ref><ref>{{cite web|title=Direct observation of repeated infections with endemic coronaviruses|url=http://www.columbia.edu/~jls106/galanti_shaman_ms_supp.pdf|publisher=Department of Environmental Health Sciences, Mailman School of Public Health, [[Columbia University]]|website=Columbia University in the City of New York|language=en|access-date=2020-05-02|date=April 15, 2020}}</ref> ==ប្រវត្តិ== {{main|Timeline of the 2019–20 coronavirus pandemic}} The virus is thought to be natural and has an [[zoonosis|animal origin]],<ref name="NM-20200317">{{cite journal |vauthors=Andersen KG, Rambaut A, Lipkin WI, Holmes EC, Garry RF |title=The proximal origin of SARS-CoV-2 |date=17 March 2020 |journal=[[Nature Medicine]] |volume=26 |issue=4 |pages=450–452 |doi=10.1038/s41591-020-0820-9 |pmid=32284615 |issn=1546-170X |pmc=7095063 }}</ref> through [[spillover infection]].<ref>{{cite web|url=https://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|title=The Man Who Saw the Pandemic Coming|last=Berger|first=Kevin|name-list-format=vanc|date=12 March 2020|website=Nautilus|access-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315180124/http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|archive-date=15 March 2020|url-status=dead|archivedate=15 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200315180124/http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming}}</ref> The actual origin is unknown, but the first known cases of infection happened in China. By December 2019, the spread of infection was almost entirely driven by human-to-human transmission.<ref name="Epidemiology2020Feb17">{{cite journal|vauthors=Yanping Z, et al.|collaboration=The Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology Team|title=The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19)—China, 2020|url=http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51|journal=China CDC Weekly|volume=2|issue=8|pages=113–122|date=17 February 2020|publisher=[[Chinese Center for Disease Control and Prevention]]|access-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219142101/http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51|archive-date=19 February 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–45">{{cite journal | vauthors=Heymann DL, Shindo N | title=COVID-19: what is next for public health? | journal=Lancet | volume=395 | issue=10224 | date=February 2020 | pmid=32061313 | doi=10.1016/S0140-6736(20)30374-3 | doi-access=free | pages=542–45 }}</ref> A study of the first 41 cases of confirmed COVID‑19, published in January 2020 in ''The Lancet'', revealed the earliest date of onset of symptoms as 1{{nbsp}}December 2019.<ref name="WuMarch2020">{{cite journal|last=Wu|first=Yi-Chi|last2=Chen|first2=Ching-Sung|last3=Chan|first3=Yu-Jiun|date=March 2020|title=The outbreak of COVID-19: An overview|journal=Journal of the Chinese Medical Association|volume=83|issue=3|pages=217–220|doi=10.1097/JCMA.0000000000000270|pmid=32134861|issn=1726-4901|pmc=7153464}}</ref><ref name="Wang24Jan2020">{{cite journal |last1=Wang |first1=C. |last2=Horby |first2=P. W. |last3=Hayden |first3=F. G. |last4=Gao |first4=G. F. |title=A novel coronavirus outbreak of global health concern |journal=[[Lancet (journal)|Lancet]] |volume=395 |issue=10223 |pages=470–473 |date=February 2020 |pmid=31986257 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30185-9 |doi-access=free |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30185-9/abstract|pmc=7135038 }}</ref><ref name="AutoDW-67">{{cite journal |last=Cohen |first=Jon |date=January 2020 |title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally |url=https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally |journal=[[Science (journal)|Science]] |doi=10.1126/science.abb0611}}</ref> Official publications from the WHO reported the earliest onset of symptoms as 8{{nbsp}}December 2019.<ref>{{cite web | title=Novel Coronavirus—China | date=12 January 2020 | website=[[World Health Organization]] (WHO) | url=https://www.who.int/csr/don/12-january-2020-novel-coronavirus-china/en/}}</ref> Human-to-human transmission was confirmed by the WHO and Chinese authorities by 20 January 2020.<ref>{{cite news |last1=Kessler |first1=Glenn |title=Trump's false claim that the WHO said the coronavirus was 'not communicable' |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/04/17/trumps-false-claim-that-who-said-coronavirus-was-not-communicable/ |accessdate=17 April 2020 |work=[[The Washington Post]] |date=17 April 2020 |archiveurl=https://archive.today/20200417193804/https://www.washingtonpost.com/politics/2020/04/17/trumps-false-claim-that-who-said-coronavirus-was-not-communicable/ |archivedate=17 April 2020 |name-list-format=vanc |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Kuo |first1=Lily |title=China confirms human-to-human transmission of coronavirus |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/20/coronavirus-spreads-to-beijing-as-china-confirms-new-cases |accessdate=18 April 2020 |work=[[The Guardian]] |date=21 January 2020}}</ref> ==រោគរាតត្បាតវិទ្យា== {{main|រោគរាតត្បាតកូវីដ-១៩}} Several measures are commonly used to quantify mortality.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson3/section3.html|title=Principles of Epidemiology {{!}} Lesson 3—Section 3|date=18 February 2019|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228150607/https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson3/section3.html|archive-date=28 February 2020|url-status=live}}</ref> These numbers vary by region and over time and are influenced by the volume of testing, healthcare system quality, treatment options, time since the initial outbreak, and population characteristics such as age, sex, and overall health.<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |title=What do we know about the risk of dying from COVID-19? |last=Ritchie |first=Hannah |last2=Roser |first2=Max |date=25 March 2020 |editor-last=Chivers |editor-first=Tom |website=[[Our World in Data]] |url-status=live |access-date=28 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328192730/https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |archive-date=28 March 2020 }}</ref> The death-to-case ratio reflects the number of deaths divided by the number of diagnosed cases within a given time interval. Based on Johns Hopkins University statistics, the global death-to-case ratio is {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ratio|editlink=|ref=no}} ({{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|deaths|editlink=|ref=no}}/{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|confirmed|editlink=|ref=no}}) as of {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|date|editlink=|ref=no}}.{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}} The number varies by region.<ref>{{cite journal |last=Lazzerini |first=Marzia |last2=Putoto |first2=Giovanni |date=18 March 2020 |title=COVID-19 in Italy: momentous decisions and many uncertainties |url=https://www.thelancet.com/journals/langlo/article/PIIS2214-109X(20)30110-8/abstract |journal=The Lancet Global Health |volume=0 |issue=5 |pages=e641–e642 |doi=10.1016/S2214-109X(20)30110-8 |issn=2214-109X |pmid=32199072|pmc=7104294 }}</ref> Other measures include the [[case fatality rate]] (CFR), which reflects the percent of diagnosed individuals who die from a disease, and the infection fatality rate (IFR), which reflects the percent of infected individuals (diagnosed and undiagnosed) who die from a disease. These statistics are not time-bound and follow a specific population from infection through case resolution. Many academics have attempted to calculate these numbers for specific populations.<ref>{{cite web |url=https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |title=What do we know about the risk of dying from COVID-19? |website=Our World in Data |access-date=28 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328192730/https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |archive-date=28 March 2020 |url-status=live }}</ref> Outbreaks have occurred in prisons due to crowding and an inability to enforce adequate social distancing.<ref name="Hawks2020"/> In the United States, the prisoner population is aging and many of them are at high risk for poor outcomes from COVID-19 due to high rates of coexisting heart and lung disease, and poor access to high-quality healthcare.<ref name="Hawks2020">{{cite journal |last1=Hawks |first1=L |last2=Woolhandler |first2=S |last3=McCormick |first3=D |title=COVID-19 in Prisons and Jails in the United States. |journal=JAMA Internal Medicine |date=April 2020 |doi=10.1001/jamainternmed.2020.1856 |pmid=32343355 | doi-access=free}}</ref> {{Multiple image | image_style = border:none; ||total_width=800 |align=center |caption_align=center | image1 =Total-cases-covid-19-who.png| caption1 =Total confirmed cases over time | image2 =Total-deaths-covid-19-who (1).png| caption2 =Total deaths over time }} {{Multiple image | image_style = border:none; ||total_width=800 |align=center |caption_align=center | image1 =Total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people.png| caption1 =Total confirmed cases of COVID‑19 per million people<ref>{{cite web |title=Total confirmed cases of COVID-19 per million people |url=https://ourworldindata.org/grapher/total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people |website=Our World in Data |access-date=10 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319163452/https://ourworldindata.org/grapher/total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> | image2 =World map of total confirmed COVID-19 deaths per million people by country.svg| caption2 =Total confirmed deaths due to COVID‑19 per million people<ref>{{cite web |title=Total confirmed deaths due to COVID-19 per million people |url=https://ourworldindata.org/grapher/total-covid-deaths-per-million |website=Our World in Data |access-date=10 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319163452/https://ourworldindata.org/grapher/total-covid-deaths-per-million |archive-date=19 March 2020 |url-status=live }}</ref> }} ===Infection fatality rate=== [[Our World in Data]] states that as of March 25, 2020, the [[infection fatality rate]] (IFR) cannot be accurately calculated.<ref>{{cite web |title=What do we know about the risk of dying from COVID-19? |url=https://ourworldindata.org/covid-mortality-risk |website=Our World in Data |accessdate=23 April 2020}}</ref> In February, the World Health Organization estimated the IFR at 0.94%, with a confidence interval between 0.37 percent to 2.9 percent.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report—31 |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200220-sitrep-31-covid-19.pdf |accessdate=23 April 2020 |date=20 February 2020}}</ref> The [[University of Oxford]] [[Centre for Evidence-Based Medicine]] (CEBM) estimated a global [[Case fatality rate|CFR]] of 0.72 percent and IFR of 0.1 percent to 0.36 percent.<ref name="cebm-global-cf">{{cite web|url=https://www.cebm.net/covid-19/global-covid-19-case-fatality-rates/|title=Global Covid-19 Case Fatality Rates|date=17 March 2020|website=[[Centre for Evidence-Based Medicine]]|url-status=dead|archive-url=|archive-date=|accessdate=10 April 2020|archivedate=18 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200518190820/http://www.cebm.net/covid-19/global-covid-19-case-fatality-rates}}</ref> According to CEBM, random antibody testing in Germany suggested an IFR of 0.37% (0.12% to 0.87%) there, but there have been concerns about false positives.<ref name="cebm-global-cf"/><ref>{{cite web|url=https://towardsdatascience.com/gangelt-a-representative-study-on-the-lethality-of-covid-19-5d877dbd6e55|title=Gangelt — A representative study on the lethality of COVID-19|last=Haake|first=Daniel|date=2020-04-24|website=Medium|access-date=2020-04-27}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/04/antibody-surveys-suggesting-vast-undercount-coronavirus-infections-may-be-unreliable|title=Antibody surveys suggesting vast undercount of coronavirus infections may be unreliable|last=VogelApr. 21|first=Gretchen|last2=2020|date=2020-04-21|website=Science {{!}} AAAS|access-date=2020-04-29|last3=Pm|first3=6:30}}</ref> Firm lower limits of infection fatality rates have been established in a number of locations. In [[New York City]], with a population of 8.4&nbsp;million, as of April 25, 16,673 (0.20% of the population) have died from COVID-19, and 20,800 (0.25% of the population) excess deaths have occurred, and in [[Bergamo]] province, where 0.57% of the population has died.<ref>{{cite web|url=https://medium.com/bccp-uc-berkeley/how-deadly-is-covid-19-data-science-offers-answers-from-italy-mortality-data-58abedf824cf|title=How deadly is COVID-19? Data Science offers answers from Italy mortality data.|last=Modi|first=Chirag|date=2020-04-21|website=Medium|access-date=2020-04-23}}</ref><ref>{{cite journal|last=Modi|first=Chirag|last2=Boehm|first2=Vanessa|last3=Ferraro|first3=Simone|last4=Stein|first4=George|last5=Seljak|first5=Uros|date=2020-04-20|title=Total COVID-19 Mortality in Italy: Excess Mortality and Age Dependence through Time-Series Analysis|url=https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.04.15.20067074v2|journal=MedRxiv|pages=2020.04.15.20067074|doi=10.1101/2020.04.15.20067074|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last=Wu|first=Jin|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/04/21/world/coronavirus-missing-deaths.html|title=36,000 Missing Deaths: Tracking the True Toll of the Coronavirus Crisis|date=2020-04-27|work=[[The New York Times]]|access-date=2020-04-27|url-status=live|last2=McCann|first2=Allison|issn=0362-4331|last3=Katz|first3=Josh|last4=Peltier|first4=Elian | name-list-format = vanc}}</ref> To get a better view on the number of people infected initial antibody testing have been carried out, but there are no valid scientific reports based on any of them as of yet.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2020-04-24/is-coronavirus-worse-than-the-flu-blood-studies-say-yes-by-far|title=The Coronavirus Isn't Just the Flu, Bro|last=|first=|date=|website=www.bloomberg.com|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-04-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://arstechnica.com/science/2020/04/experts-demolish-studies-suggesting-covid-19-is-no-worse-than-flu/|title=Experts demolish studies suggesting COVID-19 is no worse than flu|last=Mole|first=Beth|date=2020-04-24|website=[[Ars Technica]]|access-date=2020-04-26}}</ref> ===ភាពខុសគ្នាប្រាំមួយយ៉ាង=== {{Main|Gendered impact of the COVID-19 pandemic}} The impact of the pandemic and its mortality rate are different for men and women.<ref name="lancet">{{cite journal |last1=Wenham |first1=Clare |last2=Smith |first2=Julia |last3=Morgan |first3=Rosemary |title=COVID-19: the gendered impacts of the outbreak |journal=The Lancet |date=14 March 2020 |volume=395 |issue=10227 |pages=846–848 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30526-2 |pmid=32151325 |pmc=7124625 |doi-access=free }}</ref> Mortality is higher in men in studies conducted in China and Italy.<ref name="chinamortality">{{cite journal |vauthors=Chen N, Zhou M, Dong X, Qu J, Gong F, Han Y, Qiu Y, Wang J, Liu Y, Wei Y, Xia J, Yu T, Zhang X, Zhang L |title=Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study |journal=Lancet |volume=395 |issue=10223 |pages=507–513 |date=February 2020 |pmid=32007143 |pmc=7135076 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30211-7 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Team |first1=The Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology |title=The epidemiological characteristics of an outbreak of 2019 novel coronavirus diseases (COVID-19) in China |journal=Chinese Journal of Epidemiology |date=17 February 2020 |volume=41 |issue=2 |pages=145–151 |doi=10.3760/cma.j.issn.0254-6450.2020.02.003 |pmid=32064853 |url=http://rs.yiigle.com/yufabiao/1181998.htm |accessdate=7 April 2020 |language=ch |issn=0254-6450 |archive-date=10 មេសា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410004232/http://rs.yiigle.com/yufabiao/1181998.htm |dead-url=yes }}</ref><ref name="italy">{{cite news |last1=Rabin |first1=Roni Caryn |title=In Italy, Coronavirus Takes a Higher Toll on Men |url=https://www.nytimes.com/2020/03/20/health/coronavirus-italy-men-risk.html |accessdate=7 April 2020 |work=[[The New York Times]] |date=20 March 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> The higher risk for men appears in their 50s, and begins to taper off only at 90.<ref name = italy/> In China, the death rate was 2.8 percent for men and 1.7 percent for women.<ref name = italy/> The exact reasons for this sex-difference are not known, but genetic and behavioural factors could be a reason.<ref name="lancet"/> Sex-based immunological differences, a lower prevalence of smoking in women, and men developing co-morbid conditions such as hypertension at a younger age than women could have contributed to the higher mortality in men.<ref name = italy/> In Europe, of those infected with COVID‑19, 57% were men; of those infected with COVID‑19 who also died, 72% were men.<ref>{{cite web |title=COVID-19 weekly surveillance report |url=http://www.euro.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19/weekly-surveillance-report |website=www.euro.who.int |accessdate=7 April 2020 |archivedate=15 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200315074508/http://www.euro.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19/weekly-surveillance-report |url-status=dead }}</ref> As of April 2020, the U.S. government is not tracking sex-related data of COVID‑19 infections.<ref name="nytimesus">{{cite news |last1=Gupta |first1=Alisha Haridasani |title=Does Covid-19 Hit Women and Men Differently? U.S. Isn't Keeping Track |url=https://www.nytimes.com/2020/04/03/us/coronavirus-male-female-data-bias.html |accessdate=7 April 2020 |work=[[The New York Times]] |date=3 April 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> Research has shown that viral illnesses like [[Ebola virus disease|Ebola]], [[HIV]], [[influenza]], and [[SARS]] affect men and women differently.<ref name="nytimesus"/> A higher percentage of health workers, particularly nurses, are women, and they have a higher chance of being exposed to the virus.<ref>{{cite web |title=Gender equity in the health workforce: Analysis of 104 countries |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/311314/WHO-HIS-HWF-Gender-WP1-2019.1-eng.pdf |publisher=World Health Organization |accessdate=7 April 2020}}</ref> School closures, lockdowns, and reduced access to healthcare following the 2019–20 coronavirus pandemic may differentially affect the genders and possibly exaggerate existing gender disparity.<ref name="lancet"/><ref name="thinkglobalhealth">{{cite web |title=Gender and the Coronavirus Outbreak: Think Global Health |url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/gender-and-coronavirus-outbreak |website=Council on Foreign Relations |accessdate=7 April 2020 }}</ref> ===Ethnic differences=== In the U.S., a greater proportion of deaths due to COVID-19 have occurred among [[African Americans]].<ref name="AVD">{{cite journal |last1=Dorn |first1=Aaron van |last2=Cooney |first2=Rebecca E |last3=Sabin |first3=Miriam L |title=COVID-19 exacerbating inequalities in the US |journal=The Lancet |date=April 2020 |volume=395 |issue=10232 |pages=1243–1244 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30893-X|pmid=32305087 |pmc=7162639 }}</ref> Structural factors that prevent African Americans from practicing social distancing include their concentration in crowded substandard housing and "essential" occupations such as public transit employees and health-care workers. Greater prevalence of lacking [[health insurance]] and care and of underlying conditions such as [[diabetes]], [[hypertension]] and [[heart disease]] also increase their risk of death.<ref>{{cite journal |last1=Adams |first1=Mary L. |last2=Katz |first2=David L. |last3=Grandpre |first3=Joseph |title=Population-Based Estimates of Chronic Conditions Affecting Risk for Complications from Coronavirus Disease, United States |journal=Emerging Infectious Diseases |date=August 2020 |volume=26 |issue=8 |doi=10.3201/eid2608.200679|pmid=32324118 }}</ref> Similar issues affect [[Indigenous peoples of the Americas|Native American]] and [[Latino]] communities.<ref name="AVD" /> Leaders have called for efforts to research and address the disparities.<ref>{{cite journal |last1=Laurencin |first1=Cato T. |last2=McClinton |first2=Aneesah |title=The COVID-19 Pandemic: a Call to Action to Identify and Address Racial and Ethnic Disparities |journal=Journal of Racial and Ethnic Health Disparities |date=18 April 2020 |doi=10.1007/s40615-020-00756-0|pmid=32306369 }}</ref> ===Existing respiratory problems=== When someone with existing respiratory problems is infected with COVID-19, they are at greater risk for severe symptoms.<ref>{{cite web|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/need-extra-precautions/groups-at-higher-risk.html|last=CDC|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=2020-05-04}}</ref> COVID-19 also poses a greater risk to people who misuse opioids and methamphetamines, insofar as their drug use may have caused lung damage.<ref>{{cite web|title=People who use drugs are more vulnerable to coronavirus. Here's what clinics are doing to help.|url=https://www.theadvocate.com/baton_rouge/news/coronavirus/article_f80cf77e-84fa-11ea-88d5-2b37dc9dd966.html|last=DeRobertis|first=Jacqueline|date=3 May 2020|website=The Advocate (Louisiana)|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200506142057/https://www.theadvocate.com/baton_rouge/news/coronavirus/article_f80cf77e-84fa-11ea-88d5-2b37dc9dd966.html|archive-date=6 ឧសភា 2020|access-date=4 May 2020}}</ref> ==សង្គម និង វប្បធម៌== ===ឈ្មោះ=== During the initial outbreak in Wuhan, China, the virus and disease were commonly referred to as "coronavirus" and "Wuhan coronavirus",<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/01/24/799208865/a-second-u-s-case-of-wuhan-coronavirus-is-confirmed|title=2nd U.S. Case Of Wuhan Coronavirus Confirmed|website=NPR.org|access-date=2020-04-04}}</ref><ref>{{cite news|last=Jr|first=Donald G. McNeil|url=https://www.nytimes.com/2020/02/02/health/coronavirus-pandemic-china.html|title=Wuhan Coronavirus Looks Increasingly Like a Pandemic, Experts Say|date=2020-02-02|work=[[The New York Times]]|access-date=2020-04-04|issn=0362-4331 | name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/02/05/asia/wuhan-coronavirus-update-death-toll-spike-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus deaths spike again as outbreak shows no signs of slowing|last=Griffiths|first=James|website=CNN|access-date=2020-04-04}}</ref> with the disease sometimes called "Wuhan pneumonia".<ref>{{cite journal |last1=Jiang |first1=Shibo |last2=Xia |first2=Shuai |last3=Ying |first3=Tianlei |last4=Lu |first4=Lu |title=A novel coronavirus (2019-nCoV) causing pneumonia-associated respiratory syndrome |journal=Cellular & Molecular Immunology |date=February 2020 | volume=17 | issue=554 |page=554 |doi=10.1038/s41423-020-0372-4 |pmid=32024976 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Chan JF, Yuan S, Kok KH, To KK, Chu H, Yang J, Xing F, Liu J, Yip CC, Poon RW, Tsoi HW, Lo SK, Chan KH, Poon VK, Chan WM, Ip JD, Cai JP, Cheng VC, Chen H, Hui CK, Yuen KY |title=A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster |journal=Lancet |volume=395 |issue=10223 |pages=514–523 |date=February 2020 |pmid=31986261 |pmc=7159286 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30154-9 | doi-access=free }}</ref> In the past, many diseases have been named after geographical locations, such as the [[Spanish flu]],<ref>{{cite journal |last1=Shablovsky |first1=Suzanne |title=The legacy of the Spanish flu |journal=Science |date=22 September 2017 |volume=357 |issue=6357 |page=1245 |doi=10.1126/science.aao4093 |bibcode=2017Sci...357.1245S |url=https://science.sciencemag.org/content/357/6357/1245 |issn=0036-8075}}</ref> [[Middle East Respiratory Syndrome]], and [[Zika virus]].<ref name="Nature Stop">{{cite news |title=Stop the coronavirus stigma now |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-01009-0 |accessdate=16 April 2020 |work=Nature |date=7 April 2020 |page=165 |doi=10.1038/d41586-020-01009-0}}</ref> In January 2020, the [[World Health Organization|World Health Organisation]] recommended 2019-nCov<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200121-sitrep-1-2019-ncov.pdf|title=Novel Coronavirus (2019-nCoV) SITUATION REPORT—1|last=|first=|date=21 January 2020|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> and 2019-nCoV acute respiratory disease<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200130-sitrep-10-ncov.pdf|title=Novel Coronavirus(2019-nCoV) Situation Report—10|last=|first=|date=30 January 2020|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> as interim names for the virus and disease per 2015 guidance and international guidelines against using geographical locations (e.g. Wuhan, China), animal species or groups of people in disease and virus names to prevent [[social stigma]].<ref>{{cite news |title=Novel coronavirus named 'Covid-19': WHO |url=https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who |access-date=11 February 2020 |publisher=TODAYonline |name-list-format=vanc |archive-url=https://archive.today/20200321085608/https://www.todayonline.com/world/wuhan-novel-coronavirus-named-covid-19-who |archive-date=21 March 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="veconomist">{{cite news|author= |title= The coronavirus spreads racism against—and among—ethnic Chinese|url= https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|work= [[The Economist]]|date= 17 February 2020|access-date= 17 February 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200217223902/https://www.economist.com/china/2020/02/17/the-coronavirus-spreads-racism-against-and-among-ethnic-chinese|archive-date= 17 February 2020|url-status= live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/163636/WHO_HSE_FOS_15.1_eng.pdf|title=World Health Organization Best Practices for the Naming of New Human Infectious Diseases|last=|first=|date=May 2015|website=WHO|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> The official names COVID‑19 and SARS-CoV-2 were issued by the WHO on 11 February 2020.<ref name="WHO-naming">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228035651/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|archive-date=28 February 2020|url-status=live}}</ref> WHO chief [[Tedros Adhanom]] Ghebreyesus explained: CO for ''corona'', VI for ''virus'', D{{nbsp}}for ''disease'' and 19 for when the outbreak was first identified (31 December 20''19'').<ref>{{cite news |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19) in the EU/EEA and the UK—eighth update |url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/covid-19-rapid-risk-assessment-coronavirus-disease-2019-eighth-update-8-april-2020.pdf |access-date=19 April 2020 |publisher=ecdc |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314223709/https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/RRA-sixth-update-Outbreak-of-novel-coronavirus-disease-2019-COVID-19.pdf |archive-date=14 March 2020 |url-status=live }}</ref> The WHO additionally uses "the COVID‑19 virus" and "the virus responsible for COVID‑19" in public communications.<ref name="WHO-naming" /> Both the disease and virus are commonly referred to as "coronavirus" in the media and public discourse. ===Misinformation=== {{main|Misinformation related to the 2019–20 coronavirus pandemic}} After the initial [[COVID-19 pandemic|outbreak]] of COVID‑19, conspiracy theories, [[misinformation]] and [[disinformation]] emerged regarding the origin, scale, prevention, treatment and other aspects of the disease and rapidly spread online.<ref name="bbc_misinfo">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-51271037 |title=China coronavirus: Misinformation spreads online about origin and scale |date=30 January 2020 |work=[[BBC News]] |access-date=10 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200204163412/https://www.bbc.com/news/blogs-trending-51271037 |archive-date=4 February 2020 |url-status=live}}</ref><ref name="GUAR">{{cite newspaper | url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/31/bat-soup-dodgy-cures-and-diseasology-the-spread-of-coronavirus-bunkum | title=Bat soup, dodgy cures and 'diseasology': the spread of coronavirus misinformation | date=January 31, 2020 | access-date=February 3, 2020 | first=Josh | last=Taylor | newspaper=[[The Guardian]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200202141231/https://www.theguardian.com/world/2020/jan/31/bat-soup-dodgy-cures-and-diseasology-the-spread-of-coronavirus-bunkum | archive-date=February 2, 2020 | url-status=live }}</ref><ref name="RunningList">{{cite web |url=https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/coronavirus-disinformation-spread |title=Here's A Running List Of Disinformation Spreading About The Coronavirus |website=Buzzfeed News |access-date=February 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206212717/https://www.buzzfeednews.com/article/janelytvynenko/coronavirus-disinformation-spread |archive-date=February 6, 2020 |url-status=live }}</ref> ===Decreased emergency room use=== In Austria, 39% fewer persons sought help for cardiac symptoms in the month of March. A study estimated that there were 110 incidents of preventable cardiac death as compared to 86 confirmed deaths from Coronavirus as of March 29.<ref>{{cite journal |display-authors=etal|last1=Metzler | first1= Bernhard | last2=Siostrzonek |first2= Peter | last3= Binder |first3= Ronald | title=Decline of acute coronary syndrome admissions in Austria since the outbreak of COVID-19: the pandemic response causes cardiac collateral damage |journal= European Heart Journal |date= 16 April 2020 |doi=10.1093/eurheartj/ehaa314|pmid=32297932 |pmc=7184486 }}</ref> A preliminary study in the U.S. found 38% under-utilization of cardiac care units as compared to normal.<ref>{{cite journal |display-authors=etal|last1=Garcia | first1=Santiago | last2=Albaghdadi |first2=Mazen | last3=Meraj|first3=Perwaiz | title=PRE-PRINT: Reduction in ST-Segment Elevation Cardiac Catheterization Laboratory Activations in the United States during COVID-19 Pandemic |journal=Journal of the American College of Cardiology (JACC) |date= April 2020 |doi=10.1016/j.jacc.2020.04.011|pmid=32283124 |pmc=7151384 }}</ref> The head of cardiology at the University of Arizona has stated, "My worry is some of these people are dying at home because they're too scared to go to the hospital."<ref name="StatApril23">[https://www.statnews.com/2020/04/23/coronavirus-phobia-keeping-heart-patients-away-from-er/ 'Where are all our patients?': Covid phobia is keeping people with serious heart symptoms away from ERs], ''Stat News'', Usha Lee McFarling, April 23, 2020.</ref> There is also concern that persons with symptoms of stroke and appendicitis are delaying seeking help.<ref name=StatApril23/><ref>See also . . [https://www.nytimes.com/2020/04/25/health/coronavirus-heart-stroke.html Amid the Coronavirus Crisis, Heart and Stroke Patients Go Missing], ''New York Times'', Gina Kolata, April 25, 2020.</ref> ==សត្វផ្សេងៗ== Humans appear to be capable of spreading the virus to some other animals. A domestic [[cat]] in [[Liège]], Belgium, tested positive after it started showing symptoms (diarrhoea, vomiting, shortness of breath) a week later than its owner, who was also positive.<ref>{{cite web|url=https://www.brusselstimes.com/all-news/belgium-all-news/103003/coronavirus-belgian-woman-infected-her-cat/ |title=Coronavirus: Belgian cat infected by owner |publisher=Brusselstimes.com |date=2020-03-27 |accessdate=2020-04-12}}</ref> [[Tiger]]s at the [[Bronx Zoo]] in New York, United States, tested positive for the virus and showed symptoms of COVID‑19, including a dry cough and loss of appetite.<ref>{{cite news |last=Goldstein |first=Joseph |title=Bronx Zoo Tiger Is Sick With the Coronavirus |url=https://www.nytimes.com/2020/04/06/nyregion/bronx-zoo-tiger-coronavirus.html |website=[[The New York Times]] |date=6 April 2020 |access-date=9 April 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> [[Mink]]s at two farms in the Netherlands also tested positive for COVID-19.<ref>{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/mink-netherlands-coronavirus-farm |title=Coronavirus hits Netherlands farm animals as minks test positive for virus |publisher=Fox News |date= 26 April 2020|accessdate=2020-04-27}}</ref> A study on domesticated animals inoculated with the virus found that [[cat]]s and [[ferret]]s appear to be "highly susceptible" to the disease, while [[dog]]s appear to be less susceptible, with lower levels of viral replication. The study failed to find evidence of viral replication in [[domestic pig|pigs]], [[domestic duck|ducks]], and [[chicken]]s.<ref>{{cite journal |last1=Shi |first1=Jianzhong |last2=Wen |first2=Zhiyuan |last3=Zhong |first3=Gongxun |title=Susceptibility of ferrets, cats, dogs, and other domesticated animals to SARS–coronavirus 2 |url=https://science.sciencemag.org/content/early/2020/04/07/science.abb7015 |journal=Science |date=8 April 2020 |pages=eabb7015 |doi=10.1126/science.abb7015 |doi-access=free |pmid=32269068 |pmc=7164390 |access-date=9 April 2020}}</ref> ==ការស្រាវជ្រាវ== {{Main|COVID-19 drug development}} No medication or vaccine is approved to treat the disease.<ref name="LiDeClerq">{{cite journal | vauthors = Li G, De Clercq E | title = Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 19 | issue = 3 | pages = 149–150 | date = March 2020 | pmid = 32127666 | doi = 10.1038/d41573-020-00016-0 | doi-access = free }}</ref> International research on vaccines and medicines in COVID‑19 is underway by government organisations, academic groups, and industry researchers.<ref name="dhama">{{cite journal | vauthors=Dhama K, Sharun K, Tiwari R, Dadar M, Malik YS, Singh KP, Chaicumpa W | display-authors=6 | title=COVID-19, an emerging coronavirus infection: advances and prospects in designing and developing vaccines, immunotherapeutics, and therapeutics | journal=Human Vaccines and Immunotherapeutics| date=March 2020 | issn=2164-5515 | pmid=32186952 | doi=10.1080/21645515.2020.1735227 | pages=1–7 | pmc=7103671 |doi-access=free}}</ref><ref name="zhang2020">{{cite journal | vauthors=Zhang L, Liu Y | title=Potential interventions for novel coronavirus in China: A systematic review | journal=Journal of Medical Virology | volume=92 | issue=5 | date=March 2020 | issn=0146-6615 | doi=10.1002/jmv.25707 | pages=479–90 | pmid=32052466 | pmc=7166986 }}</ref> In March, the [[World Health Organisation]] initiated the "[[Solidarity Trial|SOLIDARITY Trial]]" to assess the treatment effects of four existing antiviral compounds with the most promise of efficacy.<ref name="kai">{{cite journal|last1=Kupferschmidt|first1=Kai|last2=Cohen|first2=Jon| title=WHO launches global megatrial of the four most promising coronavirus treatments |journal=Science Magazine | date=22 March 2020 | url=https://www.sciencemag.org/news/2020/03/who-launches-global-megatrial-four-most-promising-coronavirus-treatments | access-date=27 March 2020|doi=10.1126/science.abb8497}}</ref> There has been a great deal of COVID-19 research, involving accelerated research processes and publishing shortcuts to meet the global demand. To minimise the impact of [[Misinformation related to the 2019–20 coronavirus pandemic|misinformation]], medical professionals and the public are advised to expect rapid changes to available information, and to be attentive to [[Retractions in academic publishing|retractions]] and other updates.<ref>{{cite web|url=https://rise.articulate.com/share/soW5Pvyk3T4Ib-P4A7gS6AFqyOxsB2Eo#/|title=Navigating the COVID-19 Evidence Landscape|last=Bradley-Ridout|first=Glyneva|last2=Fuller|first2=Kaitlin|date=9 Apr 2020|website=|publisher=University of Toronto Libraries - Gerstein Science Information Centre|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|last3=Gray|first3=Mikaela|last4=Nekolaichuk|first4=Erica}}{{Dead link|date=កញ្ញា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===វ៉ាក់សាំង=== {{main|វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩}} There is no available vaccine, but various agencies are actively developing vaccine candidates. Previous work on [[SARS-CoV]] is being used because both SARS-CoV and SARS-CoV-2 use the ACE2 receptor to enter human cells.<ref>{{cite book | vauthors=Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, Dulebohn SC, Di Napoli R | chapter=Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19) | title=StatPearls [Internet] | chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/ |date=March 2020 | publisher=StatPearls |pmid= 32150360 | id=Bookshelf ID: NBK554776 }}</ref> Three vaccination strategies are being investigated. First, researchers aim to build a whole virus vaccine. The use of such a virus, be it [[inactivated vaccine|inactive]] or dead, aims to elicit a prompt [[immune response]] of the human body to a new infection with COVID‑19. A second strategy, subunit vaccines, aims to create a vaccine that sensitises the immune system to certain subunits of the virus. In the case of SARS-CoV-2, such research focuses on the S-spike protein that helps the virus intrude the [[ACE2 enzyme]] receptor. A third strategy is that of the nucleic acid vaccines ([[DNA vaccination|DNA]] or [[RNA vaccines]], a novel technique for creating a vaccination). Experimental vaccines from any of these strategies would have to be tested for safety and efficacy.<ref name="Chen Strych Hotez Bottazzi p.">{{cite journal | vauthors = Chen WH, Strych U, Hotez PJ, Bottazzi ME | title=The SARS-CoV-2 Vaccine Pipeline: an Overview | journal=Current Tropical Medicine Reports | date=3 March 2020 | pages=1–4 |doi=10.1007/s40475-020-00201-6 |doi-access=free | pmid=32219057 | pmc=7094941 | name-list-format = vanc}}</ref> On 16 March 2020, the first clinical trial of a vaccine started with four volunteers in [[Seattle]], United States. The vaccine contains a harmless genetic code copied from the virus that causes the disease.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Michelle |name-list-format=vanc |url=https://www.bbc.com/news/health-51906604 |title=Coronavirus: US volunteers test first vaccine |date=17 March 2020 |work=BBC News |access-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317034657/https://www.bbc.com/news/health-51906604 |archive-date=17 March 2020 |url-status=live }}</ref> [[Antibody-dependent enhancement]] has been suggested as a potential challenge for vaccine development for SARS-COV-2, but this is controversial.<ref name="PNAS2020">{{cite journal |last1=Peeples |first1=Lynn |title=News Feature: Avoiding pitfalls in the pursuit of a COVID-19 vaccine |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |year=2020 |volume=117 |issue=15 |pages=8218–8221 |publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences |doi=10.1073/pnas.2005456117 |pmid=32229574 |pmc=7165470 }}</ref> ===Medications=== {{Main|COVID-19 drug repurposing research}} At least 29 phase II–IV efficacy trials in COVID‑19 were concluded in March 2020 or scheduled to provide results in April from hospitals in China.<ref name="milken">{{cite web |title=COVID-19 treatment and vaccine tracker |url=https://milkeninstitute.org/sites/default/files/2020-04/Covid19%20Tracker%20NEW4-21-20-2.pdf |publisher=Milken Institute |access-date=21 April 2020 |date=21 April 2020 |lay-url=https://milkeninstitute.org/covid-19-tracker }}</ref><ref name="koch">{{cite web |author1=Selina Koch |author2=Winnie Pong |title=First up for COVID-19: nearly 30 clinical readouts before end of April |url=https://www.biocentury.com/article/304658 |publisher=BioCentury Inc. |access-date=1 April 2020 |date=13 March 2020}}</ref> There are more than 300 active clinical trials underway as of April 2020.<ref name="Sanders2020"/> Seven trials were evaluating already approved treatments, including four studies on hydroxychloroquine or chloroquine.<ref name=koch/> Repurposed [[antiviral drug]]s make up most of the Chinese research, with nine phase III trials on remdesivir across several countries due to report by the end of April.<ref name=milken/><ref name=koch/> Other candidates in trials include [[vasodilator]]s, [[corticosteroid]]s, [[immunotherapy|immune therapies]], [[lipoic acid]], [[bevacizumab]], and [[recombinant DNA|recombinant]] [[angiotensin-converting enzyme 2]].<ref name=koch/> The COVID‑19 Clinical Research Coalition has goals to 1) facilitate rapid reviews of clinical trial proposals by [[ethics committee]]s and national regulatory agencies, 2) fast-track approvals for the candidate therapeutic compounds, 3) ensure standardised and rapid analysis of emerging efficacy and safety data and 4) facilitate sharing of clinical trial outcomes before publication.<ref name="coalition">{{cite journal | title=Global coalition to accelerate COVID-19 clinical research in resource-limited settings | journal=The Lancet |author=COVID-19 Clinical Research Coalition| year=2020 | volume=395 | issue=10233 | pages=1322–1325 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/s0140-6736(20)30798-4 | pmid=32247324 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30798-4/fulltext#articleInformation| doi-access=free }}</ref><ref name="maguire">{{cite journal | last=Maguire | first=Brittany J. | last2=Guérin | first2=Philippe J. | title=A living systematic review protocol for COVID-19 clinical trial registrations | journal=Wellcome Open Research | volume=5 | date=2 April 2020 | issn=2398-502X | doi=10.12688/wellcomeopenres.15821.1 | page=60| pmid=32292826 | pmc=7141164 }}</ref> Several existing medications are being evaluated for the treatment of COVID‑19,<ref name="LiDeClerq" /> including [[remdesivir]], [[chloroquine]], [[hydroxychloroquine]], [[lopinavir/ritonavir]], and lopinavir/ritonavir combined with [[Interferon-beta|interferon beta]].<ref name=kai/><ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722|title=UN health chief announces global 'solidarity trial' to jumpstart search for COVID-19 treatment|date=18 March 2020|website=UN News|access-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323101633/https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722|archive-date=23 March 2020|url-status=dead|archivedate=23 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200323101633/https://news.un.org/en/story/2020/03/1059722}}</ref> There is tentative evidence for efficacy by remdesivir, as of March 2020.<ref>{{cite journal|vauthors=Ko WC, Rolain JM, Lee NY, Chen PL, Huang CT, Lee PI, Hsueh PR|date=March 2020|title=Arguments in favor of remdesivir for treating SARS-CoV-2 infections|journal=International Journal of Antimicrobial Agents|volume=55|issue=4|page=105933|doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105933|pmid=32147516|pmc=7135364|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web | last=Feuerstein | first=Adam | last2=Garde | first2=Damian | last3=Robbins | first3=Rebecca | title=Gilead data suggests coronavirus patients are responding to treatment | website=STAT | date=16 April 2020 | url=https://www.statnews.com/2020/04/16/early-peek-at-data-on-gilead-coronavirus-drug-suggests-patients-are-responding-to-treatment/ | access-date=16 April 2020 | name-list-format = vanc }}</ref> Clinical improvement was observed in patients treated with [[Expanded access|compassionate-use]] remdesivir.<ref>{{cite journal |vauthors=Grein J, Ohmagari N, Shin D, Diaz G, Asperges E, Castagna A, Feldt T, Green G, Green ML, Lescure FX, Nicastri E, Oda R, Yo K, Quiros-Roldan E, Studemeister A, Redinski J, Ahmed S, Bernett J, Chelliah D, Chen D, Chihara S, Cohen SH, Cunningham J, D'Arminio Monforte A, Ismail S, Kato H, Lapadula G, L'Her E, Maeno T, Majumder S, Massari M, Mora-Rillo M, Mutoh Y, Nguyen D, Verweij E, Zoufaly A, Osinusi AO, DeZure A, Zhao Y, Zhong L, Chokkalingam A, Elboudwarej E, Telep L, Timbs L, Henne I, Sellers S, Cao H, Tan SK, Winterbourne L, Desai P, Mera R, Gaggar A, Myers RP, Brainard DM, Childs R, Flanigan T | display-authors=6 |title=Compassionate Use of Remdesivir for Patients with Severe Covid-19 |journal=N. Engl. J. Med. |volume= |issue= |pages= |date=April 2020 |pmid=32275812 |doi=10.1056/NEJMoa2007016 |url=|pmc=7169476 }}</ref> Remdesivir inhibits SARS-CoV-2 ''[[in vitro]]''.<ref name="pmid32020029">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Wang M, Cao R, Zhang L, Yang X, Liu J, Xu M, Shi Z, Hu Z, Zhong W, Xiao G|date=February 2020 |title= Remdesivir and chloroquine effectively inhibit the recently emerged novel coronavirus (2019-nCoV) in vitro|journal=Cell Research |volume= 30| issue= 3|pages=269–71|doi=10.1038/s41422-020-0282-0|pmc=7054408|pmid=32020029|doi-access=free|name-list-format=vanc}}</ref> [[Phase III|Phase{{nbsp}}III clinical trial]]s are underway in the U.S., China, and Italy.<ref name="LiDeClerq" /><ref name=milken/><ref>{{cite journal |last1=Beeching |first1=Nicholas J. |last2=Fletcher |first2=Tom E. |last3=Fowler |first3=Robert |name-list-format=vanc |date=2020 |title=BMJ Best Practices: COVID-19 |url= https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/3000168/pdf/3000168/COVID-19.pdf |url-status=live |journal=BMJ |access-date=11 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222170544/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/3000168/pdf/3000168/COVID-19.pdf |archive-date=22 February 2020 }}</ref> In 2020, a trial found that lopinavir/ritonavir was ineffective in the treatment of severe illness.<ref>{{cite journal | vauthors = Cao B, Wang Y, Wen D, Liu W, Wang J, Fan G, Ruan L, Song B, Cai Y, Wei M, Li X, Xia J, Chen N, Xiang J, Yu T, Bai T, Xie X, Zhang L, Li C, Yuan Y, Chen H, Li H, Huang H, Tu S, Gong F, Liu Y, Wei Y, Dong C, Zhou F, Gu X, Xu J, Liu Z, Zhang Y, Li H, Shang L, Wang K, Li K, Zhou X, Dong X, Qu Z, Lu S, Hu X, Ruan S, Luo S, Wu J, Peng L, Cheng F, Pan L, Zou J, Jia C, Wang J, Liu X, Wang S, Wu X, Ge Q, He J, Zhan H, Qiu F, Guo L, Huang C, Jaki T, Hayden FG, Horby PW, Zhang D, Wang C | display-authors = 6 | title = A Trial of Lopinavir-Ritonavir in Adults Hospitalized with Severe Covid-19 | journal = New England Journal of Medicine | date = March 2020 | pmid = 32187464 | doi = 10.1056/NEJMoa2001282 | pmc = 7121492 }}</ref> [[Nitazoxanide]] has been recommended for further ''[[in vivo]]'' study after demonstrating low concentration inhibition of SARS-CoV-2.<ref name="pmid32020029" /> There are mixed results as of 3 April 2020 as to the effectiveness of [[hydroxychloroquine]] as a treatment for COVID‑19, with some studies showing little or no improvement.<ref>{{cite news |last1=Seley-Radtke |first1=Katherine |title=Professor of Chemistry and Biochemistry and President-Elect of the International Society for Antiviral Research, University of Maryland, Baltimore County |url=https://theconversation.com/a-small-trial-finds-that-hydroxychloroquine-is-not-effective-for-treating-coronavirus-135484 |access-date=5 April 2020 |publisher=The Conversation |date=3 April 2020}}</ref><ref>{{cite journal|last=Molina|first=Jean Michel|last2=Delaugerre|first2=Constance|last3=Goff|first3=Jerome Le|last4=Mela-Lima|first4=Breno|last5=Ponscarme|first5=Diane|last6=Goldwirt|first6=Lauriane|last7=de Castro|first7=Nathalie|date=March 2020|title=No Evidence of Rapid Antiviral Clearance or Clinical Benefit with the Combination of Hydroxychloroquine and Azithromycin in Patients with Severe COVID-19 Infection|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0399077X20300858|journal=Médecine et Maladies Infectieuses|language=fr|pages=S0399077X20300858|doi=10.1016/j.medmal.2020.03.006|pmid=32240719|pmc=7195369}}</ref> The studies of chloroquine and hydroxychloroquine with or without [[azithromycin]] have major limitations that have prevented the medical community from embracing these therapies without further study.<ref name="Sanders2020"/> [[Oseltamivir]] does not inhibit SARS-CoV-2 ''in vitro'' and has no known role in COVID‑19 treatment.<ref name="Sanders2020"/> ===Anti-cytokine storm=== [[Cytokine release syndrome]] (CRS) can be a complication in the later stages of severe COVID‑19. There is preliminary evidence that [[hydroxychloroquine]] may have anti-cytokine storm properties.<ref name="pmid32150618">{{cite journal |vauthors=Yao X, Ye F, Zhang M, Cui C, Huang B, Niu P, Liu X, Zhao L, Dong E, Song C, Zhan S, Lu R, Li H, Tan W, Liu D |title=In Vitro Antiviral Activity and Projection of Optimized Dosing Design of Hydroxychloroquine for the Treatment of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) |journal=Clin. Infect. Dis. |volume= |issue= |pages= |date=March 2020 |pmid=32150618 |doi=10.1093/cid/ciaa237 |pmc=7108130 }}</ref> [[Tocilizumab]] has been included in treatment guidelines by China's [[National Health Commission]] after a small study was completed.<ref name="tocil-1">{{cite news|last1=Liu|first1=Roxanne|last2=Miller|first2=Josh|name-list-format=vanc|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-roche-hldg/china-approves-use-of-roche-arthritis-drug-for-coronavirus-patients-idUSKBN20R0LF|title=China approves use of Roche drug in battle against coronavirus complications|date=3 March 2020|work=[[Reuters]]|access-date=14 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312204625/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-roche-hldg/china-approves-use-of-roche-arthritis-drug-for-coronavirus-patients-idUSKBN20R0LF|archive-date=12 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="tocil-2">{{cite document |date=5 March 2020 |title=Effective Treatment of Severe COVID-19 Patients with Tocilizumab |url=http://chinaxiv.org/abs/202003.00026 |publisher=ChinaXiv.org |doi=10.12074/202003.00026|doi-broken-date=2020-04-26 |access-date=14 March 2020|journal=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319022047/http://chinaxiv.org/abs/202003.00026|archive-date=19 March 2020|url-status=live}}</ref> It is undergoing a [[Phase IIb|phase{{nbsp}}2]] non-randomised trial at the national level in Italy after showing positive results in people with severe disease.<ref>{{cite web |last1=Ovadia |first1=Daniela |last2=Agenzia |first2=Zoe |title=COVID-19—Italy launches an independent trial on tocilizumab |url=https://www.univadis.co.uk/viewarticle/covid-19-italy-launches-an-independent-trial-on-tocilizumab-715741 |website=Univadis from Medscape |publisher=Aptus Health |accessdate=22 April 2020 |archivedate=14 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814211414/https://www.univadis.co.uk/viewarticle/covid-19-italy-launches-an-independent-trial-on-tocilizumab-715741 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Tocilizumab in COVID-19 Pneumonia (TOCIVID-19) (TOCIVID-19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04317092 |website=www.clinicaltrials.gov |publisher=National Library of Medicine |accessdate=22 April 2020}}</ref> Combined with a [[Ferritin|serum ferritin blood test]] to identify [[Cytokine release syndrome|cytokine storms]], it is meant to counter such developments, which are thought to be the cause of death in some affected people.<ref name="tocil-5">{{cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/12/21176783/coronavirus-covid-19-deaths-china-treatment-cytokine-storm-syndrome|title=How doctors can potentially significantly reduce the number of deaths from Covid-19|publisher=[[Vox (website)|Vox]]|access-date=14 March 2020|date=12 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319155218/https://www.vox.com/2020/3/12/21176783/coronavirus-covid-19-deaths-china-treatment-cytokine-storm-syndrome|archive-date=19 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name="tocil-6">{{cite journal | vauthors = Ruan Q, Yang K, Wang W, Jiang L, Song J | title = Clinical predictors of mortality due to COVID-19 based on an analysis of data of 150 patients from Wuhan, China | journal = Intensive Care Medicine | date = March 2020 | pmid = 32125452 | doi = 10.1007/s00134-020-05991-x | pmc = 7080116 }}</ref><ref name="tocil-8">{{cite journal |vauthors=Mehta P, McAuley DF, Brown M, Sanchez E, Tattersall RS, Manson JJ |title=COVID-19: consider cytokine storm syndromes and immunosuppression |journal=Lancet |volume=395 |issue=10229 |pages=1033–1034 |date=March 2020 |pmid=32192578 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30628-0 |doi-access=free }}</ref> The [[Interleukin 6|interleukin-6]] [[receptor antagonist]] was approved by the [[Food and Drug Administration|FDA]] to undergo a phase III clinical trial assessing the medication's impact on COVID‑19 based on retrospective case studies for the treatment of steroid-refractory cytokine release syndrome induced by a different cause, [[Chimeric antigen receptor T cell|CAR T cell]] [[Gene therapy|therapy]], in 2017.<ref name="CancerNetworkTocilizumabTrial">{{cite web |last1=Slater |first1=Hannah |title=FDA Approves Phase III Clinical Trial of Tocilizumab for COVID-19 Pneumonia |url=https://www.cancernetwork.com/news/fda-approves-phase-iii-clinical-trial-tocilizumab-covid-19-pneumonia |website=www.cancernetwork.com |date=26 March 2020 |publisher=Cancer Network |accessdate=22 April 2020 |archivedate=17 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200617025935/https://www.cancernetwork.com/news/fda-approves-phase-iii-clinical-trial-tocilizumab-covid-19-pneumonia |url-status=dead }}</ref> To date, there is no randomised, controlled evidence that tocilizumab is an efficacious treatment for CRS. Prophylactic tocilizumab has been shown to increase serum IL-6 levels by saturating the IL-6R, driving IL-6 across the [[blood-brain barrier]], and exacerbating neurotoxicity while having no impact on the incidence of CRS.<ref>{{cite journal | vauthors = Locke FL, Neelapu SS, Bartlett NL, Lekakis LJ, Jacobson CA, Braunschweig I, Oluwole OO, Siddiqi T, Lin Y, Timmerman JM, Reagan PM, Bot A, Rossi JM, Sherman M, Navale L, Jiang Y, Aycock JS, Elias M, Wiezorek JS, Go WY, Miklos DB | display-authors = 6 | title = Preliminary Results of Prophylactic Tocilizumab after Axicabtageneciloleucel (axi-cel; KTE-C19) Treatment for Patients with Refractory,Aggressive Non-Hodgkin Lymphoma (NHL) | journal = Blood | date = 2017 | volume = 130 | issue = Supplement 1 | page = 1547 | doi = 10.1182/blood.V130.Suppl_1.1547.1547 | doi-broken-date = 2020-04-11 | url = https://ashpublications.org/blood/article/130/Supplement%201/1547/79746}}</ref> [[Lenzilumab]], an anti-GM-CSF [[monoclonal antibody]], is protective in murine models for CAR T cell-induced CRS and neurotoxicity and is a viable therapeutic option due to the observed increase of pathogenic GM-CSF secreting T-cells in hospitalised patients with COVID‑19.<ref>{{cite journal | vauthors = Sterner RM, Sakemura R, Cox MJ, Yang N, Khadka RH, Forsman CL, Hansen MJ, Jin F, Ayasoufi K, Hefazi M, Schick KJ, Walters DK, Ahmed O, Chappell D, Sahmoud T, Durrant C, Nevala WK, Patnaik MM, Pease LR, Hedin KE, Kay NE, Johnson AJ, Kenderian SS | display-authors = 6 | title = GM-CSF inhibition reduces cytokine release syndrome and neuroinflammation but enhances CAR-T cell function in xenografts. | journal = Blood. | date = 2019 | pmid = 30463995 | doi = 10.1182/blood-2018-10-881722 | volume = 133 | issue = 7 | pmc = 6376281 | pages = 697–709}}</ref> The [[Feinstein Institute for Medical Research|Feinstein Institute]] of [[Northwell Health]] announced in March a study on "a human antibody that may prevent the activity" of IL-6.<ref>{{cite news|url=https://www.longislandpress.com/2020/03/21/northwell-health-initiates-clinical-trials-of-2-covid-19-drugs/|title=Northwell Health Initiates Clinical Trials of 2 COVID-19 Drugs|date=21 March 2020|access-date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323081238/https://www.longislandpress.com/2020/03/21/northwell-health-initiates-clinical-trials-of-2-covid-19-drugs/|archive-date=23 March 2020|url-status=live}}</ref> ===Passive antibodies=== Transferring purified and concentrated [[Immunoglobulin therapy|antibodies]] produced by the [[immune system]]s of those who have recovered from COVID‑19 to people who need them is being investigated as a non-vaccine method of [[Passive immunity|passive immunisation]].<ref name="pmid-32167489">{{cite journal | vauthors = Casadevall A, Pirofski LA | title = The convalescent sera option for containing COVID-19 | journal = The Journal of Clinical Investigation | date = March 2020 | volume = 130 | issue = 4 | pages = 1545–1548 | pmid = 32167489 | doi = 10.1172/JCI138003 | pmc = 7108922 }}</ref> This strategy was tried for SARS with inconclusive results.<ref name="pmid-32167489" /> [[Neutralisation (immunology)|Viral neutralisation]] is the anticipated [[mechanism of action]] by which passive antibody therapy can mediate defence against SARS-CoV-2. Other mechanisms, however, such as [[antibody-dependent cellular cytotoxicity]] and/or [[phagocytosis]], may be possible.<ref name="pmid-32167489" /> Other forms of passive antibody therapy, for example, using manufactured monoclonal antibodies, are in development.<ref name="pmid-32167489" /> Production of [[convalescent serum]], which consists of the liquid portion of the blood from recovered patients and contains antibodies specific to this virus, could be increased for quicker deployment.<ref name="Pearce-2020-03-13">{{cite web |last=Pearce |first=Katie |name-list-format=vanc |date=13 March 2020 |title=Antibodies from COVID-19 survivors could be used to treat patients, protect those at risk: Infusions of antibody-laden blood have been used with reported success in prior outbreaks, including the SARS epidemic and the 1918 flu pandemic |work=The Hub at Johns Hopkins University |url=https://hub.jhu.edu/2020/03/13/covid-19-antibody-sera-arturo-casadevall/ |access-date=14 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314185825/https://hub.jhu.edu/2020/03/13/covid-19-antibody-sera-arturo-casadevall/ |archive-date=14 March 2020 |url-status=live }}</ref> ==សូមមើលផង== * [[Coronavirus disease]]s, a group of closely related syndromes * [[Coronavirus recession]] * [[Disease X]], a WHO term * [[Li Wenliang]], a doctor at Central Hospital of Wuhan who died of COVID-19 after raising awareness of its spread * [[List of unproven methods against COVID-19]] {{Portalbar | border=n | Coronavirus disease 2019 | Medicine | Viruses}} ==កំណត់== {{notelist}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==External links== {{Sister project links|wikt=COVID-19|c=category:COVID-19|n=category:COVID-19|q=COVID-19|s=category:COVID-19|voy=2019–2020 coronavirus pandemic|v=COVID-19|b=no}} {{Scholia|topic}} ===Health agencies=== * [https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 Coronavirus disease (COVID-19)] by the [[World Health Organization]] * [https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html Coronavirus 2019 (COVID-19)] by the [[Centers for Disease Control and Prevention|U.S. Centers for Disease Control and Prevention]] ===Directories=== * {{Curlie|Health/Conditions_and_Diseases/Respiratory_Disorders/COVID-19|COVID-19}} * [https://openmd.com/directory/covid-19 COVID-19 Resource Directory on OpenMD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506183436/https://openmd.com/directory/covid-19 |date=6 ឧសភា 2021 }} ===Medical journals=== * [https://jamanetwork.com/journals/jama/pages/coronavirus-alert Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)] by ''[[JAMA (journal)|JAMA]]'' * [https://www.bmj.com/coronavirus Coronavirus: News and Resources] by the [[BMJ (company)|BMJ Publishing Group]] * [https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center Novel Coronavirus Information Center] by [[Elsevier]] * [https://www.thelancet.com/coronavirus COVID-19 Resource Centre] by ''[[The Lancet]]'' * [https://www.springernature.com/gp/researchers/campaigns/coronavirus SARS-CoV-2 and COVID-19] by ''[[Nature (journal)|Nature]]'' * [https://www.nejm.org/coronavirus Coronavirus (Covid-19)] by ''[[The New England Journal of Medicine]]'' * [https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ Covid-19: Novel Coronavirus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924195411/https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ |date=24 កញ្ញា 2020 }} by [[Wiley (publisher)|Wiley Publishing]] {{medical resources| ICD10 = {{ICD10|U07.1}}, {{ICD10|U07.2}}}} {{Respiratory pathology}} {{Viral diseases}} {{COVID-19 pandemic}} {{Authority control}} [[Category:COVID-19| ]] [[Category:Occupational safety and health]] [[Category:Viral respiratory tract infections]] [[Category:Zoonoses]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺបង្ករោគ]] a8uo2zltmr28zp5s8qy12z66cwsve75 រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៧ 0 41630 342695 303545 2026-11-08T05:11:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342695 wikitext text/x-wiki {{infobox military conflict |conflict = រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧ <ref>{{Cite news|url=https://www.voacambodia.com/a/opposition-marks-anniversary-of-1997-coup/2855042.html/|title=Opposition Marks Anniversary of 1997 Coup|work=[[Voice of America]]|date=9 July 2015|first=Reaksmey|last=Hul|accessdate=3 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.phnompenhpost.com/national-post-depth-politics/making-strongman-july-1997-hun-sen-took-full-control-country-and-his/|title=Making of a strongman: In July 1997, Hun Sen took full control of the country – and his party|first=Alex|last=Willemnys|work=[[The Phnom Penh Post]]|date=5 July 2017|accessdate=3 August 2019|archive-date=3 សីហា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803051038/https://www.phnompenhpost.com/national-post-depth-politics/making-strongman-july-1997-hun-sen-took-full-control-country-and-his/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2017/06/remembering-the-cambodian-coup/|title=Remembering the Cambodian Coup|first=David|last=Hutt|work=[[The Diplomat]]|date=28 June 2017|accessdate=3 August 2019}}</ref> |partof = |date = ៥ កក្កដា – កញ្ញា ១៩៩៧ |place = '''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]''' * ភាគច្រើននៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] '''ខេត្ត:''' * [[ក្រុងសំរោង|សំរោង]] * [[ក្រុងសិរីសោភ័ណ|សិរីសោភ័ណ]] * [[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] * [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|អូរស្មាច់]] |coordinates = |map_type = |latitude = |longitude = |map_size = |map_marksize = |map_caption = |map_label = |territory = |result = សហនាយករដ្ឋមន្ត្រីនរោត្តម រណឫទ្ធិត្រូវបានទម្លាក់ពីតំណែងនិងត្រូវនិរទេសទៅក្រៅដោយសហនាយករដ្ឋមន្រ្តីហ៊ុន សែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ |combatant1 = [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] |combatant2 = {{flagicon image|FUNCINPEC_logo_2006-2015.jpg|70px}} [[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] |combatant3 = {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] <small>(ជម្លោះនៅភាគខាងជើងប្រទេសកម្ពុជា)</small><ref name="liberation.fr">{{cite web|title=Cambodge: les royalistes assiégésAidés des Khmers rouges ils défendent leur - Libération |url=http://www.liberation.fr/monde/0101221900-cambodge-les-royalistes-assiegesaides-des-khmers-rouges-ils-defendent-leur-dernier-bastion-attaque-par-hun-sen |work= |archiveurl=https://www.webcitation.org/5jXV18GgD?url=http://www.liberation.fr/monde/0101221900-cambodge-les-royalistes-assiegesaides-des-khmers-rouges-ils-defendent-leur-dernier-bastion-attaque-par-hun-sen |archivedate=2009-09-04 |url-status=live |accessdate=2009-08-26 |df= }}</ref> |commander1 = {{flagdeco|Cambodia}} [[ហ៊ុន សែន]]<br>{{flagdeco|Cambodia}} [[កែ គឹមយ៉ាន]] |commander2 = {{flagdeco|Cambodia}} [[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]<br>{{flagdeco|Cambodia}} [[ញឹក ប៊ុនឆៃ]]<br> {{flagdeco|Cambodia}} [[សេរី កុសល]] (នៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]]) |commander3 = {{flagicon|Cambodia|1975}} [[តាម៉ុក|ឈិត ជឿន]] |units1 = |units2 = |units3 = |strength1 = |strength2 = |strength3 = |casualties1 = គ្មានព័ត៌មាន |casualties2 = មន្រ្តី[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]ប្រហែល ៤០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qMBgWV5SYekC|title=Anatomy of a Crisis|publisher=Books.google.ee|accessdate=2015-01-23|date=2000|isbn=9780824822385|page=150}}</ref> |casualties3 = គ្មានព័ត៌មាន |casualties4 = ជនស៊ីវិលជាង ១០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត (៥–៦ កក្កដា)<ref>{{cite web|author=David Ashley |url=http://www.c-r.org/accord-article/between-war-and-peace-cambodia-1991-1998 |title=Between war and peace: Cambodia 1991-1998 &#124; Conciliation Resources |publisher=C-r.org |date= |accessdate=2018-07-04}}</ref> |notes = |campaignbox = }} '''រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៧'''; អាចហៅបានថា "'''ព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ១៩៩៧'''" ឬ "'''វិបត្តិកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៧'''" គឺជារដ្ឋប្រហារដែលរៀបចំឡើងដោយសហនាយករដ្ឋមន្រ្តីហ៊ុន សែនដើម្បីទម្លាក់សហនាយករដ្ឋមន្រ្តី[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]ចេញពីអំណាច។ រដ្ឋប្រហារនេះបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅខែកក្កដា ហើយបានបញ្ចប់ទៅវិញនៅខែកញ្ញានៃឆ្នាំ១៩៩៧។ មនុស្សយ៉ាងតិច ៣២ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងជម្លោះមួយនេះ។<ref name=":0">{{Cite web|date=2020-12-07|title=A coup in Cambodia {{!}} Asia {{!}} The Economist|url=http://archive.is/1eE8m|access-date=2021-02-17|website=archive.is}}</ref> ==រឿងដើម== នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩២, [[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់) ក្រោមអ្នកតំណាង [[អង្គលេខាធិការសហប្រជាជាតិ|អសប]] ឈ្មោះ[[អាកាឝ៊ិ-យ៉ាស៊ុយឝ៊ិ]] និង[[ចន ស៊ែនដឺរសុន]]បានចុះមកប្រទេសកម្ពុជាដើម្បីអនុវត្តផែនការដែលរៀបរាងដោយអង្គការសហប្រជាជាតិដែលបានចែងនៅក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១]]។ ការបោះឆ្នោតក៏ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩៣។ ក្រុមយោធា[[ខ្មែរក្រហម]] ឫ [[គណបក្សកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] (គកប) ដែលនៅពេលនោះកំពុងកាន់កាប់ដែនដីកម្ពុជានៅភាគខាងជើងបានរារាំងប្រជាជនខ្មែរនៅតំបន់ពួកគេមិនឱ្យទៅចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៣ (គេបានប៉ានស្មានថាពេលនោះប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ៦% គឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម)។ ទោះបីជាយ៉ាងណា, ប្រជាជនកម្ពុជាចំនួន ៤ លាននាក់បានចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត (ប្រមាណ ៩០% ជាអ្នកមានសិទ្ធិបោះឆ្នោត)។ គណបក្សរាជានិយម[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច|ហ៊ុនស៊ិនប៉ិច]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]]បានទទួលបានសម្លេងគាំទ្រងខ្ពស់ជាងគេគឺ ៤៥.៥%, បន្ទាប់គឺ[[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]របស់លោក[[ហ៊ុន សែន]] និងទីបីគឺ[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរីនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា]]របស់លោក[[សឺន សាន]]។ ទោះបីហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចបានឈ្នះការបោះឆ្នោតក្តី ពួកគេបានចូលក្នុងកិច្ចពិភាក្សាចម្រុះជាមួយគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ព្រោះថាលោកហ៊ុន សែនមិនព្រមលះបង់និងប្រគល់អំណាចទៅឱ្យរណឫទ្ធិ។<ref name="webcitation">{{cite web |title=Cambodia: July 1997: Shock and Aftermath &#124; Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/ja/news/2007/07/27/cambodia-july-1997-shock-and-aftermath |work= |archiveurl=https://www.webcitation.org/5jXUzuNgC?url=http://www.hrw.org/ja/news/2007/07/27/cambodia-july-1997-shock-and-aftermath |archivedate=2009-09-04 |url-status=dead |accessdate=2009-08-26 |df= }}</ref> ក្រោយពីកិច្ចពិភាក្សាបានបញ្ចប់, រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាថ្មីក៏បានបង្កើតឡើងដែលមានព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឫទ្ធិជានាយករដ្ឋមន្រ្តីទីមួយ និងសម្តេចហ៊ុន សែនជានាយករដ្ឋមន្រ្តីទីពីរ។ ==មូលហេតុ== ព្រឹត្តិការណ៍​កាល​ពី​ថ្ងៃ​ទី​៥-៦ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៩៩៧ បាន​ទាញ​ឲ្យ​​អ្នក​នយោបាយ​បកស្រាយ​ផ្ទុយ​គ្នា។ អង្គការ​មិន​មែន​រដ្ឋាភិបាល និង​គណបក្ស​ប្រឆាំងសុទ្ធតែ​យល់​ឃើញ​ថា វា​ជា​ព្រឹត្តិការណ៍​ដណ្ដើម​អំណាច​គ្នា​រវាង​បក្ស​នយោបាយ​ធំៗ​ពីរ​កាលណោះ គឺ​គណបក្ស​រាជា​និយម​ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច និង​គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា។ បើ​ទោះ​ជា​មាន​ការ​ចោទ​ប្រកាន់​បែប​នេះ​ពី​មជ្ឈដ្ឋាន​ទូទៅ ទាំង​លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន និង​មន្ត្រី​ក្រោម​បង្គាប់​របស់​លោក ថ្លែង​ការពារ​ថា "វា​ពុំ​មែន​ជា​ព្រឹត្តិការណ៍​រដ្ឋ​ប្រហារ​របស់​គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា ទេ ប៉ុន្តែ​ហេតុការណ៍​ដែល​កើត​ឡើង​ពេល​នោះ គឺ​គ្រាន់​តែ​ជា​ហេតុ​ការណ៍​ទប់ទល់​សភាពការណ៍​ពី​កម្លាំង​ស្មោះ​ត្រង់​របស់​ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច ប៉ុណ្ណោះ។" អតីត​មន្ត្រី​ខុទ្ទកាល័យ​សម្ដេច​ក្រុម​ព្រះ​នរោត្តម រណឫទ្ធិ ទទួល​បន្ទុក​ផ្នែក​ព័ត៌មាន លោកគឹម សុខរក​ឃើញ​ថាព្រឹត្តិការណ៍​បង្ហូរ​ឈាម​ឆ្នាំ​១៩៩៧ គឺ​ជា​រដ្ឋ​ប្រហារ​យោធា​របស់​គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា។ លោក​បន្ត​ថា"មូលហេតុ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​កើត​មាន​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​ឡើងក្រោម​ហេតុផល​មួយ​ចំនួនដូចជា​លោកហ៊ុន សែនបារម្ភ​ខ្លាច​ការ​ចាញ់​ឆ្នោត​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៨ ដែល​ជា​អាណត្តិ​ទី​២។ បន្ថែម​ពី​លើ​នេះ មាន​មន្ត្រី​ជាន់​ខ្ពស់​ដែល​ស្និទ្ធ​នឹង​ព្រះអង្គម្ចាស់​នរោត្តម រណឫទ្ធិ មួយ​ចំនួនបានក្បត់​នឹង​ព្រះអង្គ។" លោកគឹម សុខយល់​ឃើញ​ថា ស្ថិត​ក្រោម​ហេតុផល​នេះ​ហើយដែល​ជំរុញ​នាំ​ឱ្យមាន​ព្រឹត្តិការណ៍​រដ្ឋ​ប្រហារ​យោធា​កាល​ពី​ឆ្នាំ​១៩៩៧ កើត​ឡើង។<ref>''មូលហេតុ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​កើត​មាន​ព្រឹត្តិការណ៍​រដ្ឋ​ប្រហារ​ថ្ងៃ​ទី​៥-៦​ ខែ​កក្កដា'', វិទ្យុអាស៊ីសេរី</ref> ==ជម្លោះរវាងក្រុមសម្ព័ន្ធនីមួយៗ== នៅឆ្នាំ១៩៩៧, ភាពតានតឹងរវាងគណបក្សកាន់អំណាចទាំងពីរគឺបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច ដឹកនាំដោយ[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] និងបក្សរបស់ហ៊ុន សែន បានវិវត្តក្លាយទៅជាការប្រយុទ្ធប្រឆាំងបក្សពួកគ្នា ដែលជាលទ្ធផល បានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សមួយចំនួន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានស៊ើបថតដោយអ្នកសារព័ត៌មានជាតិ និងអន្តរជាតិរួចហើយចាក់ផ្សាយទៅជុំវិញពិភពលោក, វិជ្ជាករមួយចំនួនបានពណ៌នាព្រឹត្តិការណ៍នេះថាជា"រដ្ឋប្រហារបង្ហូរឈាមដែលប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយហ៊ុន សែន",<ref>{{cite web |title="Bloody coup" theory |url=http://www.mekong.net/Cambodia/hun_sen1.htm |work= |archiveurl=https://www.webcitation.org/5jXV0LFgH?url=http://www.mekong.net/Cambodia/hun_sen1.htm |archivedate=2009-09-04 |url-status=dead |accessdate=2009-08-26 |df= }}</ref> ប៉ុន្តែអំណះអំណាងនេះមិនប្រាកដថាត្រឹមត្រូវ ១០០% នោះទេព្រោះថាការស៊ើបអង្កេតនិងការតាមដានគឺមានលក្ខណៈទាប។<ref>{{cite web |title=Matthew Grainger, ''EU media guru says Ranariddh guilty'' |url=http://www.phnompenhpost.com/index.php/component/option,com_jcs/Itemid,0/aid,8547/lang,en/layout,form/view,jcs/ |work= |archiveurl=https://www.webcitation.org/5jXV0l0mp?url=http://www.phnompenhpost.com/index.php/component/option,com_jcs/Itemid,0/aid,8547/lang,en/layout,form/view,jcs/ |archivedate=2009-09-04 |url-status=live |accessdate=2009-08-26 |df= }}</ref> ក្នុងចំណោមមនុស្សតិចតួចបំផុតដែលបានព្យាយាមស្វែងមើលភស្តុតាងគឺឯកអគ្គរដ្ឋទូតអូស្ត្រាលីប្រចាំនៅកម្ពុជាឈ្មោះថូនី ខេវិន,<ref name="Kevin">{{cite web|url=http://www.acic.info/new_article/CambodiaAndSoutheastAsia.pdf |format=PDF|author=Tony Kevin|title=U.S. Errs in Cambodia Policy, FEER |date=21 May 1998|publisher=Acic.info|accessdate=2014-10-16}}</ref> និងអ្នកសារព័ត៌មានអន្តរជាតិម្នាក់ឈ្មោះបារី-វេន ដោយលោកបានសរសេរថា, "នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ជម្លោះមួយនេះ កងកម្លាំងរបស់លោកហ៊ុន សែន... បានយកឈ្នះលើកងកម្លាំងរណឫទ្ធិនៅឯទីក្រុងភ្នំពេញ"។<ref>{{cite web|url=http://www.phnompenhpost.com/index.php/component/option,com_jcs/Itemid,49/aid,867/lang,en/layout,form/view,jcs/|title=Dr. Michael Vickery, ''The July 1997 shootout''|work=Phnom Penh Post|accessdate=2014-10-16}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ថូម៉ាស ហាំម៉ាប៊ឹក, ជាតំណាងពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកខាង[[សិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា]]បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងរបាយការណ៍ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩៧ របស់គាត់ទៅកាន់មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិថា ព្រឹត្តិការណ៍ថ្ងៃទី៥-៦ ខែកក្កដា គឺជា"រដ្ឋប្រហារ"ពិតៗ។<ref name="webcitation"/> រឿងជម្លោះនេះត្រូវបានគេកំណត់ថាជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏ឃោឃៅ: '[[អំណាចទ្វេភាគី]]' ដែលត្រូវបានអនុលោមឱ្យអនុវត្តនៅឆ្នាំ១៩៩៣ បានអនុញ្ញាតិឱ្យបក្សប្រជាជនរក្សានូវការគ្រប់គ្រងលើរចនាសម្ព័ន្ធអំណាច; ខណៈពេលដែលហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច ដែលជាគណបក្សផ្លូវច្បាប់ បានផ្តាច់សម្ព័ន្ធភាព – រណសិរ្សរួបរួមជាតិ – ជាមួយនឹង[[គណបក្សភ្លើងទៀន|គណបក្សសម រង្ស៊ី]];<ref name="Kevin"/> បន្ទាប់ពីបក្សទាំងពីរបានចោទគ្នាទៅវិញទៅមកថា បានព្យាយាមធ្វើសមាហរណកម្មអតីតទាហានខ្មែរក្រហម (ពោលគឺទាញឱ្យខ្មែរក្រហមចូលពាក់ព័ន្ធជាមួយ)។ ដូច្នេះហើយ លោកហ៊ុន សែនបានចោទរណឫទ្ធិថា បានចូលដៃជាមួយទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ដើម្បីទម្លាក់លោកចេញពីអំណាច (ក៏ប៉ុន្តែ នេះមិនមែនមានន័យថាហ៊ុន សែនមិនជាប់ទាក់ទងអ្វីជាមួយខ្មែរក្រហមនោះទេ ព្រោះថាកងកម្លាំងរបស់លោកហ៊ុន សែនមួយចំនួនគឺជាអតីតខ្មែរក្រហមនុះឯង)។<ref>{{cite web |title=Cambodia: July 1997: Shock and Aftermath by Brad Adams |url=https://www.hrw.org/ja/news/2007/07/27/cambodia-july-1997-shock-and-aftermath |work= |archiveurl=https://www.webcitation.org/5jXUzuNgC?url=http://www.hrw.org/ja/news/2007/07/27/cambodia-july-1997-shock-and-aftermath |archivedate=2009-09-04 |url-status=dead |accessdate=2009-08-26 |df= }}</ref> នៅថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧, កងកម្លាំងរបស់បក្សប្រជាជនដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍កែ គឹមយ៉ានបានឡោមព័ទ្ធយោធភូមិយោធារបស់លោកញឹក ប៊ុនឆៃនៅ[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]។ កែ គឹមយ៉ានបានព្យាយាមនិយាយប្រលោមឱ្យលោកប៊ុនឆៃរំសាយទ័ពរបស់លោកចោលប៉ុន្តែបានទទួលបរាជ័យ។<ref>Peou (2000), p. 299</ref> ខណៈពេលនោះដែរ កងរាជអាវុធហត្ថ គបក បានទៅគេហដ្ឋានរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចម្នាក់គឺលោកចាវ សម្បត្តិ ហើយទាមទារឱ្យលោកបញ្ជា[[ប្រវត្តិសាស្រ្តយោធាកម្ពុជា|ទ័ពហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] ឱ្យទម្លាក់ចុះនូវអាវុធរបស់ពួកគេហើយទទួលចុះចាញ់។<ref name="Peou300">Peou (2000), p. 300</ref> ញឹក ប៊ុនឆៃបានឆ្លើយតបទៅវិញដោយបញ្ជាឱ្យកម្លាំងរបស់លោកប្រឆាំងទប់ទល់នឹងកងទ័ពនិងកងរាជអាវុធហត្ថ គបក<ref>Widyono (2008), p. 258</ref> បន្ទាប់មកការប្រយុទ្ធគ្នាក៏បានផ្ទុះឡើងនៅមូលដ្ឋានយោធាតាំង ក្រសាង និង[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]<ref name="Peou300"/> ភ្លាមៗនោះលោកហ៊ុន សែនក៏បានវិលត្រលប់មកពីវិស្សមកាលរបស់លោកនៅ[[វង់តាវ]]។<ref>Mehta (2013), p. 255</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកហ៊ុន សែនបានដាក់ពង្រាយកងអង្គរក្សរបស់លោកចូលទៅក្នុងកងកម្លាំង គបក ដែលកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច។ កងទ័ពហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចបានផ្ដើមការប៉ុនប៉ងវាយលុកកងទ័ព គបក តែត្រូវបានកងអង្គរក្សនិងកងទ័ពប្រចាំការរបស់លោកហ៊ុន សែនវាយបណ្តេញចេញភ្លាមៗ ដែលធ្វើឱ្យខាងហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចទទួលរងការខាតបង់ជាទម្ងន់។ ក្រោយមកទៀត កងកម្លាំងហ៊្វិនស៊ិនប៉ិចក៏បានដកថយពីទីតាំងរបស់ពួកគេ<ref>Mehta (2013), p. 257-8</ref> ហើយក៏រត់ទៅ[[អូរស្មាច់]]នៅឯ[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]។<ref>Widyono (2008), p. 254</ref> ទោះជាចលនាតស៊ូរាជានិយមត្រូវបានបង្ក្រាបរួចនៅភ្នំពេញមែន ប៉ុន្តែនៅភាគខាងជើងប្រទេសកម្ពុជា, កងកម្លាំងរួមហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច-ខ្មែរក្រហមនៅតែបន្តប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងហ៊ុន សែនរហូតដល់ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៧។<ref name="liberation.fr"/><ref>{{cite news|last1=Barber|first1=Jason|title=War spills over border; O'Smach stalemated|url=https://www.phnompenhpost.com/national/war-spills-over-border-osmach-stalemated|accessdate=15 April 2018|publisher=Phnom Penh Post|date=12 September 1997}}</ref> ក្រោយពីហ៊ុន សែនបានឡើងដណ្តើមអំណាច, រណឫទ្ធិក៏បាននិរទេសខ្លួនព្រះអង្គទៅកាន់ទីក្រុង[[ប៉ារីស]]។ មេដឹកនាំនិងសមាជិកជាន់ខ្ពស់ខ្លះនៃគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចត្រូវបានបង្ខំឱ្យរត់ចេញចោលប្រទេសមាតុភូមិ, ចំណែកអ្នកដែលនៅត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ចោល។ អ៊ឹង ហួតត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជានាយករដ្ឋមន្រ្តីទីមួយថ្មីរហូតដល់ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ៩៨។ មេដឹកនាំគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចក៏បានវិលត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញមុនពេលការបោះឆ្នោតសភាជាតិនៃឆ្នាំ១៩៩៨។ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំនោះ គបក បានទទួលបានសម្លេងឆ្នោតគាំទ្រ ៤១% ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច ៣២%, និងគណបក្សសម រង្ស៊ី (គសរ) ១៣%។ អ្នកសង្កេតការណ៍អន្តរជាតិជាច្រើនបានធ្វើការវិនិច្ឆ័យការបោះឆ្នោតនេះថាមានកំហុសខុសឆ្គងច្រើនដោយអះអាងថាមានអំពើហិង្សានយោបាយ ការគំរាមកំហែង និងកង្វះប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មាន។ គបក និងហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចក៏បានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះមួយទៀតដោយលើកនេះមាន គបក ជាដៃគូជាន់ខ្ពស់។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះនៅឆ្នាំ១៩៩៧]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ៊ុន សែន]] ascbwxitb8hfqfg2oonoxkgf6n2vs39 ដាន កូហល៍ 0 41755 342620 342383 2026-11-08T02:04:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342620 wikitext text/x-wiki {{ទំព័រគំរូ:របៀបរៀបរយ}} {{Infobox person | name = Dan Koehl | image = Elephant trainer Dan Koehl elephant Bonniface Victoria Falls 2005.jpg | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1959|10|28}} | birth_place = Stockholm | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = | other_names = | occupation = | boards =EEKMA, SARF | known_for = Elephant Encyclopedia | website = {{URL|elephant.se}} }}[[File:Dan Koehl.jpg|thumb|2001]] [[File:King Carl XVI Gustaf of Swedens two elephants Saonoi and Bua, with elephant trainer Dan Koehl, Kolmarden, 2008.jpg|thumb|2008]] លោក Dan Albert John Koehl (កើតនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែតុលាឆ្នាំ ១៩៥៩) ជាអ្នកថែរក្សាសត្វនៅក្នុងសួនសត្វ ជនជាតិបារាំងកាត់ស៊ុយអែត ជាអ្នកបង្ហាត់ដំរី និងជាអ្នកថែរក្សាសេះផងដែរ។ <ref>{{cite web |url= https://www.elephant.se/elephant_consultance_references.php|title=Elephant memories |last=Moss |first=Cynthia |date=17 December 1991 |website= www.elephant.se|access-date=2020-04-12}}</ref><ref>{{cite web|url=https://jimsmuse.wordpress.com/2008/09/22/elephant-keeper/|title=Elephant Keeper|date=September 23, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kulenforest.asia/index.html#our-team|title=Kulen Elephant Forest|website=www.kulenforest.asia|access-date=2020-06-03|archive-date=2020-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603063356/https://www.kulenforest.asia/index.html#our-team|url-status=dead|archivedate=2020-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603063356/https://www.kulenforest.asia/index.html#our-team}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.expressen.se/nyheter/kungens-elefantskotare-ska-radda-sambo/|title=Kungens elefantskötare ska rädda Sambo|website=www.expressen.se}}</ref> លោកក៏ជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅសព្វវចនាធិប្បាយអំពីដំរី ហើយគេបានពិពណ៌នាថាជា "អ្នកជំនាញម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកជំនាញដំរីល្បីៗឈ្មោះបំផុតនៅអឺរ៉ុប" ។ <ref>https://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=160&artikel=3286339</ref><ref>https://www.expressen.se/nyheter/kungens-elefantskotare-ska-radda-sambo/</ref> ==ជីវប្រវត្តិ== លោក Dan Koehl កើតនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥៩ នៅទីក្រុង Stockholm ប្រទេសស៊ុយអែត។ លោកបានចម្រើនវ័យនៅរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា សហរដ្ឋអាមេរិក និងនៅ Östermalm ក្នុងទីក្រុង Stockholm ដែលនៅទីនោះលោកបានសិក្សាផ្នែកជីវវិទ្យា នៅសាលាហាត់កាយសម្ព័ន្ធ Enskede gårds។ ក្រៅពីបានសិក្សាជាបន្តបន្ទាប់នៅសាកលវិទ្យាល័យ Stockholm និង Calle flare Teaterskola លោក Dan Albert John Koehl បានចាប់ផ្តើមអាជីពរបស់លោកជាអ្នកឃ្វាលចៀមសម្រាប់ហ្វូងស្តេចចៀម (Royal Herd of Sheep) នៅ Gärdet ក្នុងទីក្រុង Stockholm ក្រោយមកលោកក៏បានរៀនអនុវត្តហ្វឹកហាត់ធ្វើជាហ្មដំរីនៅសួនសត្វ Hannover, Hagenbecks Tierpark ក្នុងប្រទេសស្រីលង្កា និងឥណ្ឌា។ <ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/story/19900215-trichur-springs-to-life-with-majestic-elephants-in-their-caparisoned-glory-812372-1990-02-15|title=Trichur springs to life with majestic elephants in their caparisoned glory|first1=RAMESH MENON|last1=February 15|first2=1990 ISSUE DATE:|last2=February 15|first3=1990UPDATED:|last3=October 4|first4=2013 19:12|last4=Ist|website=India Today}}</ref><ref>Kanalen i Österåker och Vaxholm 3 oktober 2018</ref><ref>Kanalen i Österåker och Vaxholm 18 oktober 2018 - http://www.e-magin.se/paper/c5xn5n9z/paper/18#/paper/c5xn5n9z/18</ref> ==ប្រវត្តិការងារ== ចាប់តាំងពីចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ លោក Dan Koehl បានបម្រើការជាអ្នកថែរក្សាដំរី អ្នកថែរក្សាសេះ និងជាទីប្រឹក្សានៅសួនសត្វ ក្រុមសៀក និងកន្លែងចិញ្ចឹមសត្វផ្សេងៗទៀតនៅជុំវិញពិភពលោក។ ទីតាំងនៅអ៊ឺរ៉ុបរួមមាន Skansen, Cirkus Scott ឧទ្យានសត្វព្រៃ Borås, Tiergarten Schönbrunn, សួនសត្វ Dresden និង Zoolandia។ នៅ Parco Natura Viva មានឧទ្យានសត្វព្រៃ Kolmården ក្រុមសៀក Krone និង Tiergarten Walding សួនសត្វ Karlsruhe និងសួនសត្វទីក្រុង Prague។ ចំណែកនៅឯ Skansen មានការផ្អាកការចេញដំណើររបស់ដំរីពីក្រោល "Nika" និង "Shiva" ចំពោះការរស់នៅអន់ជាងនៅឯបរទេស លោកបានគិតចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការមួយ ដែលបានធ្វើឲ្យមានការជជែកវែកញែកទូទាំងប្រទេសលើ "សត្វដំរីជាទីស្រឡាញ់របស់រដ្ឋធានី Stockholm"។ ទោះបីជាត្រូវបានពិពណ៌នាដោយ Cynthia Moss នៅក្នុងសៀវភៅអនុស្សាវរីយ៍ជាមួយដំរី (Elephant Memories) ថា «ក្នុងចំណោមសត្វដែលត្រូវបានគេយកចិត្តទុកដាក់បំផុត និងមានជីវិតរីករាយបំផុត ដែលខ្ញុំមិនធ្លាប់បានឃើញ នៅក្នុងការជាប់ឃុំឃាំងបែបនេះ» បន្ទាប់ពីមានភាពចម្រូងចម្រាសជាច្រើន ដំរីនៅ Skansen ត្រូវបានដឹកជញ្ជូនទៅឧទ្យាន Cricket ប្រទេសអង់គ្លេស ដែលអាចប្រឈមមុខនឹងការស្លាប់មុនអាយុ។ <ref>{{cite web|url=https://apnews.com/df4d666380dc3127a272ab34b7d5396d|title=Attendant On Hunger Strike In Zoo, Demands Better Conditions For Animals|website=AP NEWS}}</ref><ref>''Sotarna'' (2014) by [[Ian Wachtmeister]], p. 115-119 <https://www.bokus.com/bok/9789187769030/sotarna/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028235755/https://www.bokus.com/bok/9789187769030/sotarna/ |date=2019-10-28 }}></ref><ref>{{cite web|url=https://www.svt.se/nyheter/lokalt/stockholm/vad-hande-med-elefanterna-pa-skansen|title=Skansen-elefanterna engagerade hela Sverige|first=Anders|last=Nordqvist|date=October 23, 2015|via=www.svt.se}}</ref>នៅឧទ្យានសត្វព្រៃ Kolmården លោក Dan Koehl ត្រូវបានគេចាត់ទុកដូចជា "ព្រះអង្គម្ចាស់គង្វាល" សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងដំរី " Boa " និង " Saonoi " ដែលព្រះបាទ Bhumibol Adulyadej ព្រះរាជានៃប្រទេសថៃបានបរិច្ចាគទៅឲ្យស្តេច Carl XVI Gustaf នៃប្រទេសស៊ុយអែត។ [១៣] ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ទីតាំងទូទាំងពិភពលោកបានរាប់បញ្ចូលទាំងបទពិសោធន៍អំពីដំរី និងសួនកម្សាន្ត Sondelani នៅប្រទេស Zimbabwe នៅមណ្ឌលកូនដំរីកំព្រា Pinnawala នៅក្នុងប្រទេសស្រីលង្កា និងមូលនិធិដំរី Airavata និងក្រុមហ៊ុនដំរីអង្គរ ដែលជាទីតាំងចុងក្រោយបង្អស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោក Dan Koehl បានចូលរួមចំណែកក្នុងការថែរក្សាសត្វ និងសត្វព្រៃជាច្រើននិងមូលនិធិអភិរក្សសត្វ ជាពិសេសដំរី រួមទាំងដំរីអាស៊ីដែលបានរងគ្រោះដោយសារសង្គ្រាម នៅមណ្ឌលកូនដំរីកំព្រា Pinnawala។ [១៧] [១៨] ក្នុងនាមជាអនុលេខាធិការប្រតិបត្តិនៃសមាគមអ្នកថែរក្សា និងគ្រប់គ្រងដំរីអឺរ៉ុប (EEKMA) ឆ្នាំ ១៩៩៨-២០០៨ លោកបានចូលរួមតាក់តែងគោលការណ៍ណែនាំស្តីពីសុវត្ថិភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងដំរី (២០០២) ។ [១៩] [២០] លើសពីនេះទៀតក្នុងនាមជានាវាចរដែលមានការអនុញ្ញាត លោក Dan Koehl បានបម្រើការជាអ្នកធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រសម្រាប់អ្នកស្ម័គ្រចិត្តកងទ័ពជើងទឹករបស់ប្រទេសស៊ុយអែត ក៏ដូចជាសម្រាប់គោលបំណងស៊ីវិលផងដែរ។ <ref>{{cite web|url=https://www.expressen.se/nyheter/en-ny-elefant-kung/|title=En ny elefant-kung|website=www.expressen.se}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.zoopraha.cz/aktualne/pohledem-reditele/8736-peticipe-hvezdy-na-pozadi|title=Pěticípé hvězdy na pozadí|website=Zoo Praha}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.airavata-cambodia.com/un-cambodge-sans-elephants/|title=Un Cambodge sans éléphants ? – Airavata Cambodia|access-date=2020-06-03|archivedate=2019-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191224002411/https://www.airavata-cambodia.com/un-cambodge-sans-elephants/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.phnompenhpost.com/lifestyle-around-ngos/foundation-aiming-preserve-kingdoms-elephant-heritage|title=The foundation aiming to preserve the Kingdom’s elephant heritage &#124; Phnom Penh Post|first=Pann|last=Rethea|website=www.phnompenhpost.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://walter-kilian.de/luckysama/projectluckysama.html|title=Project "Lucky Sama" in Pinnawela, Sri Lanka: About the three legged elephant Sama|website=walter-kilian.de}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ljustero.se/content/elefant-p%C3%A5-ljuster%C3%B6-torg|title=Elefant på Ljusterö torg &#124; LjusteröPortalen|website=www.ljustero.se|access-date=2020-06-03|archive-date=2020-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603063400/http://www.ljustero.se/content/elefant-p%C3%A5-ljuster%C3%B6-torg|url-status=dead|archivedate=2020-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603063400/http://www.ljustero.se/content/elefant-p%C3%A5-ljuster%C3%B6-torg}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.eekma.org/board.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080204094852/http://www.eekma.org/board.php|archivedate=2008-02-04|title=EEKMA Board|date=February 4, 2008|website=web.archive.org}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://elephantconservation.org/iefImages/2017/11/2006_Copenhagen_symposium.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603063350/https://elephantconservation.org/iefImages/2017/11/2006_Copenhagen_symposium.pdf |archive-date=2020-06-03 |url-status=dead}}</ref> and has served as chairman for Swedish National Union of Aquaristic Societies (SARF).<ref name="SARFweb">{{cite web|title=Sveriges Akvarieföreningars Riksförbund SARF|url=http://www.sarfakvarist.se|last=Köhl|first=Dan|publisher=Sveriges Akvarieföreningars Riksförbund (SARF)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730131756/http://www.sarfakvarist.se/|archivedate=30 July 2016|accessdate=5 September 2018}}</ref><ref>[https://www.regeringen.se/4963ca/contentassets/3641df8152a34e38b70fbbd064957466/sveriges-akvarieforeningars-riksforbund.pdf Remissvar: Underlag för genomförande av EU-förordning om invasiva främmande arter]</ref> ==សៀវភៅសព្វវចនាធិប្បាយអំពីដំរី - Elephant Encyclopedia== ទន្ទឹមនឹងការបង្រៀនអំពីសួនសត្វ លោក Dan Koehl ក៏បានធ្វើការស្រាវជ្រាវខាងការងារសួនសត្វ ដើម្បីចងក្រងជាសៀវភៅសព្វវចនាធិប្បាយអំពីដំរីចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៥ ដែលរួមមានទាំងមូលដ្ឋានទិន្នន័យស្រាវជ្រាវធំបំផុតរបស់ពិភពលោកលើសត្វដំរីនីមួយៗ (និងមានការអត្ថាធិប្បាយលើសត្វនីមួយៗនៃសត្វដំរីទាំងមូល)។ [២១] [២២] [២៣] ដកស្រង់ដោយអ្នកសារព័ត៌មាន អង្គការ និងការងារវិទ្យាសាស្ត្រ [២៤] [២៥] មានការកត់សម្គាល់យ៉ាងច្បាស់ទាក់ទងនឹងវីរុស herpesvirus និងការវិវត្តនៃការលុបបំបាត់ជំងឺមហារីក។ <ref>''Elephant Encyclopedia'' - http://www.elephant.se</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dn.se/arkiv/nyheter/5-542-elefanter-finns-i-varldens-storsta-elefantdatabas-skapad-av-svensken-dan-kohl/|title=5 542|date=January 2, 2010|website=DN.SE}}</ref><ref>[https://offenesparlament.at/gesetze/J-BR_01375/ ]{{dead link|date=April 2020}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/41530218_Fecundity_and_population_viability_in_female_zoo_elephants_Problems_and_possible_solutions |title=(PDF) Fecundity and population viability in female zoo elephants: Problems and possible solutions |doi=10.1016/j.anireprosci.2008.10.019 |publisher=Researchgate.net |date= |accessdate=2020-04-12}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.semanticscholar.org/paper/Birth-statistics-for-African-(Loxodonta-africana)-Dale/74fe61fdf8548fba8240936a814c7c864aaf88cb#citing-papers|title=Birth statistics for African (Loxodonta africana) and Asian (Elephas maximus) elephants in human care: history and implications for elephant welfare. &#124; Semantic Scholar}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://europepmc.org/article/PMC/4535388|title=Europe PMC|website=europepmc.org}}</ref><ref>{{cite web |url=http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3040&context=edissertations |title=Peto's Paradox and the Evolution of CancerSuppression |publisher=repository.upenn.edu |date=July 1, 2014 |last=Caulin |first=Aleah |accessdate=2020-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108181428/http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3040&context=edissertations |archive-date=2020-01-08 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/23001198/Birth_statistics_for_African_Loxodonta_africana_and_Asian_Elephas_maximus_elephants_in_human_care_history_and_implications_for_elephant_welfare|title=Birth statistics for African ( Loxodonta africana ) and Asian ( Elephas maximus ) elephants in human care: history and implications for elephant welfare|first=Robert H. I.|last=Dale|journal=Zoo Biology|pages=n/a–n/a|via=www.academia.edu|accessdate=2020-06-03|archive-date=2019-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101152353/https://www.academia.edu/23001198/Birth_statistics_for_African_Loxodonta_africana_and_Asian_Elephas_maximus_elephants_in_human_care_history_and_implications_for_elephant_welfare|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.seattletimes.com/nation-world/how-we-did-it/|title=How we did it|first=Seattle Times|last=staff|date=December 1, 2012|website=The Seattle Times}}</ref><ref>{{cite web|url=https://asesg.org/PDFfiles/Gajah%20scanned%20BW/Gajah%2022%20%20July%202003.pdf?fbclid=IwAR3jY9sNZSCWNTSLK33eJMPhqnmYPlbLqKrGJWh3aOLJEWDTo_K6TkCmNBQ |title=GAJAH |publisher=asesg.org |date=2003 |accessdate=2020-04-12}}</ref> == តំណភ្ជាប់ដែលពាក់ព័ន្ធ == * [https://web.archive.org/web/20191211224922/https://www.elephant.se/ Elephant Encyclopedia] * [http://dankoehl.blogspot.com Weblog] == កំណត់ចំណាំ == {{Reflist|group="nb"}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Koehl, Dan}} jhwx7yzjvb3862wyzcwaz4dddtahskd អាមេរិកខាងជើង 0 41776 342763 342523 2026-11-08T07:09:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342763 wikitext text/x-wiki {{short description|ទ្វីប}} {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{Infobox Continent |title = អាមេរិកខាងជើង |image = [[File:Location North America.svg|200px]] |area = ២៤,៧០៩,០០០ គម<sup>២</sup> ([[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមក្រឡាផ្ទៃ|ទី៣]]) |population = ៥៧៩,០២៤,០០០ (២០១៦; [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ចំណាត់ថ្នាក់ទី៤]]) |density = ២២.៩/គម<sup>២</sup>{{efn|This North American density figure is based on a total land area of 23,090,542 km<sup>2</sup> only, considerably less than the total combined land and water area of 24,709,000 km<sup>2</sup>.}} |GDP_nominal = $24.43 trillion (2019; [[List of continents by GDP (nominal)|2nd]])<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/WEOWORLD/NMQ |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |GDP_PPP = $26.03 trillion (2019; 3rd)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=GDP PPP, current prices |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |GDP_per_capita = $49,240 (2019; [[List of continents by GDP (nominal)#GDP per capita (nominal) by continents|2nd]])<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |countries = រដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ២៣ |list_countries = ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង |dependencies = [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង#តំបន់មិនអធិបតេយ្យ|តំបន់អធិបតេយ្យចំនួន២៣]] |languages = [[ភាសាអង់គ្លេស]] [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] [[ភាសាបារាំង]] និង[[ភាសានៅអាមេរិកខាងជើង|ភាសា]]ជាច្រើនទៀត |time = [[UTC-១០]] ទៅ [[UTC±០|UTC]] |cities = [[បញ្ជីរាយបណ្តុំទីក្រុងធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើង|បញ្ជីទីក្រុង]]៖<ref>{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia.com}}</ref><br>{{hlist|[[តំបន់ទីក្រុងញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] • [[មហាទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] • [[មហាតំបន់ឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូស អាន់ជ័រលេស]] • [[តំបន់ទីក្រុងឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]] • [[មហាក្រុងបូស្តុន|បូស្តុន]] • [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]] • [[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស់–ហ្វតវត]] • [[តំបន់ឆកសមុទ្រសានហ្វ្រានស៊ីស្កូ ]] • [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]] • [[តំបន់ទីក្រុងម៉ៃអាមី|ម៉ៃអាមី]] • [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលផ្យា]] }} |m49 = <code>003</code> – North America<br /><code>019</code> – [[Americas]]<br /><code>001</code> – [[World]] }} '''អាមេរិកខាងជើង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''North America''; [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Amérique du Nord'') គឺជាទ្វីបមួយស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]]និងមួយផ្នែកធំគឺស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងលិច]]។ នៅពេលខ្លះ អាមេរិកខាងជើងក៏អាចចាត់ទុកបានដែរថាជា[[ទ្វីប|ឧបទ្វីប]]មួយនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល។<ref name="britannica-northamerica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|title = North America|encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica]]|accessdate = 3 February 2014}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm | title = Map And Details Of All 7 Continents |publisher = worldatlas.com|quote=In some parts of the world students are taught that there are only six continents, as they combine North America and South America into one continent called the Americas.|accessdate=2 September 2016}}</ref> ទ្វីបនេះមានគល់ដែនជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]នៅភាគខាងជើង ភាគខាងកើតជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] ភាគខាងលិចនិងត្បូងជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និងនៅភាគអាគ្នេយ៍ជាប់នឹង[[អាមេរិកខាងត្បូង]]ហើយ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ អាមេរិកខាងជើងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ២៤,៧០៩,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៩,៥៤០,០០០ ម៉ាយការ៉េ) ប្រហែល ១៦.៥% នៃផ្ទៃផែនដី និងប្រហែល ៤.៨% នៃផ្ទៃដីសរុប។ បើគិតតាមទំហំផ្ទៃដី អាមេរិកខាងជើងគឺទ្វីបធំជាងគេបង្អស់ទីបីដោយនៅពីក្រោយ[[អាស៊ី|ទ្វីបអាស៊ី]]និង[[អាហ្រ្វិក]]<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm|title=North America Land Forms and Statistics|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}</ref> ហើយជាប់លំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ថ្នាក់លេខបួន]]ខាងចំនួនប្រជាជនដោយនៅពីក្រោយទ្វីបអាស៊ី អាហ្រ្វិក និង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm|title=North America Fast Facts|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ចំនួនប្រជាជននៅទ្វីបមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជិត ៥៧៩ លាននាក់នៅក្នុងរដ្ឋឯករាជ្យទាំង ២៣ ឬប្រហែល ៧.៥% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកបើរាប់ទាំងកោះនៅជុំវិញ (ជាពិសេសគឺនៅជុំវិញ[[ការ៉ាអ៊ីប|តំបន់ការ៉ាអ៊ីប]])។ វត្តមាន[[ការតាំងលំនៅរបស់អាមេរិកាំង|មនុស្សដំបូងៗ]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]ដោយឆ្លងតាមតំបន់[[ប៊ីរីងហ្គី]] ប្រហែលពី ៤០,០០០ ទៅ ១៧,០០០ ឆ្នាំមុន។ បន្ទាប់មក មនុស្សនៅទ្វីបនេះបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមួយទៀតដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[ប៉ាលីអូអាមេរិកាំង]]ដោយវាបានបញ្ចប់កាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។ [[សម័យបុរាណ]]នៅអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី១៣។ [[សម័យបុរេកូឡុំប៊ីន]]បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៤៩២ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកឆ្លងសមុទ្រអាត្លង់ទិកក៏បានចាប់ផ្តើមពោលគឺការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុបនៅអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]]និង[[ដើមសម័យទំនើប]]។ លំនាំវប្បធម៌និងក្រុមជនជាតិនាពេលបច្ចុប្បន្នគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីអន្តរកម្មរវាងពួកអាណានិគមអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមភាគតិច ទាសករមកពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី និងកូនចៅទាំងប៉ុន្មានរបស់ពួកគេ។ ដោយសារតែអាណានិគមកិច្ចរបស់ពួកអឺរ៉ុបនៅលើទ្វីបអាមេរិក ជនជាតិអាមេរិកខាងជើងបច្ចុប្បន្នអាចនិយាយភាសាអឺរ៉ុបបានដោយរលូនមានដូចជា ភាសាអង់គ្លេស ភាសាអេស្ប៉ាញ ឬភាសាបារាំងជាដើម ហើយវប្បធម៌របស់រដ្ឋពួកគេនីមួយៗជាទូទៅគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាជាមួយនឹងប្រពៃណីលោកខាងលិច (ប្រពៃណីអឺរ៉ុប)។ ក៏ប៉ុន្តែនៅផ្នែកខ្លះនៃទ្វីប ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងតំបន់អាមេរិកកណ្តាល ប្រជាជនគេភាគច្រើននូវតែបន្តប្រពៃណីវប្បធម៌ទំនាមទម្លាប់ជនជាតិដើមនិងនិយាយភាសាផ្ទាល់ខ្លួន។ ==ប្រវត្តិនៃឈ្មោះ== [[File:Historisch Nordamerika.jpg|thumb|ផែនទីនៃទ្វីបអាមេរិកខាងជើង នៅអំឡុងឆ្នាំ១៦២១]] ជាធម្មតា គេបានទទួលស្គាល់ថា"[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]]"គឺជាឈ្មោះដែលបានដាក់ឱ្យដោយបុគ្គលសំខាន់ៗចំនួន ៣ គឺ៖ អ្នករុករកជនជាតិអ៊ីតាលីម្នាក់ឈ្មោះ[[អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី (Amerigo Vespucci)|អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី]] អ្នកគូសផែនទីជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះ[[ម៉ាទីន វ៉ាលស៊ីមូលឺ]] និង[[ម៉ាទីស រីងមែន]]។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |title= Amerigo Vespucci |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=7 July 2011}}</ref> វេស្ពូស៊ីដែលបានរុករកឃើញទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងនៅរវាងឆ្នាំ១៤៩៧ និង១៥០២ គឺជាជនជាតិអ៊ឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានលើកឡើងថា ទ្វីបអាមេរិចមិនមែនជាទឹកដី[[ឥណ្ឌាខាងកើត]]នោះទេ កាលពិតវាគឺជាដែនដីដ៏ថ្មីមួយដែលពួកអឺរ៉ុបមិនដែលធ្លាប់ឃើញនិងដឹងពីមុនមក។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥០១ លោកវ៉ាលស៊ីមូលឺបានគូសផែនទីពិភពលោកថ្មីមួយដែលក្នុងនោះលោកបានសរសេរពាក្យថា"អាមេរិក"ដាក់នៅចំកណ្តាលទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ដែលសព្វថ្ងៃគឺ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។ គាត់បានពន្យល់ពីហេតុផលសម្រាប់ឈ្មោះនោះនៅក្នុងសៀវភៅមួយចំណងជើងថា ''Cosmographiae Introductio''៖<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog |title=The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile |others=Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser |editor-last=Herbermann |editor-first=Charles George |place=New York |publisher=The United States Catholic Historical Society |year=1907 |page=[https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog/page/n27 9] |quote={{lang-la|"Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina."}}}}</ref> <blockquote>{{lang|la|... ab Americo inventore ... quasi Americi terram sive Americam}} (from Americus the discoverer ... as if it were the land of Americus, thus America).</blockquote> សម្រាប់វ៉ាលស៊ីមូលឺ, គឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចជំទាស់នឹងការដាក់ឈ្មោះមកលើទឹកដីបន្ទាប់ពីអ្នកដែលបានរកឃើញវានេះទេ។ ដូច្នេះ លោកបានយកឈ្មោះលោកអាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី មកប្រែទៅជាភាសាឡាតាំងរួចក៏បានជាពាក្យថា"អាមេរិកា" (''America'')។ ក្រោយមកៗ អ្នករុករកផ្សេងៗទៀតបានវាតទីពង្រីកទៅទិសខាងជើងដោយនូវតែសម្តៅលើវាថា"អាមេរិក"។ នៅឆ្នាំ១៥៣៨ លោកជេរ៉ល ម៉ើខាទ័របានសម្តៅលើអឌ្ឍគោលខាងលិចនៃទ្វីបអាមេរិកថាជា"អាមេរិកា"។<ref name="Cohen">{{cite web |url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |title=The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves |author=Jonathan Cohen |accessdate=3 February 2014 |archivedate=22 មេសា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |url-status=dead }}</ref> អ្នកខ្លះវិញបានជំទាស់នឹងការប្រើនាមត្រកូលសម្រាប់ដាក់ឈ្មោះទឹកដីដែលបានរកឃើញថ្មី (លើកលែងតែក្នុងករណីជារាជវង្សានុវង្សទើបមានសឹទ្ធអាចដាក់ឈ្មោះទៅលើអ្វីតាមត្រកូលនាមរបស់ពួកគេបាន) ការដាក់ឈ្មោះទ្វីបថ្មីទៅតាននាមត្រកូលរបស់លោក'អាមេរិកូ' វេស្ពូស៊ី ក៏ចាប់ក្លាយជាចម្ងល់ទៅដល់ភូមិសាស្រ្តវិទូជាច្រើននាសម័យកាលនោះ។<ref>{{cite book |last=Lloyd |first=John |authorlink=John Lloyd (producer) |last2=Mitchinson |first2=John |title=The Book of General Ignorance |year=2006 |publisher=Harmony Books |isbn=978-0-307-39491-0 |page=[https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 95] |quote=New countries or continents were never named after a person's first name, but always after the second ... |url=https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 }}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៧៤ ថូម៉ាស ប៊ែលបានស្នើសុំដកឈ្មោះពីជួរភ្នំ"អាមេរិគ៍"នៅអាមេរិកកណ្តាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោកជូល ម៉ាកូបានលើកឡើងថាឈ្មោះជួរភ្នំនេះគឺមានប្រភពមកពី[[ភាសាដើមអាមេរិក|ភាសាអាមេរិកពីដើម]]។<ref>{{cite web|url=http://www.unz.org/Pub/AtlanticMonthly-1875mar-00291?View=PDFPages|title="Origin of the Name America" by Jules Marcou, The Atlantic Monthly, March 1875|website=UNZ.org|access-date=19 March 2017}}</ref> លោកម៉ាកូបានធ្វើការជាមួយនឹងលោក[[អ៊ុកហ្គឺស្ទឺស ឡេ ផ្លូជីអ៊ុង]]ដោយបានរួមគំនិតគ្នាសរសេរថា"ឈ្មោះ''អាមេរិកា'' ឫ''អាមេរិកាំង'' នៅក្នុង[[ភាសាម៉ាយ៉ា]]គឺមានន័យថា ប្រទេសដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំងមិនចេះឈប់ ឫដែនដីនៃខ្យល់...ហើយតាមបច្ច័យអាចមានន័យថា...វិញ្ញាណដែលដង្ហក់ជីវិតខ្លួនឯង"។<ref name="Cohen"/> ==វិសាលភាព== [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង"ជាផ្លូវការ ហើយបានបែងចែកទ្វីបនេះទៅជា ៣ តំបន់គឺ [[អាមេរិកភាគខាងជើង]] [[អាមេរិកកណ្តាល]] និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។ នេះត្រូវបានកំណត់ជាផ្លូវការដោយផ្នែកស្ថិតិរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-11|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-12|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref> [[អាមេរិកភាគខាងជើង]]គឺខុសគ្នាឆ្ងាយពី"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង" ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[អាមេរិកកណ្តាល]] ហើយពេលខ្លះមិនរាប់[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]ចូលទេ។ នៅក្នុងបរិបទដែលបានកំណត់គឺ[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង]] កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក បន្ទាប់ពីប្រទេសទាំងបីបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ។ [[បារាំង]] [[អ៊ីតាលី]] [[ព័រទុយកាល់]] [[អេស្ប៉ាញ]] [[រ៉ូម៉ានី]] [[ក្រិក]] និងបណ្តាប្រទេសនៅ[[អាមេរិកឡាទីន]]បានជ្រើសយកគំរូទ្វីបចំនួន ៦, ប្រទេសទាំងនោះមើលឃើញថាអាមេរិកគឺជាទ្វីបតែមួយ ហើយជាញឹកញាប់ថែមទាំងរាប់បញ្ចូលតំបន់មួយចំនួនដូចជា៖ [[ក្រូអិនឡង់]] [[សាំងព្យារ]] និង[[ប៊ឺមូដា]]ជាដើម។<ref>{{cite web|url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |title=Norteamérica |trans-title=North America |language=Spanish|quote=In Ibero-America, ''North America'' is considered a subcontinent containing Canada, the United States, Mexico, Greenland, Bermuda and Saint-Pierre and Miquelon.}}</ref><ref>{{cite web|title=Six or Seven Continents on Earth|url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|accessdate=18 December 2016|language=English|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126015411/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|url-status=dead}} "In Europe and other parts of the world, many students are taught of six continents, where North and South America are combined to form a single continent of America. Thus, these six continents are Africa, America, Antarctica, Asia, Australia, and Europe."</ref><ref>{{cite web|title=Continents|url=http://www.worldometers.info/geography/continents/|accessdate=18 December 2016|language=English}} "six-continent model (used mostly in France, Italy, Portugal, Spain, Romania, Greece, and Latin America) groups together North America+South America into the single continent America."</ref><ref>{{cite web|title=AMÉRIQUE|url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/amerique-structure-et-milieu-geographie/|accessdate=18 December 2016|language=French}}</ref><ref>{{cite web|title=America|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/america_%28Dizionario-di-Storia%29/|accessdate=18 December 2016|language=Italian}}</ref> នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេសម្តៅហៅឈ្មោះផ្សេងទៀត។ "អេស្ប៉ាញអាមេរិកខាងជើង" (ឫ[[អេស្ប៉ាញថ្មី]]) ជារឿយៗជាឈ្មោះដែលគេសម្តៅទៅលើអាមេរិកខាងជើងហើយនេះគឺជាឈ្មោះផ្លូវការដំបូងគេដែលត្រូវបានផ្តល់ទៅរដ្ឋម៉ិកស៊ិក។<ref name=AGN>{{cite web|title=Acta Solemne de la Declaración de Independencia de la América Septentrional|trans-title=Solemn Act of the Declaration of Independence of Northern America|url=http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|work=Archivos de la Independencia|publisher=Archivo General de la Nación|accessdate=8 July 2011|language=Spanish|archivedate=11 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811023151/http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|url-status=dead}}</ref> ===តំបន់ភូមិភាគ=== តាមភូមិសាស្ត្រ ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់និងអនុតំបន់ជាច្រើនរួមមាន៖ តំបន់វប្បធម៌ តំបន់សេដ្ឋកិច្ច និងតំបន់ភូមិសាស្ត្រ។ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចរួមមានតំបន់ដែលបង្កើតឡើងដោយប្លុកពាណិជ្ជកម្មដូចជា ប្លុកកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកខាងជើង និងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាល។ តាមភាសានិងវប្បធម៌ ទ្វីបមួយនេះអាចត្រូវបែងចែកទៅជាផ្នែក[[អង់គ្លេស–អាមេរិក]]និងអាមេរិកឡាទីន។ អង់គ្លេស–អាមេរិចរួមមាន អាមេរិចភាគខាងជើងមួយភាគធំ [[បេលីស]] និងបណ្តុំកោះការ៉ាប៊ីនដែលមានប្រជាជននិយាយភាសាអង់គ្លេស (ប៉ុន្តែ សមាគមន៍មួយចំនួនដូចជា [[ល្វីហ្ស៊ីណា|រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណា]] និង[[កេបិច|ខេត្តកេបិច]]គឺសម្បូរទៅដោយអ្នកនិយាយភាសាបារាំង<ref name=language>{{cite web|url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|title=Status of the French language|author=Office Québécois de la langue francaise|publisher=Government of Quebec|accessdate=10 November 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514153402/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|archivedate=14 May 2011}}</ref><!--Original French: http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html -->)។ ភាគខាងត្បូងនៃអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់ចំនួនពីរគឺ អាមេរិកកណ្តាល និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។<ref name=BritannicaCA>{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|encyclopedia=Encarta Encyclopedia|accessdate=30 May 2011|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091103174029/http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|archivedate=3 November 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite dictionary|title=Caribbean|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Caribbean|dictionary=The Free Dictionary|accessdate=30 May 2011}}</ref> ភាគខាងជើងនៃទ្វីបនេះក៏បានរក្សានូវការទទួលស្គាល់ផងដែរ។ ផ្ទុយពីនិយមន័យទូទៅនៃ"អាមេរិកខាងជើង"ដែលរួមបញ្ចូលទ្វីបទាំងមូល ពាក្យ"អាមេរិកខាងជើង"នៅពេលខ្លះត្រូវបានគេប្រើសម្តៅតែទៅលើប្រទេសម៉ិកស៊ិក កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងក្រូអិនឡង់តែប៉ុណ្ណោះ។<ref name="CIAGreenland">{{cite web |title=The World Factbook – North America |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=11 វិច្ឆិកា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111194300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |url-status=dead }}</ref><ref name="CountryReports"/><ref name="eNotes">{{cite web|title=North America: World of Earth Science |url=http://www.enotes.com/earth-science/north-america |publisher=eNotes Inc. |accessdate=20 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220133458/http://www.enotes.com/earth-science/north-america |archivedate=20 December 2010 }}</ref><ref name=Trilateral /><ref>{{cite book|last=Parsons |first=Alan |last2=Schaffer |first2=Jonathan |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004}}{{full citation needed|date=February 2014}}</ref> ពាក្យថា"អាមេរិចភាគខាងជើង"គឺសំដៅទៅលើបណ្តាប្រទេសនិងទឹកដីនៅភាគខាងជើងដូចជា៖ សហរដ្ឋអាមេរិក ប៊ឺមូដា សាំងព្យារនិងមីគូឡុង កាណាដា និងក្រូអិនឡង់។<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/migration/index.asp?panel=3 |title=Definition of major areas and regions |publisher=United Nations |accessdate=3 October 2007}}</ref><!--Cruft, commenting out 3 February 2014:from World Migrant Stock: The 2005 Revision Population Database, United Nations Population Division. Accessed on line 3 October 2007.--><ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=UN Statistics Division |accessdate=3 October 2007}} ([http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regnf.htm French])</ref> ទោះបីជាពាក្យនេះមិនសម្តៅទៅលើតំបន់បង្រួបបង្រួមក៏ដោយ<ref>{{cite web |title=Chapter 5, Middle America |url=http://open.lib.umn.edu/worldgeography/part/chapter-5-middle-america/ |accessdate=3 April 2018 |publisher=University of Minnesota}}</ref> [[ពាក់កណ្តាលអាមេរិក|តំបន់ពាក់កណ្តាលអាមេរិក]]—កុំភាន់ច្រឡំជាមួយ[[ភាគកណ្តាលខាងលិច]]និង[[អាមេរិកកណ្តាល]]—បានផ្តុំប្រទេសម៉ិកស៊ិក អាមេរិកកណ្តាល និងតំបន់ការ៉ាប៊ីន។<ref>{{cite encyclopedia |title=Middle America (region, Mesoamerica) |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/381099/Middle-America |accessdate=20 June 2011 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===ប្រទេស និងរដ្ឋអនិស្សរភាព=== {{Main|ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង}} <!--[[File:NorthAmericaMap.png|thumb|A [[United States National Atlas]] [[map]] of North America (including [[Central America]] and the [[Caribbean]]) showing country borders and the locations of various large [[cities]]]]--> {| class="wikitable sortable" style="float:center; text-align:center; white-space:nowrap" |- ! class="unsortable" | [[វរលញ្ចករ]] ! class="unsortable" style="width:20px" | ទង់ជាតិ ! ប្រទេស ឫទឹកដី<ref name="spp">{{cite web |url=http://www.spp.gov/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618182224/http://www.spp.gov/ |archivedate=18 June 2008|title=SPP Background |publisher=Security and Prosperity Partnership of North America |work=CommerceConnect.gov |accessdate=14 November 2010}}</ref><ref name="epa">{{cite web |url=http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |title=Ecoregions of North America |publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] |accessdate=30 May 2011 |archivedate=24 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144150/http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |url-status=dead}}</ref><ref name=About.com>{{cite web |url=http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |title=What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America? |website=About.com |access-date=14 មិថុនា 2020 |archivedate=10 មេសា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410093459/http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |url-status=dead }}</ref> ! ធានី ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមទំហំផ្ទៃដី|ផ្ទៃដី]]<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2008 |accessdate=14 October 2010}}</ref> ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]<br/>({{UN Population|Year}}){{UN Population|ref}} ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេ<br/>ប្រជាជន]] |- | [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|30px]] | [[File:Flag of Anguilla.svg|45px]] | [[អង់ហ្គីឡា]]<br/>([[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]) | [[ដឺវ៉ាលី អង់ហ្គីឡា|ដឺ វ៉ាលី]] | ៩១ គម<sup>២</sup> </br>(៣៥ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៤,៧៣១ | style="text-align:right;"| ១៦៤.៨/គម<sup>២</sup></br>(៤២៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Antiquae et Barbudae.svg|30px]] | [[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|45px]] | [[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]] | [[ហ្សង់ចនស៍, អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|ហ្សង់ ចនស៍]] | ៤៤២ គម<sup>២</sup> </br>(១៧១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៩៦,២៨៦ | style="text-align:right;"| ១៩៩.១/គម<sup>២</sup></br>(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Arubae.svg|30px]] | [[File:Flag of Aruba.svg|45px]] | [[អារូបា]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"|Depending on definitions, Aruba, Bonaire, Curaçao, Panama, and Trinidad and Tobago have territory in [[List of countries spanning more than one continent|either or both of]] North and South America.}} | [[អូរ៉ានជេស្តាដ, អារូបា|អូរ៉ានជេស្តាដ]] | ១៨០ គម<sup>២</sup> </br>(៦៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០៥,៨៤៥ | style="text-align:right;"| ៥៩៤.៤/គម<sup>២</sup></br>(១,៥៣៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Bahamarum.svg|30px]] | [[File:Flag of the Bahamas.svg|45px]] | [[បាហាម៉ា]]{{efn|name="one"|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[The Bahamas|Bahamas]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}} | [[ណាសូ, បាហាម៉ា|ណាសូ]] | ១៣,៩៤៣ គម<sup>២</sup> </br>(៥,៣៨៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៨៥,៦៣៧ | style="text-align:right;"| ២៤.៥/គម<sup>២</sup></br>(៦៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Barbatae.svg|30px]] | [[File:Flag of Barbados.svg|45px]] | [[បាដាដ]] | [[ប៊្រីជថោន]] | ៤៣០ គម<sup>២</sup> </br>(១៧០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២៨៦,៦៤១ | style="text-align:right;"| ៥៩៥.៣/គម<sup>២</sup></br>(១,៥៤២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Belizae.svg|30px]] | [[File:Flag of Belize.svg|45px]] | [[បេលីស]] | [[បែលម៉ូប៉ង់]] | ២២,៩៦៦ គម<sup>២</sup> </br>(៨,៨៦៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៨៣,០៧១ | style="text-align:right;"| ១៣.៤/គម<sup>២</sup></br>(៣៥/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|30px]] | [[File:Flag of Bermuda.svg|45px]] | [[ប៊ឺមូដា]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ហាម៉ីលតុន, ប៊ឺមូដា|ហាម៉ីលតុន]] | ៥៤ គម<sup>២</sup> </br>(២១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦២,៧៥៦ | style="text-align:right;"| ១,២០៣.៧/គម<sup>២</sup></br>(៣,១១៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Boni Aëris.svg|30px]] | [[File:Flag of Bonaire.svg|45px]] | [[បូណែរ៍]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{cite web | author=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles | title=Statistical information: Population |url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archivedate=1 May 2010 | publisher=Government of the Netherlands Antilles | accessdate=14 October 2010}}</ref> | [[ក្រាលិនឌីក]] | ២៩៤ គម<sup>២</sup> </br>(១១៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១២,០៩៣ | style="text-align:right;"| ៤១.១/គម<sup>២</sup></br>(១០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insularum Virginis Britannicae.svg|30px]] | [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|45px]] | [[កោះវឺជិមអង់គ្លេស]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[រ៉ូដថោន]] | ១៥១ គម<sup>២</sup> </br>(៥៨ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២៩,៨០២ | style="text-align:right;"| ១៥២.៣/គម<sup>២</sup></br>(៣៩៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|Canada|size=30px}} | [[File:Flag of Canada.svg|45px]] | [[កាណាដា]] | [[អូតាវ៉ា]] | ៩,៩៨៤,៦៧០ គម<sup>២</sup> </br>(៣,៨៥៥,១០០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧,០៦៤,៥៦២ | style="text-align:right;"| ៣.៧/គម<sup>២</sup></br>(៩.៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insularum Caimanenses.svg|30px]] | [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|45px]] | [[កោះកៃម៉ង់]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ចចថោន, កោះកៃម៉ង់|ចចថោន]] | ២៦៤ គម<sup>២</sup></br>(១០២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦៤,១៧៤ | style="text-align:right;"| ២១២.១/គម<sup>២</sup></br>(៥៤៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[កោះឃ្លីបពើតុន]] (បារាំង) | — | ៦ គម<sup>២</sup> </br>(២,៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ០ | style="text-align:right;"| ០/គម<sup>២</sup></br>(០/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Costaricum.svg|30px]] | [[File:Flag of Costa Rica.svg|45px]] | [[កូស្តារីកា]] | [[សានចូសេ, កូស្តារីកា|សានចូសេ]] | ៥១,១០០<sup>២</sup> </br>(១៩,៧០០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,៩៩៩,៤៤១ | style="text-align:right;"| ៨៩.៦/គម<sup>២</sup></br>(២៣២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Cubicum.svg|30px]] | [[File:Flag of Cuba.svg|45px]] | [[គុយបា]] | [[ឡាហាវ៉ាន|ហាវ៉ាណា]] | ១០៩,៨៨៦ គម<sup>២</sup></br>(៤២,៤២៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១,៣៣៨,១៣៤ | style="text-align:right;"| ១០២.០/គម<sup>២</sup></br>(២៦៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Curaçao.svg|30px]] | [[File:Flag of Curaçao.svg|45px]] | [[កូរ៉ាកៅ]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"}} | [[វីឡឹមស្តាដ]] | ៤៤៤ គម<sup>២</sup></br>(១៧១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៦២,៧៥២ | style="text-align:right;"| ៣១៧.១/គម<sup>២</sup></br>(៨២១/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Dominicae.svg|30px]] | [[File:Flag of Dominica.svg|45px]] | [[ដូមីនិក]] | [[រ៉ូសូ]] | ៧៥១ គម<sup>២</sup></br>(២៩០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៧១,៦២៥ | style="text-align:right;"| ៨៩.២/គម<sup>២</sup></br>(២៣១/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Dominicum.svg|30px]] | [[File:Flag of the Dominican Republic.svg|45px]] | [[ដូមីនីកេន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] | [[សានតូដូម៉ីងកូ]] | ៤៨,៦៧១ គម<sup>២</sup></br>(១៨,៧៩២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០,៦២៧,១៤១ | style="text-align:right;"| ២០៧.៣/គម<sup>២</sup></br>(៥៣៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Salvatoriae.svg|30px]] | [[File:Flag of El Salvador.svg|45px]] | [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | [[សានសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ២១,០៤១ គម<sup>២</sup></br>(៨,១២៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦,៤២០,៧៤៦ | style="text-align:right;"| ២៩៣.០/គម<sup>២</sup></br>(៧៥៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Venetiolae.svg|30px]] | [[File:Federal dependencies of Venezuela's Flag.svg|45px]] | [[សហព័ន្ធអនិស្សរភាពវេណេស៊ុយអេឡា]]<br/>([[វេណាស៊ុយអេឡា]]) | [[ក្រានរ៉ូកេ]] | ៣៤២ គម<sup>២</sup></br>(១៣២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,១៥៥ | style="text-align:right;"| ៦.៣/គម<sup>២</sup></br>(១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Greenland.svg|30px]] | [[File:Flag of Greenland.svg|45px]] | [[ក្រូអិនឡង់]]<br/>([[ដាណឺម៉ាក|រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]]) | [[នូក]] | ២,១៦៦,០៨៦ គម<sup>២</sup></br>(៨៣៦,៣៣០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥៦,៥៦៤ | style="text-align:right;"| ០.០២៦/គម<sup>២</sup></br>(០.០៦៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Granatae.png|30px]] | [[File:Flag of Grenada.svg|45px]] | [[ក្រឺណាត]] | [[ហ្សង់ចច, ក្រឺណាត|ហ្សង់ ចច]] | ៣៤៤ គម<sup>២</sup></br>(១៣៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១១,៤៥៤ | style="text-align:right;"| ៣០២.៣/គម<sup>២</sup></br>(៧៨៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ហ្គោដឺឡុប]]<br/>(បារាំង) | [[បាស់ទែរ]] | ១,៦២៨ គម<sup>២</sup></br>(៦២៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៩៩,៨៤៨ | style="text-align:right;"| ២៤៦.៧/គម<sup>២</sup></br>(៦៣៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Guatemala.svg|30px]] | [[File:Flag of Guatemala.svg|45px]] | [[ក្វាតេម៉ាឡា]] | [[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងក្វាតេម៉ាឡា]] | ១០៨,៨៨៩ គម<sup>២</sup></br>(៤២,០៤២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៧,២៤៧,៨៤៩ | style="text-align:right;"| ១២៨.៨/គម<sup>២</sup></br>(៣៣៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Haiti.svg|30px]] | [[File:Flag of Haiti.svg|45px]] | [[ហៃទី]] | [[ព័រអូប្រាំង]] | ២៧,៧៥០ គម<sup>២</sup></br>(១០,៧១០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១,១២៣,១៧៨ | style="text-align:right;"| ៣៦១.៥/គម<sup>២</sup></br>(៩៣៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Honduriae.svg|30px]] | [[File:Flag of Honduras (2022–present).svg|45px]] | [[ហុងឌូរ៉ាស]] | [[តេ⁠គូស៊ី⁠កាល់ប៉ា]] | ១១២,៤៩២ គម<sup>២</sup></br>(៤៣,៤៣៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៩,៥៨៧,៥២២ | style="text-align:right;"| ៦៦.៤/គម<sup>២</sup></br>(១៧២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Iamaicae.svg|30px]] | [[File:Flag of Jamaica.svg|45px]] | [[សាម៉ាអ៊ិក]] | [[ឃីងស្តុន, សាម៉ាអ៊ិក|ឃីងស្តុន]] | ១០,៩៩១ គម<sup>២</sup></br>(៤,២៤៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,៩៣៤,៨៤៧ | style="text-align:right;"| ២៤៧.៤/គម<sup>២</sup></br>(៦៤១/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ម៉ាទីនីក]]<br/>(បារាំង) | [[ហ្វតដេបារាំង]] | ១,១២៨ គម<sup>២</sup></br>(៤៣៦ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧៥,៦៧៣ | style="text-align:right;"| ៣៥២.៦/គម<sup>២</sup></br>(៩១៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Mexico.svg|30px]] | [[File:Flag of Mexico.svg|45px]] | [[ម៉ិកស៊ិក]] | [[ម៉ិកស៊ិក (ទីក្រុង)|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | ១,៩៦៤,៣៧៥ គម<sup>២</sup></br>(៧៥៨,៤៤៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១២៦,១៩០,៧៨៨ | style="text-align:right;"| ៥៧.១/គម<sup>២</sup></br>(១៤៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|30px]] | [[File:Flag of Montserrat.svg|45px]] | [[ម៉ុង​សេរ៉ង់]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ព្លីមុត, ម៉ុង​សេរ៉ង់|ព្លីមុត]],<br/>[[ប្រេតស៍, ម៉ុងសេរ៉ង់|ប្រេតស៍]]{{efn|Because of ongoing activity of the [[Soufriere Hills volcano]] beginning in July 1995, much of Plymouth was destroyed and government offices were relocated to Brades. Plymouth remains the ''de jure'' capital.}} | ១០២ គម<sup>២</sup></br>(៣៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,៩៩៣ | style="text-align:right;"| ៥៨.៨/គម<sup>២</sup></br>(១៥២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Nicaraguae.svg|30px]] | [[File:Flag of Nicaragua.svg|45px]] | [[នីការ៉ាក្វា]] | [[ម៉ាណាក្វា]] | ១៣០,៣៧៣ គម<sup>២</sup></br>(៥០,៣៣៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦,៤៦៥,៥០១ | style="text-align:right;"| ៤៤.១/គម<sup>២</sup></br>(១១៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Nueva Esparta State.svg|30px]] | [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|45px]] | [[នូអេវ៉ាអេស្ពាតា]]<br/>(វេណេស៊ុយអេឡា) | [[ឡាអាសុនត្យុង]] | ១,១៥១ គម<sup>២</sup></br>(៤៤៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤៩១,៦១០ | style="text-align:right;"| ៤២៧.១/គម<sup>២</sup></br>(១,១០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Panamae.svg|30px]] | [[File:Flag of Panama.svg|45px]] | [[ប៉ាណាម៉ា]]{{efn|name="two"}}{{efn|name="three"|Panama is generally considered a North American country, though some authorities divide it at the [[Panama Canal]]. Figures listed here are for the entire country.}} | [[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]] | ៧៥,៤១៧ គម<sup>២</sup></br>(២៩,១១៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,១៧៦,៨៦៩ | style="text-align:right;"| ៤៥.៨/គម<sup>២</sup></br>(១១៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Portus divitis.svg|30px]] | [[File:Flag of Puerto Rico.svg|45px]] | [[ព័រតូរីកូ]]<br/>(សហរដ្ឋអាមេរិក) | [[សានវូអង់, ព័រតូរីកូ|សានវូអង់]] | ៨,៨៧០ គម<sup>២</sup></br>(៣,៤២០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣,០៣៩,៥៩៦ | style="text-align:right;"| ៤៤៨.៩/គម<sup>២</sup></br>(១,១៦៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sabae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saba.svg|45px]] | [[សាបា]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])<ref name="nethant" /> | [[ដឺបតថម]] | ១៣ គម<sup>២</sup></br>(៥.០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១,៥៣៧ | style="text-align:right;"| ១១៨.២/គម<sup>២</sup></br>(៣០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Escudo de San Andrés y Providencia.svg|30px]] | [[File:Flag of San Andrés y Providencia.svg|45px]] | [[ប្រជុំកោះសាងអង់ដ្រេ ប្រូវេដេស្យង់ និងសាន់តាកាតាលីណា|សានអង់ដ្រេ និងប្រូវេដេស្យង់]]<br/>([[កូឡុំប៊ី]]) | [[សានអង់ដ្រេ (ទីក្រុង)|សានអង់ដ្រេ]] | ៥៣ គម<sup>២</sup></br>(២០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៧៧,៧០១ | style="text-align:right;"| ១,៤៦៨.៥៩/គម<sup>២</sup></br>(១,៨០៣.៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:BlasonSaintBarthelemy.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Barthélemy.svg|45px]] | [[ហ្សង់បាតេឡេមី]]<br/>(បារាំង)<ref name="popcia" /> | [[ហ្គូស្តាវា ហ្សង់បាតេឡេមី|ហ្គូស្តាវា]] | ២១ គម<sup>២</sup></br>(៨.១ ម៉ាយការ៉េ)<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| ៧,៤៤៨ | style="text-align:right;"| ៣៥៤.៧/គម<sup>២</sup></br>(៩១៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sancti Christophori et Nivium.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|45px]] | [[សង់ឃីត និង​ណេវីស]] | [[បាសែតទែរ]] | ២៦១ គម<sup>២</sup></br>(១០១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥២,៤៤១ | style="text-align:right;"| ១៩៩.២/គម<sup>២</sup></br>(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sanctae Luciae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Lucia.svg|45px]] | [[ហ្សង់លូស៊ីអា]] | [[កាទ្រីស]] | ៥៣៩ គម<sup>២</sup></br>(២០៨ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៨១,៨៨៩ | style="text-align:right;"| ៣១៩.១/គម<sup>២</sup></br>(៨២៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Francia).svg|30px]] | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ហ្សង់ម៉ាទីន]]<br/>(បារាំង)<ref name="popcia" /> | [[ម៉ារីហ្គត, ហ្សង់ម៉ាទីន|ម៉ារីហ្គត]] | ៥៤ គម<sup>២</sup></br>(២១ ម៉ាយការ៉េ)<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| ២៩,៨២០ | style="text-align:right;"| ៥៥២.២/គម<sup>២</sup></br>(១,៤៣០/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:BlasonSaintPierreetMiquelon.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Pierre and Miquelon.svg|45px]] | [[សង់ព្យែរ និង​មីគីឡុង]]<br/>(បារាំង) | [[សង់ព្យែរ (ទីក្រុង)|សង់ព្យែរ]] | ២៤២ គម<sup>២</sup></br>(៩៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥,៨៤៩ | style="text-align:right;"| ២៤.៨/គម<sup>២</sup></br>(៦៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sancti Vincenti et Granatinae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|45px]] | [[សាំង​វីនសេន និង​ឌឹ​ហ្គ្រីណាឌីនីស]] | [[ឃីងស៍ថោន]] | ៣៨៩ គម<sup>២</sup></br>(១៥០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១០,២១១ | style="text-align:right;"| ២៨០.២/គម<sup>២</sup></br>(៧២៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Eustathii.svg|30px]] | [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|45px]] | [[ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])<ref name="nethant" /> | [[អូរ៉ានជេស្តាដ, ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស|អូរ៉ានជេស្តាដ]] | ២១ គម<sup>២</sup></br>(៨.១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,៧៣៩ | style="text-align:right;"| ១៣០.៤/គម<sup>២</sup></br>(៣៣៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Nederlandia).svg|30px]] | [[File:Flag of Sint Maarten.svg|45px]] | [[ស៊ីនម៉ាធីន]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]) | [[ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក, ស៊ីនម៉ាធីន|ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក]] | ៣៤ គម<sup>២</sup></br>(១៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤១,៩៤០</br>ហ្សង់ម៉ាទីន (ផ្នែកបារាំង)=៣៧,២៦៤ | style="text-align:right;"| ១,១៧៦.៧/គម<sup>២</sup></br>(៣,០៤៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Trinitatis et Tobaci.svg|30px]] | [[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|45px]] | [[ទ្រីនីដាត និង​តូបាហ្គោ]]{{efn|name="two"}} | [[ព័រអូហ្វស្ប៉េន]] | ៥,១៣០ គម<sup>២</sup></br>(១,៩៨០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១,៣៨៩,៨៤៣ | style="text-align:right;"| ២៦១.០/គម<sup>២</sup></br>(៦៧៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|45px]] | [[កោះ​ទួគ និងកៃកូស]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស){{efn|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[Turks and Caicos Islands]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}} | [[ខុកបឺនថោន]] | ៩៤៨ គម<sup>២</sup></br>(៣៦៦ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧,៦៦៥ | style="text-align:right;"| ៣៤.៨/គម<sup>២</sup></br>(៩០/ម៉ាយការ៉េ) |- |[[File:Greater coat of arms of the United States.svg|alt=U.S. Coat of Arms|center|frameless|46x46px]] | [[File:Flag of the United States.svg|45px]] | [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]{{efn|Includes the states of Hawaii and Alaska which are both separated from the [[Contiguous United States|US mainland]], with Hawaii distant from the North American landmass in the Pacific Ocean and therefore more commonly associated with the other territories of Oceania while Alaska is located between [[Asia]] ([[Russia]]) and [[Canada]].}} | [[វ៉ាស៊ីតោន ឌីស៊ី]] | ៩,៦២៩,០៩១ គម<sup>២</sup></br>(៣,៧១៧,៨១៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣២៧,០៩៦,២៦៥ | style="text-align:right;"| ៣២.៧/គម<sup>២</sup></br>(៨៥/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Seal of the United States Virgin Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|45px]] | [[កោះ​វឺជីន​អាមេរិក]]<br/>(សហរដ្ឋអាមេរិក) | [[ឆាឡតអាម៉ាលី, កោះវឺជីនអាមេរិក|ឆាឡត អាម៉ាលី]] | ៣៤៧ គម<sup>២</sup></br>(១៣៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០៤,៦៨០ | style="text-align:right;"| ៣១៧.០/គម<sup>២</sup></br>(៨២៧/ម៉ាយការ៉េ) |- class="sortbottom" ! colspan="4"| សរុប ! style="text-align:right;"| {{nts|24500995}} ! style="text-align:right;"| {{nts|541720440}} ! style="text-align:right;"| ២២.១/គម<sup>២</sup></br>(៥៧/ម៉ាយការ៉េ) |} ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== {{Main|ប្រវត្តិសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}} ===ប្រវត្តិភូគព្ភសាស្រ្ត=== [[File:NorthAmerica-WaterDivides.png|thumb|upright=1.2|ផ្នែកជលសាស្ត្រដ៏សំខាន់ៗនៃប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក]] [[ឡរ៉ង់ស៊ា]]គឺជា[[ក្រាតុន]]បុរាណមួយដែលបង្កើតបានចេញជាស្នូលភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង។ វាបានកកើតឡើងនៅចន្លោះពី ១.៥ ទៅ ១.០ ពាន់លានឆ្នាំមុននៅក្នុងអំឡុងយុគសម័យ[[ប្រូតេរ៉ូសូអ៊ិច]]។<ref>{{Cite journal |last=Dalziel |first=I.W.D. |year=1992 |title=On the organization of American Plates in the Neoproterozoic and the breakout of Laurentia |journal=GSA Today |volume=2 |issue=11 |pages=237–241}}</ref> នៅចុងយុគសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]រហូតដល់ដើមសម័យ[[មេសូសូអ៊ិច]] អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងទ្វីបដទៃទៀតដែលបង្កើតបានជាមហាទ្វីបមួយហៅថា [[ប៉ង់សៀ]]។ មូលហេតុមួយដែលនាំឱ្យកើតមានមហាទ្វីបប៉ង់សៀគឺមកពី[[ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន]]ដែលបានកកើតឡើងប្រហែល ៤៨០ លានឆ្នាំមុន ហើយសព្វថ្ងៃ ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈានគឺស្ថិតនៅក្នុងចំណោមជួរភ្នំចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ នៅពេលប៉ង់សៀបានចាប់ផ្តើមប្រេះបែកបាក់ប្រហែលជា ២០០ លានឆ្នាំមុន ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[ឡរ៉ាស៊ី]]។<ref name="ReferenceA">{{cite book|last1=Merali |first1=Zeeya |last2=Skinner |first2=Brian J. |title=Visualizing Earth Science |url=https://archive.org/details/visualizingearth0000mera |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-41847-5|date=9 January 2009 }}{{page needed|date=February 2014}}</ref> ជួរភ្នំថ្ម និងជួរភ្នំភាគខាងលិចនៃទ្វីបក៏ចាប់ផ្តើមផុសឡើងនៅចន្លោះពី ៨០ និង ៥៥ លានឆ្នាំមុន ដែលគេហៅតាមឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តថា[[ឡារ៉ាម៉ាយ អូរ៉ូជេនី]]។ [[ចលនាបួរដីប៉ាណាម៉ា]]បានកើតឡើងពី ១២ ទៅ ១៥ លានឆ្នាំមុន ចលនាមួយនេះបានភ្ជាប់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងជាមួយនឹងទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។<ref name="Origins">{{cite web|url=http://www.livescience.com/50450-when-panama-land-bridge-appeared.html|title=Land Bridge Linking Americas Rose Earlier Than Thought|work=LiveScience.com}}</ref> នៅកាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន បណ្តុំផ្ទាំងទឹកកកនៅអាមេរិកខាងជើងក៏ចាប់រលាយស្រកចុះដែលជាហេតុបង្កើតឱ្យមានបឹង និងទន្លេធំៗសព្វថ្ងៃ (ឧទាហរណ៍៖ [[មហាបឹង]])។ អាមេរិកខាងជើងគឺជាប្រភពនៃអ្វីដែលមនុស្សជាតិដឹងអំពីរយៈកាលភូគព្ភសាស្ត្រ។<ref name="dinopedia-american" /> តំបន់ភូមិសាស្រ្តដែលសព្វថ្ងៃជាទឹកដីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកគឺសម្បូរទៅដោយប្រភេទផូស៊ីលនិងឆ្អឹងសត្វ[[ដាយណូស័រ]]ច្រើនជាងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="dinopedia-american" /> បើយោងទៅតាម[[បាសាណិវិទូ]]ម្នាក់គឺលោកភីតធឺ ដតសុនបានឱ្យដឹង ទាំងអស់នេះគឺបានមកពីការសិក្សាពីស្រទាប់ដី អាកាសធាតុ និងភូមិសាស្រ្ត ធនធានមនុស្ស និងប្រវត្តិសាស្រ្ត។<ref name="dinopedia-american"/> តំបន់ស្ងួតដែលលាតត្រដាងនៅលើទ្វីបនេះគឺជាប្រភពនៃការសិក្សាអំពីយុគសម័យមេសូសូអ៊ិច។<ref name="dinopedia-american">{{cite book|last=Dodson |first=Peter |year=1997 |chapter=American Dinosaurs |title=Encyclopedia of Dinosaurs |url=https://archive.org/details/encyclopediaofdi0000curr |editor1-last=Currie |editor1-first=Phillip J. |editor2-last=Padian |editor2-first=Kevin |publisher=Academic Press |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofdi0000curr/page/10 10]–13}}</ref> ប្រភពស្រទាប់ផូស៊ីលដាយណូស័រនៅឯ[[ចុងសម័យសួរ៉ាស៊ីច]]ដ៏សំខាន់គឺបានមកពី[[ចលនាម៉ូរីសុន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="jurassicdistribution">{{cite book|last=Weishampel |first=David B. |year=2004 |title=Dinosaur distribution (Late Jurassic, North America)|editor-last1=Weishampel |editor-first1=David B. |editor2-last=Dodson |editor2-first=Peter |editor3-last=Halszka |editor3-first=Osmólska |series=The Dinosauria |location=Berkeley |publisher=University of California Press |pages=543–545 |isbn=978-0-520-24209-8}}</ref> ===សម័យមុនអាណានិគម=== {{Main|សម័យមុនកូឡុំ}} [[File:Chichen Itza 3.jpg|thumb|right|ពីរ៉ាមីត[[អែលកាស្ទីឡូ, ឈីឆិន អ៊ីតសា|''អែល កាស្ទីឡូ'']] នៅប្រទេសម៉ិកស៊ិក]] [[File:Leif Erikson 6c 1968 issue.JPG|thumb|រូបលោក[[លីវ អេរីកសុន]]នៅលើត្រាអាមេរិក។ លោកត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេបង្អស់ដែលបានជាន់លើទឹកដីអាមេរិក។]] ជនជាតិដើមភាគតិចនៅទ្វីបអាមេរិចបានបង្កើតនិងជឿលើជំនឿជាច្រើនដែលជាអំណះអំណាងថាពួកគេមានវត្តមាននៅលើទឹកដីនេះចាប់តាំងពីទ្វីបនេះបានលិចឡើងមកម្លេះ<ref name="Curtin2014">{{cite book|author=Jeremiah Curtin|title=Creation Myths of Primitive America|url=https://books.google.com/?id=PRK1AwAAQBAJ&pg=PT2|year=2014|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=978-3-8496-4454-3|page=2}}</ref> ប៉ុន្តែវាគ្មានភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ថាមានការវិវត្តរបស់មនុស្សនៅលើទ្វីបនេះឡើយ។<ref name=Krensky>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|url=https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|page=[https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren/page/13 13]}}</ref> ចំណុចជាក់លាក់នៃការតាំងទីលំនៅដំបូងនៅលើទ្វីបអាមេរិចដោយជនជាតិអាស៊ីបុរាណគឺស្ថិតនៅក្រោមការស្រាវជ្រាវនិងការពិភាក្សានៅឡើយ។<ref name="White2006">{{cite book|author=Phillip M. White|title=American Indian chronology: chronologies of the American mosaic|url=https://books.google.com/?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1|accessdate=29 November 2011|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33820-5|page=1}}</ref> ទ្រឹស្តីដែលពេញនិយមបំផុតគឺ ពូជមនុស្សដំបូងបានដើរប្រមាញ់ឆ្លងតាម[[ប៊ីរីងហ្គី]]ដែលជាដីភ្ជាប់ពី[[ស៊ីប៊ឺរី]]ខាងកើតទៅ[[អាឡាស្កា]]ពី ២៧,០០០ ទៅ ១៤,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="HavilandPrins2013">{{cite book|author1=William Haviland|author2=[[Harald Prins]]|author3=Dana Walrath|author4=[[Bunny McBride]]|title=Anthropology: The Human Challenge|url=https://books.google.com/?id=0bpuCgAAQBAJ&pg=PA219|date=2013|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-67758-3|pages=219, 220}}</ref><ref name="Sonneborn-2007">{{cite book |author= Liz Sonneborn |title= Chronology of American Indian History |url= https://books.google.com/?id=OKfBId96DTIC&pg=PA3 |date= January 2007 |publisher= Infobase Publishing |isbn= 978-0-8160-6770-1 |page= 3 |accessdate= 29 November 2011}}</ref>{{efn|The receding of oceans during successive [[ice age]]s may have enabled migrants to cross the land bridge as far back as 40,000 years.<ref name=really>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|url=https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=[https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren/page/11 11], 13}}</ref>}} ទស្សនៈដ៏ពេញនិយមមួយគឺ ជនជាតិអាមេរិកដំបូងគឺជាអ្នកដែលជិះទូកធ្វើដំណើរមកពីប៊ីរីងហ្គីមកទិសខាងកើតនៅប្រហែលពី ១៣,០០០ ឆ្នាំមុន<ref>{{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/news/2017/08/most-archaeologists-think-first-americans-arrived-boat-now-they-re-beginning-prove-it|title=Most archaeologists think the first Americans arrived by boat. Now, they're beginning to prove it|last=Wade|first=Lizzie|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=10 August 2017|doi=10.1126/science.aan7213|accessdate=26 December 2018}}</ref> ហើយក៏ចាប់បោះទីលំនៅនៅលើដែនដីថ្មីនេះក្នុងអំឡុងចុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]គឺប្រហែលជា ១២,៥០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="Pauketat2012">{{cite book|author=[[Timothy R. Pauketat]]|title=The Oxford Handbook of North American Archaeology|date=23 February 2012|publisher=OUP US|isbn=978-0-19-538011-8|page=96}}</ref> ចម្លាក់ថ្មដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងគឺមានអាយុកាលពី ១៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/08/16/212569006/n-americas-oldest-known-petroglyphs-discovered-in-nevada|title=N. America's Oldest Known Petroglyphs Discovered In Nevada|last=Shogren|first=Elizabeth|date=16 August 2013|website=[[NPR]]|accessdate=12 December 2018}}</ref>{{efn|While not conclusive, some [[South America]]n rock painting has been dated to 25,000 years ago.<ref name=bradshaw>{{cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/south_america/serra_da_capivara/index.php|title=America's Oldest Art - The Rock Art of Serra da Capivara|last=Nash|first=George|year=2011|website=[[Bradshaw Foundation]]|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} ការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីហ្សែននៃជនជាតិដើមនិង[[នរវិទ្យា]]បានឱ្យឃើញថា រលកនៃការធ្វើចំណាកស្រុកពីអាស៊ីមកអាមេរិកគឺមកតាមរយៈ[[ច្រកបេរីង]]នៅក្នុងយុគសម័យ (ហូឡូសង់) ដើមបជ្ឈឹម។<ref name="SkoglundMallick2015">{{cite journal|last1=Skoglund|first1=P.|last2=Mallick|first2=S.|last3=Bortolini|first3=M.C.|last4=Chennagiri|first4=N.|last5=Hünemeier|first5=T.|last6=Petzl-Erler|first6=M.L.|last7=Salzano|first7=F.M.|last8=Patterson|first8=N.|last9=Reich|first9=D.|title=Genetic evidence for two founding populations of the Americas|journal=Nature|date=21 July 2015|doi=10.1038/nature14895|pmid=26196601|pmc=4982469|volume=525|issue=7567 |pages=104–8|bibcode=2015Natur.525..104S }}</ref><ref name="BellwoodNess2014">{{cite book|author1=[[Peter Bellwood]]|author2=[[Immanuel Ness]]|title=The Global Prehistory of Human Migration|url=https://books.google.com/?id=2HMTBwAAQBAJ&pg=PA194|date= 2014|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-97059-1|page=194}}</ref><ref>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|url=https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=[https://archive.org/details/whoreallydiscove0000kren/page/17 17]–27}}</ref> មុនពេលចាប់ទាក់ទងជាមួយពួកអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមនៃអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេបែងចែកទៅតាមរបបគ្រង់គ្រងផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនចាប់ពីក្រុមតូចៗនៃក្រុមគ្រួសារពីរ ឫ បីទៅជាចក្រភពធំៗ។ ពួកគេបានរស់នៅក្នុង"តំបន់វប្បធម៌"ផ្សេងៗពីគ្នាដែលទាក់ទងទៅនឹងភូមិសាស្ត្រនិងតំបន់ជីវសាស្រ្ត ហើយវាបានផ្តល់នូវការចង្អុលបង្ហាញពីរបៀបរស់នៅដ៏សំខាន់របស់ជនជាតិដើមទាំងនោះ។ យើងក៏អាចបែងចែកក្រុមជនជាតិដើមទាំងនោះបានទៅតាមអំបូរភាសារបស់ពួកគេផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ជនជាតិដែលនិយាយភាសាដូចគ្នាមិនសុទ្ធតែចែករំលែកវប្បធម៌ជាមួយគ្នានោះទេ ឫក៏ជាមិត្តនឹងគ្នាឡើយ។ វប្បធម៌ជាច្រើនរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ឫប្រែប្រួលនៅក្នុងរយៈពេល ១,០០០ ឆ្នាំនេះ។ វប្បធម៌ដែលទើបតែរកឃើញហើយចាត់ទុកថាចំណាស់ជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ[[វប្បធម៌ក្លូវីស]] (ឆ្នាំ៩៥៥០–៩០៥០ មុនគ.ស) ដែលមានទីតាំងនៅរដ្ឋ[[ញូវម៉ិកស៊ិក]]សព្ងថ្ងៃ។<ref name=bradshaw/> ក្រុមវប្បធម៌ភាគខាងត្បូងនៅអាមេរិកខាងជើងគឺទទួលខុសត្រូវចំពោះការដាំដុះដំណាំរួមផ្សំជាច្រើនដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេដាំប្រើប្រាស់នៅជុំវិញពិភពលោកដូចជា ប៉េងប៉ោះ ម្ទេស និងពោត...។ ជាលទ្ធផលនៃការបណ្តុះនិងការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យកសិកម្មនៅផ្នែកខាងត្បូង វាក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយដែលសម្បូរទៅដោយវប្បធម៌សំខាន់ៗជាច្រើន។ [[អារ្យធម៌ម៉ាយ៉ា|ក្រុមពួកម៉ាយ៉ា]]បានបង្កើតប្រព័ន្ធសរសេរអក្សរ បានសាងសង់ពីរ៉ាមីតនិងប្រាសាទធំៗ បង្កើត[[ប្រតិទិនម៉ាយ៉ា|ប្រតិទិនដ៏គួរឱ្យពិបាកនឹងយល់]] ហើយបានបង្កើតមនោភាពនៃ[[០|លេខសូន្យ]]ប្រហែលនៅអំឡុងឆ្នាំ ៤០០ នៃគ.ស។<ref>{{cite magazine |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-the-origin-of-zer | title = What is the origin of zero? How did we indicate nothingness before zero? | author = [[Robert Kaplan (mathematician)|Robert Kaplan]] | magazine = [[Scientific American]] | date = 16 January 2007 | accessdate =19 February 2008}}</ref> ឯកសារដែលបានកត់ទុកដំបូងបង្អស់របស់ជនជាតិអឺរ៉ុបចំពោះអាមេរិកខាងជើងគឺនៅក្នុង[[សាហ្កាណស]]ដែលក្នុងនោះគេបានហៅទ្វីបនេះថា[[វីនឡង់]]។<ref>{{cite web |last1=Groeneveld |first1=Emma |title=Vinland |url=https://www.ancient.eu/Vinland/ |website=Ancient History Encyclopedia |accessdate=12 June 2020}}</ref> រឿងដំបូងៗដែលគេបានដឹងនៃការភ្ជាប់ទាក់ទងឆ្លងសមុទ្រដោយពួកអឺរ៉ុបនិងទឹកដីអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានចុះបរិច្ឆេទនៅអំឡុងឆ្នាំ ១,០០០ នៃគ.ស។<ref>{{cite encyclopedia |first1=Linda S. |last1=Cordell |first2=Kent |last2=Lightfoot |first3=Francis |last3=McManamon |first4=George |last4=Milner |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |encyclopedia=Archaeology in America: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-02189-3 |page=82}}</ref> ទីតាំងនោះគឺស្ថិតនៅភាគខាងជើងបំផុតនៃកោះដែលមានឈ្មោះថា[[ញូវហ្វោនឡង់ និងឡាប្រាឌ័រ|ញូវហ្វោនឡង់]]ដែលបានផ្តល់ភស្តុតាងដែលមិនអាចប្រកែកបានចំពោះការមកដល់នៃពួកណស។<ref>[[Helge Ingstad|H. Ingstad]] and [[A. Stine Ingstad]], ''The Viking Discovery of America'' (2000), p. 141.</ref> អ្នករុករកជនជាតិណស ឈ្មោះ [[លីវ អេរីកសុន]] (ឆ្នាំ ៩៧០-១០២០ គ.ស) ត្រូវបានគេគិតថាបានធ្វើដំណើរទៅដល់តំបន់នោះ។<ref>{{cite book |last1=Wernick |first1=Robert |title=The Vikings |url=https://archive.org/details/vikings00robe |date=1979 |publisher=Time-Life Books |location=Alexandria, VA |isbn=0-8094-2709-5 |pages=[https://archive.org/details/vikings00robe/page/149 149]–151}}</ref> អេរីកសុន និងមនុស្សរបស់លោកគឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានបោះជើងជាន់លើទឹកដីអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite web |last1=Little |first1=Becky |title=Why Do We Celebrate Columbus Day and Not Leif Erikson Day? |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |website=National Geographic |accessdate=28 May 2020 |date=October 11, 2015 |archivedate=7 សីហា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807004208/https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=History - Leif Erikson |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |website=BBC |accessdate=8 June 2020}}</ref> នៅពេលពួកសញ្ជ័យអេស្ប៉ាញបានមកដល់ វប្បធម៌របស់ជនជាតិម៉ាយ៉ាគឺនូវតែមានវត្តមាននៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងប្រទេសក្វាតេម៉ាឡា។ ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយរបស់ពួកគេត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពអាស៍តិក]] រាជធានីពួកគេត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅភាគខាងជើងទៅនៅក្នុងតំបន់[[ជ្រលងភ្នំម៉ិកស៊ិក]]។ អាណាចក្រអាស៍តិកក៏ត្រូវបានធ្លាក់នៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥២១។<ref name=Grunberg>Bernard Grunberg, ''"La folle aventure d'Hernan Cortés''", in ''[[L'Histoire]]'' n°322, July–August 2007 {{incomplete short citation|date=February 2014}}</ref> ===សម័យអាណានិគម=== [[File:Benjamin West 005.jpg|thumb|right|រូបគំនូរ''[[មរណភាពរបស់ឧត្តមសេនីយ៍វូហ្វ]]'' (១៧៧១) នៅក្នុង[[សមរភូមិវាលអាប្រាហាម]] គូសដោយលោក[[ប៊ិនចាមីន វេស]]]] {{main|ការដាក់អាណានិគមរបស់អឺរ៉ុបនៅទ្វីបអាមេរិក}} នៅក្នុងអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]] ពួកអឺរ៉ុបបានរកឃើញទ្វីបអាមេរិកហើយក៏ចូលមកកាន់កាប់ផ្នែកនីមួយៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ចំពោះការមកដល់របស់ពួកគេនៅក្នុង"[[ពិភពថ្មី]]" ចំនួនជនជាតិអ្នកម្ចាស់ស្រុកក៏បានធ្លាក់ចុះភ្លាមៗ ដោយសារតែជម្លោះប្រយុទ្ធនឹងអ្នកឈ្លានពាន និងការនាំចូលនៃរោគជំងឺផ្សេងៗពីទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite book|title=A Concise History of World Population: An Introduction to Population Processes |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000livi_d6o3 |last=Massimo Livi Bacci |first=Malden |place=Massachusetts |publisher=Blackwell Publishing |year=2001 |edition=3rd |isbn=978-0-631-22335-1 |pages=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000livi_d6o3/page/42 42]–46}}</ref> វប្បធម៌ជនជាតិដើមអាមេរិកក៏ចាប់ផ្លាស់ប្តូរ ហើយឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់ពួកគេក៏បានបាត់បង់។ ក្រុមភាសាជាច្រើនបានរលាយ ហើយខ្លះវិញបានទទួលការផ្លាស់ប្តូរច្រើន។ ឈ្មោះនិងវប្បធម៌ដែលជនជាតិអឺរ៉ុបបានកត់ត្រាមិនចាំបាច់ដូចគ្នានឹងឈ្មោះដែលពួកគេបានប្រើរយៈពេលពីរ បីជំនាន់មុន ឬឈ្មោះដែលបានប្រើសព្វថ្ងៃនេះទេ។ ចក្រភពអង់គ្លេស អេស្បាញ និងបារាំងបានកាន់កាប់ទឹកដីភាគច្រើននៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩ ចលនាឯករាជ្យបានរីកសាយនៅពាសពេញផ្ទៃទ្វីប ដែលជាកត្តានាំឱ្យកើតមានប្រទេសមួយចំនួនដែលមានអធិបតេយ្យភាពរហូតមកដល់ពេលសព្ងថ្ងៃនេះ។ [[អាណានិគមទាំងដប់បី|អាណានិគមទាំង១៣ របស់អង់គ្លេស]]នៅភាគខាងកើតនៃទ្វីបបានប្រកាសឯករាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៧៦ ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ [[កាណាដា|ប្រទេសកាណាដា]]ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងពីការបង្រួបបង្រួមទឹកដីភាគខាងជើងដែលគ្រប់គ្រងដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។ អេស្បាញថ្មី ដែលជាទឹកដីមួយ លាតសន្ធឹងពីភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិករហូតដល់អាមេរិកកណ្តាលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៨១០ ហើយបានក្លាយជា[[ចក្រភពម៉ិកស៊ិកទីមួយ]]។ នៅឆ្នាំ១៨២៣ អតីត[[ឧត្តមសេនីយឯកនៃក្វាតេម៉ាឡា]]ដែលកាលនោះជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពម៉ិកស៊ិក បានក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យដំបូងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា [[សហខេត្តអាមេរិកកណ្តាល]]។ គម្រោងជាង ៣ ឆ្នាំលើ[[ប្រឡាយប៉ាណាម៉ា]] នៅទីបំផុតក៏សម្រេចបានភ្ជាប់ទឹកសមុទ្រអាត្លង់ទិកជាមួយនឹងទឹកសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងឆ្នាំ១៩១៣ ដែលបានធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងក្លាយជាទ្វីបដាច់ពីអាមេរិកខាងត្បូង។{{citation needed}} ==ភូមិសាស្រ្ត== {{Main|ភូមិសាស្រ្តទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}} [[File:North America satellite orthographic.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបនៃអាមេរិកខាងជើង]] អាមេរិកខាងជើងគឺគ្របដណ្តប់ដែនដីភាគខាងជើងនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ជាទូទៅត្រូវបានគេសម្តៅហៅថា ពិភពថ្មី [[អឌ្ឍគោលខាងលិច]] ឫអាមេរិក (អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកអាមេរិកជា[[ទ្វីប]]តែមួយ<ref name=IOC>{{cite web |url = http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |title = The Olympic symbols |publisher = [[International Olympic Committee]] |year = 2002 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |archivedate = 7 March 2008 |location = Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre }} The five rings of the [[Olympic symbols#Olympic emblems|Olympic flag]] represent the five inhabited, participating continents ([http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Africa, America, Asia, Europe, and Oceania] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |date=23 February 2002 }}).</ref><ref name=Oceano>{{cite book|title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial |url=https://archive.org/details/oceanounocolordi0000unse |chapter=Continente |pages=392, 1730 |isbn=978-84-494-0188-6|last1=Equipo |year=1997 }}{{author missing|date=February 2014}}</ref><ref name=cincocontinentes>{{cite book|title=Los Cinco Continentes (The Five Continents) |publisher=Planeta-De Agostini Editions |year=1997 |isbn=978-84-395-6054-8}}{{page needed|date=February 2014}}</ref> ដោយមានអាមេរិកខាងជើងជាឧបទ្វីប)។<ref>{{cite web|title=Encarta, "Norteamérica" |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |url-status=dead |language=Spanish |df= }}</ref> ដីតែមួយគត់ដែលតភ្ជាប់ពីអាមេរិកខាងជើងទៅកាន់[[អាមេរិកខាងត្បូង]]គឺនៅ ស្ពានកោះដារាន / ស្ពានកោះប៉ាណាម៉ា។ ទ្វីបនេះត្រូវបានកំណត់ព្រំដែននៅភាគអាគ្នេយ៍គឺនៅឯដែនទឹកដារីអិននៅតាមបណ្តោយព្រំដែនប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]]–ប៉ាណាម៉ា ដោយអ្នកភូមិសាស្ត្រភាគច្រើន ដូចនេះដែនដីរបស់ប្រទេសប៉ាណាម៉ាស្ទើរទាំងអស់គឺស្ថិតនៅភាគអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |title=Americas |work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49) |publisher=United Nations Statistics Division |accessdate=3 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archivedate=21 October 2006 |title=North America |work=Atlas of Canada}}</ref><ref name="North America Atlas">{{cite magazine |url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |title=North America Atlas |magazine=National Geographic |access-date=18 មិថុនា 2020 |archive-date=24 តុលា 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031024172731/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |url-status=dead}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកភូគព្ភវិទ្យាខ្លះបានកំណត់យកព្រំដែនអាមេរិកខាងជើងនៅត្រឹម[[ដីកោះតេវនតេប៊ិក]] ប្រទេសម៉ិលស៊ិក ចំណែកអាមេរិកកណ្តាលគឺលាតសន្ធឹងពីប៉ាណាម៉ារហូតដល់ដើមទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។<ref>{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|accessdate=28 June 2011}}</ref> ជាទូទៅ [[កោះការ៉ាប៊ីន]] ឫឥណ្ឌាខាងលិច ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃអាមេរិកខាងជើង។<ref name=britannica-northamerica/> ឆ្នេរសមុទ្រទ្វីបគឺមានប្រវែងវែង និងមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់។ ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកគឺជាទឹកសមុទ្រធំជាងគេបំផុតនៅទ្វីបនេះ បន្ទាប់មកគឺ[[ឆ្នេរហាដសុន]]។ ប្រភពទឹកសមុទ្រសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[ឈូងសមុទ្រសាន់ឡរេន]] និង[[ឈូសសមុទ្រកាលីហ្វញ៉ា]]។ មុនពេលដីកោះអាមេរិកកណ្តាលលិចឡើង តំបន់នេះពីដើមគឺស្ថិតនៅក្រោមទឹក។ នៅជុំវិញទ្វីបនេះគឺសម្បូរទៅដោយកោះជាច្រើន កោះសំខាន់ៗមានដូចជា ប្រជុំកោះអាកទិក [[បាហាម៉ា|កោះបាហាម៉ា]] [[កោះទួក និងកៃកូស]] [[ប្រជុំកោះអាឡិចសាន់ដឺ]] និងកោះរាប់រយរាប់ពាន់ទៀតនៅឯឆ្នេរសមុទ្រអង់គ្លេសកូឡុំប៊ី និងញូវហ្វោនឡង់។ កោះ[[ហ្រ្គីនឡែន]] (ជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសដាណឺម៉ាក) គឺជា[[បញ្ជីរាយនាម កោះតាមទំហំផ្ទៃដី|កោះធំជាងគេ]] ហើយមានទីតាំងស្ថិតនៅលើ[[បញ្ជី ផ្លាកតិកតូនិក|ផ្លាកតិកតូនិក]]ជាមួយនឹងអាមេរិកដែរ ដែលគេតែងហៅថា[[ផ្លាកអាមេរិកខាងជើង]] ហើយតាមភូមិសាស្រ្ត វាជាគឺស្ថិតនៅជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងន័យភូគព្ភសាស្រ្ត កោះប៊ឺមូដាមិនមែនជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអាមេរិកទេ ប៉ុន្តែជាកោះមហាសមុទ្រមួយដែលលិចឡើងពីលើក្រហែងនៃកំពូលអាត្លង់ទិកកណ្តាលកាលពី ១០០ លានឆ្នាំមុន។ ដីគោកដែលនៅជិតកោះនេះបំផុតគឺ[[ខេបហេតឺរ៉ាស]] [[ការ៉ូលីណាខាងជើង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងជើង]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប៊ឺមូដាត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង ព្រោះថានៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ នយោបាយ និងវប្បធម៌, ប៊ឺមូដានតែងតែមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងរដ្ឋអាមេរិកមួយចំនួន និងផ្នែកផ្សេងៗទៀតនៃទ្វីប។ [[File:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|left|[[បឹងម៉ូរេន]] នៅឯ [[ឧទ្យានជាតិបានហ្វ]]]] ដែនដីអាមេរិកខាងជើងស្ទើរទាំងអស់គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅលើផ្លាកអាមេរិកខាងជើង។ ផ្នែកនៃបាហាម៉ិកស៊ិក និងរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ាដែលមានទីក្រុងសំខាន់ៗដូចជា[[សានឌីអេហ្គោ]] [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] [[សាន់តាគ្រុស]]គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅលើគែមភាគខាងកើតនៃ[[ផ្លាកប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ផ្នែកខាងត្បូងនៃទ្វីបនិងដែនដីឥណ្ឌីខាងលិចភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។ ទ្វីបនេះអាចត្រូវបានបែងចែកជាបួនតំបន់ធំៗ (តំបន់នីមួយៗនៅមានអនុតំបន់ជាច្រើនទៀត) ដូចជា៖ [[មហាវាលតំបន់]]ដែលលាតសន្ធឹងពីឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកទៅដល់[[កាណាដាខាងជើង|តំបន់អាកទិកនៃប្រទេសកាណាដា]], តំបន់ភ្នំខាងលិចមាន [[ភ្នំរ៉កគី]] [[មហាតំបន់បាស៊ីន]] [[កាលីហ្វញ៉ា]] និង[[អាឡាស្កា]], តំបន់ខ្ពស់រាបនៃទិសឥសាន្តប្រទេសកាណាដា និងបណ្តុំតំបន់ទិសខាងកើត។ ប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលមានតំបន់ខ្ពង់រាបដ៏វែងស្ថិតនៅភាគខាងលិច ប៉ុន្តែតំបន់វាលឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតមិនលាតសន្ធឹងរហូតដល់ទៅទិសខាងត្បូងតាមបណ្តោយឈូងសមុទ្រឡើយ។ ==ភូគព្ភសាស្រ្ត== {{Main|ភូគព្វសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}} [[File:USGS Geologic Map of North America.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង ផលិតដោយ USGS]] [[File:North america rock types.jpg|thumb|upright|left|ប្រភេទថ្ម[[:Image:North america rock sedimentary.jpg|សេឌីម៉ង់ទែរ]], [[:Image:North america rock volcanic.jpg|ភ្នំភ្លើង]], [[:Image:North america rock plutonic.jpg|ភ្លូតុនិក]] និង[[:Image:North america rock metamorphic.jpg|ថ្មប្រែរូប]] នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង]] ===ភូគព្ភសាស្រ្តប្រទេសកាណាដា=== តាមភូគព្ភសាស្រ្ត ទឹកដីកាណាដាបច្ចុប្បន្នគឺជាតំបន់ដ៏ចំណាស់បំផុតនៅលើពិភពលោកដោយដែនដីកាណាដាជាងពាក់កណ្តាលគឺជាថ្មដែលបន្សល់ពីសម័យ[[បុរេកំប៊្រីយៀង]], ដែនថ្មទាំងនោះបានស្ថិតលើសកម្រិតទឹកសមុទ្រចាប់តាំងពីដើមសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]មកម្លេះ។<ref name="Marianopolis">{{cite book |last=Wallace |first=Stewart W. |url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |title=Geology Of Canada |series=The Encyclopedia of Canada |volume=III |place=Toronto |publisher=University Associates of Canada |year=1948 |pages=23–26 |via=[http://faculty.marianopolis.edu/ Marianopolis College] |accessdate=1 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |archivedate=4 July 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |date=4 កក្កដា 2010 }}</ref> ចំណែកឯធនធានរ៉ែនៅកាណាដាវិញគឺមានលក្ខណៈចម្រុះនិងធំសម្បើម។<ref name="Marianopolis"/> នៅតាមតំបន់ផែងកាណាដា និងតំបន់ភាគខាងជើង គឺសម្បូរទៅដោយរ៉ែដូចជា៖ រ៉ែដែក នីកែល [[ស័ង្កសី]] ទង់ដែង មាស សំណ [[ម៉ូលីដែន]] និង[[អ៊ុយរ៉ានីញូម]]ជាដើម។ ការជីកយកបណ្តុំរ៉ែពេជ្រត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនាពេលថ្មីៗនេះនៅឯផ្នែកអាកទិក<ref>{{cite news |url=https://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |title=Digging for Diamonds 24/7 Under Frozen Snap Lake |publisher=Wired |website=Wired.com |accessdate=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903095743/http://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |archive-date=3 កញ្ញា 2011 |url-status=dead}}</ref> ដែលធ្វើឱ្យកាណាដាក្លាយជាអ្នកផលិតរ៉ែធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅតាមតំបន់ផែងប្រទេសកាណាដា គេឃើញមានស្ថានីយក្រុងទាញយករ៉ែជាច្រើន។ ក្រុងដែលល្បី និងធំជាងគេគឺ[[មហាស៊ុតប្យូរី|ក្រុងស៊ុតប្យូរី]]ក្នុង[[អនតារីយ៉ូ|ខេត្តអនតារីយ៉ូ]]។ ស៊ុតប្យូរីគឺជាប្រភពប្រមូលយករ៉ែនៅក្នុងខែលកាណាដាចាប់តាំងពីមានភស្តុតាងសំខាន់ៗមកថា[[អាងទឹកស៊ុតប្យូរី]]គឺជាអណ្តូងរ៉ែអាចម៍ផ្កាយបុរាណមួយ។ នៅក្បែរក្រុងស៊ុតប្យូរីគឺមានកន្លែងមួយដែលគេហៅថា ដែនចម្លែកតាម៉ាហ្កាមីម៉ាញេទិក ដែលមានភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរីដែរ។ ដែកចម្លែកម៉ាញេទិចរបស់វាគឺប្រហាក់ប្រហែលនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរី ដូច្នេះហើយវាអាចជាអណ្តូងរ៉ែដែលសម្បូរជាតិដែកទី២ នៅកាណាដា។<ref name="GH">{{cite news|url=http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |title=3-D Magnetic Imaging using Conjugate Gradients: Temagami anomaly |accessdate=13 March 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090711184237/http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |archivedate=11 July 2009 |df= }}</ref> ខែលកាណាដានោះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃធរណីយ៉ាងច្រើនដែលជាប្រភពកម្រៃដល់ឧស្សាហកម្មកាប់ឈើដ៏សំខាន់មួយ។ ===ភូគព្ភសាស្រ្តសហរដ្ឋអាមេរិក=== រដ្ឋអាមេរិកថ្នាក់ទាបចំនួន ៤៨ អាចត្រូវបានបែងចែកជាខេត្តរូបភូមិសាស្រ្តចំនួន ៥ ដូចជា៖ #ជួរភ្នំអាមេរិក #តំបន់ជាប់ខែលកាណាដា<ref name="Marianopolis"/> គឺផ្នែកខាងជើងនៃម៉ីតវេសរបស់ ស.រ.អ #ទីលានថេរភាព #វាលឆ្នេរសមុទ្រ #អូរ៉ូហ្សែនក្រវាត់ភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន ភូគព្ភសាស្រ្តរដ្ឋអាឡាស្កាគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ចំណែកឯរដ្ឋហាវ៉ៃវិញគឺមានភ្នំភ្លើងនីអូហ្សែនដែលបានផ្ទុះហើយ។ {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header = | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = North america terrain 2003 map.jpg | width1 = 180 | caption1 = [[គ្រឹះថ្ម]] និងលក្ខណៈដីនៅអាមេរិកខាងជើង | image2 = North america basement rocks.png | width2 = 180 | caption2 = [[ក្រាតុន]]និងថ្មក្រោមដីនៅអាមេរិកខាងជើង }} ===ភូគព្ភសាស្រ្តអាមេរិកកណ្តាល=== [[File:Tectonic plates Caribbean.png|thumb|right|{{legend|#FAD4AF|ទីតាំងអាមេរិកកណ្តាលនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។}}]] តាមភូគព្ភសាស្រ្ត អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំភ្លើងសកម្មជាច្រើន និងមាន[[ការរញ្ជួយផែនដី|គ្រោះរញ្ជួយដី]]កើតឡើងពីមួយពេលទៅមួយពេល។ នៅឆ្នាំ១៩៧៦ ប្រទេសក្វាតេម៉ាឡាបានទទួលរងនឹង[[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្វាតេម៉ាឡា ឆ្នាំ១៩៧៦|គ្រោះរញ្ជួយដី]]ដ៏ធំមួយ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ២៣,០០០ នាក់។ ម៉ាណាក្វា, រដ្ឋធានីនៃប្រទេសនីការ៉ាក្វា ត្រូវបានរងនឹងគ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ និងឆ្នាំ១៩៧២, ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ (១៩៧២) វាបានធ្វើឱ្យមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ៥,០០០ នាក់។ គ្រោះរញ្ជួយដីចំនួន ៣ បានបំផ្លិចបំផ្លាញប្រទេសអែលសាវ៉ាឌ័រ, មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៨៦ និងពីរនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១; រញ្ជួយដីមួយទៀតបានបំផ្លាញភាគខាងជើងនិងកណ្តាលប្រទេសកូស្តារីកាក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ហើយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៩ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រទេសហុងឌូរ៉ាសក៏ទទួលរងគ្រោះរញ្ជួយដីដែរ ដែលធ្វើឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ ៧ នាក់។ ការបន្ទុះភ្នំភ្លើងនៅតំបន់ទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជារឿងសាមញ្ញ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៨ ភ្នំភ្លើងអារេណលក្នុងប្រទេសកូស្តារីកាបានផ្ទុះហើយសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨៧ នាក់។ ដីជីជាតិដែលបានមកពីកម្អែភ្នំភ្លើងបានទ្រទ្រង់ចិញ្ចឹមបណ្តុំប្រជាកសិករនៅតាមតំបន់ខ្ពង់រាប។ អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ហើយជួរភ្នំដែលវែងបំផុតនោះគឺ [[ស៊ីអេរ៉ាម៉ាដ្រេដឺឈាផាស]]។ នៅតាមជួរភ្នំទាំងនោះគឺមានជ្រលងជីជាតិជាច្រើនសមស្របសម្រាប់ប្រជាជន, តាមការពិត ប្រជាជនភាគច្រើននៅប្រទេសហុងឌូរ៉ាស កូស្តារីកា និងក្វាតេម៉ាឡា គឺមានទីលំនៅនៅតាមជ្រលងជួរភ្នំទាំងនោះ។ ជ្រលងទាំងនោះជាកន្លែងនៃផលកាហ្វេ សណ្តែក និងដំណាំជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។ ==អាកាសធាតុ== [[File:North America map of Köppen climate classification.svg|thumb|upright=1.4|ផែនទីអាកាសធាតុអាមេរិកខាងជើងយោងទៅតាមចំណាត់ថ្នាក់អាកាសធាតុកូពិន]] អាមេរិកខាងជើងគឺជាទ្វីបដ៏ធំមួយហួសពីរង្វង់អាកទិកនិងតំបន់ត្រូពិកខាងជើង។ ហ្គ្រីនឡែនហើយនិងខែលប្រទេសកាណាដាគឺជាវាលទុនដ្រា (វាលឥតដើមឈើនៅរង្វង់តំបន់អាកទិក) ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមចាប់ពី ១០ ទៅ ២០ °C (ពី ៥០ ទៅ ៦៨ °F) ប៉ុន្តែផ្នែកកណ្តាលនៃកោះហ្គ្រីនឡែនគឺផ្សំឡើងដោយផ្ទាំងទឹកកកដ៏ធំ។ វាលទុនដ្រាបានគ្របដណ្តប់នៅលើផ្ទៃប្រទេសកាណាដា រហូតដល់ត្រឹមព្រំដែនភ្នំរ៉កគី (បន្តពីភ្នំរ៉កគីចូលរដ្ឋអាឡាស្កា) ហើយ (ទៅទិសខាងត្បូង) ឈប់ត្រឹមចុងខែលកាណាដា ពោលគឺនៅក្បែរតំបន់មហាបឹង។ អាកាសធាតុនៅភាគខាងលិចនៃតំបន់ខាស្កេតត្រូវបានគេពណ៌នាថា ជាអាកាសធាតុក្តៅបង្គួរ ដែលមានភ្លៀងធ្លាក់មធ្យម ២០ អ៊ិន្ឈ៍ (inch) ស្មើនឹង ៥១០ មម។<ref>{{cite web|url=http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|title=Cascades weather|author=University of Washington|work=University of Washington|access-date=21 មិថុនា 2020|archivedate=10 មីនា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130310162902/http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|url-status=dead}}</ref> អាកាសធាតុនៅតំបន់ឆ្នេរកាលីហ្វ័រញ៉ាត្រូវបានគេពណ៌នាថា ដូចនឹងអាកាសធាតុនៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេដែរ ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមនៅក្នុងទីក្រុងដូចជាសានហ្វ្រានស៊ីស្កូមានចាប់ពី ៥៧ ដល់ ៧០ °F (១៤ ដល់ ២១ °C) ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=http://www.sftodo.com/sanfranciscoweather.html|title=Temperature of San Francisco|author=SF to do|work=tourism}}</ref> ពីឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតទៅដល់ផ្នែកខាងកើតនៃរដ្ឋដាកូតាខាងជើងនិងបន្តទៅដល់រដ្ឋកាន់សាស់ គឺមានអាកាសធាតុសើម ហើយបរិមាណទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំគឺច្រើន ដូចនៅទីក្រុងញូវយ៉កដែលមានបរិមាណទឹកភ្លៀងជាមធ្យមគឺ ៥០ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៣០០ មម)។<ref>{{cite web|url=http://www.currentresults.com/Weather/New-York/average-yearly-precipitation.php|title=Rainfall of NYC|author=Current Results|work=Current Results}}</ref> ចាប់ពីព្រំប្រទល់ខាងត្បូងនៃអាកាសធាតុសើមហើយលាតសន្ធឹងទៅឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក គឺមានអាកាសធាតុត្រូពិក។ ក្នុងតំបន់នេះមានទីក្រុងសើមបំផុតប្រចាំសហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំឈានដល់ ៦៧ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៧០០ មម) ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុងម៉ូបាលនៃរដ្ឋអាល់ឡាបាម៉ា។<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/1558-study-reveals-top-10-wettest-cities.html|title=Top 10 wettest cities|author=Andrea Thompson|work=livescience}}</ref> ចាប់ពីព្រំប្រទល់នៃតំបន់សើមនិងតំបន់ត្រូពិកទៅគឺមានតំបន់ក្តៅស្ងួតបំផុតនៃទ្វីប តំបន់ទាំងនោះមាន៖ ខាស្កេតស៊ីអេរ៉ាណេវ៉ាដា ចុងខាងត្បូងឌូរ៉ង់ហ្កោ ផ្នែកខាងជើងជាប់នឹងព្រំដែនអាកាសធាតុទុនដ្រា តំបន់វាលស្មៅនិងវាលខ្សាច់។<ref>{{cite web|url=http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |date=2015 |title=Climates Regions of North America |author=Rita D. Haberlin |work=Peralta Colleges, Physical Geography |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002103016/http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |archivedate=2 October 2015 }}</ref> អាកាសធាតុខ្ពស់ (ភ្នំ) បានកាត់ពីទិសខាងជើងទៅទិសខាងត្បូងនៃទ្វីបដែលជាកន្លែង/តំបន់ដែលមានអាកាសធាតុត្រូពិចឬអាកាសធាតុក្តៅកើតឡើងនៅខាងក្រោមត្រូពិកដូចជានៅផ្នែកកណ្តាលប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងក្វាតេម៉ាឡា។ អាកាសធាតុត្រូពិកលេចឡើងនៅក្នុងតំបន់កោះនិងនៅតាមឧបទ្វីប។ ជាធម្មតាគឺប្រភេទតំបន់សាវ៉ានណាដែលមានភ្លៀងនិងសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាប់គ្នាពេញមួយឆ្នាំ។ វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសនិងរដ្ឋនានាដូចជា៖ នៅសមុទ្រការ៉ាប៊ីន ឬនៅខាងត្បូងឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក និងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។<ref>{{Cite news|url=http://www.naturalhistoryonthenet.com/Continents/north_america.htm|title=Facts and Information about the Continent of North America|date=7 July 2016|work=Natural History on the Net|access-date=15 September 2018|language=en-US}}</ref> ==បរិស្ថានវិទ្យា== {{Expand section|date=June 2020}} {{See also|រុកជាតិជិតផុតពូជនៅអាមេរិកខាងជើង}} ពពួកសត្វនៅអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[ក្របីអាមេរិកាំង]] [[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាមេរិកាំង|ខ្លាឃ្មុំខ្មៅ]] [[ឆ្កែវាលស្មៅ]] [[មាន់ទួរគី]] [[ប្រងហន]] [[រាគគូន]] [[កូយ៉ូទី]] និង[[មេអំបៅរាជ]]។ រុក្ខជាតិដែលគួរឱ្យកត់សំគាល់ដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[តូបាកូ]] [[ពោត]] [[ល្ពៅ]] [[ប៉េងប៉ោះ]] [[ផ្កាឈូករ័ត្ន]] [[ប៊្លូប៊ឺរី]] [[អាវ៉ូកាដូ]] [[កប្បាស]] [[ម្ទេសផ្លោក]] និង[[វ៉ានីឡា]]។ ==ប្រជាសាស្រ្ត ឫអត្រានុកូសាស្រ្ត== [[File:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|thumb|left|ការចូលមកគ្រប់គ្រងលើដែនដីរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើង .១៧៥០–២០០៨]] [[File:Langs N.Amer.png|thumb|[[ភាសាកំណើត|ភាសាដើម]] នៅអាមេរិក កាណាដា និងគ្រីនឡែន]] តាមសេដ្ឋកិច្ច ប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសមានជាងគេនិង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|រីកចម្រើនបំផុត]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបន្ទាប់មកគឺប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលទើបតែក្លាយជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]។<ref name="AIA" /> បណ្តាប្រទេសនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺស្ថិតក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នានៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចនិងមនុស្ស។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រទេសកោះតូចៗមួយចំនួននៅតំបន់ការ៉ាប៊ីនដូចជាបាដាដ, ទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ ហើយនិងអង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា សុទ្ធតែមាន[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផ.ស.ស ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប]]ខ្ពស់ជាងប្រទេសម៉ិចស៊ិកដោយសារតែមានចំនួនប្រជាជនតូចជាង។ ប៉ាណាម៉ានិងកូស្តារីកាគឺជាប្រទេសដែមាន[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] និង ផ.ស.ស ខ្ពស់ជាងគេនៅអាមេរិកកណ្ដាល។<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archivedate=8 November 2010|title=2010 Human development Report|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=148–151|accessdate=6 May 2011}}</ref> ទោះជាមានប្រភពធនធានប្រេងកាត និងរ៉ែច្រើននៅលើកោះហ្រ្គីនឡែនក្តី ធនធានទាំងអស់នោះគឺគេមិនទាន់បានទាញយកមកប្រើប្រាស់បាននោះឡើយ។ ហើយសេដ្ឋកិច្ចកោះមួយនេះគឺត្រូវពឹងផ្អែកទៅលើ ការនេសាទ វិស័យទេសចរណ៍ និងការឧបត្ថម្ភធនពីប្រទេសដាណឺម៉ាក តែទោះជាយ៉ាងណា កោះមួយនេះនូវតែមានការអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់។<ref>{{Cite journal|url=https://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice|title=Independence on ice|date=21 January 2015|journal=The Economist}}</ref> តាមប្រជាសាស្រ្ត ជនជាតិអាមេរិកាំងខាងជើងគឺមានលក្ខណៈបែបចម្រុះ។ ក្រុមសំខាន់ៗបីនៅលើទ្វីបនេះគឺ៖ ជនជាតិស្បែកស ជនមេស្ទីសូ និង[[ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]]។ អាមេរិកខាងជើងក៏មានជនជាតិដើមភាគតិចនិងជនជាតិអាស៊ីច្រើនគួរសមផងដែរ។ ===ភាសា=== ភាសាដែលនិយមបំផុតនៅទ្វីបមួយនេះគឺ ភាសាអង់គ្លេស អេស្ប៉ាញ និងបារាំង។ ភាសាដាណឺម៉ាកក៏មានគេនិយាយច្រើនគួរសមដែរនៅកោះគ្រីនឡែន ហើយកោះតូចៗមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីនក៏មានប្រជាជននិយាយភាសាហូឡង់ទៀតផង។ ប្រទេសដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក (ម៉ិកស៊ិក និងអាមេរិកណ្តាល) គឺច្រើននិយមនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញ។ ភាសាបារាំងបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ហើយត្រូវបានគេនិយាយជាទូទៅតាមតំបន់មួយចំនួននៅអាមេរិកខាងជើង។ វាគឺជាភាសាទីពីរនៅក្នុងប្រទេសកាណាដា, ជាពិសេសគឺនៅក្នុងខេត្តកេបិច ដែលប្រជាជនប្រមាណ ៩៥% ចេះនិយាយភាសាបារាំង។ រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណាគឺជារដ្ឋតែមួយគត់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលគេនិយមនិយាយភាសាបារាំង។ ប្រទេសមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីន ក៏បានទទួលស្គាល់ភាសាបារាំងជាភាសាខ្លួនផងដែរ ប្រទេសដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺប្រទេសហៃទី និងហ្សង់លូស៊ីអា។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅអាមេរិកខាងជើង}} [[File:WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg|thumb|left|upright|[[វិហារជាតិវ៉ាស៊ីនតោន]] នៅទីក្រុង[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]]]] [[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ យោងតាមការស្ទង់មតិរបស់[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]ក្នុងឆ្នាំ២០១២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនប្រមាណ ៧៧% បានចាត់ទុកខ្លួនគេជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>[http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf The Global Religious Landscape A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |date=24 September 2015}} Pew Forum on Religion & Public Life, p. 18</ref> គ្រិស្ទសាសនាក៏ជាសាសនាគេនិយមកាន់ផងដែរនៅក្នុងទឹកដីឥស្សរភាពទាំង ២៣ នៅអាមេរិកខាងជើង។<ref>[http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf Global Christianity A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805020311/http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |date=5 August 2013}} Pew Forum on Religion & Public Life, p. 15</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកមានចំនួនប្រជាជនដែលប្រកាន់គ្រីស្ទសាសនាច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានអ្នកកាន់សាសនាគ្រឹស្តជិត ២៤៧ លាននាក់ (៧០%)។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life |date=12 May 2015}}</ref> ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនជាងគេលំដាប់ទី ២ លើពិភពលោក ដោយនៅពីក្រោយ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=10 November 2007 |work=Adherents.com |archivedate=18 សីហា 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000818085719/http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |url-status=dead }}</ref> ការសិក្សាពីឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកជឿសាសនាគ្រិស្តប្រហែល ៤៩៣,០០០ នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងគឺសុទ្ធតែមានប្រវត្តិមកពីសាសនាមូស្លីម។<ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=IJRR|date=2015|volume=11|page=14|url=https://www.academia.edu/16338087|accessdate=20 November 2015|archive-date=13 មីនា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313222442/https://www.academia.edu/16338087/Believers_in_Christ_from_a_Muslim_Background_A_Global_Census|dead-url=yes}}</ref> យោងទៅតាមការសិក្សាដដែរនេះបានឱ្យឃើញថា អ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនាគឺមានប្រហែល ១៧% នៃប្រជាជនសរុបនៅសហរដ្ឋ និងកាណាដា។<ref name="Religiously Unaffiliated">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|title=Religiously Unaffiliated|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|accessdate=22 February 2015|archivedate=30 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730043126/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|url-status=dead}}</ref> ២៤% ជាអ្នកមិនជឿជំនឿសាសនានៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក និង ២៤% ទៀតគឺនៅកាណាដា។<ref name="religion2011">{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |title=Religions in Canada—Census 2011 |publisher=Statistics Canada/Statistique Canada|date=8 May 2013}}</ref> ប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិកមានទទួលសមាគមសាសនាជាច្រើនដូចជា [[ជីហ្វ]] (៦ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ១.៨%)<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/ |title=The Global Religious Landscape: Jews |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}</ref> [[ពុទ្ធសាសនិក]] (៣,៨ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.១%)<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |title=The Global Religious Landscape: Buddhists |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}</ref> និង[[មូស្លីម]] (៣,៤ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.០%)។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-muslim/ |title=The Global Religious Landscape: Muslims |accessdate=18 December 2012 |publisher=Pew Forum on Religion & Public Life|date=18 December 2012}}</ref> ចំនួនអ្នកកាន់សាសនាជីហ្វធំបំផុតគឺមាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ប្រមាណ ៥.៤ លាននាក់)<ref>{{cite web|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941|title=World Jewish Population, 2012}}</ref> កាណាដា (៣៧៥,០០០ នាក់)<ref>{{cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |title=World Jewish Population, 2013 |first=Sergio |last=DellaPergola |authorlink=Sergio DellaPergola |editor1-first=Arnold |editor1-last=Dashefsky |editor1-link=Arnold Dashefsky |editor2-first=Ira |editor2-last=Sheskin |date=2013 |work=Current Jewish Population Reports |publisher=North American Jewish Data Bank |location=[[Storrs, Connecticut]] |format=PDF |accessdate=}}</ref> និងម៉ិកស៊ិក (៦៧,៤៧៦ នាក់)។<ref name=INEGI>{{cite web|title=Panorama de las religiones en México 2010 |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |publisher=[[INEGI]] |accessdate=2 March 2015 |page=3 |language=Spanish |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021230003/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |archivedate=21 October 2015 |df= }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាគមមូស្លីមធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងដោយមានចំនួន ២,៧ នាក់ ដែលស្មើនឹង ០.៩% នៃប្រជាជនសរុប<ref name="pew2015">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life |accessdate=12 May 2015|date=12 May 2015}}</ref><ref name="Islam in the United States">{{cite web|url=http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-states|title=Demographics|accessdate=2 May 2013}}</ref> ប្រទេសកាណាដាវិញមានចំនួន ១ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ៣.២% នៃប្រជាជនសរុប<ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Religion&B1=All&Custom=&amp;TABID=1|title=National Household Survey (NHS) Profile, 2011|date=8 May 2013}}</ref> ចំណែកឯប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញមានចំនួនមូស្លីមប្រមាណ ៣,៧០០ នាក់។<ref name="2010-census">{{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |author=Instituto Nacional de Estadística y Geografía|year=2010 |website= |publisher=INEGI |accessdate=4 March 2011}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១២ កាសែត[[សហភាព-ទ្រីប្យូន សានឌីអេហ្គោ|''ស-ទ សានឌីអេហ្គោ'']] បានធ្វើការប៉ានស្មាន់ថា អ្នកដែលអនុវត្តតាមសាសនាព្រះពុទ្ធមានប្រមាណ ១,២ លាននាក់ ហើយ ៤០% នៃអ្នកទាំងនោះគឺមានទីលំនៅក្នុង[[ការ៉ូលីណាខាងត្បូង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងត្បូង]]។<ref>{{cite journal |last=Rowe |first=Peter |date= 16 April 2012 |title=Dalai Lama facts and figures|url=http://www.utsandiego.com/news/2012/apr/16/all-about-dalai-lama |journal=U-T San Diego |accessdate=15 January 2015 }}</ref> សាសនាដែលគេនិយមកាន់ច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលគឺសាសនាគ្រិស្ទ (៩៦%)។<ref name="Christianity in its Global Context">{{cite web|url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|url-status=dead|archive-date=15 August 2013|title=Christianity in its Global Context|accessdate=30 December 2016|archivedate=15 សីហា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf}}</ref> សាសនានេះបានចាប់ផ្តើមរីកធំឡើងនៅក្នុងសម័យអាណានិគមអេស្ប៉ាញក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៦, [[វិហារកាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]បានក្លាយជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅតំបន់នោះរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០។ ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ មកគឺមានការកើនឡើងនៅក្នុងក្រុមគ្រិស្ទសាសនាដទៃទៀតជាពិសេសគឺ[[ប្រូតេស្តង់និយម|ក្រុមប្រូតេស្ដង់]]ក៏ដូចជាអង្គការសាសនាដទៃទៀតផងដែរ ហើយដោយបុគ្គលមួយចំនួនបានលះបង់នូវជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។ ប្រជាជនការ៉ាប៊ីនប្រមាណ ៨៥% គឺប្រកាន់អនុវត្តន៍សាសនាគ្រិស្ទ។<ref name="Christianity in its Global Context"/> ក្រុមសាសនាដទៃទៀតក្នុងតំបន់មានដូចជា៖ [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[សាសនាឥស្លាម]] [[សាសនារ៉ាស្តាហ្វារី]] និង[[សាសនាអាហ្រ្វិក–អាមេរិកាំង|សាសនាមួយចំនួនដែលមានកំណើតមកពីទ្វីបអាហ្រ្វិក]]។ ===ប្រជាជន=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | header = ទីក្រុងអាមេរិកខាងជើង | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg | width1 = 200 | caption1 = [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | image2 = | width2 = 200 | caption2 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | image3 = Los Angeles with Mount Baldy.jpg | width3 = 200 | caption3 = [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] | image4 = Downtown Toronto in September 2018 (Early Sunday Morning, view from a kayak).jpg | width4 = 200 | caption4 = [[តូរ៉ុនតូ]] | image5 = Chicago-00.jpg | width5 = 200 | caption5 = [[ឈីកាហ្គោ]] | image6 = Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg | width6 = 200 | caption6 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | total_width = | alt1 = }} {{See also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន|បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន}} ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ៣២៩.៧ លាននាក់។ ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនទីពីរគឺ ប្រទេសម៉ិកស៊ិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ១១២.៣ លាននាក់។<ref name="INEGI 2010 Census Statistics">{{cite web|url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |title=INEGI 2010 Census Statistics |publisher=inegi.org.mx |accessdate=25 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110108101543/http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |archivedate=8 January 2011 |df= }}</ref> ប្រទេសទីបីគឺ ប្រទេសកាណាដាជាមួយនឹងប្រជាជនចំនួន ៣៧.០ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901|title=Population estimates, quarterly|website=www150.statcan.gc.ca|access-date=10 December 2018}}</ref> ប្រទេសកោះនៅការ៉ាប៊ីនភាគច្រើនគឺមានប្រជាជនតិចជាងខ្ទង់លាន លើកលែងតែប្រទេសគុយបា សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន ហៃទី ព័រតូរីកូ (សហរដ្ឋអាមេរិក) សាម៉ាអ៊ិក ហើយនិងទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ។<ref name="cubastat">{{cite web|url=http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|title=Anuario Estadístico de Cuba 2009|publisher=Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100716124826/http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archivedate=16 July 2010|accessdate=6 November 2010|edition=2010}} Note: An exchange rate of 1 CUC to US$1.08 was used to convert GDP. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=24 តុលា 2011 }}</ref><ref name=prez>{{cite web |url=http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071122172644/http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archivedate=22 November 2007 |title=Presidencia de la República; Generalidades |accessdate=14 December 2009|language=Spanish}}</ref><ref>{{cite web|title= The World Factbook: Haiti |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=11 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110226152654/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |archivedate=26 February 2011 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |title=2010 U.S. Census Data |publisher=2010.census.gov |accessdate=6 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120215083619/http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |archivedate=15 February 2012 |df= }}</ref><ref>{{cite web |title=The World Factbook: Jamaica |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |accessdate=11 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224150649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |url-status=dead }}</ref> កោះហ្រ្គីនឡែនវិញគឺមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៥៥,៩៨៤ នាក់ថ្វីត្បិតតែមានទឹកដីធំ (២,១៦៦,០០០&nbsp;គម² ស្មើនឹង ៨៣៦,៣០០&nbsp;ម៉ាយការ៉េ), ដូច្នេះហើយ ហ្រ្គីនឡែនគឺមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនទាបបំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ ០.០២៦ /គម² (០.០៦៧ /ម៉ាយការ៉េ)។<ref>{{cite web|url=http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE|title=Grønlands Statistik}}</ref> ខណៈពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិកបានរក្សាចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេ, ប្រជាជនទីក្រុងធំៗមិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះប្រទេសទាំងនេះទេ។ នៅការ៉ាប៊ីនក៏មានទីក្រុងធំៗផងដែរ មិនមែនមានតែនៅលើអាមេរិកដីគោកនោះឡើយ។ តែទីក្រុងដែលធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងនោះគឺ ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក និងទីក្រុងញូវយ៉ក។ មានតែទីក្រុងពីរនេះទេនៅលើទ្វីបដែលមានចំនួនប្រជាជនលើសពីប្រាំបីលាននាក់និងពីរលើបីនៅអាមេរិក។ ទំហំទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មាន ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស តូរ៉ុនតូ<ref>{{cite web|author=|url=https://www.thestar.com/news/city_hall/2013/03/05/torontos_population_overtakes_chicago.html |title=Toronto's population overtakes Chicago |work=Toronto Star |date=5 March 2013}}</ref> ឈីកាហ្គោ ហាវ៉ាណា សានតូដូម៉ីងកូ និងក្រុង[[ម៉ុងរ៉េអាល់]]។ ទីក្រុងនានានៅតំបន់[[ក្រវ៉ាត់ព្រះអាទិត្យ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកដូចជា [[ហ៊ូស្តុន]] [[ហ្វីនិច]] ម៉ៃអាមី [[អាត្លង់តា]] និង[[ឡាសវេហ្គាស]]គឺកំពុងតែមានការរីកធំឡើងនៃចំនួនប្រជាជន។ បុព្វហេតុដែលនាំឱ្យមានបន្ទុះប្រជាជនគឺ អាកាសធាតុក្តៅ មានឧស្សាហកម្មធំៗ និងការហូរចូលនៃជនអន្តោប្រវេសន៍។ ទីក្រុងដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺ [[ទីជួណា]] (ម៉ិកស៊ិក) ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសានឌីអេហ្គោ (សហរដ្ឋ) បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ពីគ្រប់ផ្នែកនៃអាមេរិកឡាទីន ហើយព្រមទាំងជនជាតិអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីខ្លះៗទៀតផង។ នៅពេលដែលទីក្រុងនៃតំបន់ក្តៅទាំងនេះកំពុងបន្តលូតលាស់ វានឹងអាចនាំឱ្យជួបនឹងបញ្ហាកង្វះទឹកប្រើប្រាស់នាពេលអនាគត។<ref>{{cite book|last1=Cetron |first1=Marvin J. |last2=O'Toole |first2=Thomas |url=https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr |url-access=registration |title=Encounters with the future: a forecast of life into the 21st century |publisher=Mcgraw-Hill |date=April 1982 |page=[https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr/page/34 34]|isbn=9780070103474 }}</ref> [[តំបន់មាតុធានី]]ចំនួនប្រាំបីលើដប់គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងអស់។ តំបន់មាតុធានីទាំងនោះគឺសុទ្ធតែមានចំនួនប្រជាជនលើសពី ៥.៥ លាននាក់ ដូចជា៖ [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក]] [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស]] [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ]] និង[[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក]]ជាដើម។<ref name=PopEstCBSA>{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data|work=2010 United States Census|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=14 April 2011|accessdate=14 April 2011}}{{dead link|bot=medic|date=April 2020}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ខណៈដែលតំបន់ទីប្រជុំជនធំជាងគេគឺស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ប្រទេសម៉ិចស៊ិកគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃតំបន់មាតុធានីដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង: [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]]។<ref>{{cite web |title=The World Factbook: Mexico |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agence |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}</ref> ប្រទេសកាណាដាក៏មានឈ្មោះនៅក្នុងតំបន់មាតុធានីធំៗទាំងដប់នៅលើពិភពលោកផងដែរដោយមាន[[តំបន់មាតុធានីតូរ៉ុនតូ]]ដែលមានប្រជាជនចំនួនប្រាំមួយលាននាក់។<ref name=statcan2006>{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |title=Toronto, Ontario (Census metropolitan area) |author=Statistics Canada |authorlink=Statistics Canada |work=[[Canada 2006 Census|Census 2006]] |year=2006 |accessdate=29 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150114131145/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |archivedate=14 January 2015 }}</ref> ទីក្រុងជាប់គ្នានៅតាម[[ព្រំដែនកាណាដា–សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[ព្រំដែនម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបង្កើតចេញជាតំបន់មាតុធានីអន្តរជាតិ។ ទីក្រុងទាំងនោះបានក្លាយជាក្រុងដែលមានផលិតភាពខ្ពស់បំផុត ដូចជា [[ឌីត្រយ–វីនសឺរ]] និង[[សានឌីអេហ្គោ–ទីជួណា]] ហើយកំពុងជួបនឹងការរីកចម្រើនផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ មាតុធានីទាំងពីរនេះគឺទទួលខុសត្រូវលើការនាំចូលនិងនាំចេញនៃជំនួញពាណិជ្ជកម្មធំៗ។<ref>{{cite web|publisher=Detroit Regional Chamber |year=2006 |url=http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060321130504/http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archivedate=21 March 2006 |title=Detroit/Windsor Border Update: Part I – Detroit River International Crossing Study}}</ref><ref name="Planning SD-TJ">{{cite web |title=Chapter IV Planning for the Future: Urban & Regional Planning in the San Diego-Tijuana Region |publisher=International Community Foundation |url=http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |accessdate=20 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723181848/http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |archivedate=23 July 2011 }}</ref> តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាតំបន់មាតុធានីធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងចំនួនដប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ តាមជំរឿនចំនួនប្រជាជនថ្នាក់ជាតិពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងការប៉ាន់ស្មានជំរឿនពីប្រទេសកាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ {| class="sortable wikitable" class="wikitable" |- | '''តំបន់មាតុធានី''' | '''ចំនួនប្រជាជន''' | '''ទំហំ''' | '''ប្រទេស''' |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | ២១,១៦៣,២២៦<sup>†</sup> | {{convert|7346|km2|sqmi|abbr=on}} | ម៉ិកស៊ិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | ១៩,៩៤៩,៥០២ | {{convert|17405|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូសអាន់ជ័រលេស]] | ១៣,១៣១,៤៣១ | {{convert|12562|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]] | ៩,៥៣៧,២៨៩ | {{convert|24814|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[ដាឡាស់-ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស–ហ្វតវត]] | ៦,៨១០,៩១៣ | {{convert|24059|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]] | ៦,១៣១,១៥៨ | {{convert|26061|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]] | ៦,០៥៤,១៩១<sup>†</sup> | {{convert|5906|km2|sqmi|abbr=on}} | កាណាដា |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលព្យា]] | ៦,០៣៤,៦៧៨ | {{convert|13256|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីវ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.|វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] | ៥,៩៤៩,៨៥៩ | {{convert|14412|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីផ្លរីដាខាងត្បូង|ម៉ៃអាមី]] | ៥,៨២៨,១៩១ | {{convert|15896|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |} <small><sup>†</sup>ជំរឿនឆ្នាំ២០១១។</small> {{Clear}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{main|សេដ្ឋកិច្ចទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}} {{see also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (មធ្យម)|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (យអទ)}} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]]<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=16&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273%2C156%2C283%2C238%2C243%2C253%2C258%2C111&s=PPPGDP&grp=0&a= IMF WEO database, April 2020]</ref> <small>(យអទ កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)</small><br /><small>គិតជា ខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]</small> ! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ |- | ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩ |- | ២ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}} || ២,៦១៦,២៨៩ || ២០១៩ |- | ៣ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៩០៤,៣៩៣ || ២០១៩ |- | ៤ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ២៥៤,៨៦៥ || ២០១៥ |- | ៥ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ១៩៩,៣៩៥ || ២០១៩ |- | ៦ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ១៥២,៧៧៩ || ២០១៩ |- | ៧ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១៣០,៩២៧ || ២០១៤ |- | ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ១១១,៩៩៨ || ២០១៩ |- | ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៩២,០៦២ || ២០១៩ |- | ១០ ||align=left|{{Flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ}} || ៥៥,៥៧៨ || ២០១៩ |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]] <small>(មធ្យម, កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)</small><br /><small>គិតជាខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]</small> ! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ |- | ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩ |- | ២ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៨៤៦,៥៩៥ || ២០១៣ |- | ៣ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}}||១,៣២២,៤៨៩||២០២០ |- | ៤ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១០៤,៣៣៧ || ២០១៦ |- | ៥ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ៩៦,៨៥១ || ២០១៧ |- | ៦ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ៩៦,២៩១ || ២០២០ |- | ៧ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ៨៦,៣៩៧ || ២០២០ |- | ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ៧៣,៣៦៩ || ២០២០ |- | ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៦៥,១៧៩ || ២០២០ |- | ១០ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ}}}} || ២៨,២៣៣ || ២០០៨ |} ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានវាយតម្លៃក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ ដោយ[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] (មរអ) ឱ្យដឹងថា ផសស នៅអាមេរិកខាងជើងគឺស្មើនឹង ៤១,៨៣០ ដុល្លារ ដែលធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងជាទ្វីបមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref name="IMFcapitaGDP"/> បន្ទាប់មកគឺ[[អូសេអានី]]។<ref name="cia-us"/> កាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងបីនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុត។<ref name="cia-us">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=United States, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=26 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |url-status=dead }}</ref> បើយោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (ផសស) នៅសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៥៧,៤៦៦ ដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true|title=GDP per capita (current US$) – Data|author=World Bank|publisher=World Bank|website=data.worldbank.org|access-date=24 September 2017}}</ref> វិស័យសេវាកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៧៧% នៃផសស សរុប (ប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០១០) វិស័យឧស្សាហកម្ម ២២% និងវិស័យកសិកម្មមាន ១.២%។<ref name="cia-us"/> សហរដ្ឋអាមេរិកមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងហើយនិងទ្វីបអាមេរិកទាំងមូល<ref>{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/south-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of South American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=25 September 2017}}</ref><ref name=IMFcapitaGDP/> ចំណែកឯ ផសស វិញក៏ខ្ពស់ជាងគេបំផុតដែរ។<ref name="IMFcapitaGDP">{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of North American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=22 February 2017|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170924205236/http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|archivedate=24 September 2017}}</ref> [[File:President Donald J. Trump at the G20 Summit (44300765490).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីម៉ិកស៊ិក លោក[[អេនរីកេ ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ|ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ]], ប្រធានាធិបតី សរអ [[ដូណាល់ ត្រាំ|ត្រាំ]], និងនាយករដ្ឋមន្រ្តីកាណាដា លោក[[ចាស្ទីន ទ្រូដូ|ទ្រូដូ]] កំពុងចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាណាដា–ម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០ នៅប៊ុយណូស៊ែ ឆ្នាំ២០១៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០]] នៅឯទីក្រុងប៊ុយណូស៊ែ ប្រទេសអាហ្សង់ទីន នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០]] ប្រទេសកាណាដាមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ខាងវិស័យសេវាកម្មរ៉ែ និងផលិតកម្ម។<ref name="cia-ca">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=Canada, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=30 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |url-status=dead }}</ref> ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅប្រទេសកាណាដាត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមាន ៤៤,៦៥៦ ដុល្លារ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១១ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="cia-ca"/> វិស័យសេវាកម្មប្រទេសកាណាដាមានប្រមាណ ៧៨% នៃផសស សរុប វិស័យឧស្សាហកម្មមាន ២០% និងវិស័យកសិកម្មមាន ២%។<ref name="cia-ca"/> ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមាន ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (យអទ) ប្រមាណ ១៦,១១១ ដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១៥ នៅលើពិភពលោក។<ref name="imf-mx">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=9&sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2010 |publisher=International Monetary Fund |accessdate=5 March 2011}}</ref> ក្នុងនាមជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]<ref name=AIA>{{Cite book|title=Geography, An Integrated Approach|url=https://archive.org/details/geographyintegra0000waug|author=David Waugh|chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22)|pages=[https://archive.org/details/geographyintegra0000waug/page/563 563], 576–579, 633, and 640|publisher=Nelson Thornes Ltd.|edition=3rd|year=2000|isbn=978-0-17-444706-1}}</ref> ម៉ិកស៊ិកបានរក្សានូវវិស័យឧស្សាហកម្ម កសិកម្ម និងប្រតិបត្តិការទាំងទំនើបនិងចាស់។<ref name="cia-mex">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |title=Mexico, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}</ref> ប្រភពចំណូលសំខាន់ៗរបស់ម៉ិកស៊ិកមាន ប្រេងកាត ការនាំចេញនូវផលិតផលឧស្សាហកម្មផ្សេងៗ គ្រឿងអេឡិចត្រូនិច រថយន្ត គ្រឿងសំណង់ ស្បៀងអាហារ ជំនួញធនាគារ និងសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុជាដើម។<ref>{{cite web|url=http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |title=Stratfor Global Market – Mexico |publisher=Stratfor |date=30 August 2007 |accessdate=30 May 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307204352/http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |archivedate=7 March 2012 |df= }}</ref> សេដ្ឋកិច្ចអាមេរិចខាងជើងត្រូវបានកំណត់និងរៀបចំឡើងបានយ៉ាងល្អដោយតំបន់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗចំនួនបី។<ref name="UANL">{{cite book|last1=De la Torre |first1=Miguel |last2=Benavides |first2=Benigno |last3=Saldaña |first3=José |last4=Fernández |first4=Jesús |title=Sociología y Profesión|trans-title=Sociology and Profession |year=2008 |publisher=Nuevo León Autonomous University (UANL) |location=Monterrey |isbn=978-970-24-0051-6 |page=116 |chapter=Las profesiones en México: condiciones económicas, culturales y sociales |language=Spanish |quote=La economía de América del Norte se encuentra bien definida y estructurada en tres principales áreas económicas: el Tratado de Libre Comercio de América del Norte (TLCAN), el CARICOM y el Mercado Común Centroamericano}}</ref> តំបន់សេដ្ឋកិច្ចទាំងនោះមាន៖ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង (កពពសអជ) [[សហគមន៍ការ៉ាប៊ីន|សហគមន៍ការ៉ាប៊ីននិងទីផ្សារទូទៅ]] ហើយនិង[[ប្រព័ន្ធអនុកលកម្មអាមេរិកកណ្តាល|ទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល]]។<ref name="UANL" /> នៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មទាំងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលរួមក្នុងប្លុកពីរ។ ក្រៅពីប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗបីទាំងនេះ នៅមាន[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកូស្តារីកា–កាណាដា]] និងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មសេរីជាច្រើនទៀតដែលជារឿយៗ គឺរវាងប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនដូចជានៅបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលនិងការ៉ាប៊ីន។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើងគឺជា ប្លុកពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំមួយនៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗទាំងបួននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |title=Regional Trade Blocs |url=http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |publisher=University of California, Santa Cruz |accessdate=10 June 2011 |archivedate=1 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110701135703/http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |url-status=dead }}</ref> ប្លុកមួយនេះបានចាប់ដំណើរការនៅឆ្នាំ១៩៩៤ និងត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីស្តារសេដ្ឋកិច្ចឱ្យមានភាពស្មើគ្នា ហើយដើម្បីលុបបំបាត់រាល់ឧបសគ្គនានាដែលបិតផ្លូវពាណិជ្ជកម្មនិងកាត់បន្ថយការវិនិយោគពីបរទេសចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក។<ref>{{cite encyclopedia |title=North American Free Trade Agreement |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418784/North-American-Free-Trade-Agreement-NAFTA |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=10 June 2011}}</ref> ខណៈពេលដែលប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើតនិងអនុវត្តទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោករួចទៅហើយ ហើយទំនាក់ទំនងដ៏ជិតស្និតនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយគ្នាដោយមិនចាំបាច់បង់ពន្ធអាករ និងពន្ធជាតិនោះទេ។<ref>{{cite web |title=CRS Report for Congress: United States-Canada Trade and Economic Relationship – Prospects and Challenges |url=http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |publisher=Congress Research Service |last=Fergusson |first=Ian |accessdate=9 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060806171755/http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |archivedate=6 August 2006 |df= }}</ref> កពពសអជ នេះបានអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសម៉ិកស៊ិកទទួលបាននូវជំនួញពាណិជ្ជកម្មសេរីដូចនឹងសហរដ្ឋនិងកាណាដាដែរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីបានលុបបំបាត់ពន្ធគយដែលធ្លាប់មានលើជំនួញពាណិជ្ជកម្មសហរដ្ឋអាមេរិក–ម៉ិកស៊ិក។ ទំហំពាណិជ្ជកម្មក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ជារៀងរាល់ឆ្នាំហើយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ពាណិជ្ជកម្មផ្ទៃក្នុងរវាងប្រទេសទាំងបីនៃ កពពសអជ បានឈានដល់ការកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺកើនបាន ២៤.៣% ឬស្មើនឹង ៧៩១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref>{{cite web|url=http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808161643/http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archivedate=8 August 2011 |title=NAFTA Trade Volume Increases}}</ref> ផសស (យអទ) របស់ប្លុកពាណិជ្ជកម្ម កពពសអជ គឺខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដោយមាន ១៧.៦១៧ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=16 |title=2010 Report Countries by GDP (PPP) |publisher=International Monetary Fund |date=14 September 2006 |accessdate=31 October 2011}}</ref> ផ្នែកមួយនេះហើយ ដែលបានសន្មតថាសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅលើលោកដោយមាន ផសស ជាមធ្យមប្រមាណ ១៤.៧ រយកោដិដុល្លារក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref name=bea2011>{{Cite press release|url=https://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf|title=BEA News Release: Gross Domestic Product|publisher=Bureau of Economic Analysis|accessdate=3 February 2014|archivedate=9 កក្កដា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709041929/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf}}</ref> ប្រទេសទាំងបីដើរតួជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ម៉ិកស៊ិកនិងកាណាដា<ref>{{cite web |title=United States Foreign Trade Highlights |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1012yr.html |publisher=United States of America Bureau of the Census |accessdate=3 February 2014}}</ref> ចំណែកឯប្រទេសកាណាដានិងម៉ិកស៊ិកវិញគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំទីបីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |title= Canadian Manufacturing Association |url= http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |accessdate= 9 June 2011 |archivedate= 4 មិថុនា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110604035537/http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Mexico Free Trade Agreements |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |publisher=Federation of American Scientists |accessdate=9 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623092721/http://www.fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |archivedate=23 June 2011 |df= }}</ref> ប្លុកពាណិជ្ជកម្មការ៉ាប៊ីន (ហៅកាត់ថា ការីកូម) បានចុះជាកិច្ចព្រមព្រៀងនៅឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសចំនួន ១៥ នៅតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០០ ទំហំពាណិជ្ជកម្មរបស់ការីកូមមាន ៩៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ ការីកូមបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតលិខិតឆ្លងដែនរួមសម្រាប់ប្រទេសដែលជាប់ទាក់ទង។ ក្នុងទសវត្សកន្លងៗមក ប្លុកពាណិជ្ជកម្មភាគច្រើនតែងផ្តោតលើកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី ហើយនៅក្រោមការិយាល័យចរចារបស់ការីកូម កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីត្រូវបានចុះហត្ថលេខាចូលជាធរមាន។ ការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកកណ្តាលបានកើតឡើងនៅក្រោមការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល (កពផទអក) ក្នុងឆ្នាំ១៩៦១។ នេះគឺជាការខិតខំប្រឹងប្រែងដំបូងដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រជាជាតិនានានៅអាមេរិកកណ្តាលឱ្យមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុកាន់តែរឹងមាំ។ ការបង្កើតនៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាលថ្មីបានធ្វើឱ្យអនាគតរបស់ កពផទអក មានភាពស្ទាក់ស្ទើរបន្តិច។<ref>{{cite web |title=Central American Community and Market |url=http://www.infoplease.com/ce6/history/A0811094.html |publisher=Pearson Education|accessdate= 3 February 2014}}</ref> [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាល]] (កពណសអក) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលចំនួនប្រាំរួមជាមួយនឹងសាធារណរដ្ឋដូមីនិក និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គោលដៅរបស់កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង កពផទអក ដែរ។ ក្រៅពីសហរដ្ឋអាមេរិក, ប្រទេសកាណាដាក៏មានទំនាក់ទំនងជាមួយប្លុកពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាលផងដែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះ សំណើក្នុងការបង្កើត[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកាណាដា–អាមេរិកកណ្តាល]]គឺកំពុងតែធ្វើឡើង ហើយគោលដៅរបស់វាគឺដូចនឹង កពណសអក របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។ ===ការដឹកជញ្ជូន=== {{main|ដំណឹកជញ្ជូននៅអាមេរិកខាងជើង}} [[File:PanAmericanHwy.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]ឆ្លងកាត់[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ចាប់ផ្តើមពី[[ឈូងប្រុឌហូ, អាឡាស្កា]] រហូតដល់[[អ៊ូសូអ៊ីអា]] នៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន]] គន្លង[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]នៅទ្វីបអាមេរិកគឺជាផ្នែកមួយនៃបណ្តាញផ្លូវគោកដែលមានប្រវែងជិត ៤៨,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង ៣០,០០០ ម៉ាយ) ដែលធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ប្រទេសដីគោកនៃទ្វីបអាមេរិក។ មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំងគឺមិនមានប្រវែងជាក់លាក់ទេពីព្រោះរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋនិងកាណាដាមិនដែលកំណត់ផ្លូវជាក់លាក់ណាមួយថាជាផ្នែកនៃមហាវិថីនេះឡើយ ហើយប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញគឺមានបណ្តាញសាខាជាច្រើនដែលភ្ជាប់ទៅនឹងព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រវែងសរុបនៃផ្នែករបស់មហាវិថីនេះពីប្រទេសម៉ិកស៊ិករហូតដល់ភាគខាងជើងបំផុតគឺប្រហែលមានចំនួន ២៦,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង១៦,០០០ ម៉ាយ) ។ [[File:Class1rr.png|thumb|left|ផែនទីនៃបណ្តាញ[[ប្រភេទផ្លូវដែក|ប្រភេទផ្លូវដែកទី១]] នៅអាមេរិកខាងជើងក្នុងឆ្នាំ២០០៦]] ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ទ្វីបដំបូងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ ដោយតភ្ជាប់ផ្លូវដែកពីភាគខាងកើតសហរដ្ឋអាមេរិករហូតទៅដល់ឆ្នេរប៉ាស៊ីហ្វិចនៅរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា។<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11371/ |title = Ceremony at "Wedding of the Rails", May 10, 1869 at Promontory Point, Utah |website = [[World Digital Library]] |date = 10 May 1869 |accessdate = 20 July 2013 |archivedate = 18 តុលា 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131018052635/http://www.wdl.org/en/item/11371/ |url-status = dead }}</ref> បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់ការសាងសង់នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៦៩, បណ្តាញផ្លូវដែកនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្លូវដែលឆ្លងកាត់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងដំបូងបង្អស់ ប៉ុន្តែវាមិនជាប្រព័ន្ធផ្លូវដែកធំជាងគេលើពិភពលោកនោះទេ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកហ្គ្រេនត្រាក់របស់កាណាដា (ឆ្នាំ១៨៦៧) បានលាតសន្ធឹងចម្ងាយជាង ២,០៥៥ គម (១,២៧៧ ម៉ាយ) ភ្ជាប់ពីខេត្តអនតារីយ៉ូរហូតទៅដល់តំបន់និងខេត្តត្រជាក់ៗនៃភាគខាងលិចប្រទេសកាណាដា។ ===គមនាគមន៍=== ប្រព័ន្ធលេងទូរស័ព្ទដែលគេស្គាល់គឺ [[គម្រោងលេងទូរស័ព្ទអាមេរិកខាងជើង]], វាគឺជាគម្រោងលេខទូរស័ព្ទដែលមាននៅក្នុង ២៤ ប្រទេសនិងតំបន់៖ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងតំបន់របស់ខ្លួន ប្រទេសកាណាដា ប៊ឺមូដា និងប្រទេសការ៉ាប៊ីនចំនួន ១៧។ ==វប្បធម៌== [[File:Yankee Stadium upper deck 2010.jpg|thumb|កីឡា[[បេហ្ស៍ប័ល]]ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាល្បែងកីឡាប្រពៃណីជាតិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]] កាណាដានិងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស ដូច្នេះហើយ ប្រទេសទាំងពីរមានវប្បធម៌ស្រដៀងនឹងគ្នា។ កោះក្រូអិនឡង់ធ្លាប់បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ជាច្រើនពីតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសកាណាដា ឧទាហរណ៍៖ [[ទូលី (ជនជាតិ)|ជនជាតិទូលី]]។ អញ្ជឹងហើយ បានជាក្រូអិនឡង់បច្ចុប្បន្នចែករំលែកវប្បធម៌មួយចំនួនជាមួយជនជាតិដើមកាណាដា។ ក្រូអិនឡង់ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសណ័រឌីក]]ផងដែរ ព្រោះថាកោះនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមដាណឺម៉ាកប្រមាណពីពីរទៅបីសតវត្សរួចទៅហើយ។<ref>{{Cite web|url=https://arcticfriend.dk/bag-om-groenland/|title=BAG OM GRØNLAND|website=Arctic Friend|language=da-DK|access-date=2020-04-18}}</ref> ប្រទេសដែលនិយាយភាសាអាស្ប៉ាញនៅអាមេរិកខាងជើងបានចែករំលែកវប្បធម៌ស្រដៀងៗគ្នា ព្រោះថាប្រទេសទាំងនោះធ្លាប់ជាដែនដីអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញ។ ជនជាតិដើមដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលសព្វថ្ងៃបានកំពុងព្យាយាមថែរក្សានូវវប្បធម៌និងអារ្យធម៌របស់ពួកគេ។ និយាយរួម ប្រជាជាតិនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញដូចគ្នាហើយមានភាពស្រដៀងគ្នាច្រើន។ នៅតំបន់ខាងជើងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិក ជាពិសេសទីក្រុង[[ម៉ុនតេរីយ]] ទីជួណា [[ស៊ូដាដស្វេរេស]] [[ម៉ិកស៊ីកាលី]] គឺទទួលបានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសហរដ្ឋអាមេរិក ទាំងខាងវប្បធម៌និងរបៀបរស់នៅ។ ក្នុងចំណោមទីប្រជុំជនដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនេះ ទីក្រុងដែលទទួលឥទ្ធិពលពីអាមេរិកច្រើនជាងគេ ឫអាចនិយាយបានថាទីក្រុង[[អាមេរិកនីយកម្ម]]គឺ ក្រុងម៉ុនតេរីយ។<ref name="MonterreyFall">{{cite news |title=Special report: If Monterrey falls Mexico falls – Reuters |work=Reuters |date=1 June 2011 |last=Emmot |first=Robert}}</ref> ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺនៅតែជាគុណលក្ខណៈដ៏សំខាន់របស់ជាតិសាសន៍ជាច្រើនដែលនៅជិតព្រំដែនភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គេបានឃើញថា ឥទ្ធិពលនៃចក្រភពអង់គ្លេសមកលើរដ្ឋការ៉ាប៊ីនមួយចំនួនបានថយធ្លាក់ចុះដោយរដ្ឋទាំងនោះបានចាប់យកការអនុវត្តទៅតាមប្រជាជាតិផ្សេងៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ទាំងនេះអាចបណ្តាលមកពីមានចំនួនប្រជាជនតិចតួចនៃបណ្តាប្រទេសការ៉ាប៊ីនដែលនិយាយភាសាអង់គ្លេសហើយក៏ព្រោះតែប្រទេសទាំងនោះភាគច្រើនមានប្រជាជនរស់នៅបរទេសច្រើនជាងប្រជាជនរស់នៅក្នុងស្រុក។ ===កីឡា=== ប្រទេសកាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់សំណើរួមគ្នាដើម្បីធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់ពិភពលោកគឺ [[បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|ហ្វីហ្វាឆ្នាំ២០២៦]]។ តារាងខាងក្រោមនេះគឺបង្ហាញពីលីគកីឡាប្រជាប្រិយបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងតាមលំដាប់លំដោយចំណូលមធ្យម។<ref>[http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ "The 'Big Five' in North American Pro Sports"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522024423/http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ |date=22 ឧសភា 2015 }}, FiveThrityEight, Nate Silver, 4 April 2014.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/football/2014/mar/12/mls-soccer-nfl-nba-mlb-nhl-epl-business "MLS vs the major leagues: can soccer compete when it comes to big business?"], Guardian.com, 12 March 2014.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !លីគ/ក្របខ័ណ្ឌ || ប្រភេទកីឡា || ប្រទេស || បង្កើតឡើង || ចំនួនក្រុម || ចំណូល<br />$ (គិតជារយកោដិ) || អ្នកទស្សនា<br />ជាមធ្យម |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបជាតិអាមេរិក]] (កបឱអ) || [[កីឡាបាល់ឱបអាមេរិកាំង]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក || ១៩២០ || ៣២ || $៩.០ || {{nts|67,604}} |- | align=left | [[មេជ័រលីគបេហ្ស៍បល]] (មលប) || [[កីឡាបេហ្ស៍បល]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៨៦៩ || ៣០ || $៨.០ || {{nts|30458}} |- | align=left | [[សមាគមបាល់បោះជាតិ]] (សបជ) || [[កីឡាបាល់បោះ]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩៤៦ || ៣០ || $៥.០ || {{nts|17,347}} |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌជាតិកីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || [[កីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩១៧ || ៣១ || $៣.៣ || {{nts|17,720}} |- | align=left | [[លីគកំពូលម៉ិកស៊ិក|លីហ្កាអ៊ឹមអ៊ិច]]|| [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | ម៉ិកស៊ិក || ១៩៤៣ || ១៨ || $០.៦ || {{nts|25,557}} |- | align=left | [[មេជ័រលីគសកខឺ]] (មលស) || [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩៩៤ || ២៤{{refn|group=sn|មលស មានគម្រោងពង្រីកចំនួនក្រុមរហូតដល់ទៅ ២៦ ត្រឹមឆ្នាំ២០២០ ហើយនឹងបន្តពង្រីកដល់ ២៨ ក្រុមត្រឹមឆ្នាំ២០២៦។}} || $០.៥ || {{nts|21574}} |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបកាណាដា]] (កបឱក) || [[កីឡាបាល់ឱបកាណាដា]] || align=left | កាណាដា || ១៩៥៨ || ៩ || $០.៣ || {{nts|23890}} |} {{reflist|group=sn}} ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជី ទង់ជាតិនៅអាមេរិកខាងជើង]] *[[បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើង]] ==ឯកសារយោង== '''លេខយោង''' {{notelist|30em}} '''អាគតដ្ឋាន''' {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|commons=North America|n=North America|wikt=North America|b=North America|q=North America|s=North America|v=North America|voy=North America}} * [http://www.answers.com/topic/north-america Houghton Mifflin Company, "North America"] * [[Media:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008 SMIL.svg|Interactive SVG version of Non-Native American Nations Control over N America 1750–2008 animation]] <!-- Please respect alphabetical order except N. America which is at top --> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាមេរិកខាងជើង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] drb7g7mf0a6zwhnd9xudw9wmnf8r44j បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ 0 41856 342644 313646 2026-11-08T03:33:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342644 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Queen_Suthida,_Royal_ploughing_ceremony_2019.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| [[សុទិតា|សម្តេចព្រះនាងចៅសុទិតា ព័ជ្រសុធាពិមលលក្សន ព្រះបរមរាជិនី]],( ព្រះអគ្គមហេសីនៃ[[វជិរាលង្ករណ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្ររាមាធិបតីស្រីសិន្ទ្រមហាវជិរាលង្ករណ។ ព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ]]).]] ''' រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ''' ==== [[ប្រវត្តិដែនដីសុខោទ័យ| អាណាចក្រសុខោទ័យ]] ==== ==== [[រាជវង្សព្រះរោង]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" | ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះស្នំ |- |[[ឯកសារ:วัดมหาธาตุ_001.jpg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងសឿង]] ព្រះអគ្គមហេសី១ នៃ[[ឝ្រីឥន្ទ្រាទិត្យ|ពុកឃុនឝ្រីឥន្ទ្រាទិត្យ រឺ ពញារោង]]. |- | |} === [[អាណាចក្រអយុធ្យា]] === ==== [[រាជវង្សឧទង]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" | ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះស្នំ |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | ព្រះនាងភូមិម៉ាវ៉ាឌី ព្រះអគ្គមហេសីនៃ[[ឧទង|ព្រះបាទឧទង]]. |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | មិនស្គាល់ឈ្មោះ ព្រះអគ្គមហេសីនៃ[[ព្រះចៅ រាមេសូរ]]. |- | |} ==== [[រាជវង្សសុវណ៌ភូមិ]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" | ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះស្នំ |- |[[ឯកសារ: Suriyothai_on_her_elephant.jpg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងឝ្រីសុរិយោទ័យ]] ព្រះអគ្គមហេសី១ នៃ[[មហាចក្រពត្តិ|ព្រះបាទមហាចក្រពត្រាធិរាជ]]. |- | |} ==== [[ប្រវត្តិដែនដីសុខោទ័យ|រាជវង្សសុខោទ័យ]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" | ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះស្នំ |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[វិសុទ្ធិក្ឞត្រីយ៍|ព្រះនាងវិសុទ្ធិក្ឞត្រីយ៍]] ព្រះអគ្គមហេសី១ នៃ[[មហាធម៌រាជាធិរាជ|ព្រះបាទមហាធម៌រាជាធិរាជ]]., ព្រះមាតានៃ[[នរេឝ្វរ|ព្រះបាទនរេឝ្វរ]]. |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងមណីរតនា]] ព្រះអគ្គមហេសី១ នៃ[[នរេឝ្វរ|ព្រះបាទនរេឝ្វរ]]. |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[អ្នកអង្គម្ចាស់ឯកក្សត្រី|ព្រះនាងឯកក្សត្រី]] ព្រះអគ្គមហេសី២ នៃ[[នរេឝ្វរ|ព្រះបាទនរេឝ្វរ]].,ព្រះរាជធីតា[[ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌]], [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]-[[សម័យលង្វែក]] <ref>''พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)''. นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2553, หน้า 161</ref><ref>กิตติ วัฒนะมหาตม์. ''ตำนานนางกษัตริย์''. กรุงเทพฯ : สร้างสรรค์บุ๊คส์, 2553, หน้า 310</ref> <ref name="ละแวก">{{cite web |url= http://www.iseehistory.com/index.php?lay=show&ac=article&Id=538787072&Ntype=12 |title= พระนเรศวรฯ กับเมืองละแวก ใน พงศาวดารละแวก ฉะบับแปล จ.ศ. ๑๑๗๐ |author=|date= 21 เมษายน 2555 |work= I see history |publisher=|accessdate= 10 มิถุนายน 2561}}</ref> |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | អយុធ្យាមីប៉ាយ៉ា(មិនស្គាល់ឈ្មោះ) ព្រះអគ្គមហេសី៣ នៃ[[នរេឝ្វរ|ព្រះបាទនរេឝ្វរ]],ព្រះរាជធីតា ព្រះមហាក្សត្រ អាណាចក្រល៉ា្នន៉ា (លាននា). |- | |} ==== [[រាជវង្សប្រាសាទទង]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" | ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះស្នំ |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | ព្រះនាងក្សត្រី ព្រះអគ្គមហេសី១ នៃ[[នារាយណ៍|ព្រះបាទនារាយណ៍]]. |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | ព្រះផេនភី(មិនស្គាល់ឈ្មោះ) ព្រះអគ្គមហេសី២ នៃ[[នារាយណ៍|ព្រះបាទនារាយណ៍]]. |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | ថៅស្រីជូឡាឡាក់ (ចាម) ព្រះស្នំ នៃ[[នារាយណ៍|ព្រះបាទនារាយណ៍]]. |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | គសាវ៉ាឌី (រ័ត្នយ៉ាធាវី) ព្រះស្នំ នៃ[[នារាយណ៍|ព្រះបាទនារាយណ៍]]. |- | |} ==== [[រាជវង្សបានព្លូហ្លួង]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" | ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះស្នំ |- |[[ឯកសារ: Seal_of_Ayutthaya_(King_Narai)_goldStamp_bgred.png |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងរ៉ាចនរ៉ក់]] ព្រះអគ្គមហេសី១ នៃ[[ទាយស្រះ|ព្រះបាទទាយស្រះ]]. |- | |} === [[អាណាចក្រធនបុរី]] === ==== [[រាជវង្សធនបុរី]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" | ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះស្នំ |- |[[ឯកសារ: Phra_Racha_Wang_Derm_(I).jpg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងបាតបូរីឆា]] ព្រះអគ្គមហេសី១ នៃ[[តាកស៊ីន|ព្រះបាទតាកស៊ីន]]. |- | |} === [[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ]] === ==== [[រាជវង្សចក្រី]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" | ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះស្នំ |- |[[ឯកសារ: Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងអាម៉ារិនដារ៉ា]] ព្រះអគ្គមហេសី នៃ[[ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក|ព្រះបាទពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក]]. |- |[[ឯកសារ: Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងស្រីសុរិន្ទយ៉េនដារ៉ា]] ព្រះអគ្គមហេសី នៃ[[ពុទ្ធលើសឡានភាល័យ|ព្រះបាទពុទ្ធលើសឡានភាល័យ]]. |- |[[ឯកសារ: Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងគន្ធុនធីបផាយ៉ាវ៉ាឌី]] ព្រះមហេសី នៃ[[ពុទ្ធលើសឡានភាល័យ|ព្រះបាទពុទ្ធលើសឡានភាល័យ]]. |- |[[ឯកសារ: Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងស្រីសុលឡាឡៃ]] ព្រះស្នំ នៃ[[ពុទ្ធលើសឡានភាល័យ|ព្រះបាទពុទ្ធលើសឡានភាល័យ]].,ព្រះមាតានៃ[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|ព្រះបាទចេស្ដាបតិន្ទ្រ]]. |- |[[ឯកសារ: Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ព្រះនាងសូម៉ាណាតវ៉ាដថណាវ៉ាឌី]] ព្រះអគ្គមហេសី១ នៃ[[មង្កុដ|ព្រះបាទមង្កុដ]] |- |[[ឯកសារ: Queen_Debsirindra.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ទេពសិរិន្ទ្រ|សម្តេចព្រះទេពសិរិន្ទ្រាបរមរាជិនី]] ព្រះអគ្គមហេសី២ នៃ[[មង្កុដ|ព្រះបាទមង្កុដ]].,ព្រះមាតានៃ[[ចុល្លាង្ករណ៍|ព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍]]. |- |[[ឯកសារ: Queen_Sunandha_of_Siam.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ សុន័ទ្នាកុមារីរ័តន៍|សម្តេចព្រះនាងចៅសុន័ទ្នាកុមារីរ័តន៍]] ព្រះអគ្គមហេសី១ នៃ[[ចុល្លាង្ករណ៍|ព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍]]. |- |[[ឯកសារ: Savang_Vadhana_Queen_consort_of_Siam.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[សាវាដវ័ទន្នា|សម្តេចព្រះនាងចៅសាវាដវ័ទន្នា]] ព្រះអគ្គមហេសី នៃ[[ចុល្លាង្ករណ៍|ព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍]]. |- |[[ឯកសារ:สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ.jpg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[សៅវភាផង់សី|សម្ដេចព្រះនាងចៅសៅវភាផង់សីុ ព្រះបរមរាជិនីនាថ]] ព្រះអគ្គមហេសី២ នៃ[[ចុល្លាង្ករណ៍|ព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍]]. ]].,ព្រះមាតានៃ[[វជិរាវុធ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ]]. |- |[[ឯកសារ: HM_Queen_Indrasakdi_Sachi.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ឥន្ទ្រសក្តិសចី|សម្តេចព្រះនាងចៅឥន្ទ្រសក្តិសចី ព្រះវររាជជាយា]] ព្រះអគ្គមហេសី នៃ[[វជិរាវុធ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ]]. |- |[[ឯកសារ: Prueang_Sucharitakul_14-7-64.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[សុច្រិត្តសុតា|ព្រះសុច្រិត្តសុតា]] អគ្គមហេសី នៃ[[វជិរាវុធ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ]]. |- |[[ឯកសារ: Lashamilavan.jpg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ល័ក្សមីលាវ័ល្យ| ព្រះនាងល័ក្សមីលាវ័ល្យ]] អគ្គមហេសី នៃ[[វជិរាវុធ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ]]. |- |[[ឯកសារ: Suvaddhana_and_Bejaratana_Rajasuda_in_1925.jpg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[សម្តេចព្រះនាងសុវ័ទ្នា ព្រះវររាជទេវី]] ព្រះវររាជទេវី នៃ[[វជិរាវុធ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្រមហាវជិរាវុធ ព្រះមង្កុដក្លៅចៅយូហួ]]. |- |[[ឯកសារ: HM_Queen_Rambhai.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[រាំភៃផាន់នី|រាំភៃផាន់នី]] អគ្គមហេសីព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃ[[ប្រជាធិផុក|ព្រះប៉ុកក្លៅចៅយូហួ]]. |- |[[ឯកសារ: Queen_Sirikit_of_Thailand_2008.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[សិរិកិតិ៍|សម្ដេចព្រះនាងចៅសិរិកិតិ៍ ព្រះបរមរាជិនីនាថ ព្រះបរមរាជជននីផាន់ពីហ្លួង]] ព្រះបរមរាជិនីនាថ នៃ[[ភូមិពលអតុល្យតេជ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្ទ្រ មហា ភូមិពលអតុល្យតេជ]]. |- |[[ឯកសារ: Queen Suthida 2019.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[សុទិតា|សម្តេចព្រះនាងចៅសុទិតា ព័ជ្រសុធាពិមលលក្សន ព្រះបរមរាជិនី]],( ព្រះអគ្គមហេសីនៃ[[វជិរាលង្ករណ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្ររាមាធិបតីស្រីសិន្ទ្រមហាវជិរាលង្ករណ។ ព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ]]). <ref>{{cite web|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2562/B/011/T_0001.PDF|format=PDF|script-title=th:ประกาศ เรื่อง สถาปนาสมเด็จพระราชินี|publisher=Ratchakitcha [Royal Thai Government Gazette]|website=Ratchakitcha.soc.go.th|accessdate=1 May 2019}}</ref> |- |[[ឯកសារ: Princess Soamsavali 2010-12-7 Cropped 1.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[សោមសវលី|ព្រះចៅវរវង្សធើ ព្រះអង្គម្ចាស់សោមសវលី ក្រុមមុឺនសុធនារីនាថ]] ព្រះមហេសី នៃ[[វជិរាលង្ករណ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្ររាមាធិបតីស្រីសិន្ទ្រមហាវជិរាលង្ករណ។ ព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ]]).<ref>{{cite journal|journal=ราชกิจจานุเบกษา|volume=93|issue=150|pages=3743|title=แถลงการณ์พระราชวัง เรื่องทรงหมั้น|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2519/D/150/3743.PDF|date=7 ธันวาคม พ.ศ. 2519|language=ไทย}}</ref><ref>{{cite journal|journal=ราชกิจจานุเบกษา|volume=93|issue=157ง|pages=4103|title=ข่าวในพระราชสำนัก|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2519/D/157/4103.PDF|date=28 ธันวาคม พ.ศ. 2519|language=ไทย}}</ref> <ref>{{cite journal|journal=ราชกิจจานุเบกษา|volume=94|issue=13ก|pages=62|title=พระบรมราชโองการ ประกาศสถาปนา พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2520/A/013/62.PDF|date=22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2520|language=ไทย}}</ref> |- |[[ឯកសារ: Emblem_of_the_House_of_Chakri.svg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ យុវធិតា ផលប្រៈស្រើដ្ឋ |ស្នំឯក ស៊ុចារិនី វិវជ្ជររង្ស ]] ព្រះស្នំ នៃ[[វជិរាលង្ករណ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្ររាមាធិបតីស្រីសិន្ទ្រមហាវជិរាលង្ករណ។ ព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ]]).<ref>{{Cite web |url=https://www.kidteung.com/%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%99%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%82%E0%B8%AD%E0%B8%A3%E0%B8%AA%E0%B9%81%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%97%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%877%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B9%8C.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019233336/https://www.kidteung.com/%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%99%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9%89/%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%82%E0%B8%AD%E0%B8%A3%E0%B8%AA%E0%B9%81%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%97%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%877%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B9%8C.html |archive-date=2020-10-19 |url-status=dead}}</ref> |- |[[ឯកសារ: HRH Srirasmi (Cropped).jpg |ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ ឝ្រីរ័ស្មិ៍ សុវតី |ព្រះចៅវរវង្សធើ ព្រះអង្គចៅឝ្រីរ័ស្មិ៍ ព្រះវរជាយា]] ព្រះវរជាយា នៃ[[វជិរាលង្ករណ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្ររាមាធិបតីស្រីសិន្ទ្រមហាវជិរាលង្ករណ។ ព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ]]).<ref>{{cite web|url=http://www.manager.co.th/MetroLife/ViewNews.aspx?NewsID=9480000057521|title=พระบรมฯทรงตรัสถึงหม่อมศรีรัศมิ์|author=|date=29 เมษายน 2548|work=|publisher=ASTV ผู้จัดการออนไลน์|accessdate=6 ธันวาคม 2557|archivedate=2014-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225093853/http://www.manager.co.th/MetroLife/ViewNews.aspx?NewsID=9480000057521|url-status=dead}}</ref> |- |[[ឯកសារ: Sineenat_Wongvajirapakdi_during_the_royal_cremation_ceremony.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|]] | [[ស្នំឯក ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី|ស៊ីនីនាថ ពិលាសកល្យាណី]] ព្រះស្នំ នៃ[[វជិរាលង្ករណ|ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមេន្ទ្ររាមាធិបតីស្រីសិន្ទ្រមហាវជិរាលង្ករណ។ ព្រះវជិរក្លៅចៅយូហួ]]). |- | |} ==កំណត់== {{commons category|Queens of Thailand|រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃថៃ }} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ]] *[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា]] *[[ហិណ្ឌូសាសនា]] *[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីព្រះមហាក្សត្រនៃឥណ្ឌាបុរាណ]] *[[រាយព្រះនាមម្ចាស់ក្សត្រីនៃអធិរាជចិន]] *[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃមីយ៉ាន់ម៉ា]] *[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃវៀតណាម]] *[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃឡាវ]] *[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃកូរ៉េ]] fmnjoibrfj0vlg4q327pzse7c387k44 ឌែលឡាប៊ីយូធី និងហ្វេសសិន 0 42067 342623 335070 2026-11-08T02:25:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342623 wikitext text/x-wiki ឌែលឡា (Della) ជាម៉ាកផលិតផលថែរក្សាសម្ផស្សក្នុង​ស្រុក​ដែលមាន​ទីស្នាក់​ការ​កណ្តាល​នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ឌែលឡា ត្រូវបានង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយលោកស្រី​លៀង សូរិយា ដែល​បាន​បញ្ចប់​ការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត នៅប្រទេសអូស្ត្រាលី។ រាល់ផលិតផលរបស់ ឌែលឡា គឺផ្តោតលើ​សុវត្ថិភាព​និងប្រសិទ្ធភាព​ជាចំបង ​ដែលបានជួយដោះស្រាយរាល់​បញ្ហារបស់​ស្បែកមុខ និងស្បែកដងខ្លួន មានដូចជា​ស្បែកខ្មៅស្រអាប់​មិនភ្លឺថ្លា ស្បែកមុខមុន ជាំអាចរុយម៍។ == '''ប្រវត្តិនៃការកកើតម៉ាក ឌែលឡា''' == ឌែលឡាប៊ីយូធី និងហ្វេសសិន (Della Beauty and Fashion) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយលោកស្រី លៀង សូរិយា ដោយ​ដំបូងឡើយចាប់ផ្តើម​ពីការលក់តែសម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់នារីតែប៉ុណ្ណោះ។ រហូត​ដល់​ឆ្នាំ ២០១៩ ដោយ​សង្កេត​ឃើញ​ថាតម្រូវការ​លើផលិតផល​ថែរក្សាសម្រស់​មានការ​កើនឡើង​រាល់ថ្ងៃ ក៏ឈាន​ដល់ការ​ពង្រឹកអាជីវកម្ម​បន្ថែម​ទៅលើ​ផលិតផល​ថែរក្សា​សម្ផស្ស​ដែល​ផ្តោត​សំខាន់​លើធាតុ​ផ្សំបែប​ធម្មជាតិ និងសារធាតុ​ផ្សំកែ​ឆ្នៃ​ល្អៗជាច្រើន​ដោយ​មានការសិក្សា និងណែនាំយ៉ាងច្បាស់ពី​អ្នកជំនាញ និងមន្ទីរពិសោធន៍ដែលមានវិជ្ជាជីវៈពិតប្រាកដ។ == '''ផលិតផលរ​បស់ឌែលឡា''' == ឌែលឡាប៊ីយូធី និងហ្វេសសិន (Della Beauty and Fashion)''' '''បានដាក់ចេញលក់ផលិតផលជាច្រើនប្រភេទរួមមានទាំង​ផលិតផលដែលជាម៉ាករបស់ឌែលឡាផ្ទាល់ ​​ក៏ដូចជា​ផលិតផលដែលធ្វើការនាំចូលពីប្រភេទកូរ៉េ ជប៉ុន បារាំង និងអាមេរិកជាដើម។​ ផលិតផលរបស់ឌែលឡា ផ្តោតសំខាន់ទៅលើលក្ខណៈ​ព្យាបាលច្រើនជាង​ការចិញ្ចឹម​ថែបំប៉ន​ដោយយើងសង្កេតឃើញពីបញ្ហាដែលកំពុងកើតមានឡើងលើអ្នកប្រើប្រាស់នាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ​ផលិត​ផល​​​របស់ឌែលឡារួមមាន៖ === ឌែលឡាស្តេមសែល === '''Della Stem Cell Serum''' ជា​ប្រ​ភេទ​សេរ៉ូម​សម្រាប់​ជួសជុល​ស្បែកមុ​ខ​និង​ព្យាបាល​ស្នាម​ជ្រីវជ្រួញ។ សេរ៉ូម​នេះផ្សំ​ចេញពីកោសិកាដើមឬស្តេមសែល​​របស់​មើម​យិនសិន​ក្រហម ដែលមានសមត្ថភាពខ្ពស់ក្នុង​ការ​ប្រឆាំងនឹងរោគសញ្ញាចាស់មុនអាយុ។ សេរ៉ូមនេះអាចចូលទៅ​ព្យាបាល ស្បែកមុខ​ដែលមានអាចរុយម៍ ជាំ ខ្មៅស្រអាប់ ស្បែកមុខដែលមានរន្ធរោមធំ អោយត្រឡប់​មក​តឹង​ម៉ត់​រលោង ក្មេងជាងវ័យម្តងទៀត។ === ឌែលឡាឈុតស្ក្រាប់ធម្មជាតិ === '''Della Organic Scrub''' ត្រូវបានផ្សំឡើងពីធាតុផ្សំធម្មជាតិ​១០០% រួមមានប្រេងធម្មជាតិ ជាង៣០មុខ ពន្លៃ ​​​​និងកាហ្វេ ដែល មានមុខងារក្នុងការជម្រុះកោសិកា ចាស់ៗ ផ្តល់សំណើម និងជួយ​អោយ​ស្បែកដងខ្លួនភ្លឺរលោង ហាប់តឹងណែន។ === ឌែលឡាម៉ាសបិតមុខ === '''Della Premium Whitening Mask''' ​ជាប្រភេទម៉ាសសន្លឹកដែល​ផ្សំចេញពី​ស្តេមសែល​របស់​រុក្ខជាតិ​ជាច្រើន​មុខ​ ធ្វើ​ឱ្យស្បែកសភ្លឺរលោង​ ដោយជួយបឺតជាតិពុល​ចេញពីផ្ទៃមុខរបស់អ្នក​ បំបាត់រោល ធ្វើ​អោយ​ស្បែកមុខ​ត្រជាក់ស្រស់ស្រាយត្រឡប់មកវិញ។ === ឌែលឡាសាប៊ូលាងមុខ === '''Della Coco Soap''' មានមុខងារលាងសម្អាតនិងជួសជុលកោសិកា​ស្បែកមុខនៅក្នុងផលិតផលតែមួយ​ ដោយលាងជំរះបាក់តេរីដែលតោងជាប់លើផ្ទៃមុខ របស់អ្នករយៈពេល មួយថ្ងៃពេញបានយ៉ាងជ្រៅ និងស្អាត​ល្អបំផុត ដែលប្រៀបបាននឹង​ការកម្ចាត់ឬសគល់នៃការឡើងមុន គ្រប់ប្រភេទផងដែរ។ === ឌែលឡាគ្រីម SOS === '''Della SOS Cream''' អាចនិយាយបានថាជាផលិតផលលក់ដាច់​បំផុត របស់ម៉ាកឌែលឡា ដែលមុខងារផ្តោតសំខាន់​លើការព្យាបាលរាល់បញ្ហាអាលែកហ្ស៊ីពីផលិតផលផ្សេងៗ ព្យាបាលបញ្ហាមុខមុនគ្រប់ប្រភេទ មុខដែលខូច​ធ្ងន់ធ្ងរដោយសារផលិតផលគ្មានស្តង់ដា​អោយត្រឡប់មក​ជា​ស្អាតផូរផង់​ដូចកាលវ័យ១៨ឆ្នាំ។ === ឌែលឡាម៉ាសអប់មុខ === '''Della Avococo Clay Mask''' ជាប្រភេទម៉ាសភក់ដែលផ្សំពី​ផ្លៃបឺ​ធម្មជាតិ និងស្បារដូងមានមុខ​ងារ​ជួយបំប៉នមុខអោយតឹងរលោង សម៉ត់តាំងពីប្រើលើកដំបូង។ === ឌែលឡាទូឆ្ពុង === '''Della Steam Box''' ​ជាប្រភេទបន្ទប់​ស្ទឹមចល័តដែលងាយ​ស្រួលក្នុងការ​ប្រើប្រាស់នៅ​តាម​ផ្ទះ មិនត្រឹមតែសន្សំសំចៃពេលវេលានិងថវិកាប៉ុណ្ណោះទេ​ ប៉ុន្តែថែមទាំងមាន​អនាម័យ ផងដែរ។ មុខងារពិសេស​របស់ទូនេះ​គឺជួយកាត់បន្ថយស្ត្រេស​ បណ្តេញជាតិពុល និងប្រើជាម៉ាស៊ីន ថែរក្សាស្បែកផងដែរ។ == '''ចំណែកទីផ្សារ''' == ក្នុងការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិ​ធម្មជាតិសុទ្ឌសាធមកធ្វើជារបស់ថែរក្សាសម្រស់ ឌែលឡាបានទទួលការគាំទ្រពីសំណាក់អ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនលើសលប់។​ គ្រឿងសម្អាងបែបធម្មជាតិត្រូវបានចាប់ផ្តើមក្លាយជាទីពេញនិយមសម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់ក៏ដូចជាពិភពលោកទាំងមូលនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ក្រុមហ៊ុនផ្ទាល់ក៏បានផ្តោតទៅលើការព្យាបាលបញ្ហាស្បែកដោយការប្រើប្រាស់ផលិតផលដូចជា ម៉ាសបិទមុខ សាប៊ូលាងមុខ ឡេលាបខ្លួន​ គ្រីមលាបមុខ សម្រាប់បញ្ហារៀងៗខ្លួន។​ ផលិតផលមានចរាចរណ៍ក្នុងនិងក្រៅប្រទេស លើប្រព័ន្ធអនឡាញនិងតាមបណ្តាសាខានានា ពិតជាងាយស្រួលខ្លាំងណាស់សម្រាប់ការដាក់លក់ផលិតផលទាំងនោះគ្រប់កន្លែងបែបនេះ។ ម៉ាកមួយនេះ កំពុងបង្កើនការគាំទ្រ និងចំណាប់អារម្មណ៍ពីសំណាក់អ្នកប្រើប្រាស់ក៏ដូចជាពិភពលោកនូវខ្សែរផលិតផលដែលល្បីបំផុតរបស់ពួកគេ។ រូបមន្ត វត្ថុធាតុផ្សំគឺ ពិសេស សម្រិតសម្រាំង និង​ឆ្នៃបង្កើតឡើងដោយក្រុមអ្នកឯកទេសស្បែកដែលមានបទពិសោធន៍យូរឆ្នាំនៅក្នុងវិស័យគ្រៀងសម្អាង និងថែរក្សាសម្រស់នេះផងដែរ។ == '''ការស្រាវជ្រាវនិងការច្នៃប្រឌិត''' == “ទទួលបានភាពស្រស់ស្អាតតាមរបៀបធម្មជាតិនិងសុវត្ថិភាព” – ឌែលឡាប៊ីយូធី ​ រាល់ផលិតផលថែរក្សាស្បែកម៉ាកឌែលឡា ត្រូវបានផ្សំឡើងពី ធាតុ​ផ្សំធម្មជាតិ​​ ដែលចំណាយពេលនិងកំលាំងជាច្រើន រួមផ្សំនឹង​សារធាតុ​ផ្សំ​គីមី​ល្អៗ​មួយ​ចំនួនដែលមិនមាន​ការហាមឃាត់ជាអន្តរជាតិ​ឡើយ។ ការអភិវឌ្ឍផលិតផលបែបនេះទាមទារអោយមានការស្រាវជ្រាវយ៉ាងខ្លាំង​ និងឆ្លងកាត់ការធ្វើតេស្ត​ជាច្រើនលើកច្រើនសារទម្រាំទទួលបានផលិតផលសម្រេចចេញមក។ ផលិតផលរបស់ពួកគេ បានចម្រាញ់ជាពិសេសចេញពីធាតុផ្សំធម្មជាតិៗជាច្រើន ដែលអាចធ្វើអោយស្បែកទទួលយកបានយ៉ាងល្អ ​និងផ្តល់ប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុត។ ពួគគេមានមោទនភាពជាខ្លាំងដែលបណ្តាផលិតផលរបស់ពួកគេអាចតម្រូវបានគ្រប់ប្រភេទស្បែក ដែលប្រើធាតុផ្សំពីធម្មជាតិ។ ផលិតផលដែលត្រូវបានបង្កើតតាមបែបធម្មជាតិច្រើនតែផ្តល់នូវការឆ្លើយតបវិជ្ជមានយ៉ាង​ច្រើន​ពី​ដោយសារ​តែប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ដែលគ្មានផលប៉ះពាល់ទៅថ្ងៃក្រោយសូម្បីមួយភាគរយ។ ពួកគេបានអះអាងថាវានឹងអាច រក្សា​ ការពារ សុខភាពស្បែកបានខ្ពស់ និង ផ្តល់ភាពស្រស់ស្អាតបានយ៉ាងពិតប្រាកដ។ == '''មិនមានការសាកល្បងផលិតផលលើសត្វ''' == រាល់ផលិតផលនិងរាល់ធាតុផ្សំទាំងអស់របស់ម៉ាកឌែលឡា មិនមានធ្វើការសាកល្បងលើ​សត្វ​នោះទេ។ នេះជាគោលការណ៍ របស់លោកស្រីលៀង​ សូរិយា ស្ថាបនិកម៉ាកឌែលឡា ប្រឆាំងនឹងការធ្វើ​ទារុណ​កម្មលើសត្វ។ == '''ការិយាល័យ​ក​ណ្តា​ល''' == ឌែលឡាប៊ីយូធី និងហ្វេសសិន (Della Beauty and Fashion) មានការិយាល័យកណ្តាលរបស់ខ្លួននៅផ្លូវលេខ ៥៦៦ ខណ្ឌទួលគោក រាជធានីភ្នំពេញប្រទេសកម្ពុជា ទូរស័ព្ទ៖ +៨៥៥ ៩៦ ៦៩៥ ៩៥៥៥ គេហទំព័រ - http://www.della-beauty.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822132906/https://della-beauty.com/ |date=2020-08-22 }} ហ្វេសប៊ុក - http://www.facebook.com/dellabeautykh Instagram - http://www.instagram.com/dellabeautykh យូធូប - http://www.youtube.com/c/dellabeautykh អាជីវកម្មហ្គូហ្គល - http://dellakh.business.site {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200628083631/https://dellakh.business.site/ |date=2020-06-28 }} វីគីអាល់ហ្វា​ - https://web.archive.org/web/20200728134818/https://en.wikialpha.org/wiki/Della_Beauty វីគីគ្រប់គ្នា - https://en.everybodywiki.com/Della_Beauty == '''ឯកសារយោង''' == 1.      https://menafn.com/1100240072/Get-Glowing-With-Della-Beauty-and-Fashion-Products 2.      https://www.openpr.com/news/2066235/new-herbal-beauty-arrivals-for-this-summer-by-della{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 3.      https://www.prlog.org/12824859-della-beauty-launches-its-new-exciting-cosmetic-range-coffee-mackeral-skin-care-kit.html 4.      https://www.abnewswire.com/pressreleases/get-glowing-with-della-beauty-and-fashion-products_487254.html 5.      https://onlineprnews.com/news/1148098-1591021080-della-beauty-launches-its-new-exciting-cosmetic-range-coffee-mackeral-skin-care-kit.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927035027/https://onlineprnews.com/news/1148098-1591021080-della-beauty-launches-its-new-exciting-cosmetic-range-coffee-mackeral-skin-care-kit.html/ |date=2020-09-27 }} r0b9yr5vlf83n9fm4nbdq5n4z1jqgac សភាតំណាងប្រជាជនកម្ពុជា 0 42125 342724 255258 2026-11-08T06:00:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342724 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = សភាតំណាងប្រជាជនកម្ពុជា | native_name = {{noitalics|{{nobold|Assemblée représentative du peuple kampuchéen ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]])}}}} | coa_pic = Emblem of Democratic Kampuchea (1975–1979).svg | coa_rest = 150px | coa_caption = | house_type = [[ឯកនីតិបញ្ញត្តិ]] | houses = | legislature = | established = ៥ មករា ១៩៧៦ | preceded_by = [[រដ្ឋសភានៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] | succeeded_by = [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា#រដ្ឋសភា|រដ្ឋសភាជាតិ]] | disbanded = ៧ មករា ១៩៧៩ | leader1_type = គណៈប្រធានរដ្ឋ | leader1 = [[ខៀវ សំផន]] | election1 = | leader2_type = ប្រធាន | leader2 = [[នួន ជា]] | election2 = | leader3_type = អនុប្រធានទីមួយ | leader3 = [[តាម៉ុក|ឈិត ជឿន]] | members = ២៥០ | house1 = | house2 = | house3 = | voting_system1 = បោះឆ្នោតជាសម្ងាត់ | session_room = | session_res = | meeting_place = | footnote = }} '''សភាតំណាងប្រជាជនកម្ពុជា''', ហៅកាត់បានថា '''សតបក''' (ឬអាចហៅម៉្យាងទៀតបានថា៖ '''សភាតំណាងប្រជាជនបដិវត្តន៍កម្ពុជា''') គឺជាឈ្មោះផ្លូវការរបស់សភាឯកនីតិបញ្ញត្តិនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុងសម័យ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។<ref>{{cite web|url=http://www.dccam.org/Archives/Documents/DK_Policy/DK_Policy_DK_Constitution.htm |title=Archived copy |accessdate=2007-06-20 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070328212757/http://www.dccam.org/Archives/Documents/DK_Policy/DK_Policy_DK_Constitution.htm |archivedate=2007-03-28 }}</ref> វាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិផ្លូវការនៃប្រទេសកម្ពុជានៅថ្ងៃទី៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៦ ដោយមានសមាជិកសរុបចំនួន ២៥០ រូប។ បើយោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ អាសនៈចំនួន ១៥០ គឺត្រូវកាន់កាប់ដោយអ្នកតំណាងកសិករ អាសនៈចំនួន ៥០ ទៀតគឺសម្រាប់កម្មករនិងពលករ និង ៥០ អាសនៈចុងក្រោយគឺសម្រាប់[[កងទ័ពបដិវត្តន៍កម្ពុជា]]។ អ្នកតំណាងទាំងអស់គឺត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយការឆ្នោតជាសម្ងាត់សម្រាប់រយៈពេល ៥ ឆ្នាំដោយ[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្តកម្ពុជា ឆ្នាំ១៩៧៦|ការបោះឆ្នោតលើកដំបូងនិងចុងក្រោយបង្អស់]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៦។ សភាតំណាងប្រជាជនកម្ពុជាបានបើកសម័យប្រជុំពេញអង្គជាលើកដំបូងនិងចុងក្រោយបង្អស់នៅថ្ងៃទី១១ រហូតដល់ថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា ដោយក្នុងកិច្ចប្រជុំនេះ គេបានចាប់តាំង'គណៈប្រធានរដ្ឋ'ដែលមាន៖ ប្រធានសភា អនុប្រធានទីមួយ អនុប្រធានទីពីរ "សមាជិករដ្ឋាភិបាល" និងគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍។ ផែនការសម្រាប់ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងសមាជិកសភាត្រូវបានពិគ្រោះពិភាក្សា ប៉ុន្តែមិនដែលឃើញបានអនុវត្តអ្វីឡើយ ដោយសមាជិកសភាទាំង ២៥០ រូបត្រូវបានជ្រើសតាំងផ្ទាល់ពីគណៈកម្មាធិការបជ្ឈឹម[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា]]និងអ្នកថ្នាក់លើរបស់បក្ស។<ref>{{Cite web |url=http://www.eccc.gov.kh/english/cabinet/courtDoc/635/20100726_Judgement_Case_001_ENG_PUBLIC.pdf |title=Judgement of the Trial Chamber of the Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia |access-date=2012-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928100723/https://www.eccc.gov.kh/english/cabinet/courtDoc/635/20100726_Judgement_Case_001_ENG_PUBLIC.pdf/ |archive-date=2020-09-28 |url-status=dead}}</ref> សភាតំណាងប្រជាជនកម្ពុជាត្រូវបានរំលាយចោលជាផ្លូវការបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងវៀតណាមបានសម្រេចកាន់កាប់[[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩។ ==លទ្ធផល== [[File:Cambodia_National_Assembly_1976.svg|center|450px|centre]] {{electiontable}}'''[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្រ្តកម្ពុជា ឆ្នាំ១៩៧៦|លទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោត]]''' |- !style="background-color:#DC143C" align=left valign=top width=450|បញ្ជី !style="background-color:#DC143C" align=right|អាសនៈ |- |align=left|'''ក្រុមតំណាងនៅក្នុងសភា''''' *[[កងទ័ពបដិវត្តន៍កម្ពុជា]] *កម្មករនិងពលករ *[[កសិករ]] |valign="top"|<br />៥០<br />៥០<br />១៥០ |- |style="background-color:#E9E9E9" align=left|សរុប |width="30" align="right" style="background-color:#E9E9E9"|'''២៥០''' |- |colspan=2|ប្រភព: |} '''ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាតំណាងប្រជាជនបដិវត្តន៍កម្ពុជា'''៖ *[[នួន ជា]], ១៣ មេសា ១៩៧៦ – ៧ មករា ១៩៧៩ ==ឯកសារយោង== fvtgpsiek5tpilm65nf3ne5u01mpsgn ជាណុស្សោណិសូត្រ 0 42151 342616 310617 2026-11-08T01:54:11Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342616 wikitext text/x-wiki ==== ជាណុស្សោណិសូត្រ ទី១១ ==== [៦៦] លំដាប់នោះ ជាណុស្សោណិញ្រហ្មណ៍ បានចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ លុះចូលទៅដល់ហើយ ធ្វើសេចក្តីរីករាយជាមួយនឹងព្រះមានព្រះភាគ លុះបញ្ចប់ពាក្យដែលគួររីករាយ និងពាក្យដែលគួររលឹកនាំឲ្យកើតសេចក្តីសិ្នទ្ធស្នាលហើយ អង្គុយក្នុងទីសមគួរ ។ លុះជាណុស្សោណិញ្រហ្មណ៍ អង្គុយក្នុងទីសមគួរហើយ ក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគថា '''"បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន យើងជាញ្រហ្មណ៍ តែងឲ្យទាន តែងធ្វើអំពើដែលគេគប្បីធ្វើដោយសទ្ធា ហើយឧទ្ទិសថា ''"ទាននេះ សូមឲ្យសម្រេចផល ដល់ប្រេតទាំងឡាយ ជាញាតិសាលោហិត ពួកប្រេតទាំងឡាយ ជាញាតិសាលោហិត សូមបរិភោគនូវទាននេះ"'' បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះទាននោះ នឹងសម្រេចផល ដល់ប្រេតទាំងឡាយ ជាញាតិសាលោហិតដែរឬទេ ប្រេតទាំងឡាយ ជាញាតិសាលោហិតនោះ នឹងបរិភោគនូវទាននោះ បានដែរឬទេ ។"''' ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់តបថា '''"ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ទាននោះសម្រេចផលក្នុងទីគួរ មិនសម្រេចផលក្នុងទីមិនគួរ"''' ។ "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទីដែលគួរ តើដូចម្តេច? ទីដែលមិនគួរ តើដូចម្តេច ?" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ បុគ្គលខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ លួចទ្រព្យគេ ប្រព្រឹត្តខុស ក្នុងកាមទាំងឡាយ ពោលពាក្យកុហក ពោលពាក្យញុះញង់ ពោលពាក្យអាក្រក់ ពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ ជាអ្នកច្រើនដោយ[[អភិជ្ឈា]] មានចិត្តព្យាបាទ មានសេចក្តីយល់ខុស បុគ្គលនោះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងនរក អាហារណា ជាអាហារសម្រាប់សត្វទាំងឡាយ កើតក្នុងនរក សត្វនរកនោះ តែងញុំាងអត្តភាព ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងនរកនោះ ដោយសារអាហារនោះ សត្វនរកនោះ ឋិតនៅក្នុងនរកនោះ ដោយសារអាហារនោះ ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ទាននោះ មិនសម្រេចផល ដល់សត្វដែលឋិតនៅក្នុងទីណា ទីនេះឯង ហៅថា ទីមិនគួរ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ មួយទៀត បុគ្គលខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ ។បេ។ មានសេចក្តីយល់ខុស បុគ្គលនោះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាបទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងកំណើតនៃតិរច្ឆាន អាហារណា ជាអាហារ សម្រាប់សត្វទាំងឡាយដែលកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន សត្វតិរច្ឆាននោះ ក៏ញុំាងអត្តភាព ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងទីនោះ ដោយអាហារនោះ សត្វតិរច្ឆាននោះ ឋិតនៅក្នុងទីនោះ ដោយសារអាហារនោះ ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ទាននោះមិនសម្រេចផល ដល់សត្វដែលឋិតនៅ ក្នុងទីណា ទីនេះឯង ហៅថា ទីមិនគួរ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ចំណែកឯបុគ្គលខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកវៀរស្រឡះចាកបាណាតិបាត វៀរស្រឡះចាកអទិន្នាទាន វៀរស្រឡះចាកមុសាវាទ វៀរស្រឡះចាកបិសុណាវាចា វៀរស្រឡះចាកផរុសវាចា វៀរស្រឡះចាកសម្ផប្បលាបៈ ជាអ្នកមិនមានអភិជ្ឈា មិនមានចិត្តព្យាបាទ មានសេចក្តីយល់ត្រូវ បុគ្គលនោះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងពួកមនុស្ស អាហារណា ជាអាហារ សម្រាប់ពួកមនុស្ស បុគ្គលនោះ ក៏ញុំាងអត្តភាព ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងទីនោះ ដោយអាហារនោះ បុគ្គលនោះ ឋិតនៅក្នុងទីនោះ ដោយសារអាហារនោះ ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ទាននោះមិនសម្រេចផល ដល់សត្វដែលឋិតនៅក្នុងទីណា ទីនេះឯង ហៅថា ទីមិនគួរ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ មួយទៀត បុគ្គលខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកវៀរស្រឡះ ចាកបាណាតិបាត ។បេ។ មានសេចក្តីយល់ត្រូវ បុគ្គលនោះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយ ស្លាប់ទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងពួកទេវតា អាហារណា ជាអាហារសម្រាប់ពួកទេវតា ទេវតានោះ ក៏ញុំាងអត្តភាព ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងទីនោះ ដោយអាហារនោះ ទេវតានោះ ឋិតនៅក្នុងទីនោះ ដោយសារអាហារនោះ ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ទាននោះ មិនសម្រេចផល ដល់សត្វដែលឋិតនៅក្នុងទីណា ទីនេះឯង ហៅថា ទីមិនគួរ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ បុគ្គលខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ ។បេ។ មានសេចក្តីយល់ខុស បុគ្គលនោះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងបិត្តិវិស័យ អាហារណា ជាអាហារសម្រាប់សត្វទាំងឡាយ ដែលកើតក្នុងបិត្តិវិស័យ ប្រេតនោះ ក៏ញុំាងអត្តភាព ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនោះ ដោយអាហារនោះ ប្រេតនោះ ឋិតនៅក្នុងទីនោះ ដោយសារអាហារនោះ ឬក៏ពួកមិត្រអាមាត្យក្តី ជនជាញាតិសាលោហិតក្តី ឧទ្ទិសឲ្យនូវទានណា ដល់ប្រេតនោះ អំពីលោកនេះ ប្រេតនោះ ក៏ញុំាងអត្តភាពឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងទីនោះ ដោយអាហារនោះ ប្រេតនោះ ឋិតនៅក្នុងទីនោះ ដោយសារអាហារនោះ ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ទាននោះសម្រេចផល ដល់សត្វដែលឋិតនៅក្នុងទីណា ទីនេះឯង ហៅថា ទីគួរ ។" ជាណុស្សោណិញ្រហ្មណ៍ ក្រាបទូលសួរថា '''"បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះប្រសិនបើប្រេតជាញាតិសាលោហិតនោះ មិនបានទៅកើតក្នុងទីនោះទេ តើអ្នកណា បរិភោគទាននោះ ?"''' "អើ ញ្រហ្មណ៍ ពួកប្រេតដែលជាញាតិសាលោហិតដទៃទៀតរបស់គេ គង់ទៅកើតក្នុងទីនោះមិនខាន ប្រេតទាំងនោះឯង បរិភោគទាននោះ ។" "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចុះប្រសិនបើ ប្រេតជាញាតិសាលោហិតនោះ មិនបានទៅកើតក្នុងទីនោះទេ ទាំងពួកប្រេតជាញាតិសាលោហិត ដទៃទៀតរបស់គេ ក៏មិនបានទៅកើតក្នុងទីនោះដែរ តើអ្នកណា បរិភោគទាននោះ ?" "នែញ្រហ្មណ៍ ទីណាដែលស្ងាត់ចាកប្រេតទាំងឡាយ ជាញាតិសាលោហិតដោយកាលជាយូរអង្វែងនេះ ទីនោះមិនមែនជាហេតុ មិនមែនជាឱកាស គឺថាមិនធ្លាប់មានឡើយ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ មួយទៀត ធម្មតា អ្នកឲ្យទាន មិនមែនជាគ្មានផលទេ ។" '''"ឱព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពោលកំណត់ ក្នុងទីមិនគួរបានដែរតើ ?"''' "អើញ្រហ្មណ៍ តថាគតពោលកំណត់ ក្នុងទីមិនគួរ បានដែរ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ បុគ្គលខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ លួចទ្រព្យគេ ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម ពោលពាក្យកុហក ពោលពាក្យញុះញង់ ពោលពាក្យអាក្រក់ ពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ ជាអ្នកច្រើនដោយអភិជ្ឈា មានចិត្តព្យាបាទ មានសេចក្តីយល់ខុស ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះ ជាអ្នកឲ្យបាយ ទឹក សំពត់ យាន កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងលាប ទីដេក ទីនៅ គ្រឿងឧបករណ៍របស់ប្រទីប ដល់សមណៈ ឬញ្រហ្មណ៍ បុគ្គលនោះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយ ស្លាប់ទៅ ក៏ទៅកើតជាមួយពួកដំរី ឯដំរីនោះ ជាសត្វតែងស្វាក់ បាយ ទឹក កម្រងផ្កា និងគ្រឿងឧបករណ៍ផ្សេង ៗ ក្នុងកំណើត នៃដំរីនោះ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ត្រង់ដែលបុគ្គល ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ លួចទ្រព្យគេ ប្រព្រឹត្តខុស ក្នុងកាម ពោលពាក្យកុហក ពោលពាក្យញុះញង់ ពោលពាក្យអាក្រក់ ពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ ជាអ្នកច្រើនដោយអភិជ្ឈា មានចិត្តព្យាបាទ មានសេចក្តីយល់ខុស ជាទោសនាំឲ្យបុគ្គលនោះ បែកធ្លាយរាងកាយ ស្លាប់ទៅ ទៅកើតជាមួយនឹងពួកដំរី ត្រង់ដែលបុគ្គលនោះ ជាអ្នកឲ្យបាយ ទឹក សំពត់ យាន កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងលាប ទីដេក ទីនៅ គ្រឿងឧបករណ៍របស់ប្រទីប ដល់សមណៈ ឬញ្រហ្មណ៍ ជាគុណបណ្តាលឲ្យបុគ្គលនោះ ជាសត្វតែងស្វាក់បាយ ទឹក កម្រងផ្កា គ្រឿងប្រដាប់ផ្សេង ៗ ក្នុងកំណើតនៃដំរីនោះ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ មួយទៀត បុគ្គលខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ លួចទ្រព្យគេ ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម ពោលពាក្យកុហក ពោលពាក្យញុះញង់ ពោលពាក្យអាក្រក់ ពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ ជាអ្នកច្រើនដោយអភិជ្ឈា មានចិត្តព្យាបាទ មានសេចក្តីយល់ខុស ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះ ជាអ្នកឲ្យបាយ ទឹក សំពត់ យាន កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងលាប ទីដេក ទីនៅ គ្រឿងឧបករណ៍របស់ប្រទីប ដល់សមណៈ ឬញ្រហ្មណ៍ បុគ្គលនោះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ ក៏ទៅកើតជាមួយពួកសេះ… កើតជាមួយពួកគោ… កើតជាមួយពួកឆ្កែ ឯសត្វនោះ តែងស្វាក់បាយ ទឹក កម្រងផ្កា និងគ្រឿងប្រដាប់ផ្សេងៗ ។​" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ត្រង់ដែលបុគ្គលក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វ លួចទ្រព្យគេ ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយ ពោលពាក្យកុហក ពោលពាក្យញុះញង់ ពោលពាក្យអាក្រក់ ពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ ជាអ្នកច្រើនដោយអភិជ្ឈា មានចិត្តព្យាបាទ មានសេចក្តីយល់ខុស ជាទោសនាំឲ្យបុគ្គលនោះ បែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ ទៅកើតជាមួយនឹងពួកឆ្កែ ត្រង់ដែលបុគ្គលនោះ ជាអ្នកឲ្យបាយ ទឹក សំពត់ យាន កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងលាប ទីដេក ទីនៅ គ្រឿងឧបករណ៍របស់ប្រទីប ដល់សមណៈ ឬញ្រហ្មណ៍ ជាគុណនាំឲ្យបុគ្គលនោះ ជាសត្វតែងស្វាក់ បាយ ទឹក កម្រងផ្កា គ្រឿងប្រដាប់ផ្សេង ៗ ក្នុងកំណើតឆ្កែនោះ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ បុគ្គលខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកវៀរស្រឡះចាកបាណាតិបាត វៀរស្រឡះចាកអទិន្នាទាន វៀរស្រឡះចាកកាមេសុមិច្ឆាចារ វៀរស្រឡះចាកមុសាវាទ វៀរស្រឡះចាកបិសុណាវាចា វៀរស្រឡះចាកផរុសវាចា វៀរស្រឡះចាកសម្ផប្បលាបៈ ជាអ្នកមិនមានអភិជ្ឈា មានចិត្តមិនព្យាបាទ មានសេចក្តីយល់ត្រូវ បុគ្គលនោះ ជាអ្នកឲ្យបាយ ទឹក សំពត់ យាន កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងលាប ទីដេក ទីនៅ គ្រឿងឧបករណ៍របស់ប្រទីប ដល់សមណៈ ឬញ្រហ្មណ៍ លុះបុគ្គលនោះ បែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ ក៏ទៅកើតជាមួយនឹងពួកមនុស្ស បុគ្គលនោះ តែងស្វាក់នូវកាមគុណ ៥ ជារបស់មនុស្ស ក្នុងកំណើតនៃមនុស្សនោះ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ត្រង់ដែលបុគ្គល ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកវៀរស្រឡះ ចាកបាណាតិបាត វៀរស្រឡះ ចាកអទិន្នាទាន វៀរស្រឡះ ចាកកាមេសុមិច្ឆាចារ វៀរស្រឡះ ចាកមុសាវាទ វៀរស្រឡះ ចាកបិសុណាវាចា វៀរស្រឡះ ចាកផរុសវាចា វៀរស្រឡះ ចាកសម្ផប្បលាបៈ ជាអ្នកមិនមានអភិជ្ឈា មិនមានចិត្តព្យាបាទ មានសេចក្តីយល់ត្រូវ ជាគុណនាំឲ្យបុគ្គលនោះ បែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ ទៅកើតជាមួយនឹងពួកមនុស្ស ត្រង់ដែលបុគ្គលជាអ្នកឲ្យបាយទឹក សំពត់ យាន កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងលាប ទីដេក ទីនៅ គ្រឿងឧបករណ៍របស់ប្រទីប ដល់សមណៈ ឬញ្រហ្មណ៍ ជាគុណបណ្តាលឲ្យបុគ្គលនោះ ទៅជាអ្នកស្វាក់ នូវកាមគុណ ៥ ជារបស់មនុស្ស ក្នុងកំណើតនៃមនុស្សនោះ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ បុគ្គលខ្លះ ក្នុងលោកនេះ វៀរស្រឡះ ចាកបាណាតិបាត ។បេ។ មានសេចក្តីយល់ត្រូវ ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះ ជាអ្នកឲ្យបាយ ទឹក សំពត់ យាន កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងលាប ទីដេក ទីនៅ គ្រឿងឧបករណ៍ របស់ប្រទីប ដល់សមណៈ ឬញ្រហ្មណ៍ បុគ្គលនោះ លុះបែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់​ទៅ ក៏ទៅកើតជាមួយពួកទេវតា ទេវតានោះ ជាអ្នកស្វាក់នូវកាមគុណ ៥ ជាទិព្វ ក្នុងទេវលោកនោះ ។" "ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ត្រង់ដែលបុគ្គល ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកវៀរស្រឡះចាកបាណាតិបាត ។បេ។ មានសេចក្តីយល់ត្រូវ ជាគុណនាំឲ្យបុគ្គលនោះ បែកធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ ទៅកើតជាមួយពួកទេវតា ត្រង់ដែលបុគ្គលនោះ ជាអ្នកឲ្យបាយ ទឹក សំពត់ យាន កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប គ្រឿងលាប ទីដេក ទីនៅ គ្រឿងឧបករណ៍ របស់ប្រទីប ដល់សមណៈ ឬញ្រហ្មណ៍ ជាគុណនាំឲ្យបុគ្គលនោះ ជាអ្នកស្វាក់នូវកាមគុណ ៥ ជាទិព្វ ក្នុងទេវលោកនោះ ។ ម្នាលញ្រហ្មណ៍ ក៏ធម្មតា អ្នកឲ្យទាន មិនមែនជាគ្មានផលឡើយ ។" ជាណុស្សោណិញ្រហ្មណ៍ ទូលថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន អស្ចារ្យណាស់ ! បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចម្លែកណាស់ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ដំណើរនេះ គួរណាស់តែឲ្យទាន គួរណាស់តែធ្វើអំពើដែលគេគប្បីធ្វើដោយសទ្ធា ព្រោះថា អ្នកឲ្យទាន មិនមែនជាគ្មានផលឡើយ ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា '''"អើញ្រហ្មណ៍ ដំណើរនុ៎ះ យ៉ាងហ្នឹងឯង អើញ្រហ្មណ៍ ដំណើរនុ៎ះ យ៉ាងហ្នឹងឯង អើញ្រហ្មណ៍ អ្នកឲ្យទាន មិនមែនជាគ្មានផលទេ"''' ។ ជាណុស្សោណិញ្រហ្មណ៍ ក្រាបបង្គំទូលថា '''"បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពីរោះណាស់''' '''។បេ។ សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះអង្គ ថាជាឧបាសក អ្នកដល់នូវសរណៈ ស្មើដោយជីវិត ចាប់ដើមពីថ្ងៃនេះតទៅ"''' ។ ជាណុស្សោណិសូត្រ ទី១១ === ឯកសារយោង === [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[អង្គុត្តរនិកាយ]] > ទសកនិបាត > [[ទ្វាទសមភាគ]] > [[ចតុត្ថបណ្ណាសក]] > [[ជាណុស្សោណិវគ្គ]] ទី២ > '''ជាណុស្សោណិសូត្រ''' ទី១១ (សៀវភៅ​[[ភាគ៥១]] ទំព័រទី ១៣៤) พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๔ > พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๖ > อังคุตตรนิกาย > ทสก-เอกาทสกนิบาต > จตุตถปัณณาสก์ > ๒. ชานุสโสณีวรรค > [https://web.archive.org/web/20191121040233/http://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=24&A=6420 ชาณุสโสณีสูตร] [https://accesstoinsight.org/tipitaka/an/an10/an10.177.than.html Janussonin Sutta: To Janussonin (On Offerings to the Dead) (AN 10.177)] [https://www.dhammatalks.org/suttas/AN/AN10_166.html To Jāṇussoṇin (On Offerings to the Dead): Jāṇussoṇin Sutta  (AN 10:166)] ehzac49i7cpgprp9934u1r08e9wi0dr ម៉ែន ណាត 0 42594 342693 342400 2026-11-08T04:59:53Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342693 wikitext text/x-wiki = ម៉ែន ណាត (​Nath Men​) = ---- {{Short description|Cambodian advocator and social commentator}} {{Family name hatnote|lang=Cambodian|Men|Nath}} {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | image = [[File:Nath talks about Cambodia border 2021.jpg|thumb|Khmer]] | name = {{nobold|{{lang|km|[https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%82%E1%9E%93_%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%8F ម៉ែន ណាត]}}}} | alt = | caption = | honorific-suffix = | office1 = ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា The Cambodia Watchdog Council International (CWCI Cambodia) ប្រទេសន័រ​វែស | term_start1 = ១៤ ឧសភា ២០០៦ | term_end1 = បច្ចុប្បន្ន| | office2 = ប្រធាន​​សមាគម​​ពុទ្ធសាសនិកជន​ខ្មែរ (Khmer Buddhist Society Norway) ឬ​ជា​ភាសា​ន័រវែស (Khmer Buddhist Forening - KBF) | term_start2 = មករា ២០១១ | term_end2 = បច្ចុប្បន្ន| | office3 = អនុប្រធាន​វេទិកាពលរដ្ឋ (The People Forum) មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក | term_start3 = ១៥ ឧសភា ២០២២ | term_end3 = ខែធ្នូ ២០២៤ | office4 = ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​ភិបាល​នៃ ​ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ (the Student Movement for Democracy - SMD) រួច​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ជា ចលនា​ពលរដ្ឋ​ដើម្បី​ប្រជា​ធិបតេយ្យ (the People Movement for Democracy - PMD) | term_start4 = ៨ មិថុនា ២០២០ | term_end4 = ១៥ ឧសភា ២០២២| | birth_date = {{Birth date and age|1976|1|5|df=y}} | birth_place = [[ឃុំដូងខ្ពស់]], [[ស្រុកបូរីជលសារ]], [[ខេត្តតាកែវ]], [[កម្ពុជា]] | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|ពោះម៉ាយ|2020}} | children = ៣ | citizenship = {{flatlist| *សញ្ជាតិ​ន័រវែស }} | profession = អ្នកសង្គមវិជ្ជា (Sociologist);<br />អ្នកតស៊ូមតិ (Cambodian advocate);<br />អ្នកវិភាគនយោបាយសង្គម (Social and political commentator]); | alma_mater = (កម្រិតអនុបណ្ឌិត (Master grade))<br /> - សាកវិទ្យាល័យ UiA ([https://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Agder University of Agder] (UiA)), Norway;<br /> - សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ ([https://en.wikipedia.org/wiki/Royal_University_of_Phnom_Penh Royal University of Phnom Penh]) កម្ពុជា;<br /> - វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​អប់រំ ([http://www.nie.edu.kh/en/ National Institute of Education]), កម្ពុជា | website = {{URL|cwcicambodia.net}} (in Khmer) | height = {{height|m=1.70|precision=0}} }} === ជីវប្រវត្តិ និង​ព័ត៌មាន​ផ្ទាល់ខ្លួន === {{short description|លោក ម៉ែន ណាត ជាមួយ​សកម្មភាព​តស៊ូ​មតិ​ដើម្បី​សេរីភាព​ប្រជាធិបតេយ្យ នៅកម្ពុជា}}លោក '''ម៉ែន ណាត''' ជាកូនកសិករ ក្នុងជីវភាព​គ្រួសារមធ្យម មានស្រុក​កំណើត​ នៅភូមិ​/​ឃុំដូងខ្ពស់ <ref>{{cite news |url=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%83%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%84%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%9F%E1%9F%8B |title=ឃុំដូងខ្ពស់ |publisher=ឃុំដូងខ្ពស់}}</ref> ស្រុក​​បុរីជលសារ <ref>{{cite news |url=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%80%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%87%E1%9E%9B%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A |title=ស្រុកបូរីជលសារ |publisher=ស្រុកបូរីជលសារ}}</ref> ខេត្ត​តាកែវ <ref>{{cite news |url=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C |title=ខេត្តតាកែវ |publisher=ខេត្តតាកែវ}}</ref>។ លោក​កើត​នៅថ្ងៃទី​១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៧៥ (បញ្ជីជាតិ​៖ ០៥ មករា ១៩៧៦) និងធំដឹងក្តី​ក្នុង​សម័យ​សង្គ្រាម។ លោក​ជា​កូន​បន្ទាប់​ពៅ ​ក្នុង​ចំណោម​បងប្អូន ៧​​នាក់ (ស្រី ៤​នាក់ ប៉ុន្តែ​បង​ប្រុស​អង្អស់​បាត់​ខ្លួន​ នៅក្រោយ​ខែ​មេសា ​ឆ្នាំ​១៩៧៥ និង ប្អូនស្រីពៅ មរណភាពដោយជំងឺ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨៨)។ ឪពុករបស់លោកឈ្មោះ ម៉ែន មនិន្ទ (Mèn, Monint) ហៅតា និន កើត​នៅ​ឆ្នាំ​​១៩២៨ (ឆ្នាំ​រោង) បាន​​ទទួល​​មរណភាព​​​ដោយ​ជរាភាព ថ្ងៃទី​​២៤ ខែ​​ឧសភា ឆ្នាំ​​២០០៦ ក្នុង​ជន្មាយុ ៧៨ឆ្នាំ។ ម្តាយមានឈ្មោះ អ៊ុក អូន (Ouk, Aun) កើត​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៣៦ (ឆ្នាំជួត) សព្វថ្ងៃ​​រស់នៅ​ភូមិ​ដូងខ្ពស់ ឃុំដូងខ្ពស់ ស្រុក​បូរីជលសា ខេត្តតាកែវ។ ក្នុងឋានៈជាជនភៀសខ្លួននយោបាយ លោកបានមក​ដល់​ប្រទេសន័រវែស (Norway) នៅពីថ្ងៃទី ២៦ ខែមករា ឆ្នាំ​២០០៦ ហើយ​បាន​​ទទួល​​​សញ្ជាតិន័រវែស នៅ​ឆ្នាំ​២០១៣។ លោកមានកូន ៣​នាក់ (កូនប្រុស​ច្បង និង ​​​​កូន​ស្រី ២​​នាក់)។ នៅប្រទេសនេះ លោក '''ម៉ែន ណាត''' ជាអ្នកដឹកនាំសហគមន៍ខ្មែរផង និង ​អង្គការ​ឃ្លាំមើល​សង្គម ដើម្បី​ប្រទេស​កម្ពុជា​ផង ដែល​រួមមាន​៖ - ​ជា​ប្រធាន​សមាគម​ពុទ្ធសាសនជន​ខ្មែរ (Khmer Buddhist Society ) <ref>{{cite news |url=https://khmerbuddhison.net/wp-content/uploads/2024/07/6ba4b-buddhism-kbf-2019-kh.pdf |title=អំពីព្រះពុទ្ធសាសនា |publisher=Khmer Buddhist Society, Norway |date=2019}}</ref> ដែល​ជា​សមាគម​លើក​ស្ទួយ​ប្រពៃណី​វប្បធម៌​ខ្មែរ សម្រាប់​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ <ref>{{cite news |url=https://khmerbuddhison.net/document/aboutus-kh/ |title=Khmer Buddhist Society Norway |publisher=Khmer Buddhist Society, Norway}}</ref>។ - ​ជា​ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា (Cambodia Watchdog Council International - CWCI Cambodia <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/interview-with-um-sam-an-about-cambodia-vietnam-border-10062019063959.html |title=បទសម្ភាសន៍​លោក ម៉ែន ណាត អ្នក​ឃ្លាំមើលកម្ពុជាអំពី​ការ​បោះ​បង្គោល​ព្រំ​ដែន​រវាង​កម្ពុជា និង​វៀតណាម |publisher=​វិទ្យុអាស៊ីសេរី (RFA Khmer) |date=October 6, 2019}}</ref>; <ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2024/08/08/15/39/76879/ |title=អ្នក​ឃ្លាំមើល​ថា​អ្នក​ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​បែក​កម្លាំង​សាមគ្គី​ជាតិ​ខ្មែរ​បន្ទាប់ពី​សម័យ ប៉ុល ពត គឺ​លោក ហ៊ុន សែន |publisher=សារព័ត៌មាន The Cambodia Daily |date=August 8, 2024}}</ref> មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ប្រទេស​ន័រវែស ចាប់តាំងពី​ឆ្នាំ​២០០៦។ - ជា​អនុប្រធានវេទិកាពលរដ្ឋ ចាប់​ពី​ឆ្នាំ​២០២២ ដល់​ដំណាច់​ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៤ (ដោយ​រំសាយ​ស្ថាប័ន​នេះ)។ វេទិកានេះ <ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2023/12/13/20/13/73075/ |title=លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត អះអាង​ថា​ទំនាក់ទំនង​រវាង​កម្ពុជា​និង​វៀតណាម នៅតែ​បន្ត​រឹងមាំ​ជានិច្ច |publisher=សារព័ត៌មាន The Cambodia Daily |date=December 13, 2023}}</ref> ជាអង្គការសិទ្ធិមនុស្ស ដែលមានមូលដ្ឋាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក រៀបចំ​ឡើង​ដើម្បី​លើក​ស្ទួយ​វិស័យ​សិទ្ធិមនុស្ស ប្រជាធិបតេយ្យ និង​ទឹកដី​ជាតិ​នៅ​​ប្រទេស​​កម្ពុជា។ ស្ថាប័ននេះ មាន​ឈ្មោះ​ដើម​ថា ចលនានិស្សិតដើម្បីលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ លោកក៏ជា​ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃ ចលនានិស្សិតនេះ ពីឆ្នាំ​២០២០ ដល់ឆ្នាំ២០២២ <ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2021/04/16/14/26/53087/ |title=ក្រុមអ្នកតស៊ូមតិថា មេដឹកខ្មែរ ជាមេដឹកនាំទំនើង ខ្វល់តែពីអំណាច និងខ្វះទស្សនវិស័យវែងឆ្ងាយ |publisher=សារព័ត៌មាន The Cambodia Daily |date=April 16, 2021}}</ref>។ === '''ប្រវត្តិការសិក្សា''' === លោក '''ម៉ែន ណាត''' ចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាវត្តខ្នារកកោះ នៅឆ្នាំ១៩៨២ និងបន្តរៀនអនុវិទ្យាល័យដូងខ្ពស់ ឃុំដូងខ្ពស់ ស្រុកបូរីជលសារ ខេត្តតាកែវ នៅឆ្នាំ១៩៨៦។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់ការសិក្សា នៅវិទ្យាល័យ​ព្រៃ​សណ្តែក ស្រុក​ទ្រាំង ខេត្តតាកែវ នៅឆ្នាំ១៩៩៥ លោកបន្ត​ការសិក្សា​នៅទីក្រុង​​ភ្នំពេញ ថ្នាក់​​បរិញ្ញាប័ត្រ នៅ​មហាវិទ្យាល័យ​​​សង្គមវិជ្ជា ជំនាន់​​ទី៣ (១៩៩៦-២០០០) នៃ​សាកល​វិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ <ref>{{cite news |url=https://www.rupp.edu.kh/ |title=សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ (Royal University of Phnom Penh) |publisher=សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ}}</ref>។ លោក ក៏​បាន​​បញ្ចប់​​បរិញ្ញាប័ត្រ​បូក១ នៅមហា​វិទ្យាល័យ​​គរុកោសល្យ (ក្រោយ​មក​ប្តូរ​ឈ្មោះ​មក​ជា វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​អប់រំ) ឆ្នាំ​២០០១ ជាសាស្ត្រាចារ្យ ឬក្រូបង្រៀន ផ្នែក​គរុកោសល្យ និង​ចិត្តវិទ្យា <ref>{{cite news |url=http://www.nie.edu.kh/ |title=វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​អប់រំ (Nationnal Institute of Education) |publisher=វិទ្យាស្ថាន​ជាតិ​អប់រំ}}</ref>។ ប្រវត្តិការសិក្សា លោក​ជាសិស្សពូកែ តាំងពីថ្នាក់បឋមសិក្សា ហើយលោក បានប្រឡង​ជាប់ចូល​មហាវិទ្យាល័យ ចំនួន ២ កាលនោះគឺ សង្គមវិជ្ជា និង ជំនាញ​មន្ទីរពិសោធន៍ នៅ​វិទ្យាស្ថាន​ស្រាវជ្រាវ​សុខាភិបាល (​ហៅ​ថា ​សាលា​ពេទ្យរ៉ុស្ស៊ី)។ ប៉ុន្តែលោក មិន​​បាន​ជ្រើសរើស​​មុខវិជ្ជា​​​ផ្នែក​​​មន្ទីរពិសោធន៍ នៅ​សាលា​ពេទ្យ​ទេ។ ក្រៅពីនេះ លោក​បាន​សិក្សា​វគ្គ​បណ្តុះ​បណ្តាល​​​ជំនាញ​​មួយ​​ចំនួន​​​ទៀត ដូចជា ផែ្នករដ្ឋបាលទូទៅ, ច្បាប់, ភាពជា​អ្នកដឹកនាំ, ទំនាក់ទំនងការទូត និង វិទ្យាសាស្រ្ត​ន​យោបាយ​។ នៅប្រទេសន័រវែស លោក​បានបញ្ចប់បរិញ្ញាប័ត្រ​ជាន់ខ្ពស់ ផ្នែក​វិទ្យាសាស្រ្ត​អប់រំ នៅ​​​សាកល​​វិទ្យាល័យ​​​អាហ្គ័រឌើរ៍ (University of Agder - UiA) <ref>{{cite news |url=https://www.uia.no/english/ |title=Universitetet i Agder |publisher=Universitetet i Agder, Norway}}</ref> ឆ្នំា២០១៣។ === ប្រវត្តិភៀសខ្លួននយោបាយ === មុន​ពេល​ទៅ​ដល់​ប្រទេស​ន័រវែស លោក '''ម៉ែន ណាត'''<ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/mennath-letter-cambodia-daily2006-kh/ |title=Document: Letter of Mr. Men Nath with strong commitment on Cambodia – to The Cambodia Daily |work=cwcicambodia.net |publisher=Cwci Cambodia |date=October 15, 2023 |accessdate=January 2, 2024}}</ref> បាន​ភៀស​ខ្លួន​ចាក​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ប្រទេស​កម្ពុជា ជាមួយ​សហការី ៣ នាក់​ទៀត នៅ​ថ្ងៃទី​១៤ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៥ ចំពេល​ដែល​លោក​នាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ប្រកាសជាផ្លូវការ នៅ​ក្នុង​កិច្ចប្រជុំ​ក្រុមប្រឹក្សា​អភិវឌ្ឍកម្ពុជា ក្បែរវត្តភ្នំ បញ្ជា​ឲ្យ​កងកម្លាំង​​សមត្ថកិច្ច​ តាមខ្លួនសមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា ៤ ​នាក់ ដែល​រួមមាន លោក '''រ៉ុង ឈុន''' ប្រធាន​សមាគម​គ្រូបង្រៀន​កម្ពុជា​ឯករាជ្យ, លោក '''ជា មុន្នី''' ប្រធាន​សហជីព​សេរី​កម្មករ​កម្ពុជា, លោក '''ម៉ែន ណាត''' ប្រធាន​សមាគម​មន្ត្រី​រាជការ​កម្ពុជា និង​លោក '''អៀ ចាន់ណា''' អគ្គលេខាធិការរង​នៃ​ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​ប្រជា​ធិបតេយ្យ។ មូលហេតុ គឺ​សមាជិក​ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា ចុះ​ហត្ថលេខា​រួមគ្នា នៅថ្ងៃទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៥ ទៅ​លើ​​​សេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយ ​​ដើម្បី​ប្រឆាំង​ជំទាស់ '''សន្ធិសញ្ញាព្រំដែនបំពេញបន្ថែម'''<ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/wp-content/uploads/2019/10/e19e9fe19e93e19f92e19e92e19eb7e19e9fe19e89e19f92e19e89e19eb6e19e94e19f86e19e96e19f81e19e89e19e94e19e93e19f92e19e90e19f82e19e98-e19e9ae19e9ce19eb6e19e84e19e80e19e98e19f92e19e96e19ebbe19e8.pdf |title=The Supplemental Border Treaty 2005 (in Khmer)}}</ref> ដែលលោក​នាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន និង​ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​វៀតណាម បានធ្វើឡើងនៅ​ថ្ងៃទី​១០ ខែ​​តុលា ដែល​ផ្តល់ច្ចាប័ន​ទទួល​ស្គាល់​ឡើង​វិញ​​នូវ​ សន្ធិសញ្ញា​កំណត់​ដែន​រដ្ឋ​ឆ្នាំ​១៩៨៥ ជា​សន្ធិសញ្ញា​ខុស​ច្បាប់ ផ្ទុយ​ពី​​មាត្រា​២ និង​មាត្រា​៥៥ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ​កម្ពុជា ឆ្នាំ​១៩៩៣ ហើយ​និង ផ្ទុយ​ពី​កិច្ចព្រមព្រៀង​ទីក្រុង​ប៉ារីស ឆ្នាំ​១៩៩១ ដែលជាលិខិតូបករណ៍អន្តរជាតិ។ ពេល​នោះ លោក '''ជា មុន្នី''' មិន​នៅកម្ពុជា​ទេ នៅ​ពេលដែលលោក ហ៊ុន សែន ប្រកាសចាប់ខ្លួន។ លោក មុន្នី​ បានចូលរួម​ប្រជុំ​ជាមួយ​សហជីព​អន្តរជាតិ នៅ​ប្រទស​អង់គ្លេស រួច​ហើយ​ទៅ​កាន់​ទីក្រុង​ប៉ារីស ប្រទេស​បារាំង ស្នាក់នៅ​ជាមួយ​មិត្តភក្ត្រ​របស់​លោក​មួយ​រយៈ គឺ​លោក '''សូ ចាន់តារា''' ដែល​ជា​អតីត​អ្នក​ភៀស​ខ្លួន​នយោបាយ ១​រូប​ដែរ។ លោក ជា មុន្នី បាន​វិល​ត្រឡប់​ទៅ​កម្ពុជា​វិញ នៅ​ថ្ងៃទី ០១ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​២០០៦ ក្រោយ​​ពេល​ស្ថានភាព​នយោបាយ​កម្ពុជា បាន​ធូរ​ស្រាល​ជាង​មុន​បន្តិច<ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/supporters-welcome-chea-monys-return-at-phnom-penh-airport-52279/ |title=Supporters Welcome Chea Mony’s Return at Phnom Penh Airport |publisher=The Cambodia Daily |date=February 2, 2006 |accessdate=February 2, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529044749/https://english.cambodiadaily.com/news/supporters-welcome-chea-monys-return-at-phnom-penh-airport-52279/ |archive-date=ឧសភា 29, 2022 |url-status=dead }}</ref>។ ព្រឹក​ព្រហាម ថ្ងៃទី១៤ ខែ​តុលា​៖ នៅ​តាមផ្លូវ​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​កាន់​​ព្រំដែនខ្មែរ​-​ថៃ លោក '''រ៉ុង ឈុន'''<ref>{{cite news |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rong_Chhun |title=Rong Chhun}}</ref> លោក '''ម៉ែន ណាត''' លោក '''ឆាំ ឆានី''' និងលោក '''អៀ ចាន់ណា''' បាន​ស្នាក់​នៅ​តំបន់​ព្រំដែន ១​យប់ ដោយ​​មាន​ភ្នាក់ងារ​អង្គការ​សិទ្ធិមនុស្ស​អន្តរជាតិ និង ភ្នាក់ងារ​​​អង្គការ​សហ​ប្រជាជាតិ UNHCR ជួយ​បង្ហាញ​ផ្លូវ​ផង។ ថ្ងៃទី​១៥ ខែ​តុលា​ ឆ្នាំ​២០០៥ អ្នកទាំង ៤​នាក់ បាន​ឆ្លង​ព្រំដែន​ចូល​ប្រទេស​ថៃ តាម​មធ្យោបាយ​ពិសេស ព្រលឹងចុងសក់។ ប៉ុន្តែជាអកុសល លោក '''រ៉ុង ឈុន''' ត្រូវបានអាជ្ញាធរខ្មែរ ចាប់ឃាត់ខ្លួន នៅ​ពេល​លោក កំពុង​ឆ្លង​ព្រំដែន​ប៉ោយប៉ែត ចំណុច​ផ្សារឡុងគ្លឿ រួច​បញ្ជូនលោក​ តាម​យន្តហោះ​​កន្ទុំរុយ ត្រឡប់​ទៅ​ភ្នំពេញ​វិញ ដើម្បី​ដាក់​ពន្ធនាគារ​យ៉ាង​អយុត្តិធម៌។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី លោក​ត្រូវ​ដោះលែង​ នៅ​ថ្ងៃទី​១៨ ខែ​​មករា ឆ្នាំ​​២០០៦ គឺ​ដោះ​លែង​ជាមួយ​អ្នកទោស​មនសិការ​​ល្បីៗ​ដទៃ​ទៀត រួមមាន​លោក '''កឹម សុខា''' លោក '''យេង វីរៈ''' លោក '''ម៉ម សូណង់ដូ''' និងលោក '''ប៉ា ងួនទៀង''' នៅ​ក្រោមសម្ពាធ​ពី​សហគមន៍​​អន្តរជាតិផង និង​ ក្រោម​ហេតុផល​ផ្សះផ្សា​ជាតិ​ផង។ បន្ទាប់​ពី​ឆ្លង​ផុត​ព្រំដែន​ លោក '''ម៉ែន ណាត''' លោក '''ឆាំ ឆានី''' និងលោក '''អៀ ចាន់ណា''' បន្តដំណើរ​តាម​ម៉ូតូរឺម៉កផង និង​​រថយន្តក្រុង​ផង ទៅ​កាន់​​ទីស្នាក់ការ​​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ (UN) នៅ​ទីក្រុងបាកក ប្រទេសថៃ។ ប៉ុន្តែលោក '''ឆាំ ឆានី''' ត្រូវ​បានប៉ូលីសថៃ ឆែក​ឆេ និង​ ចាប់​ខ្លួន​​ពី​បទឆ្លងដែន​ចូល​ប្រទេស​ថៃ​ដោយ​ខុស​ច្បាប់ នៅពេលរថយន្តក្រុង នៅ​ទីរួម​ខេត្តសាកែវ រួច​បញ្ជូន​ទៅ​កាន់​ព្រំដែន​ខ្មែរ​វិញ។ ចំណែក​លោក '''ម៉ែន ណាត''' និងលោក '''អៀ ចាន់ណា''' បាន​ទៅ​ដល់​ទីក្រុង​បាងកក ដោយ​សុវត្ថិភាព នៅ​ល្ងាចថ្ងៃ​ដដែល​។ នៅ​ល្ងាច​ថ្ងៃទី​១៦ ខែ​តុលា លោក '''ឆាំ ឆានី''' បាន​ទៅ​ដល់​ទីក្រុង​បាងកក​ដោយ​សុវត្ថិភាព​ដែរ បន្ទាប់ពីអាជ្ញាធរថៃ ឃុំខ្លួន ១យប់​ ជាមួយ​ពលករ​ខ្មែរ​ដទៃ​ទៀត ខណៈ​ពេល​ភ្នាក់ងារ​អង្គការ​សិទ្ធិមនុស្ស​អន្តរជាតិ ជួយ​សម្រប​សម្រួល​ជាមួយ​មន្ត្រី​អាជ្ញាធរ​ថៃ។ ពេលនោះ លោក '''ម៉ែន ណាត''' ជាមួយ​សហការី​ ២រូប​ទៀត គឺ​លោក '''ឆាំ ឆានី''' និង​លោក '''អៀ ចាន់ណា''' ​ត្រូវ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​យកចិត្ត​ទុក​ដាក់​ជាពិសេសស​ ពី​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ (UN) នៅ​ទីក្រុង​បាងកក។ លោក និងលោក ចាន់ណា រស់នៅក្នុងទីក្រុង​នេះ រយៈពេល ៣​ខែ ដោយ​ផ្លាស់ប្តូរទីតាំង ៦​លើក ដើម្បីសុវត្ថិភាព<ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/hok-lundy-thais-will-try-to-arrest-critics-63826/ |title=Hok Lundy: Thais Will Try to Arrest Critics |publisher=The Cambodia Daily |date=November 5, 2005 |access-date=ធ្នូ 13, 2024 |archive-date=ឧសភា 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523103058/https://english.cambodiadaily.com/news/hok-lundy-thais-will-try-to-arrest-critics-63826/ |url-status=dead }}</ref> ដោយ​ប្តូរ​ឈ្មោះ និង​ប្តូរ​ឋានៈ​ខ្លួន ថាជានិស្សិត មក​ពី​ឥណ្ឌា​ សាំងហ្កាពួរ និង​ឥណ្ឌូនេស៊ី ដើម្បី​រួច​ផុត​ពី​ការ​តាមយាយីរបស់​ក្រុម​ចារកិច្ច​នៃ​រដ្ឋាភិបាល លោក ហ៊ុន សែន។ ដោយឡែក លោក '''ឆាំ ឆានី''' រស់នៅទីក្រុងបាងកក ១ខែ ក៏​ចាក​ចេញ​ទៅ​រស់នៅ​ប្រទេស​ន័រវែស នៅ​ចុង​ខែ​វិច្ឆិកា។ ចំពោះ​លោក '''ម៉ែន ណាត''' និង​លោក '''អៀ ចាន់ណា''' ត្រូវ​បាន​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជានៃ​លោក ហ៊ុន សែន និង​រដ្ឋាភិបាលថៃ នៃ​លោក '''ថាក់ស៊ីន ស៊ីណាវ៉ាត្រា''' ដាក់បញ្ចូល​ក្នុងបញ្ជីតាមចាប់ខ្លួន ពីបទញុះញង់ឲ្យប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋ។ នៅថ្ងៃទី​១៥ ខែមករា ឆ្នាំ​២០០៦ លោក និងលោក ចាន់ណា បាន​តែង​ខ្លួន​ជា​កម្មករនេសាទ ប្រើ​ឯកសារ​ជា​អ្នកនេសាទ ក៏​បន្ត​ភៀស​ខ្លួន​តាម​​សមុទ្រ ទៅ​កាន់ទីក្រុងកូឡាឡាំពួរ ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី។ មុន​ពេល​ទៅ​ដល់​ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី ពួក​គេ​បាន​ចាកចេញ​ពីពី​ទីក្រុង​បាងកក ជាមួយ​រថយន្តមួយ​គ្រឿង ដែល​ធ្វើ​ទេសចរណ៍​ជាលក្ខណៈគ្រួសារ រួច​ស្នាក់​នៅ​តាម​ផ្លូវ​រយៈ​ពេល ២​​យប់ នៅ​សហគមន៍​ថៃ​-​អ៊ីស្លាម ខេត្ត​ភាគ​ខាង​ត្បូង​នៃ​ប្រទេស។ ពិតជាមានការលំបាកណាស់ ​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្លង​​ព្រំដែន នៅ​​តំបន់​​ជម្លោះ រវាងខេត្ត​ថៃ​អ៊ីស្លាម​ភាគ​ខាង​ត្បូង និងរដ្ឋាភិបាលថៃ។ ស្ត្រី និងគ្រួសារគាត់ ដែលជូនដំណើរលោក '''ម៉ែន ណាត''' និងលោក '''អៀ ចាន់ណា''' បាន​ឲ្យ​លុយទមេ​ទាហាន​ឈរជើង នៅ​តំបន់​ជម្លោះ (​ពុករលួយ​) ដើម្បី​ឆ្លង​ចូល​ទៅ​ខេត្ត​ភាគ​ខាងត្បូង​ជាស្ថាពរ។ អ្នក​ជូន​ដំណើរ​នេះ មាន​កិច្ច​សហការ​ជិត​ស្និទ្ធ​ជាមួយ​ភ្នាក់ងារ​នៃ​អង្គការ​សិទ្ធិមនុស្ស​អន្តរជាតិ​។ ទៅ​ដល់ទីក្រុងកូឡាឡាំពួរ អ្នកទាំងពីរ បាន​ស្នាក់នៅ​ផ្ទះ​និស្សិត​មួយ ក្នុង​រយៈ​ ១០​ថ្ងៃ ដើម្បី​រង់ចាំ​ទិដ្ឋាកា​ពិសេស​ មុន​ពេល​បន្ត​ដំណើរ​ទៅកាន់​ប្រទេសន័រវែស តាំ​ង​លំនៅ​អចិន្ត្រៃយ៍។ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នៅទីក្រុងកូឡាឡាំពួរ អ្នកទាំងពីរ បាន​ជួប​ប្រាស្រ័យ​ជាមួយ​អ្នក​នយោបាយ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ សកម្មជន​និស្សិត និង ​អង្គការ​សង្គម​ស៊ីវិល​មួយ​ចំនួន ដើម្បី​​រក​អន្តរាគមន៍ ជំរុញ​ការ​​ស្តារ​ស្ថានភាព​នយោបាយ​កម្ពុជា​។ អ្នកទាំងពីរ បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​​កូឡាឡាំពួរ នៅ​ព្រលប់​ថ្ងៃទី ​២៥ ខែ​មករា ឆ្នាំ២០០៦ ហើយ​ដល់​ទីក្រុងគ្រីស្ទានសាន់ ​ប្រទេសន័រវែស នៅ​ព្រឹក​ថ្ងៃទី​ ២៦ ខែ​​មករា ជាទឹកដី​ពោរ​ពេញ​ដោយ​គំនរ​ទឹកកក ពណ៌​ស​ក្បុស ក្រាល​លើ​ដី​គ្រប់​ទីកន្លែង សូម្បី​តែ​ដៃ​សមុទ្រ​ក៏​កក​ដែរ។ === '''ការងារតស៊ូមតិ​ដើម្បី​កម្ពុជា''' === នៅប្រទេ​ស​​ន័រវែស​​​សព្វថ្ងៃ​ លោក '''ម៉ែន ណាត''' <ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/2017/08/09/men-nath-biography/ |title=ជីវប្រវត្តិសង្ខេប៖ លោក ម៉ែន ណាត ពី​កូន​កសិករ ក្លាយជាបញ្ញវន្ត និង​ជា​​អ្នកជាតិនិយម |publisher=The Cambodia Watchdog Council International (Cwci Cambodia) |date=August 2017}} </ref> ​ជា​​អ្នក​ដឹកនាំ​​សហគមន៍​ខ្មែរ ជា​​ប្រធាន​​​'''សមាគម​​​ពុទ្ធសាសនិក​ជន​​ខ្មែរ''' ដែល​​​ជា​​សមាគម​​​លើក​​​ស្ទួយ​​​ប្រពៃណី​​​វប្បធម៌​​​ខ្មែរ សម្រាប់​​ពលរដ្ឋ​​ខ្មែរ​​នៅ​​ក្នុង​​ប្រទេស​​នេះ។ ក្រៅពីនេះ លោក​​ក៏​​ជា​​ប្រធាន​​'''ក្រុមប្រឹក្សា​​ឃ្លាំមើល​​កម្ពុជា''' មាន​​មូលដ្ឋាន​​នៅ​​ប្រទេស​​ន័រវែស <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/observers-say-hun-manet-should-do-good-merit-through-political-tolerance-05312024060454.html |title=អ្នកឃ្លាំមើល​ថា លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត គួរ​ធ្វើបុណ្យ​តាម​ការ​អត់ឱន​នយោបាយ |publisher=RFA Khmer |date=May 31, 2024}} </ref> ប៉ុន្តែធ្វើការងារ​ដោយផ្អែកលើមូលដ្ឋានគ្រឹះ ក្នុងការ​តស៊ូមតិ ស្តារប្រក្រតីភាពសិទ្ធិមនុស្ស និង​លទ្ធិ​ប្រជាធិបតេយ្យ នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ជាមួយគ្នានេះ លោកជាអនុប្រធានវេទិកាពលរដ្ឋ<ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2024/01/22/18/39/73600/ |title=សហព័ន្ធ​សហជីព​សេរី​កម្មករ​បន្ត​ស្នើ​ឱ្យ​សមត្ថកិច្ច​ស្រាវជ្រាវ​វែក​មុខ​ឃាតករ​ពិត​បាញ់​សម្លាប់​លោក ជា វិជ្ជា កាលពី​២០​ឆ្នាំ​មុន |publisher=The Cambodia Daily |date=June 22, 2024}} </ref> ដែលមានឈ្មោះដើមថា «ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ» ដែល​​មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ដើម្បី​​​លើក​​ស្ទួយ​​វិស័យ​​សិទ្ធិមនុស្ស ប្រជា​ធិបតេយ្យ និង​​ទឹកដី​ជាតិ នៅ​​​ប្រទេស​​​កម្ពុជា។ គួរកត់សម្គាល់ថា លោកធ្លាប់ជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ​ ចលនានិស្សិតដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ ដែលត្រូវបាន​បង្កើតឡើងតាំងពី ថ្ងៃទី​០២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨ ដើម្បី​ប្រឆាំង​នឹង​ភាពអយុត្តិធម៌ ក្នុង​ការ​បោះឆ្នោត​ជាតិ​នៅកម្ពុជា នា​ខែកក្កដា ឆ្នាំ​១៩៩៨។ ចលនា​និស្សិតនេះ បានរៀបចំ​ឡើង​វិញ <ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2020/06/21/17/35/48731/ |title=ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ​ជំរុញ​ឱ្យ​អ្នកនយោបាយ​តម្កល់​ផលប្រយោជន៍​ជាតិ ទាមទារ​ឱ្យ​វៀតណាម​ប្រគល់​ដី​ដែល​ខ្លួន​ឈ្លានពាន​មកវិញ |publisher=The Cambodia Daily |date=June 21, 2020}} </ref> ​ប្រកាស​​ដំណើរ​ការ​ កំណើត​ទី២ នៅ​​ថ្ងៃទី​​០៧ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​២០២០ ដោយ​ដាក់​ចេញ​សកម្មភាព​តស៊ូ​មតិ លើ​វិស័យ​សិទ្ធិ​មនុស្ស លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ បូរណភាព​ទឹកដី​ខ្មែរ និង​យុត្តិធម៌សង្គម នៅកម្ពុជា <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/student-movement-call-on-government-to-withdraw-from-cambodia-vietnam-lao-triangle-development-project-12152020204139.html |title=ចលនា​និស្សិត​​ស្នើ​រដ្ឋាភិបាល ឱ្យ​​ដក​ខ្លួន​ពី​គម្រោង​​អភិវឌ្ឍ​ន៍​តំបន់​ត្រីកោណ​ ​កម្ពុជា​ ​វៀតណាម និង​ឡាវ |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=December 15, 2020}} </ref>។ ក្នុងតួនាទីដែល​​មាន​​ការ​​ទទួល​​ខុស​ត្រូវ​​ខ្ពស់ លោក​ ម៉ែន ណាត ដឹកនាំ​សហគមន៍​ខ្មែរ​នៅ​ប្រទេស​ន័រវែស បាន​​ជោគជ័យ​​គួរ​ឲ្យ​កត់​សម្គាល់​​ក្នុង​​រយៈ​​ពេល​ជា​ច្រើន​​ឆ្នាំ​មក​នេះ គួប​​ផ្សំ​​នឹង​​ការ​ចូល​រួម​ជ្រោម​ជ្រែង​ពី​បង​ប្អូន​ខ្មែរ​ក្នុង​សហគមន៍​ផង គិត​មក​ត្រឹម​​ឆ្នាំ​២០២៤។ លោកធ្លាប់ជា​​មន្រ្តី​រាជការ​នៃ​​ការិយាល័យ​​កំណត់​ហេតុ នាយកដ្ឋាន​​នីតិ​វិធី រដ្ឋសភា​ជាតិ ពី​​ឆ្នាំ​​១៩៩៩ ដល់​ឆ្នាំ​២០០៦។ ពេល​នោះ លោក​ក៏​បាន​រៀបចំ​​សមាគម​មន្រ្តីរាជការ​​កម្ពុជា នៅ​ឆ្នាំ​​២០០៤ ដែល​មាន​​ឈ្មោះ​ពេញ​ថា '''សមាគម​មន្រ្តី​​រាជការ​ឯករាជ្យ​កម្ពុជា''' (Cambodia Independent Civil-servants Association – CICA) <ref>{{cite news |url=https://cwcinternational.wordpress.com/about/ |title=Report: Cambodia Watchdog Council International |publisher=Cambodia Watchdog Council International (CWCI Cambodia) |date=May 24, 2006}} </ref> ក្នុង​គោល​​បំណង​​​លើក​​ស្ទួយ​លក្ខខណ្ឌ​​មន្រ្តី​រាជការ ជីវភាព​មន្រ្តី​រាជការ និង​សិទ្ធិ​មនុស្ស។ លោក ជា​​អ្នកដឹកនាំ​​សមាគម​នេះ រហូត​ដល់​ឆ្នាំ ២០០៦ គឺ​​​ក្រោយ​​​​ពេល​​ភៀស​ខ្លួន ទៅ​​កាន់​​ប្រទេស​​ន័រវែស (Norway) ក្នុង​រឿង​​​ប្រឆាំង​ជំទាស់ «សន្ធិសញ្ញា​​ព្រំដែន​​បំពេញ​បន្ថែម ឆ្នាំ​២០០៥» តាម​រយៈ​​សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​​មួយ <ref>{{cite news |url=https://www.hrw.org/news/2005/10/18/cambodia-prime-minister-moves-crush-dissent |title=Dissent |publisher=Human Rights Watch |date=October 18, 2005}} </ref> ផ្សាយ​នៅ​ថ្ងៃទី​១១ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៥ បន្ទាប់​ពី​លោក​នាយក​រដ្ឋមន្រ្តី ហ៊ុន សែន ​ចុះ​ហត្ថលេខា​​លើ​​សន្ធិ​សញ្ញា​​នោះ ជាមួយ​នាយក​រដ្ឋមន្រ្តី​វៀត​ណាម នៅ​ថ្ងៃទី​១០ ខែ​តុលា។ ការ​​ប្រឆាំង​​ជំទាស់​​សន្ធិសញ្ញា​​នោះ ធ្វើ​ឡើង​ក្នុងនាម​​ជា​​សមាជិក​​នៃ ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា ដែល​​ចុះ​ហត្ថលេខា​ដោយ​លោក ម៉ែន ណាត និង​​ក្រុម​ការងារ ៣ រូប​ទៀត <ref>{{cite news |url=https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/08/asa230062005en.pdft |title=Open letter on the occasion of International Human Rights Day 2005 raising concern about the state of freedom of expression in the Kingdom of Cambodia |publisher=Amnesty International |date=December 10, 2005}} </ref>; <ref>{{cite news |url=https://www.licadho-cambodia.org/articles/20051201/32/index.html |title=Pressure on freedom of expression continues amid climate of fear |publisher=LICADHO |date=December 1, 2005}} </ref>។ កាលនៅជានិស្សិត លោក ម៉ែន ណាត បាន​ក្លាយ​​ជា​យុវជន​ឆ្នើម និង​​ជា​​មេដឹកនាំ ក្នុង​​ចំណោម​​​មេដឹកនាំ​នៃ ចលនា​និស្សិត​​ដើម្បី​​លទ្ធិ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ (Students’ Movement for Democracy – SMD) តាំង​ពី​ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ​​១៩៩៨ ដែល​ជា​ក្រុម​​យុវជន​ជាតិនិយម តស៊ូ​ប្រឆាំង​​នយោបាយ​​ដឹកនាំ​​របស់​រដ្ឋាភិបាល ​​​លោក ហ៊ុន សែន មក​ពី​គណបក្ស​​ប្រជាជន​​កម្ពុជា (ជា​គណបក្ស​​​កុម្មុយនីស្ត)។ រៀន​នៅទីក្រុងភ្នំពេញ លោក ម៉ែន ណាត ជា​និស្សិត​ម្នាក់ ក្នុង​ចំណោម​​និសិ្សត​​ក្រីក្រ មាន​​ការ​តស៊ូ​​ព្យាយាម​ខ្ពស់ បាន​​ស្នាក់​នៅ​តូប​លេខ៦​​ ក្នុង​ចំណោម​និស្សិត ៧​នាក់ (រួមទាំង​លោក អ៊ុំ សំអាន) ជា​តូប​ចំណុះ​ឲ្យ​​​កុដិ​លេខ​២ វត្ត​នាគវ័ន ខណ្ឌ​បឹងកក់​ទី​២ ខណ្ឌទួលគោក ទីក្រុង​ភ្នំពេញ។ ជាមួយគ្នានេះ លោកក៏ជាអ្នក​សម្របសម្រួលនៃ '''ក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា''' (Cambodia Watchdog Council) បង្កើត​ឡើងនៅថ្ងៃទី ១៦ កញ្ញា ​​២០០២ ដែលជា​បណ្តុំអង្គការ សមាគម និងសហជីព <ref>{{cite news |url=https://cwcinternational.wordpress.com/2006/06/03/report-of-meeting-2006/ |title=Report of Meeting on the approval of composition of Steering Committee and the amendment of Bylaw |publisher=The Cambodia Watchdog Council International (CWCI Cambodia) |date=May 24, 2006}} </ref>។ ក្រុមប្រឹក្សានេះ ​បាន​ធ្វើ​សកម្មភាព​ខ្លាំង​ក្លា ទៅ​លើ​ការ​លើកកម្ពស់​​សិទ្ធិកម្មករ សិទ្ធិ​មន្ត្រីរាជការ សិទ្ធិ​ពលរដ្ឋ យុត្តិធម៌​សង្គម និង កិច្ចការ​ព្រំដែន <ref>{{cite news |url=https://khmer.voanews.com/a/a-40-2005-09-20-voa3-90140007/1353656.html |title=Cambodia Watchdog Council Denounces Treaty with Vietnam |publisher=Voice of America - VOA |date=September 20, 2005}} </ref>។ ពីឆ្នាំ​២០០០ ដល់​ឆ្នាំ​២០០២ លោក ម៉ែន ណាត ជា​អនុប្រធាន​​រណសិរ្ស​​ប្រជា​ធិបតេយ្យ​​និស្សិត​បញ្ញវន្ត​ខ្មែរ <ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/students-plan-anti-vn-rally-for-liberation-day-87717/ |title=Students Plan Anti-VN Rally for Liberation Day |publisher=The Cambodia Daily |date=January 7, 2000 |access-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210181813/https://english.cambodiadaily.com/news/students-plan-anti-vn-rally-for-liberation-day-87717/ |url-status=dead }}</ref> ជា​អង្គការយុវជន ដែល​ធ្វើការងារ​​ផ្តោត​លើ​​វិស័យ​សិទ្ធិមនុស្ស យុត្តិធម៌​សង្គម និង ការ​អភិវឌ្ឍ​​ព្រំដែន​ខ្មែរ ជាមួយ​​ប្រទេស​​​ជិត​ខាង។ ពីពាក់​​កណ្តាល​​​ឆ្នាំ​២០០២ ដល់​ឆ្នាំ​​២០០៤ លោក ម៉ែន ណាត ជា​ប្រធាន​​រណសិរ្ស​​និស្សិត​​បញ្ញវន្ត​ខ្មែរ (the Front of Khmer Students and Intellectuals - FKSI) <ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/sam-rainsy-allies-blast-back-door-deal-39223/ |title=Sam Rainsy Allies Blast ‘Back Door’ Deal |publisher=The Cambodia Daily |date=March 19, 2004 |access-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-date=មករា 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125172203/https://english.cambodiadaily.com/news/sam-rainsy-allies-blast-back-door-deal-39223/ |url-status=dead }}</ref> ក្នុង​ចំណោម​​​មេដឹកនាំ​​និស្សិត​​​សំខាន់ៗ​ខ្លះ​​ទៀត។ លោក និងលោក អ៊ុំ សំអាន<ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/2020/04/04/um-sam-an-biography/ |title=ជីវប្រវត្តិ​លោក អ៊ុំ សំអាន ពី​ក្មេង​ឃ្វាល​ក្របី ក្លាយ​ជា​​​សមាជិក​សភា ជា​អ្នក​ស្រាវ​ជ្រាវ​ព្រំដែន និង​ជាតិ​និយម |publisher=CWCI Cambodia |date=April 4, 2020}} </ref> មេដឹកនាំ​​​ចលនានិស្សិត​​​ដើម្បី​​​លទ្ធិប្រជា​ធិបតេយ្យ ពី​ខែ​មិថុនា ដល់​​ខែ​​កញ្ញា ឆ្នាំ​​២០០២ បាន​​ផ្តួចផ្តើម​គំនិត និង​​សម្រប​សម្រួល​​​រៀបចំ​​ឲ្យ​មាន '''ក្រុមប្រឹក្សា​​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា''<ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/garment-workers-plan-strike-demand-justice-37785/ |title=Garment Workers Plan Strike, Demand Justice |publisher=The Cambodia Daily |date=January 20, 2004 |access-date=កក្កដា 27, 2023 |archive-date=កក្កដា 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727173319/https://english.cambodiadaily.com/news/garment-workers-plan-strike-demand-justice-37785/ |url-status=dead }}</ref>។ បញ្ជាក់​៖ សមាជិក​ស្ថាបនិក​នៃ ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា រួម​មាន៖ '''១. លោក ជា វិជ្ជា'''' <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/law/justice-for-Chea-Vichea-when-end-hunsen-power-01232020035105.html |title=ឃាតក​សម្លាប់​លោក ជា វិជ្ជា អាច​រក​ឃើញ​នៅ​ក្រោយ​លោក ហ៊ុន សែន ធ្លាក់​ពី​អំណាច |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=January 23, 2020}} </ref>; <ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/social-economy/Chea-Vichea-wife-hopeless-of-justice-01222020023538.html |title=ភរិយា​លោក ជា វិជ្ជា មិន​រំពឹង​ថា ទទួល​បាន​យុត្តិធម៌​ពី​របប​ដឹកនាំ​បច្ចុប្បន្ន​រក​ឃាតក​ពិត |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=January 22, 2020}} </ref> អតីត​ប្រធានសហជីពសេរីកម្មករកម្ពុជា។ លោកត្រូវបានធ្វើ​ឃាត​ដោយ​​ចារកិច្ច​រដ្ឋាភិបាល លោក​ ហ៊ុន សែន នា​ថ្ងៃទី ២២ ខែ​មករា ឆ្នាំ​២០០៤<ref>{{cite news |url=https://cwcicambodia.net/wp-content/uploads/2019/12/men-nath-thousands-of-mourners-take-to-the-streets-on-chea-vichea-in-jan-2004.pdf |title=Thousands of Mourners Take to the Streets |publisher=The Cambodia Daily |date=January 26, 2004}} </ref> ខណៈ​ពេល​កម្ពុជា​ជាប់​គាំង​នយោបាយ​ជិត​មួយ​ឆ្នាំ នៅ​ក្រោយ​​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ជាតិ ខែ​​កក្កដា ឆ្នាំ​២០០៣។ ឃាតកម្មនេះ មិន​ត្រូវ​បាន​វែក​មុខ​ឃាតក​ពិត ទៅ​ផ្ទន្ទាទោស​តាម​ច្បាប់​យុត្តិធម៌​ទេ<ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/social-economy/ftuwukc-asks-the-pp-governor-to-commemorate-chea-vichea-death-01082024002857.html |title=សហជីព​និង​សង្គម​ស៊ីវិល​ទទូច​ឱ្យ​រដ្ឋាភិបាល​ថ្មី​ចាប់​ឃាតក​បាញ់​សម្លាប់​លោក ជា វិជ្ជា កាល​ពី​២០ ឆ្នាំ​មុន |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=January 8, 2024}} </ref>។ '''២. លោក រ៉ុង ឈុន''' ''កាល​នោះ​ជាប្រធានសមាគមសមាគមគ្រូបង្រៀនកម្ពុជា ហើយ​ពី​ឆ្នាំ​២០១៥ ដល់ឆ្នាំ​២០១៧ ជា​សមាជិក​នៃ​ គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​រៀបចំ​ការ​​បោះឆ្នោត ​(គ.ជ.ប.) មាន​ឋានៈ​ស្មើ​រដ្ឋមន្ត្រី។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៧<ref>{{cite news |url=https://khmer.voanews.com/a/nec-vp-and-2-members-resigned-after-cnrp-dissolution/4126342.html |title=អនុប្រធាន​និង​សមាជិក​គ.ជ.ប​លាឈប់​ក្រោយ​ការរំលាយ​បក្ស​ប្រឆាំង |publisher=Voice Of America - VOA |date=November 20, 2017}} </ref> លោកបានលាលែងពី គ.ជ.ប. ក្រោមហេតុផលថា គ.ជ.ប បានចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល លោក ហ៊ុន សែន រំលាយ​គណបក្សសង្គ្រោះជាតិយ៉ាងអយុត្តិធម៌ នៅ​ថ្ងៃទី១៦ ខែវិច្ឆិកា<ref>{{cite news |url=https://cambodia.ohchr.org/sites/default/files/Annual-reports/Addendum1%20to%20Rhona%20Smith%27s%20Annual%20Report%202018%20KH%20-%20Final%20-%20Clean%20Format.pdf |title=របាយការណ៍អ្នករាយការណ៍ពិសេស ស្តីពីស្ថានភាសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) |date=September 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518212130/https://cambodia.ohchr.org/sites/default/files/Annual-reports/Addendum1%20to%20Rhona%20Smith%27s%20Annual%20Report%202018%20KH%20-%20Final%20-%20Clean%20Format.pdf |archive-date=ឧសភា 18, 2024 |access-date=ធ្នូ 10, 2024 |url-status=dead}}</ref>។ លោកក៏ជាមេដឹកនាំនៃ សហភាពសហជីពម្ពុជា ផងដែរ។ ចាប់ពីខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣ លោក​បានចូលរួមក្នុងជីវភាពនយោបាយ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ជ្រើស​រើស​ជា​អនុប្រធាន​គណបក្សភ្លើងទៀន ដែល​មាន​ឈ្មោះដើម​ថា គណបក្សសមរង្ស៊ី។ គូរបញ្ជាក់ថា លោក រ៉ុង ឈុន ធ្លាប់ត្រូវបានលោក ហ៊ុន សែន បញ្ជា​ឲ្យ​ចាប់​ដាក់​ពន្ធនាគារ ២ ​លើក ដែល​ពាក់​ព័ន្ធ​ការ​រិះគន់​រឿង​មិន​ប្រក្រតី នៃសន្ធិសញ្ញា​ព្រំដែន​បំពេញ​បន្ថែម​ថ្មី ជាមួយ​វៀតណាម គឺលើកទី១ ត្រូវ​បាន​ចាប់​ខ្លួន​នៅ​ថ្ងៃទី​១៥ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៥ ហើយ​ដោះលែង​នៅ​ថ្ងៃទី​១៨ ខែ​មករា ឆ្នាំ​២០០៦ និង​លើក​ទី​២ លោក​ត្រូវ​បាន​ចាប់​ខ្លួន ថ្ងៃទី​៣១ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​២០២០ ហើយ​ដោះ​លែង​នៅ​ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​២០២០<ref>{{cite news |url=https://cchrcambodia.org/storage/posts/4748/Timeline-of-events_One-year-since-Rong-Chhun%27s-arrest_Khm.pdf |title=កាលប្បវត្តិព្រឹត្តការណ៍៖ មួយឆ្នាំនៃការចាប់ តាំងពីចាប់ខ្លួនលោក រ៉ុង ឈុន |publisher=មជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា (CCHR) |date=July 2021}} </ref> បន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​បន្ធូរ​បន្ថយ​ភាព​តាន​តឹង​នយោបាយ និង​សម្ពាធ​ពី​អន្តរជាតិ។ បច្ចុប្បន្នលោក ជា​ទីប្រឹក្សា​ជាន់​ខ្ពស់​នៃ គណបក្ស​កម្លាំង​ជាតិ<ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/rongchhun-pay-fine-money-to-municipal-court-03012024063358.html |title= ទីប្រឹក្សា​គណបក្ស​កម្លាំង​ជាតិ លោក រ៉ុង ឈុន យកលុយ​ទៅ​បង់​តាម​បញ្ជា​របស់​តុលាការ |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=March 1, 2024}} </ref>។ '''៣. លោក អ៊ុំ សំអាន''' កាល​នោះ​ជា​ប្រធាន​ចលនា​និស្សិត​ដើម្បី​លទិ្ធ​ប្រជា​ធិបតេយ្យ ដែល​សព្វថ្ងៃរស់​នៅសហរដ្ឋ​អាមេរិក ជា​អតីតសមាជិកសភា<ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2024/11/21/01/25/79510/ |title=លោក អ៊ុំ សំអាន ថា​លោក ហ៊ុន សែន ទំនង​សន្យា​ប្រគល់​ទឹកដី​ខ្មែរ ២​ភាគ​៣ លើ​កោះ​គុត​ឱ្យ​ទៅ​ថៃ ជា​ថ្នូរ​បង្ក្រាប​ក្រុម​ប្រឆាំង |publisher=The Cambodia Daily |date=November 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241120182740/https://www.cambodiadaily.com/2024/11/21/01/25/79510/ |archive-date=វិច្ឆិកា 20, 2024 |access-date=ធ្នូ 10, 2024 |url-status=dead }}</ref> នៃ​គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ​ អាណត្កិ​ទី៥ (២០១៣ - ២០១៨)<ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/2023/05/25/23/47/69922/ |title=លោក អ៊ុំ សំអាន ប្ដេជ្ញា​មិន​លក់​ឧត្តមគតិ​ចុះចូល​ជាមួយ​គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ឡើយ |publisher=The Cambodia Daily |date=May 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727173319/https://www.cambodiadaily.com/2023/05/25/23/47/69922/ |archive-date=កក្កដា 27, 2023 |access-date=កក្កដា 27, 2023 |url-status=dead }}</ref>។ ប៉ុន្តែលោក អ៊ុំ សំអាន ត្រូវ​បាន​រដ្ឋាភិបាល លោក ហ៊ុន សែន ចាប់​ដាក់​ពន្ធនាគារ​យ៉ាង​អយុត្តិធម៌ (ជាង ២​ឆ្នាំ) ពី​ខែ​មេសា ឆ្នាំ​២០១៦<ref>{{cite news |url=https://www.voanews.com/a/cambodia-opposition-lawmaker-arrest-border-comments/3280305.html |title=Cambodian Opposition Lawmaker Arrested for Border Comments |publisher=Voice Of America - VOA |date=April 11, 2016}}</ref> ដល់សីហា ឆ្នាំ២០១៨ ក្នុងសំណុំ​រឿងរិះគន់​ ផែនទីព្រំដែន និងប្រឆាំង​ជំទាស់​ការបង្គោលព្រំដែនថ្មី ជាមួយ​វៀត​ណាម ''ហៅថា «បោះបង្គោល​ ​រំលោភចូល​ក្នុង​ទឹកដី​ខ្មែរ»។'' '''៤. លោក ម៉ែន ណាត''' កាល​នោះ​ជា​ប្រធានសមាគមមន្រ្តីរាជការកម្ពុជា ដែល​​សព្វថ្ងៃ​ជា​​​ប្រធាន​​​នៃ ​ក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលម្ពុជា និងជាប្រធាន​សហគមន៍​ខ្មែរ នៅប្រទេស​ន័វែស (Norway)។ '''៥. លោក ឆាំ ឆានី''' កាល​នោះ​ជា​ប្រធានសមាគមកសិការកម្ពុជា<ref>{{cite news |url=https://english.cambodiadaily.com/news/farmers-sue-top-officials-blame-them-for-flooding-27887/ |title=Farmers Sue Top Officials, Blame Them for Flooding |publisher=The Cambodia Daily |date=December 6, 2001 |access-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-date=ធ្នូ 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210180504/https://english.cambodiadaily.com/news/farmers-sue-top-officials-blame-them-for-flooding-27887/ |url-status=dead }}</ref> ដែលសព្វថ្ងៃ ជា​អនុ​ប្រធាន​​ក្រុមប្រឹក្សា​ឃ្លាំមើល​កម្ពុជា មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ប្រទេសន័រវែស (Norway)<ref>{{cite news |url=https://cwcinternational.wordpress.com/about/ |title=Report: Cambodia Watchdog Council International |publisher=CWCI Cambodia |date=May 24, 2006}}</ref>។ សព្វថ្ងៃ លោក​ចូលរួម​យ៉ាង​សកម្ម​ក្នុង​សកម្មភាព​នយោបាយ ជាមួយ​លោក '''សម រង្ស៊ី''' មេដឹកនាំ​ក្រុមអ្នកប្រជាធិបតេយ្យ ប្រឆាំង​ជំទាស់​នយោបាយផ្តាច់ការ​របស់​លោក '''ហ៊ុន សែន''' នៅ​កម្ពុជា។ '''៦. លោក ជា មុន្នី''' ជា​អតីត​ប្រធាន​សហជីពសេរីកម្មករកម្ពុជា ពីឆ្នាំ២០០៤ នៅ​ក្រោយ​ពេល​មរណភាព​បងប្រុស​របស់​លោក គឺលោក ជា វិជ្ជា។ លោក មុន្នី ដឹកនាំសហជីពនេះ រហូតដល់​ឆ្នាំ​២០១៦។ លោកបាន​ចូលរួម​ជីវភាព​នយោបាយជាមួយ​មិត្ត​ភក្តិ​​របស់​​លោក គឺ​លោក រ៉ុង ឈុន នៅ​ដើមឆ្នាំ​២០២៣។ លោក ជា មុន្នី ត្រូវ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​ជា​ប្រធាន​គណបក្ស​កម្លាំងជាតិ នៅ​ថ្ងៃទី​១៥ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ២០២៤<ref>{{cite news |url=https://www.rfa.org/khmer/news/politics/npp-holds-an-assembly-to-choose-a-new-leader-09152024113445.html |title=គណបក្ស​កម្លាំង​ជាតិ​បោះឆ្នោត​ជ្រើសតាំង​លោក ជា មុនី ធ្វើ​ជា​ប្រធាន​បក្ស |publisher=Radio Free Asia - RFA |date=September 15, 2024}}</ref>។ '''៧. អ្នកស្រី ឆន សុខា''' អតីត​ប្រធានសម្ព័ន្ធសហជីព​កម្មករកាត់ដេរ​កម្ពុជា ដែល​សព្វថ្ងៃ ជា​មន្រ្តី​ការពារ​សិទ្ធិកម្មករ នៃអង្គការ​​សិទ្ធិមនុស្សមួយ<ref>{{cite news |url=https://cchrcambodia.org/en/activists/women-human-rights-defenders-calendar-2020/mrs-chhorn-sokha |title=Mrs. Chhorn Sokha |publisher=Cambodian Center for Human Rights - CCHR |date=2020}}</ref> មានឈ្មោះ​ជា​អក្សរកាត់​ភាសាអង់គ្លេស​ថា "CENTRAL"។ === អំពី​លក្ខណៈ​សម្បត្តិ === អំពីបុគ្គលិកលក្ខណៈវិញ លោក '''ម៉ែន ណាត''' ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថា ​រៀន​​ពូកែ​តាំង​ពី​កាលនៅក្មេង និងជា​មនុស្ស​​ឧស្សាហ៍ព្យាយាម ស្មោះត្រង់ ចិត្តទូលាយ មានគំនិតអហិង្សានិយម។ លោក​មាន​​អធ្យាស្រ័យ​ល្អជាមួយជនទូទៅ ទាំង​ក្នុង​សហគមន៍ និងទាំង​ផ្តល់យោបល់ដល់ពលរដ្ឋខ្មែរនៅប្រទេសកម្ពុជា តាមរយៈបទសម្ភាសន៍​ជា​ភាសា​ខ្មែរ ជាមួយបណ្តាញសារព័ត៌មាននានា។ លោកជាមនុស្សដែល​មានសមត្ថភាព និង​មាន​ការ​ទទួលខុសត្រូវ​ខ្ពស់ ទៅ​លើ​កិច្ចការរដ្ឋបាល ឯកសារ វិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ សង្គមវិជ្ជា និង​ការស្រាវជ្រាវ ដែល​ជា​ហេតុ​ធ្វើឲ្យ​លោក​​ក្លាយ​ជាអ្នកតស៊ូមតិ​សង្គម និង​នយោបាយ នៅ​ក្នុងចំណោមអ្នកប្រជាធិបតេយ្យដទៃទៀត ដើម្បីជំរុញ​ការ​ស្តារប្រក្រតីភាព​សិទ្ធិមនុស្ស និង​លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ​​​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ​សព្វថ្ងៃ លោក​​មាន​​ចំណូលចិត្ត​​ ស្រាវ​ជ្រាវ​​អំពី​ការ​បម្រែ​បម្រួល​អាកាសធាតុ ការវិវត្តន៍​ធម្មជាតិ ចក្រវាឡ និងវិទ្យាស្ត្រ​ផ្សេងៗ។ == References == {{Reflist}}[[:Category:1975 births]] [[:Category:People from Doung Khpos Commune]] [[:Category:Living people]] [[:Category:Cambodia Watchdog Council International (CWCI Cambodia)]] [[:Category:Cambodia human rights activists]] [[:Category:Cambodia political and social analysis]] <references group="ចលនានិស្សិត SMD​" /> <references group="អ្នកឃ្លាំមើល​សង្គម​ថា​ លោក​ ហ៊ុន ​ម៉ាណែត​ គ្មាន​​​គោល​ជំហរ​" /> {{DEFAULTSORT:ម៉ែន ណាត}} tec5smnbshn7xjfsqauhuoqlhuzhu0x ម៉ាដាហ្គាស្ការ (ខ្សែភាពយន្ត) 0 42957 342691 313830 2026-11-08T04:56:44Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342691 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox film|name=ម៉ាដាហ្គាស្ការ|studio=[[DreamWorks Animation]]<br />[[Pacific Data Images|PDI/DreamWorks]]|budget=$៧៥ លាន<ref name=TheNumbers>{{cite web|title=Madagascar|url=https://www.the-numbers.com/movies/2005/MADGS.php|publisher=The Numbers|access-date=December 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018070140/http://www.the-numbers.com/movies/2005/MADGS.php|archive-date=តុលា 18, 2012|url-status=dead}}</ref>|country={{USA}}|language=អង់គ្លេស|runtime=៨៦ នាទី|released={{Film date|2005|5|27|សហរដ្ឋអាមេរិក}}|distributor=[[DreamWorks Pictures]]|music=[[Hans Zimmer]]|image=Madagascar logo.png|editing=[[H. Lee Peterson]]|starring={{Plainlist| * [[Ben Stiller]] * [[Chris Rock]] * [[David Schwimmer]] * [[Jada Pinkett Smith]] }}|writer={{Plainlist| * [[Mark Burton (writer)|Mark Burton]] * [[Billy Frolick]] * Eric Darnell * Tom McGrath }}|producer=[[Mireille Soria]]|director={{Plainlist| * [[Eric Darnell]] * [[Tom McGrath (animator)|Tom McGrath]] }}|caption=|gross=$៥៣២.៧ លាន<ref>{{cite web |title=Madagascar (2005) |url=https://www.the-numbers.com/movie/Madagascar#tab=summary |website=The Numbers - Where Data and Movies Meet® |publisher=Nash Information Services, LLC |access-date=© 1997-2021 Nash Information Services, LLC. All rights reserved.}}</ref>|ចំណងជើងដើម=Madagascar}} '''''ម៉ាដាហ្គាស្ការ''''' ({{lang-en|Madagascar}}) ជាខ្សែភាពយន្តបែបកំប្លែងបែបជីវចលបែបកុំព្យូរទ័ររបស់អាមេរិកនៅឆ្នាំ ២០០៥ ដែលផលិតដោយឌ្រីមវើរឌីងចលនានិងចែកចាយដោយឌ្រីមវើររូបភាព។ វាត្រូវបានដឹកនាំដោយអេរិកដារណលនិងថមម៉ាកហ្គ្រេតនិងសរសេរដោយម៉ាកបឺរតុនប៊ីលីហ្វេលឡិកដាណែលនិងម៉ាកហ្គ្រេត។ ខ្សែភាពយន្តនេះមានដូចជា Ben Stiller, Chris Rock, David Schwimmer និង Jada Pinkett Smith ។ ចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០០៥ ម៉ាដាហ្គាស្ការបានទទួលការវាយតម្លៃចម្រុះពីអ្នករិះគន់ ប៉ុន្តែទទួលបានជោគជ័យនៅការិយាល័យប្រអប់ ក្លាយជាភាពយន្តដែលរកចំណូលបានខ្ពស់បំផុតទីប្រាំមួយក្នុងឆ្នាំ ២០០៥។ វាបានបើកដំណើរការសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់ម៉ាដាហ្គាស្ការ ដែលរួមមានរឿងភាគ ''[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ ២]]'' (២០០៨) និង ''[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ ៣]]'' (២០១២); ខ្សែភាពយន្ដ [[សត្វភេនឃ្វីននៃប្រទេសម៉ាដាហ្គាស្ការ (ខ្សែភាពយន្)|សត្វភេនឃ្វីននៃប្រទេសម៉ាដាហ្គាស្ការ]] (២០១៤); ភាពយន្តខ្លីៗ ស៊េរីទូរទស្សន៍ និងរឿងពិសេសៗជាច្រើន; និងវីដេអូហ្គេមមួយចំនួន កន្លែងទាក់ទាញសួនកម្សាន្ត និងកម្មវិធីផ្សាយផ្ទាល់។ == សាច់រឿង == សត្វសេះបង្កង់ឈ្មោះ Marty បានរស់នៅពេញមួយជីវិតរបស់គាត់នៅសួនសត្វ Central Park ជាមួយមិត្តភ័ក្តិល្អបំផុតរបស់គាត់តាំងពីកុមារភាព៖ សត្វតោឈ្មោះ Alex ដែលជាមិត្តល្អបំផុតរបស់ Marty សត្វហ្សីរ៉ាហ្វឈ្មោះ Melman និងសត្វហ៊ីបប៉ូប៉ូតាមូសឈ្មោះ Gloria ។ Alex រីករាយក្នុងការបង្ហាញជាសាធារណៈ និងឋានៈល្បីល្បាញរបស់គាត់ជា "ស្តេចនៃទីក្រុងញូវយ៉ក" ។ ម៉្យាងវិញទៀត Marty មានការធុញទ្រាន់នឹងទម្លាប់ប្រចាំថ្ងៃរបស់គាត់ និងចង់បានបទពិសោធន៍ព្រៃ។ នៅថ្ងៃខួបកំណើតទីដប់របស់ Marty Alex, Melman និង Gloria ព្យាយាមលើកទឹកចិត្តគាត់ ប៉ុន្តែ Marty នៅតែមិនពេញចិត្ត ទើបដឹងថាសត្វភេនឃ្វីនរបស់សួនសត្វ - Skipper, Kowalski, Rico និង Private កំពុងព្យាយាមរត់គេច ហើយតាមពួកវាចេញមក។ Alex, Melman និង Gloria ដេញតាម Marty ហើយព្យាយាមបញ្ចុះបញ្ចូលគាត់ឱ្យត្រឡប់មកវិញ។ អ្នកទាំងបួន រួមជាមួយនឹងសត្វភេនឃ្វីន និងសត្វស្វាពីរក្បាលដែលមានឈ្មោះថា Mason និង Phil មកជួបជុំគ្នានៅស្ថានីយ៍ Grand Central ជាកន្លែងដែលអាជ្ញាធរលួងលោមពួកគេដោយប្រើកាំភ្លើងស្ងប់ស្ងាត់។ ក្រោមសម្ពាធពីសកម្មជនប្រឆាំងការចាប់សត្វ សួនសត្វត្រូវបានបង្ខំឱ្យបញ្ជូនសត្វដែលរត់គេចខ្លួនតាមសមុទ្រទៅកាន់កន្លែងអភិរក្សសត្វព្រៃនៅប្រទេសកេនយ៉ា។ ក្នុងអំឡុងពេលធ្វើដំណើរ សត្វភេនឃ្វីនបានរត់គេចខ្លួន ហើយកាន់កាប់កប៉ាល់ដោយចេតនាយកវាទៅអង់តាក់ទិក។ ភាពច្របូកច្របល់របស់ពួកគេនៅលើស្ពានបណ្តាលឱ្យប្រអប់ដែលផ្ទុក Alex, Marty, Melman និង Gloria ធ្លាក់ពីលើទូក ហើយបោកបក់មកច្រាំងនៅ[[ម៉ាដាហ្គាស្ការ]]។ សត្វពាហនៈបានឆ្លងកាត់កញ្ចប់នៃសត្វឡឺមឺរដែលដឹកនាំដោយស្តេច Julien XIII ។ [[ហ្វូសា]]ដ៏សាហាវវាយប្រហារសត្វឡឺមឺរ ប៉ុន្តែត្រូវបានភ័យខ្លាចដោយរូបរាងដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចរបស់ Alex ។ Alex បានស្តីបន្ទោស Marty ចំពោះបញ្ហារបស់ក្រុម និងការព្យាយាមផ្តល់សញ្ញាសុំជំនួយ ដើម្បីត្រលប់ទៅអរិយធម៌វិញ។ Marty រកឃើញថាព្រៃជាអ្វីដែលគាត់កំពុងស្វែងរក ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន Gloria និង Melman ចូលរួមជាមួយគាត់ក្នុងការរីករាយជាមួយកោះនេះ។ នៅទីបំផុត Alex បានមកជុំវិញ ប៉ុន្តែដោយគ្មានសាច់ឆៅដែលគាត់ត្រូវបានគេផ្តល់ឱ្យនៅសួនសត្វនោះ ភាពអត់ឃ្លានបានចូលមកដល់ ហើយការចាប់សត្វព្រៃរបស់គាត់ចាប់ផ្តើមបង្ហាញ។ ស្តេច Julien មានសត្វឡឺមឺរ ធ្វើជាមិត្តនឹងសត្វក្នុងសួនសត្វដោយសង្ឃឹមថាវត្តមានរបស់ Alex នឹងរក្សាហ្វូសសានៅដដែល បើទោះជាទីប្រឹក្សារបស់គាត់បានព្រមាន Maurice អំពីធម្មជាតិ predatory របស់ Alex ក៏ដោយ។ នៅពេលដែល Alex បាត់បង់ការគ្រប់គ្រង និងវាយប្រហារ Marty ស្តេច Julien ដឹងថាគាត់គឺជាការគំរាមកំហែង ហើយបណ្តេញគាត់ទៅផ្នែកខាងមំសាសីនៃកោះ ដែលជាកន្លែងហ្វូសសារស់នៅ។ ដោយឃើញអ្វីដែល Alex បានក្លាយជា ហើយតើព្រៃអាចមានគ្រោះថ្នាក់ប៉ុណ្ណា Marty ចាប់ផ្តើមសោកស្តាយចំពោះការសម្រេចចិត្តរបស់គាត់ក្នុងការចាកចេញពីសួនសត្វ។ សត្វ​ភេនឃ្វីន​ដោយ​បាន​រក​ឃើញ​ទ្វីប​អង់តាក់ទិក​មិន​ទទួល​យក​បាន​នោះ​បាន​ចុះចត​កប៉ាល់​នៅ​ម៉ាដាហ្គាស្កា។ ដោយឃើញឱកាសវិលត្រឡប់ Alex ទៅញូវយ៉ក Marty ឆ្លងទៅខាងសត្វមំសាសី ហើយព្យាយាមបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកដែលភ័យខ្លាច និងស្រេកឃ្លាន Alex ឱ្យត្រលប់មកវិញ ប៉ុន្តែ Alex បដិសេធដោយខ្លាចថាគាត់នឹងវាយប្រហារ Marty ម្តងទៀត។ហ្វូសា វាយប្រហារ Marty ហើយទោះបីជា Gloria, Melman និងសត្វភេនឃ្វីនមកជួយសង្គ្រោះក៏ដោយ ពួកវាមានចំនួនច្រើនជាង។ Alex យកឈ្នះលើសភាវគតិមហិច្ឆិតារបស់គាត់ ជួយសង្គ្រោះមិត្តភ័ក្តិរបស់គាត់ និងបំភ័យហ្វូសសាឱ្យឆ្ងាយពីទឹកដីឡឺមឺរជារៀងរហូត។ សត្វល្មូរទទួលបានការគោរពរបស់ពួកគេចំពោះ Alex ហើយសត្វភេនឃ្វីនបំពេញការស្រេកឃ្លានរបស់គាត់ដោយផ្តល់អាហារស៊ូស៊ីដល់គាត់។ នៅពេលដែលសត្វឡឺមឺរ ប្រារព្ធពិធីលាគ្នាសម្រាប់អ្នកទាំងបួននោះ សត្វភេនឃ្វីនសម្រេចចិត្តមិនទម្លាយព័ត៌មានដែលថាកប៉ាល់អស់ប្រេងឥន្ធនៈទេ ដូច្នេះហើយទុកឱ្យពួកគេជាប់គាំងនៅលើកោះ។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{IMDb title|0351283|ម៉ាដាហ្គាស្ការ}} * {{Rotten-tomatoes|madagascar|ម៉ាដាហ្គាស្ការ}} * {{Metacritic film|madagascar}} * {{AllRovi movie|290157|ម៉ាដាហ្គាស្ការ}} * {{BCDB title|29891}} * {{Douban|1309201}} * {{Siamzone movie|2866|ម៉ាដាហ្គាស្ការ}} 0nlsq4ymxhu32tab19cc7jhw6nqm00l សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ (FIFA) 0 43131 342730 335509 2026-11-08T06:08:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342730 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អង្គការ | alt = <!--alt text; see [[WP:ALT]]--> | name = សមាគមសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ | image = FIFA logo without slogan.svg | image_size = 180px | caption = | map = World Map FIFA2.svg | map_size = 240px | motto = ''For the Game. For the World.'' | formation = ២១ ឧសភា ១៩០៤ | formation_location = [[ប៉ារីស]] ប្រទេសបារាំង | type = [[បញ្ជីសហព័ន្ធកីឡាអន្តរជាតិ|សហព័ន្ធកីឡា]] | extinction = <!--date of extinction, optional--> | status = <!--ad hoc, treaty, foundation, etc-->ស្ថាប័នគ្រប់គ្រង[[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] | purpose = <!--focus as e.g. humanitarian, peacekeeping, etc-->អង្គការកីឡា | headquarters = [[ហ្ស៊ូរិច]] ប្រទេសស្វីស | coords = {{Coord|47|22|53|N|8|34|28|E|region:CH-ZH_type:landmark|display=inline,title}} | leader_title = [[បញ្ជីរាយប្រធានហ្វីហ្វា|ប្រធាន]] | leader_name = [[ជី​យ៉ាន​នី អ៊ី​ន​ហ្វា​នទី​ណូ]] | leader_title2 = អនុប្រធានជាន់ខ្ពស់ | leader_name2 = [[សាលម៉ាន ប៊ីន អ៊ីប្រាហ៊ីម អាល់ កាលីហ្វា]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានអាអេហ្វសេ|AFC]])</small> | leader_title3 = អនុប្រធាន | leader_name3 = [[អាឡេហានដ្រូ ដូមីនហ្កេស (អ្នកប្រតិបត្តិការកីឡាបាល់ទាត់)|អាឡេហានដ្រូ ដូមីនហ្កេស]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានកុនមេប៊ុល|CONMEBOL]])</small><br> [[អាឡិចសាន់ដឺ កេហ៊្វេរីន]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានយូហ្វា|UEFA]])</small> <br> [[ប៉ាទ្រីស៍ មុតសេពេ]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិក|CAF]])</small> <br>[[ឡាំប៊ឺត ម៉ាល់តុក]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូសេអានី|OFC]])</small> <br> [[វិចទ័រ ម៉ុនតាគ្លីអានី]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកកណ្តាល និងការ៉ាប៊ីន|CONCACAF]])</small><br>[[សានឌ័រ ស្យានយី (ធនាគារិកា)|សានឌ័រ ស្យានយី]]<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882019/index.html |title=គណៈកម្មាធិការហ្វីហ្វា - ក្រុមប្រឹក្សាហ្វីហ្វា - FIFA.com |last=FIFA.com |access-date=18 សីហា 2021 |archivedate=2019-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331151003/https://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee%3D1882019/index.html |url-status=dead }}</ref> | leader_title4 = អង្គលេខាធិការ | leader_name4 = [[ហ្វាត៍ម៉ា សាមូរ៉ា]] | main_organ = <!--gral. assembly, board of directors, etc-->[[សន្និបាតហ្វីហ្វា]] | subsidiaries = {{Plainlist| *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ី|AFC]] *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិក|CAF]] *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកកណ្តាល និងការ៉ាអ៊ីប|CONCACAF]] *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងត្បូង|CONMEBOL]] *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូសេអានី|OFC]] *[[សមាគមសហភាពកីឡាបាលទាត់អឺរ៉ុប|UEFA]] }} | affiliations = [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]]<br>[[ក្រុមប្រឹក្សាសមាគមកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ]] | budget = | remarks = | native_name = '''Fédération Internationale de Football Association'''<br>'''(FIFA)''' | native_name_lang = fr | size = | msize = 350px | malt = <!--map alt text--> | mcaption = ផែនទីសមាជិកហ្វីហ្វាបើគិតតាមសហព័ន្ធទ្វីបនីមួយៗ | abbreviation = ហ្វីហ្វា – FIFA<ref name="Filmcircle.com">{{cite news |url=http://filmcircle.com/federation-internationale-de-football-association/ |title=Fédération Internationale de Football Association |work=Filmcircle.com |date=11 មិថុនា 2014 |access-date=18 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008195647/http://filmcircle.com/federation-internationale-de-football-association/ |archive-date=8 តុលា 2014}}</ref> | region_served = ជុំវិញពិភពលោក | membership = [[បញ្ជីរាយក្រុមសមាគមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិ (បុរស)|២១១ ប្រទេស]] | languages = {{Plainlist| *ភាសាបារាំង *ភាសាអង់គ្លេស *ភាសាអេស្ប៉ាញ *ភាសាអាល្លឺម៉ង់ }} | num_staff = ៧៥០ | num_volunteers = | website = {{URL|https://www.fifa.com/}} }} '''ហ្វីហ្វា''' ឬមានឈ្មោះពេញថា '''សមាគមសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ''' (អក្សរឡាតាំង៖ '''FIFA''', ឈ្មោះពេញជា[[ភាសាបារាំង]]៖ ''Fédération Internationale de Football Association'' និងជា[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''International Federation of Association Football'') គឺជាអង្គការមិនរកប្រាក់ចំណូលដែលតែងតែសម្តៅលើខ្លួនឯងថាជាស្ថាប័នគ្រប់គ្រង[[បាល់ទាត់|សមាគមកីឡាបាល់ទាត់]] [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាល|ហ្វុតសល]] និង[[កីឡាបាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់]]អន្តរជាតិ។ វាគឺជាស្ថាប័នគ្រប់គ្រងកីឡាបាល់ទាត់ខ្ពស់បំផុតលំដាប់ថ្នាក់អន្តរជាតិ។ ហ្វីហ្វាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៤ ដើម្បីដើរតួជាអង្គការត្រួតពិនិត្យការប្រកួតប្រជែងអន្តរជាតិក្នុងចំណោមសមាគមប្រទេសជាតិដូចជា៖ [[រាជសមាគមកីឡាបាល់ទាត់បែលស៊ិក|បែលស៊ិក]] [[សហភាពកីឡាបាល់ទាត់ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់បារាំង|បារាំង]] [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[រាជសមាគមកីឡាបាល់ទាត់ហុល្លង់|ហុល្លង់]] [[រាជសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] និង[[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស្វីស|ស្វីស]]។ ហ្វីហ្វាមានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុង[[ហ្ស៊ូរិច]] ប្រទេសស្វីស ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ វាមានសមាជិកភាពរហូតដល់ទៅ ២១១ ប្រទេស។ ដើម្បីក្លាយជាសមាជិកហ្វីហ្វា ប្រទេសទាំងនោះត្រូវមានសមាជិកភាពក្នុងសហព័ន្ធមួយនៅក្នុងចំណោមតំបន់ទាំង ៦ ដែលត្រូវបានបែងចែកលើពិភពលោកគឺ៖ [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិក|អាហ្វ្រិក]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ី|អាស៊ី]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកកណ្តាល និងការ៉ាអ៊ីប|អាមេរិកខាងជើង កណ្តាល និងការ៉ាអ៊ីប]] [[សមាគមសហភាពកីឡាបាល់ទាត់អឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] និង[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូសេអានី|អូសេអានី]]។ បច្ចុប្បន្ន ហ្វីហ្វាបានបង្ហាញពីគោលបំណងមួយចំនួននៅក្នុងលក្ខន្តិកៈរបស់អង្គការរួមមាន ការបង្កើនប្រជាប្រិយភាពនៃកីឡាបាល់ទាត់នៅជុំវិញសកលលោក ខិតខំប្រឹងប្រែងធានាថាមនុស្សគ្រប់រូបអាចទទួលព័ត៌មានផ្សេងៗពោលគឺដឹងឮពីកីឡាបាល់ទាត់ ការតស៊ូមតិដើម្បីសុចរិតភាពនិងការលេងដោយយុត្តិធម៌ (ហ្វែរផ្លេ)។<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/the-statutes.html |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) FIFA Statutes |last=FIFA.com |website=FIFA.com |access-date=19 សីហា 2021 |archivedate=2019-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190406001216/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/the-statutes.html |url-status=dead }}</ref> ហ្វីហ្វាគឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះការរៀបចំនិងការលើកកម្ពស់រាល់ការប្រកួតអន្តរជាតិធំៗជាពិសេសគឺ[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក|ការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោក]]ដែលបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅឆ្នាំ១៩៣០ និង[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោក|ការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោកផ្នែកនារី]]ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៩១។ [[ក្រុមប្រឹក្សាសមាគមកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ]]ដែលហ្វីហ្វាជាសមាជិកមួយគឺជាអ្នកកំណត់និងអនុវត្តច្បាប់នៅគ្រប់ការប្រកួតទាំងឡាយរបស់ហ្វីហ្វា។<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/ifab/about-ifab.html |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) About FIFA: Organisation |last=FIFA.com |website=FIFA.com |access-date=19 សីហា 2021 |archivedate=2019-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190317094805/https://www.fifa.com/about-fifa/ifab/about-ifab.html |url-status=dead }}</ref> គ្រប់រាល់ការប្រកួតរបស់ហ្វីហ្វា ប្រាក់ចំណូលភាគច្រើនគឺបានមកពីការឧបត្ថម្ភដូចនៅឆ្នាំ២០១៨ ហ្វីហ្វាបានចំណូលជាង ៤.៦ លានដុល្លារអាមេរិកដែលបានបញ្ចប់វដ្តឆ្នាំ២០១៥–២០១៨ ជាមួយនឹងកម្រៃវិជ្ជមានណែតប្រមាណ ១.២ ពាន់លានដុល្លារនិងមានថវិកាទំនុកបម្រុងជាង ២.៧ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite report |url=https://resources.fifa.com/image/upload/xzshsoe2ayttyquuxhq0.pdf |title=FIFA Financial Report 2018 |date=31 ធ្នូ 2018 |access-date=2021-08-19 |archivedate=2021-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429102549/https://resources.fifa.com/image/upload/xzshsoe2ayttyquuxhq0.pdf |deadurl=yes }}</ref> របាយការណ៍ពីអ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេតបានភ្ជាប់ថ្នាក់ដឹកនាំហ្វីហ្វាជាមួយបទអំពើពុករលួយ ការសូកប៉ាន់ និងការលួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោតទាក់ទងនឹងការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសម្ចាស់ផ្ទះពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកសម្រាប់ឆ្នាំ២០១៨ និងឆ្នាំ២០២២។ ការចោទប្រកាន់ទាំងនោះបាននាំឱ្យមានការធ្វើពិរុទ្ធកម្មលើមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់របស់ហ្វីហ្វាចំនួន ៩ នាក់ដោយ[[ក្រសួងយុត្តិធម៌សហរដ្ឋអាមេរិក]]ពីបទចោលប្រកាន់មួយចំនួនដូចជា អំពើទុច្ចរិត ការលួចបន្លំតាមរយៈគ្រឿងអេឡិចត្រូនិច និងការបន្លំបង្វែរប្រាក់ជាដើម។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥ មន្ត្រីហ្វីហ្វាមួយចំនួនត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយអាជ្ញាធរស្វីស។ មន្ត្រីទាំងនោះដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកអាចនឹងត្រូវធ្វើបត្យាប័នដើម្បីប្រឈមមុខនឹងការចោទប្រកាន់នៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=FIFA officials arrested on corruption charges; Sepp Blatter isn't among them |date=27 ឧសភា 2015 |url=https://www.nytimes.com/2015/05/28/sports/soccer/fifa-officials-arrested-on-corruption-charges-blatter-isnt-among-them.html}}</ref><ref name="DOJ presser">{{cite web |url=https://www.justice.gov/opa/pr/nine-fifa-officials-and-five-corporate-executives-indicted-racketeering-conspiracy-and |title=Nine FIFA Officials and Five Corporate Executives Indicted for Racketeering Conspiracy and Corruption |date=27 ឧសភា 2015 |access-date=19 សីហា 2021 |publisher=U.S. DOJ Office of Public Affairs}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-soccer-fifa-arrests-idUSKBN0OC0B020150527 |title=World soccer rocked as top officials held in U.S., Swiss graft cases |date=27 ឧសភា 2015 |access-date=19 សីហា 2021 |first1=Mike |last1=Collett |first2=Brian |last2=Homewood |work=Reuters |archive-date=24 កញ្ញា 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924220154/http://www.reuters.com/article/2015/05/27/us-soccer-fifa-arrests-idUSKBN0OC0B020150527}}</ref> មន្ត្រីជាច្រើនរូបត្រូវបានបញ្ឈប់ពីការងារ (បណ្តោះអាសន្ន) ដោយហ្វីហ្វាមានដូចជាអតីតប្រធានលោក[[សែប ប្លាទ័រ]]<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/fifa/12061288/Sepp-Blatter-and-Michel-Platini-banned-for-eight-years-by-Fifa-live.html |title=Sepp Blatter and Michel Platini banned for eight years by Fifa (អង់គ្លេស)|work=The Daily Telegraph |access-date=19 សីហា 2021}}</ref>និងលោក[[មីឆែល ប្លាទីនី]]ជាដើម។<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/sepp-blatter/12062418/Rise-and-fall-of-Michel-Platini-the-self-proclaimed-football-man-who-forgot-the-meaning-of-integrity.html |title=Rise and fall of Michel Platini – the self-proclaimed 'football man' who forgot the meaning of integrity (អង់គ្លេស)|work=The Daily Telegraph |access-date=19 សីហា 2021}}</ref> ==ប្រវត្តិ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីហ្វា}} គំនិតក្នុងការបង្កើតស្ថាប័នមួយដើម្បីត្រួតពិនិត្យការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ត្រូវបានផុសឡើងនៅដើមសតវត្សទី២០ ស្របពេលដែលប្រជាប្រិយភាពនៃកីឡាបាល់ទាត់កំពុងកើនឡើង។ ដូច្នេះ ''Fédération Internationale de Football Association'' (ឬ FIFA) ក៏ត្រូវបានបង្កើតនៅក្រោយទីស្នាក់ការ[[សហភាពសហព័ន្ធកីឡាអត្តពលកម្មសង្គមបារាំង]] (''Union des Sociétés Françaises de Sports Athlétiques'' – USFSA) នៅផ្លូវ ''Saint Honoré'' 229 នៃទីក្រុងប៉ារីសក្នុងថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩០៤។<ref>Classic Football History of FIFA – Foundation, https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/foundation.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328054545/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/foundation.html |date=2015-03-28 }}</ref> សមាជិកស្ថាបនិកមានដូចជា៖ [[រាជសមាគមកីឡាបាល់ទាត់បែលស៊ិក|បែលស៊ិក]] [[សហភាពកីឡាបាល់ទាត់ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់បារាំង|បារាំង]] [[រាជសមាគមកីឡាបាល់ទាត់ហុល្លង់|ហុល្លង់]] អេស្ប៉ាញ (តំណាងដោយ[[ក្លឹបបាល់ទាត់រៀលម៉ាឌ្រីដ|ក្លឹបបាល់ទាត់ទីក្រុងម៉ាឌ្រីដ]]ព្រោះថា[[រាជសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អេស្ប៉ាញ]]មិនទាន់បង្កើតនៅឡើយ) [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] និង[[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស្វីស|ស្វីស]]។ នៅថ្ងៃដដែរនោះ [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អាល្លឺម៉ង់]] (DFB) បានប្រកាសពីគម្រោងចូលរួមតាមរយៈទូរលេខ។<ref name="Filmcircle.com" /> ក្រៅពីនៅទ្វីបអឺរ៉ុប មានប្រទេសនៅតាមទ្វីបផ្សេងៗជាច្រើនបានក្លាយជាសមាជិកថ្មីនៃហ្វីហ្វាមានដូចជា៖ [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩ [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១២ [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់កាណាដា|កាណាដា]]ហើយ[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ឈីលី|ឈីលី]]នៅឆ្នាំ១៩១៣ និង[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៤។<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |title=FIFA's 208 Member Associations |access-date=19 សីហា 2021 |author=FIFA |date=10 កញ្ញា 2009 |archivedate=2015-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924175934/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |url-status=dead }}</ref> នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] កីឡាករអឺរ៉ុបជាច្រើនត្រូវបានប្រទេសរបស់ពួកគេកេណ្ឌយកទៅធ្វើសង្គ្រាមហើយការធ្វើដំណើរទៅប្រកួតតាមប្រតិទិនដែលបានកំណត់គឺត្រូវបានផ្អាកឬលុបចោលតែម្តង។ ពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ អង្គការមួយនេះត្រូវបានដឹកនាំដោយធនាគារិកាជនជាតិហុល្លង់ម្នាក់ឈ្មោះសាល ហឺត្សច៍ម៉ាន។ ដោយសារវិបត្តិនិងផលអវិជ្ជមាននៅក្រោយសង្គ្រាម អង្គការហ្វីហ្វាគឺស្ទើរតែក្ស័យធនទៅហើយប៉ុន្តែសម្ពាធវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុបានបាត់ទៅវិញបន្ទាប់ពី"ក្រុម[[ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះ]]" (ប្រទេសសមាជិកនៃ[[សហរាជាណាចក្រ]]) បានសម្រេចដកខ្លួនចេញដោយប្រកាសថាខ្លួននឹងមិនប្រកួតជាមួយអតីតសត្រូវសង្គ្រាមលោកទៀតឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងណានៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ ក្រុមប្រទេសទាំងនោះក៏បានសម្រេចចិត្តចូលជាសមាជិកហ្វីហ្វាវិញម្តងទៀត។ សារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រដែលទាក់ទងនឹងហ្វីហ្វាដំបូងបង្អស់បានបើកដំណើរការឡើងនៅឆ្នាំ២០០១ នៅទីក្រុង[[មែនឈេសទ័រ]] ប្រទេសអង់គ្លេស។<ref name="Council">{{cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/info/200070/museums_galleries_and_the_arts/2964/the_national_football_museum_at_urbis|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040057/http://www.manchester.gov.uk/info/200070/museums_galleries_and_the_arts/2964/the_national_football_museum_at_urbis|archive-date=1 ធ្នូ 2017|title=About the National Football Museum {{!}} The National Football Museum at Urbis {{!}} Manchester City Council|last=Council|first=Manchester City|website=www.manchester.gov.uk|access-date=19 សីហា 2021|archivedate=2017-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201040057/http://www.manchester.gov.uk/info/200070/museums_galleries_and_the_arts/2964/the_national_football_museum_at_urbis|url-status=dead}}</ref> ការប្រកួតពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកដំបូងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ នៅទីក្រុង[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] ប្រទេស[[អ៊ូរុយគ្វេ]]។<ref name="Council"/> ==រចនាសម្ព័ន្ធ== ===សហព័ន្ធចំនួនប្រាំមួយ និងប្រទេសសមាជិកចំនួន ២១១=== ក្រៅពីស្ថាប័នអន្តរជាតិផ្សេងៗ ហ្វីហ្វាបានទទួលស្គាល់សហព័ន្ធចំនួន ៦ ដែលមានតួនាទីត្រួតពិនិត្យនិងរៀបចំការប្រកួតនៅតាមទ្វីបនិងតំបន់ផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។ ច្បាប់និងវិន័យនៃសហព័ន្ធទ្វីបត្រូវបានចែងនៅក្នុងលក្ខន្តិកៈរបស់ហ្វីហ្វា ហើយការចូលជាសមាជិកសហព័ន្ធគឺជាតម្រូវការមូលដ្ឋានមុននឹងចូលជាសមាជិកផ្លូវការរបស់ហ្វីហ្វា។ {{Color box|#ffb6c1|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ី]] (AFC, ៤៧ សមាជិក){{Efn|name=Australia|[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]]ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាសមាជិក AFC តាំងពីឆ្នាំ២០០៦ មកម្លេះ។}} {{Color box|#deb887|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិក]] (CAF, ៥៦ សមាជិក) {{Color box|#db7093|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកកណ្តាល និងការ៉ាអ៊ីប]] (CONCACAF, ៤១ សមាជិក){{Efn|name=CONCACAF/CONMEBOL|[[សម្ព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់គីនេបារាំង|គុយយ៉ានបារាំង]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់គុយយ៉ាន|គុយយ៉ាន]] និង[[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស៊ូរីណាម|ស៊ូរីណាម]]គឺជាសមាជិក CONCACAF ទោះបីជារដ្ឋទាំងបីនេះមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៅអាមេរិកខាងត្បូងក៏ដោយ។ ក្រុមបារាំងគុយយ៉ានគឺជាសមាជិក CONCACAF ប៉ុន្តែមិនមែនជាសមាជិកហ្វីហ្វានោះទេ។}} {{Color box|#8fbc8f|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងត្បូង]] (CONMEBOL, ១០ សមាជិក) {{Color box|#ffd700|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូសេអានី]] (OFC, ១៣ សមាជិក){{Efn|name=Australia}} {{Color box|#4682b4|border=darkgray}} [[សមាគមសហភាពកីឡាបាល់ទាត់អឺរ៉ុប]] (UEFA, ៥៥ សមាជិក){{Efn|name=UEFA|ក្រុមតំណាងប្រទេសដូចជា៖ [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេនី|អាមេនី]] [[សមាគមសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃសង់]] [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស៊ីប|ស៊ីប]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ចចជី|ចចជី]] [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់កាសាក់ស្ថាន|កាសាក់ស្ថាន]] [[សហភាពកីឡាបាល់ទាត់រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] និង[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់តួកគី|តួកគី]] គឺជាសមាជិក UEFA ទោះជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសទាំងអស់នេះ]]មានទឹកដីមួយភាគធំឬទាំងស្រុងស្ថិតនៅក្រៅទ្វីបអឺរ៉ុបក្តី។ [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]]មិនមែនជាសមាជិក UEFA ឬហ្វីហ្វានោះឡើយ។}} ហ្វីហ្វាបានទទួលស្គាល់ប្រទេសសមាជិកចំនួន ២១១ សរុបនិងក្រុមជម្រើសជាតិនារីរបស់ប្រទេសទាំងនោះចំនួន ១២៩ ក្រុម; សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល[[បញ្ជីរាយក្រុមជម្រើសជាតិបាល់ទាត់ (បុរស)|បញ្ជីរាយក្រុមជម្រើសជាតិបាល់ទាត់]]។ ចំនួនសមាជិករបស់ហ្វីហ្វាគឺមានអត្រាខ្ពស់ជាងចំនួនរដ្ឋសមាជិក អសប ដោយហ្វីហ្វាបានទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមានសមាជិកចំនួន ២៣ មកពីរដ្ឋដែលគ្មានអធិបតេយ្យភាពដូចជា[[ក្រុមម្ចាស់ផ្ទះ]]ទាំងបួននៃ[[សហរាជាណាចក្រ]] ឬក៏ទឹកដីជម្លោះនយោបាយដូចជា[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]ជាដើម។<ref>{{cite web |url=http://www.bruisedearth.org/?p=137 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.bruisedearth.org/?p=137 |archive-date=27 មេសា 2011 |title=Palestine Football: Escape to Victory? |publisher=Bruisedearth.org |date=27 តុលា 2008 |access-date=20 សីហា 2021 |archivedate=2011-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.bruisedearth.org/?p=137 |url-status=dead }}</ref> គណៈកម្មាធិការការងារនៃប្រជាជាតិតូចៗរបស់ហ្វីហ្វាបានចាត់ចំណាត់ថ្នាក់រដ្ឋដែលមានសក្តានុភាពចូលជាសមាជិកជាបីក្រុម៖ ១. រដ្ឋឯករាជ្យដែលមិនទាន់ជាសមាជិកហ្វីហ្វា (មាន គីរីបាទី កោះម៉ាសាល់ មីក្រូនេស៊ី ម៉ូណាកូ ប៉ាឡូ ទូវ៉ាលូ និងទីក្រុងវ៉ាទីកង់) ២. រដ្ឋ/ទឹកដីគ្មានអធិបតេយ្យភាព (កោះអ័រឡែន ហ្គោដឺឡូប ក្រូអិនឡង់ ហ្គឺនស៊ី កោះមែន ជឺស៊ី ម៉ាទីនីក កោះម៉ារីណាខាងជើង រេអុយញ៉ុង ស៊ីងម៉ាទីន សង់ស៊ីបារ) ៣. តំបន់ជម្លោះនយោបាយ (អាប់កាស៊ី គ្រីមៀ ស៊ីបខាងជើង និងអូសេទីខាងជើង)។<ref>{{cite web |url=http://www.playthegame.org/news/news-articles/2011/cas-ruling-puts-new-focus-on-small-football-nations/ |title=PlayTheGame |access-date=20 សីហា 2021}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20111116183825/http://www.playthegame.org/fileadmin/documents/PTG-FIFA_Small_Nations_table1.pdf]</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ហ្វីហ្វាពិភពលោក]]គឺត្រូវបានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពជារៀងរាល់ខែដោយផ្អែកលើលទ្ធផលរបស់ក្រុមជម្រើសជាតិនីមួយៗនៅក្នុងកម្មវិធីប្រកួតអន្តរជាតិនានា ការប្រកួតវគ្គជម្រុះ និងការប្រកួតមិត្តភាពជាដើម។ ចំណាត់ថ្នាក់ពិភពលោកសម្រាប់កីឡាបាល់ទាត់នារីក៏មានវត្តមានផងដែរដោយត្រូវធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពចំនួន ៤ ដងក្នុងមួយឆ្នាំ។ ===ច្បាប់ និងស្ថាប័ន=== {{ផ្នែកទទេ}} ==កម្មវិធីប្រកួតរបស់ហ្វីហ្វា== ===ជម្រើសជាតិ=== '''ផ្នែកបុរស''' *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក]] *[[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ (បុរស)|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់អូឡាំពិក]] (អាយុក្រោម ២៣ ឆ្នាំ) *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ]] *[[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់យុវជនអូឡាំពិក]] (អាយុក្រោម ១៥ ឆ្នាំ) *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ក្នុងសាលពិភពលោក]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ពិភពលោក]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អារ៉ាប់]] '''ផ្នែកនារី''' *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោក]] *[[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ (នារី)|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់អូឡាំពិក]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ]] *[[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាយុវនារីអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់យុវនារីអូឡាំពិក]] (អាយុក្រោម ១៥ ឆ្នាំ) ===ក្លិប=== '''ផ្នែកបុរស''' *[[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់ពិភពលោក]] *[[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យ|ពានរង្វាន់បាល់ទាត់យុវវ័យ]] '''ផ្នែកនារី''' *[[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់នារីពិភពលោក]] (សំណើ) ===កីឡាអេឡិចត្រូនិក=== *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោក]] '''ក្រុម''' *[[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោក]] *[[ពានរង្វាន់អេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិ]] ===អតីតកម្មវិធីប្រកួត=== *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់សហព័ន្ធ]] [[File:FIFA Tournaments.svg|thumb|ផែនទីម្ចាស់ផ្ទះកម្មវិធីប្រកួតពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោករាប់បញ្ចូលទាំងការប្រកួតរបស់បុរសនិងនារី, គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៤]] ===ជើងឯកនៃកម្មវិធីប្រកួតរបស់ហ្វីហ្វានាពេលបច្ចុប្បន្ន=== {| class="wikitable sortable" |- ! កម្មវិធីប្រកួត | width="1%" rowspan=1 style="background-color:#ffffff;"| ! ឆ្នាំ ! ម្ចាស់ផ្ទះ ! ជើងឯក ! ពាន ! ក្រុមផ្តាច់ព្រ័ត្រ | width="1%" rowspan=1 style="background-color:#ffffff;"| ! ព្រឹត្តិការណ៍បន្ទាប់ ! ម្ចាស់ផ្ទះ |- ! colspan=10|ជម្រើសជាតិ (បុរស) |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក]] | width="1%" rowspan=9 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[រុស្ស៊ី]] | '''{{fb|FRA}}''' | លើកទី២ | {{fb|CRO}} | width="1%" rowspan=9 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[កាតា]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ#កម្មវិធីប្រកួតផ្នែកបុរស|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់អូឡាំពិក]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០|២០២១]] | [[ជប៉ុន]] | '''{{fbu|23|BRA}}''' | លើកទី២ | {{flagicon|Spain}} [[ក្រុមជម្រើសជាតិអូឡាំពិកអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២៤|២០២៤]] | [[បារាំង]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅ|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់សាកលវិទ្យាល័យ]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅ|២០១៩]] | [[អ៊ីតាលី]] | '''{{fb|JPN}}''' | លើកទី៧ | {{fb|BRA}} | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[ចិន]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ប៉ូឡូញ]] | '''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ុយក្រែនអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ|អ៊ុយក្រែន]]''' | លើកទី១ | {{fbu|20|KOR}} | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០២៣|២០២៣]] | [[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ប្រេស៊ីល]] | '''{{fbu|17|BRA}}''' | លើកទី៤ | {{fbu|17|MEX}} | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០២៣|២០២៣]] | [[ប៉េរូ]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ក្នុងសាលពិភពលោក]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ក្នុងសាលពិភពលោកឆ្នាំ២០១៦|២០១៦]] | [[កូឡុំប៊ី]] | {{flagicon|អាហ្សង់ទីន}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|រុស្ស៊ី}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ក្នុងសាលពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | [[លីទុយអានី]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលយុវជនអូឡាំពិក]] | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិកឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[អាហ្សង់ទីន]] | {{flagicon|ប្រេស៊ីល}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិប្រេស៊ីលអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ|ប្រេស៊ីល]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|រុស្ស៊ី}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិរុស្ស៊ីអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ|រុស្ស៊ី]] | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិកឆ្នាំ២០២៦|២០២៦]] | [[សេនេកាល់]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ពិភពលោក]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] | {{flagicon|ព័រទុយកាល់}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ជម្រើសជាតិព័រទុយកាល់|ព័រទុយកាល់]]''' | លើកទី២ | {{flagicon|អ៊ីតាលី}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ជម្រើសជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | [[រុស្ស៊ី]] |- | [[ពានរង្វាន់កីឡាបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិ|ពានរង្វាន់កីឡាអេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិ]] | [[ពានរង្វាន់កីឡាបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | <!--[[]]--> | {{flagicon|FRA}} '''បារាំង''' | លើកទី១ | {{flagicon|ARG}} អាហ្សង់ទីន | [[ពានរង្វាន់កីឡាបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]--> |- ! colspan=10|ជម្រើសជាតិ (នារី) |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោក]] | width="1%" rowspan=6 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[បារាំង]] | '''{{fbw|USA}}''' | លើកទី៤ | {{fbw|NED}} | width="1%" rowspan=6 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកឆ្នាំ២០២៣|២០២៣]] | [[អូស្ត្រាលី]]<br />[[នូវែលសេឡង់]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់នារីអូឡាំពិក]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០|២០២១]] | [[ជប៉ុន]] | '''{{fbw|CAN}}''' | លើកទី១ | {{fbw|SWE}} | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២៤|២០២៤]] | [[បារាំង]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យ|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់នារីសាកលវិទ្យាល័យ]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[អ៊ីតាលី]] | {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីកូរ៉េខាងជើង|កូរ៉េខាងជើង]]''' | លើកទី៣ | {{fbw|JPN}} | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[ចិន]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[បារាំង]] | {{flagicon|ជប៉ុន}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីជប៉ុនអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ|ជប៉ុន]]''' | លើកទី១ | {{fbwu|20|ESP}} | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[កូស្តារីកា]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[អ៊ូរុយគ្វេ]] | {{flagicon|អេស្ប៉ាញ}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអេស្ប៉ាញអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ|អេស្ប៉ាញ]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|ម៉ិកស៊ិក}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[ឥណ្ឌា]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិក]] | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[អាហ្សង់ទីន]] | {{flagicon|ព័រទុយកាល់}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិនារីព័រទុយកាល់អាយុក្រោម ១៨ ឆ្នាំ|ព័រទុយកាល់]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|ជប៉ុន}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិនារីជប៉ុនអាយុក្រោម ១៨ ឆ្នាំ|ជប៉ុន]] | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២៦|២០២៦]] | [[សេនេកាល់]] |- ! colspan=10|ក្រុមក្លិប (បុរស) |- | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់ពិភពលោក]] | width="1%" rowspan=3 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២០|២០២០]] | [[កាតា]] | {{flagicon|GER}} '''[[ក្លិបបាល់ទាត់បៃយឺន មុយនិច|បៃយឺន មុយនិច]]''' | លើកទី២ | {{flagicon|MEX}} [[ក្លិបបាល់ទាត់ទីក្រេសនៃសាកលវិទ្យាល័យស្វយ័តនូអេវ៉ូលីយ៉ុង|ទីក្រេស]] | width="1%" rowspan=3 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | [[ជប៉ុន]] |- | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យ|ការប្រកួតបាល់ទាត់យុវជន]] | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ស្វីស]] | {{flagicon|ARG}} '''[[បុកាជូញ័រស៍]]''' | លើកទី៣ | {{flagicon|POR}} [[ក្លិបបិនហ្វីកាលីស្បោន|បិនហ្វីកា]] | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]--> |- | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោក]] | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោកឆ្នាំ២០២០|២០២០]] | <!--[[]]--> | {{flagicon|USA}} '''Complexity Gaming''' | លើកទី១ | {{flagicon|WAL}} Ellevens | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]}--> |- ! colspan=10|ក្រុមក្លិប (នារី) |- | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់នារីពិភពលោក]] (សំណើ)<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/womensworldcup/news/fifa-president-infantino-hails-france-2019-outlines-proposals-for-future-of-wome |title=(អង់គ្លេស) FIFA President Infantino hails France 2019, outlines proposals for future of women's game |website=FIFA |date=5 កក្កដា 2019 |access-date=21 សីហា 2021}}</ref> | width="1%" rowspan=2 style="background-color:#ffffff;"| | <!--[[]]-->''TBD'' | <!--[[]]-->''TBD'' | | | | width="1%" rowspan=2 style="background-color:#ffffff;"| | <!--[[]]-->''TBD'' | ''TBD'' |- | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យ|ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវនារី]] | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ស្វីស]] | {{flagicon|GER}} '''[[សមាគមលំហាត់ប្រាណវូហ្វស៍ប៊ឺក (នារី)|វូហ្វស៍ប៊ឺក]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|SUI}} [[បេអ៊េសសេ យ៉ាង់ប៊យ (នារី)|យ៉ាង់ប៊យ]] | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]--> |- ! colspan="10" |បុគ្គលភាព |- ! កម្មវិធីប្រកួត ! colspan="9" |កីឡាករ |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោក]] | width="1%" rowspan=1 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោកឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | <!--[[]]--> | {{flagicon|GER}} '''Mohammed Harkous''' | លើកទី១ | {{flagicon|KSA}} Mosaad Aldossary | width="1%" rowspan=1 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]--> |} ==ចំណាត់ថ្នាក់ពិភពលោករបស់ហ្វីហ្វា== ===បុរស=== {{Further|ចំណាត់ថ្នាក់ពិភពលោកហ្វីហ្វា}} តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាក្រុមជម្រើសជាតិបុរសទាំង ២០ ល្អបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |title=FIFA Rankings – Men's football |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/ |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=21 សីហា 2021 |archivedate=2016-06-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625101558/http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/index.html |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable alternance" style="text-align:center;" |- ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! បម្លាស់ប្តូរ ! ក្រុម ! ពិន្ទុសរុប |- |១ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Brazil}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិ ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] |១៨៤០ |- |២ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|Argentina}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | ១៨៣៨ |- |៣ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|France}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិបារាំង|បារាំង]] | ១៨២៣ |- |៤ |{{decrease}}២ | align="left" |{{flagicon|Belgium}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិបែលហ្ស៊ិក|បែលហ្ស៊ិក]] |១៧៨១ |- |៥ | {{steady}} | align="left" | {{flagicon|England}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | ១៧៧៤ |- |៦ |{{increase}}២ | align="left" |{{Flagicon|Netherlands}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិហុល្លង់|ហុល្លង់]] | ១៧៤០ |- |៧ |{{increase}}៥ | align="left" |{{Flagicon|Croatia}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិក្រូអាស៊ី|ក្រូអាស៊ី]] | ១៧២៧ |- |៨ |{{decrease}}២ | align="left" |{{flagicon|Italy}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] | ១៧២៣ |- |៩ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|ព័រទុយហ្កាល់}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] | ១៧០២ |- |១០ |{{decrease}}៣ | align="left" |{{flagicon|Spain}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | ១៦៩២ |- |១១ |{{increase}}១១ | align="left" |{{flagicon|ម៉ារ៉ុក}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិម៉ារ៉ុក|ម៉ារ៉ុក]] | ១៦៧២ |- |១២ |{{increase}}៣ | align="left" |{{Flagicon|Switzerland}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិស្វីស|ស្វីស]] | ១៦៥៥ |- |១៣ |{{increase}}៣ | align="left" |{{flagicon|United States}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ១៦៥២ |- |១៤ |{{decrease}}៣ | align="left" |{{Flagicon|Germany}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | ១៦៤៦ |- |១៥ |{{decrease}}២ | align="left" |{{flagicon|Mexico}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ១៦៣៥ |- |១៦ |{{decrease}}២ | align="left" |{{Flagicon|Uruguay}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ូរុយគ្វេ|អ៊ូរុយគ្វេ]] | ១៦២៧ |- |១៧ |{{steady}} | align="left" |{{Flagicon|កូឡុំប៊ី}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] |១៦១២ |- |១៨ |{{decrease}}៨ | align="left" |{{flagicon|ដាណឺម៉ាក}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | ១៦០៨ |- |១៩ |{{decrease}}១ | align="left" |{{Flagicon|សេនេកាល់}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិសេនេកាល់|សេនេកាល់]] | ១៦០៣ |- |២០ |{{increase}}៤ | align="left" |{{Flagicon|Japan}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិជប៉ុន|ជប៉ុន]] | ១៥៩៣ |- |} ;គិតត្រឹមថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ ===នារី=== {{Further|ចំណាត់ថ្នាក់ពិភពលោកហ្វីហ្វា (នារី)}} តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាក្រុមជម្រើសជាតិនារីទាំង ២០ ល្អបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |title=FIFA Rankings – Women's football |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/women/ |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2015-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150115034643/https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/women/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable alternance" style="text-align:center;" |- ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! បម្លាស់ប្តូរ ! ក្រុម ! ពិន្ទុសរុប |- |១ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|United States}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីសហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ២០៧៨ |- |២ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|Germany}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | ២០៧៣ |- |៣ |{{decrease}}១ | align="left" |{{flagicon|Sweden}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | ២០៥៧ |- |៤ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|England}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | ២០៥២ |- |៥ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|France}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីបារាំង|បារាំង]] | ២០២៥ |- |៦ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|Canada}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីកាណាដា|កាណាដា]] | ២០០៣ |- |៧ |{{decrease}}១ | align="left" |{{flagicon|Spain}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | ២០០០ |- |៨ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Netherlands}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីហុល្លង់|ហុល្លង់]] | ១៩៩៦ |- |៩ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Brazil}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | ១៩៨៣ |- |១០ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីកូរ៉េខាងជើង|កូរ៉េខាងជើង]] | ១៩៤០ |- |១១ | {{steady}} | align="left" |{{flagicon|Japan}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីជប៉ុន|ជប៉ុន]] | ១៩១២ |- |១២ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|Australia}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | ១៩១១ |- |១៣ |{{decrease}}១ | align="left" |{{flagicon|ន័រវែស}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីន័រវែស|ន័រវែស]] | ១៩១១ |- |១៤ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|China}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីចិន|ចិន]] | ១៨៦២ |- |១៥ |{{increase}}២ | align="left" |{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីកូរ៉េខាងត្បូង|កូរ៉េខាងត្បូង]] | ១៨៥៣ |- |១៦ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|អ៊ីស្លង់}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | ១៨៥០ |- |១៧ |{{decrease}}៣ | align="left" |{{flagicon|Italy}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] | ១៨៤៦ |- |១៨ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Denmark}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | ១៨៤៥ |- |១៧ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Austria}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអូទ្រីស|អូទ្រីស]] | ១៨០៣ |- |២០ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Belgium}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីបែលហ្ស៊ិក|បែលហ្ស៊ិក]] | ១៧៩២ |} ;គិតត្រឹមថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ ==អ្នកឧបត្ថម== *[[អាឌីដាស]]<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html |website=FIFA.com |title=adidas |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2014-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810005008/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html |url-status=dead }}</ref> *[[ក្រុមហ៊ុនកូកា-កូឡា]]<ref>{{cite web |title=COCA-COLA |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html |website=FIFA.com |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2014-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810005026/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html |url-status=dead }}</ref> *[[ក្រុមហ៊ុនរថយន្តហ៊ីយ៉ាន់ដាយ|ហ៊ីយ៉ាន់ដាយ]]<ref>{{cite web |title=Hyundai / Kia Motors |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html |website=FIFA.com |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2014-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810005036/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html |url-status=dead }}</ref> *[[វីសា (សហគ្រាស)|វីសា]]<ref>{{cite web |title=VISA |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html |website=FIFA.com |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2014-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810005048/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html |url-status=dead }}</ref> *[[វ៉ាន់ដាគ្រុប]]<ref>{{cite web |url=http://www.sportspromedia.com/news/wanda_group_becomes_fifa_partner |title=Wanda Group becomes Fifa partner |work=SportsProMedia |access-date=2016-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321033235/http://www.sportspromedia.com/news/wanda_group_becomes_fifa_partner |archive-date=2016-03-21 |url-status=dead}}</ref> *[[កាតាអ៊ែរវ៉េ]]<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=qatar-airways-official-partner-airline-fifa-2882728.html?intcmp=fifacom_hp_module_news |work=FIFA Website |title=Qatar Airways announced as Official Partner and Official Airline of FIFA until 2022 |access-date=2021-08-22 |archivedate=2018-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180220033224/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=qatar-airways-official-partner-airline-fifa-2882728.html?intcmp=fifacom_hp_module_news |url-status=dead }}</ref> ==មើលផងដែរ== *[[វប្បធម៌កីឡាបាល់ទាត់]] *[[ហ្វីហ្វា (វីដេអូហ្គេម)]] *[[បញ្ជីរាយកីឡដ្ឋានបាល់ទាត់តាមប្រទេស]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|FIFA|ហ្វីហ្វា}} {{wikiquote}} *[https://www.fifa.com/ គេហទំព័រផ្លូវការ] (មានជាភាសាអង់គ្លេស ចិន បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងអេស្ប៉ាញ) *[http://www.facebook.com/fifa FIFA] ក្នុងបណ្តាញ[[ហ្វេសប៊ុក]] *[http://www.youtube.com/FIFATV FIFA] ក្នុងបណ្តាញ[[យូធូប]] *[http://www.twitter.com/FIFAcom FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822113817/https://twitter.com/FIFAcom |date=2021-08-22 }} ក្នុងបណ្តាញ[[ធ្វិតថឺរ|ធ្វិតទ័រ]] *[http://www.instagram.com/fifacom FIFA] ក្នុងបណ្តាញ[[អ៊ីនស្តាក្រាម]] ===ផ្សេងៗ=== *[http://www.transparencyinsport.org/Did_Blatter's_Mob_friends_fix_2018_for_Russia/PDF-documents/(6)fifas-dirty-secrets-script.pdf BBC's Panorama, FIFA's Dirty secrets, transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629064932/http://transparencyinsport.org/Did_Blatter%27s_Mob_friends_fix_2018_for_Russia/PDF-documents/%286%29fifas-dirty-secrets-script.pdf |date=2014-06-29 }} *[http://www.playthegame.org/knowledge-bank/articles/a-question-to-president-blatter-about-bribes-886.html Document on alleged FIFA corruption] *[https://www.fifa.com/worldfootball/lawsofthegame.html FIFA Laws of the Game] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070901044035/http://fifa.com/worldfootball/lawsofthegame.html |date=2007-09-01 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ្វីហ្វា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការ​អន្តរជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថាប័នគ្រប់គ្រងកីឡាបាល់ទាត់]] ktd6yhy0silohy0glelsh23782ny6zi ជំងឺ​ដុំ​ពក​ស្បែក​ 0 43457 342618 324170 2026-11-08T01:57:20Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342618 wikitext text/x-wiki '''ជំងឺ​ដុំ​ពក​ស្បែក'''​គឺជាជំងឺមួយប្រភេទ របស់ គោ ក្របី បង្ក​ឡើង​ដោយ​វីរុស​ក្នុង​គ្រួសារ Poxviridae ក្រុម Capripoxvirus។ វីរុស​នេះ​មាន​ភាព​ធន់​ជាមួយ​នឹង​បរិស្ថាន ហើយ​អាច​រស់​បា​នយូរ​ចាប់​ពី​ ៣​ខែ​ឡើង នៅ​លើ​កំណក​កមរមាស់​លើស្បែក​ស្ងួត​និង​យ៉ាង​យូរ​ ៦ ខែ​ចំពោះ​ស្បែក​ប្រឡូក​ប្រឡាក់​កខ្វក់។ == ការ​ឆ្លង == ជំងឺ​នេះ​ឆ្លង​តាម​រយៈ​វ៉ិចទ័រ ដែល​អាច​សម្គាល់​តាម​រយៈការ​លេច​ឡើង​ជា​ដុំ​ពក​ស្បែក និង​បង្ក​ឡើង​ដោយ​វីរុស​ដែល​មាន​សេនេទិច ស្រដៀងបំផុត​ទៅ​នឹង​វីរុស​អុត និង​កញ្រ្ចិល ដែល​បង្ក​នៅ​លើ​ជៀម និង​ពពែ បណ្តាល​ឲ្យ​មាន​ដុំ​ពក​ស្បែក​នៅ​លើ​រាង​កាយ​របស់​សត្វ។ == រោគ​សញ្ញា == មាន​រោគ​សញ្ញា​លើសត្វ​ដូចជា៖ គ្រុនក្តៅ (កំដៅ​កើន​ឡើង​ដល់ ៤១ អង្សាសេ ស្រងូត​ស្រងាត់ អត់​ស៊ី​ចំណី រលាក​ប្រហោង​ច្រមុះ ហៀរ​សំបោរ និង​ទឹក​មាត់ ជាដើម ដែល​សត្វ​ឈ្មោល​អាច​បាត់​បង់​សមត្ថភាព​បង្ក​កំណើត និង​មេ​ផើម​អាច​រលូត​កូន។ ជំងឺ​នេះ​បាន​បង្ក​ឱ្យ​សត្វ​គោ ក្របី​ឈឺ ពី ៥-៤៥% និង​ស្លាប់​តិច​ជាង​១០% ដែល​មាន​រោគ​សញ្ញា​លើសត្វ​ដូចជា៖ * គ្រុនក្តៅ * កំដៅ​កើន​ឡើង​ដល់ ៤១ អង្សាសេ * ស្រងូត​ស្រងាត់ * អត់​ស៊ី​ចំណី * រលាក​ប្រហោង​ច្រមុះ * ហៀរ​សំបោរ និង​ទឹក​មាត់ * សត្វ​ឈ្មោល​អាច​បាត់​បង់​សមត្ថភាព​បង្ក​កំណើត និង​មេ​ផើម​អាច​រលូត​កូន។<ref>{{Cite web |url=https://server2.maff.gov.kh/parse/files/myAppId5hD7ypUYw61sTqML/61222487bb859d0889b0287b5fbe92c5_1622774162.pdf |title=ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ |access-date=2021-09-18 |archivedate=2021-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918100734/https://server2.maff.gov.kh/parse/files/myAppId5hD7ypUYw61sTqML/61222487bb859d0889b0287b5fbe92c5_1622774162.pdf |url-status=dead }}</ref> == ជំងឺរាតត្បាតឆ្នាំ ២០២១ == នៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] មាន​ករណី​គោ​ឈឺ​ចំនួន ៦ ៨០៤​ករណី បន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​ផ្ទុះ​នូវ​ជំងឺ​ដុំពក​ស្បែក​គោក្របី​នៅ​ដើម​ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ ២០២១ ដែល​ករណីដំបូង​កើត​មាន​នៅ​ខេត្ត [[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] និង​ឧត្តរមានជ័យ និង​បន្ទាប់​មក​ដល់​ខេត្ត​ជាប់​ព្រំដែន​ថៃ​មួយ​ចំនួន​ទៀត ខណៈមិនទាន់មានថ្នាំព្យាបាល។<ref>[https://thmeythmey.com/?page=detail&id=106803 ស៊ុល រ៉វី, ជាតិជំងឺដុំពកស្បែកគោ-ក្របី កំពុងរាតត្បាតក្នុងខេត្តពោធិ៍សាត់ ខណៈមិនទាន់មានថ្នាំព្យាបាល, ថ្មីៗ, ថ្ងៃទី ១៦ ខែសីហាឆ្នាំ ២០២១]</ref> ជំងឺ​ដុំ​ពក​ស្បែក​បង្កឱ្យមានផលប៉ះពាល់លើសុខុមាលភាពសត្វនិងខាតបង់ប្រាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់កសិករចិញ្ចឹមគោក្របីជាលក្ខណៈគ្រួសារពាក់កណ្តាលពាណិជ្ជកម្មនិង ប្រភេទពាណិជ្ជកម្មប៉ុន្តែមិនឆ្លងកាត់មនុស្សទេ។<ref>{{Cite web |url=https://www.postkhmer.com/national/2021-07-31-1805-220788.html |title=អោម ប៊ុនធឿន, គោ​កើត​ជំងឺ​ដុំពក​ស្បែក​មាន​ចំនួន ៦ ៨០៤​ករណី​ក្នុង​រយៈពេល​ជិត ២​ខែ, ភ្នំពេញប៉ុស្តឹម, ថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដាឆ្នាំ ២០២១ |access-date=2021-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918100742/https://www.postkhmer.com/national/2021-07-31-1805-220788.html |archive-date=2021-09-18 |url-status=dead}}</ref> ការរីរាលដាលនៃជំងឺឆ្លងនេះបានរាលដាលយ៉ាងលឿនពីបណ្តាខេត្តជាប់ព្រំដែនថៃ មកតំបន់ទំនាបកណ្តាលនៃប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសនៅខេត្តត្បូងឃ្មុំ [[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] និងខេត្តព្រៃវែង ដែលមកទល់ពេលនេះ ជំងឺឆ្លងនេះបានធ្វើឲ្យប៉ះពាល់និងធ្វើឲ្យសត្វគោឈឺចំនួនជាង ៣០ ០០០ ក្បាលហើយ ជាពិសេសបានឆ្លងទៅលើកូនគោ ដែលបានធ្វើឲ្យសត្វគោបានងាប់មួយចំនួនផងដែរ។<ref>{{Cite web |url=https://khmer.rvasia.org/%E1%9E%96%E1%9E%8F%E1%9F%8C%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93/%E1%9E%99%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9C%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%87%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%BA%E1%9E%8A%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%82%E1%9E%80%E1%9E%82%E1%9F%84-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%B8-lumpy-skin-disease-%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6 |title=យុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងជំងឺដុំពកស្បែកគោ ក្របី (Lumpy Skin Disease) នៅកម្ពុជា, RVA Khmer, ថ្ងៃទី ២៩ ខែសីហាឆ្នាំ ២០២១ |access-date=2021-09-18 |archivedate=2021-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918100743/https://khmer.rvasia.org/%E1%9E%96%E1%9E%8F%E1%9F%8C%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93/%E1%9E%99%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9C%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%87%E1%9F%86%E1%9E%84%E1%9E%BA%E1%9E%8A%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%82%E1%9E%80%E1%9E%82%E1%9F%84-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%B8-lumpy-skin-disease-%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6 |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺបង្ករោគ]] m2hdoltd5mpqp51ek5dofosyeo7959w លីប៊ី 0 43810 342706 339134 2026-11-08T05:22:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342706 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋលីប៊ី | common_name = លីប៊ី | native_name = {{nobold|دولة ليبيا {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Libya.svg | image_coat = Seal of the Government of National Unity (Libya).svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករលីប៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[លីប៊ី លីប៊ី លីប៊ី|ليبيا ليبيا ليبيا]]<br />"លីប៊ី លីប៊ី លីប៊ី"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Libya, Libya, Libya instrumental.ogg]]</div> | image_map = Libya on the globe (North Africa centered).svg | map_width = 220px | map_caption = ទីតាំងនៃប្រទេសលីប៊ី (ពណ៌ក្រហម) នៅក្នុងតំបន់[[អាហ្វ្រិក]]ខាងជើង | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទ្រីប៉ូលី]]<ref>{{cite web|title=(អង់គ្លេស) The World Factbook Africa: Libya|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[CIA]]|access-date=27 តុលា 2021|date=18 May 2015|archive-date=9 មករា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|9=|archivedate=9 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead}}</ref> | coordinates = {{Coord|32|52|N|13|11|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]]{{ref label|arabicnote|b|}} | languages_type = [[ភាសានិយាយ]] | languages = {{unbulleted list|[[ភាសាអារ៉ាប់លីប៊ី]]|[[ភាសាប៊ែប៊ែរ]]|[[ភាសាតេដា]]}} | languages2_type = | languages2 = | ethnic_groups = [[ជនជាតិអារ៉ាប់]]-[[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]] ៩៧%<ref name="Dickovick2012">{{cite book|author=J. Tyler Dickovick|title=Africa 2012|url=https://books.google.com/books?id=NdyYjQxd7uEC&pg=PA47|date=9 August 2012|publisher=Stryker Post|isbn=978-1-61048-882-2|page=47}}</ref><br>ជនជាតិផ្សេងៗ ៣%<ref name="Dickovick2012" /> | religion = ៩៧% [[ឥស្លាមសាសនានៅលីប៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<br/>២.៧% [[គ្រិស្តសាសនានៅលីប៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>០.៣% សាសនាផ្សេងៗ | government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]]ក្រោម[[រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិ|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]][[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន|បណ្តោះអាសន្ន]] | leader_title1 = [[បញ្ជីរាយនាមប្រមុខរដ្ឋលីប៊ី|ប្រធាន]][[ក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី (លីប៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[មហាម៉េដ អាល់មិនហ្វី]]<ref name=y16mar>{{cite web|url=https://www.ynetnews.com/article/Hk2YqIRmu|title=Interim Libya government assumes power after smooth handover|work=Ynet|date=16 March 2021|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=26 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526205611/https://www.ynetnews.com/article/Hk2YqIRmu}}</ref> | leader_title2 = [[ក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី (លីប៊ី)|អនុប្រធាននៃក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[មូសា អាល់កូនី]] | leader_title3 = [[បញ្ជីរាយនាមប្រមុខរដ្ឋាភិបាលលីប៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[អាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេ]]<ref name=y16mar/> | leader_title4 = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (លីប៊ី)|ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ]] | leader_name4 = [[អាហ្គីឡា សាឡា អ៊ីសា]] | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (លីប៊ី)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[លីប៊ូ|រាជាណាចក្រលីប៊ូ]] | established_date2 = ប្រ. សតវត្សទី១៣ មុន គ.ស. | established_event3 = [[សេនូស៊ី|ច្បាប់សេនូស៊ី]]បានបង្កើត | established_date3 = ១៨៣៧ | established_event4 = ទទួលឯករាជ្យពី[[អ៊ីតាលី]] | established_date4 = ១០ កុម្ភៈ ១៩៤៧ | established_event5 = [[រាជាណាចក្រលីប៊ី|ប្រកាន់របបរាជានិយម]] | established_date5 = ២៤ ធ្នូ ១៩៥១ | established_event6 = [[រដ្ឋប្រហារលីប៊ីឆ្នាំ១៩៦៩|រដ្ឋប្រហារ]] | established_date6 = ១ កញ្ញា ១៩៦៩ | established_event7 = [[លីប៊ីក្រោមមូអាំម៉ា កាដាហ្វី|ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់សង្គមនិយមប្រជាមានិតលីប៊ី]] | established_date7 = ២ មីនា ១៩៧៧ | established_event8 = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី១|បដិវត្តន៍]] | established_date8 = ១៧ កុម្ភៈ ២០១១ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១,៧៥៩,៥៤១ | area_rank = ទី១៦ | percent_water = | population_estimate = ៦,៩៩២,៧០១<ref name="unpop">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx|title=(អង់គ្លេស) World Population Prospects 2019|author=អង្គការសហប្រជាជាតិ|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=18 ធ្នូ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx|url-status=dead|archivedate=2020-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx}}</ref> | population_census = ៥,៦៧០,៦៨៨ | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី១០៤ | population_census_year = ២០០៦ | population_density_km2 = ៣.៧៤ | population_density_rank = ទី២១៨ | GDP_PPP = {{increase}} ១២៨.២៨១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=672,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=IMF Database |publisher=IMF |access-date=6 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី៩២ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ១៨,៣៤៥ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១២១ | GDP_nominal = {{increase}} ៥០.៣២៦&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៩០ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៧,១៩៧ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤៦ | Gini = <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = ០.៧២៤ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=15 ធ្នូ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = ទី១០៥ | currency = [[ឌីណាលីប៊ី]] | currency_code = LYD | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] | utc_offset = +២ | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅលីប៊ី|+២១៨]] | cctld = [[.ly]]<br />ليبيا. | footnote_a = {{note|unnote}} កំណត់សម្គាល់របស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាក់ទងនឹងឈ្មោះផ្លូវការ៖ "បន្ទាប់ពីការអនុម័តដោយមហាសន្និបាតនៃដំណោះស្រាយលេខ ៦៦/១, គណៈបេសកកម្មអចិន្រ្តៃយ៍នៃប្រទេសលីប៊ីប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិបានជូនដំណឹងជាផ្លូវការដល់អង្គការសហប្រជាជាតិអំពីសេចក្តីប្រកាសដោយក្រុមប្រឹក្សាអន្តរកាលជាតិនៃថ្ងៃទី៣ ខែសីហាថាប្រទេសនេះនឹងត្រូវប្តូរឈ្មោះឈ្មោះផ្លូវការពីចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់លីប៊ីទៅ"លីប៊ី"ទទេនិងរួមទាំងប្តូរទង់ជាតិរបស់ប្រទេសផង"។ | footnote_b = {{note|arabicnote}} [[ភាសាផ្លូវការ]]ត្រូវគេបានកំណត់ថាជា"[[ភាសាអារ៉ាប់]]" ([[សេចក្តីប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញបណ្តោះអាសន្ននៃលីប៊ី|សេចក្តីប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] មាត្រា ១)។ | footnote_c = {{note|indepnote}} បារាំងនិងអង់គ្លេសបានបាន​រៀបចំ​ធ្វើ[[សហកម្មសិទ្ធិ (ច្បាប់អន្តរជាតិ)|សហកម្មសិទ្ធិ​រួម]]​​លើ​ប្រទេស​លីប៊ី​តាម​រយៈ[[​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ភិបាល​អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ | today = }} '''ប្រទេសលីប៊ី''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ ليبيا‎) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋលីប៊ី''' ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ دولة ليبيا‎)<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL |title=Member States |website=United Nations |access-date=27 តុលា 2021 |archive-date=29 មិថុនា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629041240/https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |title=(អង់គ្លេស) Publications Office – Interinstitutional style guide – Annex A5 – List of countries, territories and currencies |publisher=Europa (web portal) |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |archive-date=5 សីហា 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ |title=(អង់គ្លេស) The World Factbook |website=Cia.gov |access-date=27 តុលា 2021 |archive-date=9 មករា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |url-status=dead |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|title=(អង់គ្លេស) The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=9 មករា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya}}</ref> គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ម៉ាហ្គ្រីប]]នៃទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគខាងកើត [[ស៊ូដង់]]នៅភាគអាគ្នេយ៍ [[ឆាដ]]នៅភាគខាងត្បូង [[នីហ្សេ]]នៅទិសនិរតី [[អាល់ហ្សេរី]]នៅភាគខាងលិច [[ទុយនេស៊ី]]នៅទិសពាយព្យ និង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]នៅភាគខាងជើង។ រដ្ឋ​អធិបតេយ្យ​មួយនេះ​​បានគ្របដណ្តប់លើ​តំបន់​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចំនួន​បី​គឺ៖ [[ទ្រីប៉ូលីតានី]] [[ហ្វីហ្សង់]] និង[[​ស៊ីរ៉ែណែក៍]]។ ប្រទេសលីប៊ីមានទំហំផ្ទៃដីជិត ១.៨ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េដោយធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសធំបំផុតទីបួននៅទ្វីបអាហ្វ្រិក លំដាប់ទីពីរនៅក្នុង[[ពិភពអារ៉ាប់]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី ១៦ នៅលើពិភពលោក]]។<ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook (3) Pop., Rate of Pop. Increase, Surface Area & Density |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114040712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf |archive-date=14 វិច្ឆិកា 2012 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114040712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf }}</ref> [[ទ្រីប៉ូលី]]គឺជារដ្ឋធានីនិងត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសដោយមានប្រជាជនរស់នៅជាងបីលាននាក់។<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.indexmundi.com/libya/demographics_profile.html |title=Libya Demographics Profile 2014 |website=Indexmundi.com |date=30 June 2015 |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084546/http://www.indexmundi.com/libya/demographics_profile.html |archive-date=4 មីនា 2016 }}</ref> [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]]បានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីលីប៊ីចាប់តាំងពីចុង[[យុគសំរឹទ្ធ]]មកម្លេះដោយពួកនេះមានដើមកំណើតមកពីក្រុមវប្បធម៌[[អ៊ីបេរ៉ូម៉ារូស៊ី]]និង[[កាបស៊ាន]]។<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> ជនជាតិ[[ភេនីស៊ី]]បានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅភាគខាងលិចទឹកដីលីប៊ី ហើយពួកអាណានិគមក្រិកបុរាណបានបង្កើតរដ្ឋបុរីនៅឯភាគខាងកើតលីប៊ី។ ផ្នែកជាច្រើននៃលីប៊ីត្រូវស្ថិតក្រោមគ្រប់គ្រងរបស់ពួក[[ការតាជីណ័សបុរាណ|ការតាជីណ័ស]] [[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍|ពែក្ស]] និងជនជាតិ[[អាណាចក្រព្តូលេម៉ាអ៊ិច|អេហ្ស៊ីប]]មុនពេលដែលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបង្រួមក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[ចក្រភព រ៉ូម|ចក្រភពរ៉ូម]]។ លីប៊ីគឺជា[[មជ្ឈមណ្ឌលដំបូងនៃសាសនាគ្រិស្ត]]។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងលិច]] តំបន់លីប៊ីភាគច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួក[[អាណាចក្រវ៉ាន់ដាល|វ៉ាន់ដាល]]រហូតដល់សតវត្សទី៧ នៅពេលដែលពួកឥស្លាមបាន[[ការធ្វើសញ្ជ័យលើតំបន់ម៉ាហ្គ្រីបដោយមូស្លីម|ចូលលុកលុយ]]មកក្នុងតំបន់នេះ។ នៅសតវត្សទី១៦ [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]បានចូលត្រួតត្រាក្រុង[[ទ្រីប៉ូលី]]មុនពេលប្រគល់វាទៅឱ្យពួក[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|អូតូម៉ង់]][[ទ្រីប៉ូលីអូតូម៉ង់|កាន់កាប់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៥១។ លីប៊ីត្រូវធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមបារបារី]]នៅក្នុងសតវត្សទី១៨ និងទី១៩។ របបអូតូម៉ង់បានបន្តរហូតដល់[[សង្គ្រាមតួកគី-អ៊ីតាលី]]ផ្ទុះឡើងហើយជាលទ្ធផល តំបន់លីប៊ីត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]កាន់កាប់ រួចក៏បានវិវត្តទៅជាទឹកដីអាណានិគមមួយរបស់អ៊ីតាលី។ នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] លីប៊ីគឺជាសមរភូមិនៃសឹកសង្គ្រាមដែលជាផ្នែកនៃ[[យុទ្ធនាការអាហ្វ្រិកខាងជើង]]។ ក្រោយមក ចំនួនជនជាតិអ៊ីតាលីនៅក្នុងតំបន់ក៏បានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។ លីប៊ីបានទទួលឯករាជ្យជា[[ព្រះរាជាណាចក្រលីប៊ី|រដ្ឋរាជានិយម]]មួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩ [[រដ្ឋប្រហារលីប៊ីឆ្នាំ១៩៦៩|រដ្ឋប្រហារយោធា]]មួយដែលដឹកនាំដោយវរសេនីយ៍ឯក[[មូអាំម៉ា កាដាហ្វី]]បានផ្តួលរំលំស្តេច[[អ៊ីឌ្រីសទី១]] និងបង្កើតជារបបសាធារណរដ្ឋ។<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/1/newsid_3911000/3911587.stm|title=1969: Bloodless coup in Libya|date=1 September 1969|access-date=27 October 2021|archive-date=20 កក្កដា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720121138/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/1/newsid_3911000/3911587.stm|url-status=live}}</ref> កាដាហ្វីក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំថ្មីនិងបន្តដឹកនាំប្រទេសលីប៊ីរហូតដល់ឆ្នាំ២០១១ ពោលគឺនៅពេលដែលរបបរបស់លោកត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី១|សង្គ្រាមស៊ីវិល]] ហើយអំណាចប្រទេសត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យក្រុមប្រឹក្សាជាតិសកល។ ត្រឹមឆ្នាំ២០១៤ អាជ្ញាធរចំនួនពីរបានចេញមុខអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសលីប៊ី<ref name="rival">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826|work=Reuters|title=Rival second Libyan assembly chooses own PM as chaos spreads|date=25 August 2014|access-date=27 តុលា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120247/http://www.reuters.com/article/2014/08/26/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826|archive-date=26 សីហា 2014}}</ref><ref>{{cite news |author=Chris Stephen |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142244/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |archive-date=4 មេសា 2016 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sunherald.com/2015/08/07/6355978/peace-talks-between-libyan-factions.html|title=Peace talks between Libyan factions to take place in Geneva|work=Sun Herald|date=December 2017|access-date=27 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314004151/https://www.sunherald.com/2015/08/07/6355978/peace-talks-between-libyan-factions.html|archive-date=2020-03-14|url-status=dead}}</ref> ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ជម្លោះថ្មីក៏បានផ្ទុះឡើងនិងបន្តវិវត្តទៅជា[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|សង្គ្រាមស៊ីវិលទីពីរ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806|title=Libyan government offensive in Benghazi stalls as Islamists dig in|work=Reuters|date=6 August 2015|access-date=27 តុលា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150809065318/http://www.reuters.com/article/2015/08/06/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806|archive-date=9 សីហា 2015}}</ref> នៅទីបំផុត ភាគីទាំងសងខាងក៏សម្រេចចិត្តចុះហត្ថលេខាលើបទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០ ហើយ[[រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិ (លីប៊ី)|រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិ]]មួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចដឹកនាំប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/backpage/news/libyan-civil-war-two-warring-factions-sign-permanent-ceasefire-1983297|title=Libyan Civil War: Two warring factions sign 'permanent' ceasefire|date=24 October 2020|website=The Daily Star|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=15 មេសា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415014337/https://www.thedailystar.net/backpage/news/libyan-civil-war-two-warring-factions-sign-permanent-ceasefire-1983297|url-status=live}}</ref> ប្រទេសលីប៊ីគឺជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥) [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] និង[[អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]]។ សាសនាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺ[[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]]ដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៩៦,៦% ជា[[ឥស្លាមស៊ុននី|មូស្លីមនិកាយស៊ុននី]]។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== {{ផ្នែកទទេ}} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ី}} ===លីប៊ីបុរាណ=== {{Main|លីប៊ីបុរាណ|លីប៊ូ}} [[File:Leptis Magna Arch of Septimius Severus.jpg|thumb|left|[[លិបទិសម៉ាញ្ញា]], ជាទីក្រុងបុរាណមួយស្ថិតនៅលើទឹកដីប្រទេសលីប៊ី]] វាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រនៃលីប៊ីត្រូវបានមនុស្សសម័យ[[នីអូលីទិក]]មកតាំងទីលំនៅចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៨០០០ មុន គ.ស មកម្លេះ។ គេបានសន្មត់ថាបុព្វបុរសនៃជនជាតិ[[ប៊ែប៊ែរ]]បានមកដល់តំបន់នេះនៅចុង[[យុគសម័យសំរិទ្ធ]]។ ឈ្មោះនៃកុលសម្ព័ន្ធដំបូងគឺ ហ្ការ៉ាម៉ាន់តេស ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់[[ហ្កែរម៉ា]]។ ជនជាតិភេនីស៊ីគឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html |title=The Histories', Book IV.42–43 |publisher=Fordham University |date=August 1998 |author=Halsall, Paul |access-date=28 តុលា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409023843/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html |archive-date=9 មេសា 2013 |archivedate=2013-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130409023843/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html }}</ref> នៅសតវត្សទីប្រាំមុនគ្រឹស្តសករាជ រដ្ឋអាណានិគមរបស់ពួកភេនីស៊ីគឺ [[ការតាជីណ័សបុរាណ|ការតាច]]បានពង្រីកអនុត្តរភាពខ្លួននៅទូទាំងតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងហើយអរិយធម៌ដ៏ប្លែកមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ជនជាតិព្យូនិក|ព្យូនិក]]ក៏បាននិម្មិតឡើង។ នៅឆ្នាំ៦៣០ មុនគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិ[[ក្រិកបុរាណ]]បានចូលធ្វើអាណានិគមកិច្ចជុំវិញតំបន់[[បារកា (ទីក្រុងបុរាណ)|បារកា]]នៃភាគខាងកើតលីប៊ីនិងបានស្ថាបនាទីក្រុងមួយឈ្មោះថា[[ស៊ីរ៉ែន (លីប៊ី)|ស៊ីរ៉ែន]]។<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0015) |title=Cyrenaica and the Greeks |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120922002705/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0015) |archive-date=22 កញ្ញា 2012 }}</ref> ក្នុងរយៈពេល ២០០ ឆ្នាំ ទីក្រុងក្រិកសំខាន់ៗចំនួនបួនទៀតត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងតំបន់ដែលគេស្គាល់ពួកវាថា[[ស៊ីរ៉ែណែក៍]]។<ref>{{cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaLibya.htm |title=(អង់គ្លេស) History of Libya |publisher=The History Files |date=20 October 2011 |access-date=28 តុលា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128173621/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaLibya.htm |archive-date=28 មករា 2013 |archivedate=28 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130128173621/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaLibya.htm }}</ref> [[File:Xerxes I tomb Libyan soldier circa 480 BCE.jpg|thumb|upright=0.6|រូបឆ្លាក់ទាហានជនជាតិលីប៊ីនៃកងទ័ពអាឆេមីនីដ្ស៍នៅលើព្រះសុសានស្តេច[[ស៊ឺសេសទី១]] ប្រ.ឆ្នាំ ៤៨០ មុនគ.ស]] នៅឆ្នាំ ៥២៥ មុនគ.ស កងទ័ពពែក្សនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់ស្តេច[[កាំប៊ីសទី២]] បានវាយលុកតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ [[អេឡិចសាន់ដឺ ដឹ ហ្គារ៉ែត|មហារាជអាឡិចសាន់ដឺ]]ត្រូវបានស្វាគមន៍ដោយជនជាតិក្រិកនៅពេលដែលព្រះអង្គបានយាងចូលស៊ីរ៉ែណែក៍នៅក្នុងឆ្នាំ ៣៣១ មុន គ.ស ហើយលីប៊ីខាងលិចក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកក្រិក។ បន្ទាប់ពីអាណាចក្រការតាចបានដួលរលំ ពួករ៉ូម៉ាំងមិនទាន់បានចូលមកកាន់កាប់តំបន់[[ទ្រីប៉ូលីតានី]]ភ្លាមៗនោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេបានបន្សល់តំបន់នេះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ស្តេចនៃអាណាចក្រ[[នូមីឌី]]រហូតទាន់តែប្រជាជនទីក្រុងទ្រីប៉ូលីស្នើរកការការពារពីរ៉ូម។<ref name="be202">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 202.</ref> [[ព្តូលេមី អាពីអ៊ុង]]ដែលជាមេដឹកនាំជនជាតិក្រិកចុងក្រោយបង្អស់នៅលីប៊ីបានប្រគល់ក្រុងស៊ីរ៉ែណែក៍ទៅឱ្យរ៉ូមហើយតំបន់នេះត្រូវបានកាត់ជាទឹកដីរ៉ូមជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៤ មុន គ.ស។ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់រ៉ូម ទ្រីប៉ូលីតានីគឺជាទឹកដីដ៏រីកចម្រើនមួយនិងបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមាសនៅក្នុងសតវត្សទីពីរនិងទីបីនៃគ្រិស្តសករាជ។<ref name="be202" /> នៅឯផ្នែកខាងកើត សហគមន៍គ្រិស្តសាសនាស៊ីរ៉ែណែក៍ដំបូងត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅអធិរាជ[[ក្លូត (អធិរាជរ៉ូម៉ាំង)|ក្លូត]]។<ref name="be417">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 417.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១១៥ [[សង្គ្រាមគីតូស|សង្គ្រាម]]មួយបានផ្ទុះឡើងដែលជាហេតុធ្វើឱ្យចំនួនជនជាតិក្រិកនិងជីហ្វធ្លាក់ចុះ។<ref name="ro364">{{cite book |ref=Rostovtzeff|last=Rostovtzeff|first=Michael|title=Social and Economic History of the Roman Empire|location=Oxford|year=1957|edition=2|publisher=Clarendon|page=364}}</ref><ref>[[Cassius Dio]], lxviii. 32</ref> [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពប៊ីហ្សងទីនក្រោមរជ្ជកាលមហារាជ[[ជូស្ទីនានទី១]]]] ខណៈពេលចក្រភពរ៉ូមដួលរលំ ទីក្រុងបុរាណៗជាច្រើនក៏បានដួលរលំទៅតាមហើយក្នុងនោះក៏មានទីក្រុងនៅក្នុងតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីផងដែរ។ ដោយឃើញបែបនេះ ពួកវ៉ាន់ដាលក៏បានឆ្លៀតឱកាសចូលលុកលុយនិងធ្វើសញ្ជ័យនៅតាមតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងនៅក្នុងសតវត្សទី៥។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចក្រភពស្នងបន្តពីចក្រភពរ៉ូមគឺ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន|ប៊ីហ្សង់ទីន]]ក៏បានលេចឡើងហើយនៅក្នុងរជ្ជកាលស្តេច[[ជូស្ទីនានទី១]] ប៊ីហ្សង់ទីនបានផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាវាយយកទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលធ្លាប់ជាអតីតទឹកដីរបស់ពួករ៉ូម៉ាំងធ្វើជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ ស៊ីរ៉ែណែក៍បានដើរតួជាបន្ទាយយោធារបស់ពួកប៊ីហ្សង់ទីនទប់ទល់នឹងការវាយប្រហារជាប់ៗគ្នាពីវ៉ាន់ដាល។ ទីក្រុងនេះត្រូវទទួលរងការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរព្រោះដោយការឆ្លងកាត់សមរភូមិយោធាមិនចេះឈប់មិនចេះហើយ, ប្រព័ន្ធទឹកនិងសេវាសាធារណៈត្រូវដួលរលំដែលធ្វើឱ្យមានការបះបោរផ្ទុះឡើងពីប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ពោលគឺជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ដោយសារវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទន់ខ្សោយបែបនេះហើយទើបពួកឥស្លាមអាចវាយដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់ទាំងមូលបានដោយងាយ។<ref>Rodd, Francis (1925). "Kahena, Queen of the Berbers: A Sketch of the Arab Invasion of Ifrikiya in the First Century of the Hijra". ''Bulletin of the School of Oriental Studies''. University of London. Vol. 3, No. 4. pp. 731–2.</ref> ===លីប៊ីឥស្លាម=== [[File:Awjila (Libia) - The Mosque of Atiq.jpg|thumb|upright|[[វិហារអាទីគ|វិហារឥស្លាមអាទីគ]]នៅក្រុង[[អាវជីឡា]], វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាវិហារឥស្លាមដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងតំបន់[[សាហារ៉ា]]។]] នៅឆ្នាំ ៦៤៧ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបក្រោមបញ្ជាការរបស់[[អាប់ឌុលឡា អ៊ីប៊ីន សាអាដ]]បានវាយដណ្តើមក្រុងទ្រីប៉ូលីពីអាណាចក្រប៊ីហ្សង់ទីនបានដោយជោគជ័យ។<ref name="be278">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 278.</ref> ឧត្តមសេនីយ៍នៃ[[កាលីហ្វរ៉ាស៊ីដិន|អាណាចក្រឥស្លាមរ៉ាស៊ីដិន]]ឈ្មោះ[[អ៊ូកបា អ៊ីប៊ីន ណាហ្វី]]បានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ហ្វីហ្សង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦៣។ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែប៊ែរនៅតាមតំបន់ដាច់ស្រយាលបានទទួលយកសាសនាឥស្លាមប៉ុន្តែពួកគេមិនទទួលស្គាល់របបនយោបាយរបស់អារ៉ាប់នោះទេ។<ref>{{Cite book|author=Hourani, Albert|year=2002|title=A History of the Arab Peoples|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-21591-1|page=198}}</ref> ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍បន្ទាប់ លីប៊ីត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[កាលីហ្វអ៊ូម៉ាយ៉ាដ]]នៃទីក្រុងដាម៉ាស់ (បច្ចុប្បន្នគឺស៊ីរី) រហូតដល់ពេលដែលអ៊ូម៉ាយ៉ាដត្រូវផ្តួលរំលំដោយពួកអាប់បាស៊ីដនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៥០ ហើយលីប៊ីក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បាកដាដ (អ៊ីរ៉ាក់)។ ដល់សតវត្សទី១០ ពួក[[កាលីហ្វហ្វាទីមីដ|ហ្វាទីមីដ]] (អេហ្ស៊ីប) បានចូលគ្រប់គ្រងលើតំបន់ភាគខាងលិចលីប៊ីនិងបានត្រួតត្រាលីប៊ីទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ ៩៧២។<ref name="be202" /> [[រាជវង្សហ្ស៊ីរីដ]]របស់ជនជាតិប៊ែប៊ែរបានផ្តាច់ខ្លួនចេញពីរបបហ្វាទីមីដហើយមកទទួលស្គាល់អាណាចក្រអាប់បាស៊ីដវិញថាជាមហាកាលីហ្វពិតប្រាកដ។ ជាការសងសឹក ពួកហ្វាទីមីដបានធ្វើចំណាកស្រុកក្រុមកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់កៃស៊ីសំខាន់ៗពីរគឺ[[បានូស៊ូឡេម]] និង[[បានូហ៊ីឡាល់]]មកតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។ ទង្វើនេះបានផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជនបទលីប៊ីយ៉ាងខ្លាំងហើយវាក៏បានពង្រឹងវប្បធម៌ និងភាសាអារ៉ាប់នៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។<ref name="be202" /> របបហ្ស៊ីរីដនៅទ្រីប៉ូលីតានីគឺមានរយៈពេលខ្លីហើយនៅឆ្នាំ ១០០១ ជនជាតិប៊ែប៊ែរនៃកុលសម្ព័ន្ធបានូកាហ្សរុនក៏បានផ្តាច់ខ្លួនចេញ។ ទោះជាយ៉ាងណា ទ្រីប៉ូលីតានីនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ហ្ស៊ីរីដរហូតដល់ឆ្នាំ ១១៤៦ នៅពេលដែលតំបន់នេះបានទទួលរងការវាយប្រហារនិងត្រួតត្រាដោយជនជាតិ[[ន័រម៉ង់-អ៊ីតាលី|ស៊ីស៊ីលីន័រម៉ង់]]។<ref name="be203">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 203.</ref> នៅឆ្នាំ ១១៥៩ [[កាលីហ្វអាល់ម៉ូហាដ|អាណាចក្រអាល់ម៉ូហាដ]]នៅភាគខាងលិចបានលើកទ័ពចូលដណ្តើមតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានី។ ពីឆ្នាំ ១២០៧ ដល់ឆ្នាំ ១២២១ ឧត្តមសេនីយ៍មួយរូបនៃអាល់ម៉ូហាដឈ្មោះមហាម៉ាដ អ៊ីប៊ីន អាប៊ូ ហាហ្វស៍ត្រូវបានរដ្ឋចាត់តាំងឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់លីប៊ីមុនពេលបង្កើត[[រាជវង្សហាហ្វស៊ីដ]]ឡើង។<ref name="be203" /> ក្រោយមក ហាហ្វស៊ីដក៏បានទទួលឯករាជ្យពីអាល់ម៉ូហ៊ីដហើយរាជវង្សមួយនេះបានបន្តគ្រប់គ្រងទឹកដីទ្រីប៉ូលីតានីអស់រយៈពេលជិត ៣០០ ឆ្នាំទៅមុខ។ នៅក្នុងសតវត្សទី ១៦ ហាហ្វស៊ីដបានធ្លាក់នៅចំកណ្តាលរវាងមហាអំណាចអេស្ប៉ាញនិង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]។ តំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍បានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អូតូម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧។ ពួកអូតូម៉ង់បានបន្តយុទ្ធនាការយោធារបស់ពួកគេដោយបានកាន់កាប់តំបន់ហ្វីហ្សង់នៅរវាងឆ្នាំ ១៥៥៦ និងឆ្នាំ១៩៧៧។ ===ទ្រីប៉ូលីតានីអូតូម៉ង់ (១៥៥១–១៩១១)=== {{Main|ទ្រីប៉ូលីតានីក្រោមអូតូម៉ង់}} [[File:Capture of Tripoli by the Ottomans 1551.jpg|thumb|ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងទ្រីប៉ូលីដោយកងនាវាអូតូម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៥១។]] នៅឆ្នាំ ១៥១០ អេស្ប៉ាញបានចូលកាន់កាប់តំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីបានដោយជោគជ័យ<ref name="be203" /> ហើយដល់ឆ្នាំ ១៥៥១ ឧត្តមនាវីឯកអូតូម៉ង់ម្នាក់ឈ្មោះ[[ស៊ីណង់ ប៉ាស្យា]]បានវាយត្រួយត្រាលីប៊ីពីអេស្ប៉ាញវិញ។ អ្នកកាន់តំណែងបន្តពីស៊ីណង់ឈ្មោះថា[[ដ្រាហ្គូត]]ត្រូវបានរដ្ឋអូតូម៉ង់ប្រគល់ងារជាប្រមុខតំបន់ហើយក្រោយមកគឺមានងារជា[[បាស្យាទ្រីប៉ូលី]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៥៦។<ref name="be203" /> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៥៨០ មេដឹកនាំនៅតំបន់ហ្វីហ្សង់បានប្រគល់ភក្ដីភាពរបស់ពួកគេចំពោះស៊ុលតង់របសអូតូម៉ង់ហើយទោះបីជាអាជ្ញាធរអូតូម៉ង់អវត្តមាននៅតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ក៏ដោយក៏ ប្រមុខតំបន់នូវតែត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យឈរជើងនៅបិនហ្កាស៊ីនៅចុងសតវត្សបន្ទាប់ដើម្បីដើរតួជាភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្រុងទ្រីប៉ូលី។<ref name="be417" /> ទាសករជនជាតិ​អឺរ៉ុបនិងរួមទាំង​ជន​ជាតិ​ស្បែក​ខ្មៅជា​ច្រើន​នាក់​ដែល​នាំ​មក​ពី​តំបន់​ស៊ូដង់ត្រូវបានគេឃើញមានវត្តមានជា​ប្រចាំ​​នៅ​ក្រុង​ទ្រីប៉ូលី​។ នៅឆ្នាំ ១៥៥១ ដ្រាហ្គូតបានចាប់យកប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់នៅតំបន់[[ហ្កូសូ]]នៃកោះម៉ាល់តាធ្វើជាទាសកររបស់ខ្លួនដោយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកលីប៊ី។<ref>{{cite book |last1=Hoppen |first1=Alison |title=The fortification of Malta by the Order of St. John, 1530–1798 |date=1979 |publisher=Scottish Academic Press |page=25}}</ref><ref>{{cite book|author=Robert C. Davis|title=Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500–1800|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|url-access=registration|access-date=31 តុលា 2021|date=5 December 2003|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-333-71966-4}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៦១១ ប្រមុខតំបន់ម្នាក់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់បាស្យាពីអំណាចហើយប្រមុខតំបន់ឈ្មោះស៊ូឡាយម៉ាន់ សាហ្វារត្រូវបានតែងតាំងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ អស់រយៈពេលមួយរយឆ្នាំបន្ទាប់ អំណាចគ្រប់គ្រងនៅទ្រីប៉ូលីតានីត្រូវស្ថិតនៅក្នុងដៃប្រមុខតំបន់ទាំងស្រុង។ ប្រមុខតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតគឺ មេមេដ សាគីស៊្លី (១៦៣១–៤៩) និង អូសម៉ង់ សាគីស៊្លី (១៦៤៩–៧២)។<ref name="be204">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 204.</ref> អូសម៉ង់គឺជាបុគ្គលដំបូងដែលកាន់កាប់ស៊ីរ៉ែណែក៍។<ref name="be204" /> [[File:EnterpriseTripoli.jpg|thumb|left|សំពៅអាមេរិកនៃ[[កងអនុសេនាធំមេឌីទែរ៉ានេ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|កងអនុសេនាធំមេឌីទែរ៉ានេ]]កំពុងចាប់យកកូនសំពៅទ្រីប៉ូលីតានីនៅអំឡុង[[សង្គ្រាមបារបារីលើកទី១|សង្គ្រាមបារបារីដំបូង]]ក្នុងឆ្នាំ ១៨០១។]] ដោយមិនមានការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ពីរដ្ឋាភិបាលអូតូម៉ង់ ទ្រីប៉ូលីបានឈានចូលដល់សម័យកាលអនាធិបតេយ្យភាពយោធាដោយក្នុងអំឡុងពេលនោះ រដ្ឋប្រហារមួយហើយមួយទៀតត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយប្រមុខតំបន់តិចតួចណាស់ដែលអាចកាន់អំណាចបានជាងមួយឆ្នាំ។ រដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានដឹកនាំដោយមន្ត្រីតួរគីម្នាក់ឈ្មោះ [[អាមេដ ការ៉ាម៉ាន់លី]]។<ref name="be204" /> អាមេដបានបង្កើត[[រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លី|រាជវង្សផ្ទាល់ខ្លួន]]មួយនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពអូតូម៉ង់ហើយរាជវង្សលោកបានគ្រប់គ្រងតំបន់ទ្រីប៉ូលីពីឆ្នាំ ១៧១១ ដល់ឆ្នាំ ១៨៣៥ ហើយក៏មានឥទ្ធិពលខ្លះៗដែរនៅស៊ីរ៉ែណែក៍និងហ្វីហ្សង់។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងទ្រីប៉ូលី|សង្គ្រាមស៊ីវិលទ្រីប៉ូលី]]បានផ្ទុះឡើងនៅរវាងឆ្នាំ ១៧៩៣ ដល់ឆ្នាំ ១៧៩៥។ នៅឆ្នាំ ១៧៩៣ មន្ត្រីតួកគីម្នាក់ឈ្មោះ[[អាលី បាស្យា]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីចេញពីអំណាចរួចបានស្តាររបបគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់របស់អូតូម៉ង់នៅក្នុងតំបន់ឡើងវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៩៥ រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីបានដណ្តើមអំណាចបានវិញ។ [[File:NH 65536-KN.jpg|thumb|250px|បេសកកម្មរបស់កងទ័ពជើងទឹកសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោមបញ្ជាការរបស់អែដវើដ ព្រិបប្លេនៅក្រៅបន្ទាយទីក្រុងទ្រីប៉ូលី, ១៨០៤។]] នៅដើមសតវត្សទី ១៩ សង្រ្គាមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងបណ្តារដ្ឋនៅតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីបានផ្ទុះឡើងដោយគេស្គាល់វាថា[[សង្គ្រាមបារបារីលើកទី១]] និង[[សង្រ្គាមបារបារីលើកទី២]]។ នៅឆ្នាំ ១៨១៩ សន្ធិសញ្ញាផ្សេងៗនៃ[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានបង្ខំបណ្តារដ្ឋបារបារីឱ្យលះបង់នូវសកម្មភាពចោរកម្មតាមសមុទ្រស្ទើរតែទាំងស្រុង។ ដោយសារតែពួកគេធ្លាប់តែពឹងពាក់លើចោរកម្មសមុទ្រច្រើនទើបបានជាសេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋទ្រីប៉ូលីតានីចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ។ រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីក៏ចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗដែលជាហេតុនាំឱ្យមានបក្សសម្ព័ន្ធចំនួនបីលេចឡើងប្រឆាំងនឹងគ្នា។<ref name="be205">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 205.</ref> ដោយឃើញបែបនេះ ស៊ុលតង់អូតូម៉ង់ព្រះនាម[[ម៉ាមូដទី២]] បានបញ្ជូនទ័ពមកតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីដើម្បីស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ឡើងវិញដោយបានដកអំណាចទាំងប៉ុន្មានពីរាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីនិងឯករាជ្យភាពទាំងមូលរបស់ទ្រីប៉ូលីតានី។<ref name="be205"/> ច្បាប់និងបញ្ជារបស់អូតូម៉ង់មិនបានជ្រាបចូលទៅក្នុងសង្គមទ្រីប៉ូលីតានីបានដោយងាយឡើយព្រោះនៅអំឡុងពេលអូតូម៉ង់កំពុងស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គម ការបះបោរមួយចំនួនបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងតំបន់ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ដោយវាភាគច្រើនបានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨។<ref name="be205"/> របបគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ទីពីររបស់អូតូម៉ង់បានឃើញមានការផ្លាស់ប្តូរផ្នែករដ្ឋបាល និងសណ្តាប់ធ្នាប់នៅក្នុងអភិបាលកិច្ចនៃខេត្តទាំងបីនៃរដ្ឋលីប៊ី។ អូតូម៉ង់បានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់ហ្វីហ្សង់សារជាថ្មីនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៨៥០ និង ១៨៧៥ ដើម្បីរកប្រាក់ចំណូលសេដ្ឋកិច្ចបន្ថែមពីការធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅសាហារ៉ា។ ===អាណានិគមកិច្ចអ៊ីតាលី (១៩១១–១៩៤៣)=== {{Main|លីប៊ីអ៊ីតាលី}} [[File:Omar Mukhtar 13.jpg|thumb|upright=0.6|left|លោក[[អូម៉ារ មូកតារ]]គឺជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់ម្នាក់នៃចលនាតស៊ូលីប៊ីនៅស៊ីរ៉ែណែក៍ប្រឆាំងនឹងអាណានិគមអ៊ីតាលី។]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមតួកគី–អ៊ីតាលី]]បានបញ្ចប់ (១៩១១–១៩១២) តំបន់ទាំងបីនៃរដ្ឋលីប៊ីត្រូវបានប្រទេសអ៊ីតាលីកាត់យកធ្វើជាទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1398437.stm |title=(អង់គ្លេស) Timeline: Libya |work=BBC News |date=29 January 2013 |access-date=31 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023080030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1398437.stm |archive-date=23 តុលា 2011 }}</ref> ពីឆ្នាំ ១៩១២ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧ ទឹកដីលីប៊ីត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[លីប៊ីអ៊ីតាលី]]។ ពីឆ្នាំ ១៩២៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៣៤ ទឹកដីអាណានិគមលីប៊ីត្រូវបានបំបែកទៅជាទឹកដីអាណានិគមពីរផ្សេងគ្នាគឺ [[ស៊ីរ៉ែណែក៍អ៊ីតាលី]] និង[[ទ្រីប៉ូលីតានីអ៊ីតាលី]]។ ជនជាតិអ៊ីតាលីប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានមកតាំងទីលំនៅថ្មីនៅលើទឹកដីលីប៊ីដោយចំនួននេះគឺស្មើនឹង ២០% នៃចំនួនប្រជាជនលីប៊ីសរុបនាពេលនោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-46562/Libya |title=(អង់គ្លេស) Libya |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=31 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430102144/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya |archive-date=30 មេសា 2013 }}</ref> [[File:Cartolina Giovanni Pastorelli.jpg|thumb|270px|កាតប៉ុស្តាល់ឃោសនារបស់អ៊ីតាលីដែលពណ៌នាអំពីសកម្មភាពឈ្លានពានរបស់អ៊ីតាលីនៅលីប៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៩១១។]] [[អូម៉ារ មូកតារ]]បានក្លាយជាមេដឹកនាំចលនាតស៊ូប្រឆាំងនឹងអាណានិគមអ៊ីតាលី និងជាវិរបុរសជាតិដ៏សំខាន់មួយរូបបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានអាជ្ញាធរអាណានិគមចាប់ខ្លួននិងប្រហារជីវិតនៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣១។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1398437.stm Libya profile – Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816010152/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13755445 |date=16 សីហា 2012 }}, ''[[BBC News]]'' Africa, 1 November 2011</ref> បច្ចុប្បន្ន មុខរបស់គាត់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលលីប៊ីបោះពុម្ពនៅលើក្រដាសប្រាក់ដប់ឌីណាទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងដើម្បីទទួលស្គាល់វិរភាពស្នេហាជាតិរបស់គាត់។ មេដឹកនាំតស៊ូដ៏ប្រជាប្រិយម្នាក់ទៀតគឺ អ៊ីឌ្រីស អាល់ម៉ាឌី អាស់-សេនូហ្ស៊ី (ក្រោយមកបានឡើងគ្រងរាជ្យជាស្តេចដោយមានព្រះនាមថា[[អ៊ីឌ្រីសទី១]]), ព្រះអង្គបានបន្តដឹកនាំចលនាតស៊ូរបស់លីប៊ីរហូតដល់ការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ គោលនយោបាយ"[[សង្គ្រាមសេនូហ្ស៊ី–អ៊ីតាលីលើកទី២|សន្តិភាវកម្ម]]"របស់អ៊ីតាលីបានបណ្តាលឱ្យជនជាតិដើមភាគតិចនៃតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ប្រមាណមួយភាគបួនបាត់បង់ជីវិតដែលស្មើនឹងចំនួន ២២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cGHGPgj1_tIC&pg=PA309|title=The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing|last=Mann|first=Michael|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521538541|page=309|access-date=2 វិច្ឆិកា 2021|archive-date=16 មេសា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132840/https://books.google.com/books?id=cGHGPgj1_tIC&pg=PA309|url-status=live}}</ref> លោក[[អ៊ីឡង់ ប៉ាប៉េ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា៖ នៅរវាងឆ្នាំ ១៩២៨ និងឆ្នាំ ១៩៣២ កងយោធាអ៊ីតាលី "បានសម្លាប់ប្រជាជនបេឌូអ៊ីនអស់ជាងពាក់កណ្តាល (ជាការសម្លាប់ដោយផ្ទាល់ ឬតាមរយៈជំងឺ និងការបង្អត់អាហារនៅតាមជំរុំឃុំឃាំងនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ី)"។<ref>[[Ilan Pappé]], ''The Modern Middle East''. Routledge, 2005, {{ISBN|0-415-21409-2}}, p. 26.</ref> [[File:9 Div Tobruk(AWM 020779).jpg|thumb|upright=0.8|កងការពារអូស្ត្រាលីនៅក្បែរទីក្រុងតូប៊្រូកនាអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ យុទ្ធនាការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងតូប៊្រូកបានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេល ២៤០ ថ្ងៃ។]] នៅឆ្នាំ ១៩៣៤ អ៊ីតាលីបានរួមបញ្ចូលអនុតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ ទ្រីប៉ូលីតានី និងហ្វីហ្សង់ជាទឹកដីអាណានិគមតែមួយដោយឱ្យឈ្មោះថា"លីប៊ី" (ជាឈ្មោះដែលប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅទៅលើតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងទាំងមូលលើកលែងតែប្រទេសអេហ្ស៊ីប) ដែលមានរដ្ឋធានីនៅក្រុងទ្រីប៉ូលី។ ពួកអ៊ីតាលីបានផ្តោតលើការកែលម្អហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកិច្ចការសាធារណៈ។ ជាពិសេស ពួកគេបានពង្រីកបណ្តាញផ្លូវដែក និងផ្លូវថ្នល់នៅទូទាំងប្រទេសលីប៊ីពីឆ្នាំ ១៩៣៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយបានកសាងផ្លូវ និងផ្លូវដែកថ្មីរាប់រយគីឡូម៉ែត្រ និងលើកទឹកចិត្តប្រជាជនក្នុងស្រុកឱ្យបង្កើតឧស្សាហកម្មថ្មី និងភូមិកសិកម្មថ្មីៗជាច្រើន។ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៤០ ប្រទេសអ៊ីតាលីបានសម្រេចចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ទឹកដីលីប៊ីបានក្លាយជាសមរភូមិប្រយុទ្ធនៃ[[យុទ្ធនាការអាហ្រ្វិកខាងជើង]] ហើយទីបំផុតបានបញ្ចប់ដោយការបរាជ័យសម្រាប់អ៊ីតាលី និងសម្ព័ន្ធមិត្តអាល្លឺម៉ង់របស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ១៩៤៣។ ពីឆ្នាំ ១៩៤៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥១ ប្រទេសលីប៊ីបានស្ថិតនៅក្រោម[[លីប៊ីក្រោមការត្រួតត្រារបស់សម្ព័ន្ធមិត្ត|ការកាន់កាប់របស់សម្ព័ន្ធមិត្ត]]។ កងយោធា​អង់គ្លេស​បានគ្រប់គ្រងលើ​អតីត​ខេត្ត​លីប៊ី​របស់អ៊ីតាលី​ចំនួន​ពីរ​គឺ​ ទ្រីប៉ូលីតានី និង​ស៊ីរ៉ែណែក៍ ខណៈដែល​បារាំងបាន​គ្រប់គ្រង​លើខេត្ត​ហ្វីហ្សង់។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៤ ព្រះអង្គម្ចាស់អ៊ីឌ្រីសបានយាងត្រឡប់មកពីនិរទេសខ្លួននៅទីក្រុង[[គែរ]] ប៉ុន្តែនឹងមិនបន្តតាំងលំនៅដ្ឋានអចិន្ត្រៃយ៍នៅស៊ីរ៉ែណែក៍ទេលុះត្រាតែកងកម្លាំងបរទេសទាំងអស់ត្រូវដកថយចេញពីមាតុប្រទេសរបស់ទ្រង់។ ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយអ៊ីតាលីឆ្នាំ១៩៤៧|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព]]ជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៧ អ៊ីតាលីត្រូវលះបង់ការទាមទារទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានមកលើលីប៊ីទាំងស្រុង។<ref>{{cite web |author=Tecola W. Hagos |url=http://www.tecolahagos.com/part4.htm |title=Treaty Of Peace With Italy (1947), Evaluation And Conclusion |publisher=Ethiopia Tecola Hagos |date=20 November 2004 |access-date=2 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207051037/http://www.tecolahagos.com/part4.htm |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |archivedate=7 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207051037/http://www.tecolahagos.com/part4.htm }}</ref> ===ឯករាជ្យភាព របបរាជានិយម និងរបបកាដាហ្វី (១៩៥១–២០១១)=== {{Main|រាជាណាចក្រលីប៊ី|ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ីក្រោមរបបមូអាំម៉ាកាដាហ្វី}} [[File:King Idris I of Libya August 15, 1965.jpg|thumb|upright=0.7|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ស្តេច[[អ៊ីឌ្រីសទី១]] នៃលីប៊ី, ទ្រង់គឺជាព្រះប្រមុខរដ្ឋដំបូងបង្អស់នៃប្រទេសលីប៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១។]] [[File:History of the flag of Libya.jpg|thumb|left|ទង់ជាតិប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសលីប៊ីទៅតាមរបបនីមួយៗ]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥១ ប្រទេសលីប៊ីបានប្រកាសឯករាជ្យជា[[រាជាណាចក្រលីប៊ី|សហរាជាណាចក្រលីប៊ី]]<ref>{{Cite news|date=2021-03-15|title=(អង់គ្លេស) Libya country profile|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13754897|access-date=2021-03-15|archive-date=6 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506173721/https://www.bbc.com/news/world-africa-13754897|url-status=live}}</ref> ដែលជាប្រទេសប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងតំណពូជក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចអ៊ីឌ្រីសដែលត្រូវជាព្រះមហាក្សត្រតែមួយគត់នៃប្រទេសលីប៊ីសម័យទំនើប។ ការរកឃើញប្រេងកាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ និងការទទួលបានប្រាក់ចំណូលជាបន្តបន្ទាប់ពីការលក់ប្រេងបានធ្វើឱ្យប្រទេសលីប៊ីប្រែក្លាយពីប្រទេសក្រីក្របំផុតមួយនៅលើពិភពលោកមកជារដ្ឋដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តមបំផុត។ ទោះបីជាប្រេងបានធ្វើឱ្យស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុជាតិមានភាពប្រសើរឡើងក្តីក៏នៅតែមានមនុស្សមួយចំនួនបានកើតអាក់អន់ចិត្តចំពោះសកម្មភាពគាបប្រមូលថវិកាជាតិរបស់ស្តេចអ៊ីឌ្រីសដើម្បីតែផលប្រយោជន៍រាជវង្សខ្លួន។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HQ-VAkIdiX0C&pg=PA161|title=(អង់គ្លេស) Internet View of the Arabic World|last=Schiller|first=Jon|date=29 November 2009|publisher=CreateSpace|isbn=9781439263266|pages=161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320153024/https://books.google.com/books?id=HQ-VAkIdiX0C&pg=PA161|archive-date=20 មីនា 2018}}</ref> [[File:Nasser Gaddafi 1969.jpg|thumb|upright=0.7|កាដាហ្វី (ឆ្វេង) ជាមួយប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីបលោក[[ហ្កាម៉ាល់ អាប់ដែរ ណេស៊ែរ|ណេស៊ែរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។{{sfn|Blundy|Lycett|1987|p=18}}]] នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ មន្ត្រីយោធាមួយក្រុមដែលដឹកនាំដោយលោក[[មូអាំម៉ា កាដាហ្វី]]បាន[[រដ្ឋប្រហារលីប៊ីឆ្នាំ១៩៦៩|ធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងនឹងស្តេចអ៊ីឌ្រីស]]។<ref name="SalakLibya">{{cite web |url=http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html |title=Rediscovering Libya |last=Salak |first=Kira |publisher=National Geographic Adventure |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923175457/http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html |archive-date=23 កញ្ញា 2011 |access-date=2021-11-07 |archivedate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923175457/http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html }}</ref> កាដាហ្វី​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់ជាទូទៅ​ថា ​"បង​ប្រុស​អ្នកដឹកនាំ និង​ជា​មគ្គុទ្ទេសក៍​នៃ​បដិវត្តន៍" នៅក្នុង​សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​របស់​រដ្ឋាភិបាល និង​សារព័ត៌មាន​ផ្លូវការប្រទេស​លីប៊ី។<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm |title=Libya – History |publisher=US Department of State's Background Notes |date=15 January 2013 |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |archive-date=4 មិថុនា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604185313/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm |url-status=live }}</ref> ក្រោយឡើងកាន់អំណាច គាត់បានផ្តើមគោលនយោបាយកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់អ៊ីតាលីហើយនៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧០ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ជនជាតិអ៊ីតាលីត្រូវបានដកហូត ហើយសហគមន៍ជនជាតិអ៊ីតាលីដែលមានមនុស្សចំនួន ១២,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីប្រទេសលីប៊ីរួមជាមួយសហគមន៍តូចៗនៃជនជាតិយូដាលីប៊ីផងដែរ។ ថ្ងៃ​បណ្តេញក្រុមជនជាតិបរទេសនោះ​ក៏បាន​ក្លាយ​ជា​ថ្ងៃ​បុណ្យ​ជាតិរបស់ប្រទេសលីប៊ី​ដែល​គេ​តែងស្គាល់​ថា​"ទិវា​សងសឹក"។<ref>Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books. p. 72</ref> ទោះជាប្រទេសលីប៊ីបានជួបនូវកំណើនវិបុលភាពមែនក្តីប៉ុន្តែការគាបសង្កត់ផ្នែកនយោបាយផ្ទៃក្នុងក៏បានកើនឡើងស្របគ្នាផងដែរហើយទង្វើប្រឆាំងនឹងនយោបាយរបស់កាដាហ្វីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់នៅក្រោមមាត្រា ៧៥ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៣។ ការឃ្លាំមើលទ្រង់ទ្រាយធំមកលើប្រជាជនលីប៊ីត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅតាមរយៈគណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍របស់កាដាហ្វី។<ref name="Gaddafiunrepentant">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-Gaddafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Gaddafi Unrepentant|journal=[[Middle East Quarterly]]|author=Eljahmi, Mohamed|year=2006|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110302065908/http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-Gaddafi-unrepentant|archive-date=2 មីនា 2011}}</ref><ref name="GlobalEdge">{{cite web| url=http://globaledge.msu.edu/countries/libya/history/| title=Libya: History| publisher=/globaledge.msu.edu (via [[Michigan State University]])| access-date=7 វិច្ឆិកា 2021| url-status=live| archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110814125349/http://globaledge.msu.edu/countries/libya/history/| archive-date=14 សីហា 2011| df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/libya.html|title=Comparative Criminology&nbsp;– Libya|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|publisher=Crime and Society|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807181001/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/libya.html|archive-date=7 សីហា 2011|archivedate=2011-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807181001/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/libya.html}}</ref> កាដាហ្វីមានបំណងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងច្បាប់សង្គមដ៏តឹងរ៉ឹងដែលត្រូវបានអនុវត្តមកលើស្ត្រីដោយរបបមុន ដូច្នេះលោកក៏បង្កើតអង្គការចលនាបដិវត្តន៍នារីដើម្បីលើកទឹកចិត្តឱ្យមានកំណែទម្រង់សង្គម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ច្បាប់មួយត្រូវបានណែនាំដោយវាបានគាំទ្រសមភាពនៃភេទ និងទាមទារឱ្យភេទទាំងពីរទទួលបានប្រាក់ឈ្នួលស្មើៗគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៩៧១ កាដាហ្វីបានឧបត្ថម្ភដល់ការបង្កើតនូវសហព័ន្ធស្ត្រីរួមលីប៊ី។ នៅឆ្នាំ១៩៧២ ច្បាប់មួយទៀតត្រូវបានអនុម័តដោយចាត់ទុកអាពាហ៍ពិពាហ៍ណាដែលមានកូនក្រមុំអាយុក្រោម ១៦ ឆ្នាំថាជាបទឧក្រិដ្ឋ និងបានធានាថាការយល់ព្រមពីស្ត្រីជាមុនគឺជាលក្ខខណ្ឌដ៏ចាំបាច់សម្រាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍នីមួយៗ។<ref>Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៥ ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានផ្តើមដោយមន្ត្រីយោធាចំនួន ២០ នាក់ដែលភាគច្រើនមកពីទីក្រុង[[មីស្ត្រាតា]]ប៉ុន្តែវាត្រូវទទួលបរាជ័យ។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n1wzPrqBI8kC&pg=PA69|title=(បារាំង) La Libye révolutionnaire|last=Banégas|first=Richard|date=1 January 2012|publisher=KARTHALA Editions|isbn=9782811106720|pages=69|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320153024/https://books.google.com/books?id=n1wzPrqBI8kC&pg=PA69|archive-date=20 មីនា 2018}}</ref> ជា​លទ្ធផល​ មន្ត្រីទាំង ២០ នាក់នោះត្រូវជាប់ឈ្មោះជាជនក្បត់ជាតិនិងត្រូវបាន​ចាប់​ខ្លួនរួច​ប្រហារ​ជីវិត។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA506|title=The Oxford Companion to Politics of the World|last=Krieger|first=Joel|date=2 August 2001|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=9780195117394|pages=506|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629195326/http://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC|archive-date=29 មិថុនា 2014}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៧ ប្រទេសលីប៊ីបានប្តូរឈ្មោះផ្លូវការមកជា"ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់សង្គមនិយមប្រជាមានិតលីប៊ី" ("ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ា"គឺជាពាក្យអារ៉ាប់ដែលអាចបកប្រែមកថា"រដ្ឋមហាជន")។ កាដាហ្វី​បាន​ផ្ទេរ​អំណាច​ជាផ្លូវការ​ទៅ​[[គណៈកម្មាធិការ​ប្រជាជន​រួម]] ហើយ​ពី​ពេល​នោះមកលោកបាន​អះអាងថាខ្លួនលោក​គ្រាន់តែជាមេដឹកនាំ​និមិត្តប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Daily Telegraph|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|date=19 March 2011|location=London|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111029122048/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|archive-date=29 តុលា 2011}}</ref> រចនាសម្ព័នអភិបាលកិច្ចថ្មីរបស់ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាដែលគាត់បានបង្កើតឡើងត្រូវបានសម្តៅជាផ្លូវការថាជា"[[ប្រជាធិបតេយ្យផ្ទាល់]]"។<ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6425873.stm|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|date=7 March 2007|work=BBC News}}</ref> នៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧៧ ប្រទេសលីប៊ីបានចាប់ផ្តើមគាំទ្រដោយផ្តល់គ្រឿងសព្វាវុធឱ្យ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជនឆាដ|ចលនាឧទ្ទាមមួយក្រុម]]ដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[គូគូនី អូវ័យឌី]]នៅប្រទេស[[ឆាដ]]។ ក្រោយបន្តិចមក [[ជម្លោះលីប៊ី–ឆាដ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលកងកម្លាំងគាំទ្រចលនាឧទ្ទាមរបស់លីប៊ីនៅភាគខាងជើងប្រទេសឆាដបានផ្តើមធ្វើ[[សង្គ្រាមតូយ៉ូតា|ការឈ្លានពាន]]។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំដដែរនោះ ប្រទេសលីប៊ី និង[[អេហ្ស៊ីប]]បានចេញប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាក្នុងសង្គ្រាមព្រំដែនរយៈពេលបួនថ្ងៃដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[សង្រ្គាមលីប៊ី-អេហ្ស៊ីប]]។<ref>{{cite web |url=http://www.onwar.com/aced/nation/lay/libya/flibyaegypt1977.htm |title=Egypt Libya War 1977 |publisher=Onwar.com |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324085920/http://www.onwar.com/aced/nation/lay/libya/flibyaegypt1977.htm |archive-date=24 មីនា 2012 }}</ref> ប្រទេសទាំងពីរបានយល់ព្រមលើបទឈប់បាញ់ក្រោមការសម្របសម្រួលពីប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរីលោក[[ហ៊ូអារី ប៊ូមេឌាន]]។ ទាហានលីប៊ីរាប់រយនាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការគាំទ្រប្រទេស[[អ៊ូកង់ដា]]របស់[[អ៊ីឌី អាមីន]]នៅក្នុងសង្រ្គាមរបស់ពួកគេប្រឆាំងនឹង[[តង់សានី]]។ កាដាហ្វីបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដល់ក្រុមនិងអង្គការផ្សេងៗពីចលនាប្រឆាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរដល់សហជីពអូស្ត្រាលី។<ref>{{cite web |url=http://www.aijac.org.au/review/2003/282/Libya-return.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030301031212/http://www.aijac.org.au/review/2003/282/Libya-return.html |archive-date=1 មីនា 2003 |title=A Rogue Returns |publisher=AIJAC |date=February 2003 |access-date=2021-11-07 |archivedate=2003-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030301031212/http://www.aijac.org.au/review/2003/282/Libya-return.html |url-status=dead }}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧៧ តទៅ ប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅក្នុងប្រទេសបានកើនឡើងដល់ជាង ១១,០០០ ដុល្លារអាមេរិកដែលជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតទីប្រាំប្រចាំទ្វីបអាហ្រ្វិក<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_afr_cou_by_gdp_per_cap_gdp_per_cap-african-countries-gdp-per-capita|title=African Countries by GDP Per Capita > GDP Per Capita (most recent) by Country|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|website=nationmaster.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716042352/http://www.nationmaster.com/graph/eco_afr_cou_by_gdp_per_cap_gdp_per_cap-african-countries-gdp-per-capita|archive-date=16 កក្កដា 2011|archivedate=2011-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716042352/http://www.nationmaster.com/graph/eco_afr_cou_by_gdp_per_cap_gdp_per_cap-african-countries-gdp-per-capita}}</ref> ខណៈដែល[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]បានកើនឡើងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិកនិងលើសពីប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]ទៀតផង។<ref name="dailynews">{{cite news|last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |work=Daily News |location=Colombo |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |date=22 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-date=25 តុលា 2011 }}</ref> ទាំងអស់នេះត្រូវបានសម្រេចដោយការមិនខ្ចីប្រាក់កម្ចីពីបរទេសណាមួយដោយរក្សាលីប៊ីក្នុងស្ថានភាពគ្មានបំណុល។<ref>{{cite news |title=Zimbabwe: Reason Wafavarova – Reverence for Hatred of Democracy |url=http://allafrica.com/stories/201107210928.html |newspaper=The Herald |location=Harare |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |date=21 July 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107010212/http://allafrica.com/stories/201107210928.html |archive-date=7 វិច្ឆិកា 2011 }}</ref> កាដាហ្វីបានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរជីកដីបង្កើតបណ្តាញបំពង់ទឹកក្នុងគោលបំណងចង់ឃើញមានការប្រើប្រាស់ទឹកសាបដោយប្រជាជនខ្លួនទាំងអស់នៅគ្រប់ជ្រង់ជ្រោយនៃប្រទេស។<ref name="dailynews" /> លើសពីនេះ ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុត្រូវបានផ្តល់ជូនសម្រាប់អាហារូបករណ៍សាកលវិទ្យាល័យ និងកម្មវិធីការងារ។<ref>{{cite web|last=Shimatsu|first=Yoichi|title=Villain or Hero? Desert Lion Perishes, Leaving West Explosive Legacy|url=http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php|publisher=[[New America Media]]|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|date=21 October 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022231158/http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php|archive-date=22 តុលា 2011|archivedate=22 តុលា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022231158/http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php}}</ref> ប្រាក់ចំណូលភាគច្រើនរបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺបានមកពីរ៉ែប្រេងកាត ដែលបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយវាត្រូវបានចំណាយលើការទិញគ្រឿងអាវុធ និងលើការឧបត្ថម្ភដល់ក្រុមយោធាប្រតិព័ន្ធ និងក្រុមភេរវកររាប់សិបក្រុមនៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli |date=24 February 2011 |work=The Economist |location=London |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110307152055/http://www.economist.com/node/18239888 |archive-date=7 មីនា 2011 }}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya: the struggle for survival|author=Geoffrey Leslie Simons|author-link=Geoff Simons|page=281}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St. John |first=Ronald Bruce |title=Libyan terrorism: the case against Gaddafi |journal=Contemporary Review |date=1 December 1992 |url=http://www.thefreelibrary.com/Libyan+terrorism:+the+case+against+Gaddafi.-a014151801 |url-status=live |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525194643/https://www.thefreelibrary.com/Libyan+terrorism:+the+case+against+Gaddafi.-a014151801 |archive-date=25 ឧសភា 2017 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨៦ អាមេរិកបានលួចធ្វើការវាយប្រហារតាមអាកាសដែលបម្រុងមកសម្លាប់កាដាហ្វីប៉ុន្តែវាត្រូវទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង។ ទីបំផុតលីប៊ីត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិដាក់ទណ្ឌកម្មបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងខ្លួនបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះពាណិជ្ជកម្មមួយគ្រឿងដែលបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ២៧០ នាក់។<ref>{{cite web |url=http://terrorism.about.com/od/originshistory/p/PanAmBombing.htm |title=Pan Am Flight 103 Bombing – 1988 Lockerbie Bombing Led to Libyan Convictions |publisher=Terrorism.about.com |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402075740/http://terrorism.about.com/od/originshistory/p/PanAmBombing.htm |archive-date=2 មេសា 2012 |archivedate=2012-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402075740/http://terrorism.about.com/od/originshistory/p/PanAmBombing.htm }}</ref> ===សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី១}} សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយបានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងចលនា[[វស្សានរដូវអារ៉ាប់]]ពោលគឺមហាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការនៅតាមប្រទេសអារ៉ាប់ភាគច្រើន ចំណែកឯប្រទេសលីប៊ីវិញបានធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិមួយនេះចាប់ផ្តើមពីថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya |title=(អង់គ្លេស) Live Blog – Libya |publisher=Al Jazeera |date=17 February 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya |archive-date=23 កុម្ភៈ 2011 }}</ref> ខុសពីរបបផ្តាច់ការនៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងទុយនេស៊ីដែលបានដួលរលំភ្លាមៗ របបរបស់កាដាហ្វីបានព្យាយាមបង្ក្រាបមហាជនបះបោរវិញដែលជាហេតុនាំឱ្យចលនាបះបោរនៅលីប៊ីមានភាពជាប់គាំង។<ref name=":15">{{Cite book|url=http://oskicat.berkeley.edu/record=b18588098~S1|title=The Arab awakening: America and the transformation of the Middle East|date=1 January 2011|publisher=Brookings Institution|isbn=9780815722267|editor-last=Pollack|editor-first=Kenneth M.|location=Washington, DC|access-date=20 November 2016|archive-date=15 មេសា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005825/http://oskicat.berkeley.edu/record=b18588098~S1|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415005825/http://oskicat.berkeley.edu/record=b18588098~S1 |date=15 មេសា 2021 }}</ref> សេចក្តីប្រកាសប្រឆាំងដំបូងបានលេចចេញឡើងនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបណ្តោះអាសន្ន]]ដែលបានប្រកាសខ្លួនឯងជារដ្ឋាភិបាលជំនួសថ្មីនៃប្រទេស។ ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់របស់កាដាហ្វីម្នាក់បានឆ្លើយតបដោយការបង្ហោះសារនៅលើបណ្តាញធ្វីតធឺថាគាត់បានលាលែងពីតំណែង ចាកចោលស្រុក និងថែមទាំងណែនាំឱ្យកាដាហ្វីធ្វើតាមទៀតផង។<ref name=":14">{{Cite book|title=Democracy's Fourth Wave?: Digital Media and the Arab Spring|url=https://archive.org/details/democracysfourth0000howa|last=Hussain1 Howard2|first=Muzammil M.1Philip N.2|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-993697-7|location=New York|pages=[https://archive.org/details/democracysfourth0000howa/page/23 23]}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ភាពចលាចលបានរីករាលដាលដល់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១ [[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាល]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមឧទ្ទាម។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ អាមេរិកនិងប្រទេសជាច្រើនផ្សេងទៀតបានទទួលស្គាល់ក្រុមប្រឹក្សាថ្មីដែលដឹកនាំដោយលោក[[ម៉ាមូដ ជីប៊្រីល]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្តីទីនិងជាអ្នកតំណាងស្របច្បាប់នៃប្រជាជាតិលីប៊ី ហើយបានដកការទទួលស្គាល់របស់ពួកគេលើរបបកាដាហ្វី។<ref>{{cite web | url =http://ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1 | title =The Council"International Recognition | publisher =National Transitional Council (Libya) | date =1 March 2011 | access-date =11 វិច្ឆិកា 2021 | url-status =dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20110926043358/http://www.ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1 | archive-date =26 កញ្ញា 2011 | df =dmy-all | archivedate =26 កញ្ញា 2011 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20110926043358/http://www.ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183 |title=(អង់គ្លេស) Libya: France recognises rebels as government |work=BBC News |date=10 March 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023041256/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183 |archive-date=23 តុលា 2011 }}</ref> អង្គការស្ថាប័នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមទាំងអគ្គលេខាធិការ អសប លោក[[បាន គីមូន]]<ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/Ban-Ki-moon-blasts-Gaddafi-calls-situation-dangerous/Article1-666108.aspx |title=Ban Ki-moon blasts Gaddafi; calls situation dangerous |work=Hindustan Times |location=New Delhi |date=24 February 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227021434/http://www.hindustantimes.com/Ban-Ki-moon-blasts-Gaddafi-calls-situation-dangerous/Article1-666108.aspx |archive-date=27 កុម្ភៈ 2011 }}</ref> និង[[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប្រកាសថ្កោលទោសសកម្មភាពបង្រ្កាបរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីថាជាការបំពានច្បាប់អន្តរជាតិដោយស្ថាប័នសិទ្ធិមនុស្សបានបណ្តេញប្រទេសលីប៊ីចេញទាំងស្រុង។<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/news/opinion/editorials/la-ed-libya-20110226,0,6927383.story |title=Some backbone at the U.N. |work=Los Angeles Times |date=26 February 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303053657/http://www.latimes.com/news/opinion/editorials/la-ed-libya-20110226,0,6927383.story |archive-date=3 មីនា 2011 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=125800 |agency=Sofia News Agency |title=Libya Expelled from UN Human Rights Council |date=2 March 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511093052/http://www.novinite.com/view_news.php?id=125800 |archive-date=11 ឧសភា 2011 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចលេខ ១៩៧៣<ref>{{cite news |url=http://www.washingtontimes.com/news/2015/jan/28/hillary-clinton-undercut-on-libya-war-by-pentagon-/print/ |title=Exclusive: Secret tapes undermine Hillary Clinton on Libyan war |author=Jeffrey Scott Shapiro |author2=Kelly Riddell |work=The Washington Times |date=28 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217010203/http://www.washingtontimes.com/news/2015/jan/28/hillary-clinton-undercut-on-libya-war-by-pentagon-/print/ |archive-date=17 កុម្ភៈ 2015 }}</ref> ជាមួយនឹងសម្លេង ១០-០ និងអនុប្បវាទចំនួនប្រាំរួមមានរុស្ស៊ី ចិន ឥណ្ឌា ប្រេស៊ីល និងអាល្លឺម៉ង់។ សេចក្តីសម្រេចមួយ​នេះ​បានប្ដេជ្ញា​​បង្កើត​តំបន់​គ្មាន​ការ​ហោះហើរលើប្រទេសលីប៊ី និង​​"ប្រើ​ប្រាស់រាល់​មធ្យោបាយ​ចាំបាច់​"ដើម្បី​ការពារ​ជនស៊ីវិល​នៅក្នុង​ប្រទេស​លីប៊ី។<ref>{{cite press release |url= https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=37808 |title= Security Council authorizes 'all necessary measures' to protect civilians in Libya |publisher= United Nations |date= 17 March 2011 |access-date= 11 វិច្ឆកា 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20110503184921/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=37808 |archive-date= 3 ឧសភា 2011 |df= dmy-all }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា សកម្មភាពដំបូងរបស់សម្ព័ន្ធភាពណាតូគឺបំផ្លាញប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសលីប៊ីដោយយន្តហោះយោធាបារាំងបានហោះចូលដែនអាកាសលីប៊ីក្នុងបេសកកម្មឈ្លបយកការណ៍ វាយប្រហារលើគោលដៅសត្រូវ។<ref name="libyrate1">{{cite news |author=Marcus, Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12795971 |title=French military jets open fire in Libya |work=BBC News |date=19 March 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110320125209/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12795971 |archive-date=20 មីនា 2011 }}</ref> ប៉ុន្មានសប្តាហ៍ក្រោយមក កងកម្លាំងអាមេរិកបាននាំមុខគេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការរបស់អង្គការណាតូប្រឆាំងនឹងប្រទេសលីប៊ី។ បុគ្គលិកយោធាអាមេរិកជាង ៨,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនតាមនាវាចម្បាំង និងយន្តហោះមកឈរជើងនៅក្នុងតំបន់ប្រទេសនេះ។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/may/22/nato-libya-data-journalism-operations-country/ |title=NATO operations in Libya |publisher=The Guardian, London, 22 May 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140624233946/http://www.theguardian.com/news/datablog/2011/may/22/nato-libya-data-journalism-operations-country |archive-date=24 មិថុនា 2014 |date=22 May 2011 }}</ref> ការគាំទ្ររបស់កងកម្លាំងអាកាសអាមេរិកនិងណាតូគឺជាមូលហេតុចម្បងដែលនាំបដិវត្តន៍លីប៊ីប្រព្រឹត្តិទៅបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite magazine |url=https://foreignpolicy.com/2013/02/11/the-hidden-story-of-airpower-in-libya-and-what-it-means-for-syria/ |title=The hidden story of airpower in Libya (and what it means for Syria) |magazine=Foreign Policy |date=11 February 2013 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065752/http://foreignpolicy.com/2013/02/11/the-hidden-story-of-airpower-in-libya-and-what-it-means-for-syria/ |archive-date=4 មីនា 2016 }}</ref> នៅត្រឹមថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១១ [[កងទ័ពរំដោះជាតិ (លីប៊ី)|យុទ្ធជនឧទ្ទាម]]បានចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។<ref name="Richburg">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle-east/libyan-rebels-converging-on-tripoli/2011/08/21/gIQAbF3RUJ_story.html |title=Gaddafi's rule crumbling as rebels enter heart of Tripoli |newspaper=The Washington Post |first=Keith B. |last=Richburg |date=22 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123234819/http://www.washingtonpost.com/world/middle-east/libyan-rebels-converging-on-tripoli/2011/08/21/gIQAbF3RUJ_story.html |archive-date=23 មករា 2012 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាដ៏ធំចុងក្រោយបានបញ្ចប់នៅទីក្រុង[[សៀត (ទីក្រុង)|សៀត]]។ [[សមរភូមិសៀត|សមរភូមិទីក្រុងសៀត]]គឺជាសមរភូមិចម្បាំងចុងក្រោយនៃ[[សង្រ្គាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទី១]] ហើយជាលទ្ធផល កាដាហ្វីត្រូវបានគេចាប់ខ្លួននិងសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងគាំទ្ររបស់ណាតូនៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១។ ទីក្រុងសៀតគឺជាបន្ទាយដ៏រឹងមាំចុងក្រោយរបស់កងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រកាដាហ្វីនិងក៏ជាទីកន្លែងកំណើតរបស់គាត់ផងដែរ។ ជ័យជម្នះរបស់ក្រុមពួកឧទ្ទាមត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ គឺរយៈពេលបីថ្ងៃក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៀត។ ជនជាតិលីប៊ីប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនេះ។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Laub, Karin |agency=Associated Press |work=The Guardian |location=London |date=8 September 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104210601/http://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |archive-date=4 វិច្ឆិកា 2013 }}</ref> ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថាអ្នកទទួលរងរបួសមានចំនួនដល់ទៅ ៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/oct/26/libya-war-saving-lives-catastrophic-failure|title=If the Libyan war was about saving lives, it was a catastrophic failure {{!}} Seumas Milne|last=Milne|first=Seumas|date=26 October 2011|work=The Guardian|access-date=11 វិច្ឆិកា 2021|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132158/https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/oct/26/libya-war-saving-lives-catastrophic-failure|archive-date=1 ធ្នូ 2017}}</ref> ===សម័យក្រោយរបបកាដាហ្វី និងសង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីពីរ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២}} [[File:Libyan Civil War.svg|thumb|តំបន់គ្រប់គ្រងនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល, បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពនៅថ្ងៃទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០៖<br />[[File:Location dot red.svg|11px]] [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (លីប៊ី)|រដ្ឋាភិបាលដឹកនាំដោយតូប៊្រូក]] [[File:Location dot lime.svg|11px]] [[រដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិ]] [[File:Location dot blue.svg|11px]] ឆ្មាំសុខូបត្ថម្ភវត្ថុប្រេងកាត [[File:Location dot yellow.svg|11px]] កុលសម្ព័ន្ធ[[ជនជាតិធូអារ៉ែក|ធូអារ៉ែក]] [[File:Location dot orange.svg|11px]] កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់។]] ក្រោយពីកម្ទេចកងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រកាដាហ្វីហើយ ប្រទេសលីប៊ីក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមវិបត្តិនយោបាយយ៉ាងដុនដាបដោយមានចលនានិងក្រុមបក្សពួកជាច្រើនលេចមុខឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលថ្មី។<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24985595 | work=BBC News | title=(អង់គ្លេស) Armed militias still on the streets in Libya | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20131230053135/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24985595 | archive-date=30 ធ្នូ 2013 | df=dmy-all }}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ ប្រទេសលីប៊ីបានរៀបចំការបោះឆ្នោតសភាជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីរបបមុនបានដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១២ [[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាល]]បានប្រគល់អំណាចជាផ្លូវការឱ្យទៅអាជ្ញាធរ[[មហាសន្និបាតជាតិ]] (GNC) ទាំងស្រុងហើយក្រោយមកក្រុមជាប់ឆ្នោតថ្មីមួយនេះត្រូវបានគេប្រគល់ភារកិច្ចដូចជា ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន និងការព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសលីប៊ីដោយការធ្វើ[[ប្រជាមតិ]]ទូទៅ។<ref name="Esam-8-Aug">{{cite news |url=https://www.boston.com/news/world/middle-east/2012/08/08/libya-transitional-rulers-hand-over-power/uMPkXd9vTSSHg589mU9ykJ/story.html |title=(អង់គ្លេស) Libya's transitional rulers hand over power |author=Esam Mohamed |agency=Associated Press |date=8 August 2012 |work=Boston Globe |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208121751/http://www.boston.com/news/world/middle-east/2012/08/08/libya-transitional-rulers-hand-over-power/uMPkXd9vTSSHg589mU9ykJ/story.html |archive-date=8 ធ្នូ 2012 }}</ref> ពីថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១២ សកម្មភាពបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិទីសាធារណៈនិងបេតិកភណ្ឌនានានៅលីប៊ីត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមនិយមដែលមិនទាន់ស្គាល់មុខ។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) Libya's Italian-era gazelle statue disappears in Tripoli|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29898279|access-date=7 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828143907/http://www.bbc.com/news/world-africa-29898279|archive-date=28 ធ្នូ 2016|date=4 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2012/mar/04/libya-war-graves-desecrated|title=(អង់គ្លេស) British war graves in Libya desecrated by Islamist militants|first=Chris|last=Stephen|date=4 March 2012|website=The Guardian|access-date=7 ធ្នូ 2021|archive-date=13 មីនា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313014511/http://www.theguardian.com/world/2012/mar/04/libya-war-graves-desecrated|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមដែលមិនស្គាល់មុខនោះបានធ្វើការវាយប្រហារមកលើស្ថានកុងស៊ុលអាមេរិកនៅទីក្រុងបិនហ្កាហ្ស៊ីហើយជាលទ្ធផល វាបានសម្លាប់ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំប្រទេសលីប៊ីលោក[[ចន គ្រីស្តុប ស្ទីវិនស៍]] និងមនុស្សចំនួនបីនាក់ផ្សេងទៀត។ ឧប្បត្តិហេតុ​នេះ​បាន​បង្កឱ្យមាន​ការផ្ទុះកំហឹង​ទាំងភាគី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក និង​ភាគីលីប៊ី។<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/09/12/world/africa/libya-consulate-attack-scene/|publisher=CNN|title=(អង់គ្លេស) 4 hours of fire and chaos: How the Benghazi attack unfolded|date=12 September 2012|access-date=7 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221061213/http://www.cnn.com/2012/09/12/world/africa/libya-consulate-attack-scene/|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ នាយករដ្ឋមន្ត្រីជាប់ឆ្នោតលោក[[មូស្តាហ្វា អា.ហ៊្សេ. អាប៊ូហ្សាហ្ក័រ]]ត្រូវបានគេដកចេញពីតំណែងបន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដអនុម័តសំណើបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោកជាលើកទីពីរ។<ref>{{cite news |author=Grant, George |title=Congress dismisses Abushagur |url=http://www.libyaherald.com/2012/10/07/congress-dismisses-abushagur |date=7 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |work=Libya Herald |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806163230/http://www.libyaherald.com/2012/10/07/congress-dismisses-abushagur/ |archive-date=6 សីហា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |author=Zaptia, Sami |title=Abushagur announces a smaller emergency cabinet |url=http://www.libyaherald.com/2012/10/07/abushagur-announces-a-smaller-emergency-cabinet |work=Libya Herald |date=7 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809042311/http://www.libyaherald.com/2012/10/07/abushagur-announces-a-smaller-emergency-cabinet/ |archive-date=9 សីហា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) Libyan Prime Minister Mustafa Abu Shagur to stand down |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19864136 |date=7 October 2012 |work=BBC News |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180429/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19864136 |archive-date=7 តុលា 2012 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ មហាសន្និបាតជាតិបានជ្រើសរើសអតីតសមាជិកខ្លួននិងមេធាវីសិទ្ធិមនុស្សម្នាក់ឈ្មោះ[[អាលី ហ្ស៊ីយដាន]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី-តែងតាំង។<ref>{{cite news |author=Grant, George |title=Ali Zidan elected prime minister |url=http://www.libyaherald.com/2012/10/14/ali-zidan-elected-prime-minister/ |date=14 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |work=Libya Herald |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929211229/http://www.libyaherald.com/2012/10/14/ali-zidan-elected-prime-minister/ |archive-date=29 កញ្ញា 2013 }}</ref> ហ្ស៊ីយដានបានស្បថចូលកាន់តំណែងបន្ទាប់ពីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់គាត់ត្រូវបានអនុម័តទទួលស្គាល់ដោយ GNC។<ref>{{cite news |title=Libya congress approves new PM's proposed government |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-government-idUSBRE89U18O20121031 |work=Reuters |date=31 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103022542/http://www.reuters.com/article/2012/10/31/us-libya-government-idUSBRE89U18O20121031 |archive-date=3 វិច្ឆិកា 2012 }}</ref><ref>{{cite news |author=Zapita, Sami |title=Zeidan government sworn in |url=http://www.libyaherald.com/2012/11/14/zeidan-government-sworn-in/ |date=14 November 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |work=Libya Herald |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806023849/http://www.libyaherald.com/2012/11/14/zeidan-government-sworn-in/ |archive-date=6 សីហា 2013 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបណ្តេញចេញដោយ GNC ដោយសារអសមត្ថភាពរបស់ខ្លួនក្នុងការបញ្ឈប់ដំណឹកជញ្ជូនប្រេងទៅឱ្យក្រុមជនខិតខូច<ref name=nyt>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/03/18/world/middleeast/libya-oil-tanker.html|author=Kirkpatrick, David D |title=U.S. Navy SEALs Take Control of Diverted Oil Tanker |newspaper=The New York Times |date=17 March 2014 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321041136/http://www.nytimes.com/2014/03/18/world/middleeast/libya-oil-tanker.html?_r=0 |archive-date=21 មីនា 2014 }}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្ស៊ីយដានក៏បានចុះចេញពីតំណែង ហើយត្រូវបានជំនួសដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីឈ្មោះ[[អាប់ឌុលឡា អាល់-តានី]]។<ref>{{cite news |date=12 March 2014 |title=Libya ex-PM Zeidan 'leaves country despite travel ban' |work==[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26541979 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315025552/http://www.bbc.com/news/world-africa-26541979 |archive-date=15 មីនា 2014 }}</ref> [[File:LE Eithne Operation Triton.jpg|thumb|left|ប្រទេសលីប៊ីបានលេចចេញជាចំណុចដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកព្យាយាមភៀសខ្លួនទៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] នៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ [[ការបោះឆ្នោតសភាលីប៊ីឆ្នាំ២០១៤|ការបោះឆ្នោតសភា]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដែលមានគោលបំណងរួមចង់បានក្រុមនយោបាយថ្មីឡើងដឹកនាំបន្តពីមហាសន្និបាតជាតិ។ ការបោះឆ្នោតនេះ​ត្រូវ​បាន​រំខាន​ដោយ​អំពើ​ហិង្សា និង​ចំនួន​អ្នក​ចូលរួម​បោះឆ្នោត​ទាបដោយការិយាល័យ​បោះឆ្នោត​ខ្លះៗត្រូវ​បានបិទទ្វារនៅក្នុង​តំបន់​មួយ​ចំនួន។<ref name="Jawad">{{cite news|last=Jawad|first=Rana|date=26 June 2014|title=(អង់គ្លេស) Libyan elections: Low turnout marks bid to end political crisis|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-28005801|publisher=BBC|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812093413/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-28005801|archive-date=12 សីហា 2014}}</ref> អ្នកអព្យាក្រឹតសាសនា និងក្រុមសេរីនិយមបានទទួលលទ្ធផលបានយ៉ាងល្អនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនេះបើប្រៀបធៀនទៅនឹងបក្ស GNC ដែលមានសមាជិកនិយមឥស្លាម។ ឃើញដូច្នេះ GNC ក៏បាននាំគ្នាកោះប្រជុំវែកញែករកវិធីបន្តក្តោបក្តាប់អំណាចបន្តហើយជាលទ្ធផល ពួកគេក៏សម្រេចចិត្តប្រកាសមិនទទួលស្គាល់នូវសមាជិកតំណាងថ្មីនៅក្នុងសភា។<ref>{{cite news|url=http://english.al-akhbar.com/content/former-libyan-parliament-reconvenes-elects-islamist-premier|title=(អង់គ្លេស) Former Libyan parliament reconvenes, elects Islamist premier|agency=Al Akhbar English|date=25 August 2014|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826121713/http://english.al-akhbar.com/content/former-libyan-parliament-reconvenes-elects-islamist-premier|archive-date=26 សីហា 2014}}</ref> ក្រុមប្រដាប់អាវុធដែលគាំទ្រមហាសន្និបាតជាតិបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងទ្រីប៉ូលីដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យសមាជិកសភាដែលទើបតែជាប់ឆ្នោតថ្មីៗទាំងប៉ុន្មានរត់គេចចេញទៅក្រុង[[តូប៊្រូក]]។<ref name="WPost Aug. 24">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/egypt-denies-intervening-in-libya/2014/08/24/88b364ee-2b7d-11e4-be9e-60cc44c01e7f_story.html|title=(អង់គ្លេស) Libya's Islamist militias claim control of capital|newspaper=The Washington Post|agency=Associated Press|date=24 August 2014|access-date=10 ធ្នូ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825135414/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/egypt-denies-intervening-in-libya/2014/08/24/88b364ee-2b7d-11e4-be9e-60cc44c01e7f_story.html|url-status=dead|archive-date=25 សីហា 2014}}</ref><ref name=guardian-20140909>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=(អង់គ្លេស) Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |author=Chris Stephen |newspaper=The Guardian |date=9 September 2014 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916072346/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |archive-date=16 កញ្ញា 2014 }}</ref> ពីពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០១៤ ទៅ ប្រទេស​លីប៊ី​ត្រូវ​បាន[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|​ហែកហួរ​ដោយ​សារជម្លោះ​យោធា]]ម្តងទៀតរវាង​បក្សពួក​​គូ​ប្រជែង​នៅក្នុងសភា។ កងជីវពលកុលសម្ព័ន្ធ និងក្រុមជីហាដនិយមបានទាញយកផលប្រយោជន៍ពីការតស៊ូអំណាចនេះ។ យុទ្ធជនឥស្លាមជ្រុលនិយមមួយក្រុមដែលគេតែងស្គាល់ថា[[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន]] (ISIL) បានដណ្តើមយកទីក្រុង[[ដែរណា]]នៅអំឡុងឆ្នាំ២០១៤ និង[[សៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ បានដោយជោគជ័យ។ នៅដើមឆ្នាំ២០១៥ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបដែលជាប្រទេសជិតខាងបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសសម្តៅលើក្រុម ISIL ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលក្រុងតូប៊្រូក។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/02/21/world/middleeast/militants-claiming-isis-ties-say-they-carried-out-libya-bombings.html|work=The New York Times|title=(អង់គ្លេស) Ties to Islamic State Cited by Group in Libya Attacks|date=20 February 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|first=David|last=Kirkpatrick|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221014458/http://www.nytimes.com/2015/02/21/world/middleeast/militants-claiming-isis-ties-say-they-carried-out-libya-bombings.html?_r=0|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2015/02/20/islamic-state-libya/23728623/|work=USA Today|title=(អង់គ្លេស) How strong is the Islamic State in Libya?|last=Dean|first=Laura|date=20 February 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222193744/http://www.usatoday.com/story/news/world/2015/02/20/islamic-state-libya/23728623/|archive-date=22 កុម្ភៈ 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11426019/Isil-loyalists-claim-responsibility-for-car-bombs-in-Libya-killing-at-least-40-people.html|title=(អង់គ្លេស) Isil loyalists claim responsibility for car bombs in Libya, killing at least 40 people|date=20 February 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|location=London|work=The Daily Telegraph|first=Louisa|last=Loveluck|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221050052/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11426019/Isil-loyalists-claim-responsibility-for-car-bombs-in-Libya-killing-at-least-40-people.html|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref> [[File:General_Haftar.jpg|thumb|លោកសេនាប្រមុខ[[កាលីហ្វា ហាហ្វតារ]]គឺជាប្រមុខនៃ[[កងទ័ពជាតិលីប៊ី]]ដែលជាបក្សពួកដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|សង្គ្រាមស៊ីវិលនាឆ្នាំ២០១៤]]។]] នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ កិច្ចប្រជុំត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណងស្វែងរកកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពរវាងភាគីគូប្រជែងនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ កិច្ចពិភាក្សាដែលគេហៅថា"ហ្សឺណែវ-ហ្កាដាម៉េស"គឺត្រូវនាំឱ្យបក្ស GNC និងរដ្ឋាភិបាលក្រុងតូប៊្រូករួបរួមគ្នាក្នុងតុតែមួយដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយនៃជម្លោះផ្ទៃក្នុង។ ក៏ប៉ុន្តែ GNC មិនបានចូលរួមនោះទេហើយវាបានផ្តល់ផលប៉ះពាល់ដល់ទាំងភាគីតូប៊្រូកនិងភាគីទ្រីប៉ូលី។ ទន្ទឹម​នឹង​នេះ អំពើ​ភេរវកម្ម​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​លីប៊ីក៏​បាន​កើន​ឡើង​ជា​លំដាប់ផងដែរហើយវាថែមទាំងបានរាលដាល​ប៉ះពាល់​ដល់​ប្រទេស​ជិត​ខាងទៀតផង។<ref>{{cite web|last1=Fanack|title=Terrorism Increases in Libya as Politicians Talk|url=https://chronicle.fanack.com/libya/history-past-to-present/terrorism-increases-in-libya/|website=Fanack.com|date=22 April 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518082502/https://chronicle.fanack.com/libya/history-past-to-present/terrorism-increases-in-libya/|archive-date=18 ឧសភា 2015|archivedate=18 ឧសភា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518082502/https://chronicle.fanack.com/libya/history-past-to-present/terrorism-increases-in-libya/}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ដដែរ ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើសុំរបាយការណ៍អំពីស្ថានភាពលីប៊ី<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/HRC/28/L.7/Rev.1 |title=United Nations Official Document |publisher=United Nations |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604074058/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A%2FHRC%2F28%2FL.7%2FRev.1 |archive-date=4 មិថុនា 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=15771&LangID=E |title=Human Rights Council adopts eight resolutions and closes twenty-eighth session |website=Ohchr.org |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424055015/http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=15771&LangID=E |archive-date=24 មេសា 2016 }}</ref> ដូច្នេះ ឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្សលោកអាល់ហ៊ូសេនក៏បានបង្កើតស្ថាប័នស៊ើបអង្កេត (OIOL) មួយដើម្បីឃ្លាំមើលនិងរាយការណ៍អំពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការកសាងឡើងវិញនូវប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌នៅលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/OIOL.aspx |title=OHCHR Investigation on Libya |website=Ohchr.org |date=1 January 2014 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401234723/http://ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/OIOL.aspx |archive-date=1 មេសា 2016 }}</ref> ប្រទេសលីប៊ីដែលកំពុងស្ថិតនៅក្នុងភាពចលាចលបានលេចឡើងក្លាយជាចំណុចឆ្លងកាត់ដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកដែលព្យាយាមភៀសខ្លួនទៅនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ នៅចន្លោះរវាងឆ្នាំ២០១៣ និងឆ្នាំ២០១៨ ជនភៀសខ្លួនជិត ៧០០,០០០ នាក់បានរត់ចូលប្រទេសអ៊ីតាលីតាមផ្លូវទឹកដែលពួកគេភាគច្រើនមកពីប្រទេសលីប៊ី។<ref>{{cite news |title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals |url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD |work=Reuters |date=18 July 2017 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |archive-date=2 មេសា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=What will Italy's new government mean for migrants? |url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants |website=The Local |date=21 May 2018 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |archive-date=1 មេសា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants |url-status=live }}</ref> កាលពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៨ មេដឹកនាំគូប្រឆាំងរបស់ប្រទេសលីប៊ីបានយល់ព្រមរៀបចំទាំងការបោះឆ្នោតសភានិងប្រធានាធិបតីបន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់កិច្ចប្រជុំមួយនៅទីក្រុងប៉ារីស។<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/libya-rival-leaders-agree-hold-elections-december-180529082326218.html|title=Libya's rival leaders agree to hold elections in December|publisher=Al Jazeera|access-date=8 ធ្នូ 2021|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918003214/https://www.aljazeera.com/news/2018/05/libya-rival-leaders-agree-hold-elections-december-180529082326218.html|url-status=live}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៩ លោកកាលីហ្វា ហាហ្វតារបានផ្តើមប្រតិបត្តិការឈ្មោះ"[[ប្រតិបត្តិការវាយលុកនៅលីប៊ីខាងលិចឆ្នាំ២០១៩|រលកនៃការគោរព]]"ដោយធ្វើការវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងលិចរបស់រដ្ឋាភិបាល GNA។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-48000672|title=Clashes erupt south of Libyan capital|date=20 April 2019|access-date=10 ធ្នូ 2021|archive-date=26 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526211007/https://www.bbc.com/news/world-africa-48000672|url-status=live}}</ref> កាសែត ''The Guardian'' បានស៊ើបអង្កេត និងរកឃើញការបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើច្បាប់ហាមឃាត់អាវុធរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិដោយ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|អារ៉ាប់រួម]]និងប្រទេស[[តួកគី]]កាលពីថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។ យោងទៅតាមរបាយការណ៍ដដែរនេះបានឱ្យដឹងថា ប្រទេសទាំងពីរបានបញ្ជូនយន្តហោះដឹកគ្រឿងយោធាទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសលីប៊ី ដើម្បីគាំទ្រភាគីសង្គ្រាមរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development/2020/oct/07/turkey-and-uae-openly-flouting-un-arms-embargo-to-fuel-war-in-libya|title=Turkey and UAE openly flouting UN arms embargo to fuel war in Libya|access-date=8 ធ្នូ 2021|website=The Guardian|date=7 October 2020|archive-date=27 មិថុនា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627094735/https://www.theguardian.com/global-development/2020/oct/07/turkey-and-uae-openly-flouting-un-arms-embargo-to-fuel-war-in-libya|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០ បទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ត្រូវបានចុះដើម្បីបញ្ចប់សង្រ្គាម។<ref>{{cite news |last1=Nebehay |first1=Stephanie |last2=McDowall |first2=Angus |editor1-last=Jones |editor1-first=Gareth |editor2-last=Maclean |editor2-first=William |title=Warring Libya rivals sign truce but tough political talks ahead |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |access-date=8 ធ្នូ 2021 |work=[[Reuters]] |date=23 October 2020 |archive-date=3 កុម្ភៈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203235018/https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |url-status=live }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រលីប៊ី}} [[File:Un-libya.png|thumb|ផែនទីនៃប្រទេសលីប៊ី]] [[File:Libya 4983 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|វាលខ្សាច់ ថ្ម និងបណ្តុំភ្នំដែលជាផ្នែកនៃ[[ភ្នំអាកាគូស]] វាជាតំបន់វាលខ្សាច់នៅភាគនិរតីប្រទេសលីប៊ីហើយជាផ្នែកមួយក្នុងមហាវាលខ្សាច់សាហារ៉ា]] ប្រទេសលីប៊ីលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដី ១,៧៥៩,៥៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦៧៩,៣៦២ ម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេទី ១៦ នៅលើពិភពលោកបើគិតតាមកក្រឡាផ្ទៃសរុប]]។ លីប៊ីមានព្រំដែនជាប់[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងជើង ខាងលិចជាប់ប្រទេស[[ទុយនីស៊ី]]និង[[អាល់ហ្សេរី]] ភាគនិរតីជាប់ប្រទេស[[នីហ្សេ]] ខាងត្បូងជាប់ប្រទេស[[ឆាដ]] ភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ប្រទេស[[ស៊ូដង់]] និងខាងកើតជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]។ លីប៊ីស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របទី១៩|១៩°]] និងទី [[ខ្សែស្របទី៣៤|៣៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌទី៩|៩°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌទី២៦|២៦°]]។ ដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ១,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រ (១,១០០ ម៉ាយ) ឆ្នេរសមុទ្ររបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺជាឆ្នេរសមុទ្រជាប់ព្រំដែនសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេក្នុងចំណោមប្រទេសអាហ្វ្រិកទាំងឡាយដែលមានព្រំដែនជាប់សមុទ្រនេះ។<ref>{{cite web|title=Libya Background|url=http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|publisher=Education Libya|archive-url=https://web.archive.org/web/20040426000721/http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|archive-date=26 មេសា 2004|date=30 March 2004|access-date=11 ធ្នូ 2021|archivedate=26 មេសា 2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040426000721/http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |title=Field Listings – Coastlines |work=The World Factbook |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |archive-date=16 កក្កដា 2017 |archivedate=2017-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html }}</ref> ផ្នែកនៃតំបន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថា[[សមុទ្រលីប៊ី]]។ អាកាសធាតុភាគច្រើនមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំង និងដូចវាលខ្សាច់ក្នុងធម្មជាតិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី តំបន់ភាគខាងជើងច្រើនទទួលបានអាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ានេស្រាលជាងតំបន់ផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web |url=http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html |title=Weather and Climate in Libya |publisher=Southtravels.com |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605125808/http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html |archive-date=5 មិថុនា 2013 |archivedate=2013-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605125808/http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html }}</ref> គ្រោះធម្មជាតិភាគច្រើនតែងកើតឡើងក្នុងទម្រង់ជា[[ស៊ីរ៉ុកូ]]ក្តៅ ស្ងួត និងធូលី (ក្នុងប្រទេសលីប៊ីគេច្រើនហៅវាថា'គីប៊្លី')។ ស៊ីរ៉ុកូនេះគឺជាខ្យល់ធូលីល្បឿនលឿនដែលមានសកម្មភាពពីមួយទៅបួនថ្ងៃនៅនិទាឃរដូវ និងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសលីប៊ីក៏អាចជួបនឹងព្យុះធូលី និងព្យុះខ្សាច់ផងដែរ។ តំបន់[[អូអេស៊ីស]]មានវត្តមាននៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសលីប៊ីហើយតំបន់អូអេស៊ីសដែលសំខាន់ជាងគេគឺ៖ [[ហ្កាដាម៉េស]]និង[[គូហ្វ្រា]]។<ref name="WorldCulturalHeritage">{{cite web|title=Old Town of Ghadames (1986) Libyan Arab Jamahirya|url=http://heindorffhus.motivsamler.dk/worldheritage/frame-LibyaGhadames.htm|website=World Cultural Heritage|access-date=11 ធ្នូ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810022226/http://heindorffhus.motivsamler.dk/worldheritage/frame-LibyaGhadames.htm|archive-date=10 សីហា 2016 |date=20 July 2006}}</ref> ប្រទេសលីប៊ីគឺជាប្រទេសដែលទទួលពន្លឺថ្ងៃច្រើន និងស្ងួតបំផុតនៅលើពិភពលោក នេះក៏ដោយសារតែវាស្ថិតនៅលើបរិស្ថានវាលខ្សាច់។ ===វាលខ្សាច់ប្រទេសលីប៊ី=== [[File:Libyan Dessert.jpg|thumb|លីប៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរទៅដោយវាលខ្សាច់។ រហូតដល់ ៩០% នៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសនេះត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយវាលខ្សាច់។]] [[វាលខ្សាច់លីប៊ី]]ដែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីមួយភាគធំនៃប្រទេសលីប៊ីគឺជាកន្លែងមួយដែលមានអាកាសធាតុស្ងួតហួតហែងបំផុតនៅលើភពផែនដី។<ref name="SalakLibya" /> នៅទីកន្លែងនេះ ភ្លៀងគឺមិនងាយធ្លាក់មកស្រោះស្រោចលើដីនោះទេហើយសូម្បីតែនៅតំបន់ខ្ពង់រាប ទឹកភ្លៀងក៏កម្រនឹងកើតមានណាស់ដែរដោយវាធ្លាក់មករៀងរាល់ ៥–១០ ឆ្នាំម្តង។ នៅឯ[[ភ្នំអ៊ូវីយណាត]] បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ ដំណឹកទឹកភ្លៀងធ្លាក់ដែលបានកត់ត្រាទុកចុងក្រោយបង្អស់គឺនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨។<ref name="Libdesert">{{cite web |url=http://www.fjexpeditions.com/frameset/florafauna.htm |author=András Zboray |title=Flora and Fauna of the Libyan Desert |publisher=Fliegel Jezerniczky Expeditions |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208062321/http://www.fjexpeditions.com/frameset/florafauna.htm |archive-date=8 ធ្នូ 2012 }}</ref> ដូចគ្នានេះដែរ សីតុណ្ហភាពនៅវាលខ្សាច់លីប៊ីអាចកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩២២ នៅទីក្រុង[[អាស៊ីស៊ីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី បានកត់ត្រាសីតុណ្ហភាពអាកាសប្រមាណ ៥៨ °C (១៣៦.៤ °F) ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកំណត់ត្រាពិភពលោកមួយនៅពេលនោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.extremescience.com/hottest.htm |title=How Hot is Hot? |publisher=Extreme Science |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202020747/http://www.extremescience.com/hottest.htm |archive-date=2 កុម្ភៈ 2013 |archivedate=2013-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202020747/http://www.extremescience.com/hottest.htm }}</ref><ref name="Death_Valley">{{cite web |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature |access-date=11 ធ្នូ 2021 |year=2012 |work=World Weather / Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-date=4 មករា 2013 |archivedate=2013-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature }}</ref><ref name=El_Azizia>{{cite journal|last=El Fadli|first=KI|title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58&nbsp;°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (13 September 1922)|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|date=September 2012|doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1|volume=94|issue=2|page=199|display-authors=etal|bibcode=2013BAMS...94..199E|doi-access=free}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ តួលេខកំណត់ត្រាពិភពលោក ៥៨ °C ត្រូវបានលុបចោលដោយ[[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]]។<ref name="Death_Valley"/><ref name=El_Azizia/><ref>{{cite news |last=Westcott |first=Tom |title=Libya loses 'world's hottest place' record |url=http://www.libyaherald.com/2012/09/15/libya-loses-worlds-hottest-place-record/ |work=Libya Herald |date=15 September 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820231702/http://www.libyaherald.com/2012/09/15/libya-loses-worlds-hottest-place-record/ |archive-date=20 សីហា 2013 }}</ref> លីប៊ីមានវត្តមានអូអេស៊ីសតូចៗជាច្រើនដែលគ្មានមនុស្សរស់នៅ ជាធម្មតាត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងទំនាបដ៏ធំដែលគេអាចរកទឹកឃើញដោយការជីកទៅជម្រៅមួយម៉ែត្រទៅមួយម៉ែត្រកន្លះ។ នៅភាគខាងលិចប្រទេស មានអូអេស៊ីសដែលបែកខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាយ៉ាងច្រើននៅក្នុងទំនាបរាក់ៗដូចជាក្រុមគូហ្វ្រាជាដើមដែលត្រូវបែងចែកបន្តទៅជាអូអេស៊ីសតូចៗបន្ថែមទៀត។<ref name="Libdesert" /> វាលទំនាបនៅភាគខាងជើងនៃអ៊ូរីយណាតមានចំណុចៗដែលមានលក្ខណៈជាសំណឹកភ្នំភ្លើងជាច្រើន។ ជាមួយនឹងការរុករកឃើញប្រេងនៅអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ គេក៏បានរកឃើញនូវអាងទឹកក្រោមដីដ៏ធំមួយផងដែរ។ ទឹកនៅក្នុង[[ប្រព័ន្ធទឹកក្រោមថ្មភក់នូប៊ី]]មានអាយុកាលតាំងពីសម័យ[[យុគទឹកកក]]ចុងក្រោយមកម្លេះ។<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_562.html |title=Fossil Water in Libya |publisher=NASA |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218110002/http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_562.html |archive-date=18 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅលីប៊ី}} កាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសនេះបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមបណ្តោះអាសន្នមួយដើម្បីដឹកនាំប្រទេសរហូតដល់[[ការបោះឆ្នោតសកលលីប៊ីឆ្នាំ២០២១|ការបោះឆ្នោតនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១]] នេះ។ សភានីតិបញ្ញត្តិនៃប្រទេសលីប៊ីបច្ចុប្បន្នគឺគេហៅថា[[សភាតំណាងរាស្ត្រ|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]ដែលតែងតែជួបប្រជុំនៅទីក្រុង[[តូប៊្រូក]]។<ref>{{Cite web|date=2021-03-24|title=(អង់គ្លេស) Libya's eastern region hands power to UN-backed interim government|url=https://www.france24.com/en/africa/20210324-libya-s-eastern-region-hands-power-to-un-backed-interim-government|access-date=12 ធ្នូ 2021|website=France 24}}</ref> អតីតសភារបស់ប្រទេសគឺ[[មហាសន្និបាតជាតិ]] (ហៅកាត់តាមអក្សរឡាតាំងថា "GNC") ដែលមានអាសនៈសរុបចំនួន ២០០។<ref name=cialegbr>{{cite web|title=Legislative Branch|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html|work=The World Factbook|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011021137/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html|archive-date=11 តុលា 2017|access-date=2021-12-12|archivedate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011021137/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html}}</ref> មហាសន្និបាតជាតិថ្មីនៅឆ្នាំ២០១៤ ដែលធ្លាប់ជាក្រុមបក្សពួកប្រជែងនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរភាគច្រើនមិនសូវជាត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់ប៉ុន្មានទេ។ វាមានមូលដ្ឋាននៅរដ្ឋធានី[[ទ្រីប៉ូលី]]ហើយតែងតែអះអាងថាខ្លួនជាអង្គភាពស្នងស្របច្បាប់ពីក្រុម GNC ដើម។<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-parliaments-idUSKBN0GP18S20140825|work=Reuters|title=Libya's ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM|date=25 August 2014|access-date=12 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112343/http://www.reuters.com/article/2014/08/25/us-libya-security-parliaments-idUSKBN0GP18S20140825|archive-date=2 មេសា 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/12/28/egypt-reiterates-support-libyas-legitimate-institutions-amid-deepening-crisis/|work=Daily News Egypt|title=Egypt reiterates support for 'Libya's legitimate institutions' amid deepening crisis|date=28 December 2014|access-date=12 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408061506/http://www.dailynewsegypt.com/2014/12/28/egypt-reiterates-support-libyas-legitimate-institutions-amid-deepening-crisis/|archive-date=8 មេសា 2015}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ ប្រជាជនលីប៊ីបានចូលរួមបោះឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតមហាសន្និបាតជាតិលីប៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតសភា]]មួយដែលនេះគឺជាការបោះឆ្នោតសេរីលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលជិត ៤០ ឆ្នាំ។<ref name="rfi-elections"/> ស្ត្រី​ប្រហែល​សាមសិប​នាក់​ត្រូវ​បាន​គេបោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស​ឱ្យ​ក្លាយ​ជា​សមាជិក​សភា។<ref name="rfi-elections">{{cite web|title=(អង់គ្លេស) Encouraging Libyan women to play a greater role in politics|url=http://www.english.rfi.fr/middle-east/20130204-encouraging-Libyan-women-play-greater-role-politics|publisher=វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501060424/http://www.english.rfi.fr/middle-east/20130204-encouraging-Libyan-women-play-greater-role-politics|archive-date=1 ឧសភា 2013|date=4 February 2013}}</ref> លទ្ធផលដំបូងនៃការបោះឆ្នោតនេះបានបង្ហាញថាបក្ស[[សម្ព័ន្ធកងកម្លាំងជាតិ]]ដែលដឹកនាំដោយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីបណ្តោះអាសន្នលោក[[ម៉ាមូដ ជីប៊្រីល]]ជាអ្នកនាំមុខនៅក្នុងសភា។<ref>{{cite news |author=Stephen, Chris |url=https://www.theguardian.com/world/2012/jul/10/muslim-brotherhood-expectations-libyan-election |title=Muslim Brotherhood fell 'below expectations' in Libyan elections |newspaper=The Guardian |location=London |date=10 July 2012 |access-date=12 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109195509/http://www.theguardian.com/world/2012/jul/10/muslim-brotherhood-expectations-libyan-election |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2013 }}</ref> [[គណបក្សយុត្តិធម៌ និងការកសាង]]ដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុម[[ភាតរភាពមូស្លីម]] បានទទួលលទ្ធផលល្អតិចជាងគណបក្សស្រដៀងគ្នានៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងទុយនីស៊ី។<ref name=econ-knack/> វាបានឈ្នះអាសនៈចំនួន ១៧ ក្នុងចំណោមអាសនៈចំនួន ៨០ ដែលត្រូវបានប្រកួតប្រជែងដោយគណបក្សនានា ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពេលនោះមកមានអ្នកនយោបាយឯករាជ្យប្រហែល ៦០ នាក់បន្ថែមបានចូលរួមកាន់អាសនៈរៀងៗខ្លួនក្នុងសភា។<ref name=econ-knack>{{cite news |title=The knack of organisation |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21569418-muslim-brotherhood-looks-likely-make-further-gains-knack |work=The Economist |location=London |date=12 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180108062656/https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21569418-muslim-brotherhood-looks-likely-make-further-gains-knack |archive-date=8 មករា 2018 }}</ref> គិតត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ សាធារណជនកាន់តែច្រើនឡើងៗបានទាមទារឱ្យមហាសន្និបាតជាតិបង្កើតស្ថាប័នព្រាងមួយដើម្បីបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។ សភា​ពេលនោះដែលកំពុងទទួលរងសម្ពាធពីសាធារណជនមិន​ទាន់​បានសម្រេច​ថា​តើ​សមាជិក​នៃ​ស្ថាប័ន​ថ្មីរបស់ខ្លួននេះ​នឹង​ត្រូវ​ឆ្លងកាត់បោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស​សារជាថ្មីឬ​ត្រូវតែងតាំងយកសមាជិកដើមដដែរនោះទេ។<ref>{{cite press release |title=In Libya, New Government Has Expressed Determination to Tackle Major Internal Problems, Including Precarious Security Situation, Security Council Told |date=29 January 2013 |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2013/sc10902.doc.htm |publisher=United Nations |access-date=12 ធ្នូ 2021 |archive-date=12 ធ្នូ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212231408/http://www.un.org/News/Press/docs/2013/sc10902.doc.htm |url-status=live }}</ref> [[File:Abdul Hamid Dbeibeh (15-04-2021).jpg|thumb|left|[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីលីប៊ី]]បច្ចុប្បន្ន លោក[[អាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេ]]។]] នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ មហាសន្និបាតជាតិបានសម្រេចបោះឆ្នោតបង្កើតសភាតំណាងរាស្ត្រថ្មី។ នីតិប្បញ្ញត្តិថ្មីនោះបានបែងចែកអាសនៈចំនួន ៣០ សម្រាប់ស្ត្រី និងមាន ២០០ អាសនៈសរុប (ដោយបុគ្គលអាចឈរឈ្មោះជាសមាជិកគណបក្សនយោបាយបាន) និងថែមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិលីប៊ីដែលមានសញ្ជាតិបរទេសឈរឈ្មោះបានទៀតផង។<ref name=lh30march>{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/03/30/congress-votes-to-replace-itself-with-new-house-of-representatives/|title=Congress votes to replace itself with new House of Representatives|work=Libya Herald|date=30 March 2014|access-date=13 ធ្នូ 2021|url-status=dead|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20140331000000/http://www.libyaherald.com/2014/03/30/congress-votes-to-replace-itself-with-new-house-of-representatives/|archive-date=31 មីនា 2014}}</ref> កិច្ចព្រមព្រៀងដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤។<ref name="theguardian.com">{{cite news |author=Kingsley, Patrick |url=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/17/libyan-politicians-sign-un-peace-deal-unify-rival-governments |title=Libyan politicians sign UN peace deal to unify rival governments |newspaper=The Guardian |access-date=13 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217161008/http://www.theguardian.com/world/2015/dec/17/libyan-politicians-sign-un-peace-deal-unify-rival-governments |archive-date=17 ធ្នូ 2015 }}</ref> ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាគណៈប្រធានដែលមានសមាជិកចំនួនប្រាំបួនរូប និង[[រដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិ]]ដែលមានសមាជិកដប់ប្រាំពីររូបនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងគោលបំណងរៀបចំការបោះឆ្នោតថ្មីក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់។ សភាតំណាងរាស្ត្រនឹងបន្តមានជាស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិ និងជាស្ថាប័នប្រឹក្សាដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ (លីប៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ហើយនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយសមាជិកដែលបានតែងតាំងដោយមហាសន្និបាតជាតិ (២០១៤)។<ref>{{cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2015/12/25/Libyan-deal-on-course-but-who-is-on-board-.html |title=Libyan deal on course, but who is on board? |date=25 December 2015 |publisher=Al Arabiya |access-date=13 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128175153/http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2015/12/25/Libyan-deal-on-course-but-who-is-on-board-.html |archive-date=28 មករា 2016 }}</ref> និម្មិតកម្មនៃរដ្ឋាភិបាលរួបរួមបណ្តោះអាសន្នត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីសមាជិករបស់ខ្លួនត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ[[វេទិកាសន្ទនានយោបាយលីប៊ី]] (LPDF)។<ref name=":0">{{Cite web|title=UN-led Libya forum selects new interim government|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/5/libyas-factions-head-into-runoff-on-interim-government|access-date=13 ធ្នូ 2021|website=www.aljazeera.com|language=en|archive-date=20 កុម្ភៈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220235724/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/5/libyas-factions-head-into-runoff-on-interim-government|url-status=live}}</ref> សមាជិកចំនួន ៧៤ នាក់នៃ LPDF បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសបុគ្គលចំនួនបួនដែលនឹងបំពេញមុខតំណែងរួមមាននាយករដ្ឋមន្ត្រី និងប្រធានក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី។<ref name=":0" /> បន្ទាប់ពីគ្មានបេក្ខជនណាអាចឆ្លងដល់កម្រិតជាប់ឆ្នោត ៦០% នោះក្រុមបក្សពួកនាំមុខចំនួនពីរនឹងត្រូវបន្តប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងការបោះឆ្នោតបន្ទាប់។<ref name=":0" /> លោក[[មហាម៉េដ អាល់-មិនហ្វី]]ដែលជាអតីត​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​ប្រចាំ​ប្រទេស​ក្រិក​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​ប្រធានាធិបតី។<ref name=":1">{{Cite news|date=2021-02-05|title=(អង់គ្លេស) Libya crisis: Vote to unite splintered nation|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55955228|access-date=13 ធ្នូ 2021|archive-date=15 មេសា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415002202/https://www.bbc.com/news/world-africa-55955228|url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ LPDF ក៏បានបញ្ជាក់ថាលោក[[អាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេ]]ដែលជាអាជីវករមួយរូបនឹងក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលថ្មី។<ref name=":1" /> បេក្ខជនទាំងអស់ដែលបានឈរឈ្មោះក្នុងការបោះឆ្នោតនេះរួមទាំងសមាជិកនៃក្រុមដែលបានឈ្នះឆ្នោតផងបានរួមគ្នាសន្យាថានឹងតែងតាំងស្ត្រីក្នុងមុខតំណែងរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់រហូតបាន ៣០%។<ref name=":1" /> អ្នកនយោបាយណាដែលមិនបានជាប់ឆ្នោតដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន អាចចូលរួមឈរឈ្មោះជាបេក្ខជនក្នុងការបោះឆ្នោតជាតិដែលគ្រោងនឹងធ្វើនៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ បាន។<ref name=":1" /> នាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីមានពេល ២១ ថ្ងៃដើម្បីបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីដែលនឹងត្រួវទទួលសេចក្តីយល់ព្រមពីស្ថាប័នគ្រប់គ្រងផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref name=":1" /> បន្ទាប់ពីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីត្រូវបានទទួលស្គាល់រួចរាល់អស់ រដ្ឋាភិបាលរួបរួមថ្មីនឹងជំនួស "អាជ្ញាធរស្របគ្នា" ទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីនិងរួមទាំងរដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិនៃទីក្រុងទ្រីប៉ូលីហើយបូករួមទាំងរដ្ឋបាលដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ហាហ្វតារផងដែរ។<ref name=":1" /> ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសលីប៊ី}} [[File:Secretary Kerry, UK Foreign Secretary Hague Hold News Conference With Libyan Prime Minister Ziedan (11035773394).jpg|thumb|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសអង់គ្លេសលោក[[វីល្លៀម ឡាអេ]]ជាមួយនឹងនាយករដ្ឋមន្ត្រីលីប៊ីលោក[[អាលី ហ្ស៊ីយដាន]] និងរដ្ឋលេខាធិការអាមេរិកលោក[[ចន ឃេរី]], វិច្ឆិកា ២០១៣]] គោលនយោបាយការបរទេសរបស់លីប៊ីមានការប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥១ មក។ ក្នុងនាមជារាជាណាចក្រមួយ លីប៊ីបានរក្សាគោលជំហរគាំទ្រលោកខាងលិចយ៉ាងជាក់លាក់ ហើយត្រូវគេបានទទួលស្គាល់ថាជារដ្ឋក្នុងប្លុកប្រពៃណីនិយមអភិរក្សនៅក្នុងសម្ព័ន្ធរដ្ឋអារ៉ាប់ (បច្ចុប្បន្នហៅ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]) បន្ទាប់ពីវាបានក្លាយជាសមាជិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣។<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) |title=Independent Libya |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=15 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120922002614/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) |archive-date=22 កញ្ញា 2012 }}</ref> នៅពេលនោះ រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីមានចំណងមិត្តភាពយ៉ាងល្អិតល្អន់ជាមួយប្រទេសលោកខាងលិចមានដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក [[បារាំង]] [[អ៊ីតាលី]] [[ក្រិក]] ហើយបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញជាមួយ[[សហភាពសូវៀត]]ថែមទៀតផងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៥៥។<ref>{{Cite journal|last=Zoubir|first=Yahia|year=2009|title=Libya and Europe: Economic Realism at the Rescue of the Qaddafi Authoritarian Regime|journal=Journal of Contemporary European Studies|volume=17|issue=3|pages=401–415|doi=10.1080/14782800903339354|s2cid=153625134}}</ref> រាជរដ្ឋាភិបាលលីប៊ីបានគាំទ្រវិបត្តិនយោបាយនៅតំបន់អារ៉ាប់រួមមានចលនាឯករាជ្យរបស់ម៉ារ៉ុកនិងអាល់ហ្សេរីជាដើមប៉ុន្តែលីប៊ីបានបញ្ចេញសកម្មភាពតិចតួចបំផុតទាក់ទងទៅនឹង[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]] និងភាពវិកវរនៃនយោបាយអន្តរអារ៉ាប់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ រាជាណាចក្រមួយនេះត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយលោកខាងលិច ខណៈពេលដែលវាបានអនុវត្តគោលការណ៍អភិរក្សនិយមនៅក្នុងមាតុភូមិខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.lib.unb.ca/Texts/JCS/bin/get7.cgi?directory=Fall00/&filename=Abadi.htm |title=Pragmatism and Rhetoric in Libya's Policy Toward Israel |author=Abadi, Jacob |publisher=The Journal of Conflict Studies: Volume XX Number 1 Fall 2000, University of New Brunswick |access-date=15 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-date=30 មីនា 2012 }}</ref> [[File:Mutassim Gadaffi Hillary Clinton.jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិលីប៊ីលោក [[មូតាស៊ីម កាដាហ្វី]]ដែលត្រូវជាកូនប្រុសរបស់លោក[[មូអាំម៉ា កាដាហ្វី|វរសេនីយឯកកាដាហ្វី]] នៅឈរជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិកលោកស្រី[[ហ៊ីលឡារី រូដហេម គ្លីនតុន|ហ៊ីលឡារី គ្លីនតុន]]កាលពីឆ្នាំ២០០៩។]] ក្រោយរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៩ លោកមូអាំម៉ា កាដាហ្វីបានបិទមូលដ្ឋានអាមេរិកនិងអង់គ្លេសទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេស និងបានធ្វើជាតូបនីយកម្មប្រេងបរទេស និងផលប្រយោជន៍ពាណិជ្ជកម្មខ្លះៗនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ កាដាហ្វីត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកគាំទ្រមេដឹកនាំបរទេសមួយចំនួនដែលត្រូវបានបស្ចិមប្រទេសនិងអ្នកនយោបាយសេរីនិយមចាត់ទុកថាជាពួកអ្នកគួរឱ្យខ្ពើមរអារដោយក្នុងនោះរួមមាន៖ ប្រធានាធិបតី[[អ៊ូកង់ដា]]លោក[[អ៊ីឌី អាមីន]]<ref>{{Cite book|title=Idi Amin speaks: an annotated selection of his speeches|author1=Idi Amin |author2=Benoni Turyahikayo-Rugyema |year=1998|isbn=978-0-942615-38-8}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជ[[ចក្រភពអាហ្វ្រិកកណ្តាល|អាហ្វ្រិកកណ្តាល]]នាម[[ហ្សង់-បេដែល បូកាសា]]<ref name="stanik23">{{Cite book|title=El Dorado Canyon: Reagan's undeclared war with Qaddafi|author=Joseph T. Stanik|year=2003|isbn=978-1-55750-983-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/eldoradocanyonre00stan}}</ref><ref name="leedavis16">{{Cite book |title=Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya |url=https://archive.org/details/qaddafiterrorism00davi |url-access=registration |author=Lee Davis, Brian |year=1990 |page=[https://archive.org/details/qaddafiterrorism00davi/page/16 16]|isbn=9780275933029 }}</ref> មេទាហានអេត្យូពីលោក[[អៃឡេ ម៉ារីអាម មិនហ្គីស្ទូ]]<ref name="leedavis16" /> ប្រធានាធិបតីលីបេរីយ៉ាលោក[[សាល តេល័រ]]<ref name="economistfall">{{cite news |url= http://www.economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=9441341 |title= How the mighty are falling |access-date= 15 ធ្នូ 2021 |date= 5 July 2007 |work= The Economist |location= London |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20071012003829/http://economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=9441341 |archive-date= 12 តុលា 2007 |df= dmy-all }}</ref> និងប្រធានាធិបតីយូហ្គោស្លាវីលោក[[ស្លូបូដាន មីឡូសេវិច]]<ref>{{cite news |url=http://www.alb-net.com/kcc/102699.htm |title=Gaddafi Given Yugoslavia's Top Medal By Milosevic |date=26 October 1999 |agency=Reuters |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515031023/http://www.alb-net.com/kcc/102699.htm |archive-date=15 ឧសភា 2011 }}</ref>។ល។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់កាដាហ្វី ទំនាក់​ទំនងរវាងលីប៊ី​ជា​មួយបស្ចឹម​លោកគឺពោរពេញ​ទៅដោយភាពតាន​តឹង​ដោយ​តែងតែមានឧប្បត្តិហេតុ​ផ្ទុះឡើងជា​បន្ត​បន្ទាប់ជាប់ៗគ្នា<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/law-and-order/7967820/Yvonne-Fletcher-killer-may-be-brought-to-justice.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Gordon |last=Rayner |title=Yvonne Fletcher killer may be brought to justice |date=28 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831015645/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/law-and-order/7967820/Yvonne-Fletcher-killer-may-be-brought-to-justice.html |archive-date=31 សីហា 2010 }}</ref><ref name="autogenerated183">{{Cite book|title=Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya.|author=Lee Davis, Brian |page=183}}</ref><ref>{{cite web |title= Proclamation 4907 – Imports of Petroleum |publisher= US Office of the Federal Register |date= 10 March 1982 |url= http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm |author= ប្រធានាធិបតីរ៉ូណាល់ រីហ្កេន |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20080306063835/http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm |archive-date= មីនា |df= dmy-all |access-date= 16 ធ្នូ 2021 |archivedate= 20 មីនា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110320072843/http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm }}</ref>ដូចជា អំពើភេវរកម្មនៅក្លឹបរាត្រីមួយក្នុងក្រុងទីក្រុង[[ប៊ែរឡាំងខាងលិច]]ដែលអាមេរិកតែងតែចោតថារដ្ឋាភិបាលលីប៊ីជាអ្នកផ្តួចផ្តើម និងព្រឹត្តិការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅលើយន្តហោះ"[[ប៉ង់អាមហ្វ្លាយលេខ ១០៣]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រេចចិត្តដាក់ទណ្ឌកម្មលើប្រទេសលីប៊ីក្នុងទសវត្សរ៍ទី៩០។ ប៉ុន្តែត្រឹមចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ ទំនាក់ទំនងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងមហាអំណាចលោកខាងលិចជាមួយលីប៊ីបានឈានចូលសភាពធម្មតាវិញ។<ref name="SalakLibya" /> ជាលទ្ធផលនៃសេចក្តីសម្រេចរបស់កាដាហ្វីក្នុងការបោះបង់ចោលការស្វែងរកអាវុធប្រល័យលោកក្រោយ[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] មេដឹកនាំផ្តាច់ការអ៊ីរ៉ាក់លោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]]ត្រូវបានគេផ្ដួលរំលំពីអំណាចនិងត្រូវបានគេកាត់ទោសតាមនីតិវិធី។ ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានគេសាទរហើយ[[សង្គ្រាមប្រឆាំងភេវរកម្ម|សង្គ្រាមរបស់លោកខាងលិចប្រឆាំងនឹងភេរវកម្ម]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3566545.stm |title=Blair hails new Libyan relations |work=BBC News |date=25 March 2004 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307231343/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3566545.stm |archive-date=7 មីនា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |last=Marcus |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774305.stm |title=Washington's Libyan fairy tale |work=BBC News |date=15 May 2006 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116095214/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774305.stm |archive-date=16 មករា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2004/01/23/opinion/why-libya-gave-up-on-the-bomb.html |title=Why Libya Gave Up on the Bomb |work=The New York Times |date=23 January 2004 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |first=Flynt |last=Leverett |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110401183534/http://www.nytimes.com/2004/01/23/opinion/why-libya-gave-up-on-the-bomb.html |archive-date=1 មេសា 2011 }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០១០ លោកកាដាហ្វីបានសម្តែងនូវការអភ័យទោសចំពោះមេដឹកនាំនៃប្រជាជាតិអាហ្វ្រិកក្នុងនាមជាប្រទេសអារ៉ាប់សម្រាប់ករណីពាក់ព័ន្ធនឹងជំនួញជួញដូរទាសករឆ្លងវាលសាហារ៉ា។<ref name="France 24 2010">{{cite web | title=Gaddafi warns Sudan secession would be dangerous for Africa | website=France 24 | date=10 Oct 2010 | url=https://www.france24.com/en/20101010-muammar-gaddafi-sudan-secession-danger-africa-libya | access-date=16 ធ្នូ 2021 | archive-date=28 មិថុនា 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210628090731/https://www.france24.com/en/20101010-muammar-gaddafi-sudan-secession-danger-africa-libya | url-status=live }}</ref> ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុង[[គោលនយោបាយរដ្ឋជិតខាងអឺរ៉ុប]] (ENP) របស់[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ដែលមានគោលបំណងនាំសហភាពអឺរ៉ុប និងប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនប្រកាន់នូវទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយគ្នា។ អាជ្ញាធរលីប៊ីធ្លាប់បានច្រានចោលផែនការរបស់សហភាពអឺរ៉ុបក្នុងការបញ្ឈប់ដំណើរចំណាកស្រុកពីទឹកដីលីប៊ី។<ref>{{cite news |title=Libya rejects EU plans for migrant centers on its territory |url=https://www.reuters.com/article/us-europe-migrants-libya/libya-rejects-eu-plans-for-migrant-centers-on-its-territory-idUSKBN1KA0X3 |work=Reuters |date=20 July 2018 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |archive-date=29 សីហា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829212223/https://www.reuters.com/article/us-europe-migrants-libya/libya-rejects-eu-plans-for-migrant-centers-on-its-territory-idUSKBN1KA0X3 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Libyan authorities oppose EU migrant plans |url=https://euobserver.com/migration/136837 |work=EUobserver |date=8 February 2017 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |archive-date=26 ឧសភា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526205253/https://euobserver.com/migration/136837 |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ លីប៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ[[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|ស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]។<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=(អង់គ្លេស) Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |archive-date=6 សីហា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធលីប៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅលីប៊ី}} យោងតាមរបាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំ២០១៦ របស់[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]បានឱ្យដឹងថា អ្នកកាសែតនិងសារព័ត៌មានទូទៅគឺនៅតែត្រូវបានក្រុមប្រដាប់អាវុធនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគំរាមកំហែង។ អង្គការនេះបានបន្ថែមទៀតថា ប្រទេសលីប៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតនៅក្នុងសន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៥ ដោយស្ថិតនៅលំដាប់ទី ១៥៤ ក្នុងចំណោម ១៨០ ប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/libya|title=Libya|date=11 January 2016|publisher=Human Rights Watch|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216122230/https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/libya|archive-date=16 ធ្នូ 2016}}</ref> ការស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នាគឺជារឿងខុសនឹងច្បាប់ក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |title=Here are the 10 countries where homosexuality may be punished by death |work=The Washington Post |date=16 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111064457/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |archive-date=11 វិច្ឆិកា 2016 }}</ref> សម្រាប់សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៩ ពិន្ទុរបស់ប្រទេសនេះបានធ្លាក់ចុះដល់ទី ១៦២ ក្នុងចំណោម ១៨០ ប្រទេស។ ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចលីប៊ី}} [[File:Bouri NC 41 DP4 platform.jpg|thumb|ផ្លាតហ្វមរុករកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊ុន[[អ៊ីនី]] (Eni) នៅប្លុក NC-៤១]] សេដ្ឋកិច្ចរបស់លីប៊ីច្រើនពឹងផ្អែកជាចម្បងលើវិស័យប្រេងកាតដែលមានបរិមាណស្មើនឹងពាក់កណ្តាលនៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប និង ៩៧% នៃផលិតផលនាំចេញរបស់ប្រទេសនេះ។<ref name=star-oil /> លីប៊ីមានទុនបម្រុងប្រេងដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិក និងជាអ្នករួមចំណែកដ៏សំខាន់ដល់ការផ្គត់ផ្គង់ពិភពលោកនូវ"[[ប្រេងឆៅផ្អែម]]"។<ref name=eia-libya>{{cite web|title=Libya – Analysis|url=http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=LY|publisher=U.S. Energy Information Administration|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121209221421/http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=LY|archive-date=9 ធ្នូ 2012}}</ref> ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ២០១០ នៅពេលដែលប្រេងលើពិភពលោកមានតម្លៃជាមធ្យម ៨០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល ផលិតកម្មប្រេងរបស់លីប៊ីគឺមានបរិមាណស្មើ ៥៤% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PETR.RT.ZS?locations=LY World Bank, Oil Rents as % of GDP] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130151035/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PETR.RT.ZS?locations=LY|date=30 January 2018}}</ref> ក្រៅពីរ៉ែប្រេងកាត ប្រទេសលីប៊ីក៏មានការនាំចេញនូវធនធានធម្មជាតិផ្សេងៗទៀតផងដែរមានដូចជា ឧស្ម័នធម្មជាតិ និង[[ម្នាងសិលា]]ជាដើម។<ref name=opec-libya/> [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាកំណើន GDP ពិតប្រាកដរបស់ប្រទេសលីប៊ីមាន ១១២% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ និង ១៦.៧% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បន្ទាប់ពីមានការធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៦០% ក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref name="star-oil">{{cite news |title=Oil production boosts Libya economy, instability hampers reconstruction |url=http://www.dailystar.com.lb/Business/Middle-East/2012/Oct-20/192086-oil-production-boosts-libya-economy-instability-hampers-reconstruction.ashx |newspaper=The Daily Star |date=20 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209165315/http://dailystar.com.lb/Business/Middle-East/2012/Oct-20/192086-oil-production-boosts-libya-economy-instability-hampers-reconstruction.ashx |archive-date=9 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> [[ធនាគារពិភពលោក]]កំណត់ប្រទេសលីប៊ីជា 'ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចដែលមានប្រាក់ចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់' រួមជាមួយនឹងប្រទេសអាហ្វ្រិកចំនួនប្រាំពីរផ្សេងទៀត។<ref>{{cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income |title=(អង់គ្លេស) Upper Middle Income Economies |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524215837/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20421402~pagePK%3A64133150~piPK%3A64133175~theSitePK%3A239419%2C00.html |archive-date=24 ឧសភា 2008 |archivedate=2008-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080524215837/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20421402~pagePK%3A64133150~piPK%3A64133175~theSitePK%3A239419%2C00.html#Upper_middle_income }}</ref> ប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើនពីវិស័យថាមពល គួបផ្សំនឹងចំនួនប្រជាជនតិចតួចបានផ្តល់ឱ្យលីប៊ីនូវផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗដ៏មានកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។<ref name=opec-libya/> ទាំងនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋលីប៊ីអាចផ្តល់នូវកម្រិតសន្តិសុខសង្គមយ៉ាងទូលំទូលាយ ជាពិសេសក្នុងវិស័យលំនៅដ្ឋាន និងការអប់រំ។<ref>{{cite web |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/E.1990.5.Add.26.En?OpenDocument |title=(អង់គ្លេស) Libyan Arab Jamahiriya Report |publisher=[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកផ្នែកសិទ្ធិមនុស្ស]] |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914071759/http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/E.1990.5.Add.26.En?OpenDocument |archive-date=14 កញ្ញា 2013 }}</ref> សព្វថ្ងៃលីប៊ីកំពុងតែប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន រួមទាំងកង្វះស្ថាប័ន អភិបាលកិច្ចទន់ខ្សោយ និងភាពអត់ការងារដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។<ref name=imf-survey>{{cite web |title=Libya on Recovery Path but Faces Long Rebuilding Effort |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2012/car041612a.htm |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|IMF]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130205112847/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2012/CAR041612A.htm |archive-date=5 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះបានបង្ហាញពីកង្វះនៃពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងការពឹងផ្អែកដ៏ធំលើពលកម្មអន្តោប្រវេសន៍។<ref name=ilo-libya/> ជាទម្លាប់លីប៊ីតែងពឹងផ្អែកលើការជួលវិស័យសាធារណៈកម្រិតខ្ពស់ណាមួយដែលមិននៅស្ថិតស្ថេរបានយូរដើម្បីបង្កើតការងារជូនប្រជាជន។<ref name=african-outlook/> នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ រដ្ឋាភិបាលបានផ្តល់ការងារឱ្យបុគ្គលិកជាតិសរុប ៧០%។<ref name=ilo-libya>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) Libya |url=http://www.ilo.org/public/english/region/afpro/cairo/countries/libya.htm |publisher=[[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224044414/http://www.ilo.org/public/english/region/afpro/cairo/countries/libya.htm |archive-date=24 ធ្នូ 2012 }}</ref> ភាពអត់ការងារបានកើនឡើងពី ៨% នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ រហូតដល់ ២១% ក្នុងឆ្នាំ២០០៩ នេះបើយោងតាមតួលេខនៃជំរឿន។<ref>{{cite news |url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |title=Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent |agency=Reuters Africa |date=2 March 2009 |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-date=20 តុលា 2012 }}</ref> បើយោងទៅតាមរបាយការណ៍របស់សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យពីឆ្នាំ២០១០ បានឱ្យដឹងថា ស្ត្រីប្រមាណ ១៨% កំពុងគ្មានមុខរបរប្រកបសមរម្យខណៈដែលតួលេខសម្រាប់បុរសគឺស្មើនឹង ២១% ដែលជាហេតុនាំឱ្យលីប៊ីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយគត់ដែលមានបុរសអត់ការងារធ្វើច្រើនជាងស្ត្រី។<ref>{{cite web|title=More men unemployed than women in Libya: report|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/18/201511.html|publisher=Al Arabiya|date=18 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502214611/http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/18/201511.html|archive-date=2 ឧសភា 2012|access-date=18 ធ្នូ 2021|archivedate=2 ឧសភា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502214611/http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/18/201511.html}}</ref> ប្រទេសលីប៊ីមានកម្រិតវិសមភាពសង្គមខ្ពស់ អត្រាយុវជនគ្មានការងារធ្វើដ៏ខ្ពស់ និងវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់។<ref name=african-outlook>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) Libya |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/libya/ |publisher=ទស្សនវិស័យសេដ្ឋកិច្ចអាហ្វ្រិក (AEO) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130326041650/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/libya/ |archive-date=26 មីនា 2013 |access-date=2021-12-18 |archivedate=2013-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130326041650/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/libya/ }}</ref> ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកក៏ជាបញ្ហាមួយផងដែរដោយប្រជាជនប្រមាណ ២៨% ខ្លះមិនមានទឹកស្អាតប្រើប្រាស់នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០០។<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |title=Safe Drinking Water |publisher=WHO/UNIADF Joint Monitoring Programme |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114040550/http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |archive-date=14 វិច្ឆិកា 2012 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114040550/http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf }}</ref> [[File:Libyan pivot irrigation 460142568 02e969004a o.jpg|thumb|ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តស្នូលនៅ[[គូហ្វ្រា]] ភាគអាគ្នេយ៍នៃតំបន់[[ស៊ីរ៉ែណែក៍]]]] លីប៊ីត្រូវការនាំចូលគ្រាប់ធញ្ញជាតិប្រមាណ ៩០% បន្ថែមដើម្បីបំពេញតម្រូវការប្រើប្រាស់ជាទូទៅ ហើយការនាំចូលស្រូវសាលីក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១២/១៣ ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែលមួយលានតោន។<ref name="fao giews"/> ផលិតកម្មស្រូវសាលីនៃឆ្នាំ២០១២ ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែល ២០០,០០០ តោន។<ref name="fao giews"/> រដ្ឋាភិបាលលីប៊ី​សង្ឃឹម​ថា​​​ផលិតកម្ម​ស្បៀងអាហារ ពិសេសគឺគ្រាប់ធញ្ញជាតិនឹងកើនឡើង​ដល់ ៨០​ ម៉ឺន​តោននៅក្នុង​ឆ្នាំ​២០២០។<ref name="fao giews"/> ប៉ុន្តែសក្តានុភាពផលិតកម្មកសិកម្មនៅប្រទេសលីប៊ីគឺនូវមានកម្រិតនៅឡើយព្រោះដោយសារតែលក្ខខណ្ឌធម្មជាតិ និងបរិស្ថានក្តៅហួតហែង។<ref name="fao giews">{{cite web|title=Country Brief on Libya|url=http://www.fao.org/giews/countrybrief/country.jsp?code=LBY|publisher=FAO Global Information and Early Warning System on Food and Agriculture|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111081055/http://www.fao.org/giews/countrybrief/country.jsp?code=LBY|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2012}}</ref> មុនឆ្នាំ១៩៥៨ វិស័យកសិកម្មគឺជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសនេះដោយវាបង្កើតបានប្រហែល ៣០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ ជាមួយនឹងការរកឃើញរ៉ែប្រេងកាតនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ទំហំវិស័យកសិកម្មបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយនៅឆ្នាំ២០០៥ វារួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបតិចជាង ៥% ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=voa-olive>{{cite web|title=Olive Oil – Libya's Other Oil Economy|url=http://www.voanews.com/content/olive_oil_libyas_other_oil_economy/1120507.html|publisher=VOA News|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806102942/http://www.voanews.com/content/olive_oil_libyas_other_oil_economy/1120507.html|archive-date=6 សីហា 2012|access-date=19 ធ្នូ 2021|archivedate=2012-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806102942/http://www.voanews.com/content/olive_oil_libyas_other_oil_economy/1120507.html}}</ref> ប្រទេសនេះបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] (OPEC) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២។<ref name=opec-libya>{{cite web|title=Libya facts and figures|url=http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/166.htm|publisher=OPEC|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519225427/http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/166.htm|archive-date=19 ឧសភា 2014}}</ref> សព្វថ្ងៃ លីប៊ីមិនមែនជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) នោះទេ ប៉ុន្តែកិច្ចចរចាសម្រាប់ការចូលជាសមាជិកបានចាប់ផ្តើមតាំងឆ្នាំ២០០៤ មកម្លេះ។<ref>{{cite web|title=Libya – Trade|url=http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/countries/libya/|publisher=European Commission|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213194016/http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/countries/libya/|archive-date=13 កុម្ភៈ 2013}}</ref> នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ លីប៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺមានកម្រិតខ្ពស់ជាង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយចំនួនទៅទៀត។<ref>''Philips' Modern School Atlas'', 1987, 1983 GNP per capita figures are quoted in a list.</ref> [[File:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|left|ប្រេងគឺជាធនធានធម្មជាតិដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសលីប៊ីដោយប្រទេសនេះមានប្រេងបម្រុងប្រមាណ ៤៣.៦ ពាន់លានបារ៉ែល។<ref>[http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2011/06/11/libya "In a pure coincidence, Gaddafi impeded U.S. oil interests before the war"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727073822/http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2011/06/11/libya |date=27 July 2011 }}, Glenn Greenwald. Salon. 11 មិថុនា 2011. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 19 ធ្នូ 2021។</ref>]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មន្ត្រីសម័យចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាបានរួមគ្នាធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចដើម្បីដឹកនាំប្រទេសលីប៊ីចូលទៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកលឡើងវិញ។<ref name="spooks">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ |title=Libya |work=The World Factbook |access-date=19 ធ្នូ 2021 |archive-date=9 មករា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |url-status=dead |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya }}</ref> [[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ|ទណ្ឌកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានដកចេញវិញនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៣ ហើយភ្លាមៗប្រទេសលីប៊ីបានប្រកាសនៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៣ ថាខ្លួននឹងបោះបង់ចោលកម្មវិធីស្ថាបនាអាវុធប្រល័យលោក។<ref>{{cite web |author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/libya/index03.html |title=Libya Special Weapons News |publisher=Global Security Report |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402225454/http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/libya/index03.html |archive-date=2 មេសា 2013 }}</ref> ជំហានបន្ទាប់ៗរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីរួមមាន ការស្នើសុំចូលជាសមាជិកអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក កាត់បន្ថយថវិកាឧបត្ថម្ភធន និងការប្រកាសផែនការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3929727.stm|publisher=BBC|date=27 July 2004|title=WTO go-ahead for Libya talks|access-date=19 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617000545/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3929727.stm|archive-date=17 មិថុនា 2013}}</ref> អាជ្ញាធរបានធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មលើក្រុមហ៊ុនរបស់រដ្ឋជាង ១០០ នៅបណ្តាច់ឆ្នាំ២០០៣ រួមមានក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្ម ចម្រាញ់ប្រេង ទេសចរណ៍ និងអចលនទ្រព្យដោយក្នុងនោះមានក្រុមហ៊ុនចំនួន ២៩ បានក្លាយជាកម្មសិទ្ធិរបស់បរទេស ១០០% សុទ្ធសាធ។<ref>{{cite news |last=Cohn |first=Carolyn |url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE56N02L20090724 |title=Libya expects nearly $2 bln in new FDI |agency=Reuters Africa |date=24 July 2009 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020102503/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE56N02L20090724 |archive-date=20 តុលា 2012 }}</ref> ក្រុមហ៊ុន​ប្រេង​អន្តរជាតិ​ជាច្រើន​បាន​ត្រឡប់​មក​វិនិយោគក្នុងប្រទេស​វិញដូចជាក្រុមហ៊ុន​ប្រេង​យក្ស[[ស្យែល (សហគ្រិន)|ស្យែល]] និង[[អ៊ិចសូមម៉ូប៊ីល]]ជាដើម។<ref>{{cite web|title=Shell returns to Libya with gas exploration pact|url=http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404|publisher=Oil & Gas News|archive-url=https://web.archive.org/web/20050513162749/http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404|archive-date=13 ឧសភា 2005|date=9–15 May 2005|access-date=19 ធ្នូ 2021|archivedate=13 ឧសភា 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050513162749/http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404|url-status=dead}}</ref> បន្ទាប់ពីទណ្ឌកម្មត្រូវបានដកចេញ ចរាចរណ៍ផ្លូវអាកាសបានកើនឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ អ្នកធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះមានចំនួន ១.៥ លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite news |last=Jawad |first=Rana |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5030998.stm |title=Libyan aviation ready for take-off |work=BBC News |date=31 May 2006 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410012030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5030998.stm |archive-date=10 មេសា 2013 }}</ref> លីប៊ីធ្លាប់ជាប្រទេសដ៏លំបាកសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរលោកខាងលិចធ្វើដំណើរមកទស្សនា នេះក៏ព្រោះតែវាមានតម្រូវការទិដ្ឋាការដ៏តឹងរ៉ឹង។<ref>{{cite news |first=Richard |last=Bangs |author2=Ammar Mabrouk Eltaye |title=Libya sees thriving tourism industry ahead |work=NBC News |url=http://www.nbcnews.com/id/5210117 |access-date=10 October 2007 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924003329/http://www.nbcnews.com/id/5210117 |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ កូនប្រុសច្បងទីពីររបស់កាដាហ្វីឈ្មោះ[[សាអ៊ីហ្វ អាល់-ឥស្លាម កាដាហ្វី]]បានចូលរួមចំណែកក្នុងគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍បៃតងមួយដែលមានឈ្មោះថា "Green Mountain Sustainable Development Area" ក្នុងគោលបំណងឆក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍បន្ថែមមកកាន់តំបន់[[ស៊ីរ៉ែន (លីប៊ី)|ស៊ីរ៉ែន]] និងដើម្បីអភិរក្សប្រាសាទក្រិចបុរាណនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news|title=A Green Resort Is Planned to Preserve Ruins and Coastal Waters|url=https://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16liby.html|newspaper=The New York Times|date=16 October 2007|first=Elisabeth|last=Rosenthal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227172005/http://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16liby.html|archive-date=27 ធ្នូ 2016}}</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១១ គេបានប៉ាន់ប្រមាណថាលីប៊ីនឹងត្រូវចំណាយពេលយ៉ាងហោចណាស់ដប់ឆ្នាំដើម្បីកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ខ្លួនឡើងវិញ។ យោងតាម ​​NTC បានឱ្យដឹងថា សូម្បីតែមុនពេលសង្រ្គាមឆ្នាំ២០១១ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ប្រទេសលីប៊ីស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពអាក្រក់ស្រាប់ទៅហើយដោយសារតែការ "ធ្វេសប្រហែសទាំងស្រុង"របស់រដ្ឋបាលលោកកាដាហ្វី។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-14684547 |title=Libyan sovereign wealth fund 'missing $2.9bn' |publisher=BBC News Business |date=26 August 2011 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118232128/http://www.bbc.co.uk/news/business-14684547 |archive-date=18 មករា 2013 }}</ref> នៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសបានងើបឡើងបន្តិចម្តងៗពីវិបត្តិសង្គ្រាមឆ្នាំ២០១១ ដោយផលិតកម្មប្រេងបានត្រឡប់ទៅគាកស្ថានភាពដើមវិញ។<ref name=star-oil /> មុនសង្គ្រាមផ្ទុះឡើង លីប៊ីអាចផលិតប្រេងបានច្រើនជាង ១.៦ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ ផលិតកម្មប្រេងជាមធ្យមគឺលើសពី ១.៤ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ។<ref name=star-oil /> ការបន្តផលិតកម្មប្រេងឡើងវិញអាចធ្វើទៅបានព្រោះដោយសារតែការត្រឡប់មកវិញភ្លាមៗរបស់ក្រុមហ៊ុនលោកខាងលិចមួយចំនួនដូចជា [[តូតាល់]] [[អ៊ីនី]] [[រិបសុល]] និង[[អុកស៊ីដុងតាល់ប៉េត្រូលាម|អុកស៊ីដុងតាល់]]។ល។<ref name=star-oil /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ក្រុមហ៊ុនរ៉ែប្រេងកាតបានប្រកាសថា ពួកគេមានគោលដៅផលិតប្រេង ៩០០,០០០ បារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ផលិតផលប្រេងបានធ្លាក់ចុះពី ១.៦ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃមកនៅត្រឹម ៩០០,០០០ បារ៉ែលក្នុងរយៈពេលបួនឆ្នាំនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលលើកទីពីរ។<ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/libya-militias-battle-for-control-of-oil-ports|title=As The Power Struggle Endures, Libya Eyes 900,000 Bpd Oil Output|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161209041257/http://www.thenational.ae/world/middle-east/libya-militias-battle-for-control-of-oil-ports|archive-date=9 ធ្នូ 2016}}</ref> [[មហាទន្លេសិប្បនិម្មិត]]គឺជាគម្រោងប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/2008/default.aspx Guinness World Records 2008 Book]. {{ISBN|978-1-904994-18-3}}</ref> គម្រោងនេះគឺប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធបំពង់បង្ហូរប្រេងដែលបូមទឹកហ្វូស៊ីលពី[[ប្រព័ន្ធទឹកក្រោមថ្មភក់នូប៊ី]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសលីប៊ីទៅកាន់ទីក្រុងនានានៅឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេពោលគឺភាគខាងជើងនៃប្រទេសលីប៊ីរួមទាំងទីក្រុងទ្រីប៉ូលី និងបិនហ្កាហ្ស៊ី។ ប្រភពនោះបានផ្តល់ទឹកប្រមាណ ៧០% នៃទឹកសាបទាំងអស់ដែលបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web|url=https://en.qantara.de/content/libyas-great-man-made-river-irrigation-project-the-eighth-wonder-of-the-world|title=The Eighth Wonder of the World?|author=Moutaz Ali|website=Quantara.de}}</ref> នៅអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរដែលបានអូសបន្លាយពីឆ្នាំ២០១៤ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២០ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទឹកសាបបានទទួលរងការខូចខាត និងការបែកបាក់ជាម្តងម្កាល។<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-security-water-insight-idUSKCN1TX0KQ In battle for Libya's oil, water becomes a casualty]. ''Reuters''. 2 July 2019.</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ប្រជាជនលីប៊ី ៦០% ត្រូវទទួលរងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មនុស្សប្រមាណ ១.៣ លាននាក់បានកំពុងរង់ចាំជំនួយមនុស្សធម៌បន្ទាន់។<ref>{{Cite web |url=https://lvsl.fr/les-sequelles-de-lintervention-de-lotan-en-libye/ |title=(បារាំង) Libye : Les terribles séquelles de l'intervention de l'OTAN |date=11 November 2019 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |archive-date=21 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421200502/https://lvsl.fr/les-sequelles-de-lintervention-de-lotan-en-libye/ |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រលីប៊ី}} [[File:Libyan.jpg|thumb|បុរសលីប៊ីនៅក្នុងទីក្រុង[[បីដា (លីប៊ី)|បីដា]]]] លីប៊ីគឺជាប្រទេសដ៏ធំមួយដែលមានចំនួនប្រជាជនតិចតួច ហើយប្រជាជនភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំរស់នៅយ៉ាងកុះករនៅតាមតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ។<ref>{{cite news|last=Zakaria|first=Fareed|title=Gadhafi's brutal regime can't survive|url=http://edition.cnn.com/2011/OPINION/02/25/zakaria.libya.gadhafi/index.html|publisher=CNN|date=25 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203055526/http://edition.cnn.com/2011/OPINION/02/25/zakaria.libya.gadhafi/index.html|archive-date=3 ធ្នូ 2013}}</ref> ដង់ស៊ីតេប្រជាជនមានប្រហែល ៥០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េនៅក្នុងតំបន់ភាគខាងជើងទ្រីប៉ូលីតានី និងស៊ីរ៉ែណែក៍ ក៏ប៉ុន្តែនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗវិញ ដង់ស៊ីតេបានធ្លាក់ចុះមកតិចជាងមួយនាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េតែប៉ុណ្ណោះ។ កៅសិបភាគរយនៃប្រជាជនសរុបកំពុងរស់នៅលើទឹកដីតិចជាង ១០% ពោលគឺនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រ។ ប្រជាជនប្រហែល ៨៨% បានរស់នៅក្នុងទីប្រជុំជនដែលភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំនៅតាមទីក្រុងធំៗចំនួនបីគឺ ទ្រីប៉ូលី បិនហ្កាហ្ស៊ី និង[[មីស្រាតា]]។ ប្រទេសលីប៊ីមានប្រជាជនសរុបប្រមាណ ៦.៧ លាននាក់ដោយក្នុងនោះមាន ២៧.៧% ជាមនុស្សអាយុក្រោម ១៥ ឆ្នាំ។<ref name="spooks"/> នៅឆ្នាំ១៩៨៤ ចំនួនប្រជាជនសរុបមាន ៣.៦ លាននាក់ដែលជាកំណើនតួលេខដ៏ខ្ពស់សម្បើមប្រើប្រៀបធៀបទៅនឹង ១.៥៤ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/libya/ |title=Libya |publisher=Countrystudies.us |access-date=20 កុម្ភៈ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826090114/http://countrystudies.us/libya/ |archive-date=26 សីហា 2013 }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប្រជាជនលីប៊ីភាគច្រើនបានកំណត់ខ្លួនឯងជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់]]ដែលនិយាយភាសាអារ៉ាប់ និងគោរពវប្បធម៌អារ៉ាប់។ [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]]លីប៊ីដែលជាប្រជាជននិយាយ[[ភាសាប៊ែប៊ែរ]] និងគោរពវប្បធម៌ប៊ែប៊ែរ គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យក្រុមជនជាតិភាគតិចធំបំផុតទីពីរ ហើយពួកគេច្រើនរស់នៅលើ[[ភ្នំណាហ៊្វូសា]]និង[[ស៊ូវ៉ារ៉ា]]។ លើសពីនេះទៀតនោះ តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីប៊ីដូចជា[[សាប្ហា]] [[គូហ្វ្រា]] [[ហ្កាត់ (លីប៊ី)|ហ្កាត់]] [[ហ្កាដាមេស]] និង[[មួរស៊ូគ]] មានជនជាតិចំនួនពីរទៀតរស់នៅគឺពួក[[ជនជាតិទូអារ៉េក|ទូអារ៉េក]] និង[[ជនជាតិទូប៊ូ|ទូប៊ូ]]។ លីប៊ីមានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធរស់នៅប្រហែល ១៤០ ក្រុម។<ref>{{cite news |url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,747234,00.html |title=Uprising in Libya: 'Survival Hinges on Tribal Solidarity' |newspaper=Der Spiegel |access-date=20 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524035601/http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,747234,00.html |archive-date=24 ឧសភា 2012 |date=23 February 2011 }}</ref> ជីវិតគ្រួសារគឺមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់គ្រួសារលីប៊ីនីមួយៗដោយពួកគេភាគច្រើនរស់នៅក្នុងប្លុកផ្ទះល្វែង ឬលំនៅដ្ឋានឯករាជ្យផ្សេងទៀតប្រកបមានរូបរាងនិងរបៀបខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅលើប្រាក់ចំណូល និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេនីមួយៗ។ ថ្វីបើជនជាតិអារ៉ាប់លីប៊ីមានទម្លាប់រស់នៅបែបពនេចរក្នុងតង់ក្តីប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះពួកគេបាននិយមឡើងមកតាំងទីលំនៅនៅតាមទីក្រុង និងទីប្រជុំជននានា។<ref>{{cite web |url=http://www.ncrss.com/report3.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20030403191008/http://www.ncrss.com/report3.doc |url-status=dead |archive-date=3 មេសា 2003 |title=The Family and the work of women, A study in the Libyan Society |author=Al-Hawaat, Ali |publisher=National Center for Research and Scientific Studies of Libya |access-date=20 ធ្នូ 2021 |archivedate=2003-04-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030403191008/http://www.ncrss.com/report3.doc }}</ref> ដោយ​សារ​តែជីវិតថ្មី​បែប​នេះ​ហើយ​ទើបទំនៀមទម្លាប់​ជីវិត​ចាស់​របស់​ពួក​គេកំពុងតែ​រសាត់​បាត់ទៅ​ជា​បណ្តើរៗ។ ជន​ជាតិ​លីប៊ី​មួយ​ចំនួន​តូចនៅ​តែ​រស់​នៅ​ក្នុង​តំបន់វាល​ខ្សាច់​ដូច​ដែលជីដូនជីតារបស់​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​រាប់​សតវត្ស​មក​ហើយ។ ប្រជាជនភាគច្រើនមានមុខរបរក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម និងសេវាកម្ម ហើយភាគរយតិចតួចគឺនៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម។ បើយោងទៅតាម[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]] (​​UNHCR) នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ បានឱ្យដឹងថា៖ រដ្ឋលីប៊ីមានជនភៀសខ្លួនដែលមានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីប្រហែល ៨,០០០ នាក់ ជនភៀសខ្លួនដែលមិនមានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីចំនួន ៥,៥០០ នាក់ និងអ្នកស្វែងរកសិទ្ធិជ្រកកោនចំនួន ៧,០០០ នាក់ដោយក្រុមទាំងអស់នេះមានប្រភពផ្សេងៗពីគ្នា។ លើសពីនេះ ជនជាតិលីប៊ីខ្លួនផ្ទាល់ចំនួន ៤៧,០០០ នាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក ហើយ ៤៦,៥៧០ នាក់គឺនូវមានវត្តមានក្នុងស្រុកនៅឡើយ។<ref>{{cite web|title=UNHCR Global Appeal 2013 Update|url=http://www.unhcr.org/50a9f82616.html|publisher=ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន (UNHCR)|access-date=20 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107084239/http://www.unhcr.org/50a9f82616.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៅលីប៊ី}} នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ថវិកាចំណាយលើវិស័យសុខាភិបាលក្នុងប្រទេសនេះគឺស្មើនឹង ៣.៨៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ នៅឆ្នាំ២០០៩ លីប៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យប្រមាណ ១៨.៧១ នាក់ និងគិលានុបដ្ឋាយិកា ៦៦.៩៥ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web|title=Health|url=http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=8|publisher=SESRIC|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023065839/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=8|archive-date=23 តុលា 2014|access-date=4 កុម្ភៈ 2022|archivedate=2014-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023065839/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=8}}</ref> អត្រាសង្ឃឹមរស់ជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនលីប៊ីគឺ ៧៤.៩៥ ឆ្នាំបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១១ ដោយក្នុងនោះបុរសអាចរស់បាន ៧២.៤៤ ឆ្នាំ និង ៧៧.៥៩ ឆ្នាំសម្រាប់ស្ត្រី។<ref>{{cite web|title=Demography|url=http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=7|publisher=SESRIC|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023065748/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=7|archive-date=23 តុលា 2014|access-date=4 កុម្ភៈ 2022|archivedate=2014-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023065748/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=7}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅលីប៊ី}} [[File:Piazza 28 Ottobre, Bengasi.jpg|thumb|ព្រះរាជវាំងឈ្មោះ អាល់ម៉ាណារ នៅកណ្តាលក្រុងបិនហ្កាស៊ី បានផ្លាស់មកជាផ្នែកមួយនៃ[[សាកលវិទ្យាល័យលីប៊ី]]ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះរាជក្រឹត្យក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥។]] ប្រទេសលីប៊ីមានចំនួនសិស្សានុសិស្សប្រមាណ ១.៧ លាននាក់ដោយក្នុងនោះសិស្សជាង ២៧០,០០០ នាក់សិក្សានៅកម្រិតឧត្តមសិក្សា។<ref name="Libedu">{{cite web |url=http://www.wes.org/eWENR/04July/Practical.htm |title=Education in Libya |author=Clark, Nick |publisher=World Education News and Reviews, Volume 17, Issue 4 |date=July 2004 |access-date=4 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208081721/http://www.wes.org/ewenr/04July/Practical.htm |archive-date=8 កុម្ភៈ 2013 |archivedate=2013-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208081721/http://www.wes.org/ewenr/04July/Practical.htm }}</ref> ការអប់រំកម្រិតមូលដ្ឋាននៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគឺមិនគិតថ្លៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0070) |title=Education of Libya |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=4 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921235353/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0070) |archive-date=21 កញ្ញា 2012 }}</ref> ហើយវាគឺតម្រូវបែបនេះរហូតដល់កម្រិតមធ្យមសិក្សា។ អត្រាអក្ខរកម្មសម្រាប់មនុស្សពេញវ័យកាលពីឆ្នាំ២០១០ គឺ ៨៩.២%។<ref name=unescolit>{{cite web|title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|publisher=UNESCO Institute for Statistics|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|archive-date=29 តុលា 2013|access-date=2022-02-04|archivedate=2013-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210}}</ref> បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ លីប៊ីបានស្ថាបនាសាកលវិទ្យាល័យដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួនគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យលីប៊ី]] ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្រុង[[បិនហ្កាស៊ី]]។<ref name="Libedu2">{{cite web |url=http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm |title=Country Higher Education Profiles – Libya |author=El-Hawat, Ali |publisher=International Network for Higher Education in Africa |date=8 January 2013 |access-date=4 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605042417/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm |archive-date=5 មិថុនា 2010 |archivedate=5 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605042417/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំសិក្សា១៩៧៥-៧៦ ចំនួននិស្សិតនៅឯសាកលវិទ្យាល័យត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានចំនួន ១៣,៤១៨ នាក់។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៤ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ជាង ២០០,០០០ នាក់ ជាមួយនឹងអ្នកចុះឈ្មោះបន្ថែម ៧០,០០០ នាក់ទៀតចូលក្នុងវិស័យបច្ចេកទេស និងវិជ្ជាជីវៈខ្ពស់ៗ។<ref name="Libedu" /> ការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃចំនួននិស្សិតក្នុងវិស័យឧត្តមសិក្សានេះត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងដោយកំណើននៃគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សា។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ សាកលវិទ្យាល័យឯកជនថ្មីមួយចំនួនដូចជា [[សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិលីប៊ី]]ជាដើមត្រូវបានបង្កើតឡើង។ នៅមុនឆ្នាំ២០១១ ទោះបីជាស្ថាប័នឯកជនមួយចំនួនតូចត្រូវបានគេផ្តល់ការទទួលស្គាល់មែនក្តី ប៉ុន្តែការអប់រំឧត្តមសិក្សាភាគច្រើនរបស់ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដោយថវិកាសាធារណៈសុទ្ធសាធ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ ចំណែកថវិកាក្នុងវិស័យអប់រំបានតំណាងឱ្យ ៣៨.២% នៃថវិកាជាតិសរុបរបស់ប្រទេសនេះ។<ref name="Libedu" /> ===ក្រុមជនជាតិ=== ប្រជាជនដើមនៃប្រទេសលីប៊ីភាគច្រើនមានកំណើតមកពីក្រុម[[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]]។ ប៉ុន្តែដោយមានការឈ្លានពាន និងការធ្វើចំណាកស្រុកពីបរទេសជាបន្តបន្ទាប់ (ពិសេសដោយជនជាតិអារ៉ាប់ និងតួកគី) បានជះឥទ្ធិពលចម្រុះជាច្រើនចូលទៅក្នុងភាសា វប្បធម៌ និងអត្តសញ្ញាណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ និងយូរអង្វែងលើប្រជាសាស្រ្តរបស់ប្រទេសលីប៊ី។ សព្វថ្ងៃនេះ ប្រជាជនលីប៊ីភាគច្រើនជាឥស្លាមសាសនិកអារ៉ាប់ចម្រុះ (មូស្លីម) ដោយមានមនុស្សជាច្រើនបានអះអាងថាខ្លួនមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បេឌូអ៊ីនមានដូចជា ពួក[[បានូសាលីម]] និង[[បានូហ៊ីឡោះ]] ក្រៅពីជនជាតិតួកគី និងជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ជនជាតិភាគតិចតួកគីត្រូវបានគេស្គាល់ថា "គូលូឃ្លីស" ហើយពួកគេច្រើនរស់នៅប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងនិងជុំវិញភូមិ និងទីក្រុងតូចៗ។<ref>{{Cite news |year=2012 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46542/Climate#toc46545 |title=(អង់គ្លេស) Libya |newspaper=Encyclopedia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica Online |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122084039/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46542/Climate#toc46545 |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2012 }}</ref> លើសពីនេះ លីប៊ីមានក្រុមជនជាតិភាគតិចមួយចំនួនទៀតដូចជា ជនជាតិប៊ែប៊ែរ[[ធួអារ៉េក]] និងពួក[[ជនជាតិធូប៊ូ|ធូប៊ូ]]ជាដើម។<ref name="Dupree 1958 loc=33-44">{{Cite journal |last=Dupree|first=Louis|year=1958|title=The Non-Arab Ethnic Groups of Libya|url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_winter-1958_12_1/page/33|journal=Middle East Journal|volume=12|issue=1|pages=33–44 }}</ref> ចំនួនជនជាតិអ៊ីតាលីដែលមកតាំងទីលំនៅនៅលីប៊ីបានឈានដល់ចំណុចកំពូលជាងកន្លះលាននាក់ ប៉ុន្តែពួកគេភាគច្រើនបានចាកចេញទៅស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួនវិញបន្ទាប់ពីលីប៊ីបានប្រកាសឯករាជ្យចេញពីប្រទេសអ៊ីតាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧។ ជនជាតិអ៊ីតាលីកាន់តែច្រើនបន្ថែមទៀតបានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧០ បន្ទាប់ពីអំណាចប្រទេសត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃលោកមូអាំម៉ា កាដាហ្វី។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ ជនជាតិអ៊ីតាលីតែប្រមាណពីរបីរយនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានត្រឡប់មករស់នៅក្នុងប្រទេសនេះវិញ។<ref>{{cite news |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46562/Italian-colonization |title=(អង់គ្លេស) Libya – Italian colonization |publisher=Britannica |access-date=5 កុម្ភៈ 2022|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805072530/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46562/Italian-colonization |archive-date=5 សីហា 2011 }}</ref> ===ពលកម្មអន្តោប្រវេសន៍=== គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ អង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រហែល ១២% នៃចំនួនប្រជាជនលីប៊ីសរុប (លើសពី ៧៤០,០០០ នាក់) គឺជាទេសន្តរប្រវេសជនបរទេស។<ref name="auto" /> នៅមុនបដិវត្តន៍ឆ្នាំ២០១១ តួលេខផ្លូវការ និងក្រៅផ្លូវការអំពីកម្លាំងពលកម្មចំណាកស្រុកមានចាប់ពី ២៥% ទៅ ៤០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប (ពោលគឺរវាង ១.៥ និង ២.៤ លាននាក់)។ បើមើលទៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ លីប៊ីគឺជារដ្ឋម្ចាស់ផ្ទះទទួលយកជនចំណាកស្រុកអេហ្ស៊ីបដែលមានជំនាញទាប និងខ្ពស់រាប់លាននាក់។<ref>{{cite web|last1=Tsourapas|first1=Gerasimos|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Egyptian Migration to Libya|url=http://www.merip.org/mero/mero031715|website=Middle East Research and Information Project|date=17 March 2015|access-date=5 កុម្ភៈ 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111193445/http://www.merip.org/mero/mero031715|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2016|archivedate=11 វិច្ឆិកា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111193445/http://www.merip.org/mero/mero031715}}</ref> វាគឺពិបាកខ្លាំងក្នុងការប៉ាន់ប្រមាណចំនួនសរុបនៃជនអន្តោប្រវេសន៍នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីដោយជារឿយៗ តួលេខជំរឿនមានភាពខុសពីគ្នា ទាំងការរាប់ជាផ្លូវការ និងការប៉ាន់ប្រមាណមិនផ្លូវការ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០០៦ ជនបរទេសប្រហែល ៣៥៩,៥៤០ នាក់បានរស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី បើធៀបនឹងប្រជាជនសរុបជាង ៥.៥ លាននាក់ (៦.៣៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប)។ ជនបរទេសស្ទើរតែពាក់កណ្តាលជាជនជាតិអេហ្ស៊ីប បន្ទាប់មកគឺជនអន្តោប្រវេសន៍ស៊ូដង់ និងប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="EU migrant policy Centre">{{cite web |url=http://www.migrationpolicycentre.eu/docs/fact_sheets/Factsheet%20Libya.pdf |title=Migration Facts Libya |website=Migrationpolicycentre.eu |access-date=5 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040540/http://www.migrationpolicycentre.eu/docs/fact_sheets/Factsheet%20Libya.pdf |archive-date=4 មីនា 2016 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304040540/http://www.migrationpolicycentre.eu/docs/fact_sheets/Factsheet%20Libya.pdf }}</ref> នៅអំឡុងបដិវត្តន៍ឆ្នាំ២០១១ ជនអន្តោប្រវេសន៍ចំនួន ៧៦៨,៣៦២ នាក់បានភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសលីប៊ី ដូចដែលបានគណនាដោយ[[អង្គការអន្តរជាតិទេសន្តរប្រវេសន៍]] (IOM) ដោយវាស្មើនឹង ១៣% នៃចំនួនប្រជាជននៅពេលនោះ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា នៅមានជនបរទេសជាច្រើននាក់ផ្សេងទៀតបានបន្តរស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref name="EU migrant policy Centre"/><ref>{{cite journal|first=Julien|last=Brachet|title=(អង់គ្លេស) Policing the Desert: The IOM in Libya Beyond War and Peace|journal=Antipode|volume=48|number=2|year=2016|pages=272–292|doi=10.1111/anti.12176|url=https://zenodo.org/record/3452351}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ប្រសិនបើយើងសង្កតមើលកំណត់ត្រាកុងស៊ុលមុនបដិវត្តន៍ដើម្បីយកមកប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជនអន្តោប្រវេសន៍ នោះយើងនឹងឃើញថា ជនចំណាកស្រុកអេហ្ស៊ីបចំនួនពីរលាននាក់ (កត់ត្រាដោយស្ថានទូតអេហ្ស៊ីបនៅទីក្រុងទ្រីប៉ូលីក្នុងឆ្នាំ២០០៩) បន្ទាប់មកគឺជនជាតិទុយនីស៊ីចំនួន ៨៧,២០០ នាក់ និងជនជាតិម៉ារ៉ុកចំនួន ៦៨,២០០ ដែលកំណត់ដោយស្ថានទូតរៀងៗខ្លួន។ ប្រទេសតួកគីបានកត់ត្រាចំនួនកម្មករដែលត្រូវជម្លៀសប្រមាណ ២៥,០០០ ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បះបោរឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-17/top-turkish-ministers-meet-un-backed-libya-government-in-Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811184451/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-17/top-turkish-ministers-meet-un-backed-libya-government-in-tripoli |archive-date=11 សីហា 2020 |title=(អង់គ្លេស) Top Turkish Ministers Meet UN Backed Libyan Government |work=Bloomberg |first1=Mohammed |last1=Abdusamee |first2=Selcan |last2=Hacaoglu |date=17 June 2020 |access-date=2022-02-05 |archivedate=2020-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811184451/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-17/top-turkish-ministers-meet-un-backed-libya-government-in-tripoli }}</ref> ចំនួនជនចំណាកស្រុកមកពីអាស៊ីមុនបដិវត្តន៍មានត្រឹមតែជាង ១០០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ (៦០,០០០ នាក់មានដើមកំណើតពីប្រទេសបង់ក្លាដែស, ២០,០០០ នាក់ពីហ្វីលីពីន, ១៨,០០០ នាក់ពីឥណ្ឌា, ១០,០០០ នាក់ពីប៉ាគីស្ថាន ក៏ដូចជាជនជាតិចិន កូរ៉េ វៀតណាម ថៃ និងកម្មករផ្សេងទៀត)។<ref>{{cite web |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3685 |title=Libya, Tunisia: Migrants – Migration News &#124; Migration Dialogue |website=Migration.ucdavis.edu |access-date=5 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305132553/https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3685 |archive-date=5 មីនា 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.libyaherald.com/2021/01/30/20000-filipino-workers-in-libya-126-infected-and-6-died-of-coronavirus-demand-for-delayed-salaries/ |title=Libya Herald, Updated: 2,000 Filipino workers in Libya, 126 infected and 6 died of Coronavirus |website=libyaherald.com |access-date=5 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-date=15 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005452/https://www.libyaherald.com/2021/01/30/20000-filipino-workers-in-libya-126-infected-and-6-died-of-coronavirus-demand-for-delayed-salaries/ |archivedate=2021-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415005452/https://www.libyaherald.com/2021/01/30/20000-filipino-workers-in-libya-126-infected-and-6-died-of-coronavirus-demand-for-delayed-salaries/ }}</ref> ទិន្នន័យនេះនឹងធ្វើឱ្យចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍លីប៊ីឈានដល់ស្ទើរតែ ៤០% នៅមុនបដិវត្តន៍ ហើយជាតួលេខមួយដែលកាន់តែស៊ីសង្វាក់គ្នាជាមួយនឹងលទ្ធផលប៉ាន់ប្រមាណរបស់រដ្ឋាភិបាលក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ដែលកំណត់ចំនួនជនចំណាកស្រុកទៀងទាត់និងមិនទៀងទាត់ពី ១.៣៥ ទៅ ១.៨ លាននាក់ (២៥-៣៣% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនាពេលនោះ)។ ប្រជាជនលីប៊ីដែលមានដើមកំណើតជាជនជាតិអារ៉ាប់-ប៊ែប៊ែរ ក៏ដូចជាជនអន្តោរប្រវេសន៍អារ៉ាប់នៃជាតិសាសន៍ផ្សេងៗប្រមូលផ្តុំគ្នាបានប្រហែល ៩៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបគិតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០១៤។ ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃលីប៊ី}} បើយោងតាមទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់បានឱ្យដឹងថា ភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺ[[ភាសាអារ៉ាប់]]។<ref name="Cfbly">{{cite web|title=Libya|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|publisher=CIA|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|archive-date=9 មករស 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya}}</ref> ប្រភេទ[[ភាសាអារ៉ាប់លីប៊ី]]ត្រូវបានគេនិយាយរួមជាមួយ[[ភាសាអារ៉ាប់សម័យ]]។ [[ភាសាប៊ែប៊ែរ]]ជាច្រើនប្រភេទក៏ត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ផងដែរ រួមមាន៖ [[ភាសាតាម៉ាស្សេក]] ហ្កាដាមីស ណាហ្វូស៊ី ស៊ូគណា និងអាជីឡោះ។ល។<ref name="Cfbly"/> ក្រុមប្រឹក្សាកំពូលតាម៉ាស្សេកលីប៊ីបានប្រកាសយកភាសាតាម៉ាស្សេក (ឬប៊ែប៊ែរ) ជាភាសាផ្លូវការនៅក្នុងទីក្រុង និងស្រុកដែលមានប្រជាជនប៊ែប៊ែររស់នៅ។<ref>{{cite magazine|title=Tamazight declared official language in Amazigh-peopled districts|url=https://www.libyaobserver.ly/life/tamazight-declared-official-language-amazigh-peopled-districts|magazine=Life|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|date=22 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317034711/https://www.libyaobserver.ly/life/tamazight-declared-official-language-amazigh-peopled-districts|archive-date=17 មីនា 2017}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានគេដឹងយល់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅតាមទីក្រុងធំៗ<ref>{{cite web |title=The Importance Of English As A Foreign Language In Libya |url=https://www.cram.com/essay/The-Importance-Of-English-As-A-Foreign/F3Q8JJGAZHBWW |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |archive-date=15 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005502/https://www.cram.com/essay/The-Importance-Of-English-As-A-Foreign/F3Q8JJGAZHBWW |url-status=live }}</ref> ខណៈដែលភាសាអតីតអាណានិគមគឺភាសាអ៊ីតាលីក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម និងដោយប្រជាជនអ៊ីតាលីដែលនៅសល់។<ref name="Cfbly"/> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅលីប៊ី}} [[File:Ghadames - Grosse Moschee.jpg|thumb|upright=0.95|ព្រះវិហារឥស្លាមនៅក្រុង[[ហ្កាដាម៉េស]]]] ប្រហែល ៩៧% នៃប្រជាជនទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគឺជាឥស្លាមសាសនិកដោយភាគច្រើនកាន់និកាយ[[ស៊ុននី]]។<ref name="spooks"/><ref name="Chivvis-2014">{{cite book |last1=Chivvis |first1=Christopher S. |last2=Martini |first2=Jeffrey |title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future |url=https://books.google.com/books?id=PUAkAwAAQBAJ&pg=PA49 |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |date=18 March 2014 |publisher=Rand Corporation |isbn=978-0-8330-8489-7 |page=49 |archive-date=26 ឧសភា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526205252/https://books.google.com/books?id=PUAkAwAAQBAJ&pg=PA49 |url-status=live }}</ref> អ្នកកាន់និកាយ[[អ៊ីបាដ]]មួយចំនួនតូចក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ។<ref>{{cite web |url=http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/minority-muslim-groups |title=Minority Muslim Groups |publisher=Islamopedia Online |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415030122/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/minority-muslim-groups |archive-date=15 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415030122/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/minority-muslim-groups }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.libyaherald.com/2013/01/16/pakistani-ahmedis-held/ |title=Pakistani Ahmedis Held |newspaper=Libya Herald |location=Tripoli |date=16 January 2013 |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531182432/http://www.libyaherald.com/2013/01/16/pakistani-ahmedis-held/ |archive-date=31 ឧសភា 2014 }}</ref> មុនទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ចលនាស៊ូហ្វីស៊ុននីសេនូស្ស៊ីគឺជាចលនាឥស្លាមដ៏ធំមួយនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។<ref name="senussi">{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0065) |title=The Sanusis |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921235348/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0065) |archive-date=21 កញ្ញា 2012 }}</ref> ចលនាឥស្លាម​មួយនេះ​ត្រូវ​បានបំបែកដោយ​ពួក[[សង្គ្រាមអ៊ីតាលី-តួកគី|​អ៊ីតាលីដែលចូលមកឈ្លានពាន]]។ លោកកាដាហ្វីបានអះអាងថា គាត់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមម្នាក់ ហើយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានដើរតួនាទីក្នុងការគាំទ្រស្ថាប័នសាសនាឥស្លាមនានា និងជួយផ្សព្វផ្សាយសាសនាឥស្លាមទៅពិភពលោកបន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0066) |title=Islam in Revolutionary Libya |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921235348/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0066) |archive-date=21 កញ្ញា 2012 }}</ref> តាំង​ពីរបបកាដាហ្វី​ដួលរលំមក ឥស្លាម​អភិរក្ស​ជ្រុល​និយមបាន​លេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីនៃប្រទេសលីប៊ី។ ទីក្រុង[[ដែរណា]]នៅភាគខាងកើតប្រទេសលីប៊ីដែលធ្លាប់ជាកន្លែងបណ្តុះគោលគំនិតរបស់ពួក[[ជីហាដ]] បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយ[[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់ និងឡេវ៉ាន]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{cite news|url=http://www.egyptindependent.com/news/derna-islamic-state-emirate-egypt-s-borders|agency=Egypt Independent|title=Derna: An Islamic State emirate on Egypt's borders|date=15 October 2014|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221072405/http://www.egyptindependent.com/news/derna-islamic-state-emirate-egypt-s-borders|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref> ធាតុនៃជីហាដនិយមបានរីករាលដាលដល់ទីក្រុង[[សៀត]] [[បិនហ្កាស៊ី]] និងរួមទាំងតំបន់ផ្សេងៗទៀត ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|សង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/islamic-state-gained-strength-in-libya-by-co-opting-local-jihadists-1424217492|title=Islamic State Gained Strength in Libya by Co-Opting Local Jihadists|date=17 February 2015|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|work=The Wall Street Journal|first1=Benoît|last1=Faucon|first2=Matt|last2=Bradley|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221032623/http://www.wsj.com/articles/islamic-state-gained-strength-in-libya-by-co-opting-local-jihadists-1424217492|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.newsweek.com/al-qaeda-islamic-police-patrol-libyan-city-contested-isis-302961|work=Newsweek|title=Al-Qaeda 'Islamic Police' on Patrol in Libyan City Contested With ISIS|date=29 January 2015|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|first=Jack|last=Moore|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220011433/http://www.newsweek.com/al-qaeda-islamic-police-patrol-libyan-city-contested-isis-302961|archive-date=20 កុម្ភៈ 2015}}</ref> លីប៊ីមានសហគមន៍គ្រិស្តតូចៗនៅជុំវិញផ្ទៃប្រទេស។ គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់កូបតិកគឺជាព្រះសហគមន៍គ្រិស្តសាសនានៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហើយជានិកាយគ្រិស្តសាសនាធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ អ្នកកាន់និកាយកូបទិកសញ្ជាតិអេហ្ស៊ីបប្រហែល ៦០,០០០ នាក់កំពុងមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/christian-communities |title=Christian Communities |publisher=Islamopedia Online |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326235402/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/christian-communities |archive-date=26 មីនា 2016 |archivedate=2016-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160326235402/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/christian-communities }}</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសលីប៊ីមានព្រះវិហារគ្រិស្តកូបទិកតែបីប៉ុណ្ណោះដោយមានមួយនៅរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី មួយនៅបិនហ្កាស៊ី និងមួយនៅមីស៊ូរ៉ាតា។ ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌លីប៊ី}} ==មើលផងដែរ== *[[ម៉ាហ្គ្រីប]] *[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== {{CIA World Factbook}}<br />{{StateDept}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=Libya}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |date=9 January 2021 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់]]. * [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13754897 Libya profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023235420/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/819291.stm |date=23 October 2011 }} ពី[[សារព័ត៌មានប៊ីប៊ីស៊ី]]។ * {{Wikiatlas|Libya|លីប៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:លីប៊ី| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសម៉ាហ្គ្រីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសសាហារ៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក]] s90nzz794qvzsdqc0ih49mn3r14u6nh ធីមប៊ូ 0 43910 342632 317266 2026-11-08T02:54:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342632 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = ធីមប៊ូ | native_name = ཐིམ་ཕུག | settlement_type = [[Thromde]] | motto = | image_skyline = {{Photomontage |photo1e = Tashichödzong Thimphu-2008-01-23.jpg |photo2a = National Library-Thimphu-Bhutan-2008 01 23.jpg |photo2b = Thimphu view 080907.JPG |photo3e = Thimpu Bazar 31.JPG |size = 250 |space = 2 }} | image_caption = '''ពីខាងលើឆ្វេង:''' [[វត្តពុទ្ធសាសនាតាស៊ីឆូហ្សុង]], [[បណ្ណាល័យជាតិនៃភូតាន]], ទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសរបស់ធីមប៊ូ, ស្រុកពាណិជ្ជកម្មធីមភូ | image_flag = Flag of Bhutan.svg | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Bhutan#Asia | pushpin_relief = | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = ទីតាំងធីមប៊ូក្នុងប្រទេស[[ភូតាន]] | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = ភូតាន | subdivision_type1 = ស្រុក | subdivision_name1 = ស្រុកធីប៊ូ | subdivision_type2 = ហ្គេវ់ុក | subdivision_name2 = ឆាង | leader_title = ព្រះមហាក្សត្រ | leader_name = សម្តេចព្រះរាជាធិបតី[[ជីកមី ខេសារ ណាមគ្យេល វ៉ាំងឈូក]] | leader_title1 = Thrompon | leader_name1 = អ៊ូគ្យេន ដូរជី<ref>{{cite web |last1=Dema |first1=Chhimi |title=Thimphu votes for change |url=https://kuenselonline.com/thimphu-votes-for-change/ |website=Kuensel |access-date=2006-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025144236/https://kuenselonline.com/thimphu-votes-for-change/ |archive-date=2021-10-25 |url-status=dead }}</ref> | established_title = ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋធានី | established_date = 1955 | established_title2 = ជាទីក្រុង | established_date2 = 1961 | established_title3 = ជាក្រុងមឿង | established_date3 = 2009 | area_magnitude = {{convert|830|ha|acre}} | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 26.1 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = 2017 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 114,551 | population_density_km2 = 4389 | population_density_sq_mi = | timezone = [[Bhutan Time|BTT]] | utc_offset = +06:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27|28|20|N|89|38|10|E|region:BT|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 2320 | elevation_ft = 7656 | blank_name_sec1 = អាកាសធាតុ | blank_info_sec1 = [[Subtropical highland climate|Cwb]] | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = [[+975]]-2 | website = [http://www.thimphucity.bt/ thimphucity.bt] | footnotes = | name = }} '''ធីមប៊ូ''' ({{lang-dz|ཐིམ་ཕུག}}) គឺជារាជធានីនិងទីក្រុងធំរបស់ប្រទេស[[ភូតាន]] មានទីតាំងនៅភាគកណ្តាលភាគខាងលិចរបស់ប្រទេសភូតាន ហើយជ្រលងភ្នំជុំវិញគឺជាតំបន់ធីមប៊ូរបស់ប្រទេសភូតាន រាជធានីបុរាណខណ្ឌពូណាខាត្រូវបានជំនួសដោយទីក្រុងធីមប៊ូក្នុងឆ្នាំ 1955 ហើយនៅឆ្នាំ 1961 ធីមប៊ូត្រូវបានប្រកាសថាជារាជធានីនៃព្រះរាជាណាចក្រភូតានដោយសម្តេចព្រះរាជាធិបតី[[ជីកមី ដូរជី​ វ៉ាំងឈូក]] == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជធានីនៅអាស៊ី]] 78z7uo7ibftbwfyldm3k95mi1m3zugh ខេត្តអ៊ីនណាន 0 44294 342596 341523 2026-11-08T00:44:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342596 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = អ៊ីនណាន | native_name = {{lang|zh-Hans|云南}} | settlement_type = [[ខេត្តនៃប្រទេសចិន|ខេត្ត]] | translit_lang1 = Name | translit_lang1_type = {{nobold|ចិន}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans|云南省}} ({{Transliteration|zh|អ៊ីណានឝឹង}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Nuosu language|Nuosu]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ii|ꒊꆈ}} or {{lang|ii|ꒊꆈꌜ}} ({{Transliteration|ii|Yypnuo}} or {{Transliteration|ii|Yypnuose}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|[[Standard Zhuang]]}} | translit_lang1_info2 = {{lang|za|Yinznanz}} | translit_lang1_type3 = {{nobold|Abbreviation}} | translit_lang1_info3 = YN{{\}}{{linktext|lang=zh|滇}} ({{Transliteration|zh|Diān}}) or {{linktext|lang=zh-Hans|云}} ({{Transliteration|zh|Yún}}) | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2 | image1 = Lijiang Yunnan China Jade-Dragon-Snow-Mountain-01.jpg | caption1 = [[Jade Dragon Snow Mountain]] | image2 = 55936-Lijiang (27941831943).jpg | caption2 = [[Old Town of Lijiang]] | image3 = Shilin, Yunnan 24740.jpg | caption3 = [[Stone Forest]] | image4 = Dali 2007 171.jpg | caption4 = The [[Three Pagodas]] of [[Dali City]] | image5 = 多依樹日出20191224221513 01.jpg | caption5 = [[Honghe Hani Rice Terraces]] }} | image_map = Yunnan in China.svg | mapsize = 265px | map_caption = Location of Yunnan in China | coordinates = {{coord|25|02|58|N|102|42|32|E|type:adm1st_region:CN-53|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = China | established_title = [[Kingdom of Nanzhao]] | established_date = 738 | established_title2 = [[Dachanghe]] | established_date2 = 902 | established_title3 = [[Ming conquest of Yunnan]] | established_date3 = 1381–1382 | established_title4 = [[Yunnan clique]] | established_date4 = 1915–1945 | established_title5 = Takeover by the [[People's Liberation Army]] | established_date5 = 1951 | seat_type = Capital {{nwr|{{nobold|(and largest city)}}}} | seat = [[Kunming]] | parts_type = Divisions | parts_style = para | p1 = 16 [[Prefectures of China|prefectures]] | p2 = 129 [[Counties of China|counties]] | p3 = 1565 [[Townships of China|townships]] | government_type = [[Provinces of China|Province]] | governing_body = [[Yunnan Provincial People's Congress]] | leader_title = [[Party Secretary of Yunnan|Party Secretary]] | leader_name = [[Wang Ning (politician, born 1961)|Wang Ning]] | leader_title1 = [[Yunnan Provincial People's Congress|Congress]] chairman | leader_name1 = Wang Ning | leader_title2 = [[Governor (China)|Governor]] | leader_name2 = [[Wang Yubo]] | leader_title3 = [[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC]] chairman | leader_name3 = [[Liu Xiaokai]] | leader_title4 = [[National People's Congress]] Representation | leader_name4 = [[Yunnan delegation to the National People's Congress|91 deputies]] | area_footnotes = <ref name=mofcom>{{cite web |title=Doing Business in Yunnan Province of China |url=http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |publisher=Ministry of Commerce, People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107084214/http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 394000 | area_rank = [[List of Chinese administrative divisions by area|8th]] | elevation_max_m = 6740 | elevation_max_point = [[Kawagarbo]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=11 May 2021 |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live }}</ref> | population_total = 47,209,277 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[List of Chinese administrative divisions by population|12th]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Provinces of China#List of provincial level divisions|24th]] | demographics_type1 = Demographics | demographics1_title1 = Ethnic groups | demographics1_info1 = {{Plainlist| *[[Han Chinese|Han]]: 67% *[[Yi people|Yi]]: 11% *[[Bai people|Bai]]: 3.6% *[[Hani people|Hani]]: 3.4% *[[Zhuang people|Zhuang]]: 2.7% *[[Dai people|Dai]]: 2.7% *[[Miao people|Miao]]: 2.5% *[[Hui people|Hui]]: 1.5% *[[Tibetan people|Tibetan]]: 0.3% *[[Palaung people|De'ang]]: 0.19% }} | demographics1_title2 = Languages and dialects | demographics1_info2 = {{ubl|[[Southwestern Mandarin]]|25 [[#Languages|minority languages]]}} | demographics_type2 = [[Gross domestic product|GDP]] {{normal|(2023)}}<ref name="GDPdata">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China|China NBS]]|date=March 2024|access-date=June 22, 2024}} see also {{cite web|url=https://www.yn.gov.cn/sjfb/tjgb/202403/t20240329_297393.html |script-title=zh: 2023年云南省国民经济和社会发展统计公报 |publisher=yunnan.gov.cn|language=zh |date=March 29, 2024|access-date=June 22, 2024}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[CN¥]]3,002 billion {{nwr|(US$426 billion;}} [[List of Chinese provincial-level divisions by GDP|18th]]) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = CN¥64,107 {{nwr|(US$9,097;}} [[List of Chinese provincial-level divisions by GDP per capita|23rd]]) | iso_code = CN-YN | blank4_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank4_info_sec2 = 0.737<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=23 September 2024 |website=Global Data Lab}}</ref> ([[List of Chinese administrative divisions by HDI|27th]]) – {{color|#090|high}} | website = {{URL|https://www.yn.gov.cn}} }} {{Infobox Chinese | pic = Yunnan (Chinese characters).svg | piccap = "Yunnan" in simplified (top) and traditional (bottom) Chinese characters | picupright = 0.5 | s = 云南 | t = 雲南 | p = Yúnnán | bpmf = ㄩㄣˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄋㄢˊ | gr = Yunnan | w = {{tonesup|Yün2-nan2}} | mi = {{IPAc-cmn|AUD|zh-Yunnan.ogg|yun|2|.|n|an|2}} | y = Wàhn-nàahm | j = Wan4-naam4 | ci = {{IPAc-yue|w|an|4|.|n|aam|4}} | wuu = Yiuin<sup>平</sup>-noe<sup>平</sup> | poj = Hûn-lâm | h = Yùn-nàm | l = "South of the colorful clouds"（彩雲之南 / 彩云之南）{{NoteTag|This is a common interpretation of "Yunnan", but the original etymology is uncertain.}} | order = st | othername = | lang1 = [[Nuosu language|Yi]] | lang1_content = ꒊꆈ<br />''yyp nuo'' | lang2 = [[Tai Lue language|Tai Lue]] | lang2_content = ᦍᦲᧃᧉᦓᦱᧃᧉ<br />''jin naan'' | lang3 = [[Lisu language|Lisu]] | lang3_content = ꓬꓱ-ꓠ <br />''ye na'' | lang4 = [[Standard Tibetan|Tibetan]] | lang4_content = ཡུན་ནན་ <br />''yun nan'' | lang5 = [[Northern Thai language|Northern Thai]] | lang5_content = ᩅᩥᩮᨵᩉᩁᩣ᩠ᨩ <br />''Witheharat'' | lang6 = [[Thai language|Thai]] | lang6_content = ยูนนาน <br />''Yunnan'' | lang7 = [[Vietnamese language|Vietnamese]] | lang7_content = Vân Nam <br />雲南 | lang8 = [[Lao language|Lao]] | lang8_content = ຢຸນນານ <br />''yun nān'' | lang9 = [[Burmese language|Burmese]] | lang9_content = ယူနန်ပြည်နယ် <br />''yunanpranynai'' | lang10 = [[Shan language|Shan]] | lang10_content = ယူႇၼၢၼ်ႇ၊ မိူင်း <br />''yū⸒nān⸒, möṅː'' }} '''អ៊ីនណាន''' រឺ '''យូនណាន'''{{efn|{{IPAc-en|UK|j|uː|ˈ|n|æ|n}},<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.lexico.com/definition/Yunnan |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518052810/https://www.lexico.com/definition/Yunnan |url-status=dead |archive-date=May 18, 2021 |title=Yunnan |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> {{IPAc-en|US|ˌ|j|uː|ˈ|n|ɑː|n}};<ref>{{Cite Merriam-Webster|Yunnan}}</ref> <!-- details in infobox -->{{lang-zh|s=云南|t=雲南|p=Yúnnán|zhu=ㄩㄣˊ ㄋㄢˊ}}; {{Small|Mandarin pronunciation:}} {{IPAc-cmn|AUD|Yunnan.ogg|yun|2|n|an|2}}; {{langx|my|ယူနန်}}; {{langx|lo|ຢຸນນານ}}; {{langx|vi|Vân Nam}}}}គឺជា[[ខេត្តចិន|ខេត្ត]]ដីគោកភាគខាងក្នុងមួយស្ថិតនៅក្នុងប្រទេស[[ចិននិរតី|ចិនភាគនិរតី]] ដែលមានផ្ទៃដីលាតសន្ធឹងប្រមាណ ៣៩៤.០០០ គ.ម.<sup>២</sup> និងមានប្រជាជនចំនួន ៤៧,២លាននាក់ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០)។ ទីរួមខេត្តនេះគឺ[[ឃន់មិង]]។ ខេត្តនេះជាប់នឹងខេត្តចិនមួយចំនួន [[គួយចុវ]] [[ស៊ឺឈ័ន]] តំបន់ស្វយ័ត[[គ័ងឝ៊ី]] និង[[ទីបេ]] ហើយក៏ជាប់នឹងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍មួយចំនួនផងដែរ ដូចជា [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] (ភូមា) [[វៀតណាម]] និង[[លាវ]]។ ខេត្តអ៊ីនណាន គឺជា[[ខេត្តអភិវឌ្ឍតិចតួច]]ទីបួនរបស់ចិន បើផ្អែកលើចំនូលក្រោយកាត់ពន្ធនិងប.ស.ស.ហើយម្នាក់ៗក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{cite web |title=Yunnan |work=Illuminating China's Provinces, Municipalities and Autonomous Regions |url=http://www.china.org.cn/english/features/43609.htm |publisher=PRC Central Government Official Website |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140618065844/http://www.china.org.cn/english/features/43609.htm |archive-date=18 June 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> អ៊ីណាន ស្ថិតនៅតំបន់សំបូរភ្នំ ដែលមានរយៈកំពស់ខ្ពស់នៅភាគពាយព្យ និង[[រយៈកំពស់]]ទាបនៅភាគអាគ្នេយ៍។ ប្រជាជនភាគច្រើនរស់នៅភាគខាងកើតខេត្ត។ នៅភាគខាងលិច ឧព្វេធ(អ៊ុប-ពេត) រឺកំពស់ អាចខុសៗគ្នាចាប់ពីកំពូលភ្នំ រហូតដល់ដងទន្លេ ស្មើនឹង ៣.០០០ម។ អ៊ីនណានសំបូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិ និងភាពចំរុះនៃពពួកភូតគ្រាមនានាច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ក្នុងចំណោមរុក្ខជាតិមានបំពង់នាំ (vascular plants) ប្រមាណ ៣០,០០០ ប្រភេទនៅក្នុងប្រទេសចិន ខេត្តយូនណានមានរហូតដល់ប្រហែល ១៧,០០០ ប្រភេទ ឬច្រើនជាងនេះ។ ជម្រកធនធានរ៉ែអាលុយមីញ៉ូម សំណ ជីង្គស័ក និងប៉ាហាំង របស់ខេត្តយូនណាន គឺធំជាងគេបង្អស់នៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយក៏មានជម្រកធនធានរ៉ែស្ពាន់ និងនីកែល ដ៏សំខាន់ផងដែរ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ផ្លូវសូត្រភាគនិរតីដែលឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់ Bhitargarh ក្នុងប្រទេសបង់ក្លាដែស បានឆ្លងកាត់ទឹកដីនៃខេត្តយូនណានបច្ចុប្បន្ននេះ។ [[រាជវង្សហាន]] បានកត់ត្រាទំនាក់ទំនងការទូតជាលើកដំបូងជាមួយខេត្តនេះនៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី 2 មុនគ.ស ហើយខេត្តនេះបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ ផ្លូវសូត្រ ទៅកាន់ Bhitargarh ក្នុង [[បង់ក្លាដែស|ប្រទេសបង់ក្លាដែស]] ។ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងលើដោយ ចិននិងទីបេ នគរ -speaking របស់ ណានចោ (738-937) អមដោយការ បៃ -ruled ក្រុង Dali ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (937-1253) ។ បន្ទាប់​ពី​ការ [[រាជវង្សយួន|​ឈ្លានពាន​របស់​ម៉ុងហ្គោល]] ​ក្នុង​តំបន់​ក្នុង​សតវត្ស​ទី 13 យូណាន​ត្រូវ​បាន​សញ្ជ័យ​ដោយ [[រាជវង្សមិង|​រាជវង្ស Ming]] ។ ចាប់ពី [[រាជវង្សយួន|រជ្ជកាលរាជវង្ស យាន]] តទៅ តំបន់នេះគឺជាផ្នែកមួយនៃចលនាប្រជាជនដែលឧបត្ថម្ភដោយរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលឆ្ពោះទៅព្រំដែនភាគនិរតី ដោយមានរលកធំៗចំនួនពីរនៃជនចំណាកស្រុកមកពី តំបន់ភាគច្រើន Han នៅភាគខាងជើង និងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិន។ <ref>{{Cite journal|last=Lee|first=James|year=1982|title=The Legacy of Immigration in Southwest China, 1250-1850|journal=Annals de Démographie Historique|volume=1982|pages=279–304|doi=10.3406/adh.1982.1543}}</ref> ដូចផ្នែកផ្សេងទៀតនៃភាគនិរតីរបស់ប្រទេសចិន ការ កាន់កាប់របស់ជប៉ុន នៅភាគខាងជើងក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមលោកលើកទី 2 បាន បង្ខំឱ្យធ្វើចំណាកស្រុកមួយផ្សេងទៀតនៃ ប្រជាជនហាន ចូលទៅក្នុងតំបន់។ រលកនៃការធ្វើចំណាកស្រុកទាំងពីរនេះបានរួមចំណែកធ្វើឱ្យយូណានក្លាយជាខេត្តមួយក្នុងចំណោមខេត្តចម្រុះជាតិសាសន៍បំផុតនៃប្រទេសចិន ដោយជនជាតិភាគតិចមានចំនួនប្រហែល 34 ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនសរុបរបស់វា។ ក្រុមជនជាតិសំខាន់ៗរួមមាន Yi, Bai, Hani, Zhuang, Dai និង Miao ។ ខេត្តយូណានក៏ត្រូវបានគេកំណត់ថាជា "កន្លែងកំណើតនៃតែ... ជាតំបន់ដំបូងដែលមនុស្សបានគិតថាការទទួលទានស្លឹកតែ ឬញ៉ាំមួយពែងអាចរីករាយ"។ <ref>{{Cite news|last=Fuller|first=Thomas|date=2008-04-21|title=A Tea From the Jungle Enriches a Placid Village|page=A8|work=The New York Times|location=New York|url=https://www.nytimes.com/2008/04/21/world/asia/21tea.html}}</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Chinese-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] rlq9m8pszh724k2loytxyzdhewf2ych ស៊ាងហៃ 0 44331 342744 313572 2026-11-08T06:32:44Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342744 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ស៊ាងហៃ | native_name = {{nobold|上海市}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុង]] | image_skyline = Shanghai montage 1.jpg | image_size = | image_caption = ពីលើចុះក្រោម និងពីឆ្វេងទៅស្តាំ៖ អគារខ្ពស់ៗនៃតំបន់[[លីចាស៊ុយ]], [[អគារ HSBC]], [[សួនច្បារយូ]], [[វិថីណានជិង]], [[អ៊ិចស្ពូអាស៊ីស]] (មុខ) និង[[សារមន្ទីរសិល្បៈចិន]] (ក្រោយ), និងស្ពានមួយលើទន្លេពូហ៊ួយតាង។ | image_map = Shanghai in China (+all claims hatched).svg | map_caption = ទីតាំងនៃទីក្រុងស៊ាងហៃ (ក្រហម) នៅលើផែនទីប្រទេសចិន | coor_pinpoint = [[People's Square]] | coordinates = {{coord|31|13|43|N|121|28|29|E|type:adm1st_region:CN-31|display=it}} | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = [[ចិន]] | subdivision_type2 = [[តំបន់នៃចិន|តំបន់]] | subdivision_name2 = [[ចិនខាងកើត]] | parts_type = បំណែងចែករដ្ឋបាល<br />&nbsp;- [[បំណែងចែកកម្រិតប្រទេស|កម្រិតប្រទេស]]<br />&nbsp;- [[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន#កម្រិតសង្កាត់|កម្រិត<br />សង្កាត់]] | parts = <br />[[បញ្ជីរាយបំណែងចែករដ្ឋបាលទីក្រុងស៊ាងហៃ|១៦ ស្រុក]]<br />២១០ សង្កាត់និងអនុស្រុក | government_type = [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុង]] | seat_type = [[ក្រុមប្រឹក្សាទីប្រជុំជន]] | seat = [[សមាជប្រជាជនទីក្រុងស៊ាងហៃ]] | leader_title = [[លេខាធិការគណៈកម្មាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|លេខាធិការ បកច]] | leader_name = [[លី ឈាង]] | leader_title1 = ប្រធាន[[សមាជប្រជាជនទីក្រុងស៊ាងហៃ|សមាជ]] | leader_name1 = [[ជាំង ច័រឈិង]] | leader_title2 = អភិបាលក្រុង | leader_name2 = [[កុង ចិង]] | leader_title3 = ប្រធានក្រុង [[សន្និសីទ​ប្រឹក្សា​នយោបាយ​ប្រជាជន​ចិន|សបនបច]] | leader_name3 = [[:zh:董云虎|ដុង យុនហ៊ូ]]<ref name="Dong Yunhu">{{cite news |url = http://www.xinhuanet.com/2018-01/27/c_1122325601.htm |title = (ភាសាចិន) 政协上海市第十三届委员会主席、副主席、秘书长和常务委员选举产生 |date = 27 January 2018 |agency = Xinhua |archive-url = https://web.archive.org/web/20180127143345/http://www.xinhuanet.com/2018-01/27/c_1122325601.htm |archive-date = 27 មករា 2018 |url-status = dead }}</ref> | leader_title4 = តំណាងរាស្ត្រ[[សមាជជាតិប្រជាជន]] | leader_name4 = ៥៨ អ្នក | total_type = ទីក្រុងរួម | area_footnotes = <ref name="mofcom">{{cite web |title = Doing Business in China – Survey |url = http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher = [[ក្រសួងពាណិជ្ជកម្មនៃសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] |access-date = 24 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140526181645/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date = 26 ឧសភា 2014 |url-status = dead |df = dmy-all |archivedate = 2013-08-05 |archiveurl = https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ }}</ref><ref name="landarea">{{cite web |url = http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36484.html |title = Land Area |work = Basic Facts |publisher = រដ្ឋាភិបាលប្រជាជនទីក្រុងស៊ាងហៃ |access-date = 24 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111003033611/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36484.html |archive-date = 3 តុលា 2011 |url-status = dead |df = dmy-all |archivedate = 2011-10-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111003033611/http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36484.html }}</ref><ref name="waterresources" /> | area_total_km2 = 6341 | area_land_km2 = | area_water_km2 = 697 | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = 1,550 | area_urban_footnotes = &nbsp;(2018)<ref name="demog14">{{cite book |url = http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |title = Demographia World Urban Areas. 14th Annual Edition |last = Cox |first = W. |publisher = Demographia |location = St. Louis |page = 22 |access-date = 24 មករា 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date = 3 ឧសភា 2018 |url-status = live }}</ref> | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = <ref name="topo" /> | elevation_m = ៤ | elevation_max_m = ១១៨ | elevation_max_point = [[សឿសេន]] | population_total = ២៤,៨៧០,៨៩៥ | population_as_of = ២០២០ | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=24 មករា 2022|publisher=[[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[បញ្ជីរាយទីក្រុងចិនតាមចំនួនប្រជាជន|លំដាប់ទីមួយនៅក្នុងប្រទេសចិន]] | postal_code_type = [[កូដប្រៃសណីយ៍នៅចិន|កូដប្រៃសណីយ៍]] | postal_code = '''2000'''00–'''2021'''00 | area_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|២១]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-SH]] | website = {{url|http://www.shanghai.gov.cn/}} (ជាភាសាចិន)<br />{{url|http://english.shanghai.gov.cn/nw46669/index.html}} (ជាភាសាអង់គ្លេស) | timezone = [[ម៉ោងស្តង់ដាចិន|CST]] | utc_offset = +០៨:០០ | blank_name = [[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]] | blank_info = ២០២១<ref>{{Cite web |url=http://english.shanghai.gov.cn/nw48081/20220121/c489f6655c014d768996a223fcaa0058.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2022-01-24 |archivedate=2022-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220123092454/http://english.shanghai.gov.cn/nw48081/20220121/c489f6655c014d768996a223fcaa0058.html |url-status=dead }}</ref> | blank1_name = &nbsp;- សរុប | blank1_info = ¥៤.៣២ សែនកោដិ<br />$៦៨០ ពាន់លាន (មធ្យម)<ref>{{Cite web|title=CN￥6.3527 per dollar (according to International Monetary Fund on January 2022 publication |url=https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_rep.aspx.html|access-date=24 មករា 2022|website=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]}}</ref> <br/>$១.០៣៥ សែនកោដិ (យអទ)<ref>{{Cite web|title=CN￥4.173 per Int'l. dollar (according to International Monetary Fund on October 2021 publication |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLS/world-economic-outlook-databases#sort=%40imfdate%20descending.html|access-date=24 មករា 2022|website=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Wealth PPP Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? - Full Size|url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/10/Global-Wealth-PPP-Distribution.html|access-date=24 មករា 2022|website=www.visualcapitalist.com}}</ref> | blank2_name = &nbsp;- ក្នុងម្នាក់ | blank2_info = ¥១៧៣,៦៩៧<br />$២៧,៣៤២ (មធ្យម)<ref>{{Cite web|title=CN￥6.3527 per dollar (according to International Monetary Fund on January 2022 publication |url=https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_rep.aspx.html|access-date=24 មករា 2022|website=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]}}</ref> <br/>$៤១,៦២៤ (យអទ)<ref>{{Cite web|title=CN￥4.173 per Int'l. dollar (according to International Monetary Fund on October 2021 publication |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLS/world-economic-outlook-databases#sort=%40imfdate%20descending.html|access-date=24 មករា 2022|website=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]}}</ref> | blank3_name = &nbsp;- កំណើន | blank3_info = {{increase}} ៨.១% | blank4_name = [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (២០១៩) | blank4_info = ០.៨៧៣<ref>{{cite web |url = https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title = Subnational Human Development Index |publisher = Global Data Lab China |access-date = 24 មករា 2022 }}</ref> (ទី២]) – <span style="color:#090;">ខ្ពស់ណាស់</span> }} '''ទីក្រុងស៊ាងហៃ''' ឬអាចសរសេរបានថា '''សៀងហៃ''' ([[ភាសាចិន]]៖ 上海) គឺទីក្រុងមួយក្នុងចំណោម[[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់ទាំងបួន]]នៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]។ ទីក្រុង​នេះ​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​នៅ​លើភាគខាងត្បូងមាត់[[ទន្លេ​យ៉ង់សេ]]ដោយមាន[[ទន្លេហ័ងពូ]]ហូរកាត់វា។ ជាមួយនឹងចំនួនប្រជាជនចំនួន ២៤.៨៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ ស៊ាងហៃគឺជាតំបន់ទីប្រជុំជនដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅប្រទេសចិន ហើយក៏ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរ។ លើសពីនេះ វាគឺជាទីក្រុងតែមួយគត់នៅ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ដែលមាន[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប]] (GDP) ធំជាងរដ្ឋធានីប្រទេស។ ក្រុងស៊ាងហៃជាមជ្ឈមណ្ឌលសកលសម្រាប់វិស័យ[[ហិរញ្ញវត្ថុ]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] ស្រាវជ្រាវ អប់រំ [[វិទ្យាសាស្រ្តនិងបច្ចេកវិទ្យា]] ផលិតកម្ម [[ទេសចរណ៍]] [[វប្បធម៌]] និង[[ដឹកជញ្ជូន]] ហើយ[[កំពង់ផែទីក្រុងស៊ាងហៃ]]គឺជាកំពង់ផែកុងតឺន័រដ៏មមាញឹកបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ដោយដើមឡើយជាភូមិនេសាទ និងភូមិទីផ្សារ ក្រុងស៊ាងហៃបានកើនរីកចម្រើនមានសារៈសំខាន់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៩ ដោយសារតែកំណើនពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុកនិងក្រៅប្រទេស និងទីតាំងកំពង់ផែដ៏អំណោយផលរបស់វា។ ទីក្រុងនេះបានក្លាយជា[[កំពង់ផែសន្ធិសញ្ញា]]មួយក្នុងចំណោមកំពង់ផែចំនួនប្រាំទៀតដែលបង្ខំឱ្យបើកធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋមហាអំណាចអឺរ៉ុបបន្ទាប់ពីចិនបានចាញ់[[សង្គ្រាមអាភៀនលើកទី១]]។ [[កិច្ចសម្បទានអន្តរជាតិស៊ាងហៃ|កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស៊ាងហៃ]] និង[[កិច្ចសម្បទានបារាំងស៊ាងហៃ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ក្រោយ។ បន្ទាប់មក ទីក្រុងនេះបានឆ្លងកាត់ការរីកចម្រើនដោយក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម និងហិរញ្ញវត្ថុចម្បងប្រចាំទ្វីបអាស៊ីនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០។ ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] ទីក្រុងនេះគឺជាទីតាំងចម្បងនៃឆាក[[សមរភូមិទីក្រុងស៊ាងហៃ|សមរភូមិប្រយុទ្ធទីក្រុងស៊ាងហៃ]]។ បន្ទាប់ពីសង្រ្គាមបានបញ្ចប់រួមជាមួយនឹង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|ពួកកុម្មុយនីស្តឡើងកាន់កាប់ចិនដីគោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ពាណិជ្ជកម្មនៃទីក្រុងនេះត្រូវបានកំណត់តែចំពោះប្រទេសសង្គមនិយមផ្សេងទៀតប៉ុណ្ណោះដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យឥទ្ធិពលសកលរបស់ក្រុងស៊ាងហៃធ្លាក់ចុះ។ នៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ បន្ទាប់ពីមាន[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]ដែលធ្វើឡើងដោយប្រធានាធិបតី[[តេង សៀវពីង]]នាមួយទសវត្សរ៍មុន ទីក្រុងស៊ាងហៃបានទទួលការអភិវឌ្ឍឡើងវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស ជាពិសេសគឺនៅតំបន់[[ពូដុង|ពូដុងថ្មី]]ដែលវិស័យហិរញ្ញវត្ថុ និងការវិនិយោគបរទេសបានរីកចម្រើនឡើងជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទីក្រុងនេះបានលេចចេញជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម និងហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិសារជាថ្មី។ សព្វថ្ងៃ វាជាម្ចាស់ផ្ទះនៃ[[ផ្សារភាគហ៊ុនស៊ាងហៃ]]ដែលត្រូវជាផ្សារភាគហ៊ុនធំបំផុតមួយនៅលើពិភពលោកបើគិតតាមមូលធនប័ត្រទីផ្សារ ហើយវាក៏ជាម្ចាស់ផ្ទះនៃ[[តំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីស៊ាងហៃ]]ផងដែរ ដែលជាតំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីដំបូងគេនៅចិនដីគោក។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០ ទីក្រុងស៊ាងហៃត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាទីក្រុង អាល់ហ្វា+ (ឬជាឡាតាំង៖ Alpha+ ពោលគឺលំដាប់ទីមួយនៅលើពិភពលោក) ដោយ[[សកលភាវូបនីយកម្ម និងបណ្តាញស្រាវជ្រាវទីក្រុងពិភពលោក]] ហើយបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុប្រកួតប្រជែង និងធំជាងគេលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយទីក្រុង[[ញូវយ៉ក]] និងទីក្រុង[[ឡុងដ៍]] នេះបើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]។<ref name=":4">{{Cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28|url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf|access-date=25 មករា 2022|website=Z/Yen|pages=1, 2}}</ref> ស៊ាងហៃមានបណ្តាញរថភ្លើងក្រោមដីធំជាងគេបង្អស់ប្រើប្រៀបធៀបទៅទីក្រុងផ្សេងៗលើពិភពលោក មានមហាសេដ្ឋីខ្ទង់ប៊ីលានច្រើនបំផុតទីប្រាំមួយ អគារខ្ពស់ៗច្រើនបំផុតទីប្រាំ និងមានទិន្នផលស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រធំបំផុតទីប្រាំ។ ស៊ាងហៃមានស្ថាប័នអប់រំដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតរួមមាន៖ [[សាកលវិទ្យាល័យហ៊្វូដាន]] [[សាកលវិទ្យាល័យស៊ាងហៃចាវធុង]] [[សាកលវិទ្យាល័យតុងជី]] [[សាកលវិទ្យាល័យន័រម៉ាល់ចិនខាងកើត]] [[សាកលវិទ្យាល័យស៊ាងហៃ]] [[សាកលវិទ្យាល័យហិរញ្ញវត្ថុនិងសេដ្ឋកិច្ចស៊ាងហៃ]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាចិនខាងកើត]]។ល។ == ឯកសារយោង == {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស៊ាងហៃ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងនៅចិន]] d01zime3xrurjzwsm3iz1i1thsq0ytl ឆ្នាំ ២០២២ 0 44589 342607 338324 2026-11-08T01:44:43Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342607 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:2022 collage V1.png|ពីខាងឆ្វេងទៅស្តាំក្នុងទម្រង់ទ្រនិចនាឡិកា៖ ផ្លូវប្រសព្វនៅ[[ស្ថានីយ៍យ៉ាម៉ាតុ-សៃដៃជិ]] ប៉ុន្មានម៉ោងបន្ទាប់ពី[[ការធ្វើឃាតរបស់លោកស៊ីនហ្សូ អាបេ|ឃាតកម្មលោកស៊ីនហ្សូ អាបេ]], បាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលនៅស្រីលង្កា ខាងមុខលេខាធិការដ្ឋានប្រធានាធិបតី, នៅថ្ងៃទី៦ ខែឧសភា [[ការរីករាលដាលនៃជំងឺអុតស្វាឆ្នាំ ២០២២|ការរីករាលដាលនៃជំងឺអ៊ុតស្វា]]បានចាប់ផ្តើមនៅ[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]], ព្រះបរមសពរបស់អេលីហ្សាប៊ែតទី ២ នៅក្នុងវិមានវេស្តមីនស្ទ័រ; កុមារ​ម្នាក់​ឈរ​នៅ​លើគំនរ​ផ្ទះបាក់បែក​​បន្ទាប់​ពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាននៃខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២]], ទិដ្ឋភាពពីពិធីបើក[[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២២]] នៅរដ្ឋធានី[[ប៉េកាំង]] [[ប្រទេសចិន]], បាតុករនៅឯទីលានអាកតូបេអំឡុង[[ការបះបោរនៅកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ ២០២២]], រថក្រោះ BMP-៣ របស់រុស្ស៊ីនៅក្បែរទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]ដែលត្រូវបានបំផ្លាញអំឡុង[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២]] ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]]។|430x430px|thumb rect 0 0 400 200 [[ការធ្វើឃាតរបស់លោកស៊ីនហ្សូ អាបេ]] rect 400 0 800 400 [[បាតុកម្មនៅស្រីលង្កាឆ្នាំ២០២២]] rect 800 0 1200 400 [[ការរីករាលដាលនៃជំងឺអុតស្វាឆ្នាំ ២០២២]] rect 0 400 600 800 [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ ២០២២]] rect 600 400 1200 800 [[ការសោយទិវង្គតរបស់សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាប៊ែតទី ២]] rect 0 800 400 1200 [[ការបះបោរនៅកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ ២០២២]] rect 400 800 800 1200 [[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២២]] rect 800 800 1200 1200 [[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាននៃខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២]]</imagemap> {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្ស]]''' |[[សតវត្សទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០១៩|២០១៩]] • [[ឆ្នាំ ២០២០|២០២០]] • [[ឆ្នាំ ២០២១|២០២១]] • [[ឆ្នាំ ២០២២|គ.ស. ២០២២]] • [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២២ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៦៦ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២២ ''MMXXII'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៥ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧១ ԹՎ ՌՆՀԱ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧២ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៧៨–១៧៩ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៣–១៩៤៤ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤២៩ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧២ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |៨០ [[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|Eliz. ២]] – ១ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៤ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់ទីន]]''' |៧៥៣០–៧៥៣១ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |辛丑年 <small>([[ឆ្លូវ]] ធាតុដែក)</small> ៤៧១៨ ឬ ៤៦៥៨   ''— ដល់ —'' 辛丑年 <small>([[ខាល]] ធាតុទឹក)</small> ៤៧១៩ ឬ ៤៦៥៩ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៣៨–១៧៣៩ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៨៨ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៤–២០១៥ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨២–៥៧៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៧៨–២០៧៩ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៣–១៩៤៤ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២១–៥១២២ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២២ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២២–២០២៣ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០០–១៤០១ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៣–១៤៤៤ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៤]] <small>(令和４年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៥–១៩៥៦ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១១ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |ហ្គ្រេហ្គោរៀនដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៥ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១១ <small>民國111年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៤ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៥ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |阴金牛年 <small>(ឆ្លូវញីធាតុដែក)</small> ២១៤៨ ឬ ១៧៦៧ ឬ ៩៩៥    ''— ដល់ —'' 阳水虎年 <small>([[ខាល]]ឈ្មោលធាតុទឹក)</small> ២១៤៩ ឬ ១៧៦៨ ឬ ៩៩៦ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៦៤០៩៩៥២០០ – ១៦៧២៥៣១១៩ |} '''គ.ស. ២០២២'''​ ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៦៦ ជា[[ឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃសៅរ៍]] តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២២ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ * ឆ្នាំ[[ខាល]] ចត្វាសក ចុល្លសករាជ ១៣៨៤ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃថ្លើងសក) * ឆ្នាំទី​ ៣ នៃ[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២២​ នៃ[[ទសវត្សរ៍ទី​ ២១]], និងឆ្នាំទី ២២ នៃ[[សហស្សវត្សរ៍ទី​ ៣]] *'''ឆ្នាំអន្តរជាតិនៃជលផលជនជាតិដើមភាគតិច និងវារីវប្បកម្ម'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/72/72|title=International Year of Artisanal Fisheries and Aquaculture|last=|first=|date=|website=United Nations|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-02-15}}</ref> '''ឆ្នាំនៃវិទ្យាសាស្ត្រមូលដ្ឋានសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាពអន្តរជាតិ'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/en/A/RES/76/14|title=International Year of Basic Sciences for Sustainable Development|website=United Nations|access-date=December 30, 2021}}</ref> '''ឆ្នាំអន្តរជាតិនៃការអភិវឌ្ឍន៍ភ្នំប្រកបដោយនិរន្តរភាព'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/pdf?symbol=en%2FA%2F76%2FL.28|title=International Year of Sustainable Mountain Development|website=United Nations|access-date=December 30, 2021|archive-date=ធ្នូ 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219214914/https://undocs.org/pdf?symbol=en%2FA%2F76%2FL.28|url-status=dead|archivedate=ធ្នូ 19, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211219214914/https://undocs.org/pdf?symbol=en%2FA%2F76%2FL.28}}</ref> និង'''ឆ្នាំ[[កញ្ចក់]]អន្តរជាតិ'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/75/279|title=International Year of Glass|website=United Nations|access-date=July 17, 2021}}</ref> ប្រកាសដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ឆ្នាំ ២០២២ បាន​មើល​ឃើញ​ពី​ឥទ្ធិពល​បន្ត​នៃ​[[ការកើនឡើងអតិផរណាឆ្នាំ ២០២១-២០២២|ការ​កើនឡើង​អតិផរណា]]​ជា​លទ្ធផល​នៃ​ការ​រាតត្បាត​នៃ​[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺ​កូវីដ-១៩]] ដែល​កំពុង​បន្ត ការ​ដាក់​ឱ្យ​ប្រើ​ប្រាស់​ជា​សាកល​នៃ​[[​វ៉ាក់សាំង​កូវីដ​ ១៩|វ៉ាក់សាំង​កូវីដ​ ១៩]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅចុងឆ្នាំ ២០២០ បានបន្ត ហើយ​ឆ្នាំ​នេះ​បាន​ឃើញ​ការ​ដក​ការ​រឹត​បន្តឹង​ជំងឺ​កូវីដ ១៩ និងការបើកព្រំដែនអន្តរជាតិឡើងវិញ [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២]] ជម្លោះប្រដាប់អាវុធដ៏ធំបំផុតនៅអឺរ៉ុប ចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ២]] បានបណ្តាលឱ្យមានការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាជនអ៊ុយក្រែន ១៥,៧ លាននាក់ ([[ជនភៀសខ្លួនផ្ទៃក្នុង]] ៨ លាននាក់ និង[[ជនភៀសខ្លួន]] ៧.៧&nbsp;លាននាក់) ហើយបាននាំឱ្យមាន[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|ការថ្កោលទោសនិងទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ]] និង[[ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរក្នុងអំឡុងពេលការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២|ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ]] ការដកក្រុមហ៊ុនរាប់រយចេញពីប្រទេសរុស្ស៊ី និងការដកប្រទេសរុស្ស៊ីចេញពីព្រឹត្តិការណ៍កីឡាសំខាន់ៗ បុគ្គលសំខាន់ៗជាច្រើនបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២២ ដូចជា [[ស៊ីនហ្សូ អាបេ]], [[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]], [[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាប៊ែតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|អេលីហ្សាប៊ែតទី២]], [[ជាំង ហ្សឺមីន]], សម្ដេចប៉ាប[[បេណេឌីកទី១៦]] និងវីរបុរសបាល់ទាត់ [[ប៉េលេ]]។ == មេដឹកនាំកម្ពុជា == {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំបរទេស ឆ្នាំ ២០២២}} * '''ព្រះមហាក្សត្រ''': [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]] (១៤ តុលា គ.ស. ២០០៤ – បច្ចុប្បន្ន) * '''នាយករដ្ឋមន្ត្រី''': [[ហ៊ុន សែន|សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន]] (៣០ វិច្ឆិកា គ.ស. ១៩៩៨ – បច្ចុប្បន្ន) == ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ == === មករា === * ១ មករា – [[កិច្ចព្រមព្រៀងភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយតំបន់]] (RCEP) ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀង[[ពាណិជ្ជកម្មសេរី]]ដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក បានចូលជាធរមានដោយមានសមាជិកប្រទេសដូចជា៖ [[កម្ពុជា]] [[ថៃ]] [[ឡាវ]] [[សិង្ហបុរី]] [[វៀតណាម]] [[ប្រ៊ុយណេ]] [[ចិន]] [[ជប៉ុន]] [[អូស្ត្រាលី]] និង[[នូវែលហ្សេឡង់]]។<ref>{{Cite web|date=2022-01-01|title=(អង់គ្លេស) World’s largest free trade deal is under way, but what is RCEP?|url=https://www.scmp.com/economy/global-economy/article/3161707/what-rcep-worlds-largest-free-trade-deal-under-way|access-date=2022-01-01|website=South China Morning Post}}</ref> *២ មករា ** លោក[[អាប់ដាល់ឡា ហាំដុក]]បានលាលែងចេញពីតំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ូដង់]] ចំពេលប្រទេសស៊ូដង់កំពុងប្រឈមនឹងបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល។<ref>{{Cite web|first=Alaa |last=Elassar |first2=Pierre |last2=Meilhan |title=(អង់គ្លេស) Sudan's Prime Minister resigns amid violent anti-coup protests that have left at least 57 people dead|url=https://www.cnn.com/2022/01/02/world/sudan-protest-killed-anti-coup-security-forces/index.html|date=2022-01-02|website=CNN}}</ref> ** ផ្ទុះ[[បាតុកម្មនៅកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២២|បាតុកម្មនៅប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]]ដោយសារតែតម្លៃប្រេងស្ទុះឡើង។<ref>{{Cite web|last=Lillis|first=Joanna|date=2022-01-03|title=Kazakhstan: Gas price hike fuels Zhanaozen protests|url=https://eurasianet.org/kazakhstan-gas-price-hike-fuels-zhanaozen-protests|url-status=live|access-date=2022-01-04|website=eurasianet.org}}</ref> *៤ មករា – ប្រទេស[[ចិន]] [[បារាំង]] [[រុស្ស៊ី]] [[ចក្រភពអង់គ្លេស]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] (ដែលសុទ្ធតែជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]) បានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមដ៏កម្រមួយដោយបញ្ជាក់ថា "សង្រ្គាមនុយក្លេអ៊ែរនឹងមិនអាចឈ្នះបានទេ ហើយសង្គ្រាមបែបនេះគឺមិនគួរកើតមានជាដាច់ខាត"។<ref>{{cite news |date=4 January 2022|title=‘No one can win a nuclear war’: Superpowers release rare joint statement| url=https://www.smh.com.au/world/europe/no-one-can-win-a-nuclear-war-superpowers-release-rare-joint-statement-20220104-p59lmf.html|work=The Sydney Morning Herald|access-date=17 មករា 2022}}</ref> * ៥ មករា – ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការតវ៉ាដែលបានផ្ទុះឡើងពីប៉ុន្មានថ្ងៃមុន កាហ្សាក់ស្ថានបានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងស្ថានភាពអាសន្ន។ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីលោក[[អាស្ការ ម៉ាមីន]]បាននាំគ្នាលាលែងពីតំណែង ខណៈប្រធានាធិបតី[[កាស៊ីម យ៉ូម៉ារ តូកាយអេវ]]បានសម្រេចចិត្តដកអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[នុលស៊ុលតង់ ណាហ្សាបាយេវ]]ចេញពីតំណែងជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខកាហ្សាក់ស្ថាន]]។<ref>{{Cite news|last=Auyezov|first=Olzhas|date=2022-01-05|title=Kazakh protesters torch public buildings; emergency declared, Cabinet resigns|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/markets/commodities/kazakhstan-government-resigns-after-violent-protests-over-fuel-price-2022-01-05/|access-date=17 មករា 2022}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Satubaldina|first1=Assel|last2=January 2022|first2=Zhanna Shayakhmetova in Nation on 5|date=2022-01-05|title=(អង់គ្លេស) Kazakhstan Declares State of Emergency After Fuel Price Protests|url=https://astanatimes.com/2022/01/kazakhstan-declares-state-of-emergency-after-fuel-price-protests/|access-date=17 មករា 2022|website=The Astana Times}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 January 2022|title=Kazakhstan is in turmoil after massive protests force the government to resign|url=https://www.npr.org/2022/01/05/1070622365/kazakhstan-is-in-turmoil-after-massive-protests-force-the-government-to-resign?t=1641430408915|url-status=live|access-date=17 មករា 2022|website=NPR}}</ref> *៦ មករា – [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] (CSTO) បានផ្តើមបេសកកម្មរក្សាសន្តិភាពនៅក្នុងប្រទេស[[កាហ្សាក់ស្ថាន]] ដោយបានបញ្ជូនទាហានឆ័ត្រយោងរុស្ស៊ីចូលទៅធ្វើអន្តរាគមន៍តាមសំណើរបស់ប្រធានាធិបតីកាហ្សាក់ស្ថានលោកតូកាយអេវ។<ref>{{Cite web|date=6 January 2022|title=Russian paratroopers arrive in Kazakhstan as unrest continues|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/06/shots-heard-in-kazakhstan-as-protests-enter-third-day|url-status=live|access-date=17 មករា 2022|website=The Guardian}}</ref> *៧ មករា – វិបត្តិ[[ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩|ជំងឺកូវីដ-១៩]]៖ ចំនួនអ្នកឆ្លងជំងឺកូវីដ-១៩ នៅជុំវិញសកលលោកបានកើនលើស ៣០០ លានករណី។<ref>{{cite news |date=7 January 2022|title=Global Coronavirus Cases Top 300 Million| url=https://www.nytimes.com/live/2022/01/06/world/omicron-covid-vaccine-tests|work=The New York Times|access-date=17 មករា 2022}}</ref> *១០ មករា – ការ​វះកាត់ប្តូរ​បេះដូង​មនុស្ស​ដាក់បេះដូងជ្រូកត្រូវ​បានប្រព្រឹត្តិទៅជោគជ័យជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{cite news |date=10 January 2022|title=University of Maryland School of Medicine Faculty Scientists and Clinicians Perform Historic First Successful Transplant of Porcine Heart into Adult Human with End-Stage Heart Disease| url=https://www.umms.org/ummc/news/2022/first-successful-transplant-of-porcine-heart-into-adult-human-heart|work=University of Maryland Medical Center|access-date=17 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=10 January 2022|title=(អង់គ្លេស) Man gets genetically-modified pig heart in world-first transplant| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-59944889|work=BBC News|access-date=17 មករា 2022}}</ref> *១៥ មករា **ភ្នំភ្លើងក្រោមទឹកនៅប្រទេស[[តុងកា]]ឈ្មោះ [[ហុងកាតុងកា]] [[ការផ្ទុះរបស់ភ្នំភ្លើងហ៊ូង៉ាតូង៉ានិងរលកយក្សស៊ូណាមិ​ ឆ្នាំ ២០២២|បានផ្ទុះឡើង]] ដែលជាហេតុអាចបង្កឱ្យមានរលកយក្ស[[ស៊ូណាមិ]]ដល់ប្រទេសអូស្ត្រាលី កាណាដា ឈីលី ហ្វីជី ជប៉ុន នូវែលហ្សេឡង់ សាម័រ និងសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=15 January 2022|title=Get away from shore - US and Japan warn on tsunami| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60007119|work=BBC News|access-date=17 មករា 2022}}</ref> **ខ្មាំងកាំភ្លើងម្នាក់បានចាប់មនុស្សចំនួនបួននាក់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំងនៅឯវិហារជ្វីហ្វហៅក្រុមជំនុំបេតអ៊ីស្រាអែល (Congregation Beth Israel) ក្នុងក្រុង[[ខូលេវីល]] [[រដ្ឋតិចសាស់]]។ ក្រោយមក ជនដៃដល់ម្នាក់នោះក៏ត្រូវបានប៉ូលីសបាញ់សម្លាប់។<ref>{{cite news |last1=Osborne |first1=Ryan |last2=Freedman |first2=Pete |last3=Cruz |first3= Alex |title=Hostage situation at North Texas synagogue ends with all hostages safe and suspect dead, authorities say |url=https://www.wfaa.com/article/news/local/hostage-synagogue-colleyville-texas-congregation-beth-israel-situation/287-38eb82cd-993c-486a-996f-7e5e278190bd |accessdate=17 មករា 2022 |work=WFAA |date=January 15, 2022 }}</ref> *១៦ មករា – ម្ចាស់ជើងឯកកីឡាវាយកូនបាល់លេខមួយប្រចាំពិភពលោកគឺ[[ណូវ៉ាក់ ចូកូវីក]]ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីប្រទេសអូស្ត្រាលី បន្ទាប់ពីករណីផ្លូវច្បាប់ដ៏ល្បីមួយទាក់ទងនឹងស្ថានភាពការចាក់វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ របស់គាត់ ដែលជាហេតុចម្បងរារាំងគាត់ពីការចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[អូពិនអូស្ត្រាលី]]ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{cite news |date=16 January 2022|title=Novak Djokovic: Tennis star deported after losing Australia visa battle| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-australia-60014059|work=BBC News|access-date=17 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=16 January 2022|title=Novak Djokovic leaves Australia after court rejects visa challenge| url=https://edition.cnn.com/2022/01/16/tennis/novak-djokovic-australian-open-federal-court-hearing-spt-intl-hnk/index.html|work=CNN|access-date=17 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=16 January 2022|title=Novak Djokovic visa saga LIVE: Djokovic to miss 2022 Australian Open after losing court case| url=https://www.smh.com.au/sport/tennis/novak-djokovic-visa-saga-live-tennis-star-back-before-court-ahead-of-2022-australian-open-20220116-p59oje.html|work=Sydney Morning Herald|access-date=17 មករា 2022}}</ref> *១៨ មករា – ក្រុមហ៊ុន[[មីក្រូសូប]]របស់អាមេរិកបានជាវទិញ Activision Blizzard ក្នុងតម្លៃ ៦៨.៧ ពាន់លានដុល្លារ (ប៊ីលាន)។ អង្គីករណ៍នេះគឺជាលទ្ធកម្មក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Microsoft to buy embattled Activision Blizzard for $68.7 billion|url=https://www.cbsnews.com/news/microsoft-activision-blizzard-acquisition/|access-date=20 មករា 2022|website=www.cbsnews.com}}</ref> * ១៩ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនៅបាបាដឆ្នាំ២០២២]]៖ [[គណបក្សពលករបាបាដ]]បានឈ្នះអាសនៈទាំង ៣០ នៃ[[សភាបាបាដ]]ជាលើកទីពីរ។<ref>{{Cite web|date=2022-01-20|title=(អង់គ្លេស) Another 30-0|url=https://www.nationnews.com/2022/01/20/another-30-0/|access-date=27 មករា 2022|website=www.nationnews.com}}</ref> * ២៣ មករា ** [[ព្យុះត្រូពិចអាណាឆ្នាំ២០២២|ព្យុះត្រូពិចអាណា]]បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨៨ នាក់នៅប្រទេស[[ម៉ាដាហ្កាស្កា]] [[ម៉ាឡាវី]] និង[[ម៉ូសំប៊ិក]]។ ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក មាន[[ទឹកជំនន់នៅអង់តាណាណារីវ៉ូឆ្នាំ២០២២|គ្រោះទឹកជំនន់]]ដែលបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១១ នាក់ថែមទៀតនៅម៉ាដាហ្កាស្ការ។<ref>https://www.theguardian.com/global-development/2022/jan/25/at-least-four-killed-after-tropical-storm-ana-hits-malawi-and-mozambique</ref><ref>{{cite web|title=Malawi hit by flooding caused by tropical storm Ana; 1 dead|url=https://www.sfgate.com/news/amp/Malawi-hit-by-flooding-caused-by-tropical-storm-16802904.php%20http://www.xinhuanet.com/english/africa/20220125/c85d3ca6f72c4495aeb8c8306556fc10/c.html|access-date=27 មករា 2022|publisher=Sfgate|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125223611/https://www.sfgate.com/news/amp/Malawi-hit-by-flooding-caused-by-tropical-storm-16802904.php%20http://www.xinhuanet.com/english/africa/20220125/c85d3ca6f72c4495aeb8c8306556fc10/c.html|url-status=dead|archivedate=2022-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220125223611/https://www.sfgate.com/news/amp/Malawi-hit-by-flooding-caused-by-tropical-storm-16802904.php%20http://www.xinhuanet.com/english/africa/20220125/c85d3ca6f72c4495aeb8c8306556fc10/c.html}}</ref> ** [[រដ្ឋប្រហារបួគីណាហ្វាសូឆ្នាំ២០២២|រដ្ឋប្រហារ]]នៅប្រទេស[[បួគីណាហ្វាសូ]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យហើយជាលទ្ធផល លោកប្រធានាធិបតី[[រ៉ូច ម៉ាក គ្រីស្ទៀន កាបូរ៉េ|រ៉ូច កាបូរ៉េ]]ត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាច។ ក្រុមយោធាបួគីណាបានបញ្ជាក់ពីមូលហេតុនៃរដ្ឋប្រហារនេះថា ​ដោយសារតែ​ការ​បរាជ័យ​របស់​រដ្ឋាភិបាល​ក្នុង​ការ​ទប់​ស្កាត់​សកម្មភាព​របស់​[[ភេរវកម្មឥស្លាម|ក្រុម​សកម្មប្រយុទ្ធ​ឥស្លាម]]​នៅក្នុង​ប្រទេស។<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=Burkina Faso coup: Return of the military strongmen to West Africa|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-60138129|access-date=28 មករា 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=2022-01-28|title=Burkina Faso: New leader gives first speech since ousting president|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-60164531|access-date=28 មករា 2022}}</ref> * ២៨ មករា &#x2013; វិបត្តិជំងឺកូវីដ-១៩៖ ចំនួនវ៉ាក់សាំងដែលត្រូវបានចាក់ជូនមនុស្សនៅទូទាំងពិភពលោកបានកើនលើសពី ១០ ពាន់លានដូស។<ref>{{cite news|date=28 January 2022|title=The world surpasses 10 billion vaccine doses administered, but gaps persist in who gets the shots.|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/01/28/world/covid-vaccines-10-billion-doses.html|access-date=29 មករា 2022}}</ref> * ២៩ មករា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីតាលីឆ្នាំ២០២២]]៖ លោក[[ស៊ែជីអូ ម៉ាតារ៉េឡា]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសយកជាប្រធានាធិបតីអ៊ីតាលីឡើងវិញ។<ref>{{Cite news|last=Jones|first=Gavin|last2=Amante|first2=Angelo|date=2022-01-29|title=Italy re-elects President Mattarella|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/italian-parties-disarray-presidential-vote-limps-2022-01-29/|access-date=29 មករា 2022}}</ref> * ៣០ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសភាព័រទុយកាល់ឆ្នាំ២០២២]]៖ [[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយកាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]]ដែលដឹកនាំដោយលោក[[អាន់តូនីអូ កូស្តា]] បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើនដោយដណ្តើមបាន ១១៧ អាសនៈ។<ref>{{Cite news|date=2022-01-31|title=Portugal election: Socialists win unexpected majority|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-60194375|access-date=7 កុម្ភៈ 2022}}</ref> ===កុម្ភៈ=== *៣ កុម្ភៈ **មេដឹកនាំ[[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាម]]ឈ្មោះ [[អាប៊ូ អ៊ីប្រាហ៊ីម អាល់-ហាស្ស៊ីមី អាល់-កូរ៉ាហ្ស៊ី]] ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងបេសកកម្មប្រឆាំងភេរវកម្មដោយ[[កងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក|កងកម្លាំងពិសេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅភាគពាយព្យនៃប្រទេស[[ស៊ីរី]]។<ref>{{Cite news|date=3 February 2022|title=Islamic State leader Abu Ibrahim al-Qurayshi killed in Syria, US says|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-60246129|access-date=7 កុម្ភៈ 2022}}</ref> **វិបត្តិ[[ជំងឺកូរ៉ូណាវីរុស២០១៩|ជំងឺកូវីដ-១៩]]៖ [[ឥណ្ឌា​]]បានក្លាយជា​ប្រទេស​ទី​បីដែល​មានករណីស្លាប់បង្កដោយជំងឺកូវីដ-១៩ កើនលើស ​៥០​០,០០០ ករណី ដោយនៅពីក្រោយតែ[[​សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[​ប្រេ​ស៊ី​ល​]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>https://www.reuters.com/world/india/india-reports-over-500000-deaths-covid-19-experts-count-millions-more-2022-02-04/</ref> *៤ កុម្ភៈ – ប្រទេស[[ចិន]] និង[[រុស្ស៊ី]]បានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមមួយប្រឆាំងនឹងការពង្រីកបន្ថែមឥទ្ធិពលរបស់[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]] ដោយបង្ហាញពី "ការព្រួយបារម្មណ៍យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ" អំពីកតិកាសញ្ញាសន្តិសុខ[[អឃឹស]] (AUKUS) និងបានសន្យាថានឹងសហការគ្នាដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមជាច្រើន។<ref>{{Cite news|date=5 February 2022|title=China joins Russia in opposing Nato expansion|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60257080|access-date=7 កុម្ភៈ 2022}}</ref> *៤ កុម្ភៈ – ២០ កុម្ភៈ – ព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២២]] ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ប្រទេសចិន ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាទីក្រុងដំបូងគេបង្អស់ដែលបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះទទួលព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ]]ផង និង[[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងា]]ផង។<ref>{{Cite web|title=2022 Olympics - Next Winter Olympic Games {{!}} Beijing 2022|url=https://www.olympic.org/beijing-2022|date=May 28, 2020|website= គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ (International Olympic Committee)|access-date=7 កុម្ភៈ 2022}}</ref> *៥ កុម្ភៈ – [[ព្យុះស៊ីក្លូនបាត់ស៊ីរ៉ៃ]]បានសម្លាប់មនុស្សសរុបចំនួន ១៣ នាក់នៅទូទាំងប្រទេសម៉ាដាហ្កាស្កា [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[ម៉ូរីស]] និង[[រេអុយញ៉ុង]]។ គ្រោះព្យុះស៊ីក្លូននេះបានកើតឡើងក្រោយពីព្យុះត្រូពិចអាណាបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១១៥ នាក់នៅក្នុងតំបន់តែមួយកាលពីពីរសប្តាហ៍មុន។<ref>{{cite web |title=Cyclone kills at least 10 in Madagascar, destroying homes and cutting power |url=https://www.reuters.com/world/africa/least-three-dead-after-cyclone-batsirai-causes-devastation-southeast-madagascar-2022-02-06/ |publisher=Reuters |access-date=7 កុម្ភៈ 2022}}</ref> *៨ កុម្ភៈ – វិបត្តិជំងឺកូវីដ-១៩៖ ចំនួនករណីអ្នកឆ្លងជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនលើសពី ៤០០ លានករណីនៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>{{cite news |last=Astor |first=Maggie |title=World Surpasses 400 Million Confirmed Covid Cases |url=https://www.nytimes.com/2022/02/08/world/400-million-covid-cases.html |work=The New York Times |access-date=24 កុម្ភៈ 2022 |date=February 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208223153/https://www.nytimes.com/2022/02/08/world/400-million-covid-cases.html |archive-date=8 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live }}</ref> *១៣ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ២០២២]]៖ លោក[[ហ្វ្រង់-វាល់ធឺ ស្តែនមៃយឺរ]] ​បាន​ជាប់ឆ្នោត​​ជា​ប្រធានាធិបតី​អាល្លឺម៉ង់ម្តងទៀត។<ref>{{Cite web|date=2022-02-13|title=Steinmeier elected for second term as German president|url=https://www.euronews.com/2022/02/13/steinmeier-elected-for-second-term-as-german-president|access-date=24 កុម្ភៈ 2022|website=Euronews}}</ref> *១៤ កុម្ភៈ – [[ក្បួនបាតុកម្មកាណាដា]]៖ [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីកាណាដា]] លោក[[ចាស្ទីន ទ្រូដូ]]បានប្រកាសពីការអំពាវនាវឱ្យមានច្បាប់ស្តីពីគ្រាអាសន្នជាលើកដំបូងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកាណាដាដើម្បីតបទល់នឹងចលនាតវ៉ា ដែលប្រឆាំងនឹងការរឹតបន្តឹងយុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩។<ref>{{Cite news|last=Tunney|first=Catharine|date=February 14, 2022|title=Federal government invokes Emergencies Act for first time ever in response to protests|url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-premiers-cabinet-1.6350734|url-status=live|work=CBC News}}</ref> *២១ កុម្ភៈ – [[វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២|វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន]]៖ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោក[[វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]]បានចុះហត្ថលេខាលើក្រឹត្យមួយទទួលស្គាល់[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] ហើយចាប់ផ្តើមបញ្ជូនកងទ័ពចូលទៅក្នុងតំបន់ទាំងពីរនោះ។ សកម្មភាពនេះត្រូវបានថ្កោលទោសដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ខណៈដែលប្រទេសមួយចំនួនត្រៀមអនុវត្តទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|date=2022-02-22|title=Russia strongly condemned at UN after Putin orders troops into eastern Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/22/russia-strongly-condemned-at-un-after-putin-orders-troops-into-eastern-ukraine|access-date=24 កុម្ភៈ 2022|website=The Guardian}}</ref> *២២ កុម្ភៈ – វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន៖ អាល្លឺម៉ង់បាន​សម្រេច​ផ្អាក​ការ​ដាក់​ឱ្យ​ដំណើរការ​គម្រោង​ ''Nord Stream 2'' ដែលជាគម្រោងបំពង់បង្ហូរឧស្ម័នពីរុស្ស៊ីទៅអាល្លឺម៉ង់។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ចូ បៃដិន]]ក៏បានដាក់ទណ្ឌកម្មលើឥស្សរជន និងស្ថាប័នរុស្ស៊ីមួយចំនួនផងដែរ។ ចំណែកឯចក្រភព​អង់គ្លេសវិញបាន​ប្រកាស​ដាក់​ទណ្ឌកម្ម​លើ​ធនាគារ​រុស្ស៊ី​ចំនួន​ប្រាំ និង​បុគ្គល​ជនជាតិរុស្ស៊ីចំនួនបី​រូប​។<ref>{{Cite web|date=22 February 2022 |title=វិបត្តិ​អ៊ុយ​ក្រែន​៖ បស្ចិម​លោក​សម្រុក​ដាក់​ចេញ​ទណ្ឌកម្ម​ប្រឆាំង​រុស្ស៊ី|url=https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%A2%E1%9E%BA%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%BB%E1%9E%94/20220222-%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%94%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7-%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%99-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%82%E1%9E%93-%E1%9F%96-%E1%9E%94%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B7%E1%9E%98-%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80-%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%80-%E1%9E%8A%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B-%E1%9E%85%E1%9F%81%E1%9E%89-%E1%9E%91%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%8C%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%86%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%84-%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8|acessdate=24 កុម្ភៈ 2022|website=វិទ្យុបារាំង RFI}}</ref> *២៣ កុម្ភៈ – វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន៖ [[សហភាព​អឺរ៉ុប]]បាន​ដាក់​ទណ្ឌកម្ម​លើ​រុស្ស៊ីដោយ​រឹតបន្តឹង​ការ​ចូល​ប្រើប្រាស់​ទីផ្សារ​ហិរញ្ញវត្ថុពីសំណាក់ភាគី។<ref>{{Cite web|date=2022-02-23|title=EU's Russia sanctions to take effect on Wednesday |url=https://www.reuters.com/world/europe/eus-russia-sanctions-take-effect-wednesday-2022-02-23/|access-date=24 កុម្ភៈ 2022|website=Reuters}}</ref> *២៤ កុម្ភៈ – វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន៖ រុស្សីបានបើក[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការឈ្លានពានមកលើប្រទេសអ៊ុយក្រែន]] ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យប្រទេសមួយចំនួនសម្រេចដាក់ទណ្ឌកម្មធ្ងន់ធ្ងរមកលើរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=27 កុម្ភៈ 2022|website=MSN}}</ref> *២៧ កុម្ភៈ **វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន៖ លោកពូទីនបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងនុយក្លេអ៊ែររបស់រុស្ស៊ីស្ថិតក្នុង"ការប្រុងប្រយ័ត្នពិសេស"កម្រិតខ្ពស់ ដើម្បីជាការឆ្លើយតបទៅនឹងអ្វីដែលលោកហៅថា "សេចក្តីថ្លែងការណ៍ប្រទូស្ត"ដោយអង្គការណាតូ។<ref>{{Cite web|title=Putin puts Russia's strategic nuclear force on 'special alert'|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621b8157ec502b53cd47ff90%26Putin%20puts%20Russia%27s%20strategic%20nuclear%20force%20on%20%27special%20alert%27%262022-02-27T13%3A51%3A04.554Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:6edf34e2-6258-47ae-88a7-13fcf8922a0d&pinned_post_asset_id=621b8157ec502b53cd47ff90&pinned_post_type=share|access-date=3 មីនា 2022|date=27 February 2022|website=BBC News}}</ref> ទង្វើនេះត្រូវបានថ្កោលទោសដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{Cite web|title=US calls Putin's nuclear move 'totally unacceptable'|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=621b87b7980bea49f4b7a4e8%26US%20calls%20Putin%27s%20nuclear%20move%20%27totally%20unacceptable%27%262022-02-27T14%3A17%3A28.441Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:c7989c87-41c1-49d9-b9e7-2869c14f73fa&pinned_post_asset_id=621b87b7980bea49f4b7a4e8&pinned_post_type=share|access-date=3 មីនា 2022|date=27 February 2022|website=BBC News}}</ref> **វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន៖ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមៀរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានប្រកាសថា គណៈប្រតិភូអ៊ុយក្រែន និងរុស្ស៊ីបានយល់ព្រមជួបប្រជុំគ្នា ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌជាមុន។<ref>{{Cite web|title=Ukraine's foreign minister: Ukraine-Russia talks with no preconditions 'already a victory'|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/27/russia-ukraine-latest-news-missile-strikes-on-oil-facilities-reported-as-some-russian-banks-cut-off-from-swift-system-live?filterKeyEvents=false&page=with:block-621b8cf48f0873d0384b22bb#block-621b8cf48f0873d0384b22bb|access-date=3 មីនា 2022|date=27 February 2022|website=The Guardian}}</ref> **វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន៖ បណ្តាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបប្រកាសហាមឃាត់ការហោះហើររុស្ស៊ីនៅក្នុងដែនអាកាសរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite web|title=Russian flights will be banned from the airspace of 20 European nations|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/27/airspace-russia-flights-european-countries-ban/|access-date=3 កុម្ភៈ 2022|date=27 February 2022|website=The Washington Post}}</ref> **នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស (២០២២)|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប្រទេសបេឡារុសបានបោះឆ្នោតដកហូតច្បាប់លក្ខខណ្ឌគ្មាននុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន និងអនុញ្ញាតឱ្យកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចូលជ្រកក្នុងប្រទេសខ្លួនជាអចិន្ត្រៃយ៍។<ref>{{Cite web|title=Belarus referendum approves proposal to renounce non-nuclear status - agencies|url=https://www.reuters.com/world/europe/launchpad-russias-assault-ukraine-belarus-holds-referendum-renounce-non-nuclear-2022-02-27/|access-date=3 មីនា 2022|date=27 February 2022|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|title=Belarus opens door for Russian nuclear weapons as Putin ally moves to commit troops |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/28/belarus-opens-door-russian-nuclear-weapons-putin-ally-moves/|access-date=3 មីនា 2022|date=28 February 2022|website=The Telegraph}}</ref> *២៨ កុម្ភៈ **[[ក្រុមប្រឹក្សាអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ]] (IPCC) បានចេញផ្សាយផ្នែកទីពីរនៃរបាយការណ៍វាយតម្លៃទីប្រាំមួយរបស់ខ្លួនស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។ វាបានសន្និដ្ឋានថាផលប៉ះពាល់ជាច្រើនឥឡូវនេះ"មិនអាចនឹងត្រឡប់បានវិញទេ"។<ref>{{Cite web|title=IPCC issues ‘bleakest warning yet’ on impacts of climate breakdown |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/feb/28/ipcc-issues-bleakest-warning-yet-impacts-climate-breakdown|access-date=5 មីនា 2022|date=28 February 2022|website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web|title=Climate change: a threat to human wellbeing and health of the planet. Taking action now can secure our future |url=https://www.ipcc.ch/2022/02/28/pr-wgii-ar6/|access-date=5 មីនា 2022|date=28 February 2022|website=IPCC}}</ref> **វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន៖ អង្គការសហប្រជាជាតិបានរាយការណ៍ថាជនភៀសខ្លួនជាង ៥០០,០០០ នាក់បានភៀសខ្លួនពីអ៊ុយក្រែនទៅប្រទេសជិតខាង។<ref>{{Cite web|title=500,000+ refugees flee Ukraine since Russia waged war |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-migration-united-nations-454ae620724d3b91208ce63c0128fa69|access-date=5 មីនា 2022|date=28 February 2022|website=AP}}</ref> **វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន៖ ស្ថាប័នគ្រប់គ្រងបាល់ទាត់ [[ហ្វីហ្វា]] និង [[យូអេហ្វា]] បញ្ឈប់ក្លឹប និងក្រុមជម្រើសជាតិរុស្ស៊ីពីការចូលរួមប្រកួតទាំងអស់។<ref>{{Cite web|title=Ukraine crisis: Fifa and Uefa suspend all Russian clubs and national teams |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567|access-date=5 មីនា 2022|date=28 February 2022|website=BBC News}}</ref> **[[វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២២|វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុរុស្ស៊ី]]៖ ជាសកម្មភាពមួយមិនធ្លាប់កើតមានពីមុនមក ប្រទេស[[ស្វីស]] [[ម៉ូណាកូ]] [[សិង្ហបុរី]] និង[[កូរ៉េខាងត្បូង]]បានរួមគ្នាដាក់ទណ្ឌកម្មឯកតោភាគីលើប្រទេសរុស្ស៊ី មានដូចជាការគ្រប់គ្រងការនាំចេញ និងការបង្កកទ្រព្យសម្បត្តិជាដើម។<ref>{{Cite web|title=In rare stand, South Korea, Singapore unveil sanctions on Russia|url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/2/28/in-rare-stand-south-korea-singapore-unveil-sanctions-on-russia|access-date=5 មីនា 2022|date=28 February 2022|website=Al Jazeera}}</ref><ref>{{Cite web|title=Monaco clamps down on Russian assets after Ukraine invasion|url=https://www.reuters.com/business/wealth-hub-monaco-also-clamping-down-russian-assets-following-ukraine-invasion-2022-02-28/|access-date=5 មីនា 2022|date=28 February 2022|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|title=Neutral Swiss join EU sanctions against Russia in break with past|url=https://www.reuters.com/world/europe/neutral-swiss-adopt-sanctions-against-russia-2022-02-28/|access-date=5 មីនា 2022|date=28 February 2022|website=Reuters}}</ref> ===មីនា=== * ១ មីនា ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ អង្គការ[[អត្តពលកម្មពិភពលោក]]បានដកសិទ្ធិ​រុស្ស៊ី និង​បេឡារុស មិន​ឱ្យ​ចូលរួមប្រកួត​ក្នុង​ព្រឹត្តិការណ៍​ទាំង​អស់របស់ខ្លួន។<ref>{{Cite web|title=World Athletics joins sporting bodies in banning Russian and Belarusian athletes|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/badminton-swimming-federations-ban-athletes-russia-belarus-2022-03-01/|access-date=1 មីនា 2022|date=1 March 2022|website=Reuters}}</ref> ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ នៅក្នុងសម័យប្រជុំបន្ទាន់មួយ រដ្ឋសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដោយបដិសេធចំពោះសកម្មភាពឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន និងអំពាវនាវឱ្យមានការដកកងកម្លាំងឈ្លានពានជាបន្ទាន់។<ref>{{Cite web|title=UN votes to condemn Russia's invasion of Ukraine and calls for withdrawal|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/02/united-nations-russia-ukraine-vote|access-date=2 March 2022|date=2 March 2022|website=The Guardian}}</ref> * ២ មីនា ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ រុស្ស៊ី​​បាន​[[សមរភូមិគែរសុន|វាយដណ្តើម​យក​ទីក្រុង​ធំ​ដំបូង]]ពីអ៊ុយក្រែនគឺទីក្រុងកំពង់ផែជាប់សមុទ្រខ្មៅហៅ[[គែរសុន]] ខណៈដែលការបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់មីស៊ីលកាន់តែកែនឡើងនៅទូទាំងទឹកដីអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web|title=Russia aims to erase Ukraine, says Zelenskiy, as bombardment intensifies|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/02/ukraine-cities-bombardment-russia-attack-kyiv-kharkiv-russian-war-invasion|access-date=2 March 2022|date=2 March 2022|website=The Guardian}}</ref> ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ អង្គការសហប្រជាជាតិបានរាយការណ៍ថា ជនភៀសខ្លួនប្រមាណជាងមួយលាននាក់កំពុងតែ[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ ២០២២|រត់ភៀសខ្លួន]]ពីអ៊ុយក្រែនទៅកាន់ប្រទេសផ្សេងទៀត។<ref>{{Cite web|title=A million refugees have now fled Ukraine since the start of the war, U.N. says|url=https://www.npr.org/2022/03/02/1084100763/1-million-refugees-fled-ukraine|access-date=3 មីនា 2022|date=2 March 2022|website=NPR}}</ref> ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]]បានចាប់ផ្តើមការស៊ើបអង្កេតលើ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]]ដែលបង្កដោយរុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web|title=War crimes court prosecutor opens Ukraine investigation|url=https://www.reuters.com/world/europe/war-crimes-court-prosecutor-opens-ukraine-investigation-statement-2022-03-02/|access-date=3 មីនា 2022|date=3 March 2022|website=Reuters}}</ref> * ៣ មីនា ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ រុស្ស៊ី​ត្រូវ​បាន​មេដឹកនាំ​ពិភពលោក​ថ្កោលទោស​បន្ទាប់ពី​​ការវាយប្រហារ​លើ[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា]]ដែលជារោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរធំជាងគេបំផុតនៅអឺរ៉ុប ហើយនាំឱ្យមានភ្លើងឆាបឆេះនៅទីតាំងនោះ។<ref>{{Cite web|title=Ukraine nuclear plant: Russia in control after shelling|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60613438|access-date=4 March 2022|date=4 March 2022|website=BBC News}}</ref> **[[រដ្ឋសភាអាមេនី]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងឧស្សាហកម្មបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់គឺលោក[[វ៉ាហាន កាឆាទូរីយ៉ង់]]ជា[[ប្រធានាធិបតីអាមេនី|ប្រធានាធិបតីថ្មី]] បន្ទាប់ពីលោក[[អាមែន សារគីស៊ាន]]បានលាឈប់ពីតំណែង។<ref>{{Cite web |title=Armenian Lawmakers Elect Former Minister Khachatrian As President |url=https://www.rferl.org/a/armenia-khachatrian-elected-president/31734110.html |access-date=21 តុលា 2022 |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}</ref> * ៤–១៣ មីនា – កីឡា[[ប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២២]] បានប្រារព្ធ​ធ្វើ​នៅ​ទីក្រុង​[[ប៉េកាំង]] ប្រទេស​[[ចិន]] ដោយប៉េកាំងបានក្លាយជាទីក្រុងដំបូងគេបង្អស់ដែលធ្វើជាម្ចាស់ទទួលទាំងកីឡា[[ប៉ារ៉ាឡាំពិកហ្គេមរដូវក្តៅ|ប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវក្តៅ]] និង[[ប៉ារ៉ាឡាំពិកហ្គេមរដូវរងា|រដូវរងា]]។<ref>{{cite web|title=Where are the next Paralympic Winter Games?|url=https://paralympics.org.nz/news/where-are-the-next-paralympic-winter-games/|date=February 24, 2022|accessdate=3 មីនា 2022}}</ref> * ៤ មីនា – បុរសអាហ្វហ្កានីស្ថានម្នាក់ដែលត្រូវជាសមាជិកក្រុម[[រដ្ឋឥស្លាម–ខេត្តខូរ៉ាសាន]]បានធ្វើ[[ការវាយប្រហារអត្តឃាត]]លើ[[ឥស្លាមស៊ីយ៉ានៅឧបទ្វីបឥណ្ឌា|វិហារឥស្លាមស៊ីយ៉ា]]នៅក្រុង[[ពេសាវ៉ា]] ខេត្ត[[ខៃប៊ឺរប៉ាកទូនខ្វា]] ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]] ដោយ​បាន​សម្លាប់​មនុស្ស​ចំនួន ៦៣ នាក់​។<ref>[http://www.dw.com/en/pakistan-dozens-killed-in-peshawar-mosque-explosion/a-61010752 Pakistan: Dozens killed in Peshawar mosque explosion]</ref> * ៧ មីនា – វិបត្តិជំងឺកូវីដ-១៩៖ ចំនួនអ្នកស្លាប់ទូទាំងពិភពលោកដោយសារជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនលើស ៦ លាននាក់។<ref>{{cite web|title=Global Covid-19 deaths surpass 6 million|url=https://edition.cnn.com/2022/03/07/health/global-covid-deaths-surpass-six-million/index.html|website=cnn.com|date=March 7, 2022|access-date=7 មីនា 2022}}</ref> * ៨ មីនា – សហរដ្ឋអាមេរិក និងអង់គ្លេសបានប្រកាសហាមនាំ ចូល[[ឧស្សាហកម្មប្រេងកាតនៅរុស្ស៊ី|ប្រេងកាតរបស់រុស្ស៊ី]] ខណៈពេលដែលសហភាពអឺរ៉ុបចេញសេចក្តីប្រកាសកាត់បន្ថយពីរភាគបីនូវតម្រូវការឧស្ម័នរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=War in Ukraine: West hits Russia with oil bans and gas curbs|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-60666251|website=bbc.co.uk|date=March 8, 2022|access-date=8 មីនា 2022}}</ref> * ៩ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូងឆ្នាំ២០២២]]៖ បេក្ខភាព​[[​គណបក្ស​អំណាច​ប្រជាជន​ (កូរ៉េខាងត្បូង)|គណបក្ស​អំណាច​ប្រជាជន]]​ លោក[[យូន សកយ៉ល]]​ត្រូវ​បាន​ជាប់​ឆ្នោត​ជា​ប្រធានាធិបតី​កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង។<ref>{{cite news|last=Hyun-woo|first=Nam|date=2022-03-09|title=Yoon Suk-yeol wins presidential election|work=Korea Times|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2022/03/803_325233.html|accessdate=2022-03-09}}</ref> ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ រុស្ស៊ីត្រូវបានថ្កោលទោសដោយមេដឹកនាំពិភពលោកបន្ទាប់ពីការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលដែលបានបំផ្លាញមន្ទីរពេទ្យរួមមានបន្ទប់សម្ភព និងកុមារ។<ref>{{cite web|title=Children under rubble, says Zelensky, as Russia bombs hospital|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60657155|website=bbc.co.uk|date=March 9, 2022|access-date=9 មីនា 2022}}</ref> ** អ្នកស្រាវជ្រាវនៅតំបន់[[អង់តាក់ទិក]]បានប្រកាសរកឃើញ ''[[អិនឌូរេនស៍ (សំពៅ)|អិនឌូរេនស៍]]'' ដែលជាសំពៅលិចចូលទៅក្នុងសមុទ្រនៅ[[ឆ្នាំ ១៩១៥]] អំឡុងពេលបម្រើបេសកកម្មរុករករបស់លោក[[អ៊េរណេស្ត ស៊ែកលតុន]]។<ref>{{Cite web|title=Endurance: Shackleton's lost ship is found in Antarctic|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-60662541|access-date=9 មីនា 2022|date=9 March 2022|website=BBC News}}</ref> * ១០ មីនា – [[រដ្ឋសភាហុងគ្រី]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងអតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកិច្ចការគ្រួសារគឺ លោកស្រី[[កាតាលីន ណូវ៉ាក់]] ជា[[ប្រធានាធិបតីហុងគ្រី|ប្រធានាធិបតីថ្មី]]នៃប្រទេស[[ហុងគ្រី]]ក្នុងសំឡេង ១៣៧-៥១។<ref>{{Cite web |title=Hungary elects Katalin Novak, first-ever female president |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/10/hungary-elects-katalin-novak-first-ever-woman-president |access-date=22 តុលា 2022 |website=www.aljazeera.com }}</ref> * ១១ មីនា – លោក[[កាព្រីយ៉ែល បូរិច]]បានស្បថចូលកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីឈីលី]]។ លោកបានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋវ័យក្មេងបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រឈីលី និងជាប្រធានាធិបតីដំបូងដែលបានកើតក្នុង[[របបផ្តាច់ការយោធាឈីលី (១៩៧៣–១៩៩០)|របបផ្តាច់ការយោធា]]របស់លោក[[អ៊ូហ្គូស្តូ ពីណូឆេត]]។<ref>{{Cite news|last=Villegas|first=Alexander|date=2022-03-11|title=Chile's Boric sworn in as president in sharp political shift|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/americas/hope-uncertainty-chile-shifts-left-under-boric-2022-03-11/|access-date=11 មីនា 2022}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-03-11|title=Gabriel Boric, 36, sworn in as president to herald new era for Chile|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/11/gabriel-boric-chile-president-new-era|access-date=11 មីនា 2022|website=the Guardian}}</ref> *១២ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីតួកមេនីស្ថានឆ្នាំ២០២២]]៖ លោក[[ស៊ែរដារ ប៊ែរឌីមូហាមេដូ]] ដែលជាកូនប្រុសរបស់អតីតប្រធានាធិបតីលោក[[ហ្គួរបានហ្គូលី ប៊ែរឌីមូហាមេដូ]] បានឈ្នះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីដោយទទួលបានសម្លេងគាំទ្រសរុប ៨៩%។<ref>{{Cite web |title=As Expected, Son Of Turkmen Leader Easily Wins Election In Familial Transfer Of Power |url=https://www.rferl.org/a/turkmenistan-serdar-berdymukhammedov-presidency/31753690.html |access-date=15 មីនា 2022 |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty |archive-date=22 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322024350/https://www.rferl.org/a/turkmenistan-serdar-berdymukhammedov-presidency/31753690.html |url-status=live }}</ref> *១៦ មីនា – ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ ២០២២៖ ការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសរបស់រុស្ស៊ីលើរោងមហោស្រពម៉ារីយ៉ូប៉ូល បានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ ៦០០ នាក់។<ref>{{cite news |last1=Hinnant |first1=Lori |last2=Chernov |first2=Mstyslav |last3=Stepanenko |first3=Vasilisa |title=AP evidence points to 600 dead in Mariupol theater airstrike |url=https://apnews.com/article/Russia-ukraine-war-mariupol-theater-c321a196fbd568899841b506afcac7a1 |access-date=21 តុលា 2022 |work=Associated Press |date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504121004/https://apnews.com/article/Russia-ukraine-war-mariupol-theater-c321a196fbd568899841b506afcac7a1 |archive-date=4 ឧសភា 2022}}</ref> *២១ មីនា – ជើងហោះហើរលេខ ៥៧៣៥ របស់ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ [[ឆៃណាអ៊ីស្ទើនអ៊ែឡាញ|China Eastern Airlines]] បានធ្លាក់នៅតំបន់[[ក្វាងស៊ី]] ប្រទេស[[ចិន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សទាំង ១៣៣ នាក់នៅលើយន្តហោះ។ * ២៤ មីនា – ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ អង្គការណាតូបានប្រកាសថា ក្រុមប្រយុទ្ធថ្មីចំនួន ៤ ដែលមានទាហានសរុប ៤០,០០០ នាក់ នឹងត្រូវដាក់ពង្រាយនៅក្នុងប្រទេស[[ប៊ុលការី]] [[ហុងគ្រី]] [[រូម៉ានី]] និង[[ស្លូវ៉ាគី]] រួមជាមួយនឹងការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការគំរាមកំហែងគីមី ជីវសាស្ត្រ វិទ្យុសកម្ម និងនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{cite web|title=Nato to send 40,000 more troops to Eastern Europe|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60856533|website=BBC News|date=24 March 2022|access-date=24 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=Nato leaders agree to strengthen eastern defences|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/24/russia-ukraine-war-latest-news-zelenskiy-expects-meaningful-steps-at-nato-eu-and-g7-summits-live?page=with:block-623c771a8f0867da37217e9a#block-623c771a8f0867da37217e9a|website=The Guardian|date=24 March 2022|access-date=24 មីនា 2022}}</ref> * ២៥ មីនា – ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានប្រកាសថា ដំណាក់កាលដំបូងនៃប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួន "ជាទូទៅ" ត្រូវបានបញ្ចប់ ដោយនិយាយថាប្រទេសខ្លួននឹងផ្តោតលើ "ការរំដោះ" នៃតំបន់[[ដូនបាស]]ភាគខាងកើតរបស់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|title=Ukraine war: Russia to focus on 'liberating' Donbass region as it says first phase of invasion mostly complete|url=https://news.sky.com/story/ukraine-war-joe-biden-to-meet-ukrainian-refugees-after-warning-of-chemical-attack-response-as-boris-johnson-hits-back-at-kremlin-anti-russian-claim-12574539|website=Sky News|date=25 March 2022|access-date=25 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=First phase of Ukraine war over, Russia says|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60856533|website=BBC News|date=25 March 2022|access-date=25 មីនា 2022}}</ref> * ២៩​ មីនា – [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ]]ត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលជាសមាជិក[[សហគមន៍អាហ្វ្រិកខាងកើត]]។<ref>{{Cite web |date=2022-03-29 |title=DR Congo joins East African bloc |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/dr-congo-joins-east-african-bloc-3764212 |access-date=22 តុលា 2022 |website=The East African }}</ref> * ៣១ មីនា – ពិព័រណ៍[[អ៊ិចស្ប៉ូ ២០២០]] បានបិទទ្វានៅទីក្រុង[[ឌូបៃ]] បន្ទាប់ពីដំណើរការអស់រយៈពេល ៦ ខែកន្លងមកដោយដំបូងគ្រោង​នឹងបើកដំណើរការឡើង​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១០ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​២០២១ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានពន្យារ ដោយសារតែ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩|វិបត្តិជំងឺកូវីដ-១៩]]។<ref>{{Cite web|last=Magyar|first=Judith|title=SAP BrandVoice: Experience Expo 2020 Dubai – A Window To The Future|url=https://www.forbes.com/sites/sap/2022/01/07/experience-expo-2020-dubai--a-window-to-the-future/|access-date=13 មករា 2022|website=Forbes}}</ref> === មេសា === * ៣ មេសា ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ ខណៈ​កម្លាំង​រុស្ស៊ីកំពុង​ដក​ថយ​ពី​តំបន់​ក្បែរ​ក្រុង​កៀវ អ៊ុយក្រែនបានធ្វើការចោទប្រកាន់រុស្ស៊ីពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម]] ចំពេលមានភស្តុតាងនៃការសម្លាប់ជនស៊ីវិលដោយមិនរើសមុខ ដូចជានៅក្រុង[[ការសម្លាប់រង្គាលប៊ូឆា|ប៊ូឆា]]ជាដើម។<ref>{{cite web|title=Russia-Ukraine war latest: Russian actions 'look exactly like war crimes', says Ukraine; explosions seen in Odesa – live|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/apr/03/russia-ukraine-war-latest-russian-retreat-from-kyiv-reveals-atrocities-against-civilians-say-ukrainians-live|website=The Guardian|date=3 April 2022|access-date=3 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=Killings in Bucha are deliberate massacre - Ukraine|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706|website=BBC News|date=3 April 2022|access-date=3 April 2022}}</ref> ** ការបោះឆ្នោតជុំទីពីរនៃ[[ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកាឆ្នាំ ២០២២]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយបេក្ខភាពប្រធានាធិបតីមកពី[[គណបក្សវឌ្ឍនភាពសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ]]គឺលោក [[រ៉ូឌ្រីកូ ឆាវ៉េស រ៉ូប្លេស]] ត្រូវគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតី។<ref>{{Cite web |title=Economist Rodrigo Chaves elected Costa Rica's president |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/4/economist-rodrigo-chaves-elected-costa-ricas-president |access-date=3 កញ្ញា 222 |website=www.aljazeera.com }}</ref> * ៤ មេសា &#x2013;[[ក្រុមប្រឹក្សាអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ]] (IPCC) បានចេញផ្សាយផ្នែកទីបីនិងចុងក្រោយនៃ[[របាយការណ៍វាយតម្លៃទី ៦ របស់ក្រុមប្រឹក្សាអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ|របាយការណ៍វាយតម្លៃទី៦]] ស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដោយព្រមាន​ថា [[ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់|ការ​បញ្ចេញ​ឧស្ម័ន​ផ្ទះ​កញ្ចក់]]នឹងកើនឡើង​ដល់​កម្រិត​ខ្ពស់​បំផុត​នៅ​[[ឆ្នាំ​ ២០២៥|ឆ្នាំ​២០២៥]] និងត្រូវ​ធ្លាក់​ចុះវិញប្រមាណ​ ៤៣% ​នៅ​[[ឆ្នាំ​ ២០៣០]] ដើម្បីកំណត់កំណើនកម្តៅផែនដីត្រឹម ១.៥ °C (២.៧ °F)។<ref>{{cite web|title=It's over for fossil fuels: IPCC spells out what's needed to avert climate disaster|url=https://www.theguardian.com/environment/2022/apr/04/its-over-for-fossil-fuels-ipcc-spells-out-whats-needed-to-avert-climate-disaster|website=The Guardian|date=4 April 2022|access-date=4 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=The evidence is clear: the time for action is now. We can halve emissions by 2030.|url=https://www.ipcc.ch/2022/04/04/ipcc-ar6-wgiii-pressrelease/|website=IPCC|date=4 April 2022|access-date=4 April 2022}}</ref> * ៦ មេសា &#x2013; [[ហ្វូស៊ីល]]សត្វ[[ឌីណូស័រ|ដាយណូស័រ]]ដំបូងគេដែលជាប់ទាក់ទងនឹង[[រណ្ដៅឈីក្សូលូប|ឥទ្ធិពលទង្គិចឈីក្សូលូប]] ត្រូវបានរាយការណ៍ដោយក្រុមបុរាណវិទូ។<ref>{{cite web|title=Tanis: 'First dinosaur fossil linked to asteroid strike'|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-61013740|website=BBC News|date=6 April 2022|access-date=7 April 2022}}</ref> * ៧ មេសា ** អង្គការសហប្រជាជាតិបានធ្វើការបោះឆ្នោតព្យួរប្រទេសរុស្ស៊ីពី[[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ|ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្ស]]ដោយទទួលបានលទ្ធផល ៩៣–២៤ ហើយមានប្រទេសចំនួន ៥៨ បានបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ។<ref>{{cite web|title=UN votes to suspend Russia from Human Rights Council|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/apr/07/russia-ukraine-war-nato-foreign-ministers-to-meet-as-zelenskiy-dismisses-fresh-sanctions-live-news?page=with:block-624f08fa8f0887d7b40d5d7e#block-624f08fa8f0887d7b40d5d7e|website=The Guardian|date=6 April 2022|access-date=7 April 2022}}</ref> ** លោក[[អាប់ដ្រាប៊ូ ម៉ាន់ស៊ួរ ហាឌី]] [[ប្រធានាធិបតីយេម៉ែន]] បានចុះចេញពីតំណែង និងរួមទាំងដកលោក[[អាលី ម៉ូសេន អាល់-អាម៉ារ]]ចេញពីតំណែងអនុប្រធានាធិបតីផងដែរ ដោយផ្ទេរអំណាចការិយាល័យទាំងពីរទៅឱ្យ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី]]ដែលមានសមាជិកប្រាំបីរូបដែលទើបបង្កើតថ្មីក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក [[រ៉ាស្សាត អាល់-អាលីមី]]។<ref>{{Cite news|date=2022-04-07|title=Yemen president hands power to council in major shake-up|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-61020866|access-date=10 មេសា 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Yemen president hands powers to new leadership council|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/7/yemen-president-transfers-powers-saudi-calls-for-houthis-talks|access-date=10 មេសា 2022|website=www.aljazeera.com}}</ref> ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ រុស្ស៊ីត្រូវបានថ្កោលទោសដោយមេដឹកនាំពិភពលោកបន្ទាប់ពីមីស៊ីលរុស្ស៊ីបានបុកចំ[[ការវាយប្រហារស្ថានីយ៍រថភ្លើងក្រាម៉ាតុស្ក|ស្ថានីយ៍រថភ្លើងក្រាម៉ាតុស្ក]] ហើយជាលទ្ធផលបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលចំនួន ៥៩ នាក់ដែលព្យាយាមជម្លៀសខ្លួនដោយក្នុងនោះរួមមានទាំងកុមារចំនួនប្រាំពីរនាក់ផងដែរ។<ref>{{cite web|title=Dozens dead after railway station hit by rockets - Ukraine|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-61032786|website=BBC News|date=8 April 2022|access-date=8 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=World leaders condemn Kramatorsk railway strike|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-04-08-22/h_ee8bb09a249eb71e3e784ae880646e4e|website=CNN|date=8 April 2022|access-date=8 April 2022}}</ref> ** [[តម្លៃស្បៀងអាហារ|តម្លៃស្បៀងអាហារសកល]]បានកើនឡើងដល់កម្រិតខ្ពស់បំផុតចាប់តាំងពី[[សន្ទស្សន៍តម្លៃស្បៀងអាហារនៃអង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម|សន្ទស្សន៍តម្លៃស្បៀងអាហារ]]របស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានចាប់បង្កើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៩០ មក ដោយតម្លៃទំនិញដូចជា[[ស្រូវសាលី]]បានកើនឡើងជិត ២០% ដែលជាលទ្ធផលនៃវិបត្តិនៅអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|title=Global food prices rise to highest ever levels after Russian invasion|url=https://www.theguardian.com/global-development/2022/apr/08/global-food-prices-rise-to-highest-ever-levels-after-russian-invasion-ukraine-wheat|website=The Guardian|date=8 April 2022|access-date=8 April 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=FAO Food Price Index|url=https://www.fao.org/worldfoodsituation/foodpricesindex/en/|website=FAO|date=8 April 2022|access-date=8 មេសា 2022}}</ref> * ១១ មេសា – [[រដ្ឋសភាប៉ាគីស្ថាន]]បានជ្រើសតាំង[[មេដឹកនាំបក្សប្រឆាំង]]លោក[[សេបាហ្ស សារីហ្វ]] ជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉ាគីស្ថាន]] បន្ទាប់​ពី​លោក[[អ៊ីមរ៉ាន ខាន]]ត្រូវ​បាន​គេ​ដកចេញពី​តំណែង​ក្រោយ​មាន​[[ចលនា​មិន​ទុក​ចិត្ត​ប្រឆាំង​លោកអ៊ីមរ៉ាន ខាន|ចលនា​មិន​ទុក​ចិត្ត]]កើតឡើង​ពីរ​ថ្ងៃ​មុន។<ref>{{cite web|title=Pakistan Prime Minister Imran Khan ousted as country's leader following vote of no-confidence|url=https://edition.cnn.com/2022/04/09/asia/imran-khan-voted-out-pakistan-prime-minister-intl-hnk/index.html|website=CNN|date=9 April 2022|access-date=10 April 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=2022-04-11|title=Pakistan: Shehbaz Sharif chosen as PM after week-long uncertainty|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61063386|access-date=11 មេសា 2022}}</ref> * ១៣ មេសា – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]៖ ចំនួនករណីនៃជំងឺកូវីដ-១៩ បានកើនលើសពី ៥០០ លានករណីនៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>{{cite news|last=Falconer|first=Rebecca|date=April 13, 2022|title=World surpasses half a billion confirmed COVID cases|work=Axios|url=https://www.axios.com/world-covid-cases-surpass-500-million-67de52f9-5230-42f2-b61d-5cf195b6dd57.html|access-date=April 13, 2022|archive-date=មេសា 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413070623/https://www.axios.com/world-covid-cases-surpass-500-million-67de52f9-5230-42f2-b61d-5cf195b6dd57.html|url-status=dead}}</ref> * ១៤ មេសា &#x2013; ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២៖ នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ីឈ្មោះ ''[[នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ីម៉ូសក្វា|ម៉ូសក្វា]]'' (Moskva) បានក្លាយជានាវាចម្បាំងដ៏ធំបំផុតដែល[[ការលិចរបស់នាវាម៉ូសក្វា|ត្រូវបានលិច]]ខណៈពេលកំពុងបំពេញបេសកកម្មរបស់ខ្លួនចាប់តាំងពីចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] មក ភាគីអ៊ុយក្រែន​បានអះអាង​ថា វាត្រូវបានលិចដោយសារតែត្រូវគ្រាប់មីស៊ីលរបស់ខ្លួនខណៈដែលរុស្ស៊ីវិញបានអះអាងថា វាបានលិចអំឡុងពេលអាកាសធាតុព្យុះភ្លៀងក្រោយមានអគ្គិភ័យឆាបឆេះលើនាវា។<ref>{{cite web|title=Russian warship: Moskva sinks in Black Sea|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-61114843|website=BBC News|date=15 April 2022|access-date=15 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|website=The Guardian|date=15 April 2022|access-date=15 មេសា 2022}}</ref> * ១៩ មេសា – ការបោះឆ្នោតជុំទីពីរនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីទីម័រខាងកើតឆ្នាំ២០២២]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើង ហើយបេក្ខភាពរបស់គណបក្ស[[សមាជជាតិដើម្បីការកសាង]]គឺលោក[[ហ្សូសេ រ៉ាម៉ូស-អូរតា]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតី។<ref>{{Cite web|date=2022-04-20|title=Nobel laureate Ramos-Horta wins East Timor's presidential election|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20220420-nobel-laureate-ramos-horta-wins-east-timor-s-presidential-election|access-date=21 មេសា 2022|website=France 24}}</ref><ref>{{Cite web|last=France-Presse|first=Agence|date=2022-04-20|title=Timor-Leste presidential election: José Ramos-Horta wins in landslide|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/21/timor-leste-presidential-election-jose-ramos-horta-wins-in-landslide|access-date=21 មេសា 2022|website=the Guardian}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ramos-Horta takes commanding lead in East Timor presidential vote|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/20/east-timor-ramos-horta-takes-strong-lead-in-presidential-vote|access-date=21 មេសា 2022|website=www.aljazeera.com}}</ref> * ២០ មេសា – ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍អឺរ៉ុបខាងត្បូង បានប្រកាសពីការរកឃើញ[[មីក្រូណូវ៉ា]]។<ref>{{Cite web |first=Kelly |last=Kizer Whitt |url=https://earthsky.org/space/micronovas-small-mighty-like-nova-explosions/|title = Micronovas are new! They're small, but mighty |work=EarthSky|date = 25 April 2022}}</ref> * ២២ មេសា &#x2013; Large Hadron Collider បានចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការពេញលេញវិញបន្ទាប់ពីរយៈពេលបីឆ្នាំ។<ref>{{cite web|title=LHC restarts|url=https://home.cern/news/news/accelerators/large-hadron-collider-restarts|website=CERN|date=22 April 2022|access-date=22 មេសា 2022|archivedate=21 វិច្ឆិកា 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121072005/https://home.cern/news/news/accelerators/large-hadron-collider-restarts|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Large hadron collider: A revamp that could revolutionise physics|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-61149387|website=BBC News|date=22 April 2022|access-date=22 April 2022}}</ref> * ២៤ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនីឆ្នាំ២០២២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកទាំង ៩០ រូបនៃ[[រដ្ឋសភា​ស្លូវេនី]] ហើយ[[គណបក្ស​ចលនា​សេរីភាព​ (ស្លូវេនី)|គណបក្ស​ចលនា​សេរីភាព]]​បានក្លាយ​ជា​គណបក្ស​ធំ​ជាង​គេ ដោយ​ដណ្តើម​បាន​អាសនៈ​ចំនួន ៤១ ក្នុង​ចំណោមអសនៈសរុបទាំង ៩០។<ref>{{Cite web|date=2022-04-24|title=Slovenia's Janša defeated by opposition liberal Freedom Movement|url=https://www.euronews.com/2022/04/24/slovenians-out-to-vote-with-no-single-party-projected-to-rule-without-coalition|access-date=25 មេសា 2022|website=euronews}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lihtenvalner|first=Katja|date=2022-04-24|title=Slovenia's populist PM loses election to environmentalist party-election commission|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovenias-populist-pm-faces-close-election-race-against-environmentalist-party-2022-04-23/|access-date=25 មេសា 2022}}</ref> * ២៧ មេសា – សហភាព​អឺរ៉ុប​បានចោទប្រកាន់​រុស្ស៊ី​ពី​បទ​ប្រទាញផលប្រយោជន៍​បន្ទាប់ពី​ប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់​ឧស្ម័ន​ដល់ប្រទេសប៉ូឡូញ និង​ប៊ុលការី ត្រូវបានបញ្ឈប់ដោយក្រុមហ៊ុនថាមពលយក្ស[[កាហ្សប៉្រុម]] (Gazprom)។<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/27/russia-accused-of-blackmail-gazprom-gas-supplies-poland-bulgaria-halted|title=Russia accused of blackmail after gas supplies to Poland and Bulgaria halted|date=27 April 2022|accessdate=27 មេសា 2022|work=The Guardian}}</ref> * ២៨ មេសា &#x2013; [[សភាតំណាងរាស្ត្រម៉ុងតេណេគ្រោ]] បានជ្រើសតាំងរដ្ឋាភិបាលថ្មី ដែលមានលោក[[ឌ្រីតង់ អាបាសូវិច]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី បន្ទាប់​ពី​មាន​ចលនា​មិន​ទុក​ចិត្ត​ប្រឆាំង​នឹង​រដ្ឋាភិបាល​លោក[[ហ្សាដ្រាវកូ គ្រីវ៉ូកាពិច]]។<ref>{{Cite web|date=2022-04-29|title=Montenegro's parliament approves new minority pro-EU government|url=https://www.euronews.com/2022/04/29/montenegro-s-parliament-approves-new-minority-pro-eu-government|access-date=29 មេសា 2022|website=euronews}}</ref><ref>{{Cite news|last=Vasiljevic|first=Stevo|date=2022-04-28|title=Montenegro approves new minority government focused on joining EU|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/montenegro-approves-new-minority-government-focused-joining-eu-2022-04-28/|access-date=29 មេសា 2022}}</ref> ===ឧសាភា=== *៦ ឧសភា – [[ការរីករាលដាលនៃជំងឺអុតស្វា (២០២២)|ការរីករាលដាលនៃជំងឺអុតស្វា]]៖ ការរីករាលដាលនៃ[[ជំងឺអុតស្វា]]បានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពីគេបានរកឃើញករណី[[វីរុសអុតស្វា]]ដំបូងគេនៅឯរាជធានី[[ឡុងដ៍]]ក្នុង[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]។<ref>{{cite web |date=16 May 2022 |title=Monkeypox – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517223855/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-date=17 ឧសភា 2022 |access-date=2 កញ្ញា 2022 |website=អង្គការសុខភាពពិភពលោក}}</ref> *៩ ឧសភា **[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីស្រីលង្កា]]គឺលោក [[មហិនត្តា រាជប៉ក្សា]] បានលាឈប់ពីតំណែងដែលជាលទ្ធផលនៃបាតុកម្មតវ៉ាដ៏ធំប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកនៅទូទាំងប្រទេស។ រយៈពេលបីថ្ងៃក្រោយ តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រីក៏ត្រូវបានស្នងបន្តដោយលោក [[រ៉ានីល វីក្រេម៉េស៊ីងហេ]]។<ref>{{Cite web |date=2022-05-09 |title=Prime Minister Mahinda Rajapaksa resigns |url=https://www.newswire.lk/2022/05/09/prime-minister-mahinda-rajapaksa-resigns/ |access-date=2 កញ្ញា ឧសភា |website=NewsWire |archivedate=2022-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220602064822/https://www.newswire.lk/2022/05/09/prime-minister-mahinda-rajapaksa-resigns/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=More violence reported around the country : Over 100 injured |url=https://www.newswire.lk/2022/05/09/more-violence-reported-around-the-country-over-100-injured/ |access-date=2 កញ្ញា 2022 |work=NewsWire |date=9 May 2022 |archive-date=2 មិថុនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602215346/https://www.newswire.lk/2022/05/09/more-violence-reported-around-the-country-over-100-injured/ |url-status=dead }}</ref> **[[ការបោះឆ្នោតសកលហ្វីលីពីនឆ្នាំ ២០២២]]៖ លោក[[បុងបុង ម៉ាកូស]] និងលោកស្រី[[សារ៉ា ឌុយទែរតេ]]ត្រូវបានប្រជាជនហ្វីលីពីនបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា [[ប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីន]]ទី១៧ និង[[អនុប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីន]]ទី១៥។<ref>{{cite news |title=The son of late dictator Marcos has won the Philippines' presidential election |url=https://www.npr.org/2022/05/10/1097903733/ferdinand-marcos-wins-philippines-presidential-election |access-date=2 កញ្ញា ២០២២ |work=Associated Press |agency=NPR |date=10 May 2022 |location=[[ម៉ានីល]]}}</ref> *១៣ ឧសភា – [[មហាម៉េដ ប៊ីន ហ្សាយ៉េដ អាល់ ណាយ៉ាន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងជាប្រធានាធិបតីទីបីនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកំពូលសហព័ន្ធ]]បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់[[កាលីហ្វា ប៊ីន ហ្សាយ៉េដ អាល់ ណាយ៉ាន]]រយៈពេលមួយថ្ងៃមុន។<ref>{{Cite web |date=2022-05-14 |title=Sheikh Mohammed bin Zayed Al Nahyan becomes UAE's president |url=https://apnews.com/article/middle-east-dubai-united-arab-emirates-khalifa-bin-zayed-al-nahyan-558fae1df9945c18609f9c751d101cce |access-date=2 កញ្ញា 2022 |website=AP NEWS}}</ref> *១៦ ឧសភា – ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន៖ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]បានដោយជោគជ័យក្រោយពីការដកថយរបស់កងទ័ពអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web |date=2022-05-17 |title=Hundreds of Ukrainian troops evacuated from Mariupol steelworks after 82-day assault |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/16/hundreds-of-ukrainian-troops-evacuated-from-azovstal-steelworks-after-82-day-assault |access-date=2 កញ្ញា 2022 |website=the Guardian}}</ref> *២១ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោយសហព័ន្ធអូស្ត្រាលីឆ្នាំ ២០២២]]៖ [[គណបក្សពលករអូស្ត្រាលី|គណបក្សពលករ]]ដែលដឹកនាំដោយលោក[[អាន់តូនី អាល់បានីស]]បានយកឈ្នះលើរដ្ឋាភិបាលចម្រុះជាតិ/[[គណបក្សសេរីនិយមអូស្ត្រាលី|សេរីនិយម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអូស្ត្រាលី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]][[ស្កុត ម៉ូរីសុន]]។ លោកអាល់បានីសនឹងស្បថចូលកាន់តំណែងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា។<ref>{{Cite news|work=BBC News|date=2022-05-21|title=Albanese leads Labor to Australia election win|url=https://www.bbc.com/news/live/world-australia-61532469|access-date=2 កញ្ញា 2022}}</ref> ===មិថុនា=== *៤ មិថុនា – ឧត្តមសេនីយ៍ចូលនិវត្តន៍មួយរូបគឺលោក[[បាចរ៉ាំ បេហ្កាច]] ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីអាល់បានី|ប្រធានាធិបតីទីប្រាំបួន]]នៃប្រទេសអាល់បានីដោយ[[សភាតំណាងរាស្ត្រអាល់បានី|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]ក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីបួន។<ref>{{Cite web |title=Me 78 vota pro, Bajram Begaj zgjidhet Presidenti i 8-të i Shqipërisë {{!}} RTSH Lajme |url=https://lajme.rtsh.al/artikull/me-78-vota-pro-bajram-begaj-zgjidhet-presidenti-i-8-te-i-shqiperise- |access-date=2022-06-04 |website=lajme.rtsh.al |archivedate=2022-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220604171219/https://lajme.rtsh.al/artikull/me-78-vota-pro-bajram-begaj-zgjidhet-presidenti-i-8-te-i-shqiperise- |url-status=dead }}</ref> *៥ មិថុនា – មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៥០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងការវាយប្រហារដោយការបាញ់ប្រហារ និងការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកនៅទីក្រុង[[អូវ៉ូ]] ប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]]។<ref>{{Cite web |date=2022-06-05 |title=Over 50 feared dead in Nigeria church attack, officials say |url=https://apnews.com/article/nigeria-africa-religion-government-and-politics-8775c5367906bbcf43e35673dc24c9e0 |access-date=10 កញ្ញា 2022 |website=AP NEWS}}</ref> *១៤ មិថុនា – ប្រទេស[[កាណាដា]] និង[[ដាណឺម៉ាក]]បានសម្រេចបញ្ចប់ការទាមទាររៀងៗខ្លួនមកលើ[[កោះហានស៍]] ដោយកាត់បែងចែកកោះនេះជាពាក់កណ្តាល។<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61801682 Whisky Wars: Denmark and Canada strike deal to end 50-year row over Arctic island]</ref> *១៩ មិថុនា – ជុំទីពីរនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីឆ្នាំ ២០២២|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី]]បានដំណើរការ ហើយអតីតយុទ្ធជននៃ[[ចលនា ១៩ មេសា]] គឺលោក[[គូស្តាវ៉ូ ប៉េត្រូ]]ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref>{{cite web |url=https://resultados.registraduria.gov.co/presidente/0/colombia |title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Elecciones de Presidente y Vicepresidente de la República 2022 |date= |website=resultados.registraduria.gov.co |access-date=2022-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029214937/https://resultados.registraduria.gov.co/presidente/0/colombia |archive-date=2023-10-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-06-19 |title=Ex-rebel wins runoff to be Colombia's 1st leftist president |url=https://apnews.com/article/politics-gustavo-petro-colombia-caribbean-presidential-elections-2d1828677b5ab1a2eb5d277c02f1b27c |access-date=10 កញ្ញា 2022 |website=AP NEWS}}</ref> *២២ មិថុនា – គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៦.២ រ៉ិចទ័រ (Mw) បានរញ្ជួយ[[ខ្សែឌូរ៉ាន]] (ព្រំដែនបែងចែកប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន និងប៉ាគីស្ថាន) ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១,០០០ នាក់។<ref name="WP1">{{cite news |last1=Faizi |first1=Fazel Rahman |date=22 June 2022 |title=News agency: 1,000 dead, 1,500 injured in Afghan quake |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/afghanistan-earthquake-kills-at-least-155-people/2022/06/22/9c555e1c-f1ea-11ec-ac16-8fbf7194cd78_story.html |url-status=live |access-date=10 កញ្ញា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622115355/https://www.washingtonpost.com/world/afghanistan-earthquake-kills-at-least-155-people/2022/06/22/9c555e1c-f1ea-11ec-ac16-8fbf7194cd78_story.html |archive-date=22 មិថុនា 2022}}</ref><ref name="Dasgupta1">{{cite news |last1=Dasgupta |first1=Sravasti |date=22 June 2022 |title=Afghanistan earthquake: Death toll rises to 950 after major quake hits Paktika province |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/afghanistan-earthquake-today-paktika-death-toll-b2106632.html |url-status=live |access-date=10 កញ្ញា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622100028/https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/afghanistan-earthquake-death-toll-2022-b2106632.html |archive-date=22 មិថុនា 2022}}</ref> *២៣ មិថុនា – គណបក្សរបស់លោក[[ឌីគកុន មីតឆែល]]បានដណ្តើមអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលក្រឺណាតឆ្នាំ ២០២២|ការបោះឆ្នោតសកល]]ក្នុងប្រទេសក្រឺណាត ដោយបានយកឈ្នះគណបក្សរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ឃីត មីតឆែល]]។<ref>{{Cite web |title=Live blog: Grenada votes election 2022 |url=https://caribbean.loopnews.com/content/live-blog-grenada-votes-election-2022 |access-date=10 កញ្ញា 2022 |website=Loop News |archivedate=2022-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220624003814/https://caribbean.loopnews.com/content/live-blog-grenada-votes-election-2022 |url-status=dead }}</ref> *២៦ មិថុនា – មេដឹកនាំ G7 បានប្រមូលផ្តុំគ្នាសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ដើម្បីពិភាក្សាអំពីស្ថានភាពនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ ការហាមឃាត់នៃការនាំចូលរ៉ែមាសពីរុស្ស៊ីត្រូវបានប្រកាស។<ref>{{cite web|title=Ukraine war: UK joins ban on imports of Russian gold|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-61941589|website=bbc.co.uk|date=June 26, 2022|access-date=10 កញ្ញា 2022}}</ref> *២៨–៣០ មិថុនា – កិច្ចប្រជុំកំពូលរបស់អង្គការណាតូបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុងម៉ាឌ្រីដ ប្រទេសអេស្ប៉ាញ រួមជាមួយនឹងវត្តមានរបស់ប្រទេសផ្សេងៗមកពីសហភាពអឺរ៉ុប និង[[ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក]] ដែលប្រធានបទចម្បងនៃកិច្ចប្រជុំនេះគឺការស្វែងរកការរឹតបន្តឹងការការពារដោយឯកភាពបន្ទាប់ពីមានការលុកលុយរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន និងការគំរាមកំហែងជានិរន្តរភាពលើបូរណភាពទឹកដីនៃប្រទេសដទៃទៀត។<ref>{{cite web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_194990.htm |title=NATO Summit - Madrid, Spain - 28, 29 and 30 June 2022 |website=NATO.int |publisher=NATO |date=29 April 2022 |access-date=10 កញ្ញា 2022}}</ref> ===កក្កដា=== *១ កក្កដា – លោក[[យ៉ាអៀរ ឡាពីដ]]បានឡើងកាន់តំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល]] ខណៈដែកអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[ណាតាលី បេននែត]]បានផ្លាស់មកតំណែង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីប្តូរវេនអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រីប្តូរវេន]]។ របៀបបែបបទនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងព្រោះគ្មានគណបក្សណាមួយបានទទួលសំឡេងភាគច្រើនដាច់ខាតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ ២០២១|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែល]]កាលពីឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2022-07-01 |title=U.S.'s Blinken congratulates new Israeli prime minister Lapid |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/uss-blinken-congratulates-new-israeli-prime-minister-lapid-2022-07-01/ |access-date=11 កញ្ញា 2022}}</ref><ref>{{Cite web |last=CNN |first=Hadas Gold |title=A leader for all Israelis? Yair Lapid takes over as caretaker prime minister |url=https://www.cnn.com/2022/07/01/middleeast/israel-lapid-profile-mime-intl/index.html |access-date=11 កញ្ញា 2022 |website=CNN|date=July 2022 }}</ref> *៦–៣១ កក្កដា – [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីប្រចាំតំបន់អឺរ៉ុបឆ្នាំ ២០២២]] បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[អង់គ្លេស]]ដោយម្ចាស់ផ្ទះជាក្រុមដែលឈ្នះពានរង្វាន់មួយនេះ។ វាជាពានរង្វាន់ដ៏ធំដំបូងដែលប្រជាជាតិអង់គ្លេសបានឈ្នះចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៦៦ មក។<ref>{{Cite web|title=UEFA Women's EURO moved to July 2022|url=https://www.uefa.com/womenseuro/news/025c-0f3d8be5c46b-a606252552ee-1000--uefa-women-s-euro-moved-to-july-2022/|date=April 23, 2020|website=UEFA.com|access-date=11 កញ្ញា 2022}}</ref> *៧–១៧ កក្កដា – [[កីឡាវើលដ៏ហ្គេមឆ្នាំ ២០២២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ប៊ឺរមីងហាំ]] រដ្ឋ[[អាឡាបាម៉ា]] សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{Cite web|title=World Games 2021 Fact Sheet|url=https://theworldgames2021.com/wp-content/uploads/2019/08/TWG_Fact-Sheet_July-2019_RD2.pdf|website=The World Games 2021 Official Site|access-date=11 កញ្ញា 2022|archive-date=14 សីហា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814194639/https://theworldgames2021.com/wp-content/uploads/2019/08/TWG_Fact-Sheet_July-2019_RD2.pdf|url-status=dead|archivedate=2019-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190814194639/https://theworldgames2021.com/wp-content/uploads/2019/08/TWG_Fact-Sheet_July-2019_RD2.pdf}}</ref> *៨ កក្កដា – អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន លោក[[ស៊ីនហ្សូ អាបេ]]ត្រូវបានគេ[[ការធ្វើឃាតរបស់លោកស៊ីនហ្សូ អាបេ|ធ្វើឃាត]]ខណៈកំពុងថ្លែងសុន្ទរកថាជាសាធារណៈនៅទីក្រុង[[ណារ៉ា]] ប្រទេសជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/live/world-asia-62088876 Suspect used handmade gun to kill Abe]</ref> *១១ កក្កដា – រូបភាពប្រតិបត្តិការដំបូងពី[[តេឡេទស្សន៍អវកាសជេមស៍វេប]] ដែលបង្ហាញពីចង្កោមកាឡាក់ស៊ី [[SMACS J០៧២៣.៣–៧៣២៧|SMACS 0723]] ត្រូវបានបង្ហាញជាសាធារណៈ។<ref>{{Cite web |last=Garner |first=Rob |date=2022-07-12 |title=NASA's Webb Delivers Deepest Infrared Image of Universe Yet |url=https://www.nasa.gov/image-feature/goddard/2022/nasa-s-webb-delivers-deepest-infrared-image-of-universe-yet |access-date=11 កញ្ញា 2022 |website=NASA}}</ref> *១៨ កក្កដា – លោកស្រី[[ឌ្រូប៉ាឌី មឺរមូ]] ត្រូវបានប្រជាជនបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីឥណ្ឌា]] ដែលធ្វើឱ្យលោកស្រីក្លាយជាស្ត្រីកុលសម្ព័ន្ធដំបូងគេ និងជាបុគ្គលក្មេងជាងគេបំផុតដែលត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីឥណ្ឌា។<ref>{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2022-07-21 |title=2022 Indian presidential election result {{!}} Updates |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/presidential-election-2022-yashwant-sinha-droupadi-murmu-results-live-updates-july-21-2022/article65663846.ece |access-date=11 កញ្ញា 2022 |issn=0971-751X}}</ref> *១៩ កក្កដា – មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ១២,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ដោយសារតែឥទ្ធិពល[[រលកកម្តៅ]]ដ៏ខ្លាំងដែលបានភាយសាយពាសពេញទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយលើសពីនេះ វាបានបង្កឱ្យមានភ្លើងឆេះព្រៃ បញ្ហាធ្វើដំណើរ និងកំណត់ត្រាសីតុណ្ហភាពខ្ពស់នៅក្នុងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើន។<ref>{{Cite web |date=2022-07-19 |title=Heatwave: Ferocious European heat heads north |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-62216159 |access-date=11 កញ្ញា 2022 |website=BBC News}}</ref> === សីហា === *៤ សីហា **ប្រទេសចិនបានធ្វើសមយុទ្ធយោធាដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានរបស់ខ្លួននៅជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់លោកស្រី[[ណានស៊ី ប៉េឡូស៊ី]] ដោយលោកស្រីជាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់​អាមេរិក​ដំបូង​ដែលបានមកធ្វើ​ទស្សនកិច្ច​នៅ​តៃវ៉ាន់​ចាប់តាំងពី​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៩៩០។<ref>{{Cite web |title=China launches ballistic missiles during Taiwan drills |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-asia-62404233 |access-date=22 កញ្ញា 2022|date=2022-08-04 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Taiwan confirms multiple Chinese missile launches into waters of Taiwan strait during military drills – live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/aug/04/china-expected-to-begin-live-fire-military-exercises-near-taiwan-coast-in-wake-of-pelosi-visit-live |access-date=22 កញ្ញា 2022|date=2022-08-04 |website=The Guardian}}</ref> **[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉េរូ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសប៉េរូ]] លោក[[អានីបាល់ តូរ៉េស]]បានសម្រេចលាលែងពីតំណែងបន្ទាប់ពីមានការស៊ើបអង្កេតឧក្រិដ្ឋកម្មជាច្រើនទាក់ទងនឹងប្រធានាធិបតីប៉េរូ លោក[[ប៉េដ្រូ កាស្ទីលឡូ]]។<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/world/americas/perus-pm-torres-resigns-personal-reasons-2022-08-03/ | title=Peru PM resigns as investigations target President Castillo | newspaper=Reuters | date=3 August 2022 }}</ref> *៥–៧ សីហា – អ៊ីស្រាអែលបាន​បើក​ការ​វាយ​ប្រហារ​តាម​អាកាស​នៅ​តំបន់[[ដែនជ្រោយកាសា]] ដោយ​សម្លាប់​មេ​ដឹក​នាំ​យោធា​ជីហាដឥស្លាមម្នាក់ឈ្មោះ [[តៃស៊ារ ចាបារី]]។ ជាចុងក្រោយ ភាគី​ទាំង​ពីរក៏​បាន​ឯកភាព​គ្នា​ចុះលើ​បទ​ឈប់​បាញ់​បន្ទាប់​ពី​រងការ​ប៉ះ​ទង្គិច​គ្នា​អស់រយៈពេលបី​ថ្ងៃ។<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62457780 | title=Israel-Gaza: Ceasefire holds overnight after days of violence | work=BBC| date=7 August 2022 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Knell |first1=Yolande |last2=Berg |first2=Raffi |date=August 5, 2022 |title=Gaza: Palestinian militant killed as Israel strikes after threats |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62440155 |work=BBC |access-date=22 កញ្ញា 2022}}</ref> *៩ សីហា – [[ការបោះឆ្នោតសកលកេនយ៉ាឆ្នាំ ២០២២]]៖ លោក[[វីល្លៀម រូតូ]]ត្រូវបានប្រជាជនបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីកេនយ៉ា|ប្រធានាធិបតីទីប្រាំ]]នៃប្រទេសកេនយ៉ា ដោយយកឈ្នះលើមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងគឺលោក [[រៃឡា អូឌីងហ្កា]]។ ជ័យជម្នះរបស់លោកត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[ទីភ្នាក់ងារត្រួតពិនិត្យការបោះឆ្នោត]]ក្នុងប្រទេសកាលពីថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ចំពេលមានការតវ៉ា និងអំពើហិង្សាពីសំណាក់អ្នកគាំទ្រលោកអូឌីងហ្កា។<ref>{{cite web | url=https://www.kbc.co.ke/iebc-officially-gazettes-william-ruto-as-the-president-elect/ | title=IEBC officially gazettes William Ruto as the President-Elect | date=August 16, 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-15/kenyan-electoral-agency-prepares-to-announce-final-vote-results#xj4y7vzkg | title=Ruto Declared Kenya President-Elect as Officials Dispute Outcome | newspaper=Bloomberg.com | date=August 15, 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/mass-brawl-breaks-out-after-27752611 | title=Mass brawl erupts after Kenyan election as tortured body found amid protests | website=Daily Mirror | date=August 16, 2022 }}</ref> *១៧ សីហា – ប្រទេស[[តួកគី]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]]បានយល់ព្រមស្តារ[[ទំនាក់ទំនងតួកគី–អ៊ីស្រាអែល|ទំនាក់ទំនងការទូត]]ពេញលេញឡើងវិញ បន្ទាប់ពីរងនូវភាពតានតឹងមួយរយៈធំកន្លងមក។<ref>{{Cite web |title=Turkey, Israel to restore full diplomatic relations |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/17/turkey-israel-to-restore-full-diplomatic-relations |access-date=2022-08-23 |website=www.aljazeera.com}}</ref> *១៩ សីហា – រដ្ឋាភិបាលចម្រុះនៃប្រទេស[[ម៉ុងតេណេគ្រោ]]បានដួលរលំបន្ទាប់ពីសមាជិក[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ម៉ុងតេណេគ្រោ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]បានបោះឆ្នោតដកទំនុកចិត្តដែលជាលទ្ធផលនៃជម្លោះទាស់ទែងគ្នាក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលចម្រុះ​ជុំវិញ​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​មួយ​ដែល​រដ្ឋាភិបាល​បាន​ចុះ​​ជាមួយ​នឹង[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់​ស៊ែប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Montenegro Government Toppled by No-Confidence Vote |url=https://balkaninsight.com/2022/08/19/montenegro-government-toppled-by-no-confidence-vote/ |access-date=4 កញ្ញា 2022 |website=Balkan Insight}}</ref> *២៨ សីហា – [[គ្រោះទឹកជំនន់នៅប៉ាគីស្ថានឆ្នាំ២០២២]]៖ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានប្រកាសពី "គ្រោះមហន្តរាយអាកាសធាតុ" និងអំពាវនាវឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិចូលផ្តល់ជំនួយ ខណៈដែលចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយសារទឹកជំនន់នេះបានកើនលើសពី ១,០០០ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាគ្រោះទឹកជំនន់ដ៏សាហាវបំផុតចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៧ មក។ ប្រទេសជាច្រើនរួមជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិបានសន្យាថានឹងផ្តល់មូលនិធិជាទឹកប្រាក់រាប់លានសម្រាប់ជំនួយ។<ref>{{Cite web |title=Pakistan floods: Appeals for aid as 119 more die in a day |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-62704004 |date=28 August 2022|access-date=4 កញ្ញា 2022 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan declares floods a 'climate catastrophe' as death toll tops 1,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/28/pakistans-south-braces-for-deluge-as-death-toll-from-floods-tops-1000 |date=28 August 2022|access-date=4 កញ្ញា 2022 |website=The Guardian}}</ref> === កញ្ញា === *១ កញ្ញា – អង្គការសហប្រជាជាតិបានចេញផ្សាយរបាយការណ៍មួយដោយបញ្ជាក់ថា [[ជំរុំឃុំឃាំងស៊ីនជាំង]] របស់រដ្ឋាភិបាលចិន និងទង្វើដែលប្រព្រឹត្តិមកលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរក្នុងជំរុំអស់នោះអាចចូលជា[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]។<ref>{{Cite web |title=China's treatment of Uyghur community 'may constitute crimes against humanity', UN says |url=https://news.sky.com/story/chinas-treatment-of-uyghur-community-may-constitute-crimes-against-humanity-un-says-12686547 |access-date=4 តុលា 2022 |website=Sky News}}</ref> *៦ កញ្ញា – លោកស្រី [[លីហ្ស ត្រាស្ស]] ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីអង់គ្លេស]] ក្រោយពីបានទទួលជ័យជម្នះក្នុង[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំគណបក្សអភិរក្សនិយមឆ្នាំ២០២២|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំគណបក្សអភិរក្សនិយម]]។<ref>{{cite news |last1=Hughes |first1=David |title=Truss wins Tory leadership race and faces daunting challenge as PM |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/liz-truss-rishi-sunak-balmoral-boris-johnson-b2160000.html |access-date=4 តុលា 2022 |work=The Independent |date=5 September 2022}}</ref> *៨ កញ្ញា – ព្រះអង្គម្ចាស់[[ឆាលស៍ទី៣]] បានក្លាយជា[[ព្រះមហាក្សត្រនៃសហរាជាណាចក្រ|ព្រះមហាក្សត្រនៃចក្រភពអង់គ្លេស]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រនៃសហធនរដ្ឋ|សហធនរដ្ឋ]]ចំនួន ១៤ ផ្សេងទៀតបន្ទាប់ពីព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គព្រះនាម[[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាប៊ែតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|អេលីហ្សាប៊ែតទី២]] បានសោយព្រះទិវង្គត។<ref name="elizadeath2">{{Cite news |date=September 8, 2022 |title=Britain's new monarch to be known as King Charles III |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/uk/britains-new-monarch-be-known-king-charles-iii-2022-09-08/ |access-date=4 តុលា 2022}}</ref><ref name="elizadeth">{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-61585886 | title=Queen Elizabeth II has died | work=BBC News }}</ref> *១២ កញ្ញា – [[ជម្លោះអាមេនី–អាស៊ែបៃសង់ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២|ជម្លោះអាមេនី–អាស៊ែបៃសង់នៃខែកញ្ញា]]៖ ប្រទេស[[អាស៊ែបៃសង់]]បានបើកវាយប្រហារលើទីតាំងយោធារបស់ប្រទេស[[អាមេនី]]នៅក្បែរទីក្រុង[[វ៉ាដេនីស]] [[ហ្កូរីស]] [[សុត្ក]] និង[[ជែរមុគ]] ហើយបានកាន់កាប់តំបន់មួយចំនួនតាម[[ព្រំដែនអាមេនី–អាស៊ែបៃសង់]]។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយ ទាហានអាមេនីជាង ១០០ នាក់ត្រូវបានបាង់បង់ជីវិតនៅក្នុងការប៉ះទង្គិចគ្នានេះ ខណៈដែលភាគីខាងអាស៊ែបៃសង់បានប្រកាសថា ខ្លួនមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៧១ នាក់។<ref>{{Cite web |title=Armenia says 105 troops killed in Azerbaijan border clashes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-62828239 |access-date=4 តុលា 2022|date=15 September 2022 |website=BBC News}}</ref> *១៤–១៦ កញ្ញា – [[ជម្លោះកៀគីស្ថាន–តាជីគីស្ថានឆ្នាំ២០២២]]៖ មនុស្សរាប់សិបនាក់ត្រូវបានសម្លាប់ ខណៈដែលការប៉ះទង្គិចគ្នាជាបណ្តើរៗបានកើតឡើងរវាងកងទ័ពកៀគីស្ថាន និងតាជីគីស្ថាននៅតាមព្រំដែនប្រទេសរៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite news|title=Kyrgyzstan says death toll from border conflict rises to 36|url=https://www.reuters.com/world/kyrgyzstan-says-death-toll-border-conflict-rises-36-2022-09-18/|publisher=Reuters|accessdate=4 តុលា 2022}}</ref> *១៤–២៥ កញ្ញា – [[វេរម្ភវាតអាត្លង់ទិក|ខ្យល់ព្យុះអាត្លង់ទិក]]ហៅ[[ហ្វីអូណា (ខ្យល់ព្យុះ)|ហ្វីអូណា]]បានបោកបក់មកប៉ះកោះ[[ក្វាដលូប]] [[ព័រតូរីកូ]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនិក]] [[ប្រជុំកោះលូកាយ៉ាន]] [[ប៊ែរមូដ]] និងទឹកដី[[កាណាដាខាងកើត|កាណាដាភាគខាងកើត]]។<ref>{{Cite news |date=2022-09-24 |title=Hurricane Fiona: Canada hit by 'historic, extreme event' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-63011195 |access-date=5 តុលា 2022}}</ref> *១៦ កញ្ញា – [[បាតុកម្មដើម្បីម៉ាសា អាមីនី|បាតុកម្ម]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់នារីម្នាក់ឈ្មោះ [[ម៉ាសា អាមីនី]] ខណៈដែលនាងកំពុងជាប់ខ្លួនក្នុងទីកន្លែងឃុំឃាំងរបស់"[[នគរបាលសាសនាឥស្លាម|នគរបាលសីលធម៌]]"អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite web|title=The Protests in Iran Have Shaken the Islamic Republic to Its Core|url=https://time.com/6216024/iran-protests-islamic-republic-response/|access-date=5 តុលា 2022|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031093719/https://time.com/6216024/iran-protests-islamic-republic-response/|archive-date=2022-10-31|url-status=dead}}</ref> *១៩ កញ្ញា – [[ការសោយទិវង្គតរបស់សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាប៊ែតទី ២|ពិធីបុណ្យព្រះបរមសព]]នៃ[[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាប៊ែតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|អេលីហ្សាប៊ែតទី២]] ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងវិហារ[[វ៉េស្តមីនស្ទឺរអាប៊ី]]នៃរាជធានី[[ឡុងដ៍]]។ ក្រោយមក ព្រះមឈូសារព្រះអង្គត្រូវបានគេដង្ហែទៅកាន់[[ប្រាសាទវីនដ៍ស័រ]]ដើម្បីបញ្ចុះជាមួយនឹងព្រះស្វាមី ព្រះមាតាបិតា និងប្អូនស្រីរបស់ព្រះអង្គនៅក្នុង[[វិហារអនុស្សាវរីយ៍ស្តេចចចទី៦]]។<ref>{{Cite news |date=2022-09-16 |title=Queen's funeral plans: What will happen on the day |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-60617519 |access-date=5 តុលា 2022}}</ref> *២១ កញ្ញា – [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២|ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន]]៖ បន្ទាប់ពីអ៊ុយក្រែនបានវាយដណ្តើមទឹកដីភាគខាងកើតរបស់ខ្លួនបានមួយភាគវិញ លោកពូទីនបានធ្វើការប្រកាសពីកំណែនទ័ពនៅរុស្ស៊ី និងគំរាមពីបំណងប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរដោយនិយាយថា "នេះមិនមែនជាសម្តីលេងសើចទេ"។<ref>{{Cite web |title=Ukraine war live: Putin announces 'partial mobilisation' of Russia and threatens nuclear retaliation saying 'I'm not bluffing' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/sep/21/russia-ukraine-war-live-updates-blinken-calls-moscows-referendum-attempts-a-sham-zelenskiy-to-speak-at-un |access-date=10 តុលា 2022|date=21 September 2022 |website=The Guardian}}</ref> *២៤ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតសភាណូរូឆ្នាំ២០២២]] ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផល លោក[[រូស គុន]]ត្រូវបានសភាបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីណូរូ|ប្រធានាធិបតី]]។<ref>{{Cite web |date=2022-09-29 |title=Nauru's new President takes oath |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/475732/nauru-s-new-president-takes-oath |access-date=6 តុលា 2022 |publisher=Radio New Zealand}}</ref> *២៥ កញ្ញា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ីតាលីឆ្នាំ២០២២]] បានដំណើរការឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកសម្រាប់[[សភាតំណាងរាស្ត្រអ៊ីតាលី|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] (៤០០ អាសនៈ) និង[[ព្រឹទ្ធសភានៃសាធារណរដ្ឋ (អ៊ីតាលី)|ព្រឹទ្ធសភានៃសាធារណរដ្ឋ]] (២០០ អាសនៈ)។<ref>{{cite web|date=21 July 2022|title=Italy's Mattarella dissolves parliament, election set for 25 September|url=https://www.euronews.com/2022/07/21/italys-president-mattarella-dissolves-parliament-orders-new-election|access-date=6 តុលា 2022|website=Euronews}}</ref> អ្នកសង្កេតការណ៍បានធ្វើការអត្ថាធិប្បាយថា លទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតមួយនេះបានបញ្ជាក់ពីបម្លាស់ប្តូរ[[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ]]នៅក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប]] បន្ទាប់ពីកំណើនប្រជាប្រិយភាពនៃបក្សពួកស្ដាំនិយមនៅក្នុងប្រទេសបារាំង អេស្ប៉ាញ និងស៊ុយអែត។<ref>{{cite news|last=Horowitz|first=Jason|title=Giorgia Meloni Wins Voting in Italy, in Breakthrough for Europe's Hard Right|url=https://www.nytimes.com/2022/09/25/world/europe/italy-meloni-prime-minister.html|url-status=live|access-date=6 តុលា 2022|work=The New York Times|date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927040606/https://www.nytimes.com/2022/09/25/world/europe/italy-meloni-prime-minister.html|archive-date=27 កញ្ញា 2022}}</ref> គេក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា លទ្ធផលបោះឆ្នោតនេះបានស្វាគមន៍រដ្ឋាភិបាលប្រកាន់ស្លាបស្តាំនិយមបំផុតចូលកាន់អំណាចនៅប្រទេសអ៊ីតាលីចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ មក។<ref>{{cite web|last1=Leali|first1=Giorgio|last2=Roberts|first2=Hannah|date=25 September 2022|title=Italy on track to elect most right-wing government since Mussolini|url=https://www.politico.eu/article/italy-election-exit-poll-far-right-giorgia-meloni-brothers-of-berlusconi-salvini-mario-draghi/|access-date=6 តុលា 2022|website=Politico}}</ref><ref>{{cite news|last1=Braithwaite|first1=Sharon|last2=DiDonato|first2=Valentina|last3=Fox|first3=Kara|last4=Mortensen|first4=Antonia|last5=Nadeau|first5=Barbie Latza|last6=Ruotolo|first6=Nicola|date=26 September 2022|title=Giorgia Meloni claims victory to become Italy's most far-right prime minister since Mussolini|publisher=CNN|url=https://edition.cnn.com/2022/09/25/europe/italy-election-results-intl/index.html|access-date=6 តុលា 2022}}</ref> *២៦ កញ្ញា – យាន[[តែស្តបង្វែរអាចម៍ផ្កាយពីរ|ដាត]] (DART) របស់អង្គការ[[ណាសា]]បានហោះទៅបុកអាចម៍ផ្កាយ[[ឌីម័រហ្វូស]] (Dimorphos) ដែលជាការសាកល្បងលើកដំបូងនៃប្រព័ន្ធការពារភពមនុស្សជាតិ។<ref>{{Cite web| title=NASA's DART Mission Hits Asteroid in First-Ever Planetary Defense Test|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-s-dart-mission-hits-asteroid-in-first-ever-planetary-defense-test|access-date=6 តុលា 2022|publisher=NASA}}</ref> *២៧–៣០ កញ្ញា – [[ខ្យល់ព្យុះអ៊ីយ៉ាន]]បានវាយបក់ប្រទេស[[គុយបា]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតដ៏ធំសម្បើមដល់ប្រទេសទាំងពីរ ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១០២ នាក់ និងប្រហែល ១០,០០០ នាក់កំពុងបាត់ខ្លួន ហើយវាធ្វើឱ្យមនុស្សរាប់លាននាក់បាត់បង់ភ្លើងអគ្គិសនីប្រើប្រាស់ រួមទាំងប្រទេសគុយបាទាំងមូលផងដែរ។<ref>{{cite web |title=Historic search-and-rescue operation underway as Ian's death toll reaches 87 |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/biden-visit-florida-puerto-rico-hurricane-ian-devastation-rcna50348 |publisher=NBC News |access-date=6 តុលា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003041758/https://www.nbcnews.com/news/us-news/biden-visit-florida-puerto-rico-hurricane-ian-devastation-rcna50348 |archive-date=3 តុលា 2022}}</ref><ref>{{Cite web |last=Salahieh |first=Nouran |date=2022-10-04 |title=Hurricane Ian's death toll rises as crews in Florida go door to door in search for survivors in decimated neighborhoods |url=https://www.cnn.com/2022/10/04/us/hurricane-ian-florida-recovery-tuesday/index.html |access-date=6 តុលា 2022 |website=CNN}}</ref> *២៧ កញ្ញា – [[ប្រជាមតិ​កាត់​ទឹកដីកាន់កាប់ដោយរុស្ស៊ីនៅ​អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២]]៖ យោងតាមលទ្ធផលដែលចេញផ្សាយដោយអាជ្ញាធរត្រួតត្រារបស់រុស្ស៊ីនៅ[[អ៊ុយក្រែន]]បានបង្ហាញថា សម្លេងឆ្នោតគ្រាំទ្រការផ្តាច់ខ្លួនចេញពីអ៊ុយក្រែនគឺមានចំនួនលើសលប់ខ្ពស់ដោយក្នុងនោះមាន ៩៩.២៣% នៅ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]], ៩៨.៤២% នៅ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍]], ៩៣.១១% នៅ[[អូប្លាសហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា]] និង ៨៧.០៥% នៅ[[អូប្លាសគែរសុន|គែរសុន]]។ អ្នកចូលរួមក្នុងប្រជាមតិមានលើសពី ៧៥% នៅក្នុងតំបន់នីមួយៗ ហើយសម្រាប់តំបន់ដូណេតស្ក៍វិញមានដល់ប្រមាណ ៩៧% ឯណោះ។ តែយ៉ាង​ណា​មិញ ការ​បោះ​ឆ្នោត​នេះ​ត្រូវ​បាន​ច្រាន​ចោល​ដោយសហគមន៍អន្តរជាតិដោយចោតថា​ជា ​ប្រជាមតិ​ក្លែង​ក្លាយ។<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/world/europe/first-partial-results-show-over-96-occupied-ukraine-regions-favour-joining-2022-09-27/ | title=Moscow's proxies in occupied Ukraine regions report big votes to join Russia | newspaper=Reuters | date=September 28, 2022 | last1=Trevelyan | first1=Mark | last2=Trevelyan | first2=Mark }}</ref><ref>{{cite web | url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-kyiv-moscow-referendums-1780c30715ce49723629d05c5e2f3238 | title=Kremlin announces vote, paves way to annex part of Ukraine | website=Associated Press | date=September 27, 2022 }}</ref> *៣០ កញ្ញា **[[ការកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនខាងត្បូង និងកើត]]៖ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាកាត់យកតំបន់កាន់កាប់ដូចជា ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ គែរសុន និងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា ចូលទៅក្នុង[[រុស្ស៊ី|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]។ ការកាត់ទឹកដីនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិមើលឃើញថាជាការបំពានច្បាប់អន្តរជាតិ។<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/live/2022/09/30/world/russia-ukraine-war-news | title=Putin Frames Illegal Annexation as Part of Existential Battle with West | newspaper=The New York Times | date=September 30, 2022 | last1=Troianovski | first1=Anton }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/29/putin-to-sign-treaty-annexing-territories-in-ukraine-kremlin-says | title=Putin signs decrees paving way for annexing Ukraine territories of Kherson and Zaporizhzhia | website=TheGuardian.com | date=September 29, 2022 }}</ref> **របបយោធានៅប្រទេស[[បួគីណាហ្វាសូ]] ត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារបួគីណាហ្វាសូនៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២|ផ្ដួលរំលំ]]ដោយរដ្ឋប្រហារដឹកនាំដោយអនុសេនីយ៍[[អ៊ីប្រាហ៊ីម ត្រាអូរេ]] ដោយនេះគឺជារដ្ឋប្រហារទីពីរក្នុងឆ្នាំតែមួយនៅប្រទេសបួគីណាហ្វាសូ។<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2022-09-30 |title=Burkina Faso army captain announces overthrow of military government |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/burkina-faso-army-captain-announces-overthrow-military-government-2022-09-30/ |access-date=6 តុលា 2022}}</ref> === តុលា === *១ តុលា **[[ការបោះឆ្នោតសភាឡេតូនីឆ្នាំ២០២២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកទាំង ១០០ ក្នុងសភា[[សាយម៉ា]] (''Saeima'')។<ref>{{cite news |title=It is election day in Latvia |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/election/it-is-election-day-in-latvia.a476066/ |access-date=7 តុលា 2022 |agency=Latvian Public Broadcasting |website=eng.lsm.lv |date=October 1, 2022}}</ref> **ព្រឹត្តិការណ៍រត់ជាន់គ្នា​មួយ​បានកើត​ឡើង​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ការ​ប្រកួត​បាល់​ទាត់​​​នៅ​[[កីឡដ្ឋានកាន់ជូរូហាន]]ក្នុង[[ម៉ាឡាំង (កាប៊ូប៉ាតិន|​តំបន់ម៉ាឡាំង]] [[ជ្វាខាងកើត]] ប្រទេស[[​ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ដែល​បាន​សម្លាប់​មនុស្សចំនួន ១៣១ នាក់ និង​មានអ្នករងរបួសជាង ៥០០ នាក់​។<ref>{{cite news |last1=Novelize |first1=Andry |title=Fakta-Fakta Tragedi Kanjuruhan Tewaskan 125 Orang, Ratusan Terluka" selengkapnya di sini: https://www.cnnindonesia.com/nasional/20221003060036-20-855458/fakta-fakta-tragedi-kanjuruhan-tewaskan-125-orang-ratusan-terluka |url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20221003060036-20-855458/fakta-fakta-tragedi-kanjuruhan-tewaskan-125-orang-ratusan-terluka |access-date=10 តុលា 2022 |agency=CNN Indonesia |date=3 October 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Budi |first1=Mulia |title=Update Data Korban Tragedi Kanjuruhan: 131 Orang Meninggal, 547 Luka" selengkapnya https://news.detik.com/berita/d-6335770/update-data-korban-tragedi-kanjuruhan-131-orang-meninggal-547-luka |url=https://news.detik.com/berita/d-6335770/update-data-korban-tragedi-kanjuruhan-131-orang-meninggal-547-luka |access-date=10 តុលា 2022 |agency=detiknews |date=7 October 2022 |archive-date=7 តុលា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007154436/https://news.detik.com/berita/d-6335770/update-data-korban-tragedi-kanjuruhan-131-orang-meninggal-547-luka |url-status=dead }}</ref> *២ តុលា **[[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលការីឆ្នាំ២០២២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកទាំង ២៤០ នៃ[[សភាប៊ុលការី]]។<ref>{{Cite web |title=(ភាសាប៊ុលការី) Радев насрочи изборите за Народно събрание |url=https://dariknews.bg/novini/bylgariia/radev-nasrochi-izborite-za-narodno-sybranie-2319641 |date=August 1, 2022 |access-date=7 តុលា 2022 |website=dariknews.bg}}</ref> **[[ការបោះឆ្នោតសកលបូស្នីឆ្នាំ២០២២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកបីរូបនៃ[[ប្រធានាធិបតីភាពនៃបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|ប្រធានាធិបតីភាព]] និងអាសនៈទាំង ៤២ នៃ[[សភាតំណាងរាស្ត្របូស្នី-អ៊ែរសេកូវីន|សភាតំណាងរាស្រ្ត]]។<ref>{{Cite web |title=Voting begins in Bosnia election, little expected to change |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-elections-voting-general-d0337059c21f4371745751c980dc825a?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=voting-begins-in-bosnia-election-little-expected-to-change |date=October 2, 2022 |agency=Associated Press |website=AP News |last=Niksic |first=Sabina}}</ref> *៦ តុលា – អតីត​មន្ត្រី​នគរបាល​ម្នាក់​បាន​[[ការបាញ់ប្រហារនៅខេត្តហ្នងបួលំភូ ឆ្នាំ ២០២២|បាញ់សម្លាប់​មនុស្ស​ចំនួន ៣៥​ នាក់ដោយ​ក្នុង​នោះ​មាន​កុមារចំនួន ​២៣ ​នាក់]] ដែលនេះជាការ​បាញ់​ប្រហារ​ដ៏​ធំ​មួយ​នៅមណ្ឌលថែទាំកុមារ​ក្នុង​[[​ស្រុកណាក្លាង|ស្រុកណាក្លាង]] ប្រទេស​[[ថៃ]]។ ក្រោយមក ខ្មាន់កាំភ្លើង​បានធ្វើដំណើរត្រឡប់​ទៅ​ផ្ទះរបស់​ខ្លួនវិញ​រួចក៏​បាញ់​សម្លាប់​សមាជិក​គ្រួសារ​ពីរ​នាក់ ​និង​ខ្លួន​ឯង។ វាជា​ព្រឹត្តិការណ៍​បាញ់​ប្រហារ​ដ៏​សាហាវ​បំផុត​នៅក្នុង​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ថៃ]]។<ref>{{Cite web |date=2022-10-06 |title=37 dead, mostly preschoolers, in Thai day care rampage |url=https://apnews.com/article/shootings-thailand-84efe7ba76707f4b3d47ee8394c4f24f |access-date=7 តុលា 2022 |website=AP NEWS}}</ref> *៨ តុលា – ហេតុការណ៍ផ្ទុះមួយបានកើតឡើងនៅលើ[[ស្ពានគ្រីមៀ]]ដែលតភ្ជាប់តំបន់[[គ្រីមៀ]] និងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួនបីនាក់ និងបណ្តាលឱ្យផ្នែកខ្លះនៃស្ពានត្រូវបាក់រលំ។<ref>{{Cite web |title=Blast causes only Crimea-Russia bridge to collapse |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-63183783 |date=8 October 2022 |access-date=10 តុលា 2022 |work=BBC News}}</ref> ពីរថ្ងៃក្រោយមក រុស្ស៊ីបានបើកការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលទៅលើផ្ទៃដីប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងរួមទាំងរដ្ឋធានី[[កៀវ]]ផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Adams |first=Paul |date=10 October 2022 |title=Shock and horror after Russia's wave of strikes across Ukraine |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63199721 |work=BBC News |location=Kyiv |access-date=10 តុលា 2022}}</ref> *១៦ តុលា – [[សមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តចិនលើកទី២០]] បានបើកធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ប៉េកាំង]]។<ref>{{Cite web |date=2022-10-17 |title=នៅអំឡុងសមាជបក្សកុម្មុយនិស្តចិនលើកទី២០ បុរសខ្លាំងរដ្ឋចិនស៊ី ជីនពីង លើកឡើងអ្វីខ្លះអំពីស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចចិន? |url=http://cambonomist.com/news/during-the-20th-congress-of-the-communist-party-of-china-what-did-the-strongman-of-the-chinese-state-xi-jinping-say-about-the-economic-situation-in-china/ |access-date=2022-10-20 |website=Cambonomist}}</ref><ref>{{Cite web |last=ThmeyThmey |title=លោកស៊ី សន្យាពន្លឿនការធ្វើទំនើបកម្មយោធាក្នុងថ្ងៃបើកសមាជបក្សកុម្មុយនីស្តចិន |url=https://thmeythmey.com/m/?page=detail&id=120174 |access-date=2022-10-20 |website=ThmeyThmey.com}}</ref> *២៥ តុលា – ចំពេលមានវិបត្តិរដ្ឋាភិបាល លោក[[រីស៊ី ស៊ូណាក់]]ត្រូវបានតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីនៃចក្រភពអង់គ្លេសបន្ទាប់ពីលោកស្រី[[លីហ្ស ត្រាស្ស]]បានលាលែងចេញពីតំណែងនេះក្រោយកាន់អំណាចបានត្រឹមតែ ៤៥ ថ្ងៃ។<ref>{{Cite web |date=24 October 2022 |title=Sunak is next PM as Mordaunt drops out of leadership race |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-politics-63327087 |access-date=25 តុលា 2022 |website=BBC News |language=}}</ref> *២៨ តុលា ** លោក[[អេឡុន ម៉ាសក៍|អ៊ីឡន ម៉ាសក៍]]បានសម្រេចទិញបណ្ដាញសង្គម[[ធ្វិតថឺរ]]ក្នុងតម្លៃ ៤៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=28 October 2022 |title=Elon Musk completes $44bn Twitter takeover |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-63402338 |access-date=7 វិច្ឆិកា 2022 |website=BBC News}}</ref> ** មហាសេដ្ឋី​រ៉ែ​ពេជ្រ​មួយ​រូប​គឺលោក[[សាម ម៉ាតេកានេ]]បាន​ស្បថ​ចូល​កាន់​តំណែង​ជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីឡឺសូតូ|​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​]]នៃ​ប្រទេស[[ឡឺសូតូ]] បន្ទាប់​ពី​ទទួល​បាន​ជ័យជម្នះ​ក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលឡឺសូតូឆ្នាំ២០២២|​ការ​បោះឆ្នោតសកល]]កាល​ថ្ងៃ​ទី៧ ខែ​តុលា។<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/diamond-magnate-sam-matekane-takes-over-as-lesothos-prime-minister/2723621|title=Diamond magnate Sam Matekane takes over as Lesotho's prime minister}}</ref> *២៩ តុលា ** មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ១៥៦ នាក់បានស្លាប់ និងរបួស ១៥២ នាក់ផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ឧប្បត្តិហេតុជាន់មនុស្សក្នុងពិធីបុណ្យហាឡូវីននៃទីក្រុងសេអ៊ូល|ហេតុការណ៍រត់ជាន់គ្នា]]នាអំឡុងពិធីបុណ្យ[[ហាឡូវីន]]ក្នុងទីក្រុងសេអ៊ូល ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង។<ref>{{cite news |title=At Least 149 Dead, 76 Injured in Stampede in Itaewon, Seoul |url=http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=173416 |access-date=7 វិច្ឆិកា 2022 |agency=KBS World |date=30 October 2022}}</ref> ** [[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅម៉ូកាឌីស៊ូក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២២|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ដោយក្រុម[[អាល់ឆាបាប]]នៅទីក្រុង[[ម៉ូកាឌីស៊ូ]] ប្រទេស[[សូម៉ាលី]] បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១០០ នាក់ និងរបួសប្រហែល ៣០០ នាក់។<ref>{{Cite web |title=At Least 100 Killed in Mogadishu Bombing, President Says |url=https://www.voanews.com/a/at-least-100-killed-in-mogadishu-bombing-president-says/6811491.html |access-date=7 វិច្ឆិកា 2022 |website=VOA}}</ref> ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន៖ ដើម្បីជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការវាយប្រហារដោយដ្រូនសឹករបស់អ៊ុយក្រែនមកលើ[[កងនាវាសមុទ្រខ្មៅ]]របស់ខ្លួន ប្រទេសរុស្ស៊ីបានប្រកាសផ្អាកកិច្ចព្រមព្រៀងលើការដឹកជញ្ជូនគ្រាប់ធញ្ញជាតិដែលនាំឱ្យតម្លៃស្បៀងអាហារពិភពលោកកាន់តែធ្លាក់ចុះបន្ថែម។<ref>{{cite news |title=Russia suspends Ukraine grain deal over ship attack claim |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-government-and-politics-3b563bd6f79f815c7e9f33505dd25334 |access-date=7 វិច្ឆិកា 2022 |work=AP News |date=30 October 2022}}</ref> *៣០ តុលា ** ការបោះឆ្នោតសកលប្រេស៊ីលឆ្នាំ២០២២៖ លោក[[ល្វីស អ៊ីណាស៊ីអូ លូឡា ដា ស៊ីលវ៉ា]]បានផ្តួលប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ស៊ែរ បុលសូណារ៉ូ]]នៅក្នុងការបោះឆ្នោតបន្ទាប់បន្សំ បន្ទាប់ពីបេក្ខជនទាំងពីរមិនបានទទួលសំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីមួយ។<ref>{{Cite news |last1=Paraguassu |first1=Lisandra |last2=Stargardter |first2=Gabriel |date=2022-10-30 |title=Lula defeats Bolsonaro in Brazil's runoff election, pollster Datafolha says |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/brazil-votes-heated-bolsonaro-vs-lula-presidential-runoff-2022-10-30/ |access-date=7 វិច្ឆិកា 2022 }}</ref> ** [[ឧប្បត្តិហេតុបាក់ស្ពានម៉ូរប៊ី|ការបាក់​ស្ពាន​យោល]]នៅរដ្ឋគូចារ៉ាត់ ប្រទេស[[​ឥណ្ឌា]] បានបណ្តាល​ឱ្យមនុស្ស​យ៉ាងតិច ១៤១ នាក់​បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite news |title=India in shock as bridge disaster toll rises to 141 |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-asia-india-63452531 |access-date=7 វិច្ឆិកា 2022 |publisher=BBC News |date=31 October 2022}}</ref> ===វិច្ឆិកា=== *១ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២២]]៖ ប្លុកនៃក្រុមសស្តាំនិយម និងគណបក្សនយោបាយស្តាំនិយមជ្រុលក្រោមការដឹកនាំដោយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាញ៉ាហ៊ូ]] បានទទួលសំឡេងភាគច្រើនចំនួន ៦៤ ដែលអាចធ្វើឱ្យលោកក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលជាលើកទីបី។<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2022/11/02/netanyahu-seems-on-track-to-be-israels-next-prime-minister | title=Netanyahu seems on track to be Israel's next prime minister | newspaper=The Economist }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-ben-gvir-win-marks-the-elevation-of-jewish-israel-above-democratic-israel/ | title=Netanyahu, Ben Gvir win marks the elevation of Jewish Israel above democratic Israel | website=The Times of Israel }}</ref> *៦–១៨ វិច្ឆិកា – [[សន្និសីទអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុឆ្នាំ២០២២]] (COP27) បានប្រព្រឹត្តទៅនៅទីក្រុង[[ស្យាមអែល-ស្យីគ]] ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]។<ref name="cop27">{{cite news |last1=Dickie |first1=Gloria |title=COP27: World on track to increase emissions 10.6% by 2030 - UN report |url=https://www.reuters.com/business/environment/cop27-world-track-increase-emissions-106-by-2030-un-report-2022-10-26/ |access-date=8 វិច្ឆិកា 2022 |work=Reuters |date=26 October 2022 }}</ref> * ១១ វិច្ឆិកា – ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន៖ កងកម្លាំង​អ៊ុយក្រែន​បានវាយដណ្តើមយក​ទីក្រុង[[ខឺសុន]]បានមកវិញ ដែលជា​ទីក្រុង​សំខាន់​តែ​មួយ​គត់​ដែល​ត្រូវ​បាន​រុស្ស៊ី​ដណ្តើម​កាន់កាប់​តាំង​ពី​សង្គ្រាម​ចាប់​ផ្តើម​មក។<ref>{{cite web | url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-63576212 | title=Ukraine military in Kherson after Russian retreat | work=BBC News |access-date=19 វិច្ឆិកា 2022 |date=11 November 2022}}</ref> * ១៥ វិច្ឆិកា ** [[ចំនួនប្រជាជនពិភពលោក]][[ថ្ងៃប្រាំបីពាន់លាន|បានកើនឡើងដល់ ៨ ពាន់លាននាក់]]។<ref>{{cite web | url=https://www.unfpa.org/8billion | title=8 Billion: A World of Infinite Possibilities | work=United Nations Population Fund|access-date=19 វិច្ឆិកា 2022 |date=15 November 2022}}</ref> ** [[កិច្ចប្រជុំក្រុម២០ឆ្នាំ២០២២|កិច្ចប្រជុំក្រុមម្ភៃ]] (G20) បានធ្វើឡើងនៅ[[កោះបាលី|ខេត្តបាលី]] ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី។<ref>{{Cite web|date=2020-11-23|title=India to host G20 Summit in 2023, year after 2022 meeting in Indonesia: Grouping's declaration - World News , Firstpost|url=https://www.firstpost.com/world/india-to-host-g20-summit-in-2023-year-after-2022-meeting-in-indonesia-groupings-declaration-9042481.html|access-date=19 វិច្ឆិកា 2022 |website=Firstpost}}</ref> ** ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន៖ ជនស៊ីវិលចំនួនពីរនាក់បានបាត់បង់ជីវិត នៅពេលដែលមីស៊ីលមួយគ្រាប់បានផ្ទុះនៅលើទឹកដីប្រទេសប៉ូឡូញ ក្បែរភូមិ[[ព្សេវ៉ូឌូ]] ជិតព្រំដែនជាមួយប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ ដោយដំបូង​​គេ​ជឿ​ថា​ជាមីស៊ីលរបស់​រុស្ស៊ី ការ​ស៊ើបអង្កេតបន្តបន្ទាប់បាន​កំណត់​ថា​មី​ស៊ី​ល​មាន​ដើម​កំណើត​អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-hails-chinas-opposition-nuclear-threats-2022-11-15/ | title=Russian missiles pound Ukraine power supply, fighting rages in east | newspaper=Reuters | date=November 17, 2022 | last1=Peleschuk | first1=Dan | last2=Hunder | first2=Max }}</ref> * ១៦ វិច្ឆិកា – អង្គការ[[ណាសា]]បានធ្វើ​តែស្ត​បាញ់បង្ហោះរ៉ុក្កែត[[ប្រព័ន្ធ​បាញ់​បង្ហោះ​អវកាស]] (SLS) ដែល​ជា​យានគ្មានមនុស្សបើកលើកដំបូង និងជាគ្រាប់​រ៉ុក្កែត​ដ៏ធំ​បំផុត​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ យាន[[អូរ៉ៃអន]] (Orion) នៅក្នុងរ៉ុក្កែតនោះនឹងធ្វើដំណើរគោចរជុំវិញព្រះច័ន្ទមុនពេលហោះប្រឡប់មកភពផែនដីវិញ។<ref>{{cite news |title=Nasa: Artemis Moon rocket lifts off Earth |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-63643707 |work=BBC News |date=16 November 2022|access-date=19 វិច្ឆិកា 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Nasa Artemis 1 launch: rocket lifts off on moon mission – as it happened |url=https://www.theguardian.com/science/live/2022/nov/16/artemis-1-nasa-rocket-launch-moon-mission-space-live-updates |work=The Guardian |date=16 November 2022|access-date=19 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> * ១៩ វិច្ឆិកា – ជាលើកដំបូងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេស[[ម៉ាឡេស៊ី]]ដែល[[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាឡេស៊ីឆ្នាំ២០២២|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០២២]] លើកនេះមិនមានគណបក្សនយោបាយណាមួយអាចទទួលបានសម្លេងគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបាន។ មេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងជើងចាស់ឈ្មោះ [[អាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម]] ត្រូវបាន[[ព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ី|ព្រះមហាក្សត្រ]]តែងតាំងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី]]ប្រាំថ្ងៃក្រោយមកដើម្បីបិទបញ្ចប់វិបត្តិនយោបាយក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web |last=Somnang |first=Keo |date=2022-11-25 |title=នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ម៉ាឡេស៊ី​ថ្មី ប្តេជ្ញា​ផ្សះផ្សា​រការ​បែក​បាត់​ជាតិ​និង​ស្តារ​សេដ្ឋកិច្ច​ឡើងវិញ |url=https://www.rasmeinews.com/archives/721642 |access-date=2022-11-25 |website=Rasmei Kampuchea Daily |archivedate=2022-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221125022801/https://www.rasmeinews.com/archives/721642 |url-status=dead }}</ref> * ២០ វិច្ឆិកា – ១៨ ធ្នូ – [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក ឆ្នាំ២០២២]] បានប្រព្រឹត្តិដំណើរការឡើងនៅប្រទេស[[កាតា]]។<ref>{{Cite web |title=ការប្រកួត​កីឡា​បាល់ទាត់​ពិភពលោក​ឆ្នាំ​២០២២​បាន​ចាប់ផ្ដើម​ហើយ​នៅ​ប្រទេស​កាតា |url=https://khmer.voanews.com/a/world-cup-2022-opens-in-qatar/6843593.html |access-date=2022-11-23 |website=វីអូអេ |language=km}}</ref> * ២០ វិច្ឆិកា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២២]]៖ គណបក្ស[[សមាជនេប៉ាល់]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនេប៉ាល់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]][[ស្ស៊ែរ បាហាឌួ ឌូបា]]បានលេចឡើងជាគណបក្សនយោបាយដែលកាន់កាប់អាសនៈច្រើនជាងគេសរុបចំនួន ៨៩ ក៏ប៉ុន្តែ​ប្លុក​ដឹកនាំគឺខ្វះ​​​ត្រឹម​ពីរ​អាសនៈប៉ុណ្ណោះដើម្បីបង្កើតចេញជារដ្ឋាភិបាលមួយបាន ដូច្នេះ​រដ្ឋាភិបាល​ចម្រុះអាចនឹងត្រូវបង្កើតឡើង។<ref>{{Cite web |title=Congress reaches out to Janamat Party chief Raut to discuss new government |url=https://kathmandupost.com/politics/2022/12/01/congress-reaches-out-to-janamat-party-chief-raut-to-discuss-new-government |publisher=Kathmandu Post |access-date=15 ធ្នូ 2022 |date=1 December 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ruling Nepali Congress emerges as largest party; wins 57 seats under direct voting in Nepal's House of Representatives polls |url=https://www.thehindu.com/news/international/ruling-nepali-congress-emerges-as-largest-party-wins-57-seats-under-direct-voting-in-nepals-hor-polls/article66226326.ece |work=The Hindu |access-date=15 ធ្នូ 2022 |date=5 December 2022}}</ref> ===ធ្នូ=== * ៧ ធ្នូ ** [[សមាជនៃសាធារណរដ្ឋប៉េរូ|សមាជ]]ប្រទេស[[ប៉េរូ]]បានដកប្រធានាធិបតីលោក[[ប៉េដ្រូ កាស្ទីលយ៉ូ]]ចេញពីតំណែង ហើយចាប់ឃុំឃាំងរូបលោកបន្ទាប់​ពី​ដឹងឮថាប៉េដ្រូមានបំណង​ធ្វើ​រដ្ឋ​ប្រហារតាមរយៈការរំលាយសមាជចោល អនុប្រធានាធិបតី[[ឌីណា បូលូអាតេ]]បានឡើង​ជំនួស​ជាប្រធានាធិបតីថ្មី។<ref>{{cite web | url=https://www.cnn.com/2022/12/07/americas/peru-president-castillo-congress-dissolves-intl/index.html | title=Peru's President impeached and arrested after he attempts to dissolve Congress | website=CNN | date=December 7, 2022 }}</ref> ** បន្ទាប់ពីមានការតវ៉ាឥតឈប់ឈរប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយ[[សូន្យកូវីដ]]ពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានបន្ធូរបន្ថយវិធានការរឹតបន្តឹងជំងឺកូវីដនៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web |date=2022-12-07 |title=China eases anti-COVID measures following protests |url=https://apnews.com/article/health-business-china-covid-economy-e5559f6062cf052a71ad6ba1ceece693 |access-date=15 ធ្នូ 2022 |website=AP NEWS }}</ref><ref>{{cite news |date=November 27, 2022 |title=China Covid: Protests continue in major cities across the country |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63771109}}</ref> *១៧ ធ្នូ – [[លីអូ វ៉ារ៉ាដការ]]បានឡើងស្នងតំណែងលោក [[ម៉ៃឃើល ម៉ាទីន]] ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី[[អៀរឡង់]] ដូចដែលបានយល់ព្រមនឹងគ្នាកាលពីឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/martin-to-step-down-as-taoiseach-in-december-2022-1.4279883|title=Martin to step down as Taoiseach in December 2022|first=Fiach|last=Kelly|newspaper=The Irish Times}}</ref> *១៩ ធ្នូ – នៅក្នុង[[សន្និសីទស្តីពីជីវចម្រុះរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (COP15) មានប្រទេសជិត ២០០ បានយល់ព្រមលើកិច្ចព្រមព្រៀងដ៏សំខាន់មួយដើម្បីការពារធម្មជាតិមួយភាគបីនៃភពផែនដីនៅឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/environment/2022/dec/19/cop15-historic-deal-signed-to-halt-biodiversity-loss-by-2030-aoe | title=Cop15: historic deal struck to halt biodiversity loss by 2030 | work=The Guardian |date=19 December 2022|access-date=8 មករា 2023 }}</ref> *២១–២៦ ធ្នូ – [[ព្យុះទឹកកកនៅអាមេរិកខាងជើង ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២២|ព្យុះទឹកកក]]ដ៏ធំបានលេចចេញវត្តមាននៅភាគខាងជើងសហរដ្ឋអាមេរិក និងភាគខាងត្បូងប្រទេសកាណាដាដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៩១ នាក់។ ព្យុះនេះក៏បានរំខានដល់ចរាចរណ៍ផ្លូវអាកាសនៅអាមេរិកខាងជើងផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=Gray |first=Aya Elamroussi,Jennifer |date=2022-12-21 |title=A 'once in a generation' winter storm will impact nearly every state and cripple Christmas travel |url=https://www.cnn.com/2022/12/21/weather/christmas-arctic-winter-storm-wednesday-wxn/index.html |access-date=8 មករា 2023 |website=CNN }}</ref><ref>{{Cite news |last=Solis |first=Marie |date=2023-01-01 |title=The Week in Business: Southwest's Holiday Meltdown |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/01/01/business/the-week-in-business-southwest-canceled-flights.html |access-date=8 មករា 2023 |issn=0362-4331}}</ref> *២៤ ធ្នូ – [[ការបោះឆ្នោតសកលហ្វីជីឆ្នាំ២០២២]]៖ [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ហ្វីជី)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]នៃប្រទេស[[ហ្វីជី]]បានជ្រើសតាំងលោក[[ស៊ីទីវេនី រ៉ាប៊ូកា]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយបានផ្តួលអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ្វ្រែង ប៉ៃនីម៉ារ៉ាម៉ា]] នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ចម្រូងចម្រាសនេះ។<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/fijis-king-maker-party-set-meet-coalition-agreement-military-remains-call-2022-12-22/ | title=Fiji's Rabuka expected to be next prime minister after king-maker party support | newspaper=Reuters | date=December 23, 2022 | last1=Craymer | first1=Lucy | last2=Needham | first2=Kirsty }}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Further|ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលស្លាប់នៅឆ្នាំ ២០២២}}{{ដើមចំបង|បុគ្គលដែលស្លាប់នៅឆ្នាំ ២០២២}} === មករា === * [[៣ មករា]] – [[ចឹង មីន]] (郑敏, Zheng Min) កវីចិន (កើត [[១៨ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩២០]])<ref name=":3">{{Cite news|title=“九叶派”最后一位诗人郑敏去世，享年102岁{{!}}界面新闻 · 快讯|website=Jiemian News|url=https://www.jiemian.com/article/6975104.html|url-status=live|access-date=2022-01-03}}</ref> * [[៦ មករា]] – [[ស៊ីដនី ផយធៀរ]] (Sidney Poitier) តារាសម្តែងអាមេរិក-បាហាម៉ា (កើត [[២០ កុម្ភៈ]] [[ឆ្នាំ ១៩២៧]])<ref>{{cite news|last=Italie|first=Hillel|date=January 7, 2022|title=Oscar winner and groundbreaking star Sidney Poitier dies|work=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/entertainment-arts-and-entertainment-movies-race-and-ethnicity-academy-awards-214e66b7e52909bdc64465e9ff4a1339|accessdate=January 7, 2022}}</ref> * [[១៤ មករា]] – [[រីកាដូ បូហ្វីល]] (Ricardo Bofill) ស្ថាបត្យករអេស្ប៉ាញ (កើត [[៥ ធ្នូ]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៩]])<ref>{{cite news|last1=Zabalbeascoa|first1=Anatxu|date=14 January 2022|title=Muere Ricardo Bofill, el más cosmopolita de los arquitectos españoles|publisher=El Pais|url=https://elpais.com/cultura/2022-01-14/muere-ricardo-bofill-el-mas-cosmopolita-de-los-arquitectos-espanoles.html|access-date=14 January 2022}}</ref> * [[១៨ មករា]] – [[ហ្វ្រានស៊ីស្កូ ឡូប៉េស​|ហ្វ្រានស៊ីស្កូ "ប៉ាកូ" ហ្គេនតូ ឡូប៉េស]]​ (Francisco "Paco" Gento López) កីឡាករបាល់ទាត់អេស្ប៉ាញ និងជាអ្នកគ្រប់គ្រង (កើត [[២១ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣]])<ref>[https://www.antena3.com/noticias/deportes/futbol/muere-francisco-gento-leyenda-real-madrid-unico-futbolista-6-copas-europa_2022011861e680a839375200018167d0.html Muere Francisco Gento, leyenda del Real Madrid y único futbolista con 6 Copas de Europa] {{in lang|es}}</ref> * [[១៩ មករា]] – [[ហ្គាសប៉ាដ៍ អ៊ូលៀល]] (Gaspard Ulliel) តារាសម្តែងបារាំង (កើត [[២៥ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៨៤]])<ref>[https://www.france24.com/en/live-news/20220119-french-actor-gaspard-ulliel-dies-in-skiing-accident-aged-37 French actor Gaspard Ulliel dies in skiing accident, aged 37]</ref> * [[២០ មករា]] – [[មីត ឡូហ្វ]] (Meat Loaf) អ្នកចម្រៀង និងតារាសម្តែងអាមេរិក (កើត [[២៧ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៧]])<ref>[https://www.theguardian.com/music/2022/jan/21/meat-loaf-bat-out-of-hell-singer-dead-at-74 Meat Loaf: Bat Out of Hell singer dead at 74]</ref> * [[២២ មករា]] – [[ធីក ញើតហាញ់]]/ធីច ញ៉ាតហាញ់ (Thích Nhất Hạnh) ព្រះភិក្សុវៀតណាម (កើត [[១១ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៦]])<ref>[https://www.lionsroar.com/thich-nhat-hanh-zen-teacher-who-popularized-mindfulness-in-the-west-dead-at-95/ Thich Nhat Hanh, Zen teacher who popularized mindfulness in the West, dies at 95]</ref> === កុម្ភៈ === * [[៣ កុម្ភៈ]] – [[អាប៊ូ អ៊ីបរ៉ាហ៊ីម អាល់ហាស៊ីមី អាល់គូរ៉ាស៊ី]] (أبو إبراهيم الهاشمي القرشي, Abu Ibrahim al-Hashimi al-Qurashi) មេដឹកនាំ[[រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន]] (កើត [[១ តុលា|១]] ឬ [[៥ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩៧៦]]) * [[៦ កុម្ភៈ]] – [[ឡាតា ម៉ាងហ្គេស្ការ]] (Lata Mangeshkar, លតា មង្គេសករ) អ្នកចម្រៀងឥណ្ឌា (កើត [[២៨ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៩]]) === មីនា === * [[១៣ មីនា]] – [[វីលៀម ហឺត]] (William Hurt) តារាសម្តែងអាមេរិក (កើត [[២០ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥០]])<ref>{{Cite news|last1=Serviss|first1=Lew|last2=Genzlinger|first2=Neil|date=March 13, 2022|title=William Hurt, Oscar-Winning Leading Man of the 1980s, Dies at 71|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2022/03/13/arts/william-hurt-dead.html|url-status=live|access-date=March 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313234450/https://www.nytimes.com/2022/03/13/arts/william-hurt-dead.html|archive-date=March 13, 2022}}</ref> * [[២៣ មីនា]] – [[ម៉ាឌែលលីន អាលប្រៃត៍]] (Madeleine Albright) អ្នកនយោបាយអាមេរិក (កើត [[១៥ ឧសភា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៧]])<ref name=":1">{{cite web|last1=Wilhite|first1=Stephen|title=GIPHY Remembers Stephen Wilhite|url=https://giphy.medium.com/giphy-remembers-stephen-wilhite-dc0c38932e08|access-date=24 March 2022|website=GIPHY|date=23 March 2022}}</ref> === មេសា === * [[២ មេសា]] – [[លីអូណិល សានឆេស]] (Leonel Sánchez) កីឡាករបាល់ទាត់ឈីលី (កើត [[២៥ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៦]])<ref>[https://www.24horas.cl/deportes/futbol-nacional/muere-leonel-sanchez-leyenda-de-la-roja-e-icono-del-ballet-azul-5245330 Muere Leonel Sánchez, leyenda de la Roja e ícono del 'Ballet Azul'] {{in lang|es}}</ref> * [[១៩ មេសា]] – [[កាណេ តាណាកា]] (田中カ子, Kane Tanaka) អភិជនជប៉ុន (កើត [[២ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩០៣]])<ref>{{Cite web|last=Mills|first=Kelly-Ann|date=2022-04-25|title=World's oldest person Kane Tanaka dies in Japan at the age of 119|url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/breaking-worlds-oldest-person-kane-26789849|access-date=2022-04-28|website=mirror|language=en}}</ref> * [[២១ មេសា]] – [[អិមវ៉ាអ៊ី គីបាគី]] (Mwai Kibaki) [[ប្រធានាធិបតីកេនយ៉ា]]ទី ៣ (កើត [[១៥ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣១]])<ref>[https://www.theafricareport.com/196827/kenya-mwai-kibaki-former-president-is-dead/ Kenya: Mwai Kibaki, former president, is dead]</ref> === ឧសភា === * [[១៣ ឧសភា]] – [[ខាលីហ្វា ប៊ីន​ ហ្សាយ៉េដ អាល់ណាហ៍យ៉ាន]]​ (خليفة بن زايد بن سلطان آل نهيان, Khalifa bin Zayed Al Nahyan) ប្រធានាធិបតីអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (កើត [[៧ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៨]])<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/5/13/uae-president-sheikh-khalifa-bin-zayed-al-nahyan-dies-state-media UAE President Sheikh Khalifa bin Zayed Al Nahyan dies aged 73]</ref> * [[១៧ ឧសភា]] – [[វ៉ែនជេលីស]] (Βαγγέλης, Vangelis) អ្នកនិពន្ធចម្រៀងនិងតន្ត្រីករក្រិក (កើត [[២៩ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៣]])<ref>{{cite news|last=Limbong|first=Andrew|date=19 May 2022|title=Vangelis, famed film composer and synth pioneer, dead at 79|publisher=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2022/05/19/1100133193/vangelis-dead|accessdate=19 May 2022}}</ref> * [[២០ ឧសភា]] – [[ប៊ូហ្សារ នីសានី]] (Bujar Nishani) ប្រធានាធិបតីអាល់បានីទី៧ (កើត [[២៩ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៦៦]])<ref name="AP-Obit">{{cite news|last1=Semini|first1=Llazar|date=28 May 2022|title=Former Albanian President Bujar Nishani dies at 55|language=en|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/politics-albania-tirana-obituaries-ilir-meta-d76906b69b66956e9aef9c3379239d88|access-date=1 June 2022}}</ref> === មិថុនា === * [[៧ មិថុនា]] – [[ខាល ឌុកនៃវឺតថិមប៊ឺក]] (Carl, Duke of Württemberg) (ប្រសូត [[១ សីហា]] [[ឆ្នាំ ១៨៣៦]]) === កក្កដា === * [[៨ កក្កដា]] ** [[ស៊ីនហ្សូ អាបេ]] (安倍 晋三, Shinzo Abe) នាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុនទី ៥៧ (កើត [[២១ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥៤]])<ref name="abedeath_eng">{{cite news|last1=Takahara|first1=Kanako|last2=Otake|first2=Tomoko|last3=Martin|first3=Alex K. T.|date=8 July 2022|title=Former Prime Minister Shinzo Abe dies after being shot in Nara|work=The Japan Times|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2022/07/08/national/shinzo-abe-dead-nara-shooting/|access-date=8 July 2022}}</ref> ** [[ហ្ស៊ូសែ អេឌួរឌូ ឌូស សង់ទូស]] (José Eduardo dos Santos) ប្រធានាធិបតីអង់ហ្គោឡាទី ២ (កើត [[២៨ សីហា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤២]])<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/angolas-former-president-dos-santos-dies-79-2022-07-08/ Angola's former president dos Santos dies at 79]</ref> ** [[លុយស៍ អេឆេបេរីអា]] (Luis Echeverría) ប្រធានាធិបតីម៉ិកស៊ិកទី ៥៧ (កើត [[១៧ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩២២]])<ref>[https://www.elfinanciero.com.mx/nacional/2022/07/09/fallece-luis-echeverria-alvarez-presidente-de-mexico-de-1970-a-1976/ Fallece Luis Echeverría Álvarez, presidente de México de 1970 a 1976] {{in lang|es}}</ref> * [[១៨ កក្កដា]] – [[ខ្លែស អូលដិនប៊ឺក]] (Claes Oldenburg) ជាងចម្លាក់អាមេរិកាំង–ស៊ុយអែត (កើត [[២៨ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៩]])<ref>[https://www.artnews.com/art-news/news/claes-oldenburg-dead-1234634394/ Claes Oldenburg, Pop Artist Who Monumentalized the Everyday, Dies at 93]</ref> * [[៣១ កក្កដា]] ** [[ហ្វីដេល រ៉ាមូស]] (Fidel V. Ramos) ប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីនទី១២ (កើត [[១៨ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៨]])<ref>[https://www.manilatimes.net/2022/07/31/news/former-president-fidel-v-ramos-succumbs-to-covid-19/1852907 Former president Fidel V. Ramos succumbs to Covid-19]</ref> ** [[អៃម៉ាន់ អាល់ហ្សាវ៉ាហ៊ីរី]] មេដឹកនាំ[[អាល់កាអេដា]] (កើត [[១៩ មិថុនា]] ឆ្នាំ ១៩៥១)<ref>{{Cite web |title=Al Qaeda leader Zawahiri killed in CIA drone strike in Afghanistan, U.S. officials say |url=https://www.reuters.com/world/cia-carried-out-drone-strike-afghanistan-us-officials-say-2022-08-01/ |access-date=August 1, 2022}}</ref> === សីហា === * [[៥ សីហា]] – [[អ៊ីសសេ មីយ៉ាកិ]] (三宅 一生, Issey Miyake) អ្នករចនាជប៉ុន (កើត [[២២ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៨]])<ref>{{cite web |title=三宅一生さん死去　世界的な衣服デザイナー |url=https://www.sankei.com/article/20220809-K5T2NPXRKJPJZJHUNO6NR7AXJA/ |access-date=2022-08-09 |language=ja}}</ref> * [[៨ សីហា]] – [[អូលីវៀ ញូវតុន-ចន]] (Olivia Newton-John) អ្នកចម្រៀងនិងតួសម្ដែងអង់គ្លេស-អូស្ត្រាលី (កើត [[២៦ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៨]])<ref>{{Cite news|last=Bernstein|first=Adam|date=8 August 2022|title=Olivia Newton-John, pop singer and 'Grease' star, dies at 73|language=en-US|newspaper=[[Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/obituaries/2022/08/08/olivia-newton-john-grease-singer-dies/|url-status=live|access-date=8 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808203957/https://www.washingtonpost.com/obituaries/2022/08/08/olivia-newton-john-grease-singer-dies/|archive-date=8 August 2022|issn=0190-8286}}</ref> * [[១១ សីហា]] – [[អាន ហេច]] (Anne Heche) តួសម្ដែងអាមេរិក (កើត [[២៥ ឧសភា]] [[ឆ្នាំ ១៩៦៩]])<ref name="heche-correport">{{Cite web |last=Los Angeles County Medical Examiner-Coroner |date=August 2022 |title=Anne Heche: May 25, 1969 - August 11, 2022 (53 years ). Case Number: 2022-08397. |url=https://mec.lacounty.gov/case-detail/?caseNumber=2022-08397/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818095329/https://mec.lacounty.gov/case-detail/?caseNumber=2022-08397 |archive-date=August 18, 2022 |accessdate=August 18, 2022}}</ref> * [[១២ សីហា]] – [[វ៉ូលហ្វ៍ហ្គាំង ប៉ែទ័រសិន]] (Wolfgang Petersen) អ្នកដឹកនាំអាល្លឺម៉ង់ (កើត [[១៤ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤១]])<ref name="R8">{{Cite news|last=Jr|first=Mike Fleming|date=16 August 2022|title=Director Wolfgang Petersen Dies At 81; Hollywood Star Rose After 'Das Boot' To Include Blockbusters 'The Perfect Storm,' 'Air Force One' & 'In The Line Of Fire'|language=en-US|work=Deadline|url=https://deadline.com/2022/08/wolfgang-petersen-dead-director-perfect-storm-das-boot-air-force-one-1235093543/|url-status=live|access-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816180612/https://deadline.com/2022/08/wolfgang-petersen-dead-director-perfect-storm-das-boot-air-force-one-1235093543/|archive-date=16 August 2022}}</ref> * [[៣០ សីហា]] – [[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]] (Mikhail Gorbachev) ប្រធានាធិបតីសហភាពសូវៀតទី ១ (កើត [[២ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣១]])<ref>{{cite web |title=สิ้นผู้นำสหภาพโซเวียตคนสุดท้าย มีฮาอิล กอร์บาชอฟ วัย 91 ปี |url=https://www.prachachat.net/world-news/news-1033634 |access-date=2022-08-31}}</ref> === កញ្ញា === [[ឯកសារ:Queen_Elizabeth_II_in_March_2015.jpg|រូបភាពតូច|145x145ភីកសែល|[[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាប៊ែតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ]]]] * [[៨ កញ្ញា]] – [[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាប៊ែតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ]] (ប្រសូត [[២១ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៦]])<ref>{{Cite news|date=8 September 2022|title=Queen Elizabeth II has died, Buckingham Palace announces|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/uk-61585886|url-status=live|access-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908173308/https://www.bbc.com/news/uk-61585886|archive-date=8 September 2022}}</ref> === តុលា === * [[២៤ តុលា]] – [[អាស ការទ័រ]] (Ash Carter) រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក (កើត ២៤ កញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៥៤) === វិច្ឆិកា === * [[៣០ វិច្ឆិកា]] – [[ជាំង ហ្សឺមីន]] (江泽民) [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និង[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] (កើត ១៧ សីហា ឆ្នាំ ១៩២៦)<ref>{{Cite web|title=Jiang Zemin, Chinese president who led 1990s economic reforms, dies at 96|url=https://www.cbsnews.com/news/jiang-zemin-dead-china-president-1990s-economic-reforms-after-tiananmen-obit/|website=www.cbsnews.com|language=en-US}}</ref> === ធ្នូ === * [[២៩ ធ្នូ]] – ** [[ប៉េឡេ]] (Pelé) អ្នក​លេង​បាល់ទាត់ប្រេស៊ីល (កើត ២៣ តុលា ឆ្នាំ ១៩៤០)<ref name="rip-pele">{{cite news|title=Pele: Brazil football legend dies aged 82|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/42751517|access-date=29 December 2022|publisher=[[BBC]]}}</ref> ** [[វីវៀន វេស្តវូដ]] (Vivienne Westwood) ជាង​ឆ្នៃ​ម៉ូត និងអ្នកជំនួញអង់គ្លេស (កើត ៨ មេសា ឆ្នាំ ១៩៤១)<ref>{{Cite news|date=2022-12-29|title=Fashion designer Vivienne Westwood dies|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-64122181|access-date=2022-12-29}}</ref> * [[៣១ ធ្នូ]] – [[បេណេឌីកទី១៦]] (ប្រសូត ១៦ មេសា ឆ្នាំ ១៩២៧)<ref>{{Cite web|date=31 December 2022|title=Former Pope Benedict XVI dies at 95|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-64107731|access-date=31 December 2022|website=BBC|language=en}}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២២]] crk4yne8qcb82xcqrw05psiteg0dtcq ថេរីគាថា 0 44657 342627 336386 2026-11-08T02:34:47Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342627 wikitext text/x-wiki == '''ឯកនិបាត''' == === អញ្ញតរាថេរី === [២៦៦] ​ម្នាល​ថេរី ​នាង​ចូរ​ដេក​លក់ស្រួល ​នាង​ចូរ​ធ្វើ ​(​ចីវរបី​) ​ដោយ​សំពត់ ​(​បង្សុកូល​) ​ហើយ​ស្លៀក​ដណ្ដប់​ចុះ ព្រោះ​រាគៈ​របស់​នាង​ស្ងប់​រម្ងាប់​ហើយ ដូច​ជាបន្លែ​ស្ងួត​ក្នុង​ឆ្នាំង ។ ឮថា ភិក្ខុ​នី​មួយ​រូប​ជាថេរី ​មិន​ប្រាកដ (​ដោយ​នាម និង​គោត្រ​ជា​ដើម​) ​បាន​ពោល​គាថា ​មាន​បការៈដូច្នេះ ។ === មុត្តាថេរី === [២៦៧] ​ម្នាល​នាង​មុត្តា ​នាង​ចូរ​រួច​ចាក​យោគៈ​ទាំងឡាយ ដូច​ជា​ព្រះ​ចន្ទ​ដែល​រាហូ​ចាប់ ​(​ហើយ​រួច​អំពី​ដៃ​) ​នាង​មាន​ចិត្ត​រួច​ស្រឡះ មិន​មាន​បំណុលទេ ​ចូរ​បរិភោគ​ដុំ​បាយ​ចុះ​ ។ ឮថា ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​ទូន្មានរឿយ​ៗ ​នូវ​សិក្ខមានា ​ឈ្មោះ​មុត្តា ​ដោយ​គាថា ​មាន​បការៈដូច្នេះ ។ === បុណ្ណាថេរី === [២៦៨] ​ម្នាល​នាង​បុណ្ណា ​នាង​ចូរ​ពេញ​ដោយ​ពោធិបក្ខិយធម៌​ទាំងឡាយ ដូច​ជា ​ព្រះ​ចន្ទ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​ ១៥ កើត ​នាង​ចូរ​ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត ​គឺ​មោហៈ ​ដោយ​បញ្ញា​ដ៏​បរិបូណ៌ ។ === តិស្សាថេរី === [២៦៩] ​ម្នាល​នាង​តិស្សា ​ចូរ​នាង​សិក្សា​តាម​សិក្ខា ​កុំ​ឱ្យ​យោគៈ​ទាំងឡាយ​គ្រប​សង្កត់​នាង​បាន នាង​ចូរ​ជា​ស្រី​ប្រាសចាក​យោគៈ​ទាំង​អស់ មិន​មាន​អាសវៈ​ ប្រព្រឹត្ត​នៅ​ក្នុង​លោក ។ === តិស្សាថេរី​មួយ​រូប​ === [២៧០] ​ម្នាល​នាង​តិស្សា ​ចូរ​នាង​ប្រកប​ដោយ​ធម៌​ទាំងឡាយ​ ខណៈ​កុំកន្លង​នាង​ឡើយ ព្រោះ​ពួក​ជន​ដែល​ខណៈកន្លង​ហើយ​ រមែង​សោកស្ដាយពេញ​ប្រៀប​ក្នុង​នរក ។ === ធីរាថេរី === [២៧១] ​ម្នាល​នាង​ធីរា ​នាង​ចូរ​ពាល់​ត្រូវ​នូវ​និរោធជាសុខ ជា​ទី​រម្ងាប់​នូវ​សញ្ញា ​នាង​ចូរ​ត្រេកអរ​នឹង​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ក្សេមចាក​យោគៈ​ប្រសើរបំ​ផុត​ ។ === ធីរាថេរី​មួយ​រូប​ === [២៧២] ធីរាភិក្ខុ​នី ​មាន​ឥន្រ្ទិយអប់រំ​ហើយ​ដោយ​ធម៌​ទាំងឡាយ​ ជាប្រធាន​នៃ​ព្យាយាម ​នាង​ចូរ​ផ្ចាញ់​នូវ​មារ ព្រម​ទាំងវាហនៈ ​ហើយ​ទ្រទ្រង់​នូវ​រាងកាយ​ជា​ទី​បំ​ផុត​ ។ === មិត្តាថេរី === [២៧៣] ​ម្នាល​នាង​មិត្តា ​នាង​បួស​ដោយ​សទ្ធា​ហើយ ចូរ​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​កល្យាណមិត្ត ​ចូរ​ចម្រើន​នូវ​កុសលធម៌​ទាំងឡាយ ដើម្បី​ដល់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​ក្សេម​ចាក​យោគៈ ។ === ភទ្រាថេរី === [២៧៤] ​ម្នាល​នាង​ភទ្រា ​នាង​បួស​ដោយ​សទ្ធា​ហើយ ចូរ​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​ធម៌​ដ៏​ចម្រើន (​មាន​សីលជា​ដើម​) ​នាង​ចូរ​ចម្រើន​នូវ​កុសលធម៌​ទាំងឡាយ (​ដើម្បី​ដល់​) ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​ក្សេមចាក​យោគៈ​ដ៏​ប្រសើរបំ​ផុត​ ។ === ឧបសមាថេរី === [២៧៥] ​ម្នាល​នាង​ឧបសមា ​នាង​គប្បី​ឆ្លងអន្លង់ ​គឺ​សង្សារ ជា​ទី​នៅ​នៃ​ម្រឹត្យុ ដែល​ពួក​សត្វ​ឆ្លង​បាន​ដោយ​កម្រ​ក្រៃពេក ​ចូរ​នាង​ផ្ចាញ់​នូវ​មារ ព្រម​ទាំងវាហនៈ ​ហើយ​ទ្រទ្រង់​នូវ​រាងកាយជា​ទី​បំ​ផុត​ ។ === មុត្តាថេរី === [២៧៦] ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​រួច​ដោយ​ល្អ​ រួច​ដោយ​ប្រពៃ ​ព្រោះ​ការ​រួច​ចាក​អាការ​គម បី​យ៉ាង ​គឺ​ត្បាល់ [​ស្ត្រី​កាលលូកដៃ​ផាត់ប្រមូល​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​ត្បាល់ ​ត្រូវ​បង្អោនខ្នង​ឱ្យ​កោង ​ដូច​មនុស្ស​គម ។] ១ អង្រែ [លើកអង្រែ​បុកស្រូវ ​ក៏​ត្រូវ​បង្អោនខ្នង​ដូច​គ្នា ។] ១ ប្ដីគម [ចំណែក​ស្វាមី​ជា​មនុស្ស​គម​ដែរ​ ។] ១ ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​រួច​ចាក​ជាតិ ​និង​មរណៈ​ហើយ​ តណ្ហា​ជា​គ្រឿង​នាំ​ទៅ​កាន់​ភព ​ខ្ញុំ​ដកចេញ​ហើយ​ ។ === ធម្មទិន្នាថេរី === [២៧៧] ​នាង​ថេរី​ណា មាន​ចំណង់កើត​ហើយ (​ដើម្បី​ផល​ដ៏​ប្រសើរ​) ញ៉ាំង​សមណកិច្ច​ឱ្យ​សម្រេច​ហើយ គប្បី​ជា​អ្នក​ពាល់​ត្រូវ (​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​) ​ដោយ​មគ្គ​ចិត្ត (​បី​ខាង​ក្រោម​) ​មាន​ចិត្ត​មិន​ជាប់​ទាក់ទង​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ (​នាង​ថេរី​នោះ​) បណ្ឌិត​តែង​ហៅថា ឧទ្ធំសោតា ​(​អ្នក​មាន​ខ្សែ ​គឺ​មគ្គ ​និង​ខ្សែ ​គឺ​សង្សារ ​ក្នុង​ខាង​លើ​) ។ === វិសាខាថេរី === [២៧៨] ​អ្នក​ទាំងឡាយ ចូរ​ធ្វើ​តាម​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា ​ដែល​គេ​ធ្វើ​ហើយ មិន​ក្ដៅ​ក្រហាយ​តាម​ក្រោយ ​ចូរ​លាង​ជើង​ទាំងឡាយ​ឱ្យ​ឆាប់ ​ហើយ​អង្គុយ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ​ ។ === សុមនាថេរី === [២៧៩] ​នាង​ឃើញ​ធាតុ​ទាំងឡាយ ថា​ជា​ទុក្ខ ​កុំ​មក​កាន់​កំណើតថ្មីទៀត​ឡើយ នាង​រំសាយចំណង់​ក្នុង​ភពចេញ ទើប​ស្ងប់​រម្ងាប់​បាន​ ។ === ឧត្តរាថេរី === [២៨០] ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​សង្រួម​ដោយ​កាយ ​ដោយ​វាចា ​ដោយ​ចិត្ត បាន​ដកតណ្ហា ព្រម​ទាំងឫស ​(​ឬ​ព្រម​ទាំងអវិជ្ជា​) ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ សម្រេច​អនុបាទិសេស​និព្វាន​ធាតុ ។ === សុមនាថេរីបួសឯចាស់ === [២៨១] ​ម្នាល​នាង​ចម្រើន​ដោយ​សីលាទិគុណ ​នាង​ចូរ​ដេក​ស្រួល ​នាង​ចូរ​ធ្វើ ​(​ចីវរ​) ​ដោយ​សំពត់ ​(​បង្សុកូល​) ស្លៀកដណ្ដប់ ​ព្រោះ​ថា ​បើ​រាគៈ​របស់​នាង​ស្ងប់​រម្ងាប់​ហើយ នាង​នឹង​ជាស្រ្ដី​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ រលត់កិលេស ។ === ធម្មាថេរី === [២៨២] ​ខ្ញុំ​មាន​កម្លាំង​ថយ ​កាន់​ឈើ​ច្រត់ ​ដើរ​ទៅ​បិណ្ឌបាត ​មាន​ខ្លួន​ធេងធោង ដួល​លើ​ផែនដី​ក្នុង​ទី​នោះ​ឯង ​លំដាប់​នោះ ចិត្ត​របស់​ខ្ញុំ​ក៏​រួច​ស្រឡះ (​ចាក​កិលេស​) ​ព្រោះ​ឃើញ​ទោស​ក្នុង​កាយ ។ === សង្ឃាថេរី === [២៨៣] ​ខ្ញុំ​បាន​លះបង់​ផ្ទះ លះ​កូន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់ និង​សត្វ​ចិញ្ចឹម ​ហើយ​មក​បួស ​បាន​លះរាគៈ ​និង​ទោសៈ រំសាយអវិជ្ជា ​គឺ​មោហៈ ​បាន​ដកតណ្ហា ព្រម​ទាំងឫស ជា​ស្រី​ស្ងប់​រម្ងាប់ ​ហើយ​បាន​សម្រេច​អនុបាទិសេសនិព្វាន​ធាតុ ។ ចប់ ឯកនិបាត ។ == '''ទុកនិបាត''' == === នន្ទាថេរី === [២៨៤] ​ម្នាល​នាង​នន្ទា ​នាង​ចូរ​មើល ​(​រាងកាយ​នេះ​) ​មាន​ជំងឺជានិច្ច ​មិន​ស្អាត ជា​របស់​ស្អុយ ​ដែល​ឆ្អឹង ៣០០ កំ​ណា​ត់ ផ្គុំ​ឡើង​ហើយ ចូរ​នាង​អប់រំ​ចិត្ត​ដោយ​អសុភសញ្ញា ​ឱ្យ​ជា​ចិត្ត​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ តាំង​នៅ​មាំ​ល្អ​ ។ ​ចូរ​នាង​ចម្រើន​នូវ​អនិមិត្ត ​ចូរ​លះ​ចោល​នូវ​មានានុស័យ ​នាង​នឹង​បាន​ស្ងប់​រម្ងាប់ ​ព្រោះ​បាន​លះ​នូវ​មានះ​នោះ​ ។ ឮថា ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​ទូន្មានរឿយ​ៗ ​នូវ​សិក្ខមានា ​ឈ្មោះ​នន្ទា ​ដោយ​គាថា​ទាំង​នេះ ដោយ​ប្រការ​ដូច្នេះ ។ === ជន្ដាថេរី === [២៨៥] ពោជ្ឈង្គប្រាំ​ពីរ​នេះ​ណា​ ជាឧបាយ​ដើម្បី​ដល់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ពោជ្ឈង្គ​ទាំង​អស់​នោះ ខ្ញុំ​បាន​ចម្រើន​តាម​លំអាន ​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធទ្រង់​សំដែង​ហើយ​ ។ ​ព្រោះ​ថា ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគអង្គ​នោះ ខ្ញុំ​បាន​ឃើញ​ហើយ​ រាងកាយ​នេះ មាន​ក្នុង​ទី​បំ​ផុត​ ជាតិសង្សារ ​(​នៃ​ខ្ញុំ​) ​អស់​រលីង​ហើយ​ ឥឡូវ​នេះ​ ភពថ្មី​មិន​មាន​ទៀត​ឡើយ​ ។ === សុមង្គលមាតាថេរី ''(Sumaṅgala’s Mother)''​ === [២៨៦] ​អញ​រួច​ស្រឡះ ផុត​ស្រឡះ​ រួច​ល្អ​ហើយ​ចាក​អង្រែ ​ចាក​ប្ដី​របស់​អញ​ដែល​មិន​មាន​សេចក្ដី​អៀនខ្មាស ​​អញ​មិន​គាប់​ចិត្ត​នឹងរបរធ្វើ​ឆត្ររបស់ប្ដីអញ ​អញ​ផុត​ស្រឡះ​ពី​ឆ្នាំងដែលដុះផ្សិត និងមានក្លិនឆ្អាប ។ ​អញ​បាន​ផ្ដាច់ផ្ដិលរាគៈ ​និង​ទោសៈ​ហើយ អញ​ចូល​ទៅ​រកគល់​ឈើ ហើយ​ចម្រើន​ឈានជាសុខថា "ឱ សុខ​ណាស់​តើ​" ។ === អឌ្ឍកាសីថេរី === [២៨៧] សួយ​ក្នុង​ជនបទ​ឈ្មោះ​កាសី ​មាន​ចំនួនប៉ុន្មាន សួយ​របស់​ខ្ញុំ ក៏​មាន​ចំនួន​ប៉ុណ្ណោះ​ដែរ អ្នក​និគម ​បាន​ធ្វើ (​ទ្រព្យចំនួន ៥០០​) ​នោះ ឱ្យ​ជាថ្លៃ ​ហើយ​តាំង​ទុក​នូវ​ខ្ញុំ (​ដោយ​ឈ្មោះ​ថាអឌ្ឍកាសី​) ​ដែល​មាន​ថ្លៃ​ដោយ​ថ្លៃ ។ ​ក្នុង​កាលជា​ខាង​ក្រោយ​មក ខ្ញុំ​ក៏​បាន​នឿយ​ណា​យ​ក្នុង​រូប កាល​បើ​នឿយ​ណា​យ ​ក៏​រសាយ​ចិត្ត​ថា សូម​កុំ​ឱ្យ​ខ្ញុំ​អន្ទោល​ទៅ​កាន់​ជាតិសង្សាររឿយ​ៗ ទៀត វិជ្ជា ៣ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់​ច្បាស់​ហើយ​ សាសនា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === ចិត្តាថេរី === [២៨៨] ​ពិត​មែន​តែ​ខ្ញុំ​ជា​ស្រី​ស្គម ​មាន​ជំងឺ ​មាន​កម្លាំង​ថយខ្លាំង ច្រត់ដម្បង​ឡើង​ទៅ​លើ​ភ្នំ ។ ដាក់​នូវ​សង្ឃាដី ​ផ្កា​ប់​នូវ​បាត្រ​ទុក (​អង្គុយ​) លើ​ភ្នំ អាចទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត គឺ​មោហៈ​បាន ហើយ​សង្កត់សង្កិន​នូវ​ខ្លួន (​ដោយ​ការ​ទំលាយ​នូវ​គំនរ​ងងឹត ​គឺ​មោហៈ​នោះ​ឯង​) ។ === មេត្តិកាថេរី === [២៨៩] ​ពិត​មែន​ហើយ​តែ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​រងទុក្ខ ​មាន​កម្លាំង​ថមថយ ​មាន​វ័យកន្លង​ជ្រុល​ហើយ​ ច្រត់ដំបង​ឡើង​ទៅ​លើ​ភ្នំ ។ ដាក់​នូវ​សង្ឃាដី ​ផ្កា​ប់​នូវ​បាត្រ អង្គុយលើ​ភ្នំ ​លំ​ដាប់​នោះ ចិត្ត​របស់​ខ្ញុំ​រួច​ស្រឡះ​ហើយ​ វិជ្ជា ៣ ​ខ្ញុំ​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ខ្ញុំ​ក៏​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === មិត្តាថេរី === [២៩០] ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​នឹង​ពួក​ទេវតា ​(​ក្នុង​ឋនចាតុម្មហារាជិកា​) ​បាន​រក្សា​ឧបោសថ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​អស់​តិថី​ទី​ ១៤ តិថី​ទី​ ១៥ ​និង​តិថី​ទី​ ៨ ​នៃ​បក្ស​ផង និង​បាដិហារិកបក្ខៈ​ផង ថ្ងៃ​នេះ ខ្ញុំ​នោះ មាន​ភត្ត​តែម្ដង កោរសក់ ដណ្ដប់សង្ឃាដី ​មិន​គប្បី​ប្រាថ្នា​នូវ​ពួក​ទេវតា ​(​ណា​មួយ​) ទេ ​គប្បី​បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្ដី​ក្រវល់​ក្រវាយ ក្នុង​ហ្ឫទ័យ ​(​តែប៉ុណ្ណោះ​) ។ === អភយមាតាថេរី === [២៩១] បពិត្រ​មាតា សូមលោកពិចារ​ណា​រាងកាយ​នេះ​ ជារបស់​មិន​ស្អាត ​មាន​ក្លិនស្អុយ ​ខាង​លើ​អំពី​បាទ​ជើង ខាង​ក្រោម​អំពី​ចុង​សក់ ។ កាល​ខ្ញុំ​ប្រព្រឹត្តយ៉ាង​នេះ បាន​ដករាគៈ​ទាំងពួង​ហើយ បាន​ផ្ដាច់​សេចក្ដី​ក្រវល់ក្រវាយ​អស់​ហើយ​ ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ រលត់ទុក្ខ​ហើយ​ ។ === អភយាថេរី === [២៩២] ​ម្នាល​នាង​អភយា ​ពួក​បុថុជ្ជន​ជាប់​ចំ​ពាក់​ក្នុង​រាងកាយ​ណា​ រាងកាយ ​(​នោះ​) ជាសភាពបែកធ្លាយ ​អាត្មា​អញ​ជា​អ្នក​ដឹង​ខ្លួន មាន​ស្មារតី​តាំង​ស៊ប់ ​នឹង​ដាក់​ចុះ​នូវ​រាងកាយ​នេះ​ចោលចេញ​ ។ ​អាត្មា​អញ​ត្រូវ​ទុក្ខធម៌​ជា​ច្រើន​ពាល់​ត្រូវ​ហើយ​ ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ ​បាន​សម្រេច​នូវ​ការ​អស់​ទៅ​នៃ​តណ្ហា សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === សាមាថេរី === [២៩៣] ​អាត្មា​អញ​មិន​ទាន់​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​រម្ងាប់​នៃ​ចិត្ត មិន​លុះអំ​ណា​ច​ក្នុង​ភាវនា​ចិត្ត បាន​ចេញ​ទៅ​ខាង​ក្រៅ​អំពី​លំនៅ​ ៤ ដង ៥ ដង ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ ត្រូវ​ទុក្ខ​ធម៌​ជា​ច្រើន​ពាល់​ត្រូវ​ហើយ បាន​ដកតណ្ហា​ហើយ​ក្នុង​រាត្រី​ទី​ ៨ ​អាត្មា​អញ​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ ​បាន​សម្រេច​នូវ​ការ​អស់​ទៅ​នៃ​តណ្ហា សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ចប់ ​ទុក​និបាត ។ == '''តិកនិបាត''' == === សាមាថេរីដទៃទៀត === [២៩៤] ​តាំង​ពីកាល​អាត្មា​អញ​បួស​មក បាន​ ២៥ ឆ្នាំ​ហើយ អាត្មា​អញ​មិន​ទាន់​បាន​ស្គាល់​នូវ​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ម្ដងទេ ។ ​អាត្មា​អញ​មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត មិន​លុះ​អំ​ណា​ច​ក្នុង​ភាវនា​ចិត្ត តែត​មក អាត្មា​អញ​រឭក​ដល់​សាសនា​នៃ​ព្រះ​ជិន​ស្រី ក៏​បាន​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សំវេគ ។ ​អាត្មា​អញ​ត្រូវ​ទុក្ខធម៌ជា​ច្រើន​ពាល់​ត្រូវ​ហើយ​ ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ ​បាន​សម្រេច​នូវ​ការ​អស់​ទៅ​នៃ​តណ្ហា សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ហើយ ថ្ងៃ​នេះ​ជារាត្រី ​ទី​ ៧ ​របស់​អាត្មា​អញ​ ជារាត្រី​ដែល​តណ្ហារីង​ស្ងួត ។ === ឧត្តមាថេរី === [២៩៥] ​អាត្មា​អញ មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​រម្ងាប់​ចិត្ត មិន​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ចភាវនា​ចិត្ត បាន​ចេញ​ទៅ​ខាង​ក្រៅ​អំពី​លំនៅ​ ៤ ដង ៥ ដង ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ បាន​ចូល​ទៅ​រកភិក្ខុ​នី ​ដែល​អាត្មា​អញ​គួរ​ជឿ ​(​បដាចារាថេរី​) ភិក្ខុ​នី​នោះ បាន​សំដែង​ធម៌ ​គឺ​ ខន្ធ អាយ​តនៈ ធាតុ ​ដល់​អាត្មា​អញ​ ។ លុះ​អាត្មា​អញ បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​លោក ​តាម​ទំនង​ដែល​លោក​បាន​ប្រៀនប្រដៅ ​អាត្មា​អញ​ក៏​ឆ្អែត​ដោយ​បីតិ ​និង​សុខៈ អង្គុយលើ​បល្ល័ង្ក​មួយ អស់​ ៧ ​ថ្ងៃ​ ។ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​ទី​ ៨ ​អាត្មា​អញ​បាន​ទំលាយគំនរងងឹត ​គឺ​មោហៈ ​ហើយ​សណ្ដូក​ជើង​ទាំងគូ ។ === ឧត្តមាថេរី ​មួយ​រូប​ === [២៩៦] ពោជ្ឈង្គ​ទាំង ៧ ​ណា​ ជាឧបាយ​ដើម្បី​ដល់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ពោជ្ឈង្គ​ទាំង​អស់​នោះ អាត្មា​អញ​បាន​ចម្រើន​ហើយ តាម​លំអាន​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សំដែង​ហើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​ជាឱរសធីតា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ចំពោះ​ព្រះ​និព្វាន ក្នុង​កាល​ទាំង​ពួង ជា​អ្នក​បាន​សុញ្ញសមាបត្តិ ​និង​អនិមិត្តសមាបត្តិ ​តាម​ប្រាថ្នា​ ។ ​កាម​ទាំង​អស់​ ទោះជាទិព្វក្ដី​ ជារបស់​មនុស្ស​ក្ដី ​អាត្មា​អញ​បាន​កាត់​ផ្ដាច់ផ្ដិល​ហើយ​ ជាតិ​សង្សារ​របស់​អាត្មា​អញ អស់​រលីង​ហើយ​ ឥឡូវ​នេះ​ ភពថ្មី​មិន​មាន​ទេ ។ === ទន្ដិកាថេរី === [២៩៧] ​អាត្មា​អញ​បាន​ចេញ​ទៅ អំពី​ទី​សម្រាក ​ក្នុង​វេលា​ថ្ងៃ​ លើ​ភ្នំ​ឈ្មោះ​ គិជ្ឈកូដ ​ហើយ​បាន​ឃើញ​ដំរី​ដែល​ចុះ​ឡើង ក្បែរ​ឆ្នេរស្ទឹង ​(​ឈ្មោះ​ចន្ទភាគា​) ។ ​បុរស​កាន់​កង្វេរ បង្គាប់ថា ឯង​ចូរ​ជូន​ជើង​មក​ ដំរី​ក៏​ជូន​ជើង ហើយ​បុរស​ក៏​ឡើង​ជិះដំរី ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ឃើញ​ដំរី ​ដែល​គេ​មិន​ទាន់ទូន្មាន គេ​អាចទូន្មាន ​ឱ្យ​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​របស់​ពួក​មនុស្ស​បាន ហើយ​ក៏​ទៅ​កាន់​ព្រៃ ​តាម​កិរិយា​របស់​ដំរី​នោះ ក៏​បាន​ធ្វើ​ចិត្ត​ឱ្យ​នឹង​ធឹង ​ព្រោះ​ឃើញ​ដំរី​នោះ​ ។ === ឧព្វិរីថេរី === [២៩៨] ​ម្នាល​នាង​ឧព្វិរី ​នាង​កន្ទក់កន្ទេញ​ក្នុង​ព្រៃថា ​ម្នាល​ជីវៈ​មាស​ម្ដាយ ដូច្នេះ ​នាង​ចូរ​ដឹង​ខ្លួន កូន​ស្រី​របស់​នាង​ទាំង​អស់​ ៨៤.០០០ ​មាន​ឈ្មោះ​ថាជីវៈ​ដូច​គ្នា ​ត្រូវ​គេ​ដុត​ក្នុង​ឈាបនដ្ឋាន​នេះ​ បណ្ដា​កូន​ស្រី​ទាំង​នោះ តើ​នាង​សោក​ចំពោះ​កូន​ស្រី​ណា​ ។ សរ ​គឺ​សេចក្ដី​សោក អាស្រ័យ​នូវ​ហ្ឫទ័យ​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ ជារបស់​ដែល​គេ​ឃើញ​បាន​ដោយ​ក្រ ​បាន​ដកចេញ​ហើយ ព្រះ​អង្គ​បាន​បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្ដី​សោក ​ព្រោះ​កូន​ស្រី​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ ​ដែល​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោកគ្របសង្កត់​ហើយ​ ។ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​នោះ មាន​សរដក​ហើយ​ ជា​អ្នក​មិន​មាន​សេចក្ដី​ស្រេកឃ្លាន ​បាន​រំលត់​ទុក្ខ​ហើយ ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ សូម​ដល់​ព្រះ​ពុទ្ធជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជាសរណៈ ។ === សុក្កាថេរី === [២៩៩] ​ពួក​មនុស្ស ក្នុង​ក្រុងរាជគ្រឹះ​នេះ​ សម្ងំធ្វើ​កិច្ច​អ្វី ដូច​ជា​បុគ្គល​សម្ងំផឹក​ទឹក​ឃ្មុំ ​ក៏​មិន​នាំគ្នាចូល​ទៅ​រក​នាង​សុក្កាថេរី ​ដែល​កំពុង​ប្រកាស​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា ។ ​ពួក​បណ្ឌិត​បុរស ប្រកប​ដោយ​ប្រាជ្ញា ទំនងជា​បាន​ក្រេបផឹក​នូវ​ធម៌​នោះ​ ជាធម៌​មិន​គប្បី​ដឹក​នាំ​បុគ្គល​ឱ្យ​ត្រឡប់ថយ ជាធម៌​មិន​លាយឡំ ​មាន​ឱជារស ​ដូច​ជា​ពួក​អ្នក​ដើរ​ផ្លូវ​ឆ្ងាយ ​បាន​ក្រេប​ផឹក​នូវ​ទឹក​ភ្លៀង ។ ព្រះ​នាង​សុក្កាថេរី ​មាន​លោកុត្តរ​ធម៌​ដ៏​បរិសុទ្ធ​ល្អ​ ជា​ស្រី​ប្រាសចាក​រាគៈ​ហើយ​ ជា​អ្នក​នឹង​ធឹង ឈ្នះមារ ព្រម​ទាំងវាហនៈ ​ហើយ​ទ្រទ្រង់​រាងកាយ ​មាន​ក្នុង​ទី​បំ​ផុត​ ។ === សេលាថេរី === [៣០០] ការ​រលាស់ខ្លួន​ចេញ (​ចាក​ភព​) ​ក្នុង​លោក ​របស់​នាង មិន​មាន​ទេ ​នាង​នឹង​ធ្វើ​អ្វី​ដោយ​វិវេក ​នាង​ចូរ​បរិភោគ​នូវ​តម្រេក​ដែល​អាស្រ័យ​នូវ​កាម​ទាំងឡាយ កុំ​ឱ្យ​ក្ដៅ​ក្រហាយ ​ក្នុង​កាលជា​ខាង​ក្រោយ​ឡើយ​ ។ កាម​ទាំងឡាយ​មាន​ឧបមា​ដោយ​លំពែង ​និង​ដែក​សូល ជា​គ្រឿង​កាប់ចិញ្រ្ចាំ​នូវ​ឧបាទានក្ខន្ធ​ទាំងឡាយ អ្នក​ឯង​ពោល (​សំដៅ​) តម្រេក​ក្នុង​កាម​ណា​ ឥឡូវ​នេះ​ តម្រេក​ក្នុង​កាម​នោះ​ ជា​ទី​អផ្សុក​ដល់​អាត្មា​ទេ​តើ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង យើង​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរងងឹត ​យើង​បាន​ទំលុះទំលាយ​ហើយ ម្នាល​មារ​មាន​ចិត្ត​បាប អ្នក​ឯង​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារថោកទាប ​អ្នក​ឯងយើងកំចាត់ចេញ​បាន​ហើយ​ ។ === សោមាថេរី === [៣០១] ​ពួក​ឥសី ​(​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធជា​ដើម​) ​គប្បី​ដល់​នូវ​ឋនៈ​ណា ដែល​បុគ្គល​ដទៃ​មិន​ងាយ​នឹង​បាន​សម្ភព ​ស្ត្រី​មិន​អាច​នឹង​ដល់​នូវ​ឋនៈ​នោះ ដោយ​ប្រាជ្ញាប្រវែង​ពីរ​ធ្នាប់​បាន​ទេ ។ កាល​បើ​ចិត្ត​របស់​បុគ្គល អ្នក​ឃើញ​ច្បាស់​នូវ​ធម៌​ដោយ​ប្រពៃ ​បាន​តម្កល់មាំ​ហើយ កាល​បើ​ញាណ​កំពុង​តែប្រព្រឹត្ត​ទៅ តើ​ស្ត្រី​ភាព ហេតុម្ដេច​មិន​គប្បី​ធ្វើ​នូវ​ឋនៈ​នោះ​បាន​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង យើង​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរ​ងងឹត យើង​បាន​ទំលុះទំលាយ​ហើយ ម្នាល​មារ​មាន​ចិត្ត​បាប អ្នក​ឯង​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​ថោក​ទាប ​អ្នក​ឯង យើងកំចាត់ចេញ​បាន​ហើយ​ ។ ចប់ តិកនិបាត ។ == '''ចតុក្កនិបាត''' == === ភទ្ទកាបិលានីថេរី === [៣០២] ​ព្រះ​ថេរៈ​ឈ្មោះ​កស្សប ជាបុត្តពុទ្ធទាយាទ ​មាន​ចិត្ត​តម្កល់មាំ​ល្អ​ លោក​បាន​ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស ​ទាំង​ឃើញ​ឋនសួគ៌ ​និង​អបាយ ​លំដាប់​អំពី​នោះ​មក​ លោក​បាន​ដល់​នូវ​ធម៌ជា​ទី​អស់​ទៅ​នៃ​ជាតិ ​បាន​សម្រេច​នូវ​អភិញ្ញា ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ ជាព្រាហ្មណ៍ ​បាន​សម្រេច​វិជ្ជា ៣ ​ដោយ​វិជ្ជា ៣ ​នេះ​ ។ ​ព្រះ​ថេរី​ឈ្មោះ​ ភទ្ទកាបិលានី ​ក៏​យ៉ាង​នោះ​ដែរ បាន​សម្រេច​វិជ្ជា ៣ ញ៉ាំងមច្ចុ​ឱ្យ​សាបសូន្យ ឈ្នះមារ ព្រម​ទាំង​វាហនៈ ​ហើយ​ទ្រទ្រង់​រាង​កាយ ជា​ទី​បំ​ផុត​ ។ យើង​ទាំង​ពីរ​រូប បាន​ឃើញ​ទោស​ក្នុង​លោក ​ហើយ​មក​បួស យើង​ទាំង​នោះ​ ជា​ព្រះ​ខី​ណា​ស្រព ​បាន​ទូន្មានខ្លួន​ហើយ​ ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ ​បាន​និព្វាន​ហើយ​ ។ ចប់ ចតុក្កនិបាត ។ == '''បញ្ចកនិបាត''' == === ភិក្ខុនី​មួយ​រូប មាន​នាម ​និង​គោត្រ​មិន​ប្រាកដ​ === [៣០៣] ​តាំង​ពីកាល​អាត្មា​អញ​បួស​មក បាន​ ២៥ វស្សា​ហើយ មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ សូម្បីត្រឹម​មួយ​ផ្ទាត់ម្រាមដៃ ។ ​អាត្មា​អញ​មាន​ចិត្ត​ទ​ទឹក​ដោយ​កាម​រាគៈ មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ ផ្គង​ដើម​ដៃកន្ទក់កន្ទេញ ​ហើយ​ចូល​ទៅ​កាន់​លំនៅ​ ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ​ ចូល​ទៅ​រកភិក្ខុ​នី ​(​ធម្មទិន្នាថេរី​) ជា​ស្ត្រី​ដែល​អាត្មា​អញ​គួរ​ជឿ លោក​បាន​សំដែង​ធម៌ ​គឺ​ខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ ​ដល់​អាត្មា​អញ​ ។ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​លោក​ហើយ បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស បាន​ជម្រះទិព្វចក្ខុ ។ ចេតោបរិយញ្ញាណ ​និង​សោតធាតុ ​អាត្មា​អញ​បាន​ជម្រះ​ហើយ​ ឫទ្ធិ៍​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ហើយ​ ការ​អស់​ទៅ​នៃ​អាសវៈ អាត្មា​អញ​បាន​សម្រេច​ហើយ​ អភិញ្ញា ៦ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ច្បាស់​ហើយ ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា អាត្មា​អញ​ក៏​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === វិមលាថេរី ជា​ស្រី​ពេស្យាពី​ដើម​ === [៣០៤] ​អាត្មា​អញ​ស្រវឹង រឹងត្អឹង ​ដោយ​ការ​សរសើរគុណ​ផង ដោយ​រូប​សម្បត្តិ​ផង ដោយ​លំអ​ដ៏​លើស​ផង ដោយ​យស​ផង ដោយ​វ័យ​ផង បាន​មើលងាយ​ពួក​ស្រី​ដទៃ ។ ​អាត្មា​អញ​ស្អិតស្អាង​រាងកាយ​នេះ ឱ្យ​វិចិត្រ​ល្អ ឱ្យ​ជា​ទី​រាក់ទាក់​នៃ​ជន​ពាល ​ហើយ​ឈរ​ក្បែរ​ទ្វារ​ផ្ទះ​នៃ​ស្រី​ពេស្យា ​ដូច​ជា​ព្រាន​ម្រឹគដាក់​អន្ទាក់​ ។ ​អាត្មា​អញ​សំដែង​គ្រឿង​ប្រដាប់ ​និង​អវយវៈ​ដ៏​កំបាំង ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ជា​ច្រើន​ សើច​ក្អាក​ក្អាយ ​បាន​ធ្វើ​មាយា​ច្រើន​យ៉ាង ​(​ដើម្បី​) ញ៉ាំងជនពាលជា​ច្រើន (​ឱ្យ​ស្រើប​ស្រាល​) ។ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ អាត្មា​អញ​នោះ បាន​កោរសក់ ដណ្ដប់សង្ឃាដី ​ដើរ​ទៅ​បិណ្ឌបាត រួច​អង្គុយក្រោមម្លប់​ឈើ​ ជា​អ្នក​បាន​នូវ​ធម៌​ដែល​មិន​មាន​វិតក្កៈ ។ ​គ្រឿង​ប្រកប​ទាំងពួង ទោះជាទិព្វក្ដី ជា​របស់​មនុស្ស​ក្ដី ​អាត្មា​អញ​បាន​ផ្ដាច់ផ្ដិល​ហើយ អាត្មា​អញ​បាន​ញ៉ាំងអាសវៈ​ទាំងពួង ​ឱ្យ​អស់​ហើយ​ ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ រំលត់ទុក្ខ​ហើយ​ ។ === សីហាថេរី === [៣០៥] កាលពី​ដើម អាត្មា​អញ​ត្រូវ​កាម​រាគៈបៀតបៀន ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​រវើរវាយ ​មិន​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ចភាវនា​ចិត្ត ព្រោះ​ធ្វើ​ទុក​ក្នុង​ចិត្ត​មិន​ជាឧបាយ​នៃ​ប្រាជ្ញា ។ ​អាត្មា​អញ​ លុះ​ត្រូវ​កិលេស​ទាំងឡាយ​រួបរឹត​ហើយ​ ជា​អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​តាម​សេចក្ដី​សំគាល់​ក្នុង​កាម ថា​ជា​សុខ ជា​អ្នក​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​ចិត្ត​ដែល​ប្រកប​ដោយ​រាគៈ ​ក៏​មិន​បាន​នូវ​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ឡើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​ទៅ​ជាស្គម ស្លេកស្លាំង ស្អាប់​សម្បុរ ប្រព្រឹត្ត​មក​អស់​ ៧ ឆ្នាំ​ហើយ អាត្មា​អញ​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ក្រៃពេក ​មិន​បាន​សេចក្ដី​សុខ ​ទាំង​ថ្ងៃ​ទាំង​យប់​ ។ ​ព្រោះ​មិន​មាន​សេចក្ដី​សុខ​នោះ អាត្មា​អញ​ក៏​បាន​កាន់​ខ្សែចូល​ទៅ​ក្នុង​ចន្លោះព្រៃ ​(​ដោយ​គិតថា​) ​អាត្មា​អញ​ ចងក​ក្នុង​ទី​នេះ​ប្រសើរ ត្រង់វិល​ទៅ​កាន់​ភេទថោកទាបវិញ មិន​ប្រសើរ​ឡើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​អន្ទាក់​យ៉ាងមាំ ចង​នឹង​មែក​ឈើ​ ដាក់​អន្ទាក់​ត្រង់ក ​ក៏​ស្រាប់​តែ​ចិត្ត​របស់​អាត្មា​អញ​រួច​ស្រឡះ​ ។ === នន្ទាថេរី === [៣០៦] ​ម្នាល​នាង​នន្ទា ​នាង​ចូរ​មើលរាងកាយ ​ដែល​មាន​ជំងឺជានិច្ច មិន​ស្អាត ជារបស់​ពុករលួយ ​ដែល​ឆ្អឹង ៣០០ កំ​ណា​ត់ផ្គុំ​ឡើង​ហើយ (​នេះ​) ​នាង​ចូរ​អប់រំ​ចិត្ត​ដោយ​អសុភសញ្ញា ​ឱ្យ​ជា​ចិត្ត​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ តាំង​នៅ​មាំ​ល្អ​ ។ សរីរៈ​នេះ​យ៉ាង​ណា​ សរីរៈ​របស់​នាង​ហ្នឹង ​ក៏​យ៉ាង​នោះ​ដែរ​ សរីរៈ​របស់​នាង​ហ្នឹងយ៉ាង​ណា​ សរីរៈ​នេះ ក៏​យ៉ាង​នោះ​ដែរ នាង​កុំខ្ជិលច្រអូស ខំពិចារ​ណា​រាងកាយនុ៎ះ ​ទាំងយប់ ​ទាំង​ថ្ងៃ​ យ៉ាង​នេះ​ឯងថា សរីរៈ ​(​នេះ​) ​ដែល​ពួក​ជនពាលរីករាយ ជារបស់​ពុក​រលួយ ​មាន​ក្លិនអាក្រក់ ។ ​លំដាប់​អំពី​នោះ ខ្ញុំ​ក៏​បាន​ពិនិត្យ​ឃើញ​ដោយ​ប្រាជ្ញា​របស់ខ្លួន ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​មិន​ធ្វេសប្រហែស ខំ​ពិចារ​ណា​ដោយ​ឧបាយ​នៃ​ប្រាជ្ញា ​ក៏​បាន​ឃើញ​កាយ​នេះ ទាំង​ខាង​ក្នុង ទាំង​ខាង​ក្រៅ ​តាម​ពិត​ ។ ​ខាង​ក្រោយ​មក ខ្ញុំ​នឿយ​ណា​យ​ក្នុង​កាយ រសាយ​ក្នុង​សន្ដាន ជា​អ្នក​មិន​ធ្វេសប្រហែស ​ក៏​បាន​ប្រាសចាក​យោគៈ ​មាន​ចិត្ត​ស្ងប់ មាន​ទុក្ខរលត់​ហើយ​ ។ === នន្ទុត្តរាថេរី === [៣០៧] ​អាត្មា​អញ​បាន​ថ្វាយបង្គំភ្លើង​ផង ព្រះ​ចន្ទ​ផង ព្រះ​អាទិត្យ​ផង ​ពួក​ទេវតា​ផង​ រួច​ហើយ​អាត្មា​អញ​ទៅ​កាន់​កំពង់​នៃ​ស្ទឹង​ទាំងឡាយ ហើយ​ចុះ​ទៅ​ក្នុង​ទឹក អាត្មា​អញ​ សមាទាន​នូវ​វត្ត​ច្រើន​យ៉ាង ​គឺ​កោរក្បាល​ពាក់​កណ្ដាល សម្រេច​ការ​ដេក​លើ​ផែនដី ​មិន​បាន​បរិភោគបាយ​ក្នុង​វេលាយប់ ។ ​អាត្មា​អញ​ត្រេកអរ​ក្នុង​ការ​ស្អិតស្អាង ​និង​ការ​ប្រដាប់ លុះ​កាម​រាគៈបៀតបៀន​ហើយ ក៏​បាន​ទំនុក​បំរុងកាយ​នេះ ដោយ​គ្រឿង​ងូត និង​គ្រឿង​អប់ ។ ​ក្នុង​កាល​ខាង​ក្រោយ​មក ខ្ញុំ​បាន​នូវ​សទ្ធា ​(​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​មហា​មោគ្គល្លាន​ត្ថេរ​) ​ហើយ​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ​កាម​រាគៈ ​ខ្ញុំ​បាន​ដកចេញ​ហើយ ព្រោះ​បាន​ឃើញ​នូវ​រាងកាយ ​តាម​ពិត​ ។ ភព​ទាំង​អស់​ផង សេចក្ដី​ប្រាថ្នា​ផង សេចក្ដី​តាំង​ចិត្ត​ទុក​ផង អាត្មា​អញ​បាន​ផ្ដាច់ផ្ដិល​ហើយ អាត្មា​អញ​បាន​ប្រាសចាក​យោគៈ​ទាំងពួង​ហើយ បាន​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ ។ === មិត្តកាលីថេរី === [៣០៨] ​អាត្មា​អញ​ចេញ​អំពី​ផ្ទះ ​ហើយ​មក​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ​ដោយ​សទ្ធា ខ្វល់​ខ្វាយ​ក្នុង​លាភៈ ​និង​សក្ការៈ ប្រព្រឹត្ត​ដោយ​ហេតុ ​(​ដែល​ញ៉ាំងលាភ​ឱ្យ​កើត​ឡើង មាន​ពាហុសច្ចៈ ​និង​ធម្មក​ថា​ជា​ដើម​) ​នោះ​ៗ ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​លះប្រយោជន៍​ដ៏​ឧត្តម​ចោល ​ហើយ​សេព​នូវ​ប្រយោជន៍ថោកទាប លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​កិលេស​ទាំង​ឡាយ មិន​ត្រេកអរ​នឹង​ប្រយោជន៍​នៃ​សមណៈ​ ។ ​សេចក្ដី​សង្វេគ ​ក៏​មាន​ដល់​អាត្មា​អញ​នោះ ដែល​អង្គុយ​ក្នុង​លំនៅ​ថា ​អាត្មា​អញ​ដើរ​ផ្លូវខុស លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​តណ្ហា ។ ជីវិត​របស់​អាត្មា​អញ​មាន​ប្រមាណតិច ជរា ​និង​ព្យាធិ​តែង​ញាំញី មុន​កាយ​នេះ​នឹង​បែកធ្លាយ ​មិន​មែន​ជាកាល​គួរ អាត្មា​អញ​ធ្វេសប្រហែស​ឡើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​កាលពិចារ​ណា​នូវ​ការ​កើត​ឡើង និង​ការ​សូន្យ​ទៅ​នៃ​ខន្ធ​ទាំងឡាយ​តាម​ពិត ក៏​មាន​ចិត្ត​រួច​ស្រឡះ ហើយ​ចេញ (​ចាក​កិលេស​ទាំងពួង​) ពុទ្ធសាសនា ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === សកុលាថេរី === [៣០៩] ​អាត្មា​អញ​កាលនៅ​ក្នុង​ផ្ទះ ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​ភិក្ខុ​ហើយ ឃើញ​ធម៌ ប្រាស​ចាក​ធូលី ​គឺ​កិលេស ជាធម៌នាំ​សត្វ​ឱ្យ​ចេញ​ចាក​តណ្ហា ជាហេតុនាំ​ឱ្យ​បាន​សេចក្ដី​សុខ ​មិន​ឃ្លាត ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ បាន​បោះបង់ចោល​នូវ​កូន​ប្រុស​ផង កូន​ស្រី​ផង​ ទ្រព្យ ​និង​ស្រូវ​ផង បាន​ឱ្យ​គេ​កោរសក់ ​ហើយ​មក​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ។ ​អាត្មា​អញ​កាលនៅ​ជា​សិក្ខមានា ​បាន​ញ៉ាំងមគ្គ​ខាង​លើ​ឱ្យ​កើត ​បាន​លះរាគៈ ​និង​ទោសៈ​ផង​ អាសវៈ​ទាំងឡាយ​ដែល​តាំង​នៅ​ជា​មួយ​គ្នា​នឹង​រាគៈទោសៈ​នោះ​ផង​ ។ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ឧបសម្បទាជា​ភិក្ខុនី​ហើយ ក៏​រលឹក​ឃើញ​នូវ​បុព្វជាតិ ​ទាំងទិព្វចក្ខុ​មិន​មាន​មន្ទិល ​ដែល​ពួក​សប្បុរស​ចម្រើន​ហើយ ក៏​អាត្មា​អញ​បាន​ជម្រះ​ហើយ អាត្មា​អញ​បាន​ឃើញ​សង្ខារ​ទាំងឡាយ ដែល​កើត​អំពី​ហេតុ ​មាន​សភាពទ្រុឌទ្រោម ​ថា​ជា​របស់​ដទៃ ​ហើយ​បាន​លះអាសវៈ​ទាំង​អស់​ ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ ​បាន​រលត់ទុក្ខ​ហើយ​ ។ === សោ​ណា​ថេរី === [៣១០] ​អាត្មា​អញ​បាន​សម្រាល​កូន​ដប់ ​ក្នុង​សរីរៈ ​គឺ​រូប​នេះ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ អាត្មា​អញ​មាន​កម្លាំង​ថយ គ្រាំគ្រា ​បាន​ចូល​ទៅ​រកភិក្ខុ​នី​មួយ​រូប​ ។ លោក​បាន​សំដែង​ធម៌ ​គឺ​ខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ ​ដល់​អាត្មា​អញ​ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​លោក​ហើយ ក៏​បាន​កោរសក់បួស ​អាត្មា​អញ​នោះ កំពុង​សិក្សា ​(​សិក្ខាបី​) ​បាន​ជម្រះ​ទិព្វ​ចក្ខុ ​ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស ​ដែល​អាត្មា​អញ​បាន​អាស្រ័យនៅ​ហើយ​ក្នុង​កាល​មុន ។ ​អាត្មា​អញ​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ មាន​ចិត្ត​តម្កល់មាំ ​ចម្រើន​អនិមិត្ត​វិមោក្ខ ជា​អ្នក​បាន​វិមោក្ខ​ក្នុង​លំដាប់ (​នៃ​មគ្គ​ដ៏​ប្រសើរ​) រលត់កិលេស​ហើយ ព្រោះ​មិន​ប្រកាន់​ ។ បញ្ចក្ខន្ធ ​អាត្មា​អញ​បាន​កំណត់​ហើយ មាន​ឫស​ផ្ដាច់​ផ្ដិល​ហើយ អាត្មា​អញ​មិន​មាន​តណ្ហា ​ដែល​កើត​អំពី​វត្ថុ​ដែល​តាំង​នៅ​ ឥឡូវ​នេះ​ ភពថ្មី​មិន​មាន​ ។ === ភទ្ទាកុណ្ឌលាថេរី === [៣១១] ​អាត្មា​អញ​មាន​សក់ដក​ហើយ (​ដោយ​បន្លាត្នោត​) ទ្រទ្រង់​ភក់ ​មាន​សំពត់​សាដក​តែ​មួយ​ ប្រព្រឹត្ត​ក្នុង​កាលមុន ​មាន​សេចក្ដី​សំគាល់ថាទោស ក្នុង​របស់​ដែល​មិន​មាន​ទោស ​ទាំង​មាន​សេចក្ដី​យល់​ឃើញ​ថា ​មិន​មាន​ទោស​ក្នុង​របស់​ដែល​មាន​ទោស ចេញ​ទៅ​អំពី​ទី​សម្រាក​ក្នុង​វេលា​ថ្ងៃ បាន​ឃើញ​ព្រះ​ពុទ្ធ ទ្រង់​ប្រាស​ចាក​ធូលី ​គឺ​រាគាទិក្កិលេស ​មាន​ភិក្ខុ​សង្ឃហែហម លើ​ភ្នំគិជ្ឈកូដ ​ក៏​លុត​ជង្គង់​ថ្វាយបង្គំ ប្រណម្យអញ្ជលី​ក្នុង​ទី​ចំពោះ​ព្រះ​ភក្រ្ដ ។ ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​បាន​ត្រាស់​ថា ​ម្នាល​នាង នាង​ចូរ​មក​ចុះ​ ឧបសម្បទា​នោះ ក៏​សម្រេច​ដល់​ខ្ញុំ​ ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ដើរ​ទៅ​កាន់​ជនបទ​ឈ្មោះ​អង្គៈ មគធៈ វជ្ជី កាសី ​និង​កោសល ជា​អ្នក​មិន​មាន​បំណុល ​បាន​បរិភោគដុំបាយ​របស់​ជន​អ្នក​នៅ​ក្នុង​ដែន (​នោះ​ៗ​) ​អស់​ ៥០ ឆ្នាំ ។ ឧបាសក​ណា បាន​ឱ្យ​ចីវរ​ដល់​នាង​ភទ្ទា ​ដែល​រួច​ចាក​គន្ថៈ​ទាំងពួង ឧបាសក​នោះ ប្រកប​ដោយ​បញ្ញា ​បាន​សោយបុណ្យ​ច្រើន​ ។ === បដាចារាថេរី === [៣១២] ​ពួក​មាណព ភ្ជួរស្រែ​ដោយ​នង្គ័ល​ទាំងឡាយ ហើយ​ព្រោះ​ពូជ​ទាំងឡាយ​លើ​ផែនដី ​តែង​បាន​នូវ​ទ្រព្យចិញ្ចឹម​កូន និង​ប្រពន្ធ​ទាំងឡាយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​បរិបូណ៌​ដោយ​សីល ​មិន​ខ្ជិល ​មិន​រវើរវាយ ធ្វើ​តាម​សាសនា​របស់​ព្រះ​សាស្ដា ​ដូច​ម្ដេច​ក៏​មិន​បាន​ព្រះ​និព្វាន​ ។ ​អាត្មា​អញ​លាង​ជើង​ក្នុង​ទឹក ឃើញ​ទឹក​សម្រាប់លាង​ជើង​ហូរ​អំពី​ទី​ទួល ​មក​កាន់​ទី​ទាប ​ហើយ​ធ្វើ (​ឱ្យ​ជានិមិត្ត​) ​ក្នុង​ទឹក​ទាំងឡាយ លំដាប់​ពី​នោះ​មក អាត្មា​អញ​ក៏​បាន​តម្កល់​ចិត្ត​មាំ ​ដូច​សេះអាជានេយ្យ​ដ៏​ចម្រើន​ ។ ​លំដាប់​នោះ អាត្មា​អញ​កាន់​ប្រ​ទី​ប​ចូល​ទៅ​កាន់​លំនៅ​ រមិលមើលដំណេក ​ហើយ​អង្គុយ​លើ​គ្រែតូច ។ ​ក្នុង​កាល​នោះ អាត្មា​អញ​កាន់​រនុក​ទ្វារ ហើយ​ពន្លឹម​ចុះ​នូវ​ប្រឆេះ ​(​នៃ​ប្រ​ទី​ប​) ​ចិត្ត​ក៏​បាន​រួច​ស្រឡះ​ចាក​កិលេស ​ដូច​ជាការ​រលត់​នៃ​ប្រ​ទី​ប ។ === តឹសមត្តាថេរី === [៣១៣] ​ពួក​មាណព ​កាន់​អង្រែ​ទាំងឡាយ​បុកស្រូវ ​តែង​បាន​នូវ​ទ្រព្យ​ទាំងឡាយ​ ចិញ្ចឹម​កូន និង​ប្រពន្ធ ។ ​ពួក​នាង ចូរ​ធ្វើ​នូវ​ពុទ្ធសាសនា ​ដែល​គេ​ធ្វើ​ហើយ មិន​ក្ដៅ​ក្រហាយ​តាម​ក្រោយ ​ចូរ​លាង​ជើង​ទាំងឡាយ​ឱ្យ​ឆាប់ ​ហើយ​អង្គុយ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ ប្រកប​រឿយ​ៗ ​នូវ​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត ហើយ​ចូរ​ធ្វើ​នូវ​ពុទ្ធសាសនា​ចុះ​ ។ ភិក្ខុ​នី​ទាំង​នោះ បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ ​របស់​បដាចារាថេរី​នោះ​ហើយ ក៏​លាង​ជើង ហើយ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ ប្រកប​រឿយ​ៗ ​នូវ​សមថធម៌ ​បាន​ធ្វើ​នូវ (​កិច្ច​ក្នុង​) ពុទ្ធសាសនា ។ ​ក្នុង​បឋមយាម​នៃ​រាត្រី ​ពួក​ព្រះ​ថេរី ​ក៏​បាន​រឭក​ឃើញ​នូវ​បុព្វជាតិ ​ក្នុង​មជ្ឈិមយាម​នៃ​រាត្រី ​បាន​ជម្រះ​នូវ​ទិព្វចក្ខុ ​ក្នុង​បច្ឆិមយាម​នៃ​រាត្រី ​ក៏​បាន​ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត ។ ​ពួក​ព្រះ​ថេរី​ទាំង​នោះ​ ក្រោក​ឡើង​ថ្វាយបង្គំបាទា ​(​នៃ​បដាចារាថេរី ​ហើយ​ពោល​ថា​) ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​នាង​ យើង​បាន​ធ្វើ​តាម​ហើយ ​ពួក​ទេវតា​នៅ​ក្នុង​ឋាន​ត្រៃត្រឹង្ស ​(​ហែហម​) ​ព្រះ​ឥន្រ្ទ ​ដែល​បាន​ឈ្នះ​ក្នុង​សង្គ្រាម​យ៉ាង​ណា ​ពួក​យើងជា​អ្នក​មាន​វិជ្ជា ៣ ​មិន​មាន​អាសវៈ នឹង​នៅ​ហែហម ​(​នាង​យ៉ាង​នោះ​) ។ ​ពួក​ភិក្ខុ​នីជាថេរី ចំនួន ៣០ ​រូប​នេះ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ច្បាស់លាស់ ​នូវ​ព្រះ​អរហត្ត ​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​បដាចារាថេរី ។ === ចន្ទាថេរី === [៣១៤] កាលពី​ដើម អាត្មា​អញ​ជា​ស្រី​ទុគ៌ត ជា​ស្រី​មេម៉ាយ ​មិន​មាន​កូន​ ព្រាត់​ប្រាសចាក​មិត្រ ចាក​ញាតិ​ទាំងឡាយ មិន​ដែល​បាន​បាយ ​និង​សំពត់ ​(​បរិភោគប្រើ​ប្រាស់​គ្រប់គ្រាន់​) ទេ ។ ​អាត្មា​អញ​កាន់​ភាជន៍ដី ​និង​ឈើ​ច្រត់ ​ដើរ​សូម​អំពី​ត្រកូល​មួយ​ទៅ​កាន់​ត្រកូល​មួយ ត្រូវ​ត្រជាក់ ​និង​ក្ដៅបៀតបៀន ​ដើរ​ទៅ​អស់​ ៧ ឆ្នាំ ។ លុះ​កាលជា​ខាង​ក្រោយ​មក អាត្មា​អញ​បាន​ឃើញ​ភិក្ខុ​នី ​(​បដាចារាថេរី​) ជា​ស្រី​បាន​បាយ និង​ទឹក ហើយ​ចូល​ទៅ​និយាយ សូមបួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ។ ឯ​បដាចារា​ភិក្ខុ​នី​នោះ បាន​បំបួស​អាត្មា​អញ ដោយ​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ ​ខាង​ក្រោយ​អំពី​នោះ​មក​ លោក​បាន​ទូន្មាន​អាត្មា​អញ​ ដឹកនាំ​ក្នុង​ប្រយោជន៍យ៉ាងសំខាន់ ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​របស់​លោក ​ក៏​បាន​ធ្វើ​តាម​ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ ឯឱវាទ​របស់​ព្រះ​ថេរីជាម្ចាស់ ​មិន​ឥត​អំពើ​ឡើយ ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​មាន​វិជ្ជា ៣ ​មិន​មាន​អាសវៈ​ ។ ចប់ បញ្ចកនិបាត ។ == '''ឆក្កនិបាត''' == === បដាចារាថេរី ៥០០ === [​បាន​ជាហៅ​បដាចារា​ដែរ ព្រោះ​បាន​ស្ដាប់​ឱវាទ​របស់​នាង​បដាចារាថេរី ។] ។ [៣១៥] ​នាង​មិន​ដឹង​ផ្លូវ​របស់​សត្វ​ណា ដែល​មក ឬ​ទៅ​ទេ ​ហើយ​យំរក​កូន ដែល (​មិន​ដឹង​ជា​) ​មក​អំពី​ទី​ណា​នោះ​ថា ឱ​កូន​អាត្មា​អញ​អើយ ។ ​ទុក​ជា​នាង​ដឹង​ផ្លូវ​របស់​កូន​នោះ ដែល​មក ឬ​ទៅ ក៏​មិន​គប្បី​សោករក​កូន​នោះ​ឡើយ ព្រោះ​សត្វ​មាន​យ៉ាង​នេះ​ជា​ធម្មតា ។ ​(​សត្វ​នោះ​) ​មិន​មាន​អ្នក​ណា​មួយ​អង្វរ​ឱ្យ​មក​អំពី​បរលោក​នោះ ទាំង​មិន​មាន​អ្នក​ណា​មួយ​ អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ទៅ​អំពី​លោក​នេះ​ឡើយ​ ទំនងជា​មក​អំពី​ទី​ណា​មួយ (​មាន​នរក​ជា​ដើម​) ​មក​អាស្រ័យនៅ (​ក្នុង​ទី​នេះ​) ​អស់​ពីរ​បី​ថ្ងៃ​ ។ ​សត្វ​សូម្បី​ទៅ​អំពី​ភព​នេះ មក​កាន់​ភពដទៃ ​ទៅ​អំពី​ភព​នោះ ទៅ​កាន់​ភពដទៃ ចែកឋន​ទៅ​ហើយ ដោយ​សភាពជា​មនុស្ស នឹង​អន្ទោល​ទៅ បើ​មក​យ៉ាង​ណា ក៏​ទៅ​យ៉ាង​នោះ​ ការ​ខ្សឹកខ្សួល ​ព្រោះ​តែ​សត្វ​នោះ មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី​ ។ លោកម្ចាស់​បាន​ដកព្រួញ ​គឺ​សេចក្ដី​សោក ​ដែល​ឃើញ​ដោយ​កម្រ អាស្រ័យ​នូវ​ហ្ឫទ័យ​របស់​ខ្ញុំ​ លោកម្ចាស់​បាន​បន្ទោបង់​សេចក្ដី​សោក​ព្រោះ​កូន​របស់​ខ្ញុំ ដែល​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោក​គ្របសង្កត់​ហើយ​ ។ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ ខ្ញុំ​នោះ​មាន​ព្រួញដក​ហើយ មិន​មាន​សម្រេកគំលាន ​មាន​ទុក្ខរលត់​ហើយ ខ្ញុំ​សូម​ដល់​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធ ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជាសរណៈ ។ === វាសិដ្ឋីថេរី === [៣១៦] ​អាត្មា​អញ​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោក​ព្រោះ​កូន​បៀតបៀន​ហើយ មាន​ចិត្ត​រាយ​មាយ ប្រាសចាក​សញ្ញា ​មាន​កាយអាក្រាត ​មាន​សក់រាត់រាយ ​អាត្មា​អញ​ដើរ​ទ្រហោ​យំ ។ ​អាត្មា​អញ​ពោរពេញ​ដោយ​សេចក្ដី​ស្រេកឃ្លាន ​បាន​ដើរ​ទៅ​លើ​គំនរ​សំរាម​ក្បែរ​ថ្នល់​ផង ក្នុង​ព្រៃស្មសាន​ផង ក្នុង​ច្រករហក​ផង អស់​បីឆ្នាំ​ ។ ​ក្នុង​កាល​ជា​ខាង​ក្រោយ​មក អាត្មា​អញ​បាន​ជួបប្រទះ​នឹង​ព្រះ​សុគត ​ព្រះ​អង្គទូន្មាន​នូវ​ពួក​សត្វ​ដែល​មាន​ខ្លួន​មិន​ទាន់​បាន​ទូន្មាន ទ្រង់​ត្រាស់​ដឹង​ដោយ​ព្រះ​អង្គ​ឯង ​មិន​មាន​ភ័យ​អំពី​ទី​ណា កំពុង​ស្ដេច​ទៅ​កាន់​ក្រុង​មិថិលា ។ ​អាត្មា​អញ​ ត្រឡប់​បាន​នូវ​ចិត្ត​ជាប្រក្រតី ​ហើយ​ក៏​ចូល​ទៅ​ជិត​ថ្វាយបង្គំ ឯ​ព្រះ​គោតម​នោះ បាន​សំដែង​ធម៌​ដល់​អាត្មា​អញ ដោយ​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ ។ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​ព្រះ​អង្គ​ហើយ ក៏​បាន​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ប្រកប​ព្យាយាម​ក្នុង​សាសនា​នៃ​ព្រះ​សាស្ដា ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​បទ​ដ៏​ជា​ទី​ក្សេម ។ ​សេចក្ដី​សោក​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង ​អាត្មា​អញ​ផ្ដាច់ផ្ដិល​ហើយ បាន​លះបង់​ហើយ ឱ្យ​មាន​ទី​បំ​ផុត​ត្រឹម​ព្រះ​អរហត្ត​នេះ ព្រោះ​ថា វត្ថុ​ទាំងឡាយ ដែល​ជា​ដែន​កើត​នៃ​សេចក្ដី​សោក ​អាត្មា​អញ​កំណត់​ហើយ​ ។ === ខេមាថេរី === [៣១៧] ហៃ​នាង​ខេមា ​នាង​នៅ​ក្មេង ជា​ស្រី​មាន​រូប​ យើងសោត​ក៏​នៅ​ក្មេង​កំលោះ នាង​ចូរ​មក​ យើង​នឹង​ត្រេកត្រអាល​ដោយ​តូរ្យតន្រ្តី​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៥ ។ អាត្មា​នឿយ​ណា​យ ធុញទ្រាន់ ​ដោយ​កាយស្អុយ ​ដែល​មាន​ជំងឺជានិច្ច ពុកផុយ​នេះ កាម​តណ្ហា ​អាត្មា​អញ​បាន​ដកចេញ​ហើយ​ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ មាន​ឧបមា​ដោយ​លំពែង ​និង​អណ្ដោត ជា​ទី​កាប់ចិញ្ច្រាំ​នូវ​ខន្ធ​ទាំងឡាយ អ្នក​និយាយ​ចំពោះ​តម្រេក​ក្នុង​កាម​ណា​ ឥឡូវ​នេះ​ តម្រេក​ក្នុង​កាម​នោះ មិន​ជា​ទី​ត្រេកអរ​នៃ​អាត្មា​ទេ ។ ​សេចក្ដី​រីក​រាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់ចេញ​ហើយ​ គំនរ​ងងឹត ​អាត្មា​ក៏​បាន​ទំលាយ​ហើយ ម្នាល​មារ​មាន​ចិត្ត​បាប​ អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​លា​មក​ អ្នក​ឯង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់ចេញ​ហើយ​ ។ ​ពួក​ជន​ពាល ​មិន​ដឹង​តាម​ពិត​ សំពះនក្ខត្តឫក្ស​ទាំងឡាយ​ បូជាភ្លើង​ក្នុង​ព្រៃ ​ហើយ​សំគាល់ថា​ជាការ​បរិសុទ្ធ ។ ចំណែក​ខាង​អាត្មា​ នមស្ការ​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ ជា​បុរស​ខ្ពង់ខ្ពស់ ជា​អ្នក​ធ្វើ​តាម​សាសនា​របស់​ព្រះ​សាស្ដា ​បាន​រួច​ស្រឡះ​ហើយ​ ចាក​ទុក្ខ​ទាំងពួង ។ === សុជាតាថេរី === [៣១៨] ​អាត្មា​អញ​មាន​ខ្លួន​ស្អិតស្អាង ​មាន​គ្រឿង​ស្លៀក​ពាក់​ល្អ​ ទ្រទ្រង់​ផ្កា​កម្រង​ លាបស្រឡាប​ដោយ​ខ្លឹម​ចន្ទន៍ បិទបាំង​ជិត​ដោយ​គ្រឿង​អាភរណៈ​គ្រប់​យ៉ាង ​មាន​ពួក​ទាសី​ហែហម​ហើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ បាន​យកបាយ ​ទឹក​ បង្អែម និង​ចំអាប​ដ៏​ច្រើន​ ចេញ​ទៅ​អំពី​គ្រឹហា នាំចូល​ទៅ​កាន់​ឧទ្យាន ។ ​អាត្មា​អញ​ត្រេកអរ លេង​ក្នុង​ឧទ្យាន​នោះ រួច​ហើយ​ក៏​មក​កាន់​ផ្ទះ​របស់​ខ្លួន បាន​ឃើញ​វិហារ ​ហើយ​ក៏​ចូល​ទៅ​កាន់​វិហារ ​ក្នុង​ព្រៃ​អញ្ជ័ន ​ជិត​ក្រុង​សាកេត ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ឃើញ​ព្រះ​ពុទ្ធ ជាប្រ​ទី​ប​នៃ​លោក ​ហើយ​ចូល​ទៅ​ថ្វាយបង្គំ ឯ​ព្រះ​អង្គ ជា​បុគ្គល​មាន​ចក្ខុ ​បាន​សំដែង​ធម៌​ដល់​អាត្មា​អញ ដោយ​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ ។ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់​ធម៌​របស់​ព្រះ​មហេសី​ហើយ ក៏​បាន​ចាក់​ធ្លុះ​នូវ​សច្ចៈ ​បាន​សម្រេច​នូវ​និព្វាន​បទ ​ឈ្មោះ​អមតៈ ជាធម៌​មិន​មាន​ធូលី ​គឺ​កិលេស ​ក្នុង​វិហារ​នោះ​ឯង ។ ​លំដាប់​ពី​នោះ អាត្មា​អញ​បាន​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ព្រះ​សទ្ធម្ម ​ហើយ​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ​បាន​សម្រេច​ត្រៃវិជ្ជា ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា ​មិន​ឥត​អំពើ​ឡើយ​ ។ === អនោបមាថេរី === [៣១៩] ​អាត្មា​អញ​ កើត​ក្នុង​ត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ​ដែល​មាន​គ្រឿង​ឧបករណ៍ជា​ទី​រីក​រាយ​ច្រើន មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​ ជា​ស្រី​បរិបូណ៌​ដោយ​សម្បុរ ​និង​រូប​ ជាធីតាបង្កើត​នៃ​សេដ្ឋី​ឈ្មោះ​មេឃិ ។ ​ពួក​ព្រះ​រាជបុត្រ​ក៏​ចង់​បាន ​ពួក​សេដ្ឋីបុត្រ​ក៏​ជាប់​ចិត្ត ទើប​ប្រើ​ទូត​ទៅ (​ក្នុង​សំណាក់​) បិតា​របស់​អាត្មា​អញ (​ថា​) សូម​អ្នក​ឱ្យ​នាង​អនោបមា​ដល់​ខ្ញុំ​ ។ ធីតា​របស់​អ្នក​ឈ្មោះ​អនោបមានុ៎ះ ​(​លក្ខណញ្ញូជន​) ​កាត់​ថ្លៃ​ចំនួនទ្រព្យប៉ុន្មាន ​ខ្ញុំ​សូមជូនប្រាក់ និង​កែវជា ៨ គុណ ​អំពី​ទ្រព្យ​នោះ​ ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ បាន​ឃើញ​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ ជាចម្បង​នៃ​លោក ​ព្រះ​អង្គប្រសើរបំ​ផុត ក៏​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ​ ថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​បាទា​របស់​ព្រះ​អង្គ ។ ​ព្រះ​គោតម​នោះ បាន​សំដែង​ធម៌​ដល់​អាត្មា​អញ ដោយ​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ ​អាត្មា​អញ​អង្គុយ​លើ​អាសនៈ​នោះ ហើយ​បាន​សម្រេច​នូវ​ផល​ទី​ ៣ ។ ​លំដាប់​ពី​នោះ​មក អាត្មា​អញ​បាន​កោរសក់​ទាំងឡាយ ហើយ​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ រាត្រីគំរប់ ៧ ​របស់​អាត្មា​អញ ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ​ ជារាត្រី​ដែល​តណ្ហារីងស្ងួត ។ === មហាបជាបតិគោតមីថេរី === [៣២០] បពិត្រ​ព្រះ​ពុទ្ធ ​មាន​ព្យាយាម ​អ្នក​ខ្ពង់ខ្ពស់​ជាង​សព្វ​សត្វ​ទាំងឡាយ ខ្ញុំ​សូមថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​អង្គ ​ដែល​ទ្រង់​បាន​ប្រោស​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ ​និង​ជនដទៃ​ច្រើន​គ្នា ​ឱ្យ​រួច​ចាក​ទុក្ខ ។ ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ទាំងពួង ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​កំណត់​ដឹង​ហើយ​ តណ្ហាជា​ដើម​ចម ​(​នៃ​ទុក្ខ​) ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​រីងស្ងួត​ហើយ​ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ចម្រើន​ហើយ​ និរោធធម៌ ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​សម្រេច​ហើយ​ ។ មាតាបិតា បុត្រ បង​ប្អូន ​និង​ជីដូនជីតា ​ដែល​មាន​ក្នុង​កាលមុន ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​មិន​ដឹង​តាម​ពិត មិន​បាន (​នូវ​ទី​ពឹង​ក្នុង​សមុទ្រ ​គឺ​សង្សារ​) ​បាន​អន្ទោល​ទៅ (​យកកំណើត​ផ្សេង​ៗ​) ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​អង្គ​នោះ ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ឃើញ​ហើយ​ រាងកាយ ​(​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​) ​នេះ ជា​ទី​បំ​ផុត​ហើយ​ ជាតិសង្សារ​អស់​រលីង​ហើយ​ ឥឡូវ​នេះ​ ភពថ្មី​មិន​មាន​ ។ សូម​ព្រះ​អង្គទត​នូវ​ពួក​សាវ័ក ​អ្នក​មាន​ព្យាយាមតឹង​តែង មាន​ចិត្ត​ស្លុង​ទៅ​រក​ព្រះ​និព្វាន មាន​ព្យាយាមមាំជានិច្ច ជា​អ្នក​ព្រមព្រៀងគ្នា ​នេះ​ជាការ​ថ្វាយបង្គំ​ចំពោះ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ទាំងឡាយ​ ។ ឱហ្ន៎ ​ព្រះ​នាង​មាយា ​បាន​បង្កើត​ព្រះ​គោតម ​ដើម្បី​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​ពួក​ជន​ច្រើន​គ្នា ​(​ព្រោះ​ថា​) ​ព្រះ​គោតម​បាន​បន្ទោបង់​នូវ​គំនរទុក្ខ ​នៃ​ពួក​ជន​ដែល​ត្រូ​វព្យាធិ ​និង​មរណៈចាក់ដោត ។ === គុត្តាថេរី === [៣២១] ​ម្នាល​នាង​គុត្តា ការ​ដែល​នាង​លះបង់​កូន និង​គំនរទ្រព្យ ​ហើយ​បួស ​ដើម្បី​ប្រយោជន៍​ណា នាង​ចូរ​ចម្រើន​ឱ្យ​រឿយ​ៗ ​នូវ​ប្រយោជន៍​នោះ​ឯង ​នាង​កុំ​លុះ​អំ​ណា​ច​នៃ​ចិត្ត​ឡើយ​ ។ ​ពួក​សត្វ ត្រូវ​ចិត្ត​បញ្ឆោត​ហើយ​ ត្រេកអរ​ក្នុង​វិស័យ​នៃ​មារ ​មិន​ដឹង​ថា ​អាត្មា​អញ​ត្រាច់រង្គាត់​ទៅ​កាន់​សង្សារ​អស់​ជាតិ​មិន​តែ​មួយ​ ។ ​កាម​ច្ឆន្ទៈ ព្យាបាទៈ​ សក្កាយទិដ្ឋិ សីលព្វតបរាមាសៈ ​និង​វិចិកិច្ឆា ជាគំរប់ ៥ ។ ​ម្នាល​ភិក្ខុ​នី លុះ​នាង​លះ​នូវ​សំយោជនៈ ជាចំណែក​ខាង​ក្រោយម​ទាំង​នោះ​ហើយ ទើប​លែងវិល​មក​កាន់​កាម​ភព​នេះ​ទៀត ។ ​នាង​បើ​ខំសង្កត់សង្កិន​កាត់​ផ្ដាច់​នូវ​សំយោជនៈ​ទាំងឡាយ គឺ​រូប​រាគៈ អ​រូប​រាគៈ មានះ អវិជ្ជា ឧទ្ធច្ចៈ​ហើយ នឹង​ធ្វើ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​បំ​ផុត​នៃ​ទុក្ខ​បាន​ ។ ​នាង​បើ​ញ៉ាំង​ជាតិសង្សារ​ឱ្យ​អស់ ហើយ​កំណត់​ដឹង​នូវ​ភពថ្មី ​នឹង​ទៅ​ជា​អ្នក​មិន​មាន​តណ្ហា ប្រព្រឹត្តស្ងប់​រម្ងាប់ ​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន ​ពិត​ប្រាកដ​បាន​ ។ === វិជយាថេរី === [៣២២] ​អាត្មា​អញ​មិន​លុះអំ​ណា​ច​ក្នុង​ភាវនា​ចិត្ត មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត បាន​ចេញ​អំពី​លំនៅ​ ៤ លើ​ក ៥ លើ​ក ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ចូល​ទៅ​រកភិក្ខុ​នី ​(​ព្រះ​ថេរី​ឈ្មោះ​ខេមា​) ​ហើយ​សាកសួរ​ដោយ​គោរព លោក​បាន​សំដែង​ធម៌ ​គឺ​ធាតុ អាយតនៈ អរិយសច្ច ៤ ឥន្រ្ទិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ អដ្ឋង្គិកមគ្គ ​ដល់​អាត្មា​អញ ដើម្បី​ដល់​នូវ​ប្រយោជន៍​ដ៏​ឧត្តម ។ លុះ​អាត្មា​អញ បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​របស់​ភិក្ខុ​នី​នោះ​ហើយ ក៏​បាន​ធ្វើ​តាម​ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​លោក ​ក្នុង​បុរិមយាម​នៃ​រាត្រី ​បាន​រឭក​ឃើញ​នូវ​បុព្វជាតិ ​ក្នុង​មជ្ឈិមយាម​នៃ​រាត្រី ​បាន​ជម្រះ​នូវ​ទិព្វចក្ខុ ​ក្នុង​បច្ឆិមយាម​នៃ​រាត្រី ​បាន​ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត វេលា​នោះ អាត្មា​អញ​បាន​ជ្រួត​ជ្រាបកាយ​ដោយ​បីតិ និង​សុខៈ ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត ​ហើយ​លាង​ជើង​ទាំងគូ ​ក្នុង​រាត្រី​ទី​ ៧ ។ ចប់ ឆក្កនិបាត ។ == '''សត្តកនិបាត''' == === ឧត្តរាថេរី === [៣២៣] ​ពួក​មាណព ​កាន់​អង្រែ​ទាំងឡាយ​បុកស្រូវ ​ពួក​មាណព រមែង​បាន​នូវ​ទ្រព្យ ចិញ្ចឹម​កូន និង​ប្រពន្ធ​ទាំងឡាយ​ ។ ​នាង​ទាំងឡាយ ​ចូរ​ព្យាយាមធ្វើ​អំពើ​ដែល​ធ្វើ​ហើយ មិន​ក្ដៅក្រហាយ​តាម​ក្រោយ ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា ​ចូរ​លាង​ជើង​ទាំង​ឡាយ​ឱ្យ​ឆាប់ ​ហើយ​អង្គុយ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ​ ។ ​នាង​ទាំងឡាយ ចូរ​តាំង​ចិត្ត​ តម្កល់​ឱ្យ​មាំ ​ឱ្យ​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ ហើយ​ពិចារ​ណា​នូវ​សង្ខារ​ទាំងឡាយ​ ថា​ជារបស់​ដទៃ ​ទាំង​មិន​មែន​ជា​របស់​ខ្លួន​ ។ អាត្មា​បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​របស់​ព្រះ​ថេរី​នោះ គឺ​ជាពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​ព្រះ​ថេរី​ឈ្មោះ​បដាចារា ​ហើយ​បាន​លាង​ជើង​ រួច​ចូល​ទៅ​អង្គុយ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ​ ។ ​ក្នុង​បុរិមយាម​នៃ​រាត្រី ​អាត្មា​បាន​រឭក​ឃើញ​នូវ​បុព្វជាតិ ​ក្នុង​មជ្ឈិមយាម​នៃ​រាត្រី ​អាត្មា​បាន​ជម្រះ​នូវ​ទិព្វចក្ខុ ។ ​ក្នុង​បច្ឆិម​យាម​នៃ​រាត្រី ​អាត្មា​បាន​ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត ជា​ស្រី​បាន​នូវ​ត្រៃវិជ្ជា ​បាន​ក្រោកចេញ (​អំពី​អាសនៈ​) ​ក្នុង​កាលជា​ខាង​ក្រោយ ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​លោក​ម្ចាស់ ​ខ្ញុំ​បាន​ប្រព្រឹត្ត​ហើយ​ ។ ​ពួក​ទេវតា​ក្នុង​ឋានត្រៃត្រឹង្ស ​(​ហែ​ហម​) ​នូវ​សក្កទេវរាជ ដែល​ឈ្នះ​ក្នុង​សង្រ្គាមយ៉ាង​ណា ខ្ញុំ​បាន​នូវ​ត្រៃវិជ្ជា ​មិន​មាន​អាសវៈ ក៏​ហែហម ​(​លោកម្ចាស់​) យ៉ាង​នោះ​ដែរ​ ។ === ចាលាថេរី === [៣២៤] ​អាត្មា​ជាភិក្ខុ​នី ​បាន​ចម្រើន​នូវ​ឥន្រ្ទិយ ផ្ចង់ស្មារតី ​បាន​ចាក់ធ្លុះ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​ស្ងប់​រម្ងាប់​នូវ​សង្ខារ ជាសុខ​ក្រៃលែង ។ នាង​ជា​ស្ត្រី​កំណោរ ​ប្រាកដ​ដូច​ជាសមណី ​តើ​ឧទ្ទិស​ចំពោះ​លទ្ធិ​ណា នាង​មិន​គាប់​ចិត្ត​នឹង​លទ្ធិ​ទាំង​ឡាយ​ ហេតុ​អ្វី​ក៏​នាង​ជា​ស្ត្រី​វង្វេង​ប្រព្រឹត្ត​បែប​នេះ​ ។ លទ្ធិ​ទាំងឡាយ ខាង​ក្រៅ​អំពី​សាសនា​នេះ​ អាស្រ័យ​នូវ​ទិដ្ឋិ​ទាំងឡាយ ​ពួក​ជន ​(​ប្រកាន់​លទ្ធិ​) ​នោះ មិន​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ធម៌ ​ពួក​ជន​នោះ មិន​វាងវៃ​ក្នុង​ធម៌ ។ ​មាន (​ព្រះ​រាជបុត្រ​មួយ​អង្គ​) កើត​ក្នុង​សក្យ​ត្រកូល ​បាន​ត្រាស់ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​មិន​មាន​បុគ្គល​ផ្ទឹម​បាន ព្រះ​អង្គ​បាន​សំដែង​ប្រាប់​អាត្មា​នូវ​អរិយសច្ចធម៌ ជាធម៌​ប្រព្រឹត្តកន្លង​នូវ​ទិដ្ឋិ ​គឺ​ទុក្ខ ១ ហេតុ​នាំ​ឱ្យ​កើតទុក្ខ ១ ទី​ដែល​ប្រព្រឹត្តកន្លង​នូវ​ទុក្ខ ១ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ដ៏​ប្រសើរ​ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ទី​រំលត់ទុក្ខ ១ ។ ​អាត្មា​បាន​ស្ដាប់​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា​របស់​ព្រះ​អង្គ​ហើយ ក៏​ត្រេកអរ​ក្នុង​សាសនា ត្រៃវិជ្ជា ​អាត្មា​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់​ហើយ​ គំនរ​ងងឹត ​អាត្មា​បាន​ទំលាយ​ហើយ ម្នាល​មារកំ​បាប អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​លា​មក​ អ្នក​ឯង យើងកំចាត់ចេញ​ហើយ​ ។ === ឧបចាលាថេរី === [៣២៥] ​អាត្មា​ជាភិក្ខុ​នី ​មាន​ស្មារតី ​មាន​ចក្ខុ ​គឺ​បញ្ញា ​មាន​ឥន្រ្ទិយ​ចម្រើន​ហើយ បាន​ចាក់ធ្លុះ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​ស្ងប់ ដែល​បុរស​ថោកទាប​មិន​ដែល​បាន​សេព​ហើយ​ ។ នាង​មិន​គាប់​ចិត្ត​នឹង​ជាតិទេ​ឬ សត្វ​ដែល​កើត​ហើយ តែង​បរិភោគ​កាម​ទាំង​ឡាយ នាង​ចូរ​បរិភោគ​នូវ​តម្រេក​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ កុំ​ឱ្យ​មាន​សេចក្ដី​ស្ដាយ​ក្រោយ ។ សេចក្ដី​ស្លាប់ ​និង​ការ​កាត់​នូវ​ដៃ​ជើង​ រមែង​មាន​ដល់​សត្វ​ដែល​កើត​ហើយ សត្វ​ដែល​កើត​ហើយ​ រមែង​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​ទុក្ខ ​មាន​ការ​សម្លាប់ ​និង​ការ​ចង​ជាកំណត់ ។ ​មាន (​ព្រះ​រាជបុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​) កើត​ក្នុង​សក្យត្រកូល ​បាន​ត្រាស់ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ផ្ចាញ់​នូវ​មារ ​មាន​កិលេសមារ​ជា​ដើម ព្រះ​អង្គ​បាន​សំដែង​ប្រាប់​អាត្មា​នូវ​អរិយ​សច្ចធម៌ ជាធម៌​កន្លង​នូវ​ជាតិ ​គឺ​ទុក្ខ ១ ហេតុនាំ​ឱ្យ​កើតទុក្ខ​មួយ​ ១ ​ទី​ដែល​ប្រព្រឹត្តកន្លង​នូវ​ទុក្ខ ១ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ដ៏​ប្រសើរ ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ទី​រំលត់ទុក្ខ ១ ។ ​អាត្មា​បាន​ស្ដាប់​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​អង្គ​ហើយ ក៏​ត្រេកអរ​ក្នុង​សាសនា ត្រៃវិជ្ជា ​អាត្មា​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរងងឹត ​អាត្មា​បាន​ទំលាយចេញ​ហើយ ម្នាល​មារកំ​បាប អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​លា​មក​ អ្នក​ឯង យើងកំចាត់​ចេញ​ហើយ​ ។ ចប់ សត្តកនិបាត ។ == '''អដ្ឋកនិបាត''' == === សីសូបចាលាថេរី === [៣២៦] ភិក្ខុ​នី បរិបូណ៌​ដោយ​សីល ​សង្រួម​ដោយ​ប្រពៃ ​ក្នុង​ឥន្រ្ទិយ​ទាំងឡាយ គប្បី​បាន​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​ស្ងប់ មាន​ឱជៈ​មិន​ច្របូកច្របល់​ដោយ​វត្ថុ​អ្វី​មួយ​ ។ ពួក​ទេវតា​ណា​ នៅ​ក្នុង​ឋានតាវត្តិង្សក្ដី នៅ​ក្នុង​ឋានយាមៈក្ដី នៅ​ក្នុង​ឋាន​តុសិតក្ដី ​ពួក​ទេវតានៅ​ក្នុង​ឋាននិម្មានរតីក្ដី ​ពួក​ទេវតានៅ​ក្នុង​ឋាន​បរនិម្មិតវសវត្តី​ក្ដី ​នាង​ចូរ​តាំង​ចិត្ត​ទៅ​រក​ពួក​ទេវតា​ទាំង​នោះ ដែល​នាង​ធ្លាប់នៅ​ហើយ ក្នុង​កាលមុន ។ ពួក​ទេវតា​ណា​ នៅ​ក្នុង​ឋានតាវត្តិង្សក្ដី នៅ​ក្នុង​ឋានយាមៈក្ដី នៅ​ក្នុង​ឋាន​តុសិតក្ដី ​ពួក​ទេវតានៅ​ក្នុង​ឋាននិម្មានរតីក្ដី ​ពួក​ទេវតានៅ​ក្នុង​ឋានបរនិម្មិតវសវត្តីក្ដី ​(​ទេវតា​ទាំង​នោះ​ ចេញ​) ​អំពី​ភព​ទៅ​កាន់​ភព សព្វ​ៗ កាល តម្កល់នៅ​ក្នុង​សក្កាយ ​គឺ​ខន្ធ​បញ្ចកៈ ​មិន​ប្រព្រឹត្តកន្លង​នូវ​សក្កាយ ជា​អ្នក​អន្ទោល​ទៅ​កាន់​ជាតិ ​និង​មរណៈ ។ លោក​ទាំងមូល​ឆេះ លោក​ទាំងមូលច្រានរន្ទាល លោក​ទាំងមូលសន្ធោសន្ធៅ លោក​ទាំងមូលញាប់ញ័រ ​(​ដោយ​ភ្លើង ១១ ​មាន​រាគៈ​ជា​ដើម​) ​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​សំដែង​ធម៌ប្រាប់​អាត្មា​ ជាធម៌​ដែល​មិន​កម្រើក ​មិន​មាន​អ្វី​ផ្ទឹម​បាន ដែល​បុថុជ្ជនសេព​មិន​បាន ហើយ​ចិត្ត​របស់​អាត្មា​ត្រេអរ​ចំពោះ​ក្នុង​ធម៌​នោះ​ ។ ​អាត្មា​បាន​ស្ដាប់​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដីកា​របស់​ព្រះ​អង្គ​ហើយ ក៏​ត្រេកអរ​ក្នុង​សាសនា ត្រៃវិជ្ជា ​អាត្មា​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរងងឹត ​អាត្មា​បាន​ទំលាយ​ចេញ​ហើយ ម្នាល​មារ​កំ​បាប អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​លា​មក​ អ្នក​ឯង យើង​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ ។ ចប់ អដ្ឋកនិបាត ។ == '''នវកនិបាត''' == === វឌ្ឍមាតាថេរី === [៣២៧] ហៃវឌ្ឍៈ ព្រៃ ​គឺ​កិលេស ​កុំ​មាន​ដល់​លោក ​ក្នុង​កាល​ណា​ៗ ​ឡើយ​ ហៃ​កូន​ លោក​កុំ​មាន​ចំណែក​នៃ​សេចក្ដី​ទុក្ខរឿយ​ៗ ​ឡើយ​ ។ ហៃវឌ្ឍៈ ​ព្រោះ​ថា ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ទាំងឡាយ​ លោក​មិន​មាន​តណ្ហា ​កាត់​សេចក្ដី​សង្ស័យ ជា​អ្នក​ត្រជាក់​ត្រជំ ​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​រាបសា ​មិន​មាន​អាសវៈ តែង​នៅ​ជាសុខ ។ ហៃវឌ្ឍៈ ​ចូរ​លោក​ចម្រើន​ឱ្យ​រឿយ ​ៗ ​ដើម្បី​ដល់​នូវ​ការ​ឃើញ​មគ្គ ​ដែល​ពួក​ឥសី​នោះ​ ធ្លាប់​សន្សំ​មក​ហើយ ដើម្បី​ធ្វើ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​បំ​ផុត​ទុក្ខ ។ បពិត្រមាតា លោកក្លៀវក្លា ប្រាប់​សេចក្ដី​នេះ​ដល់​ខ្ញុំ​ បពិត្រ​មាតា ​ខ្ញុំ​សំគាល់ថា ព្រៃ ​គឺ​កិលេស​របស់​លោក ​មិន​មាន​ដោយ​ពិត​ ។ ហៃវឌ្ឍៈ សង្ខារ​ទាំងឡាយ​ ឯ​ណា​នី​មួយ​ដ៏​ថោកទាប ឧត្តម ​និង​កណ្ដាល ព្រៃ ​គឺ​កិលេស សូម្បីតូចឆ្មារក្ដី សូម្បី​បន្តិចបន្តួចក្ដី ​នៃ​ខ្ញុំ​មិន​មាន​ឡើយ​ ។ ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ ​បាន​ចម្រើន​ឈាន ​មាន​អាសវៈ​ទាំងពួង​អស់​ហើយ​ ត្រៃវិជ្ជា ​ខ្ញុំ​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ មាតា​របស់​ខ្ញុំ បាន​ចាក់ជន្លួញ​ដ៏​លើស​លុប ​គឺ​គាថា​ប្រកប​ដោយ​ប្រយោជន៍​យ៉ាង​សំខាន់​ៗ ​ដោយ​ពិត ដូច​ជា​ពួក​ជន​អ្នក​អនុគ្រោះ ។ ​ខ្ញុំ​បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​លោក ​ដែល​ជាមាតាបង្កើត ​ហើយ​ក៏​ដល់​នូវ​ធម្មសង្វេគ ​ដើម្បី​ដល់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​ក្សេម​ចាក​យោគៈ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ មាន​ចិត្ត​ស្លុង​ទៅ​រក​ព្រះ​និព្វាន ដោយ​សម្មប្បធាន ​មិន​ខ្ជិលច្រអូស​ទាំង​យប់​ទាំង​ថ្ងៃ​ ជា​អ្នក​ដែល​មាតាដាស់តឿន​ហើយ ក៏​ស្ងប់​រម្ងាប់ ​បាន​សម្រេច​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់ ។ ចប់ នវកនិបាត ។ == '''ឯកាទសកនិបាត''' == === កីសាគោតមីថេរី === [៣២៨] ភាព​នៃ​កល្យាណមិត្ត​ចំពោះ​សត្វ​លោក ​ព្រះ​មុនីទ្រង់​សរសើរ​ហើយ បុគ្គល​កាលគប់រក​នូវ​ពួក​កល្យាណមិត្ត សូម្បីខ្លួន​ជា​បុគ្គល​ពាល ​ក៏​គង់​បាន​ទៅ​ជា​បណ្ឌិត ។ ​បុគ្គល​គួរ​គប់រក​នូវ​ពួក​សប្បុរស ប្រាជ្ញា​នៃ​ពួក​បុគ្គល​ដែល​រាប់រក ​(​នូវ​សប្បុរស​) រមែង​ចម្រើន​ដោយ​ពិត បុគ្គល​ឯ​ណា​នី​មួយ មាន​ក្សត្រជា​ដើម​ កាល​គប់​រក​នូវ​ពួក​សប្បុរស ​គប្បី​រួច​ចាក​ទុក្ខ​ទាំង​អស់​ផង គប្បី​ដឹង​នូវ​អរិយ​សច្ច​ទាំង ៤ ​ផង គឺ​ទុក្ខសច្ច ១ ទុក្ខសមុទយសច្ច ១ ទុក្ខនិរោធសច្ច ១ មគ្គសច្ច ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ប្រការ​ ១ ។ ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ជាសារថីទូន្មាន​នូវ​បុរស​ ទ្រង់​ត្រាស់​ថា ឥត្ថីភាព នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​ទុក្ខ ។ មែន​ពិត​ ការ​នៅ​រួមជា​មួយ​នឹង​ស្វាមី នាំ​មក​នូវ​ទុក្ខ ​ស្រី​ពួក​ខ្លះ សម្រាលបុត្រ​តែម្ដង ដាច់បំពង់ស្បូន ​(​ស្លាប់​) ​ក៏​មាន (​ស្រី​ពួក​ខ្លះ​) ជាសុខុមាលជាតិ ​មាន​គភ៌រវាង​ពាក់​កណ្ដាល ប្រាថ្នា​សម្លាប់​កូន​ក្នុង​គភ៌ ស៊ីថ្នាំពិស ​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​វិនាស ​ទាំង​ពីរ​នាក់ ​(​កូន និង​ម្ដាយ​) ​ក៏​មាន​ ។ ខ្ញុំ​កាល​ទៅ​រក​ទី​សម្រាល ​(​កូន​) ​បាន​ឃើញ​ប្ដី​ស្លាប់ ​ខ្ញុំ​ទៅ​មិន​ទាន់​ដល់​ផ្ទះ​របស់​ខ្លួន ក៏​សម្រាល ​(​កូន​) កណ្ដាលផ្លូវ ។ ​កូន​ទាំង​ពីរ ក៏​ធ្វើ​មរណកាល ប្ដីរបស់​ខ្ញុំ​ក៏​ស្លាប់​ក្នុង​ផ្លូវ ​ខ្ញុំ​ជា​ស្រី​កំព្រា ឯមាតាបិតា ​និង​បងប្អូនប្រុស ​ក៏​ត្រូវ​គេ​ដុត​ក្នុង​ជើង​ថ្ករ​ជា​មួយ​គ្នា ។ ​នាង​រងទុក្ខ​ប្រមាណ​មិន​បាន ក្នុង​ត្រកូល​ដែល​អស់​ភោគ​សម្បត្តិ ជាត្រកូលកំព្រា ​ទឹក​ភ្នែក​របស់​នាង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​អស់​ពាន់ជាតិជា​ច្រើន​ ។ ​ខ្ញុំ​ឃើញ​នាង (​កើតជា​) ចចកញី ស៊ីសាច់​មនុស្ស​ក្នុង​កណ្ដាលព្រៃស្មសាន ​មួយ​ទៀត​ សាច់​កូន ក៏​នាង​បាន​ស៊ី​ហើយ (​ក្នុង​អត្តភាព​នេះ​) ​ខ្ញុំ​មាន​វង្សត្រកូល​សាប​សូន្យ ​ត្រូវ​អ្នក​ផង​តិះដៀល ​មាន​ប្ដី​ក៏​ស្លាប់ ​តែ​បាន​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​អមតៈ ។ អរិយមគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ​៨ ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន ឈ្មោះ​អមតៈ​នេះ ខ្ញុំ​បាន​ចម្រើន​ហើយ ទាំង​ព្រះ​និព្វាន ខ្ញុំ​ក៏​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ហើយ​ដែរ ខ្ញុំ​បាន​ឃើញ​ហើយ​នូវ​កញ្ចក់ ​គឺ​ធម៌ ។ ​ខ្ញុំ​មាន​សរ ​គឺ​រាគាទិ​ក្កិលេស​កាត់​ហើយ មាន​ភារៈ​ដាក់​ចុះ​ហើយ​ កិច្ច​ដែល​គួរ​ធ្វើ ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​រួច​ស្រេច​ហើយ នាង​កីសាគោតមី​ថេរី ​មាន​ចិត្ត​ផុត​ស្រឡះ​ហើយ (​ចាក​កិលេស​) ​បាន​ពោល​នូវ​សេចក្ដី​នេះ​ ។ ចប់ ឯកាទសកនិបាត ។ == '''ទ្វាទសកនិបាត''' == === ឧប្បលវណ្ណាថេរី ។ === [៣២៩] យើងទាំង​ពីរ​នាក់ ​គឺ​មាតា ​និង​ធីតា ​មាន​ប្ដីជា​មួយ​គ្នា ​(​ភរិយារួមប្ដី​) ​សេចក្ដី​តក់ស្លុត ​សេចក្ដី​ព្រឺរោម អស្ចារ្យ​ចម្លែក​ កើត​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​នោះ​ ។ ថ្វឺយ ​កាម​ទាំង​ឡាយ​ ជារបស់​មិន​ស្អាត ​មាន​ក្លិនអាក្រក់ ​ដូច​ជាបន្លា​ច្រើន​យ៉ាង ​ដែល​នាំយើង​ទាំង​ពីរ​នាក់ ​គឺ​មាតា និង​ធីតា ​ឱ្យ​ជាភរិយាជា​មួយ​គ្នា ។ លុះ​ខ្ញុំ​ឃើញ​ទោស​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ហើយ ឃើញ​នេក្ខម្មៈ ​ថា​ជា​របស់​ក្សេម ​ទើប​ចេញ​ចាក​ផ្ទះ​ក្នុង​ក្រុង​រាជគ្រឹះ ចូល​កាន់​ផ្នួស ។ ​ខ្ញុំ​ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស ឯទិព្វចក្ខុ ​និង​ចេតោបរិយញ្ញាណ ​ខ្ញុំ​ជម្រះ​ហើយ​ ទិព្វសោត​ធាតុ ​ខ្ញុំ​ជម្រះ​ហើយ​ដែរ​ ។ ​ទាំងឫទ្ធិ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់​ច្បាស់​ហើយ​ ការ​អស់​ទៅ​នៃ​អាសវៈ ខ្ញុំ​បាន​ដល់​ហើយ​ អភិញ្ញា ៦ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ហើយ ពុទ្ធសាសនា ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​ខ្ញុំ​និមិ្មត​នូវ​រថ​ទឹមសេះ ៤ ​ដោយ​ឫទ្ធិ ​ហើយ​ថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​បាទ​ទាំងគូ​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដ៏​មាន​សិរី ជា​ទី​ពឹង​នៃ​សត្វ​លោក ។ (មារថ្លែងថា) នាង​ជា​ស្រី​ម្នាក់ឯង ចូល​មក​កាន់​ដើម​រាំងភ្នំ ​ដែល​នៅ​ចុង​មាន​ផ្កា​រីកស្គុះស្គាយ ​ហើយ​ឈរ​នៅ​ទៀប​គល់​ឈើ បុគ្គល​ណា​មួយ​ជាគំរប់​ពីរ​របស់​នាង​ក៏​មិន​មាន​ នែ​ស្ត្រី​ពាល ​នាង​មិន​ខ្លាច​ពួក​អ្នក​លេងទេ​ឬ​ ។ (ឧប្បលវណ្ណាថេរីថ្លែងថា) បើ​ទុក​ជា​អ្នក​លេង​ទាំងឡាយ​មួយ​រយ ​ឬ​មួយ​ពាន់ ជា​បុគ្គល​មាន​សភាពយ៉ាង​នេះ មក​ជួបជុំគ្នា ​ក៏​រោម ​(​របស់​យើង) ​មិន​ព្រឺព្រួច ​មិន​ញាប់ញ័រ នែមារ ​អ្នក​ម្នាក់ឯង ​នឹង​ធ្វើ​នូវ​អ្វី​ដល់​យើងកើត ។ យើង​នេះ​នឹង​បាត់​ទៅ ឬ​នឹង​ចូល​ទៅ​កាន់​ផ្ទៃ​របស់​អ្នក​ក៏​បាន ឬ​បើ​ទុក​ជា​ឈរ​នៅ​ក្បែរ​ចន្លោះចិញ្ចើម​របស់​អ្នក ក៏​អ្នក​មើល​មិន​ឃើញ​យើង​ឈរ​ដែរ​ ។ យើងជា​ស្ត្រី​ស្ទាត់​ក្នុង​អធិ​ចិត្ត​ ឥទ្ធិបាទ​ទាំង​ឡាយ​ យើង​បាន​ចម្រើន​ហើយ​ដោយ​ប្រពៃ អភិញ្ញា ៦ យើង​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ហើយ​ ពុទ្ធសាសនា យើង​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ ប្រៀប​ដោយ​លំពែង ​និង​ឈើ​ស្រួច សម្រាប់ចិញ្ច្រាំ​នូវ​ខន្ធ​ទាំងឡាយ អ្នក​ពោល​នូវ​តម្រេក​ក្នុង​កាម​ណា​ ឥឡូវ​នេះ​ តម្រេក​ក្នុង​កាម​នោះ មិន​មែន​ជាតម្រេក​របស់​យើង​ឡើយ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​កាម​ទាំង​អស់​ យើង​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរ​នៃ​ងងឹត ​(អវិជ្ជា​) យើង​បាន​ទំលាយ​ចោល​ហើយ​ នែមារ​មាន​ចិត្ត​បាប អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ​ នែ​មារថោកទាប ​អ្នក​ យើងកំចាត់ចេញ​ហើយ​ ។ ចប់ ទ្វាទសកនិបាត ។ == '''សោឡសកនិបាត''' == === បុណ្ណិកាថេរី === [៣៣០] ​ខ្ញុំ​ជា​ស្ត្រី​អ្នក​ដង​ទឹក មាន​ការ​ខ្លាច​ទណ្ឌភ័យ​នៃ​ជនជាម្ចាស់​ទាំងឡាយ ត្រូវ​ភ័យ​អំពី​វាចា ​និង​ទោសបៀតបៀន ​ហើយ​ចុះ​ទឹក​រាល់ពេល​ក្នុង​កាល​ត្រជាក់​រងារ ។ ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​អ្នក​ខា្លច​អ្នក​ណា ទើប​ចុះ​ទឹក​រាល់ពេល ​មាន​ខ្លួន​ញាប់ញ័រ ​ទទួល​រងរងារ​ដ៏​ក្រៃលែង ។ ម្នាល​នាង​បុណ្ណិកា​ដ៏​ចម្រើន នាង​ដឹង (​ថា​ខ្ញុំ​) ​កំពុង​ធ្វើ​កុសលកម្ម​ ជា​គ្រឿង​បិទ​នូវ​បាប​កម្ម​ដែរ​ ម្ដេច​ក៏​សួរ​ដេញដោល ។ ​បុគ្គល​ណា​ ទោះចាស់ក្ដី ក្មេងក្ដី​ ធ្វើ​បាប​កម្ម ​បុគ្គល​នោះ​ រមែង​រួច​ចាក​បាប​កម្ម ​ព្រោះ​ការ​ស្រោចស្រប់​ដោយ​ទឹក​ ។ អ្នក​ល្ងង់​ណា​ហ្ន៎ ​បាន​និយាយ​ពាក្យ​នេះ ទៅ​រក​អ្នក​ដែល​ល្ងង់​ដែរ (​ថា​បុគ្គល​) រមែង​រួច​ចាក​បាប​កម្ម ​ព្រោះ​ការ​ស្រោចស្រប់​ដោយ​ទឹក (​បើ​ដូច្នោះ​) កង្កែប អណ្ដើក នាគ ក្រពើ ​ឬ​សត្វ​ដទៃ​ណា​មួយ ដែល​ត្រាច់​ទៅ​ក្នុង​ទឹក​ទាំង​អស់ នឹង​ទៅ​កាន់​ឋនសួគ៌​ដោយ​ពិត​ ។ ​ពួក​ជន​អ្នក​សម្លាប់ទ្រាយ សម្លាប់​ជ្រូក នេសាទត្រី ​អ្នក​ចាប់ម្រឹគ ​ពួក​ចោរ ​ពួក​ពេជ្ឈ​ឃាត ​ឬ​ពួក​ជនឯទៀត ​ដែល​មាន​កម្ម​ដ៏​លា​មក ពួក​ជន​ទាំង​នោះ ក៏​រួច​ចាក​បាប​កម្ម ​ព្រោះ​ការ​ស្រោច​ស្រប់​ដោយ​ទឹក​ ។ ប្រសិន​បើ​ស្ទឹង​ទាំង​នោះ​ អាចបន្សាត់ចោល​នូវ​បាប ដែល​អ្នក​ធ្វើ​ក្នុង​កាលមុន​បាន​ ស្ទឹង​ទាំង​នោះ ក៏​អាចបន្សាត់ចោល​នូវ​បុណ្យ​របស់​អ្នក​បាន​ដែរ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ ខ្លួន​អ្នក​នឹង​ទៅ​ជា​បុគ្គល​ក្រៅស្រឡះ​ ។ ​ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​អ្នក​ខ្លាច​ចំពោះ​បាប​កម្ម​ណា ហើយ​ចុះ​ត្រាំ​ទឹក​គ្រប់​ៗ ពេល ​ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​អ្នក​កុំធ្វើ​នូវ​បាប​នោះ​វិញ កុំ ​(​ចុះ​ត្រាំ​ទឹក​) ​ឱ្យ​រងារ បៀតបៀន​នូវ​សម្បុរសរីរៈ​របស់​អ្នក​ឡើយ​ ។ នាង​ដឹកនាំ​ខ្ញុំ ដែល​ដើរ​ផ្លូវខុស ឱ្យ​ដើរ​ទៅ​តាម​ផ្លូវ​ដ៏​ប្រសើរ ​ម្នាល​នាង​ដ៏​ចម្រើន ខ្ញុំ​សូមជូនសាដកសម្រាប់ស្រោចស្រប់​ទឹក​នេះ ដល់​នាង​ ។ សំពត់សាដក ​ចូរ​នៅ​ជា​របស់​អ្នក​ដ​ដែល​ចុះ ខ្ញុំ​មិន​ត្រូវ​ការ​សំពត់សាដក ​(​របស់​អ្នក​) ទេ ។ ​បើ​អ្នក​ខ្លាច​សេចក្ដី​ទុក្ខ ​បើ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​មិន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់​នៃ​អ្នក​ទេ ​អ្នក​កុំធ្វើ​បាប​កម្ម ទោះបី​ក្នុង​ទី​វាលក្ដី ​ក្នុង​ទី​កំបាំងក្ដី ។ ​បើ​អ្នក​នឹង​ធ្វើ ឬ​កំពុង​ធ្វើ​នូវ​បាប​កម្ម​ សូម្បី​អ្នក​ហោះ​រត់​ទៅ ក៏​មិន​រួច​ចាក​ទុក្ខ​ ។ ​បើ​អ្នក​ខ្លាច​សេចក្ដី​ទុក្ខ ​បើ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​មិន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់​របស់​អ្នក​ទេ ​អ្នក​ចូរ​ដល់​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ជាតាទិ​បុគ្គល​ផង នូវ​ព្រះ​ធម៌​ផង នូវ​ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជា​ទី​ពឹង​ចុះ ចូរ​សមាទាសីល​ទាំងឡាយ​ចុះ​ ការ​ដល់​នូវ​ទី​ពឹង ​និង​ការ​សមាទាន​សីល​នោះ នឹង​ញ៉ាំង​អ្នក​ឱ្យ​រួច​ចាក (​ទុក្ខ​) ។ ពី​ដើម ខ្ញុំ​ជាព្រាហ្មណ៍​តែពូជ ​ថ្ងៃ​នេះ​ខ្ញុំ​ជាព្រាហ្មណ៍​ពិត មាន​ត្រៃវិជ្ជា បរិបូណ៌​ដោយ​វេទ ជា​អ្នក​មាន​សួស្ដី ជា​អ្នក​លាង​បាប​ ។ ចប់ សោឡសកនិបាត ។ == '''វីសតិនិបាត''' == === ''អម្ពបាលីថេរី'' === [៣៣១] កាលពី​ដើម​ សក់​របស់​ខ្ញុំ​មាន​ចុង​ង ​មាន​ពណ៌ខ្មៅ ​ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​ពណ៌​នៃ​ស្លាប​កន្លង់ ឥឡូវ​នេះ​ សក់​ទាំងឡាយ​នោះ ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​សម្បកធ្មៃ ​និង​សម្បកក្រចៅ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) សំណុំសក់​របស់​ខ្ញុំ​ ពេញ​ដោយ​ផ្កា​ ហាក់​ដូច​ជាប្រអប់​ដាក់​គ្រឿង​ក្រអូប ​ដែល​គេ​អប់ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) សំណុំសក់​នោះ មាន​ក្លិន ​ដូច​ជាក្លិន​នៃ​រោម​ទន្សាយ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) សក់​របស់​ខ្ញុំ​វិចិត្រ​ដោយ​ក្រាស ​និង​ស្នៀតសក់ ​ល្អ​លើស​លុប ​ដូច​ជាព្រៃឫស្សី​ដុះស្នាប់​ល្អ (​ឥឡូវ​នេះ​) សក់​នោះ​ ល្បោះរង្វើល ​ក្នុង​សីសប្រទេស​នោះ​ៗ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែ​ប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​សក់​របស់​ខ្ញុំ​) ល្អិត ​មាន​ក្លិនក្រអូប ស្អិតស្អាង​ដោយ​ក្រាស​មាស​ ប្រដាប់​ដោយ​ផ្នួង​ទាំងឡាយ​ដ៏​ល្អ​ត្រកាល ​(​ឥឡូវ​នេះ​) សក់​នោះ​ថ្ពែក ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែ​ប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) ចិញ្ចើម​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ​ស្អាត​ល្អ ដូច​ជាគំនូស​ដែល​ជាង​រចនា​ល្អ (​ឥឡូវ​នេះ​) ចិញ្ចើម​ទាំង​នោះ​ យុរយារ ​ដោយ​អាការ​ជ្រួញជ្រីវ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) ភ្នែក​ទាំងឡាយ មាន​សម្បុរថ្លា ខៀវស្រងាត់ រុង​រឿង​ល្អ​ក្រឡង់ ​ដូច​ជាកែវមណី ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ភ្នែក​ទាំង​នោះ ត្រូវ​ជរាញាំញី ​ក៏​បែរជា​មិន​ល្អ ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ច្រមុះ ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ​ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​ដំបារ​មាស ដែល​គេ​មូរ​ដ៏​ល្អ ល្អ​ក្នុង​កាល​នៃ​ខ្លួន​នៅ​ក្រមុំ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ច្រមុះ​នោះ​ ហាក់​ដូច​ជាទ្រុឌទ្រោម ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ស្លឹក​ត្រចៀក​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ​ ហាក់​ដូច​ជាដំបារ​មាស ដែល​ជាង​ធ្វើ​ល្អ​ហើយ ដែល​សម្រេច​ហើយ​ដោយ​ប្រពៃ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ស្លឹក​ត្រចៀក​ទាំង​នោះ​ យុរយារ ​ដោយ​អា​ការ​ជ្រួញជ្រីវ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា ​របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត​ មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ធ្មេញ​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ​ណាស់ ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​ពណ៌​នៃ​ផ្កា​ច្រនៀងក្រពុំ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ធ្មេញ​ទាំង​នោះ​បាក់ ​មាន​ពណ៌​លឿង ​ដូច​ជាស្រូវ​ដំណើប ​ព្រោះ​តែ​ជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) សំដី​ដែល​ខ្ញុំ​និយាយពីរោះ ​ដូច​ជាសំដីមេតាវៅ ​ដែល​ហើរ​ទៅ​កាន់​ព្រៃស្រោង​ក្នុង​ព្រៃ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) សំដី​នោះ​ស្អកស្អា ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា​របស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាល​ពី​ដើម​ ក ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ ដូច​ជាស័ង្ខ​មាស ដែល​ជាង​ខាត់​ហើយ​ដោយ​ល្អ (​ឥឡូវ​នេះ​) ក​នោះ​បាក់ឱន ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាល​ពី​ដើម ដើម​ដៃ​ទាំង​ពីរ​របស់​ខ្ញុំ ល្អ​ដូច​ជាសសរខឿន ​ដែល​ជាង​លញ់​ហើយ (​ឥឡូវ​នេះ​) ​ដើម​ដៃ​ទាំង​នោះ ដូច​ជាស័ង្ខបែក​ហើយ ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា ​របស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ដៃ​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ មាន​ចិញ្ចៀន​ល្អ​ ប្រដាប់​ដោយ​មាស​ សមរម្យ​ល្អ (​ឥឡូវ​នេះ​) ដៃ​ទាំង​នោះ ដូច​ជាមើម​ដំឡូងយារ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ដោះ​ទាំង​ពីរ​របស់​ខ្ញុំ​ ពេញ​លេញ ​មូល​ក្បំកៀកគ្នា ​មាន​សណ្ដង់​ដ៏​ត្រង់​ល្អ​ណាស់ (​ឥឡូវ​នេះ ដោះ​ទាំង​នោះ​) ​មិន​មាន​ទឹក (​ជ្រាយ​) បាក់​សំ​យុង​ចុះ ដូច​ជាបំពង់​ទឹក ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ កាយ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ​ស្រស់ ​ដូច​ជាផែនក្ដារ​មាស ដែល​គេ​ខាត់​ហើយ​ដោយ​ប្រពៃ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) កាយ​នោះ​ប្រែប្រួល ​ដោយ​អាការ​ជ្រួញជ្រីវ​ដ៏​ល្អិត ​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ភ្លៅ​ទាំង​ពីរ​របស់​ខ្ញុំ ល្អ​ល្អះ ​ដូច​ជាប្រមោយ​នៃ​ដំរី​ដ៏​ប្រសើរ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ភ្លៅ​ទាំង​នោះ ដូច​ជាថ្នាំងឫស្សី ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ស្មង​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ​ ប្រដាប់​ដោយ​ស្រោម ជាវិការៈ​នៃ​មាស ដែល​គេ​ប៉ាក់​ជិត​ស្និទ្ធ​ល្អ​ណាស់ (​ឥឡូវ​នេះ​) ស្មង​ទាំង​នោះ ដូច​ជា​ដើម​ល្ង ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែ​ប្រួល ។ កាលពី​ដើម ជើង​ទាំង​ពីរ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ ដូច​ជាទ្រនាប់​ជើង ដែល​គេ​ញាត់​ហើយ​ប៉ុយរកា ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ​ជើង​ទាំង​នោះ​ ប្រេះបែកជ្រួញជ្រីវ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ គ្រោងកាយ ​មាន​សភាព​ដូច្នេះ​នេះ​ គ្រាំគ្រា ជាលំនៅ​នៃ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ច្រើន​ប្រការ​ គ្រោងកាយ​នោះ ដូច​ជាផ្ទះចាស់​ដែល​មាន​គ្រឿង​បូកលាបជ្រុះ​ចុះ ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ === ''រោហិណីថេរី'' === [៣៣២] ​(​បិតាសួរ​នាង​រោហិណីថា​) នែ​នាង​ដ៏​ចម្រើន នាង​ជួប​នឹង​ខ្ញុំ​ពោល​ថា​សមណៈ នាង​ភ្ញាក់​ឡើង ក៏​ពោល​ថា ​សមណៈ នាង​សរសើរ​ចំពោះ​ពួក​សមណៈ​តែ​ម៉្យាង ​នាង​នឹង​ជាសមណី​ដោយ​ពិត​ ។ ​នាង​តែង​ផ្គត់ផ្គង់​បាយ ​ទឹក ដ៏​ច្រើន ចំពោះ​ពួក​សមណៈ​ នែ​នាង​រោហិណី ឥឡូវ​នេះ​ យើងសួរ​នាង ចុះ​នាង​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ តើ​ដោយ​ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជា​អ្នក​មិន​ប្រាថ្នា​ក្នុង​ការ​ងារ ខ្ជិល​ច្រអូស រស់នៅ​ដោយ​សារទាន​ដែល​បុគ្គល​ដទៃ​ឱ្យ​ ជា​អ្នក​ប៉ុនប៉ង​ប្រាថ្នា​តែ​អាហារ​មាន​រសឆ្ងាញ់ទេ ​ចុះ​នាង​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ តើ​ដោយ​ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ។ (​នាង​រោហិណីតបថា​) បពិត្រ​បិតា ​អ្នក​ដេញដោលសួរ​ខ្ញុំ អំពី​ពួក​សមណៈ​អស់​កាលយូរ​ណាស់​ហើយ ខ្ញុំ​នឹង​សំដែង​នូវ​បញ្ញា សីល ​និង​សេចក្ដី​ខ្មីឃ្មាត ​របស់​សមណៈ​ទាំង​នោះ ដល់​អ្នក​ ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជា​អ្នក​ប្រាថ្នា​នូវ​ការ​ងារ ​មិន​ខ្ជិល​ច្រអូស ធ្វើ​ចំពោះ​តែ​ការ​ងារ​ដ៏​ប្រសើរ រមែង​លះបង់​នូវ​រាគៈ ​និង​ទោសៈ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ ដោយ​ហេតុនុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជា​អ្នក​ធ្វើ​នូវ​កម្មស្អាត រមែង​កំចាត់បង់​នូវ​ឫស​នៃ​បាប​ [ឫសគល់​នៃ​បាប​ ៣យ៉ាង​គឺ​ លោភៈ១ ទោសៈ១ មោហៈ១ ។ អដ្ឋកថា ។] ​ទាំងបី ​សមណៈ​ទាំងនុ៎ះ ​បាន​លះបង់​នូវ​បាប​ទាំង​អស់ ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នុ៎ះ​ឯង ។ កាយ​កម្ម​របស់​សមណៈ​ទាំង​នោះ​ស្អាត វចីកម្មស្អាត​ដូច​គ្នា ​ទាំង​មនោកម្ម​របស់​សមណៈ​ទាំង​នោះ ក៏​ស្អាត ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុនុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ប្រាសចាក​មន្ទិល ស្អាត​ទាំង​ខាង​ក្នុង​ទាំង​ខាង​ក្រៅ ​ដូច​ជាស័ង្ខ​ដែល​ខាត់​ហើយ​ ពេញ​ដោយ​ធម៌ស​ទាំងឡាយ ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុនុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជាពហុស្សូត ទ្រទ្រង់​នូវ​ធម៌ ជាអរិយៈ រស់នៅ​ដោយ​ធម៌ ​តែង​សំដែង​នូវ​អត្ថ ​និង​ធម៌ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជា​ពហុស្សូត ទ្រទ្រង់​នូវ​ធម៌ ជាអរិយៈ រស់នៅ​ដោយ​ធម៌ ​មាន​ចិត្ត​ប្រសើរ ​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ មាន​ស្មារតី ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ ទៅ​កាន់​ទី​ឆ្ងាយ​បាន (​តាម​សេចក្ដី​ពេញ​ចិត្ត​) ​មាន​ស្មារតី ​ពោល​ដោយ​ឧបាយ​ប្រាជ្ញា ​មិន​រាយមាយ ​តែង​ដឹង​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​បំ​ផុត​នៃ​ទុក្ខ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុនុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ ចៀសចេញ​ទៅ​អំពី​ស្រុក​ណា​ រមែង​មិន​រមិល​អ្វី​មួយ (​ក្នុង​ស្រុក​នោះ​) ចេញ​ទៅ​ឥតអាល័យ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ ​សមណៈ​ទាំង​នោះ មិន​ទុក​ដាក់ (​សម្បត្តិ​) ​ក្នុង​ជង្រុក ​មិន​ទុក​ដាក់​ឆ្នាំង​អំបែង ​មិន​ទុក​ដាក់​ល្អីកញ្ជើ ស្វែងរក​ចំពោះ​តែភោជន ​ដែល​សម្រេច​ហើយ ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ ​សមណៈ​ទាំង​នោះ មិន​ទទួល​នូវ​ហិរញ្ញវត្ថុ ​(​កហាបណៈ​) ​មិន​ទទួល​នូវ​មាស មិន​ទទួល​នូវ​ប្រាក់ ញ៉ាំងអត្តភាព​ឱ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ដោយ​វត្ថុ​ដែល​កើត​ឡើង​ចំពោះ​មុខ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ ចេញ​អំពី​ត្រកូល​ផ្សេង​ៗ ​អំពី​ជនបទផ្សេង​ៗ ​ទៅ​បួស រមែង​រាប់​រកគ្នា ​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ (​បិតានិយាយ​ថា​) ​ម្នាល​នាង​រោហិណី​ដ៏​ចម្រើន នាង​កើត​ក្នុង​ត្រកូល​នៃ​យើង ដើម្បី​ប្រយោជន៍​ពិត នាង​ជា​ស្ត្រី​មាន​សទ្ធា ​មាន​សេចក្ដី​គោរព​ដ៏​មុតមាំ ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ។ ដ្បិត​នាង​ស្គាល់​នូវ​បុញ្ញក្ខេត្ត​នុ៎ះ ជា​បុញ្ញក្ខេត្តឧត្តម​ពិត​មែន បើ​បាន​សមណៈ​ទាំងនុ៎ះ ​ទទួល​ទក្ខិ​ណា​ទាន​របស់​ខ្ញុំ​ ប្រហែល​គ្រឿង​បូជា ​ដែល​ខ្ញុំ​តម្កល់​ហើយ ចំពោះ​សមណៈ​ទាំងនុ៎ះ ​នឹង​មាន​ផលបរិបូណ៌ ។ (​នាង​រោហិណី​ពោល​ថា​) ​បើ​អ្នក​ខ្លាច​ទុក្ខ ​បើ​ទុក្ខ​មិន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់​របស់​អ្នក​ទេ ​អ្នក​ចូរ​ដល់​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធជាតាទិ​បុគ្គល​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជា​ទី​ពឹង ​ចូរ​សមាទាន​សីល​ទាំងឡាយ​ចុះ​ ការ​ដល់​នូវ​ទី​ពឹង ​និង​ការ​សមាទាន​សីល​នោះ នឹង​មាន​ប្រយោជន៍​ដល់​អ្នក​ ។ (​បិតា​ពោល​ថា​) ​ខ្ញុំ​សូម​ដល់​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធ ជាតាទិ​បុគ្គល​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជា​ទី​ពឹង សូមសមាទានសីល​ទាំងឡាយ​ ការ​ដល់​ទី​ពឹង ​និង​សមា​ទានសីលនុ៎ះ ​នឹង​មាន​ប្រយោជន៍​ដល់​ខ្ញុំ​ ។ ​ក្នុង​កាលមុន ​ខ្ញុំ​ជាព្រាហ្មណ៍​តែ​ផៅពង្ស ឥឡូវ​នេះ ខ្ញុំ​ជាព្រាហ្មណ៍​ពិត (​មាន​បាប​បន្សាត់ចោល​ហើយ​) ​ផង មាន​ត្រៃវិជ្ជា​ផង មាន​សួស្ដី​ផង ដល់​នូវ​វេទ​ផង​ ជា​អ្នក​ងូត​លាង​បាប​ផង​ ។ === ''ចាបាថេរី'' === [៣៣៣] ​(​ឧបកៈ​ពោល​ថា​) កាលពី​ដើម ខ្ញុំ​មាន​ដៃ​កាន់​ដំបង ឥឡូវ​នេះ ខ្ញុំ​នោះ​ជា​ព្រាន​ម្រឹគ ​មិន​អាច​បាន​ដល់​នូវ​ត្រើយ ​គឺ​ព្រះ​និព្វាន ព្រោះ​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា ​គឺ​តណ្ហា ​ព្រោះ​ ភក់ ​គឺ​កាម និង​ទិដិ្ឋ​ដ៏​ខ្លាំងក្លា ។ ​នាង​ចាបា ស្មាន​នូវ​ខ្ញុំ ថា​ជា​មនុស្ស​ស្រវឹង​ជ្រប់ ​ទើប​លួង​កូន​ [​ដោយ​ពាក្យ​ថា ​នាង​ចាបា​ជា​កូន​ព្រាន​ម្រឹគ ឯង​ជា​កូន​ឧបកាជីវក ។ អដ្ឋកថា ។] ​ខ្ញុំ​កាត់​ចំណង ​គឺ​កិលេស ​របស់​នាង​ចាបា ​ហើយ​ទៅ​បួស​ម្ដងទៀត ។ (​នាង​ចាបា​ពោល​ថា​) បពិត្រ​មហាវីរ​បុរស​ សូម​អ្នក​កុំខឹង​នឹង​ខ្ញុំ​ បពិត្រ​មហាមុនី សូម​អ្នក​កុំខឹង​នឹង​ខ្ញុំ សេចក្ដី​ស្អាត​មិន​មាន​ដល់​បុគ្គល​ដែល​មាន​សេចក្ដី​ក្រោធ គ្រប​សង្កត់​ទេ តបធម៌​នឹង​មាន​មក​ពី​ណា​ ។ (​ឧបកៈ​ពោល​ថា​) ​ខ្ញុំ​នឹង​គេច​ចេញ​អំពី​ស្រុក​នាលៈ ​អ្នក​ណា​នឹង​នៅ​ក្នុង​ស្រុក​នាលៈ​នេះ​បាន បើ​ពួក​ស្រី​ៗ ចង​នូវ​សមណៈ​ទាំងឡាយ ដែល​រស់នៅ​ដោយ​ធម៌ ​ដោយ​រូប​នៃ​ស្ត្រី​ ។ (​នាង​ចាបា​ពោល​ថា​) ​ម្នាល​បុរស​ខ្មៅ សូម​អ្នក​អញ្ជើញ​មក​សិន សឹមត្រឡប់​វិញ​ សូម​បរិភោគ​នូវ​កាម​ទាំងឡាយ ដូច​ក្នុង​កាលមុន​ចុះ​ ជន​ទាំងឡាយ​ណា​ ជាញាតិ​របស់​ខ្ញុំ ខ្ញុំ​នឹង​ធ្វើ​ជន​ទាំង​នោះ ឱ្យ​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​អ្នក​ ។ ម្នាល​នាង​ចាបា ​នាង​ពោល​នូវ​ពាក្យ​នោះ ឱ្យ​មាន​ភាគ ៤ ​អំពី​ពាក្យ​នេះ​ក៏​ដោយ​ ពាក្យ​នោះ គប្បី​ជាពាក្យ​ឆើតឆាយ ​ចំពោះ​តែ​បុរស​ដែល​ត្រេកអរ​នឹង​នាង​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ។ ម្នាល​បុរស​ខ្មៅ ហេតុ​អ្វី​ទើប​អ្នក​លះបង់​ចោល​ខ្ញុំ​ ជា​ស្ត្រី​មាន​រូប​ឆោម លាប​ស្រឡាបអវយវៈ​ដោយ​ខ្លឹម​ចន្ទន៍ក្រហម ទ្រទ្រង់​នូវ​កាសិកពស្រ្ត​ដ៏​ឧត្តម ​(​សំពត់​ដែល​គេ​នាំ​មក​អំពី​ដែន​កាសី​) ជា​ស្ត្រី​មាន​អវយវៈ​ល្អ ដូច​ជាត្នោតសាវ ដែល​រីកលើ​កំពូល​ភ្នំ ​ឬ​ដូច​ជាវល្លិ៍កេសរីក​ហើយ ឬ​ក៏​ដូច​ជា​ឈើ​ជ្រនៀង ​(​រីក​ហើយ​) ​ខាង​ក្នុង​ទ្វីប ។ ព្រាន​សត្វ​ស្លាប​ ប្រាថ្នា​ចាប់​សត្វ​ស្លាប​យ៉ាង​ណា នាង​នឹង​បៀតបៀន​អញ ដោយ​រូប​ដែល​ស្អិត​ស្អាង ​(​យ៉ាង​នោះ​) ពុំ​បាន​ទេ ។ នែ​បុរស​ខ្មៅ ហេតុ​អ្វី​ទើប​អ្នក​លះបង់​ចោល​នូវ​ផ្លែ ​គឺ​កូន​ខ្ញុំ ដែល​អ្នក​បង្កើត​នេះ​ផង លះបង់​ខ្ញុំ​ដែល​ជា​ស្ត្រី​មាន​កូន​ប្រាកដ​ដូច្នោះ​ផង​ ។ មហាវីរ​បុរស​ទាំងឡាយ ដែល​មាន​ប្រាជ្ញា ​តែង​លះបង់​នូវ​កូន​ទាំងឡាយ ទាំង​ពួក​ញាតិ ​ទាំងទ្រព្យ ​ហើយ​បួស ​ដូច​ជាដំរី​ដ៏​ប្រសើរ ផ្ដាច់​នូវ​ចំណង ​(​ហើយ​គេច​ចេញ​ទៅ​) ។ ឥឡូវ ​ខ្ញុំ​នឹង​បៀតបៀន​កូន​អ្នក​នេះ ដោយ​ដំបង ​ឬ​ក្ដិច​ដោយ​ក្រចក ​ឬ (​បោក​) លើ​ផែនដី ​អ្នក​មិន​ដល់​នូវ​ការ​យំស្ដាយ​ចំពោះ​កូន​ទេ​ឬ​ ។ នែ​ស្ត្រី​លា​មក​ មាន​កូន​តូច ​បើ​ទុក​ជា​នាង​ឱ្យ​កូន​ទៅ​សត្វ​ចចក ​និង​ពួក​ឆ្កែ ​ក៏​នាង​ញ៉ាំង​អញ​ឱ្យ​ត្រឡប់​វិញ​ពុំ​បាន​ឡើយ​ ។ នែ​បុរស​ខ្មៅ ណ្ហើយ​ចុះ​ ឥឡូវ​នេះ បើ​អ្នក​នឹង​ទៅ​ក្នុង​ទី​ណា គឺ​ស្រុក​ណា​ និគម​ណា​ នគរ​ណា​ រាជធានី​ណា (​ក៏​ទៅ​ចុះ​) ។ កាលពី​ដើម​ យើង​ជា​អ្នក​មាន​ពួក​ មិន​មែន​ជា​សមណៈ​ សំគាល់ថា​ជា​សមណៈ ហើយ​ចេញ​ពី​ស្រុក​ទៅ​កាន់​ស្រុក កាន់​នគរ រាជធានី ។ មែន​ពិត ព្រះ​សម្ពុទ្ធ ទ្រង់​មាន​ជោគអង្គ​នោះ តែង​សំដែង​ធម៌​ប្រោស​ពួក​សត្វ ដើម្បី​លះបង់​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ទាំងពួង ​ក្នុង​ទី​ជិត​ស្ទឹង​នេរញ្ជរា ​ខ្ញុំ​នឹង​ទៅ​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ​នោះ ព្រះ​អង្គ​នឹង​ជា​គ្រូ​នៃ​ខ្ញុំ​ ។ ឥឡូវ​នេះ អ្នក​គប្បី​ទូលរៀបរាប់​អំពី​កិច្ចថ្វាយបង្គំ ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ​ចំពោះ​ព្រះ​លោកនាថ ជា​បុគ្គល​ប្រសើរ រួច​ហើយ​ធ្វើ​ប្រទក្សិណ ឧទ្ទិស​នូវ​ទក្ខិ​ណា​ទាន ។ ម្នាល​នាង​ចាបា ​នាង​ពោល​នូវ​ពាក្យ​នោះ​យ៉ាង​ណា​ យើង​គប្បី​បាន (​អាច​ឱ្យ​) ​នូវ​ចំណែក​បុណ្យ​នោះ​ ឥឡូវ​នេះ ខ្ញុំ​នឹង​ទូលរៀបរាប់​នូវ​កិច្ចថ្វាយបង្គំ​របស់​នាង ចំពោះ​ព្រះ​លោកនាថ ជា​បុគ្គល​ប្រសើរ ​និង​ធ្វើ​ប្រទក្សិណ ឧទ្ទិស​នូវ​ទក្ខិ​ណា​ទាន ​(​បុណ្យ​) ។ លំដាប់​នោះ​ឯង ​បុរស​ខ្មៅចៀសចេញ​អំពី​ទី​នោះ​ទៅ បុរស​ខ្មៅ​នោះ ក៏​បាន​ចួប​នឹង​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ ​ក្បែរ​ស្ទឹងនេរញ្ជរា ​កំពុង​សំដែង​នូវ​ឧបាយ​នៃ​ព្រះ​និព្វាន ឈ្មោះ​អមតៈ ​គឺ​ទុក្ខ ១ ហេតុកើត​ឡើង​នៃ​ទុក្ខ ១ ការ​កន្លង​នូវ​ទុក្ខ ១ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ដ៏​ប្រសើរ​ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ទី​រលត់ទុក្ខ ១ ។ ​បុរស​ខ្មៅ​ ថ្វាយបង្គំ​នូវ​ព្រះ​បាទ​ទាំងឡាយ របស់​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ​នោះ ហើយ​ធ្វើ​ប្រទក្សិណ​ចំពោះ​ព្រះ​អង្គ ឧទ្ទិស​ដល់​នាង​ចាបា ហើយ​ចូល​កាន់​ផ្នួស ។ វិជ្ជាបី ​ខ្ញុំ​បាន​ហើយ​ ពុទ្ធសាសនា ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === ''សុន្ទរីថេរី'' === [៣៣៤] ​(​ព្រាហ្មណ៍ជាបិតាសួរថា​) នែ​នាង​ដ៏​ចម្រើន ក្នុង​កាលមុន ​នាង​កាលស៊ី​កូន​ [ពាក្យថា ស៊ី​កូន ក្នុង​ទី​នេះ មិន​មែន​សំដៅ​យកការ​ស៊ី​ពិត​មែន​នោះ​ទេ ​សំដៅ​យក​មនុស្ស​ដែល​មាន​កូន​ស្លាប់ ជាពាក្យ​សម្រាប់​ជេរគ្នា​ដោយ​អំ​ណា​ច​សេចក្ដី​ខឹង ។ អដ្ឋកថា ។] ទាំងឡាយ​ដែល​ស្លាប់​ហើយ នាង​ក្ដៅក្រហាយ​ក្រៃពេក ​ទាំង​ថ្ងៃ​ទាំងយប់ ។ ​ម្នាល​ព្រាហ្មណី ជាវាសិដ្ឋគោត្រ ​ថ្ងៃ​នេះ នាង​ស៊ី​កូន​ទាំង​អស់​ ៧ នាក់ ​ព្រោះ​ហេតុ​អ្វី នាង​មិន​ក្ដៅក្រហាយខ្លាំង ។ (​វាសិដ្ឋថេរី​ពោល​ថា​) ​ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​កូន​ទាំងរយ ​ពួក​ញាតិ​ទាំង​រយ ជា​ច្រើន របស់​ខ្ញុំ គឺ​ខ្ញុំ​នឹង​អ្នក ស៊ី​ហើយ ក្នុង​ចំណែកកន្លង​ទៅ​ហើយ​ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​ដឹង​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​គ្រឿង​រលាស់ជាតិ ​និង​មរណៈ ​ទើប​មិន​សោក ​មិន​យំ ​ទាំង​មិន​ក្ដៅ​ក្រហាយ ។ ឱ​នាង​ជាវាសិដ្ឋគោត្រ ​នាង​និយាយសំដី​បែប​នេះ​ អស្ចារ្យ​ណាស់ នាង​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ធម៌​របស់​អ្នក​ណា ទើប​និយាយសំដី​បែប​នេះ​ ។ ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ​អង្គ​នោះ សំដែង​ធម៌​ដល់​សត្វ​ទាំងឡាយ ដើម្បី​លះ​បង់​នូវ​ទុក្ខ​ទាំងពួង ​ជិត​នគរមិថិលា​ ។ ​ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​ខ្ញុំ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​ព្រះ​អរហន្ដ​អង្គ​នោះ ដែល​ជាធម៌​មិន​មាន​ឧបធិ​ក្កិលេស ​បាន​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​សច្ចធម៌​ហើយ​ក្នុង​ទី​នោះ ទើប​បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្ដី​សោក​ព្រោះ​កូន​បាន​ ។ ខ្ញុំ​នោះ​នឹង​ទៅ​ក្នុង​ទី​ជិត​ក្រុងមិថិលា​ដែរ​ ធ្វើ​ដូច​ម្ដេចហ្ន៎ ​ព្រះ​មាន​ជោគ​អង្គ​នោះ គប្បី​ដោះ​ខ្ញុំ​ចាក​ទុក្ខ​ទាំងពួង​បាន​ ។ ព្រាហ្មណ៍​បាន​ចួប​នឹង​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ផុត​ស្រឡះ​ចាក (​កិលេស​) ​មិន​មាន​ឧបធិកិលេស ​ព្រះ​មុនី ទ្រង់​ដល់​នូវ​ត្រើយ​នៃ​ទុក្ខ ​បាន​សំដែង​ប្រាប់ព្រាហ្មណ៍​នោះ​នូវ​សច្ចធម៌ ​គឺ​ទុក្ខ ១ ហេតុកើត​ឡើង​នៃ​ទុក្ខ ១ ការ​កន្លង​នូវ​ទុក្ខ ១ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ​ប្រាំបី​ដ៏​ប្រសើរ​ ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ទី​រំលត់ទុក្ខ ១ ។ សុជាតព្រាហ្មណ៍​មាន​សច្ចធម៌​ដឹង​ច្បាស់​ហើយ​ក្នុង​ទី​នោះ​ ពេញ​ចិត្ត​នឹង​បព្វជ្ជា ​បាន​សម្រេច​វិជ្ជា​បី​ដោយ​រាត្រីបី ។ ព្រាហ្មណ៍​ពោល​ថា ​ម្នាល​សារថី ​អ្នក​ចូរ​មក អ្នក​ចូរ​ទៅ ចូរ​នាំរថ​នេះ​ទៅ​វិញ​ចុះ​ រួច​ចូរ​ប្រាប់ព្រាហ្ម​ណី ​កុំ​ឱ្យ​មាន​មោះមៃថា ឥឡូវ​នេះ​ សុជាត​ព្រាហ្មណ៍​បួស​ហើយ បាន​សម្រេច​វិជ្ជា​បី ​ដោយ​រាត្រីបី ។ (​លំដាប់​នោះ​ សារថី នាំយក​រថ​ផង​ កហាបណៈ​មួយ​ពាន់​ផង ហើយ​ប្រាប់​នាង​ព្រាហ្មណី ​មិន​ឱ្យ​មោះមៃ​ថា ឥឡូវ​នេះ​ សុជាតព្រាហ្មណ៍បួស​ហើយ បាន​សម្រេច​វិជ្ជាបី ​ដោយ​រាត្រីបី​ហើយ​) ។ (​ព្រាហ្មណី​ពោល​ថា​) ​ម្នាល​សារថី ​ខ្ញុំ​សូម​ឱ្យ​រថ​ដែល​ទឹម​ដោយ​សេះ​នេះ និង​កហាបណៈ​មួយ​ពាន់​នេះ​ ជាអំណោយ​ដល់​អ្នក ព្រោះ​បាន​ឮថា ព្រាហ្មណ៍​បាន​ត្រៃវិជ្ជា ។ (​សារថី​ពោល​ថា​) ​ម្នាល​ព្រាហ្មណី រថ​ដែល​ទឹម​ដោយ​សេះ និង​កហាបណៈ ​មួយ​ពាន់​នេះ ចូរ​នៅ​ជារបស់​នាង​ដ​ដែល​ចុះ ខ្ញុំ​នឹង​បួស​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​សាស្ដា ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ប្រាជ្ញា​ដ៏​ប្រសើរ​ដែរ​ ។ (​ព្រាហ្មណី​ពោល​នឹង​នាង​សុន្ទរីថា​) នែ​នាង​សុន្ទរី បិតា​របស់​នាង​លះបង់​នូវ​ដំរី គោ សេះ កែវមណី ​និង​កុណ្ឌល ទ្រព្យសម្បត្តិ​ដ៏​ស្ដុកស្ដម្ភ​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​នេះ ទៅ​បួស​ហើយ នាង​ចូរ​ប្រើប្រាស់​នូវ​ភោគៈ​ទាំង​ឡាយ​ចុះ (​ព្រោះ​ថា​) ​នាង​ជាទាយាទ​ក្នុង​ត្រកូល ។ (​នាង​សុន្ទរី​ពោល​ថា​) បិតា​របស់​ខ្ញុំ​លះបង់​នូវ​ដំរី គោ សេះ កែវមណី កុណ្ឌល ​និង​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ដែល​មាន​ក្នុង​ផ្ទះ​នេះ ទៅ​បួស ​ព្រោះ​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោក​នឹង​កូន​គ្រប​សង្កត់ ចំណែក​ខាង​ខ្ញុំ ក៏​នឹង​បួស​ដែរ ព្រោះ​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោក​នឹង​បង​គ្រប​សង្កត់ ។ (​ព្រាហ្មណី​ពោល​ថា​) ហៃ​នាង​សុន្ទរី ​នាង​ប្រាថ្នា​នូវ​តម្រិះ​ណា​ សូម​ឱ្យ​នាង​បាន​សម្រេច​នូវ​តម្រិះ​នោះ​ ដុំបាយ​តាម​លំដាប់​ផ្ទះក្ដី អាហារ​ចំណី​ក្ដី បំសុកូលចីវរក្ដី ​(​ដែល​នាង​ត្រូវ​ស្វែងរក​) ​កាល​បើ​នាង​ជំរះ​នូវ​វត្ថុ​ទាំង​នេះ នឹង​បាន​ជា​ស្រី​មិន​មាន​អាសវៈ​ក្នុង​បរលោក ។ (​នាង​សុន្ទរីនិយាយ​នឹង​ឧបជ្ឈាយ៍ថា​) បពិត្រ​ព្រះ​នាង​ជាម្ចាស់ ​ខ្ញុំ​នៅ​ជាសិក្ខមានា ​បាន​ជំរះទិព្វចក្ខុ​ហើយ​ កាលពី​ដើម ខ្ញុំ​ធ្លាប់​នៅ​អាស្រ័យ​ក្នុង​ទី​ណា ខ្ញុំ​ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស ​ក្នុង​ទី​នោះ​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​នាង​ជាកល្យាណី​ដ៏​ល្អ របស់​ថេរី​សង្ឃ វិជ្ជាបី ​ខ្ញុំ​បាន​ដល់​ហើយ​ ពុទ្ធសាសនា ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ ព្រោះ​តែ​អាស្រ័យ​នូវ​ព្រះ​នាង​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​នាង​ជាម្ចាស់ ​ខ្ញុំ​ចង់​ទៅ​កាន់​ក្រុងសាវត្ថី សូម​ព្រះ​នាង​អនុញ្ញាត​ដល់​ខ្ញុំ​ឱ្យ​ទាន ​ខ្ញុំ​នឹង​បន្លឺ​នូវ​សីហនាទ ​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដ៏​ប្រសើរ ។ ម្នាល​នាង​សុន្ទរី ​នាង​ចូរ​មើល​ព្រះ​សាស្ដា ​ព្រះ​អង្គ​មាន​សម្បុរ​ដូច​មាស មាន​ព្រះ​តចៈ​ពណ៌​ដូច​មាស​ ទ្រង់​ទូន្មាន​ពួក​សត្វ ដែល​គេ​មិន​ទាន់ទូន្មាន ​ព្រះ​អង្គជា​អ្នក​ត្រាស់​ដឹង​ឯង ឥត​មាន​ភ័យ​អំពី​ណា​ឡើយ​ ។ សូម​ព្រះ​អង្គនិមន្តទត ​នាង​សុន្ទរី​ដែល​កំពុង​ដើរ​មក​ ជា​ស្ត្រី​ផុត​ស្រឡះ (​ចាក​កិលេស​) ឥត​មាន​ឧបធិ ប្រាស​ចាក​តម្រេក ប្រាសចាក​គ្រឿង​ប្រកប​ មាន​សោឡសកិច្ចធ្វើ​រួច​ហើយ មិន​មាន​អាសវៈ​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​អង្គ​ជាមហា​វីរ​បុរស នាង​សុន្ទរី ជាសាវិការ​បស់​ព្រះ​អង្គ ចេញ​អំពី​ក្រុងពារាណសី ​មក​កាន់​សំណាក់​ព្រះ​អង្គ ថ្វាយបង្គំ​នូវ​ព្រះ​បាទ​ទាំង​ឡាយ​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ជា​ខី​ណា​សវព្រាហ្មណ៍ ​ព្រះ​អង្គជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គជា​គ្រូ (​របស់​ខ្ញុំ​) ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​ជាធីតា​របស់​ព្រះ​អង្គ ជាឱរសកើត​អំពី​ព្រះ​ឱស្ឋ ​មាន​កិច្ចធ្វើ​រួច​ហើយ​ ឥត​មាន​អាសវៈ​ ។ ម្នាល​នាង​ដ៏​ចម្រើន ដំណើរ​របស់​នាង​មក​ល្អ​ហើយ ដំណើរ​របស់​នាង​មក​អំពី​ទី​នោះ មិន​ឆ្ងាយទេ ​ព្រោះ​ពួក​អ្នក​មាន​ឥន្រ្ទិយទូន្មាន​ហើយ​ ប្រាសចាក​តម្រេក ប្រាស​ចាក​គ្រឿង​ប្រកប​ មាន​កិច្ច​ធ្វើ​ហើយ​ ឥត​មាន​អាសវៈ​ រមែង​មក​ថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​បាទា​ព្រះ​សាស្ដា​ដូច​នាង​ដែរ​ ។ === ''សុភាកម្មារធីតាថេរី'' === [៣៣៥] កាលពី​ដើម ខ្ញុំ​នៅ​ក្រមុំ ​មាន​គ្រឿង​ស្លៀក​ពាក់​ដ៏​ស្អាត ​បាន​ស្ដាប់ធម៌ ការ​ត្រាស់​ដឹង​សច្ចធម៌ ​ក៏​កើត​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​នោះ​ ជា​ស្ត្រី​មិន​ប្រហែសធ្វេស ។ ហេតុ​នោះ ខ្ញុំ​មិន​ត្រេកអរ​ក្រៃពេក ​ក្នុង​កាមារម្មណ៍​ទាំង​អស់ ឃើញ​ភ័យ​ក្នុង​សក្កាយ ​ហើយ​ពេញ​ចិត្ត​នឹង​ការ​ចេញ​សាងផ្នួស​តែម្យ៉ាង ។ ​ខ្ញុំ​លះបង់​ពួក​ញាតិ ទាស​កម្មករ ​ស្រុក​ស្រែ​ទាំងឡាយ ដ៏​ស្ដុកស្ដម្ភ ​(​និង​គំនរ​នៃ​ភោគ​ទាំងឡាយ​) ​ដែល​គួរ​ត្រេកអរ ​គួរ​រីករាយ ​ខ្ញុំ​លះបង់​នូវ​សម្បត្តិ​ដ៏​ច្រើន ហើយ​បួស ។ ​ខ្ញុំ​ចេញ (​ចាក​ផ្ទះ​) ​ដោយ​សទ្ធាយ៉ាង​នេះ​ហើយ (​បួស​) ​ក្នុង​ព្រះ​សទ្ធម្ម ​ដែល​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ត្រាស់​សំដែង​ហើយ​ដោយ​ប្រពៃ ​ខ្ញុំ​ប្រាថ្នា​នូវ​សេចក្ដី​មិន​កង្វល់ ​ព្រោះ​ការ​ត្រឡប់​មក​រក​កាម​នោះ មិន​សម​គួរ​ដល់​ខ្ញុំ​ទេ ​អ្នក​ណា​លះ​ចោល​មាស និង​ប្រាក់ ​ហើយ​គប្បី​ត្រឡប់​មក​យកវិញ​ ។ ប្រាក់ក្ដី ​មាស​ក្ដី​របស់​បុគ្គល​នុ៎ះ មិន​មែន​មាន​ដើម្បី​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​ស្ងប់​ទេ ការ​ទទួល​មាស និង​ប្រាក់នុ៎ះ ​មិន​សម​គួរ​ដល់​សមណៈ​ទេ ការ​ទទួល​នូវ​ប្រាក់ ​និង​មាស​នុ៎ះ ​មិន​មែន​ជាទ្រព្យប្រសើរ​ទេ ។ ការ​ទទួល​នូវ​ប្រាក់ ​និង​មាស​នុ៎ះ សុទ្ធ​តែជា​គ្រឿង​ឱ្យ​កើតលោភ ជា​គ្រឿង​ស្រវឹង ជា​គ្រឿង​វង្វេង ជា​គ្រឿង​ព័ន្ធព័ទ្ធ​ដោយ​ធុលី ​គឺ​កិលេស ​ប្រកប​ដោយ​សេចក្ដី​រង្កៀស ​មាន​សេចក្ដី​ចង្អៀត​ចង្អល់​ច្រើន សេចក្ដី​ទៀងទាត់ឋិតថេរ​ក្នុង​ទ្រព្យ​នេះ មិន​មាន​ទេ ។ ​ពួក​នរជន ​(​ដែល​ត្រេកអរ​) ​ដោយ​ទ្រព្យប៉ុណ្ណេះ ​ឈ្មោះ​ថា​ជា​អ្នក​ប្រហែស​ធ្វេស ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​សៅហ្មង ជា​អ្នក​អាក់អន់ រមែង​ធ្វើ​នូវ​ជំលោះ​ជា​ច្រើន ទៅ​វិញ​ទៅ​មក​ ។ ​សេចក្ដី​វិនាស​ច្រើន​ប្រការ គឺ​ការ​សម្លាប់ ការ​ចង ការ​សៅហ្មង ​សេចក្ដី​វិនាស ​សេចក្ដី​សោក ខ្សឹកខ្សួល រមែង​កើត​ប្រាកដ​ដល់​ពួក​ជន ​ដែល​ដេក​ត្រាំ​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ ។ ​អ្នក​ទាំង​ឡាយ​ ជាញាតិ​មែន តែហាក់​ដូច​ជាស​ត្រូវ​ ល្បួង​ខ្ញុំ​នោះ​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ធ្វើ​អ្វី (​ព្រោះ​) ​អ្នក​ទាំង​ឡាយ​ ជ្រាប​នូវ​ខ្ញុំ​ថា​ជា​អ្នក​បួស ជា​ស្ត្រី​ឃើញ​នូវ​ភ័យ​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ ។ អាសវៈ​ទាំងឡាយ មិន​មែន​អស់​ទៅ​ព្រោះ​ប្រាក់ ​និង​មាស កាម​ទាំងឡាយ មិន​មែន​ជាមិត្រ ជាសភាវៈ​សម្លាប់ ​(​នូវ​ប្រយោជន៍​) ជាស​ត្រូវ​ ជា​គ្រឿង​ចង​ទុក​នូវ​សរ ​គឺ​កិលេស​ ។ ​អ្នក​ទាំងឡាយ​ ជាញាតិមែន តែហាក់​ដូច​ជាស​ត្រូវ​ ល្បួង​ខ្ញុំ​នោះ ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ធ្វើ​អ្វី (​ព្រោះ​) ​អ្នក​ទាំងឡាយ​ ជ្រាប​នូវ​ខ្ញុំ ថា​ជា​អ្នក​បួស ​មាន​ក្បាលត្រងោល ដណ្ដប់​នូវ​សង្ឃា​ដី ។ ដុំបាយ​តាម​លំដាប់​ផ្ទះក្ដី អាហារ​ចំណី​ក្ដី បង្សុកូលចីវរក្ដី ​នេះ​ឯងជា​អំពើ​ដ៏​សម​គួរ​ដល់​ខ្ញុំ​ ជាបរិក្ខារ ជា​ទី​អាស្រ័យ​របស់​អ្នក​បួស ។ លោក​អ្នក​ស្វែង​រក​នូវ​គុណ​ដ៏​ធំ​ទាំង​ឡាយ​ ខ្ជាក់ចោល​នូវ​កាម​ទាំងឡាយ ដែល​ជាទិព្វ ​និង​ជា​របស់​មនុស្ស បុគ្គល​អ្នក​ស្វែង​រក​នូវ​គុណ​ធំ​ទាំង​នោះ មាន​ចិត្ត​ឱន​ទៅ​ក្នុង​ព្រះ​និពា្វន​ជា​ទី​ដ៏​ក្សេម ​បុគ្គល​អ្នក​ស្វែងរក​នូវ​គុណ​ធំ​ទាំង​នោះ បាន​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ ឥត​កម្រើក ។ ​ទី​ជម្រករមែង​មិន​មាន ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ណា ខ្ញុំ​មិន​សេពគប់​ដោយ​កាម​ទាំងឡាយ​នោះ​ទៀតទេ ​កាម​ទាំងឡាយ​មិន​មែន​ជាមិត្រ ​ដូច​ជា​អ្នក​សម្លាប់ ​ឬ​ដូច​ជាគំនរភ្លើង នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​ព្រួយ ។ ​កាម​នោះ មិន​ស្អាត ​ប្រកប​ដោយ​ភ័យ ​ប្រកប​ដោយ​សេចក្ដី​ចង្អៀត​ចង្អល់ ​ដូច​ជាបន្លា ​កាម​នុ៎ះ ជា​គ្រឿង​ញ៉ាម ជា​គ្រឿង​កង្វល់​ក្រៃលែង ​មាន​មុខឈម​ទៅ​រក​សេចក្ដី​វង្វេង​ដ៏​ធំ​ ។ ​កាម​គុណ​ជាឧបសគ្គៈ​ផង មាន​សភាព​គួរ​ខ្លាច​ផង​ កាមារម្មណ៍​ទាំងឡាយ មាន​ឧបមា​ដូច​ក្បាលពស់ ​ពួក​បុថុជ្ជនល្ងង់ខ្លៅ ​ដូច​ជា​បុគ្គល​ខ្វាក់ ​តែង​ត្រេកត្រអាល ។ ​ព្រោះ​ថា ​ពួក​ជន​ច្រើន​រូប ដែល​ចំ​ពាក់​ដោយ​គ្រឿង​ចំ​ពាក់ គឺ​កាម​ រមែង​បាន (​សេចក្ដី​ទុក្ខ​) ​ក្នុង​លោក រមែង​មិន​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ទី​បំ​ផុត​នៃ​ជាតិ ​និង​មរណៈ ។ ​មនុស្ស​ទាំងឡាយ​ជា​ច្រើន តែង​ដើរ​ទៅ​កាន់​ផ្លូវ ជា​ទី​ទៅ​កាន់​ទុគ្គតិ ​មាន​កាម​ជាហេតុ ជា​គ្រឿង​នាំ​មក​នូវ​រោគ​ដល់​ខ្លួន​ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ​ ជា​គ្រឿង​ញ៉ាំងស​ត្រូវ​ឱ្យ​កើតយ៉ាង​នេះ​ ជាហេតុ​ញ៉ាំង​សត្វ​ឱ្យ​ក្ដៅ​ក្រហាយ នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​សៅហ្មង ជានុយ​របស់​សត្វ​លោក ជា​ទី​តាំង​នៃ​គ្រឿង​ចង ជា​ចំណង​នៃ​សេចក្ដី​ស្លាប់ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ​ ជា​គ្រឿង​ញ៉ាំង​សត្វ​ឱ្យ​ឆ្កួត ​ឱ្យ​និយាយ​ប៉ប៉ាច់​ប៉ប៉ោច ញ៉ាំង​ចិត្ត​ឱ្យ​ភ្លាំងភ្លាត់ មារ ​គឺ​កាម​របស់​ពួក​សត្វ តែង​រួបរឹត​ដោយ​សេចក្ដី​សៅហ្មង យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ។ ​កាម​ទាំងឡាយ មាន​ទោសរក​ទី​បំ​ផុត​គ្មាន មាន​ទុក្ខ​ច្រើន​យ៉ាង ​មាន​ពិស​ដ៏​ខ្លាំងក្លា ​មាន​រសឆ្ងាញ់តិច​ ជា​គ្រឿង​ធ្វើ​នូវ​ចម្បាំង ញ៉ាំង​ចំណែក​នៃ​ធម៌ស ឱ្យ​សាប​សូន្យ​ទៅ​ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ ​លះបង់​នូវ​សេចក្ដី​វិនាស ​ដែល​មាន​កាម​ជា​ហេតុបែប​នេះ​ ត្រេកអរ​ចំពោះ​ព្រះ​និព្វាន​សព្វ​ៗ កាល ​មិន​ត្រឡប់​មក​កាន់​កាម​នោះ​វិញ​ទេ ។ ​ខ្ញុំ​ជា​ស្ត្រី​ប្រាថ្នា​នូវ​ភាព​ដ៏​ត្រជាក់ ​(​ព្រះ​អរហត្ត​) ធ្វើ​នូវ​ចម្បាំង​ចំពោះ​កាម​ទាំងឡាយ​ ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ ត្រេកអរ​ចំពោះ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​អស់​ទៅ​នៃ​សំយោជនៈ ។ ​បុគ្គល​អ្នក​ស្វែងរក​នូវ​គុណ​ដ៏​ធំ​ទាំងឡាយ​ ឆ្លង​ហើយ​តាម​ផ្លូវ​ណា ខ្ញុំ​នឹង​ដើរ​ទៅ​តាម​ផ្លូវ​នោះ​ ជាផ្លូវ​ឥតសោក ​មាន​ធូលី​ទៅ​ប្រាស​ហើយ​ ជាផ្លូវក្សេម​ដ៏​ត្រង់ ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ដ៏​ប្រសើរ ។ (​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ត្រាស់ថា​) ​អ្នក​ទាំងឡាយ ចូរ​មើល​នូវ​នាង​សុភាកម្មារ​ធីតា​នេះ​ ជា​ស្ត្រី​ឋិតនៅ​ក្នុង​ធម៌ ​នាង​បាន​ចូល​ទៅ​កាន់​ឈាន ឥត​មាន​សេចក្ដី​ញាប់ញ័រ ហើយ​ស្មឹងស្មាធិ​ទៀប​គល់​ឈើ​ ។ ​នាង​សុភាកម្មារធីតា បួស​បាន​ ៨ ​ថ្ងៃ​នឹង​ថ្ងៃ​នេះ​ហើយ​ ជាភិក្ខុនី​មាន​សទ្ធា ​ល្អ​ក្នុង​ព្រះ​សទ្ធម្ម ​ដែល​នាង​ឧប្បលវណ្ណា​ទូន្មាន​ហើយ​ ជា​ស្ត្រី​មាន​វិជ្ជា ៣ ​លះបង់​នូវ​មច្ចុ​បាន​ ។ ភិក្ខុ​នី​នេះ​ ជា​អ្នក​នៅ​ឥត​មាន​បំណុល ​មាន​ឥន្រ្ទិយ​ចម្រើន​ហើយ​ ។ ប្រាសចាក​កិលេស​គ្រឿង​ប្រកប​ទាំងពួង ​មាន​កិច្ចធ្វើ​រួច​ហើយ មិន​មាន​អាសវៈ​ ។ ទេវរាជ ​ឈ្មោះ​សក្កៈ ជាម្ចាស់​នៃ​ពួក​សត្វ​ ព្រម​ទាំង​ពួក​ទេវតា ចូល​ទៅ​នមស្ការ​ចំពោះ​ភិក្ខុនី ​ឈ្មោះ​សុភាកម្មារធីតា​នោះ ដោយ​ឫទ្ធិ ​(​របស់​ខ្លួន​) ។ ចប់ វីសតិនិបាត ។ == '''តឹសនិបាត''' == === ''សុភាថេរី នៅ​ក្នុង​ជីវកម្ពវ័ន'' === [៣៣៦] ​(​សុវណ្ណការ​បុត្ត​) ជា​អ្នក​លេង រារាំងភិក្ខុ​នី ​ឈ្មោះ​សុភា ​កំពុង​ដើរ​ទៅ​កាន់​ជីវកម្ពវ័ន ជា​ទី​រីករាយ ភិក្ខុ​នី​ឈ្មោះ​សុភា ​ក៏​បាន​ពោល​នឹង​សុវណ្ណការ​បុត្ត​នោះ​ថា ។ ​កំហុស​ដូច​ម្ដេច ​ដែល​អាត្មា​ប្រទូស្ដ​ដល់​អ្នក បាន​ជា​អ្នក​ឈរ​រាំង​អាត្មា​ នែ​អា​វុសោ ​បុរស​មិន​គួរ​ប៉ះពាល់​នូវ​ស្ត្រី​ ជា​បព្វជិត​ទេ ។ សិក្ខា​ទាំង​ឡាយ​ក្នុង​សាសនា ​របស់​ព្រះ​សាស្ដា ជាសិក្ខា​គួរ​គោរព ​ព្រះ​សុគត​បាន​សំដែង​ហើយ​ដល់​អាត្មា​ ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ​ក៏​អ្នក​មក​ឈរ​រាំង​អាត្មា ដែល​ជា​ស្រី​មាន​ចំណែក​នៃ​ធម៌​ដ៏​បរិសុទ្ធ ​មិន​មាន​ទី​ទួល ​គឺ​កិលេស ។ ​អ្នក​ជា​បុគ្គល​មាន​ចិត្ត​ល្អ​ក់ ប្រកប​ដោយ​ធូលី ​គឺ​រាគៈ ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ​ក៏​អ្នក​មក​ឈរ​រាំង​អាត្មា ដែល​ជា​ស្រី​មាន​ចិត្ត​ថ្លាស្អាត ប្រាសចាក​ធូលី ​គឺ​រាគៈ ​មិន​មាន​ទី​ទួល ​គឺ​កិលេស ​មាន​ចិត្ត​ផុត​ស្រឡះ​ហើយ (​ចាក​ខន្ធបញ្ចកៈ​) ​ទាំង​អស់​ ។ (​អ្នក​លេង​ពោល​ថា​) ​នាង​ជា​ស្ត្រី​នៅ​ក្រមុំ​ផង មិន​អាក្រក់​ផង​ បព្វជ្ជា​នឹង​ធ្វើ​ប្រយោជន៍​អ្វី​ដល់​នាង ចូរ​នាង​បោះចោលកាសាយចីវរចេញ​ទៅ ហើយ​ចូរ​មក​ យើង​នឹង​បាន​ត្រេកត្រអាល ​ក្នុង​ព្រៃ​ដែល​មាន​ផ្កា​រីក​ល្អ​ ។ ​ដើម​ឈើ​ទាំងឡាយ​ ហាក់​ដូច​ជា​តាំង​ឡើង​ដោយ​លំអង​ផ្កា​ បក់ផ្សព្វផ្សាយ​នូវ​ក្លិន​ដ៏​ក្រអូប​សព្វទិស ​(​នេះ​) ជា​វសន្ដរដូវ ​ជា​ដំបូង​ ជារដូវនាំ​មក​នូវ​សុខ ​នាង​ចូរ​មក យើង​នឹង​ត្រេក​ត្រអាល​ក្នុង​ព្រៃ ​ដែល​មាន​ផ្កា​រីក​ល្អ​ ។ ​ដើម​ឈើ​ទាំងឡាយ មាន​ចុង​ស្គុះស្គាយ​ដោយ​ផ្កា​ លុះ​ត្រូវ​ខ្យល់បក់​មក ក៏​ហាក់​ដូច​ជា​បន្លឺ​សំឡេង​ឡើង​ ប្រសិន​បើ​នាង​នឹង​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ព្រៃម្នាក់ឯង ​នាង​នឹង​ត្រេក​ត្រអាល​ដូច​ម្ដេច​កើត ។ ​នាង​ជា​ស្ត្រី​ឥតមិត្រ​សំឡាញ់ ចង់​ទៅ​កាន់​ព្រៃ​ធំ ដែល​ប្រាស​ចាក (​មនុស្ស​) ​គួរ​ឱ្យ​ស្ញប់ស្ញែង ជាព្រៃ​ដែល​ហ្វូងម្រឹគសាហាវនៅ​អាស្រ័យ ជាព្រៃ​ដែល​ដំរី​ចុះ​ប្រេង ​និង​មេដំរី​បុក​បែន ។ ​នាង​ប្រៀប​ដូច​រូប​តុក្កតា ​ដែល​សូន​ដោយ​មាស​ឆ្អិន ​ឬ​ដូច​ជា​ស្ត្រី​ទេពអប្សរ ត្រាច់​ទៅ​ក្នុង​ឧទ្យាន​ឈ្មោះ​ចិត្ត​រថ ​ម្នាល​នាង​ជា​ស្ត្រី​ល្អ​ឥត​ឧបមា ​នាង​ល្អ​ដោយ​សំពត់​សម្រាប់​ស្លៀកដណ្ដប់ ​មាន​សាច់​ដ៏​ល្អិតសុខុម ​ដែល​កើត​ក្នុង​ដែន​កាសី ។ ​បើ​នាង​នៅ​ក្នុង​ចន្លោះព្រៃ ​ខ្ញុំ​នឹង​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​នាង ម្នាល​នាង​ជា​ស្ត្រី​មាន​ភ្នែក​ស្រ​ទន់ ដូច​កិន្នរី ជីវិត ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ជា​ទី​ស្រឡាញ់​ក្រៃលែង​ជាង​នាង មិន​មាន​ទេ ។ ​បើ​នាង​នឹង​ធ្វើ​តាម​ពាក្យ​ខ្ញុំ នាង​ចូរ​មក ចូរ​នៅ​គ្រប់គ្រង​ផ្ទះជាសុខ​ចុះ នាង​នឹង​នៅ​ក្នុង​ប្រាសាទ​មិន​មាន​ខ្យល់ ​ពួក​នាង​នារី ​ចូរ​ធ្វើ​នូវ​ការ​ខ្វល់ខ្វាយបម្រើ​ដល់​នាង​ ។ ​ចូរ​នាង​ទ្រទ្រង់​នូវ​សំពត់​មាន​សាច់ម៉ដ្ឋ ដែល​នាំ​មក​អំពី​ដែន​កាសី ​ចូរ​នាង​តែង​ខ្លួន​ដោយ​ផ្កា​កម្រង និង​គ្រឿង​លាប​ចុះ ខ្ញុំ​នឹង​ផ្គត់ផ្គង់​គ្រឿង​អាភរណៈផ្សេង​ៗ ​ច្រើន​យ៉ាង ​ដែល​រចនា​ហើយ​ដោយ​មាស​ កែវមណី ​និង​កែវមុក្តា ​ដល់​នាង​ ។ ​ចូរ​នាង​ឡើង​កាន់​ដំណេកថ្មី​ល្អ ដែល​ស្អាត​គ្មាន​ធូលី ​ព្រោះ​ជំរះ​លាង​ប្រពៃ ​ដែល​ក្រាល​ដោយ​កម្រាលរោមចៀម ញាត់​ដោយ​សំឡី​មាន​តម្លៃ​ច្រើន​ ប្រដាប់​ដោយ​ខ្លឹម​ចន្ទន៍ ​មាន​ក្លិនក្រអូប ។ ​នាង​ជា​ស្ត្រី​ប្រព្រឹត្ត​ព្រហ្មចារ្យ ​នាង​នឹង​ដល់​នូវ​ការ​ចាស់​គ្រាំគ្រា ត្រង់អវយវៈ​ទាំង​ឡាយ​របស់​ខ្លួន ដូច​ជា​ផ្កា​ឧប្បលលូត​ផុត​ទឹក ដែល​អ​មនុស្ស​ហួង​ហែងរក្សា ​(​នឹង​ជាវត្ថុឥត​មាន​អ្នក​ណា​ប្រើ​ប្រាស់កើត​) ។ (​នាង​ថេរី​ពោល​ថា​) ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ​ក៏​អ្នក​មាន​គំនិតខុស សម្លឹងមើល ​(​អាត្មា​) ​ព្រោះ​ឃើញ​នូវ​អារម្មណ៍ ​ដែល​សន្មតថា​មាន​ខ្លឹម ក្នុង​រាងកាយ​នេះ ដ៏​ពេញ​ដោយ​សាកសព គ្រាន់​តែការ​ចម្រើន​របស់​ព្រៃស្មសាន ជារាងកាយបែកធ្លាយជាធម្មតា ។ (​អ្នក​លេង​ពោល​ថា​) ភ្នែក​ទាំងឡាយ (​របស់​នាង​) ​ដូច​ជាភ្នែក​កូន​ម្រឹគញី ​ឬ​ដូច​ជា​ភ្នែក​នៃ​កិន្នរី ​ក្នុង​ចន្លោះ​នៃ​ភ្នំ តម្រេក​ក្នុង​កាម​របស់​ខ្ញុំ​ រមែង​ចម្រើន​ក្រៃលែង ​ព្រោះ​ឃើញ​នូវ​ភ្នែក​របស់​នាង​ ។ ​កាម​គុណ​របស់​ខ្ញុំ​ រមែង​ចម្រើន​ឡើង​ក្រៃលែង ​ព្រោះ​ឃើញ​ភ្នែក​របស់​នាង ដែល​ប្រៀប​ដោយ​ត្របក​នៃ​ផ្កា​ឧប្បល ត្រង់មុខ ប្រាសចាក​មន្ទិល ​ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​មាស​ ។ នែ​នាង​មាន​រូប​ស្រស់ស្រោង ​មាន​ភ្នែកថ្លាស្អាត ​បើ​ទុក​ជាយើង​ទៅ​កាន់​ទី​ឆ្ងាយ ​ក៏​នៅ​តែ​រលឹក​ឃើញ ម្នាល​នាង​មាន​ភ្នែកថ្លា​ដូច​ភ្នែកកិន្នរី ឥត​មាន​អ្វី​មួយ​ ជា​ទី​ស្រឡាញ់​នៃ​ខ្ញុំ ជាង​ភ្នែក​របស់​នាង​ទេ ។ (​នាង​ថេរី​ពោល​ថា​) ​អ្នក​ប្រាថ្នា​នូវ​ធីតា ជាឱរស​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​(​នេះ​) ​ឈ្មោះ​ថា​ប្រាថ្នា​ដើម្បី​ដើរ​ទៅ​តាម​ផ្លូវខុស ​ឈ្មោះ​ថាស្វែងរក​ព្រះ​ចន្ទ​មក​ធ្វើ​ជាល្បែង ​ឈ្មោះ​ថា​ប្រាថ្នា​ដើម្បី​លោត​ឡើង​កាន់​ភ្នំសិនេរុ ។ ឥឡូវ​នេះ​ ប្រសិន​បើ​រាគៈ ​គប្បី​មាន​ដល់​អាត្មា​ក្នុង​អារម្មណ៍​ណា​ អារម្មណ៍​នោះ មិន​មាន​ក្នុង​លោក ព្រម​ទាំងទេវលោក ​អាត្មា​មិន​ដឹង​នូវ​ដំណើរ​នោះ​ថា ​មាន​ភាវៈ​អ្វី​ស្មើ ​(​ដោយ​រាគៈ​) ទេ ​បាន​ជា ​(​រាគៈ​នោះ​) ​អាត្មា​ដកចោល​ទាំង​ឫស ​ដោយ​អរិយមគ្គ​ហើយ​ ។ ​(​រាគៈ​នោះ​) ​អាត្មា​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ ដូច​ជា​ភាជនៈ​ដាក់​នូវ​ថ្នាំពិស ​ដែល​បុគ្គល​បោះចោល​ក្នុង​រងើក​ភ្លើង​ហើយ អាត្មា​មិន​ឃើញ​នូវ​ដំណើរ​នោះ​ថា ​មាន​សភាវៈ​អ្វី​ស្មើ ​(​ដោយ​រាគៈ​) ទេ ​បាន​ជា ​(​រាគៈ​នោះ​) ​អាត្មា​ដក​ចោល​ទាំងឫស ​ដោយ​អរិយមគ្គ​ហើយ​ ។ ខន្ធបញ្ចកៈ​ដែល​ស្ត្រី​ណា មិន​បាន​ពិចារ​ណា​ឃើញ ឬ​ថា​ស្ត្រី​ណា​ដែល​មិន​បាន​ចូល​ទៅ​អង្គុយ​ជិត​ព្រះ​សាស្ដា ​អ្នក​ចូរ​ប្រឡោម​នូវ​ស្ត្រី​ប្រាកដ​ដូច្នោះ​ចុះ អ្នក​នោះ​នឹង​ចង្អៀត​ចង្អល់ ​(​ព្រោះ​អាស្រ័យ​) ភិក្ខុ​នី​នេះ​ ជា​អ្នក​ដឹង (​អរិយសច្ច​) ។ ​ព្រោះ​ថា ស្មារតី​របស់​អាត្មា បាន​តម្កល់​ខ្ជាប់​ហើយ ក្នុង​បុគ្គល​អ្នក​ជេរ ​និង​អ្នក​ថ្វាយ​បង្គំ ​ក្នុង​សុខ ​និង​ទុក្ខ ​ចិត្ត​របស់​អាត្មា មិន​ជាប់​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំង​អស់​នោះ ព្រោះ​ដឹង​ច្បាស់ថា សង្ខតារម្មណ៍​ ជារបស់​មិន​ស្អាត ។ ​អាត្មា​ជាសាវិកា​របស់​ព្រះ​សុគត ជា​អ្នក​ដើរ​ទៅ​ដោយ​យាន គឺ​អដ្ឋង្គិកមគ្គ ​មាន​សរ ​គឺ​កិលេសដក​ចោល​ហើយ​ ឥត​មាន​អាសវៈ​ ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​ផ្ទះស្ងាត់ ។ ​ព្រោះ​ថា​អាត្មា​បាន​ឃើញ​រូប​យន្ដ​ឈើ​ ជាគ្រោង​ថ្មី ​ដែល​តាក់​តែង​ដ៏​វិចិត្រ ចងរឹត​ដោយ​ខ្សែសរសៃ​ទាំង​ឡាយ និង​ឈើ​កន្លាស់​ទាំងឡាយ ដូច​ជាគេ​រាំ​ដោយ​អាការ​ផ្សេង​ៗ ។ ​កាល​បើ​ខ្សែ​សរសៃ ​និង​ឈើ​កន្លាស់​នោះ​ ដាច់រដកចេញ​រាត់រាយ រលុងរង្គោះ​បាក់បែកខ្ចាត់ខ្ចាយ ​កាល​បើ​រូប​យន្ដ​រង្គោះ ដាច់​ខ្ចាត់ខ្ចាយ​ហើយ បុគ្គល​មិន​គប្បី​បាន (​រូប​យន្ដ​នោះ​) ទេ ​បុគ្គល​គប្បី​តម្កល់​ចិត្ត​ក្នុង​រូប​នោះ ដូច​ម្ដេចកើត ។ រាងកាយ​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ ដូច​គ្នា​នឹង​រូប​យន្ដ​ដែរ បើ​វៀរចាក​រូប​ធម៌ ​មាន​ចក្ខុជា​ដើម​នោះ​ហើយ​ រមែង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​មិន​បាន​ រាងកាយ ​បើ​វៀរចាក​រូប​ធម៌​ហើយ​ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​មិន​បាន​ទេ ​បុគ្គល​គប្បី​តំកល់​ចិត្ត​ក្នុង​រាងកាយ​នោះ ដូច​ម្ដេចកើត ។ ​បុគ្គល​ឃើញ​រូប​ស្ត្រី ដែល​គេ​គូរ​នឹង​ជញ្ជាំង លាបលន​ដោយ​ថ្នាំ​ដ៏​ស្រស់ យ៉ាង​ណា​មិញ ​អ្នក​មាន​ការ​ឃើញ​វិបរិត ​ក្នុង​រូប​នោះ ក៏​យ៉ាង​នោះ​ដែរ​ បញ្ញាជារបស់​មនុស្ស​ ឥត​ប្រយោជន៍ទេ​ឬ​ ។ នែ​បុគ្គល​អន្ធពាល ​អ្នក​ស្ទុះចូល​មក​ជិត​នូវ​អត្តភាព​ដ៏​ទទេ ​ដែល​ប្រៀប​ដូច​ជា​ថ្ងៃ​បណ្ដើរ​កូន តាំង​នៅ​ក្នុង​ខាង​មុខ ​ឬ​ដូច​ជា​យល់សប្ដិ​ឃើញ​ដើម​ឈើ​មាស​ ពុំ​នោះ ដូច​ជា​រូប​យន្ដគ្រាំគ្រា ​ក្នុង​កណ្ដាល​នៃ​ជន ។ ពពុះបាំងស្បែកកណ្ដាលភ្នែក ​ឬ​ព្រៀក​ទឹក​ភ្នែក ​ឬ​ក៏​ពកបាយភ្នែក ​តែង​កើត​ក្នុង​មណ្ឌល​នៃ​ភ្នែក​នោះ ដូច​ជាពពុះ​ទឹក​ល័ក្ខ ដែល​បុគ្គល​ប្រស់​លើ​កម្រាល​ចៀម​ស្ងួត ​ព្រោះ​ថាសណ្ឋាន​របស់​ភ្នែក ​មាន​ពណ៌​ផ្សេង​ៗ ​ដែល​សង្ខារ​តាក់​តែង​ហើយ​ ។ នាង​សុភាភិក្ខុនី ​មាន​ចិត្ត​ឥត​ជាប់​ចំ​ពាក់ បាន​ឆ្កៀលភ្នែកជា​ទី​ស្រឡាញ់ មិន​ជាប់​ចំ​ពាក់ ហើយ​ក៏​ឱ្យ​ដល់​បុរស​នោះ ក្នុង​ពេល​នោះ ដោយ​ពាក្យ​ថា ហ៎ ​អាត្មា​ឱ្យ​ភ្នែក​ដល់​អ្នក ចូរ​អ្នក​យកភ្នែក​នោះ​ទៅ​ចុះ​ ។ រាគៈ​របស់​បុរស​នោះ ក៏​ប្រាស​ចេញ​ក្នុង​ខណៈ​នោះ​ផង បុរស​នោះ បាន​ញ៉ាំង​ភិក្ខុ​នី​នោះ ឱ្យ​អត់ទោស​ក្នុង​ទី​នោះ​ផង ដោយ​ពាក្យ​ថា ​ម្នាល​នាង​ជាព្រហ្មចារិនី សួស្ដី​ចូរ​មាន (​ដល់​នាង​) ការ​ប្រព្រឹត្តិអនាចារបែប​នេះ នឹង​មិន​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​ទេ ។ បើ​ខ្ញុំ​បៀត​បៀនជន ​(​ដែល​គ្មាន​រាគៈ​) យ៉ាង​នេះ ក៏​ហាក់​ដូច​ជា​ខ្ញុំ​ឱបភ្លើង​កំពុង​ឆេះសន្ធោ​សន្ធៅ ​ឬ​ចាប់​នូវ​អាសិរិ្ពស ​បើ​ដូច្នោះ សូមសួស្ដីកើត​មាន​ដល់​នាង​ សូម​នាង​អត់​ទោស​ដល់​ខ្ញុំ​ ។ ភិក្ខុនី​នោះ​ លុះរួច​អំពី​បុរស​ជា​អ្នក​លេង​នោះ​ហើយ ក៏​បាន​ទៅ​កាន់​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដ៏​ប្រសើរ ចក្ខុ​ក៏​កើត​ឡើង​ដូច​ពី​ដើម ព្រោះ​បាន​ឃើញ​នូវ​មហាបុរិស​លក្ខណៈ ​ដែល​កើត​អំពី​បុញ្ញសម្ភារ​ដ៏​ប្រសើរ ។ ចប់ តឹសនិបាត ។ == '''ចត្តាឡីសនិបាត''' == === ''ឥសិទាសីថេរី'' === [៣៣៧] ភិក្ខុ​នី​ពីរ​រូប​ ជាកុលធីតា​ក្នុង​សាក្យត្រកូល ជា​អ្នក​មាន​គុណសម្បត្តិ ​ក្នុង​នគរកុសុមបាដលិបុត្ត ​ដែល​ជាមណ្ឌល​នៃ​ដែន​ដី ។ បណ្ដាភិក្ខុ​នី​ទាំង​ពីរ​រូប​នោះ​ ភិក្ខុ​នី​ ១ ​រូប ឈ្មោះ​ឥសិទាសី ភិក្ខុ​នី​ទី​ ២ ​ឈ្មោះ​ពោធិ ជា​អ្នក​បរិបូណ៌​ដោយ​សីល ជា​អ្នក​ត្រេក​អរ​ដោយ​ការ​រំពឹង​ក្នុង​ឈាន ជាពហុស្សូត ​មាន​កិលេសកំចាត់បង់​ហើយ​ ។ ភិក្ខុ​នី​ទាំង​ពីរ​រូប​នោះ​ ត្រាច់​ទៅ​បិណ្ឌបាត ​ហើយ​ធ្វើ​នូវ​ភត្តកិច្ច លុះ​លាង​បាត្រ​ហើយ​ អង្គុយជាសុខ ​ក្នុង​ទី​ស្ងាត់ ​ទើប​ផ្ដើមនិយាយសំដី​ទាំងឡាយ​នេះ​ថា ។ ​ម្នាល​នាង​ម្ចាស់ ​ឈ្មោះ​ឥសិទាសី ​នាង​ជា​ស្រី​គួរ​ជ្រះថ្លា ​ទាំងវ័យ​របស់​នាង​ក៏​មិន​ទាន់សាបសូន្យ អើ ​ចុះ​នាង​ឃើញ​ទោស​ដូច​ម្ដេច ​ទើប​មក​ប្រកប​ខ្លួន​ក្នុង​បព្វជ្ជា ។ ឥសិទាសីភិក្ខុ​នី​នោះ​ ជា​អ្នក​ឈ្លាសវៃ​ក្នុង​ធម្មទេសនា ​កាល​បើ​ពោធិ​ភិក្ខុ​នីសាក​សួរ ​ក្នុង​ហេតុជាប្រយោជន៍ យ៉ាង​នេះ​ហើយ ក៏​បាន​ពោល​នូវ​ពាក្យ​នេះ​ថា ​ម្នាល​នាង​ពោធិ ​នាង​ចូរ​ស្ដាប់​តាម​ដំណើរ ដែល​ខ្ញុំ​បួស​ចុះ​ ។ ​'''លំដាប់​អំពី​នេះ​ទៅ គឺ​ជាពាក្យ​វិសជ្ជនា''' សេដ្ឋី​អ្នក​សង្រួម​ក្នុង​សីល ជាបិតា​របស់​ខ្ញុំ ក្នុង​បុរី​ដ៏​ប្រសើរ​ឈ្មោះ​ឧជ្ជេនី ​(​ក្នុង​ដែន​អវន្ដិ​) ​ខ្ញុំ​ជាធីតាម្នាក់ ជា​ទី​ស្រឡាញ់​ពេញ​ចិត្ត​ ជា​អ្នក​គួរ​ទទួល​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ​របស់​បិតា​នោះ​ ។ លុះ​ចំណេរ​មក​ខាង​ក្រោយ សេដ្ឋី​មាន​ត្រកូល​ដ៏​ឧត្តម ​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន មក​អំពី​នគរ​សាកេត ដណ្ដឹង​ខ្ញុំ​ បិតា​ក៏​បាន​ឱ្យ​ខ្ញុំ​ជា​កូន​ប្រសា​របស់​សេដ្ឋី​នោះ​ ។ ​ខ្ញុំ​ចូល​ទៅ​ក្រាប​ក្បាលថ្វាយបង្គំ​នូវ​ជើង​ម្ដាយ​ក្មេក ​និង​ឪពុកក្មេក រាល់ល្ងាចព្រឹក ​តាម​ដំណើរ ដែល​មាតា​បិតាប្រៀនប្រដៅ ។ ​ខ្ញុំ​ឃើញ​នូវ​អ្នក​ដណ្ដឹងសូម្បីម្នាក់ ​ដែល​ជាបងប្អូន​ស្រី​ បងប្អូនប្រុស ​ឬ​ជាបរិវារ​របស់​ស្វាមី ​ខ្ញុំ​ក៏​រលះរលាំង ក្រាល​អាសនៈ ។ ​ខ្ញុំ​អង្គាសផ្គត់ផ្គង់ ​ឱ្យ​បាយ ​ទឹក និង​បង្អែម ​ដែល​មាន​ក្នុង​លំនៅ​នោះ តាម​សម​គួរ​ដល់​វត្ថុ​ដែល​គេ​ត្រូវ​ការ​ ។ ​ខ្ញុំ​ក្រោក​ឡើង​តាម​កាល​គួរ ហើយ​ចូល​ទៅ​កាន់​ផ្ទះ​របស់​ប្ដី ជូតសំអាត​នូវ​ធរណី​ទ្វារ (​ជា​ដើម​) ​នឹង​ដៃ​ជើង​ ផ្គងអញ្ជលីចូល​ទៅ​រកប្ដី ។ ​ខ្ញុំ​យកស្និតសក់ ម្សៅសម្រាប់​លាបមុខ ថ្នាំសម្រាប់​បន្ដក់​ភ្នែក ​និង​កញ្ចក់ ស្អិតស្អាង​ឱ្យ​ប្ដី​ដោយ​ខ្លួន​ឯង ហាក់​ដូច​ជា ​(​វណ្ណទាសី​) ​អ្នក​ធ្វើ​នូវ​ការ​បម្រើ​ ។ ​ខ្ញុំ​ដាំបាយខ្លួន​ឯង លាងភាជន៍ខ្លួន​ឯង ​បម្រើ​ភស្ដា ដូច​ជាមាតាថ្នម​កូន​ខ្ចី ។ ​តែភស្ដា​តែង​ខឹងសម្បារ​នឹង​ខ្ញុំ ដែល​ជា​ស្ត្រី​បម្រើ​បាយ ​គ្មាន​ស្ត្រី​ណា​លើស​ ជា​ស្ត្រី​ធ្វើ​ការ (​គ្រប់យ៉ាង​) ជា​ស្ត្រី​មិន​មាន​សេចក្ដី​ប្រកាន់ មាន​សេចក្ដី​ព្យាយាម ​មិន​ខ្ជិលច្រអូស ​មាន​មារយាទ​យ៉ាង​នេះ​ ។ ស្វាមី​នោះ​ និយាយ​នឹង​មាតាបិតា​របស់​គេ​ថា ​ខ្ញុំ​សូមលា ​(​អ្នក​ម្ដាយលោកឪពុក​) ​ទៅ (​ក្នុង​ទី​ណា​មួយ​) ​(​ព្រោះ​) ​ខ្ញុំ​មិន​អាចនៅ​រួមគ្នា​ក្នុង​ផ្ទះ​មួយ​ ជា​មួយ​នឹង​នាង​ឥសិទាសី​ឡើយ​ ។ (​មាតាបិតា​ពោល​ថា​) នែ​កូន កុំ​ពោល​យ៉ាង​នេះ​ឡើយ នាង​ឥសិទាសី ជា​បណ្ឌិត​ឈ្លាសវៃ ជា​ស្ត្រី​មាន​សេចក្ដី​ព្យាយាម ​មិន​ខ្ជិលច្រអូស​ទេ ​ម្នាល​កូន​ ហេតុ​អ្វី​ក៏​កូន​ឯង​មិន​ពេញ​ចិត្ត​ ។ (​កូន​ពោល​ថា​) ​នាង​ឥសិទាសី ​មិន​បៀត​បៀន​អ្វី​ៗ ​ដល់​ខ្ញុំ​ទេ ប៉ុន្តែ​ខ្ញុំ​មិន​អាច​នៅ​ជា​មួយ​នឹង​នាង​ឥសិទាសី ​ព្រោះ​ថា ​នាង​ឥសិទា​សី ជា​ស្រី​សំអប់​របស់​ខ្ញុំ ខ្ញុំ​មិន​គួរ​នឹង​នៅ​រួមទេ ​ខ្ញុំ​សូមលា​ទៅ​ហើយ​ ។ ម្ដាយ​ក្មេក ​និង​ឪពុកក្មេក ​បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​កូន​នោះ​ហើយ​ សួរ​ខ្ញុំ​ថា នាង​ធ្វើ​ខុស​អ្វី​ទេ ​នាង​ចូរ​ប្រាប់កំហុស​ដែល​នាង​ធ្វើ​ហើយ នាង​ចូរ​ដោះស្រាយ ​តាម​សេចក្ដី​ពិត​មក​ចុះ​ ។ (​ខ្ញុំ​ក៏​ឆ្លើយថា​) ​ខ្ញុំ​មិន​បាន​ប្រទូស្ត​អ្វី​ៗ ទេ ​ខ្ញុំ​មិន​បៀតបៀន ​មិន​ពោល​ពាក្យ​អាក្រក់ (​ដល់​គាត់ទេ​) ភស្ដា​ស្អប់​ខ្ញុំ ឱ្យ​ខ្ញុំ​អាចធ្វើ​អ្វី​កើត ។ ម្ដាយក្មេក និង​ឪពុកក្មេក​ទាំងឡាយ​នោះ ក៏​អាក់អន់​ចិត្ត ត្រូវ​សេចក្ដី​ព្រួយ​គ្របសង្កត់ ​ក៏​នាំ​ខ្ញុំ​ត្រឡប់​ទៅ​កាន់​ផ្ទះបិតាវិញ​ រក្សា​នូវ​កូន (​ដោយ​គិតថា​) យើង​នឹង​រក​ឱ្យ​បាន​នូវ​ស្ត្រី​មាន​រូប​ឆោម​ដ៏​មាន​សិរី ។ គ្រាក្រោយ​មក​ បិតា​បាន​ឱ្យ​ខ្ញុំ ក្នុង​ផ្ទះ​នៃ​ត្រកូល​ទី​ ២ ជា​អ្នក​ស្ដុកស្ដម្ភ ​ដោយ​ជំនូន​ពាក់​កណ្ដាល អំពី​ជំនូន​ដែល​សេដ្ឋី​បាន​ជូន​មក​ខ្ញុំ​មុន​នោះ​ ។ ​ខ្ញុំ​បាន​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​នៃ​ប្ដី​ទី​ ២ ​នោះ អស់​ ១ ខែ គ្រា​នោះ​ គាត់​ក៏​បណ្ដេញ​ខ្ញុំ ដែល​ជា​ស្ត្រី​ខ្នះខ្នែង​បម្រើ​ដូច​ជាទាសី ជា​ស្រី​មិន​ប្រទូស្ត ​មាន​មារយាទ​ល្អ​ ។ បិតា​របស់​ខ្ញុំ​ និយាយ​នឹង​បុរស​អ្នក​ទូន្មាន ​(​ចិត្ត​) ​អ្នក​ទូន្មាន ​(​កាយ ​និង​វាចា​) ​ដែល​កំពុង​ត្រាច់​ទៅ​ដើម្បី​ភិក្ខាថា ​អ្នក​ចូរ​ជា​កូន​ប្រសា​របស់​ខ្ញុំ អ្នក​ចូរ​បោះចោល​នូវ​កំ​ណា​ត់​សំពត់ ​និង​ឆ្នាំង ។ ស្វាមី​ទី​ ៣ ​នោះ បាន​នៅ (​ជា​មួយ​នឹង​ខ្ញុំ​) ​អស់​បក្ខ ១ ​(​កន្លះខែ​) ​ក៏​និយាយ​នឹង​បិតា​ខ្ញុំ​ថា ​អ្នក​ចូរ​ឱ្យ​កំ​ណា​ត់​សំពត់ ឆ្នាំង ​និង​អំបែង​មក​ខ្ញុំ​វិញ ខ្ញុំ​នឹង​ត្រាច់​ទៅ​ដើម្បី​ភិក្ខាទៀត​ ។ គ្រា​នោះ​ បិតាមាតា ​និង​ព​ពួក​ញាតិ​ទាំង​អស់​របស់​ខ្ញុំ​ និយាយ​នឹង​បុរស​នោះ​ថា ​អ្នក​ណា​មិន​ធ្វើ​តាម​អ្នក​ក្នុង​ទី​នេះ​ឬ អ្នក​ចូរ​ប្រាប់ហេតុ​ដែល​គេ​ធ្វើ​ដល់​អ្នក​ឱ្យ​ឆាប់ ។ ​បុរស​នោះ កាល​បើ​គេ​ពោល​យ៉ាង​នេះ​ហើយ ក៏​ពោល​តបថា ​បើ​ខ្លួន​របស់​ខ្ញុំ​អាច​នៅ​បាន (​ក៏​នាង​ឥសិទាសី​) ​មិន​គួរ​ដល់​ខ្ញុំ (​ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​) ​ខ្ញុំ​មិន​នៅ​ជា​មួយ​នាង​ឥសិទាសី ​ក្នុង​ផ្ទះ​មួយ​ជា​មួយ​គ្នាទេ ។ ​បុរស​នោះ កាល​បើ (​បិតា​របស់​ខ្ញុំ​) ​លះបង់​ហើយ ក៏​ទៅ​បាត់​ទៅ​ ចំណែក​ខាង​ខ្ញុំ​ជា​ស្ត្រី​នៅ​តែម្នាក់ឯង គិតថា​អាត្មា​អញ​នឹង​លាមាតាបិតា​ទៅ​ស្លាប់ ​ឬ​ទៅ​បួស ។ គ្រា​នោះ នាង​ថេរី​ជាម្ចាស់​ឈ្មោះ​ជិនទត្តា ជា​អ្នក​ទ្រទ្រង់​នូវ​វិន័យ ជាពហុស្សូត បរិបូណ៌​ដោយ​សីល កាល​ត្រាច់​ទៅ​ដើម្បី​ភិក្ខាហារ ​ក៏​បាន​និមន្ដ​មក​កាន់​ត្រកូល​នៃ​បិតា (​ខ្ញុំ​) ។ ​ខ្ញុំ​ឃើញ​នាង​ជិនទត្តា​ថេរី​នោះ ក៏​ក្រោក​ឡើង​ ក្រាលអាសនៈ​របស់​យើង ប្រគេ​ន​នាង​ថេរី​នោះ​ លុះ​ព្រះ​នាង​គង់​ហើយ ខ្ញុំ​ក៏​ថ្វាយបង្គំ​នូវ​ព្រះ​បាទា ​ហើយ​ប្រគេ​ន​ភោជន ។ ​ខ្ញុំ​ញ៉ាំងជិនទត្តាថេរី ​ឱ្យ​ឆ្អែត​ស្កប់​ស្កល់ ​ដោយ​បាយ និង​បង្អែម ​ដែល​មាន​ក្នុង​លំនៅ​នោះ ហើយ​ពោល​ថា បពិត្រ​ព្រះ​នាង​ជាម្ចាស់ ​ខ្ញុំ​ចង់បួស ។ គ្រា​នោះ​ បិតា​ពោល​នឹង​ខ្ញុំ​ថា ​ម្នាល​កូន​ស្រី​តូច ​នាង​ចូរ​ប្រព្រឹត្តធម៌​នោះ​ក្នុង​ផ្ទះ​នេះ​ទៅ​ចុះ ចូរ​ញ៉ាំង​សមណៈ​ទាំងឡាយ​ផង​ ព្រាហ្មណ៍​ទាំងឡាយ​ផង ឱ្យ​ឆ្អែត​ស្កប់​ស្កល់​ដោយ​បាយ ​និង​ទឹក​ចុះ​ ។ ​លំដាប់​នោះ ខ្ញុំ​ក៏​ប្រណម្យ​អញ្ជលី យំ​ពោល​នឹង​បិតាថា បពិត្រ​បិតា សូមលោក​អនុញ្ញាត​ខ្ញុំ ខ្ញុំ​នឹង​ញ៉ាំង​បាប​កម្ម​ដែល​ខ្ញុំ​ធ្វើ​ហើយ​នោះ ឱ្យ​វិនាស ។ គ្រា​នោះ​ បិតា​ពោល​នឹង​ខ្ញុំ​ថា ​(​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​) ​ព្រះ​អង្គ​ប្រសើរ​ជាង​សត្វ​ជើង​ពីរ​ ទ្រង់​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​នូវ​លោកុត្តរធម៌​ណា នាង​ចូរ​បាន​លុះ​នូវ​ពោធិញ្ញាណ ​និង​អគ្គធម៌ ​និង​ព្រះ​និព្វាន​នោះ​ចុះ​ ។ ​ខ្ញុំ​ថ្វាយបង្គំ​លា​បិតាមាតា ​និង​ព​ពួក​នៃ​ញាតិ​ទាំង​អស់ ហើយ​បួស​បាន​ ៧ ​ថ្ងៃ ក៏​សម្រេច​វិជ្ជាបី ។ ​ខ្ញុំ​ដឹង​ជាតិ​របស់​ខ្លួន បាន​ ៧ ជាតិ ផលវិបាក​នេះ​របស់​កម្ម​ណា ខ្ញុំ​នឹង​ប្រាប់​នូវ​កម្ម​នោះ​ដល់​នាង នាង​ចូរ​មាន​ចិត្ត​តែ​មួយ​ ចាំផ្ទៀងស្ដាប់​នូវ​កម្ម​នោះ ដូច​ត​ទៅ​នេះ ខ្ញុំ​ជា​ជាង​មាស​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន ក្នុង​នគរ​ឈ្មោះ​ឯកកច្ឆៈ ​ខ្ញុំ​នោះ​ជា​មនុស្ស​ស្រវឹង ​ព្រោះ​ការ​ស្រវឹង​វ័យ ​បាន​ប្រព្រឹត្តសេពសំភព​នឹង​ប្រពន្ធ​បុគ្គល​ដទៃ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​លុះ​ឃ្លាត​ចាក​អត្តភាព​នោះ​ហើយ ក៏​ឆេះរោលរាល​ក្នុង​នរក​អស់​កាលយូរ លុះ​រួច​ចាក​នរក​នោះ​ហើយ មក​ចាប់​បដិសន្ធិ​ក្នុង​ផ្ទៃ​នៃ​មេស្វា ។ ស្វាឈ្មោល​ធំ​ជាម្ចាស់​នៃ​ហ្វូង ខាំផ្ដាច់​នូវ​ជាតកម្ម ​គឺ​អង្គ​ជាត ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ​ដែល​ទើប​នឹង​កើត​បាន​ ៧ ​ថ្ងៃ​ នុ៎ះជាផល​នៃ​កម្ម​របស់​ខ្ញុំ​នុ៎ះ ​ដែល​គប់រក​នូវ​ប្រពន្ធ​នៃ​បុគ្គល​ដទៃ ។ ខ្ញុំ​នោះ​ធ្វើ​មរណកាល ​ច្យុតចាក​កំណើត​នៃ​ស្វា​នោះ​ហើយ ក៏​ចាប់​បដិសន្ធិ​ក្នុង​ផ្ទៃ​នៃ​មេ​ពពែខ្វាក់​ផង​ ខ្ចក​ផង ក្នុង​ដែន​នៃ​ស្ដេច​សិន្ធវៈ ។ ​ខ្ញុំ​ត្រូវ​គេ​ព្រនាក់​កូន​ក្មេង​អស់​ ១២ ឆ្នាំ ​ត្រូវ​គេ​គ្រៀវ ​ត្រូវ​ដង្កូវបៀត​បៀន ឈឺចាប់ ​ព្រោះ​តែ​អំពើ​ដែល​ខ្ញុំ​សេព​នូវ​ប្រពន្ធ​របស់​បុគ្គល​ដទៃ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​ច្យុតចាក​កំណើត​នៃ​ពពែ​នោះ​ហើយ ក៏​កើត​ជា​កូន​គោ ​អំពី​មេគោ​របស់​ឈ្មួញគោ ​បាន​ ១២ ខែ ​មាន​រោម​ក្រហម​ដូច​ជា​ជ្រលក់ល័ក្ត ​ហើយ​ត្រូវ​គេ​គ្រៀវ ។ ​ខ្ញុំ​តែង​ទាញ​នូវ​នង្គ័ល ​និង​រទេះ ខ្វាក់ ខ្ចក ឈឺ ព្រោះ​តែ​ខ្ញុំ​សេព​នូវ​ប្រពន្ធ​របស់​បុគ្គល​ដទៃ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​ជា​សត្វ​ច្យុត​ចាក​កំណើត ​នៃ​គោ​នោះ​ហើយ ក៏​កើត​ក្នុង​ផ្ទៃ​នៃ​ទាសី​ក្នុង​ផ្ទះ​ក្បែរ​ថ្នល់ ​មិន​ប្រាកដ​ជា​ស្រី មិន​ប្រាកដ​ជាប្រុស ​(​ខ្ទើយ​) ​ព្រោះ​តែ​ខ្ញុំ​សេព​នូវ​ប្រពន្ធ​នៃ​បុគ្គល​ដទៃ ។ ​ខ្ញុំ​ស្លាប់​ក្នុង​អាយុ ៣០ ឆ្នាំ ​ហើយ​ក៏​កើតជាទារិកា ​ក្នុង​ត្រកូល​នៃ​អ្នក​រទេះ ​ដែល​ជាត្រកូល​កំព្រា ​គ្មាន​ភោគសម្បត្តិ ​ត្រូវ​បុរស​ជាម្ចាស់ទ្រព្យរឹបជាន់​ច្រើន​ ។ កាល​ការ​ប្រាក់​ចម្រើន​ច្រើន​ឡើង​ហើយ​ នាយ​ឈ្មួញរទេះ ​ក៏​អូសទាញ​ខ្ញុំ អំពី​ផ្ទះ​នៃ​ត្រកូល ​ដែល​កំពុង​យំខ្សឹកខ្សួល ។​ គ្រា​នោះ​ បុត្រ​របស់​ឈ្មួញរទេះ​នោះ ឈ្មោះ​គិរិទាសៈ ​បាន​ឃើញ​ខ្ញុំ​ជា​ស្ត្រី​នៅ​ក្រមុំ ​មាន​វ័យ​ចម្រើន ក្នុង​ឆ្នាំជាគំរប់ ១៦ ​ក៏​ហួងហែង​ទុក (​ក្នុង​ផ្ទះ​របស់​ខ្លួន​) ។ ប្រពន្ធដទៃ​របស់​គិរិទាសៈ ជាស្រ្ដី​មាន​សីល​ផង មាន​គុណ​ផង​ ជា​ស្ត្រី​ប្រព្រឹត្ត​តាម​ភស្ដា ​ខ្ញុំ​ក៏​បាន​ធ្វើ​ការ​ស្អប់​នូវ​ប្រពន្ធ​របស់​គាត់ ។ ប្ដី​ទាំងឡាយ​ លះលែង​ខ្ញុំ ដែល​ជា​អ្នក​ខ្នះខ្នែង​បម្រើ​ដូច​ជាទាសី ​ព្រោះ​ផល​នៃ​កម្ម​ណា​ នុ៎ះជាផលកម្ម ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ​នោះ ទី​បំ​ផុត​នៃ​បាប​កម្ម​នោះ​ឯង ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ចប់ ចត្តាឡីសនិបាត ។ == '''មហានិបាត''' == === ''សុមេធាថេរី'' === [៣៣៨] ​នាង​សុមេធា ជាធីតា​នៃ​អគ្គមហេសី​របស់​ព្រះ​រាជា ទ្រង់​ព្រះ​នាម​កោញ្ចៈ ​ក្នុង​នគរ​ឈ្មោះ​មន្ដាវតី ជា​ស្ត្រី​ដែល​ព្រះ​អរិយៈ ​អ្នក​ធ្វើ​សាសនា​ឱ្យ​ជ្រះ​ថ្លា​ហើយ​ ។ ​នាង​សុមេធា ជា​ស្រី​មាន​សីល ជាធម្មកថិកា​ដ៏​វិចិត្រ ជាពហុស្សូត ជា​ស្រី​បាន​បទ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា ចូល​ទៅ​ជិត​ព្រះ​មាតាបិតា ​ហើយ​ទូលថា សូមទ្រង់​ទាំង​ពីរ​ស្ដាប់ ​(​ពាក្យ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​) ។ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់ជា​អ្នក​ត្រេកអរ ​ចំពោះ​ព្រះ​និព្វាន​ ភពសូម្បី​ជាទិព្វ ​ក៏​ជារបស់​មិន​ទៀងទាត់ ​នឹង​ចាំបាច់​ពោល​ទៅ​ថ្វី​ដល់​កាម​ទាំងឡាយ ដែល​ជារបស់​សោះសូន្យ ​មាន​ការ​ត្រេកអរ​តិច ​មាន​សេចក្ដី​ចង្អៀតចង្អល់​ច្រើន​ ។ ​ពួក​ជនពាល ឈ្លក់​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ណា កាម​ទាំង​ឡាយ​នោះ​ ជាសភាវៈខ្លោចផ្សា ឧបមា​ដូច​ជាអាសិរពិស ​ពួក​ជនពាល​ទាំង​នោះ​ សឹងពេញ​ណែនត្រៀបត្រា​ក្នុង​នរក រងទុក្ខ​លំបាក​អស់​កាល​ដ៏​អង្វែង ។ ​ពួក​ជន​ពាល​មាន​កម្ម​ដ៏​លា​មក​ មាន​គំនិតអាក្រក់ ​មិន​សង្រួមកាយ វាចា ​ចិត្ត​ រមែង​សង្រេងសង្រៃ ​ក្នុង​វិនិបាត ​(​អបាយ​) សព្វ​ៗ កាល ។ ជនពាល​ទាំង​នោះ​ ជា​អ្នក​ឥតប្រាជ្ញា ឥតចេតនា ​ត្រូវ​តណ្ហាជាហេតុ​នៃ​ទុក្ខរួបរឹត ​មិន​ដឹង (​នូវ​ចតុសច្ច​ធម៌​) ​ដែល​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​សំដែង​ រមែង​មិន​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​អរិយសច្ច​ទាំងឡាយ​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​មាតា ជន​ទាំងឡាយ​ជា​ច្រើន​នាក់​ណាស់ ដែល​មិន​ដឹង​នូវ​សច្ចធម៌ ​ដ៏​ជាធម៌ ​គឺ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដ៏​ប្រសើរ ទ្រង់​សំដែង ហើយ​ត្រេកអរ​តែ​នឹង​ភព ពេញ​ចិត្ត​តែ​នឹង​ការ​កើត​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ។ ​សូម្បីការ​កើត​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ​ក៏​មិន​ទៀង កាល​បើ​ភព​មិន​ទៀង ​ពួក​ជន​ពាល​ក៏​នៅ​តែ​មិន​តក់ស្លុត​នឹង​ភព​ដែល​សត្វ​ត្រូវ​កើតញយ​ៗ ។ វិនិបាត [វិនិបាត ៤ ​គឺ​ នរក តិរច្ឆាន ប្រេត អសុរកាយ ។ អដ្ឋកថា ។] ៤ ​និង​គតិ ២ ​បុគ្គល​គប្បី​បាន​ដូច​ម្ដេចកើត បព្វជ្ជា​របស់​ពួក សត្វ​វិនិបាត​ក្នុង​នរក ​មិន​មាន​ឡើយ​ ។ សូមទ្រង់​ទាំង​ពីរ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់ ​ទៅ​បួស​ក្នុង​សាសនា​នៃ​ព្រះ​ទស​ពល ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​នឹង​ជា​ស្ត្រី​មាន​សេចក្ដី​ខ្វល់​ខ្វាយ​តិច ប្រឹងប្រែង​ដើម្បី​លះបង់​នូវ​ជាតិ និង​មរណៈ ។ ប្រយោជន៍​អ្វី​ដោយ​ភព ដែល​អ្នក​ផង​ត្រេកត្រអាល ប្រយោជន៍​អ្វី​ដោយ​កាយជាទោស ឥត​ខ្លឹម​សារ​ សូមទ្រង់​អនុញ្ញាត ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​នឹង​បួស ​ដើម្បី​រំលត់​នូវ​ភវតណ្ហា ។ ការ​កើត​ឡើង​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ទាំងឡាយ (​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​បាន​ចួបប្រទះ​ហើយ​) កាល​មិន​មែន​ជាខណៈ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់វៀរ​ស្រឡះ​ហើយ​ ខណៈ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​បាន​ហើយ ខ្ញុំ​ម្ចាស់​មិន​ប្រទូស្ដ​នូវ​សីល ​និង​ព្រហ្មចរិយៈ រហូត​អស់​មួយ​ជីវិត ។ លុះ​នាង​សុមេធា ក្រាប​ទូល​យ៉ាង​នេះ​ គ្រា​នោះ ព្រះ​មាតាបិតា ​បាន​មាន​បន្ទូល​នឹង​នាង​ថា យើង​ទាំង​ឡាយ​ជាគ្រហស្ថ សុទ្ធ​តែ​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​សេចក្ដី​ស្លាប់ ​និង​លះបង់​មិន​បាន​ទេ ។ មាតាជាទុក្ខស្រែកយំ បិតា​ក៏​ជាទុក្ខ ​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោកស្ដាយ​គ្របសង្កត់​ដូច​គ្នា ប្រឹងប្រែងសង្រួប​សង្រួមធីតា​នោះ ដែល​ដួល​ចុះ​លើ​ផែនដី នាផ្ទៃ​ប្រាសាទថា ។ ម្នាល​កូន​ស្រី ចូរ​នាង​ក្រោក​ឡើង​ ប្រយោជន៍​អ្វី​ដោយ​ការ​សោក ​(​ដើម្បី​ចង់បួស​) យើង​បាន​ថ្វាយ​នាង​ដល់​ស្ដេច ទ្រង់​ព្រះ​នាម​អនិករត្តៈ ជាស្ដេច​មាន​រូប​ល្អ ក្នុង​នគរ​ឈ្មោះ​វារណវតី​ហើយ​ ។ ​នាង​នឹង​បាន​ជាអគ្គមហេសី ​នឹង​បាន​ជាភរិយា ​របស់​ស្ដេចអនិករត្តៈ នែ​កូន​ស្រី​ សីល ព្រហ្មចរិយធម៌ ​និង​បព្វជ្ជា គេ​ធ្វើ​បាន​កម្រ​ណាស់​ ។ អា​ណា​ចក្រ​ក្នុង​រាជ ​(​នៃ​ស្ដេចអនិករត្តៈ​) ទ្រព្យ និង​ឥស្សរិយយស ​(​ក៏​មាន​ច្រើន​) ភោគ​សម្បត្តិ​ទាំងឡាយ​ នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​សុខ ​ទាំងខ្លួន​នាង ក៏​នៅ​ក្រមុំ ​ព្រោះ​ហេតុ​នោះ នាង​ចូរ​ប្រើប្រាស់​ភោគសម្បត្តិ ​តាម​ប្រាថ្នា​ចុះ​ ។ ​ម្នាល​កូន​ស្រី​ កិច្ច​ដែល​គេ​ត្រូវ​ដណ្ដឹង ​ចូរ​មាន​ដល់​នាង​ ។ គ្រា​នោះ នាង​សុមេធា ក្រាបទូលមាតាបិតា​នោះ​ថា សម្បត្តិ​ទាំង​ឡាយ​ប្រាកដ​ដូច្នេះ ​ចូរ​កុំ​មាន (​ដល់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​) ភពជា​របស់​គ្មាន​ខ្លឹម​សារ បព្វជ្ជា ​ឬ​មរណៈ ​ចូរ​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់ ​ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ កិច្ច​ដែល​គេ​ត្រូវ​ដណ្ដឹង ​(​ចូរ​កុំ​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​ឡើយ​) ។ ​(​សរីរៈ​នេះ​) ​ដូច​ជាដង្កូវ ជាកាយស្អុយ ​មិន​ស្អាត ​មាន​ក្លិន​ផ្សាយ​ទៅ​គួរ​ឱ្យ​ខ្លាច ដូច​ជា​ការុងជាវិការ​នៃ​ស្បែក ពេញ​ដោយ​សាកសព ពេញ​ដោយ​របស់​មិន​ស្អាត ​ដែល​ហូរចេញ​ក្នុង​កាលម្ដង​ៗ ។ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​ដឹង​នូវ​សរីរៈ​នោះ​ថា ​ដូច​ជា​អ្វី​មួយ ដែល​បូកលាប​ដោយ​សាច់ ​និង​ឈាម ជារបស់​គួរ​ខ្ពើម​ក្រៃពេក ជាលំនៅ​នៃ​ហ្វូងដង្កូវ ជា​ចំណី​នៃ​សត្វ​ស្លាប​ ជា​សាកសព ​(​គេ​) ​នឹង​ឱ្យ​ដល់​អ្នក​ណា​ម្ដេច​បាន​ ។ កាយ​ដែល​មាន​វិញ្ញាណ​ប្រាសចេញ​ហើយ មិន​យូរប៉ុន្មាន គេ​តែង​ដុត​ក្នុង​ព្រៃស្មសាន ​ពួក​ញាតិ​ដែល​ខ្ពើមរអើម ​ក៏​បោះបង់​ចោល ​ដូច​ជាអង្កត់​អុស ។ មាតាបិតា​របស់​ខ្លួន​ ចោលសាកសព​នោះ ឱ្យ​ជា​ចំណី​សត្វ​ដទៃ​ក្នុង​ព្រៃស្មសាន ខ្ពើមរអើម ​ងូត​លាង ​(​ខ្លួន​ដើរ​ចេញ​ទៅ​) ចំណង់​បើ​សាធារណជន ​(​នឹង​មិន​ខ្ពើម​) ​ដូច​ម្ដេចកើត ។ ​សត្វ​ទាំងឡាយ ​តែង​ជ្រុលជ្រប់​ក្នុង​គ្រោង​កាយ ជា​សាកសពឥត​ខ្លឹម​សារ ​ដែល​សង្ខារផ្សំផ្គុំ​ដោយ​ឆ្អឹង ​និង​សរសៃ ជាកាយស្អុយ ពេញ​ដោយ​ទឹក​មាត់ ​ទឹក​ភ្នែក ​ទឹក​សម្បោរ ​និង​ទឹក​រងៃ ។ ​បើ​បុគ្គល​ពន្លាត់រាង​កាយ​នោះ​ ធ្វើ​អាការ​ខាង​ក្នុង​នៃ​វា ​ឱ្យ​ត្រឡប់​មក​ខាង​ក្រៅវិញ​ សូម្បី​មាតា​របស់​ខ្លួន ក៏​ខ្ពើម​រអើមអត់ទ្រាំ​នឹង​ក្លិនពុំ​បាន​ ។ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់និយាយ​ដោយ​ឧបាយ​នៃ​ប្រាជ្ញា ​នូវ​ខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ ​ដែល​សង្ខារ​តាក់​តែង​ ថា​មាន​ជាតិជាឫសគល់ នាំ​មក​នូវ​ទុក្ខ ​មិន​ជា​ទី​ពេញ​ចិត្ត នឹង​ប្រាថ្នា​នូវ​កិច្ច​ដែល​គេ​ត្រូវ​ដណ្ដឹង​ដើម្បី​អ្វី​ ។ លំ​ពែង ៣០០ ​ដែល​សំលៀងថ្មី​ៗ ​គប្បី​ធ្លាក់​ចុះ​លើ​កាយ​រាល់​ៗ ​ថ្ងៃ​ ប្រសិន​បើ​ ការ​អស់​ទៅ​នៃ​ទុក្ខ សូម្បី​មាន​ការ​លំបាក (​យ៉ាង​នេះ​) ​អស់​រយឆ្នាំ ជា​ការ​ប្រសើរ ។ ​បុគ្គល​ណា ដឹង​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សាស្ដា​យ៉ាង​នេះ ហើយ​បាន​ទទួល​នូវ​សេចក្ដី​លំបាក (​ការ​អស់​ទៅ​នៃ​ទុក្ខ តែង​មាន​ដល់​បុគ្គល​នោះ​) សង្សារ ​(​ការ​អន្ទោល​ទៅ​) ​របស់​បុគ្គល​ពាល​ទាំង​ឡាយ ដែល​លំបាក​រឿយ​ៗ ជាសង្សារ​វែងឆ្ងាយ ។ ការ​លំបាក​តានតឹង​មិន​មាន​ប្រមាណ រមែង​ប្រាកដ​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ​ពួក​មនុស្ស ក្នុង​កំណើតតិរច្ឆាន ​ក្នុង​ពួក​អសុរកាយ ​ក្នុង​ពួក​ប្រេត ​និង​ក្នុង​ពួក​នរក ។ ​ក្នុង​នរក ​មាន​សេចក្ដី​លំបាក​ច្រើន សត្វ​ដែល​កើត​ក្នុង​វិនិបាត ​ក៏​លំបាក​ សូម្បី​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ​ក៏​មិន​មាន​ទី​ពឹង ​សេចក្ដី​សុខ​ដទៃ​ក្រៃលែង ​ជាង​សេចក្ដី​សុខ​ក្នុង​ព្រះ​និព្វាន មិន​មាន​ទេ ។ ​បុគ្គល​ពួក​ណា​ ខំប្រឹងប្រែង​ក្នុង​សាសនា​របស់​ព្រះ​ទសពល ជា​អ្នក​មាន​សេចក្ដី​ខ្វល់ខ្វាយតិច ខំព្យាយាមលះ​បង់​ជាតិ ​និង​មរណៈ ​បុគ្គល​ពួក​នោះ ឈ្មោះ​ថា​បាន​ព្រះ​និព្វាន​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​បិតា ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​នឹង​ចេញ​បួស​ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ​ ប្រយោជន៍​អ្វី​ដោយ​ភោគៈ​ទាំងឡាយ ដែល​ឥត​ខ្លឹម​សារ ​កាម​ទាំងឡាយ ទុក​ស្មើវត្ថុ​ដែល​គេ​ខ្ជាក់ចោល ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់នឿយ​ណា​យ​ហើយ​ ធ្វើ​ឱ្យ​ដូច​ដើម​ត្នោត​មិន​មាន​ទី​កើត ​(​ដែល​បុគ្គល​ដក​ចោល​ហើយ​) ។ នាង​សុមេធា​នោះ កំពុង​និយាយ​នឹង​បិតាយ៉ាង​នេះ​ ស្រាប់​តែ​ព្រះ​បាទ​អនិករត្តៈ ​ដែល​បិតា​បាន​ថ្វាយ​នាង​ដល់​ទ្រង់​ សេ្ដច​ព្រះ​រាជ​ដំណើរ​ចូល​ទៅ​ដល់ ដោយ​មាន​ពួក​កំលោះ​ហែហម ​(​ព្រោះ​) ការ​ត្រូវ​ដណ្ដឹង ​មាន​ក្នុង​កាល​ប្រាកដ​ហើយ​ ។ ​ក្នុង​កាល​នោះ នាង​សុមេធា ​កាត់​នូវ​សក់​ទាំងឡាយ ដែល​មាន​ពណ៌ខ្មៅ​រលើ​ប ស្លូត​ទន់ ដោយ​ព្រះ​ខាន់ ​ហើយ​បិទ​ទ្វារ​ប្រាសាទ រួច​ចូលបឋមជ្ឈាន ។ ​នាង​សុមេធា ​កំពុង​តែចូល​សមាបត្តិ ​ចម្រើន​នូវ​អនិច្ចសញ្ញាលើ​ប្រាសាទ គាប់ចួនស្ដេចអនិករត្តៈ ​ក៏​យាង​មក​ដល់​នគរ ។ ​នាង​សុមេធា​នោះ កំពុង​តែធ្វើ​ទុក​ក្នុង​ចិត្ត (​នូវ​អនិច្ចសញ្ញា​) ស្ដេចអនិករត្តៈ ​ដែល​ស្អិតស្អាង​ព្រះ​អង្គ ​ដោយ​គ្រឿង​អលង្ការ​ ជាវិការៈ​កែវមណី ​និង​មាស ក៏​ឡើង​មក​ដោយ​រួសរាន់ ​ហើយ​ធ្វើ​អញ្ជលី​ អង្វរ​នាង​សុមេធាថា ។ ​អាជ្ញា​ក្នុង​រាជ​របស់​យើង ទ្រព្យ ​និង​ឥស្សរិយយស ​(​ក៏​មាន​ច្រើន​) ភោគសម្ប័ទទាំងឡាយ​ នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​សុខ ​ទាំងខ្លួន​នាង​សោត ​ក៏​នៅ​ក្រមុំ ​នាង​ចូរ​ប្រើប្រាស់ភោគសម្ប័ទ ​តាម​ប្រាថ្នា​ចុះ (​ព្រោះ​ថា​) ​កាម​សុខ​ក្នុង​លោក គេ​រក​បាន​ដោយ​កម្រ​ណាស់​ ។ រាជសម្បត្តិ យើងប្រគល់​ផ្ដាច់​ឱ្យ​នាង នាង​ចូរ​ប្រើប្រាស់​នូវ​ភោគសម្ប័ទ​ទាំងឡាយ ចូរ​ឱ្យ​នូវ​ទាន​ចុះ នាង​កុំតូច​ចិត្ត​ឡើយ​ មាតា​បិតា​របស់​នាង​ ជាទុក្ខ ។ នាង​សុមេធា ជា​ស្ត្រី​មិន​ត្រូវ​ការ​ដោយ​កាម មាន​មោហៈ​ទៅ​ប្រាស​ហើយ ក៏​ទូល​តប​ស្ដេច​អនិករត្តៈ​នោះ​ថា ​ព្រះ​អង្គ​កុំត្រេកត្រអាល​ចំពោះ​កាម​ទាំងឡាយ ព្រះ​អង្គ​ចូរ​ឃើញ​ទោស​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​វិញ​ ។ ​ព្រះ​រាជាទ្រង់​ព្រះ​នាម​មន្ធាតុ ជា​ធំ​លើ​ទ្វីប​ទាំងបួន ជា​បុគ្គល​ប្រសើរ​ផុត​ជាង​ពួក​ជន​អ្នក​បរិភោគ​កាម​ ទ្រង់​មិន​ឆ្អែតឆ្អន់ ​(​ដោយ​កាម​ទាំង​ឡាយ​) ទ្រង់​ទិវង្គត​ទៅ សេចក្ដី​ប្រាថ្នា​របស់​ស្ដេច​នោះ​ នៅ​តែ​មិន​ពេញ​គ្រប់គ្រាន់នៅ​ឡើយ​ ។ ភ្លៀង​គប្បី​បង្អុរ​ចុះ​នូវ​រតនៈ​ទាំង​ឡាយ​ ៧ ប្រការ​ ជុំវិញ​ គ្រប់ទិស​ទាំង ១០ ​សេចក្ដី​ឆ្អែត​ចំពោះ​កាម​ទាំងឡាយ ក៏​នៅ​តែ​មិន​ល្មម ​ពួក​នរជន រមែង​ស្លាប់​ទៅ​ទាំង​មិន​ឆ្អែត ។ ​កាម​ទាំង​ឡាយ​ ប្រៀប​ដូច​ដាវ ​និង​ឈើ​ស្រួច ​កាម​ទាំងឡាយ​ ប្រៀប​ដូច​ជាក្បាល​នៃ​ពស់ ​ឬ​ប្រៀប​ដូច​ជាគប់ភ្លើង ក្រៀម​ក្រោះ​ដូច​ជារាងឆ្អឹង ​តែង​ដុត​កំដៅរឿយ​ៗ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ មិន​ទៀង​ទាត់ ​មិន​ឋិត​ថេរ ​មាន​ទុក្ខ​ច្រើន មាន​ពិសខ្លាំង ​មាន​សេចក្ដី​តានតឹង ជាឫសគល់ ​មាន​សេចក្ដី​ទុក្ខជាផល ​ដូច​ជាដុំដែក​ដែល​កំពុង​ឆេះ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ​ ប្រៀប​ដូច​ជាផ្លែ​ឈើ ឬ​ប្រៀប​ដូច​ដុំសាច់ នាំ​មក​នូវ​ទុក្ខ ​កាម​ទាំងឡាយ ដូច​ជាការ​យល់​សប្ដិ ជា​គ្រឿង​បញ្ឆោត ​ដូច​ជា​របស់​ខ្ចីគេ​ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ ដូច​ជាលំពែង និង​ដែកស្រួច ​ដូច​ជារោគ ​ឬ​ដូច​ជាបូស ជា​គ្រឿង​តាន​តឹង ចង្អៀតចង្អល់ ​កាម​ទាំងឡាយ ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​រណ្ដៅ​នៃ​រងើកភ្លើង ​មាន​សេចក្ដី​តានតឹង​ជាឫស ជាភ័យ ជាខ្មាំង ។ ​កាម​ទាំងឡាយ មាន​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ច្រើន​យ៉ាង​នេះ ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​ត្រាស់ថា ជាសភាវៈធ្វើ​នូវ​សេចក្ដី​អន្ដរាយ សូម​ព្រះ​អង្គ​យាង​ទៅ​វិញ​ចុះ សេចក្ដី​ស្និទ្ធស្នាល​ក្នុង​ភព​របស់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់ ​មិន​មាន​ទេ ។ ​បុគ្គល​ដទៃ​នឹង​ធ្វើ​នូវ​ប្រយោជន៍​ដូច​ម្ដេច ​ដល់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់កើត ​កាល​បើ​ក្បាល​របស់​ខ្លួន​ត្រូវ​ភ្លើងឆេះ ​កាល​បើ​ជរា មរណៈ​កំពុង​ជាប់​តាម ខ្ញុំ​ម្ចាស់​ត្រូវ​ប្រឹងប្រែង ​ដើម្បី​កំចាត់​បង់​នូវ​ជរា​ មរណៈ​នោះ​ ។ នាង​សុមេធា​នេះ​ លុះ​ឃើញ​មាតាបិតា ​និង​ស្ដេចអនិករត្តៈ ​ដែល​មក​មិន​ទាន់​ដល់​ទ្វារ កំពុង​គង់យំលើ​ផែនដី ​ក៏​ទូល​នូវ​ពាក្យ​នេះ​ថា សង្សារ ​របស់​បុគ្គល​អន្ធពាល​ដែល​យំទួញញយ​ៗ ​ចំពោះ​សេចក្ដី​ស្លាប់​របស់​បិតា ​សេចក្ដី​ស្លាប់​របស់​បងប្អូន ​និង​សេចក្ដី​ស្លាប់​របស់​ខ្លួន ក្នុង​សង្សារវដ្ដ ​ដែល​គេ​មិន​អាច​ដឹង​ទី​បំ​ផុត​បាន ជាសង្សារវែង​ឆ្ងាយ ។ សូមទ្រង់​ទាំងឡាយ​ រលឹក​នូវ​ទឹក​ភ្នែក ​ទឹក​ដោះ ​និង​ឈាម កាលទ្រង់​អន្ទោល​ទៅ ព្រោះ​សង្សារ ​ដែល​គេ​មិន​អាច​ដឹង​ទី​បំ​ផុត​បាន​ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​គំនរឆ្អឹង​ទាំង​ឡាយ របស់​ពួក​សត្វ​ដែល​អន្ទោល​ទៅ​មក​ៗ ។ សូមទ្រង់​រលឹក​ដល់​ទឹក​ភ្នែក ​ទឹក​ដោះ និង​ឈាម ​ដែល​ប្រៀប​ធៀប​នឹង​សមុទ្រ​ធំ​ទាំង ៤ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​គំនរ​នៃ​ឆ្អឹង​ទាំង​ឡាយ ក្នុង​កប្ប​មួយ​ៗ ​ដែល​ស្មើ​នឹង​ភ្នំវេបុល្លៈ ។ ដុំដីប៉ុនគ្រាប់ក្របៅ ​ដែល​បុគ្គល​លញ់​ដី​អស់​ទាំងជម្ពូទ្វីប ​ក៏​មិន​ល្មម ​គឺ​តិច​ជាង​មាតាបិតា​ទាំងឡាយ​របស់​សត្វ​ កាល​អន្ទោល​ទៅ​ក្នុង​សង្សារ ​ដែល​គេ​មិន​អាច​ដឹង​ទី​បំ​ផុត​បាន​ ។ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​ស្មៅ កំ​ណា​ត់​ឈើ​ មែក​ឈើ និង​ស្លឹក​ឈើ ដែល​គេ​នាំ​មក​ប្រៀបធៀប ខ្នាច់​ទាំងឡាយ (​របស់​ស្មៅជា​ដើម​នោះ​) ប្រមាណបួនធ្នាប់​ៗ ​ក៏​មិន​ល្មមស្មើ​នឹង​បិតា ​និង​ជីតា​ទាំងឡាយ ព្រោះ​សង្សារ ​មាន​ទី​បំ​ផុត​គេ​មិន​អាច​ដឹង​បាន​ ។ សូមទ្រង់​នឹកមើល​នូវ​អណ្ដើក​ខ្វាក់ ​និង​ប្រហោងនឹម ​(​ដែល​ខ្យល់បក់បង្វិល​) ​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ ​អំពី​ត្រើយ​ខាង​កើត ទៅ​ត្រើយ​ដទៃទៀត ​និង​ក្បាលអណ្ដើក​នោះ ដែល​ចូល​ទៅ (​ក្នុង​ប្រហោងនឹម​) ​នេះ​ ជា​សេចក្ដី​ឧបមា​ក្នុង​ការ​បាន​អត្តភាពជា​មនុស្ស​ ។ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​រូប របស់​គ្រោង​កាយ ជាទោស ឥត​ខ្លឹម​សារ ​មាន​ឧបមា​ដូច​ដុំ​នៃ​ពពុះ​ទឹក​ សូមទ្រង់​ឃើញ​នូវ​ខន្ធ​ទាំងឡាយ ថា​ជា​សភាវៈ​មិន​ទៀងទាត់ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​នរក​ទាំងឡាយ ដែល​មាន​សេចក្ដី​ទុក្ខ ក្ដួលក្ដៅ​ជា​ច្រើន​ ។ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​សត្វ​ទាំងឡាយ ដែល​ញ៉ាំង​ទី​ស្មសាន​ឱ្យ​ចម្រើន​រឿយ​ៗ ​ក្នុង​ជាតិ​ទាំងឡាយ​នោះ​ៗ សូមរលឹក​នូវ​ភ័យ​ក្នុង​ការ​ចិញ្ចឹមពោះ​ផង​ សូមរលឹក​នូវ​អរិយ​សច្ច​ទាំង ៤ ​ផង​ ។ កាល​បើ​អមតធម៌​មាន​ ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​ហេតុក្ដៅផ្សា [ហេតុ​ដ៏​ក្តៅផ្សា របស់​កាម​គុណ ​មាន​៥យ៉ាង បដ្ឋនា ការប្រាថ្នា ១ បរិយេសនា ការស្វែងរក ១ បរិគ្គហោ ការ​ហួងហែង​ទុក​ ១ អារក្ខា ការរក្សា​ទួ​ទៅ​មិន​ដាច់ ១ បរិភោគោ ការប្រើប្រាស់​លៃលក ១ ។ អដ្ឋកថា ។] ៥ យ៉ាង ​ដែល​ទ្រង់​សោយ​ហើយ​ ដ្បិត​តម្រេក​ក្នុង​កាម​ទាំង​អស់​ ក្ដៅផ្សា​ក្រៃពេក ​ព្រោះ​ហេតុ​ក្ដៅផ្សា ៥ យ៉ាង ។ កាល​បើ​អមតធម៌ ​មាន​ ទ្រង់​មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​កាម​ទាំង​ឡាយ ដែល​ជា​របស់​ក្ដៅក្រហាយ ដ្បិតតម្រេក​ក្នុង​កាម​ទាំង​អស់ (​ត្រូវ​ភ្លើង ១១ កង​) ឆេះ​ពុះ​ឡើង​ ញាប់ញ័រ​ក្ដៅសព្វ ។ ​កាល​បើ​ធម៌​ដែល​ឥតស​ត្រូវ (​នេក្ខម្មៈ​) ​មាន​ ទ្រង់​មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​កាម​ទាំងឡាយ ដែល​មាន​ស​ត្រូវ​ច្រើន កាម​ទាំង​ឡាយ​ ជាសា​ធារណៈ ​មាន​ស​ត្រូវ​ច្រើន គឺ​ស​ត្រូវ​អំពី​ស្ដេច ភ្លើង ចោរ ​ទឹក និង​បុគ្គល​មិន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់​ ។ កាល​បើ​ព្រះ​និព្វាន​មាន​ ទ្រង់​មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​កាម​ទាំងឡាយ ដែល​ជា​គ្រឿង​សម្លាប់ ជា​គ្រឿង​ចង ​ព្រោះ​ថា​កាម​ទាំងឡាយ តែង​មាន​គ្រឿង​សម្លាប់​និង​គ្រឿង​ចង ​ពួក​សត្វ​នេះ តែង​ទទួល​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ទាំងឡាយ ព្រោះ​តែការ​ប្រាថ្នា​កាម​ ។ គប់ស្មៅ ​ដែល​ភ្លើង​កំពុង​ឆេះ ​តែង​ឆេះ​នូវ​បុគ្គល​អ្នក​កាន់ មិន​លែងចេញ ព្រោះ​ថា​កាម​ទាំង​ឡាយ​ ប្រៀប​ដូច​ជាគប់ភ្លើង ​តែង​ឆេះ​នូវ​ពួក​សត្វ ដែល​មិន​លែងចេញ​ ។ សូមទ្រង់​កុំ​លះបង់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​ដ៏​ធំ​ទូលាយ ​ព្រោះ​ហេតុ​តែសុខ​ក្នុង​កាម​បន្តិចបន្តួច​ឡើយ​ សូមទ្រង់​កុំក្ដៅក្រហាយ​ក្នុង​កាល​ជា​ខាង​ក្រោយ ​ដូច​ជាត្រីលេប​នូវ​សន្ទូច ។ សូមទ្រង់​កុំច្រាស់ច្រាល់ ​ព្រោះ​តែ​កាម​ទាំងឡាយ ដូច​សុនខ ​ដែល​គេច​ងភ្ជាប់​នឹង​បង្គោល ឱ ​សត្វ​ទាំងឡាយ​ ជា​អ្នក​ស្រេកឃ្លាន ​តែង​ធ្វើ​តាម​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា ដូច​ជា​ពួក​ចណ្ឌាល ​(​ព្រាន​បណ្ដើរ​ឆ្កែ ​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​វិនាស ​ព្រោះ​បាន​) ​នូវ​ឆ្កែ ។ ​បើ​ទ្រង់​ប្រកប​ខ្លួន​ក្នុង​កាម នឹង​រង​ទុក្ខ ​មិន​មាន​ប្រមាណ​ផង​ រងទោមនស្ស​ក្នុង​ចិត្ត​ដ៏​ច្រើន​ផង​ សូមទ្រង់​លះបង់​កាម​ទាំងឡាយ​ ជារបស់​មិន​ទៀងចេញ​ ។ ​កាល​បើ​ព្រះ​និព្វាន​ ជាធម្មជាត​មិន​ចេះ​ចាស់ ​មាន​ ទ្រង់​មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​កាម​ទាំងឡាយ​ជារបស់​ចាស់ កំណើត​ទាំង​អស់ ក្នុង​ភព​ទាំងពួង ​(​សុទ្ធ​តែ​) ​ត្រូវ​មរណៈ ​និង​ព្យាធិរឹបជាន់ ។ ​ព្រះ​និព្វាន​នេះ មិន​ចាស់ មិន​ស្លាប់ ​ព្រះ​និព្វាន​នេះ ទាំង​មិន​ចាស់​មិន​ស្លាប់ ​មិន​មាន​សោក ​មិន​មាន​ស​ត្រូវ មិន​ចង្អៀត ​មិន​ភ្លាំងភ្លាត់ ​មិន​មាន​ភ័យ ​មិន​ក្ដៅរោលរាល ។ អមត​និព្វាន​នេះ ព្រះ​អរិយៈ​ទាំងឡាយ មាន​ព្រះ​ពុទ្ធជា​ដើម​ច្រើន​រូប បាន​ហើយ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះទេ ​ព្រះ​និព្វាន​នេះ​ គេ​គប្បី​បាន​ក្នុង​កាលសព្វ​ថ្ងៃ​នេះ បុគ្គល​ណា​ ព្យាយាម​ដោយ​ឧបាយ​ប្រាជ្ញា ​(​បុគ្គល​នោះ រមែង​បាន​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​) ​តែ​បុគ្គល​ដែល​មិន​មាន​សេចក្ដី​ប្រឹងប្រែង ​មិន​អាច​បាន​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ឡើយ​ ។ ​នាង​សុមេធា ​មិន​បាន​នូវ​សេចក្ដី​ត្រេកអរ​ក្នុង​សង្ខារ ​ពោល​យ៉ាង​នេះ នាង​សុមេធា កាលពន្យល់​ស្ដេច​អនិករត្តៈ​ហើយ ក៏​បោះសក់​ទាំងឡាយ​ចោលលើ​ផែនដី ។ ស្ដេច​អនិករត្តៈ​នោះ​ ក្រោក​ឡើង​ផ្គងអញ្ជលី អង្វរបិតា​របស់​នាង​សុមេធា​នោះ​ថា សូម​ព្រះ​អង្គ​អនុញ្ញាត​បើ​ក​រាជបុត្រី ​ឈ្មោះ​នាង​សុមេធា ​ឱ្យ​បួស​ចុះ ដើម្បី​ឱ្យ​នាង​ឃើញ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន ដែល​ជាគុណជាតទៀងទាត់ ។ នាង​សុមេធា​នោះ ដែល​ជា​ស្ត្រី​តក់​ស្លុត​ចំពោះ​សោក និង​ភ័យ លុះមាតាបិតា​បើ​ក​ឱ្យ ក៏​បួស ​ហើយ​សិក្សា​នូវ​អគ្គផល ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់​ច្បាស់​នូវ​អភិញ្ញា ៦ ។ ​ព្រះ​និព្វាន​នោះ​ ជាគុណជាតអស្ចារ្យ ​ចម្លែក បាន​កើត​មាន​ដល់​រាជកញ្ញា លុះ​ក្នុង​កាលជា​ទី​បំ​ផុត (​ទៀប​នឹង​បរិនិព្វាន​) ​នាង​បាន​សំដែង​នូវ​បុព្វេនិវាសចរិតថា ។ កាល​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​ព្រះ​នាម​កោនាគមនៈ ​(​ត្រាស់​ឡើង​ក្នុង​លោក​) យើងជាសំឡាញ់​នឹង​គ្នា​ទាំងបីនាក់ ​(​គឺ​នាង​ធនញ្ជានី ១ ​នាង​ខេមា ១ ​ខ្ញុំ​ ១​) ​បាន​ថ្វាយវិហារទាន ​ក្នុង​អារាម​នៃ​សង្ឃ ជា​និវេសន៍​ដ៏​ថ្មី ។ ​(​ដោយ​អានិសង្ស​នៃ​វិហារ​ទាន​នេះ​) យើង​ទាំងឡាយ បាន​ទៅ​កើត​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ១០ ដង ១០០ ដង ១០០០ ដង ១០.០០០ ដង ​នឹង​បាច់និយាយ​ទៅ​ថ្វី ​ក្នុង​ពួក​មនុស្ស​ ។ យើងជា​អ្នក​មាន​ឫទ្ធិ​ច្រើន ក្នុង​ពួក​ទេវតា ​នឹង​បាច់និយាយ​ទៅ​ថ្វី​ក្នុង​ពួក​មនុស្ស ខ្ញុំ​បាន​កើតជា​ស្ត្រី​កែវ ជាអគ្គមហេសី​នៃ​ស្ដេច​ដែល​មាន​រតនៈ ​ទាំង ៧ ប្រការ​ ។ អានិសង្ស​នៃ​វិហារទាន​នោះ​ ជាហេតុ ​អានិសង្ស​នោះ​ ជាប្រភព ​(​ដែល​កើត​) អំណោយទាន​នោះ​ ជាឫសគល់​ដ៏​ពេញ​ចិត្ត​ក្នុង​សាសនា អំណោយទាន​នោះ​ ជាការ​ជួប​ជុំមុន​ដំបូង​ អំណោយទាន​នោះ​ ជាហេតុ​ឱ្យ​រលត់កិលេស ​(​ព្រះ​និព្វាន​) ​របស់​ខ្ញុំ ដែល​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​ធម៌ ។ ​ពួក​ជន​ណា​ ជឿ​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ប្រាជ្ញា​មិន​ថោកថយ ​ពួក​ជន​នោះ​ រមែង​ពោល​យ៉ាង​នេះ​ថា ​ពួក​ជន​នឿយ​ណា​យ​ក្នុង​ភព ​គឺ​សង្សារវដ្ដ លុះនឿយ​ណា​យ​ហើយ​ ប្រាសចាក​តម្រេក ។ ចប់ មហានិបាត ។ ថេរីគាថា​នេះ មាន​គាថា ៤៨០ ​និង​ ១៤ គាថាទៀត ថេរី​ទាំង​អស់​នោះ​ ៧១ អង្គ ជាភិក្ខុនី​អស់​អាសវៈ ។ ចប់ ថេរីគាថា ។ == ឯកសារយោង == [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[ខុទ្ទកនិកាយ]] > [[ថេរីគាថា]] (សៀវភៅភាគ​៥៧ ទំព័រទី ១៤៤) พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๖ > พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๘ > [https://web.archive.org/web/20211127150325/https://84000.org/tipitaka/read/?index_26 ขุททกนิกาย วิมาน-เปตวัตถุ เถร-เถรีคาถา] [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/thig/index.html Therigatha: Verses of the Elder Nuns] ejvjzt6fjpxtvif5fmpfjysqs2kdhdt សង្គ្រាមកូរ៉េ 0 44750 342721 340969 2026-11-08T05:54:58Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342721 wikitext text/x-wiki {{របៀបរៀបរយ}}{{Infobox military conflict|conflict=សង្គ្រាមកូរ៉េ|commander1={{plainlist | * '''{{flagicon|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1949|size=23px}} [[រី ស៊ឹងម៉ាន់]]''' * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1949|size=23px}} [[ចង អ៊ីលក្វុន]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1949|size=23px}} [[ផែក សុនយ៉ុប]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1949|size=23px}} [[ស៊ីន សុងម៉ូ]] }}|notes=|casualties3={{plainlist | * '''Total civilian deaths:''' 2–3 million (est.)<ref name="Cumings p. 35"/><ref name="Lewy pp. 450-453"/> * '''South Koreans:'''<br />''990,968 total casualties''<ref name="ROK Web" /> * '''North Koreans:''' <br />''1,550,000 total casualties'' (est.)<ref name="ROK Web" /> }}|casualties2='''Total dead and missing:''' 398,000–926,000 dead and 145,000+ missing{{efn|335,000–526,000 North Koreans, 208,729–400,000 Chinese, 299 Soviet}}<br>'''Total wounded:''' 686,500 {{Collapsible list | bullets = yes | title = Details | {{flagcountry|North Korea|1948|size=23px}}:<br />ស្លាប់ 215,000–406,000 នាក់<ref name="Rummel1997" /><ref name="EB">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Korean-War|title=Korean War &#124; Combatants, Summary, Years, Map, Casualties, & Facts|website=Encyclopedia Britannica}}</ref><br />303,000 wounded<br />120,000 MIA or POW<ref name="Hickey" /> | {{flagcountry|China|1949|size=23px}}:<br />''Chinese sources'':<ref name="Li111" /><br />197,653 dead<ref>{{cite web |last1=Xu |first1=Yang |title=抗美援朝烈士新确认为197653人 副军长儿子到场 |trans-title = Martyrs from the War to Resist America and Aid Korea are newly identified as 197,653, and the deputy commander's son is present |url=http://world.people.com.cn/n/2014/1030/c1002-25939560.html |website=[[People's Daily|People's Daily Online]] |publisher=[[Central Committee of the Chinese Communist Party]] |access-date=16 July 2021 |language=zh-cn |date=30 October 2014 |quote=在安葬仪式上，记者获悉，现已确认的抗美援朝烈士共有１９７６５３名。确认的抗美援朝烈士名录包括抗美援朝战争期间牺牲和失踪的志愿军官兵、支前民兵民工、支前工作人员，以及停战后至志愿军回国前帮助朝鲜民主主义共和国生产建设牺牲和因伤复发牺牲的人员。 |trans-quote=At the burial ceremony, the reporter was informed that there are now 197,653 confirmed martyrs of the War to Resist America and Aid Korea. The list of confirmed martyrs includes the officers and soldiers of the volunteer army who died and went missing during the War to Resist America and Aid Korea, the militia and militia workers who supported the front, the staff who supported the front, as well as those who died after the armistice until the return of the volunteer army to help the Democratic People's Republic of Korea in production and construction and those who died due to recurrence of injuries. }}</ref><br />383,500 wounded<br />450,000 hospitalized<br />25,621 missing (Those who defected or were captured were included in missing)<ref name="china.org.cn">[http://www.china.org.cn/china/2010-06/28/content_20365659.htm "180,000 Chinese soldiers killed in Korean War, says Chinese general"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603132334/http://www.china.org.cn/china/2010-06/28/content_20365659.htm |date=3 June 2013 }}. China Daily, 28 June 2010. State Council Information Office, Chinese government, Beijing. "According to statistics compiled by the army's medical departments and hospitals, 114,084 servicemen were killed in military action or accidents, and 25,621 soldiers had gone missing. The other about 70,000 casualties died from wounds, illness and other causes, he said. To date, civil affairs departments have registered 183,108 war martyrs, Xu said."</ref><br />7,110 captured<br />14,190 defected<br />''U.S. estimates'':<ref name="Hickey" /><br />400,000+ dead<br />486,000 wounded | {{flagcountry|Soviet Union|1936|size=23px}}:<br />299 dead<br />335 planes lost<ref name="Krivosheev1997" /> }}|casualties1='''សរុបស្លាប់ និងបាត់ខ្លួន:''' ស្លាប់ 170,927 នាក់ និងបាត់ខ្លួន 32,585 នាក់{{efn|ជនជាតិកូរ៉េខាងត្បូង 162.394 នាក់ ជនជាតិអាមេរិក 36.574 នាក់ 4.544 នាក់ផ្សេងទៀត}}<br>'''Total wounded:''' 566,434 {{Collapsible list | bullets = yes | title = Details | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1948|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>137,899 dead<br>450,742 wounded<br>24,495 MIA<br>8,343 POW | {{flagcountry|សហរដ្ឋអាមេរិក|1912|size=23px}}:<br>36,574 dead{{refn | name = USMIA | group = lower-alpha | The remains of 8,075 US servicemen were not recovered,<ref name="DCAS29APR2020">{{cite web |url=https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |title=U.S. Military Casualties&nbsp;– Korean War Casualty Summary |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=29 April 2020 |work=Defense Casualty Analysis System |publisher=United States Department of Defense |access-date=29 April 2020 |archivedate=9 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709022340/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |url-status=dead }}</ref> of which 7,586 continue to be listed as missing.<ref>{{Cite web|url=https://www.dpaa.mil/Our-Missing/Past-Conflicts/|title=Defense POW/MIA Accounting Agency > Our Missing > Past Conflicts|website=www.dpaa.mil}}</ref>}}<ref name="DCAS29APR2020"/><ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/how-many-americans-died-in-korea/|title=How Many Americans Died in Korea?|website=www.cbsnews.com}}</ref><br />103,284 wounded<ref name="DCAS29APR2020"/><br>4,714 POW<ref>{{cite web|url=https://aad.archives.gov/aad/series-description.jsp?s=488 |title=Records of American Prisoners of War During the Korean War, created, 1950–1953, documenting the period 1950–1953 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |work=Access to Archival Databases |publisher=[[National Archives and Records Administration]] |access-date=6 February 2013 |quote=This series has records for 4,714 U.S. military officers and soldiers who were prisoners of war (POWs) during the Korean War and therefore considered casualties. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101231911/http://aad.archives.gov/aad/series-description.jsp?s=488 |archive-date=1 November 2013 }}</ref> | {{flagcountry|សហរាជាណាចក្រ|1801}}:<br />1,109 dead<ref name="BESeoul" /><br>2,674 wounded<ref name="BESeoul">{{cite web |url=http://ukinrok.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-korea/defence-relations/korean-war |title=Korean war |author=Office of the Defence Attaché |date=30 September 2010 |work=British Embassy Seoul |publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]] |access-date=16 February 2013 |archivedate=9 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120409080726/http://ukinrok.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-korea/defence-relations/korean-war |url-status=dead }}</ref><br />179 MIA<ref name="ROK Web" /><br>977 POW<ref name="ROK Web" /> | {{flagcountry|តួកគី|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>741 dead<br>2,068 wounded<br>163 MIA<br>244 POW | {{flagcountry|កាណាដា|1921|size=23px}}:<br>516 dead<ref>{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum |title=Korean War WebQuest |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=11 October 2011 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130062836/http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum |archive-date=30 January 2013 |quote=In Brampton, Ontario, there is a 60-metre long "Memorial Wall" of polished granite, containing individual bronze plaques which commemorate the 516 Canadian soldiers who died during the Korean War. |archivedate=30 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130130062836/http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum |url-status=dead }}<br />{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact |title=Canada Remembers the Korean War |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=1 March 2013 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |access-date=27 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006110456/http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact |archive-date=6 October 2012 |quote=The names of 516 Canadians who died in service during the conflict are inscribed in the Korean War Book of Remembrance located in the Peace Tower in Ottawa. |archivedate=6 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006110456/http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact |url-status=dead }}</ref><br />1,042 wounded<ref>{{cite web |url=http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 |title=Korean War veterans talk of "forgotten war" |author=Aiysha Abdullah |author2=Kirk Fachnie |date=6 December 2010 |work=Canadian Army |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2013 |quote=Canada lost 516 military personnel during the Korean War and 1,042 more were wounded. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523072128/http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 |archive-date=23 May 2013 |archivedate=23 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523072128/http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 }}<br />{{cite web |url=http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm |title=Canadians in the Korean War |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |work=kvacanada.com |publisher=Korean Veterans Association of Canada Inc. |access-date=28 May 2013 |quote=Canada's casualties totalled 1,558 including 516 who died. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511043518/http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm |archive-date=11 May 2013 |archivedate=11 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511043518/http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm }}<br />{{cite news |title=2013 declared year of Korean war veteran |agency=The Canadian Press |url=http://news.ca.msn.com/canada/2013-declared-year-of-korean-war-veteran |newspaper=MSN News |date=8 January 2013 |access-date=28 May 2013 |quote=The 1,558 Canadian casualties in the three-year conflict included 516 people who died. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102154432/http://news.ca.msn.com/canada/2013-declared-year-of-korean-war-veteran |archive-date=2 November 2013 }}</ref><br />1 MIA<ref name="ROK Web" /><br />33 POW<ref>{{cite web |url=http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ |title=Canadians in Korea |author=Ted Barris |date=1 July 2003 |work=legionmagazine.com |publisher=Royal Canadian Legion |access-date=28 May 2013 |quote=Not one of the 33 Canadian PoWs imprisoned in North Korea signed the petitions. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720042136/http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ |archive-date=20 July 2013 |archivedate=20 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720042136/http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ }}</ref> | {{flagcountry|អូស្ត្រាលី|size=23px}}:<ref>[http://www.awm.gov.au/encyclopedia/korea/mia/ Australian War Memorial Korea MIA] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328164845/https://www.awm.gov.au/encyclopedia/korea/mia/ |date=28 March 2012 }} Retrieved 17 March 2012</ref><br />339 dead<br />1,216 wounded<br />43 MIA<br />26 POW | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋបារាំងទី ៤|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>262 dead<br />1,008 wounded<br>7 MIA<br>12 POW | {{flagcountry|ព្រះរាជាណាចក្រក្រិក|state|size=23px}}<ref name="ROK Web" /><br>192 dead<br />543 wounded<br>3 POW | {{flagcountry|កូឡុំប៊ី|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>163 dead<br />448 wounded<br>28 POW | {{flagcountry|ថៃ|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>129 dead<br />1,139 wounded<br>5 MIA{{clarification needed|reason=Conflicts with data on [[Royal Thai Armed Forces]] article|date=December 2021}} | {{flagcountry|ចក្រភពអេត្យូពី|size=23px}}<ref name="ROK Web" /><br>121 dead<br>536 wounded | {{flagcountry|ហូឡង់|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>122 dead<br>645 wounded<br>3 MIA | {{flagcountry|បែលហ្សិក|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>101 dead<br>478 wounded<br>5 MIA<br>1 POW | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីនទី ៣|1936|size=23px}}:<ref name="GWHQ2002">{{cite book|editor1-last=Sandler |editor1-first=Stanley |title=Ground Warfare: H–Q |series=Volume 2 of Ground Warfare: An International Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&pg=PA160 |access-date=19 March 2013 |year=2002 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1576073445 |page=160 |quote=Philippines: KIA 92; WIA 299; MIA/POW 97<br />New Zealand: KIA 34; WIA 299; MIA/POW 1 }}</ref><br>92 dead<br>299 wounded<br>97 MIA/POW | {{flagcountry|ជប៉ុន|1947}}:<ref name="auto"/><br>79 dead | {{flagcountry|សហភាពអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>34 dead<br>9 POW | {{flagcountry|នូវែលសេឡង់|size=23px}}:<ref name="GWHQ2002" /><br>34 dead<br>299 wounded<br>1 MIA/POW | {{flagcountry|ន័រវែស|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>3 dead | {{flagcountry|លុចសំបួរ|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br>2 dead<br>13 wounded | {{flagcountry|ឥណ្ឌា|size=23px}}:<ref name="The Times, 14 August 1950">{{cite news | newspaper = [[The Times]] | date = 14 August 1950 | title = Two War Reporters Killed | location = London | issn = 0140-0460 | ref = {{sfnRef|''The Times'', 14 August 1950}}}}</ref><br>1 dead }}|strength2={{plainlist | '''កម្លាំងកំពូល:''' * {{flagdeco|China|1949|size=23px}} 1,450,000<ref name=zhang257>{{harvnb|Zhang|1995|p=257}}.</ref><ref>Xiaobing, Li (2009). ''A History of the Modern Chinese Army'' Lexington: University Press of Kentucky. p. 105: "By December 1952, the Chinese forces in Korea had reached a record high of 1.45 million men, including fifty-nine infantry divisions, ten artillery divisions, five antiaircraft divisions, and seven tank regiments. CPVF numbers remained stable until the armistice agreement was signed in July 1953."</ref> * {{flagdeco|North Korea|1948|size=23px}} 266,600<ref>{{cite book|last=Shrader |first=Charles R. |title=Communist Logistics in the Korean War |series=Issue 160 of Contributions in Military Studies |url=https://books.google.com/books?id=UcGs__qQCzgC&pg=PA90 |access-date=17 February 2013 |year=1995 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0313295096 |page=90 |quote=NKPA strength peaked in October 1952 at 266,600 men in eighteen divisions and six independent brigades. }}</ref> * {{flagdeco|Soviet Union|1936|size=23px}} 26,000<ref name="Whipped">{{cite journal |last1=Kolb |first1=Richard K. |year=1999 |title=In Korea we whipped the Russian Air Force |journal=VFW Magazine |volume=86 |issue=11 |url=https://www.questia.com/read/1P3-43694886 |access-date=17 February 2013 |quote=Soviet involvement in the Korean War was on a large scale. During the war, 72,000 Soviet troops (among them 5,000 pilots) served along the Yalu River in Manchuria. At least 12 air divisions rotated through. A peak strength of 26,000 men was reached in 1952. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626185335/https://www.questia.com/read/1P3-43694886/in-korea-we-whipped-the-russian-air-force |archive-date=26 មិថុនា 2019 |accessdate=17 កុម្ភៈ 2013 |dead-url=yes }}</ref> }} '''រួមគ្នា:''' 1,742,000 '''សរុប:'''<br />{{flagdeco|China|1949|size=23px}} 2,970,000<ref name="xu" /><br>{{flagdeco|Soviet Union|1936|size=23px}} 72,000<ref name="Whipped"/>|strength1={{plainlist | '''កម្លាំងកំពូល:''' * {{flagdeco|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|1948|size=23px}} 602,902<ref>{{cite book|others=Korea Institute of Military History |editor1-last=Millett |editor1-first=Allan Reed |title=The Korean War, Volume 3 |url=https://books.google.com/books?id=9JFvmnDiH-gC&pg=PA692 |access-date=16 February 2013 |year=2001 |publisher=U of Nebraska Press |isbn=978-0803277960 |page=692 |quote=Total Strength 602,902 troops }}</ref> * {{flagdeco|United States|1912|size=23px}} 326,863<ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/research/reports/2004/10/global-us-troop-deployment-1950-2003 |title=Global U.S. Troop Deployment, 1950–2003 |first=Tim |last=Kane |author-link=Tim Kane |date=27 October 2004 |work=Reports |publisher=[[The Heritage Foundation]] |access-date=15 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128071747/http://www.heritage.org/research/reports/2004/10/global-us-troop-deployment-1950-2003 |archive-date=28 January 2013 }}<br />{{cite news |title=U.S. to keep troop levels the same in South Korea |author=Ashley Rowland |url=http://www.stripes.com/news/u-s-to-keep-troop-levels-the-same-in-south-korea-1.84294 |newspaper=[[Stars and Stripes (newspaper)|Stars and Stripes]] |date=22 October 2008 |access-date=16 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512203739/http://www.stripes.com/news/u-s-to-keep-troop-levels-the-same-in-south-korea-1.84294 |archive-date=12 May 2013 }}<br />{{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 |title=U.S. Troops Stationed in South Korea, Anachronistic? |author=Colonel Tommy R. Mize, United States Army |date=12 March 2012 |work=[[United States Army War College]] |publisher=Defense Technical Information Center |access-date=16 February 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408133136/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 |archive-date=8 April 2013 |archivedate=8 មេសា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130408133136/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 }}<br />{{cite web |url=http://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf |title=Military Presence: U.S. Personnel in the Pacific Theater |author=Louis H. Zanardi |author2=Barbara A. Schmitt |author3=Peter Konjevich |author4=M. Elizabeth Guran |author5=Susan E. Cohen |author6=Judith A. McCloskey |date=August 1991 |work=Reports to Congressional Requesters |publisher=[[United States General Accounting Office]] |access-date=15 February 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615234749/http://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf |archive-date=15 June 2013 |archivedate=15 មិថុនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615234749/http://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf }}</ref> * {{flagdeco|United Kingdom|1801|size=23px}} 14,198<ref name="UNC-USFK">{{cite web|url=http://www.usfk.mil/About/United-Nations-Command/ |title=USFK United Nations Command |author=USFK Public Affairs Office |work=United States Forces Korea |publisher=United States Department of Defense |access-date=29 July 2016 |quote=Republic of Korea&nbsp;– 590,911<br />Colombia&nbsp;– 1,068<br />United States&nbsp;– 302,483<br />Belgium&nbsp;– 900<br />United Kingdom&nbsp;– 14,198<br />South Africa&nbsp;– 826<br />Canada&nbsp;– 6,146<br />Netherlands&nbsp;– 819<br />Turkey&nbsp;– 5,453<br />Luxembourg&nbsp;– 44<br />Australia&nbsp;– 2,282<br />Philippines&nbsp;– 1,496<br />New Zealand&nbsp;– 1,385<br />Thailand&nbsp;– 1,204{{clarification needed|reason=Conflicts with data on [[Royal Thai Armed Forces]] article|date=December 2021}}<br />Ethiopia&nbsp;– 1,271<br />Greece&nbsp;– 1,263<br />France&nbsp;– 1,119 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711030514/http://www.usfk.mil/About/United-Nations-Command/ |archive-date=11 July 2016 }}</ref><ref>{{cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |title=Korean War Order of Battle: United States, United Nations, and Communist Ground, Naval, and Air Forces, 1950–1953 |url=https://books.google.com/books?id=NpOp2OO1-DAC&pg=PA126 |access-date=16 February 2013 |year=2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0275978358 |page=126 |quote=A peak strength of 14,198 British troops was reached in 1952, with over 40,000 total serving in Korea. }}<br />{{cite web |url=http://ukindprk.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-dprk/uk-korea-relations |title=UK-Korea Relations |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=9 February 2012 |work=British Embassy Pyongyang |publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]] |access-date=16 February 2013 |quote=When war came to Korea in June 1950, Britain was second only to the United States in the contribution it made to the UN effort in Korea. 87,000 British troops took part in the Korean conflict, and over 1,000 British servicemen lost their lives }}{{Dead link|date=មករា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<br />{{cite web |url=http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |title=A Brief Account of the Korean War |author=Jack D. Walker |work=Information |publisher=Korean War Veterans Association |access-date=17 February 2013 |quote=Other countries to furnish combat units, with their peak strength, were: Australia (2,282), Belgium/Luxembourg (944), Canada (6,146), Colombia (1,068), Ethiopia (1,271), France (1,119), Greece (1,263), Netherlands (819), New Zealand (1,389), Philippines (1,496), Republic of South Africa (826), Thailand (1,294), Turkey (5,455), and the United Kingdom (Great Britain 14,198). |archivedate=19 ឧសភា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200519043212/http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |url-status=dead }}</ref> * {{flagdeco|Canada|1921|size=23px}} 8,123<ref>{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow |title=Land of the Morning Calm: Canadians in Korea 1950–1953 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=7 January 2013 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |access-date=22 February 2013 |quote=Peak Canadian Army strength in Korea was 8,123 all ranks. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323093839/http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow |archive-date=23 March 2013 |archivedate=23 មីនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323093839/http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow }}</ref> * {{flagdeco|Turkey|size=23px}} 5,453<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Australia|size=23px}} 2,282<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Third Philippine Republic|1936|size=23px}} 1,496<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|New Zealand|size=23px}} 1,385<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Thailand|size=23px}} 1,290{{clarification needed|reason=Conflicts with data on [[Royal Thai Armed Forces]] article|date=December 2021}}<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Ethiopian Empire|size=23px}} 1,271<ref name="517KWA" /> * {{flagdeco|Kingdom of Greece|state|size=23px}} 1,263<ref name="UNC-USFK" /><ref name="517KWA" /> * {{flagdeco|French Fourth Republic|size=23px}} 1,185<ref name="517KWA">{{cite book|last=Edwards |first=Paul M. |title=Korean War Almanac |series=Almanacs of American wars |url=https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA517 |access-date=22 February 2013 |year=2006 |publisher=[[Infobase Publishing]] |isbn=978-0816074679 |page=517 }}</ref> * {{flagdeco|Colombia|size=23px}} 1,068<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Belgium|size=23px}} 900<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Union of South Africa|size=23px}} 826<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Netherlands|size=23px}} 819<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|India|size=23px}} 346<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/the-doctor-heroes-of-war/article17529390.ece|title=The doctor-heroes of war|first=D. p|last=Ramachandran|newspaper=The Hindu|date=19 March 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> * {{flagdeco|Sweden|size=23px}} 170<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Japan|1947|size=23px}} 120<ref name="auto"/> * {{flagdeco|Norway|size=23px}} 105<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Denmark|size=23px}} 100<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Italy|size=23px}} 72<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Luxembourg|size=23px}} 44<ref name="UNC-USFK" /> }} '''រួមគ្នា:''' 972,334<br /> '''សរុប:'''<br />{{flagdeco|United States|1912|size=23px}} 1,780,000<ref name="Fact Sheet: America's Wars">[https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf Fact Sheet: America's Wars".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191127070133/https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf |date=2019-11-27 }} U.S. Department of Veteran Affairs, Washington D.C., May 2017.</ref>|commander2a={{plainlist | * '''{{flagicon|China|size=23px}} [[Mao Zedong]]''' * {{flagicon|China|size=23px}} [[Peng Dehuai]] * {{flagicon|China|size=23px}} [[Chen Geng]] * {{flagicon|China|size=23px}} [[Deng Hua]] * {{flagicon|China|size=23px}} [[Hong Xuezhi]] * {{flagicon|Soviet Union|1936|size=23px}} [[Joseph Stalin]] * {{flagicon|Soviet Union|1936|size=23px}} [[Georgy Malenkov]] * {{flagicon|Soviet Union|1936|size=23px}} [[Pavel Zhigarev]] }}|commander2={{plainlist | * '''{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}} [[គីម អ៊ីលស៊ុង]]''' * {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}} [[ផាក ហុនយ៉ុង]] * {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}} [[ឆេ យ៉ុងកុន (មេបញ្ជាការកងទ័ព)|ឆេ យ៉ុងកុន]] * {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}} [[គីម ឆែក]]{{KIA}} }}|commander1a={{plainlist | * '''{{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Harry S. Truman]]''' * {{nowrap|'''{{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Dwight D. Eisenhower]]'''}} * {{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Robert A. Lovett]] * {{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Douglas MacArthur]] * {{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Matthew Ridgway]] * {{flagicon|United States|1912|size=23px}} [[Mark W. Clark]] * {{flagicon|United Kingdom|size=23px}} [[Clement Attlee]] * {{flagicon|United Kingdom|size=23px}} [[Winston Churchill]] }}|combatant2a={{plainlist | * '''{{flag|ចិន|size=23px}}''' * {{flagcountry|សហភាពសូវៀត|1936|size=23px}} }} {{Collapsible list | title = គាំទ្រដោយ: | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៊ុលហ្គារី|1946|size=23px}} | {{Nowrap|{{flagcountry|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមឆេកូស្លូវ៉ាគី|size=23px}}<ref name="rozhlas cz" />}} | {{flagcountry|អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត|1949}}<ref name="528KWA">{{cite book|last1=Edwards |first1=Paul M. |title=Korean War Almanac |series=Almanacs of American wars |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |location=New York |isbn=978-0816074679 |page=528 |url=https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA528 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704225317/https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA528 |archive-date=4 July 2017 }}</ref> | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតហុងគ្រី|1949}}<ref name="528KWA"/><ref>{{cite web|last1=Kocsis |first1=Piroska |title=Magyar orvosok Koreában (1950–1957) |trans-title=Hungarian physicians in Korea (1950–1957) |url=http://www.archivnet.hu/politika/magyar_orvosok_koreaban_19501957.html |website=ArchivNet: XX. századi történeti források |publisher=Magyar Országos Levéltár |access-date=22 November 2016 |location=Budapest |language=hu |date=2005 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510103932/http://www.archivnet.hu/politika/magyar_orvosok_koreaban_19501957.html |archive-date=10 May 2017 }}</ref> | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតម៉ុងហ្គោលី}} | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|1947|size=23px}} | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|1948|size=23px}}<ref>{{cite web|title=Romania's "Fraternal Support" to North Korea during the Korean War, 1950–1953 |url=http://www.wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |publisher=Wilson Centre |access-date=24 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221013614/http://wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |archive-date=21 February 2013 |date=December 2011 }}</ref> }}|partof=[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] និងការ[[ជម្លោះកូរ៉េ]]|combatant2='''{{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948|size=23px}}'''|combatant1a={{plainlist | * '''{{flagicon|សហប្រជាជាតិ|size=23px}} [[បញ្ជាការអង្គការសហប្រជាជាតិ|សហប្រជាជាតិ]]'''{{refn | name = nbUNforces | group = lower-alpha | នៅថ្ងៃទី 9 ខែកក្កដាឆ្នាំ 1951 សមាសភាពកងទ័ពគឺ: សហរដ្ឋអាមេរិក: 70.4%, កូរ៉េខាងត្បូង: 23.3% បញ្ជាការអង្គការសហប្រជាជាតិផ្សេងទៀត: 6.3%<ref name=kim-1996>{{cite thesis|page=213 |url=http://etheses.lse.ac.uk/2408/1/U615357.pdf |title=Anglo-American Relations and the Attempts to Settle the Korean Question 1953–1960 |first=Heesu |last=Kim |publisher=London School of Economics and Political Science |year=1996 |access-date=9 April 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410050726/http://etheses.lse.ac.uk/2408/1/U615357.pdf |archive-date=10 April 2017 }}</ref>}} * '''{{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក|1912|size=23px}}}}''' {{Collapsible list | title = ការគាំទ្រការប្រយុទ្ធ: | {{flag|សហរាជាណាចក្រ}} | {{flag|កាណាដា|1921|size=23px}} | {{flag|តួកគី|size=23px}} | {{flag|អូស្ត្រាលី|size=23px}} | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីនទី ៣|1936|size=23px}} | {{flag|នូវែលសេឡង់|size=23px}} | {{flag|ថៃ|1917|size=23px}} | {{flagcountry|ចក្រភពអេត្យូពី|size=23px}} | {{flagcountry|ព្រះរាជាណាចក្រក្រិក|state|size=23px}} | {{flag|សាធារណរដ្ឋបារាំងទី ៤|name=បារាំង|size=23px}} | {{flag|កូឡុំប៊ី|size=23px}} | {{flag|បែលហ្សិក|size=23px}} | {{flagcountry|សហភាពអាហ្វ្រិកខាងត្បូង|size=23px}} | {{flag|ហូឡង់|size=23px}} | {{flag|លុចសំបួរ|size=23px}} }} {{Collapsible list |title= ជំនួយផ្នែកវេជ្ជសាស្រ្ត:<ref name=medical>{{Cite news|last=임|first=성호|date=2020-06-19|title=[6.25전쟁 70년] 이역만리 한국서 수백만명 살리고 의술 전파까지|work=[[Yeonhap News]]|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20200618138900004?input=1195m|access-date=2021-04-04}}</ref> | {{flag|អ៊ីតាលី|1946}}{{refn | name = ItalyRedCross| group = lower-alpha |ប្រទេសអ៊ីតាលីមិនមែនជាផ្នែកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិរហូតដល់ឆ្នាំ 1955 ប៉ុន្តែបានបញ្ជូនមន្ទីរពេទ្យវាលកាកបាទក្រហមអ៊ីតាលី 68 ពីឆ្នាំ 1951<ref>{{cite web |url=http://www.korean-war.com/italianRChospital.html |title=Archived copy |access-date=2012-06-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120822103003/http://www.korean-war.com/italianRChospital.html |archive-date=2012-08-22 |archivedate=2012-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822103003/http://www.korean-war.com/italianRChospital.html }}</ref>}}<ref>{{Cite news|date=2016-08-26|title=6.25전쟁 당시 대한민국에 도움의 손길 내밀었던 이탈리아|work=[[Newsis]]|url=https://newsis.com/pict_detail/view.html?pict_id=NISI20160826_0012112661|access-date=2021-04-04|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412053610/https://newsis.com/pict_detail/view.html?pict_id=NISI20160826_0012112661|url-status=dead}}</ref> | {{flag|អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច|size=23px}}<ref name="Germany">{{Cite news|date=2018-06-22|title=독일, 62년만에 6.25 전쟁 의료지원국에 포함…총 6개국으로 늘어|work=[[해럴드 경제]]|url=http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20180622000293|access-date=2021-04-04}}</ref> | {{flag|ឥណ្ឌា|size=23px}} | {{flag|ន័រវេស|size=23px}} | {{flag|ស៊ុយអែត|size=23px}} | {{flag|ដាណឺម៉ាក|size=23px}} }} {{Collapsible list | title = គាំទ្រផ្សេងទៀត: | {{flagcountry|អ៊ីស្រាអែល|size=23px}}<ref>{{cite journal|last1=Young |first1=Sam Ma |title=Israel's Role in the UN during the Korean War |journal=Israel Journal of Foreign Affairs |date=2010 |volume=4 |issue=3 |pages=81–89 |url=http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824212403/http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |archive-date=24 August 2015 |doi=10.1080/23739770.2010.11446616 |s2cid=219293462 }}</ref> | {{flag|សាធារណរដ្ឋចិន|size=23px|name=តៃវ៉ាន់}} | {{flag|ជប៉ុន|1947}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://apjjf.org/2012/10/31/Tessa-Morris-Suzuki/3803/article.html|title=Post-War Warriors: Japanese Combatants in the Korean War−− &#124; The Asia-Pacific Journal: Japan Focus|website=apjjf.org}}</ref> | {{flagdeco|ប៉ាគីស្ថាន|size=23px}} [[ការគ្រប់គ្រងនៃប្រទេសប៉ាគីស្ថាន|ប៉ាគីស្ថាន]]<ref>{{cite web|last=Whan-woo|first=Yi|date=16 September 2019|title=Pakistan's Defense Day rekindles Korean War relief aid|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/09/176_275587.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127113137/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/09/176_275587.html|archive-date=27 November 2020|access-date=2 May 2020|website=[[The Korea Times]]}}</ref> | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋគុយបា (១៩០២-៥៩)|size=23px}} | {{flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ|size=23px}} | {{flagcountry|អេស្ប៉ាញនៅក្រោមហ្វ្រង់កូ|size=23px}}<ref>{{cite book|last1=Edles|first1=Laura Desfor|title=Symbol and Ritual in the New Spain: the transition to democracy after Franco|url=https://archive.org/details/symbolritualnews00edle|url-access=limited|date=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0521628853|page=[https://archive.org/details/symbolritualnews00edle/page/n45 32]}}</ref> }}|combatant1='''{{flag|សាធារណរដ្ឋកូរ៉េទី ១|name=កូរ៉េខាងត្បូង|1949|size=23px}}'''|result=មិនអាចសន្និដ្ឋានបាន, ភាពទាល់ច្រកយោធា * ការលុកលុយរបស់កូរ៉េខាងជើង លើកូរ៉េខាងត្បូង បានវាយបក * ការឈ្លានពានរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ទៅលើប្រទេសកូរ៉េខាងជើង * ការលុកលុយរបស់ចិន និងកូរ៉េខាងជើង លើកូរ៉េខាងត្បូង ត្រូវបានវាយបក * [[កិច្ចព្រមព្រៀង​ឈប់​បាញ់​កូរ៉េ]]បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​ក្នុង​ឆ្នាំ 1953 * [[ជម្លោះកូរ៉េ]]កំពុងបន្ត|territory=[[តំបន់គ្មានយោធាកូរ៉េ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង * កូរ៉េខាងជើងដណ្តើមបានទីក្រុង[[កែសុង]], ប៉ុន្តែបាត់បង់សរុបចំនួន​{{convert|1506|sqmi|km2|abbr=on|order=flip}}, រួមទាំងទីក្រុង[[សុកឆូ]] ទៅកាន់កូរ៉េខាងត្បូង<ref>{{Cite book |last=Birtle |first=Andrew J. |date=2000 |url=https://history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |title=The Korean War: Years of Stalemate |publisher=U.S. Army Center of Military History |page=34 |access-date=21 August 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724211722/https://history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |date=24 កក្កដា 2019 }}</ref>|place=[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]], [[សមុទ្រលឿង]], [[សមុទ្រជប៉ុន]], [[ច្រកកូរ៉េ]], [[ព្រំដែនចិន-កូរ៉េខាងជើង]]|date=25 មិថុនា 1950 – 27 កក្កដា 1953 (''ជាការពិត'')<br /><br />25 មិថុនា 1950 – បច្ចុប្បន្ន (''យោងតាមសិទ្ធិ'')|caption=|image_size=300px|image=|campaignbox={{Campaignbox Korean War}}}} [[ឯកសារ:Korean War Montage 2.png|រូបភាពតូច]] '''សង្គ្រាមកូរ៉េ''' ({{Lang-en|Korean War}}, {{Lang-ko|6·25 전쟁}}) ជា​សង្រ្គាម​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​រវាង​[[កូរ៉េខាងជើង|កូរ៉េ​ខាង​ជើង]] និង​[[កូរ៉េខាងត្បូង|កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង]] ពី​ថ្ងៃ​ទី 25 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1950 ដល់ 27 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1953 សង្រ្គាមបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី 25 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1950 នៅពេលដែលកូរ៉េខាងជើងបានឈ្លានពានកូរ៉េខាងត្បូងបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមព្រំដែន និង[[ការបះបោរ]]នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង<ref>"The creation of an independent South Korea became UN policy in early 1948. Southern communists opposed this, and by autumn partisan warfare had engulfed parts of every Korean province below the 38th parallel. The fighting expanded into a limited border war between the South's newly formed Republic of Korea Army (ROKA) and the North Korean border constabulary as well as the North's Korean People's Army (KPA)."{{cite web|last1=Millett (PHD)|first1=Allan|title=Korean War|url=http://www.britannica.com/event/Korean-War|website=britannica.com|access-date=21 April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424090911/http://www.britannica.com/event/Korean-War|archive-date=24 April 2016}}</ref>{{sfn|Cumings|2005|pp=247–53}}{{sfn|Stueck|2002|p=71}} ប្រទេសកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រទេស[[ចិន]] និង[[សហភាពសូវៀត]] ខណៈដែលកូរ៉េខាងត្បូងត្រូវបានគាំទ្រដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ជាចម្បង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ការប្រយុទ្ធគ្នាបានបញ្ចប់ដោយការឈប់បាញ់នៅថ្ងៃទី 27 ខែកក្កដាឆ្នាំ 1953 == ឯកសារយោង == <references /> c80est7ruufous6ibwbyyywsyfs2rnx រ៉ូបូត (ខ្សែភាពយន្ត) 0 44802 342703 340965 2026-11-08T05:20:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342703 wikitext text/x-wiki {{ត្រូវការឯកសារយោង}}{{របៀបរៀបរយ}}{{Infobox film|name=រ៉ូបូត|studio=[[Blue Sky Studios]]<br />[[20th Century Fox Animation]]|budget=$៧៥ លាន|language=អង់គ្លេស|country={{USA}}|runtime=៩០ នាទី<ref>{{cite web|title=Robots (US domestic version)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/robots-film-0|publisher=British Board of Film Classification|accessdate=January 22, 2017|archive-date=February 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202012538/http://www.bbfc.co.uk/releases/robots-film-0|url-status=dead}}</ref>|released={{flagicon|USA}} ៦ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៥ (Westwood, Los Angeles)<br>{{flagicon|USA}} ១១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០០៥|distributor=[[20th Century Fox]]|editing=[[John Carnochan]]|border=yes|music=[[John Powell (film composer)|John Powell]]|starring={{plainlist| <!-- Starring cast and order is from the poster --> *[[Ewan McGregor]] *[[Halle Berry]] *[[Greg Kinnear]] *[[Mel Brooks]] *[[Amanda Bynes]] *[[Drew Carey]] *[[Robin Williams]]}}|story={{plainlist| *Ron Mita *Jim McClain *David Lindsay-Abaire }}|screenplay={{plainlist| *[[David Lindsay-Abaire]] *[[Lowell Ganz]] *[[Babaloo Mandel]] }}|producer={{plainlist| *Jerry Davis *John C. Donkin *[[William Joyce (writer)|William Joyce]] }}|director=[[Chris Wedge]]|gross=$២៦០.៧ លាន<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=robots.htm|title=Robots (2005)|publisher=Box Office Mojo|accessdate=February 22, 2008|archive-date=August 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801024529/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=robots.htm|url-status=live}}</ref>|ចំណងជើងដើម=Robots}}'''''រ៉ូបូត''''' ({{Lang-en|Robots}}) គឺជាភាពយន្តគំនូរជីវចលរបស់អាមេរិកឆ្នាំ ២០០៥ ដែលដឹកនាំដោយ Chris Wedge ។ '''ប្រវត្តិរ៉ូបូត''' ប្រវត្តិនៃមនុស្សយន្តមានដើមកំណើតនៅសម័យបុរាណ។ ក្នុងកំឡុងបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម មនុស្សបានបង្កើតសមត្ថភាពវិស្វកម្មរចនាសម្ព័ន្ធដើម្បីគ្រប់គ្រងចរន្តអគ្គិសនី ដូច្នេះម៉ាស៊ីនអាចដំណើរការដោយម៉ូទ័រតូចៗ។ នៅដើមសតវត្សទី 20 គំនិតនៃម៉ាស៊ីនមនុស្សត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ការ​ប្រើ​ប្រាស់​មនុស្ស​យន្ត​ទំនើប​ដំបូង​គេ​គឺ​នៅ​ក្នុង​រោងចក្រ​ជា​មនុស្ស​យន្ត​ឧស្សាហកម្ម។ មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មទាំងនេះគឺជាម៉ាស៊ីនថេរដែលមានសមត្ថភាពផលិតការងារដែលអនុញ្ញាតឱ្យផលិតជាមួយនឹងការងារមនុស្សតិច។ មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មដែលមានកម្មវិធីឌីជីថលជាមួយ[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000។ '''Early legends''' គំនិតនៃអ្នកបម្រើសិប្បនិម្មិត និងគូកនមានកាលបរិច្ឆេទយ៉ាងហោចណាស់ដូចជារឿងព្រេងបុរាណរបស់ Cadmus ដែលត្រូវបានគេនិយាយថាបានសាបព្រួសធ្មេញនាគដែលប្រែទៅជាទាហាននិង Pygmalion ដែលរូបសំណាក Galatea បានរស់ឡើងវិញ។ ទេវកថាបុរាណជាច្រើនរាប់បញ្ចូលទាំងមនុស្សសិប្បនិមិត្ត ដូចជា មេកានិកដែលនិយាយ (ភាសាក្រិចបុរាណ៖ Κουραι Χρυσεαι (Kourai Khryseai); "Golden Maidens"[1]) សាងសង់ដោយព្រះក្រិក Hephaestus (Vulcan to the Romans) ចេញពីមាស។[2] អ្នកប្រាជ្ញព្រះពុទ្ធសាសនា Daoxuan (596-667 AD) បានពណ៌នាអំពី automata របស់មនុស្សដែលផលិតពីលោហធាតុ ដែលសូត្រអត្ថបទពិសិដ្ឋនៅក្នុងកុដិដែលដាក់នាឡិកាដ៏អស្ចារ្យ។ "មនុស្សលោហិត" យំនៅពេលដែលព្រះពុទ្ធសក្យមុនីសុគត។ ស្វ័យប្រវត្តិកម្មរបស់មនុស្សមានលក្ខណៈពិសេសផងដែរនៅក្នុងរឿង Epic of King Gesar ដែលជាវីរបុរសវប្បធម៌អាស៊ីកណ្តាល។[4] រឿងព្រេងចិនដំបូងបង្អស់លើជាងឈើរឿងព្រេងនិទាន Lu Ban និងទស្សនវិទូ Mozi បានពិពណ៌នាអំពីការធ្វើត្រាប់តាមមេកានិចនៃសត្វ និងបិសាច។[5] អត្ថន័យនៃ automatons humanoid ត្រូវបានពិភាក្សានៅក្នុង Liezi (សតវត្សទី 4 នៃគ.ស.) ដែលជាការចងក្រងនៃអត្ថបទ Daoist ដែលបានបន្តក្លាយជាបុរាណ។ នៅក្នុងជំពូកទី 5 ស្តេច Mu of Zhou កំពុងធ្វើដំណើរទៅកាន់លោកខាងលិច ហើយនៅពេលសួរសិប្បករ Yan Shi ថា "តើអ្នកអាចធ្វើអ្វីបាន?" រាជវាំងត្រូវបានបង្ហាញជាមួយបុរសសិប្បនិម្មិត។ ស្វ័យប្រវត្តិកម្មមិនអាចបែងចែកពីមនុស្សបានទេ ហើយបានអនុវត្តល្បិចផ្សេងៗសម្រាប់ស្តេច និងបក្ខពួករបស់គាត់។ ប៉ុន្តែ​ស្តេច​បាន​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​ជា​កំហឹង​នៅ​ពេល​ដែល​ជាក់​ស្តែ​ង​ស្វ័យ​ប្រវត្តិ​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​ចែចង់​ជាមួយ​នឹង​ស្ត្រី​នៅ​ក្នុង​ការ​ចូល​រួម​និង​ការ​គំរាម​កំហែង​ម៉ាស៊ីន​ស្វ័យប្រវត្តិ​នឹង​ការ​ប្រហារ​ជីវិត​។ ដូច្នេះ​សិប្បករ​បាន​កាត់​ស្វ័យប្រវត្តិកម្ម​បើក​ចំហ ហើយ​បង្ហាញ​ពី​ស្នាដៃ​ខាងក្នុង​របស់​បុរស​សិប្បនិមិត្ត។ ស្តេចមានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង ហើយធ្វើការពិសោធន៍ជាមួយនឹងមុខងារដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្ម ដោយដកចេញនូវសមាសធាតុសរីរាង្គផ្សេងៗ។ ស្ដេច​ងឿង​ឆ្ងល់​ថា៖ «តើ​ជំនាញ​មនុស្ស​អាច​សម្រេច​បាន​ច្រើន​ដូច​អ្នក​បង្កើត​ឬ?»។ និងបានរឹបអូសស្វ័យប្រវត្តិកម្ម។[6] រឿងនិទានស្រដៀងគ្នាអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរឿងនិទានពុទ្ធសាសនាឥណ្ឌាសហសម័យដែលនៅជិតនោះ ប៉ុន្តែនៅទីនេះភាពស្មុគ្រស្មាញនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្មមិនត្រូវគ្នានឹងលោកម្ចាស់យានទេ។[4] មុន​ការ​ដាក់​បញ្ចូល​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ក្នុង​សករាជ ទស្សនវិទូ​ចិន​មិន​បាន​ពិចារណា​យ៉ាង​ហ្មត់ចត់​ពី​ភាព​ខុស​គ្នា​រវាង​រូបរាង​និង​ការពិត។ Liezi បដិសេធទស្សនវិជ្ជាពុទ្ធសាសនា ហើយប្រដូចអំណាចច្នៃប្រឌិតរបស់មនុស្សទៅនឹងអ្នកបង្កើត។[7] ការកាត់ឈើរបស់ Elizabethan នៃក្បាល Brazen និយាយ: "ពេលវេលាគឺ។ ពេលវេលាគឺ។ ពេលវេលាគឺកន្លងផុតទៅហើយ" ។ សៀវភៅ Lokapannatti របស់ឥណ្ឌា ដែលជាបណ្តុំនៃវដ្ត និងរឿងដែលផលិតនៅសតវត្សទី 11 ឬ 12 នៃគ.ស. [8] ប្រាប់រឿងរ៉ាវអំពីរបៀបដែលកងទ័ពស្វ័យប្រវត្តិកម្មមួយ (‹ សូមមើល RfD› bhuta vahana yanta ឬ "ម៉ាស៊ីនចលនាវិញ្ញាណ") ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីការពារព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធនៅក្នុងចេតិយសម្ងាត់មួយ។ គម្រោងបង្កើត automatons humanoid បែបនេះត្រូវបានលួចពីនគររ៉ូម ដែលជាពាក្យទូទៅសម្រាប់វប្បធម៌ Greco-Roman-Byzantine។ យោងតាមលោក Lokapannatti ជនជាតិ Yavanas ("អ្នកនិយាយភាសាក្រិច") បានប្រើប្រាស់ automatons ដើម្បីធ្វើការជួញដូរ និងធ្វើកសិកម្ម ប៉ុន្តែក៏ចាប់បាន និងប្រហារជីវិតឧក្រិដ្ឋជនផងដែរ។ អ្នកផលិតស្វ័យប្រវត្តិកម្មរ៉ូម៉ាំងដែលបានចាកចេញពីនគរត្រូវបានដេញតាម និងសម្លាប់ដោយម៉ាស៊ីនស្វ័យប្រវត្តិ។ តាម​លោក​កប្បញ្ញោ​ទិត្យ ព្រះ​បាទ​អសោក​បាន​ស្តាប់​រឿង​នៃ​ចេតិយ​សម្ងាត់​ហើយ​ក៏​ចេញ​ទៅ​រក ។ បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នារវាង automatons អ្នកចម្បាំងដ៏កាចសាហាវ Asoka បានរកឃើញវិស្វករដែលមានអាយុវែង ដែលបានសាងសង់ automatons ហើយត្រូវបានបង្ហាញពីរបៀបរុះរើ និងគ្រប់គ្រងពួកគេ។ ដូច្នេះ អធិរាជ​អសោក​គ្រប់គ្រង​បញ្ជា​កង​ទ័ព​ដ៏​ធំ​នៃ​អ្នក​ចម្បាំង​ស្វ័យប្រវត្តិ។ រឿងនិទានឥណ្ឌានេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីការភ័យខ្លាចនៃការបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងរបស់សត្វសិប្បនិមិត្ត ដែលត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងទេវកថាក្រិចអំពីកងទ័ពនាគ។[9] ដោយ​បាន​បំផុសគំនិត​ដោយ​រឿងព្រេង​គ្រីស្ទាន​អឺរ៉ុប ជនជាតិ​អឺរ៉ុប​នៅ​មជ្ឈិមសម័យ​បាន​ច្នៃ​ក្បាល​ដែល​អាច​ឆ្លើយ​សំណួរ​ដែល​ចោទ​សួរ​ពួកគេ។ Albertus Magnus ត្រូវបានគេសន្មត់ថាបានបង្កើតប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Android ទាំងមូលដែលអាចបំពេញការងារក្នុងស្រុកមួយចំនួន ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបំផ្លាញដោយសិស្សរបស់ Albert លោក Thomas Aquinas សម្រាប់ការរំខានដល់ការគិតរបស់គាត់។[10] រឿងព្រេងដ៏ល្បីល្បាញបំផុតទាក់ទងនឹងក្បាលលង្ហិនដែលបង្កើតដោយ Roger Bacon ដែលត្រូវបានបំផ្លាញ ឬកម្ទេចចោល បន្ទាប់ពីគាត់ខកខានពេលប្រតិបត្តិការរបស់វា។[10] Automata ដែលស្រដៀងនឹងមនុស្ស ឬសត្វគឺមានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុងពិភពស្រមើស្រមៃនៃអក្សរសិល្ប៍មជ្ឈិមសម័យ។[11][12] '''Automata''' នៅសតវត្សរ៍ទី 4 មុនគ្រឹស្តសករាជ គណិតវិទូ Archytas នៃ Tarentum បានបង្កើតបក្សីមេកានិចដែលគាត់ហៅថា "The Pigeon" ដែលត្រូវបានជំរុញដោយចំហាយទឹក។ ដោយលើកយកឯកសារយោងពីមុននៅក្នុង Iliad របស់ Homer អារីស្តូតបានប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងនយោបាយរបស់គាត់ (ប្រហែល 322 មុនគ.ស សៀវភៅទី 1 វគ្គ 4) ថា អូតូម៉ាតា នៅថ្ងៃណាមួយអាចនាំមកនូវសមភាពរបស់មនុស្សដោយធ្វើឱ្យអាចធ្វើទៅបាននូវការលុបបំបាត់ទាសភាព: មានលក្ខខណ្ឌតែមួយគត់ដែលយើងអាចស្រមៃថាអ្នកគ្រប់គ្រងមិនត្រូវការអ្នកក្រោមបង្គាប់ ហើយចៅហ្វាយនាយមិនត្រូវការទាសករទេ។ លក្ខខណ្ឌនេះគឺថាឧបករណ៍និមួយៗអាចធ្វើការងាររបស់ខ្លួនតាមពាក្យបញ្ជា ឬដោយការរំពឹងទុកដ៏ឆ្លាតវៃ ដូចជារូបចម្លាក់របស់ Daedalus ឬជើងកាមេរ៉ាដែលធ្វើឡើងដោយ Hephaestus ដែល Homer រៀបរាប់ថា "ចលនារបស់ពួកគេបានចូលទៅក្នុង conclave of Gods on Olympus" ដូចជា shuttle គួរតែត្បាញដោយខ្លួនឯង ហើយការលេងរបស់វាគួរធ្វើ។ មនុស្សយន្តតន្ត្រីរបស់ Ismail al-Jazari នៅពេលដែលក្រិកបានគ្រប់គ្រងប្រទេសអេហ្ស៊ីប វិស្វករបន្តបន្ទាប់គ្នាដែលអាចសាងសង់ automata បានបង្កើតខ្លួនឯងនៅអាឡិចសាន់ឌ្រី។ ចាប់ផ្តើមជាមួយ polymath Ctesibius (285-222 មុនគ។ ស។ Ctesibius បានសាងសង់ automata ស្រដៀងនឹងមនុស្ស ដែលជារឿយៗវាត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុងពិធីសាសនា និងការថ្វាយបង្គំព្រះ។ វិស្វករអាឡិចសាន់ឌឺដ៏អស្ចារ្យម្នាក់ចុងក្រោយគឺវីរៈបុរសអាឡិចសាន់ឌ្រី (១០-៧០ គ.ស.) បានសាងសង់រោងមហោស្រពអាយ៉ងអូតូម៉ាតា ដែលរូបចម្លាក់ និងឈុតឆាកបានផ្លាស់ប្តូរដោយមធ្យោបាយមេកានិច។ គាត់បានពិពណ៌នាអំពីការសាងសង់ automata បែបនេះនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញារបស់គាត់ស្តីពី pneumatics។[14] វិស្វករអាឡិចសាន់ឌឺបានសាងសង់ automata ជាការគោរពចំពោះពាក្យបញ្ជាជាក់ស្តែងរបស់មនុស្សលើធម្មជាតិ និងជាឧបករណ៍សម្រាប់បូជាចារ្យ ប៉ុន្តែក៏បានចាប់ផ្តើមប្រពៃណីមួយដែល automata ត្រូវបានសាងសង់សម្រាប់អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់ និងជាចម្បងសម្រាប់ការកម្សាន្តរបស់អ្នកមាន។[15] ប្រពៃណីនៃការផលិត automata បានបន្តនៅក្នុងពិភពក្រិចបានយ៉ាងល្អរហូតដល់មជ្ឈិមសម័យ។ នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់គាត់ទៅកាន់ Constantinople ក្នុងឆ្នាំ 949 ឯកអគ្គរដ្ឋទូត Liutprand នៃ Cremona បានពិពណ៌នាអំពី automata នៅក្នុងវិមានរបស់អធិរាជ Theophilos រួមទាំង "សត្វតោដែលធ្វើពីលង្ហិន ឬឈើស្រោបដោយមាស ដែលវាយដីដោយកន្ទុយ ហើយគ្រហឹមដោយមាត់បើកចំហរ និងអណ្តាតគ្រហឹម" "ដើមឈើសំរឹទ្ធមាស មែករបស់វាពោរពេញដោយសត្វស្លាប ធ្វើអំពីលង្ហិនធ្វើអំពីមាស ហើយសត្វទាំងនេះបន្លឺសំឡេងស្រែកឱ្យសមស្របនឹងប្រភេទសត្វរបស់វា" និង "រាជបល្ល័ង្ក" ដែលធ្វើតាមរបៀបនោះ ពេល​វា​ធ្លាក់​មក​លើ​ដី ខណៈ​ពេល​មួយ​ទៀត​វា​ឡើង​ខ្ពស់​ជាង ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ឃើញ​ឡើង​លើ​អាកាស។ automata ស្រដៀងគ្នានៅក្នុងបន្ទប់បល្ល័ង្ក (ច្រៀងបក្សី គ្រហឹម និងសត្វតោដែលកំពុងផ្លាស់ទី) ត្រូវបានពិពណ៌នាដោយសហសម័យរបស់ Luitprand ដែលជាអធិរាជ Constantine Porphyrogenitus នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ Περὶ τῆς Βασιλείου Τά. ដ្យាក្រាមនៃសៀវភៅរបស់ស៊ូសុងឆ្នាំ 1092 នៃគ.ស ដែលបង្ហាញពីការងារខាងក្នុងនៃប៉មនាឡិការបស់គាត់ នៅក្នុងប្រទេសចិន ម៉ាស៊ីន Cosmic ប៉មនាឡិកាប្រវែង 10 ម៉ែត្រ (33 ហ្វីត) ដែលសាងសង់ដោយ Su Song នៅទីក្រុង Kaifeng ប្រទេសចិន ក្នុងឆ្នាំ 1088 នៃគ.ស. បានបង្ហាញនូវរូបចម្លាក់មេកានិកដែលបន្លឺសំឡេងម៉ោង សំឡេងគង ឬកណ្ដឹងក្នុងចំណោមឧបករណ៍ផ្សេងទៀត។[17] មុខងារនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្មបានបន្តចូលទៅក្នុងរាជវង្សថាង។ Daifeng Ma បានសាងសង់អ្នកបំរើស្លៀកពាក់ដោយស្វ័យប្រវត្តិសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រិយានី។[18] Ying Wenliang បានសាងសង់បុរស automata ដែលស្នើរសុំនំនៅពិធីជប់លៀង និងស្ត្រីដែលធ្វើពីឈើ automata ដែលលេង sheng ។ ក្នុងចំណោមឯកសារ automata ដ៏ល្អបំផុតនៃប្រទេសចិនបុរាណគឺ Han Zhile ជនជាតិជប៉ុនដែលបានផ្លាស់ទៅប្រទេសចិននៅដើមសតវត្សទី 9 នៃគ។ សង្គមក្រោយបុរាណដូចជា Byzantines និង Arabs បានបន្តការសាងសង់ automata ។ Byzantines បានទទួលមរតកចំណេះដឹងអំពី automata ពី Alexandrians ហើយបានអភិវឌ្ឍវាបន្ថែមទៀតដើម្បីបង្កើតនាឡិកាទឹកជាមួយនឹងយន្តការប្រអប់លេខ ដូចជាឧទាហរណ៍ដែលបានពិពណ៌នាដោយ Procopius អំពី 510។ វាស្ថិតនៅក្នុងពិភពអារ៉ាប់មជ្ឈិមសម័យ ដែលភាពជឿនលឿនដ៏សំខាន់បន្ថែមទៀតនៅក្នុងការសាងសង់ automata នឹងកើតឡើង។ Harun al-Rashid បានសាងសង់នាឡិកាទឹកជាមួយនឹង Jack ធារាសាស្ត្រដ៏ស្មុគស្មាញ និងផ្លាស់ប្តូររូបមនុស្ស។ នាឡិកាមួយបែបនេះត្រូវបានផ្តល់អំណោយដល់ Charlemagne ស្តេច Franks ក្នុងឆ្នាំ 807។ វិស្វករជនជាតិអារ៉ាប់ដូចជា Banu Musa និង Al-Jazari បានបោះពុម្ភសន្ធិសញ្ញាស្តីពីធារាសាស្ត្រ និងបានអភិវឌ្ឍសិល្បៈនាឡិកាទឹក។ Al-Jazari បានសាងសង់សត្វក្ងោកផ្លាស់ទីដោយស្វ័យប្រវត្តិដែលជំរុញដោយថាមពលវារីអគ្គិសនី។[21] គាត់បានបង្កើតកង់ទឹកដែលមានកាំមេនៅលើអ័ក្សរបស់ពួកគេដែលប្រើសម្រាប់ដំណើរការស្វ័យប្រវត្តិ។[22] អូតូម៉ាតារបស់មនុស្សម្នាក់របស់ អាល់ហ្សាហ្សារី គឺជាអ្នកបម្រើដែលអាចបម្រើទឹក តែ ឬភេសជ្ជៈ។ ភេសជ្ជៈនេះត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងធុងមួយដែលមានអាងស្តុកទឹកពីកន្លែងដែលភេសជ្ជៈធ្លាក់ចូលទៅក្នុងធុងមួយ ហើយបន្ទាប់ពីប្រាំពីរនាទី ចូលទៅក្នុងពែងមួយ ក្រោយមកអ្នកបម្រើបានលេចចេញមកក្រៅទ្វារស្វ័យប្រវត្តិដែលកំពុងបម្រើភេសជ្ជៈ។[23] Al-Jazari បានបង្កើតម៉ាស៊ីនលាងដៃដោយបញ្ចូលនូវយន្តការលាងដៃដែលឥឡូវនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងបង្គន់ទំនើប។ វាមានលក្ខណៈពិសេសមនុស្សស្រី automaton ឈរក្បែរអាងដែលពោរពេញទៅដោយទឹក។ នៅពេលដែលអ្នកប្រើប្រាស់ទាញដងថ្លឹង ទឹកនឹងហូរចេញ ហើយអូតូម៉ាតូនរបស់ស្ត្រីនឹងបំពេញអាង។[24] លើសពីនេះ គាត់បានបង្កើតក្រុមតន្ត្រីមនុស្សយន្ត។[25] យោងតាមលោក Mark Rosheim មិនដូចការរចនាក្រិក Arab automata បានធ្វើការជាមួយនឹងការបំភាន់យ៉ាងខ្លាំង និងរៀបចំការយល់ឃើញរបស់មនុស្សសម្រាប់ការអនុវត្តជាក់ស្តែង។[26] ឧបករណ៍ចម្រៀកដែលត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងសៀវភៅចំណេះដឹងនៃឧបករណ៍មេកានិចដ៏ប៉ិនប្រសប់ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពដោយ Al-Jazari មិនយូរប៉ុន្មានមុនពេលគាត់ស្លាប់នៅឆ្នាំ 1206 បានបង្ហាញខ្លួន 100 ឆ្នាំក្រោយមកនៅក្នុងនាឡិកាអឺរ៉ុបទំនើបបំផុត។ Al-Jazari ក៏បានបោះពុម្ភសេចក្តីណែនាំស្តីពីការសាងសង់ automata របស់មនុស្សផងដែរ។[27] នាឡិកាទឹកដំបូងដែលយកគំរូតាមការរចនាបែបអារ៉ាប់ត្រូវបានសាងសង់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបប្រហែលឆ្នាំ 1000 នៃគ.ស. ប្រហែលជាផ្អែកលើព័ត៌មានដែលត្រូវបានបញ្ជូនក្នុងអំឡុងពេលទំនាក់ទំនងមូស្លីម-គ្រីស្ទាននៅស៊ីស៊ីលី និងអេស្ប៉ាញ។ ក្នុងចំណោមនាឡិកាទឹកអ៊ឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានកត់ត្រាគឺរបស់ Gerbert of Aurillac ដែលបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 985 គ.ស.។ ស្នាដៃរបស់វីរៈបុរសលើ automata ត្រូវបានបកប្រែទៅជាឡាតាំងចំពេលដែលក្រុមហ៊ុន Renaissance សតវត្សទី 12 ។ វិចិត្រករ-វិស្វករនៅដើមសតវត្សទី 13 លោក Villard de Honnecourt បានគូសវាសផែនការសម្រាប់ automata ជាច្រើន។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី 13 លោក Robert II Count of Artois បានសាងសង់សួនកម្សាន្តមួយនៅឯប្រាសាទរបស់គាត់នៅ Hesdin ដែលរួមបញ្ចូលមនុស្សយន្ត មនុស្ស និងសត្វជាច្រើន។ អ្នកវាយកណ្តឹងដោយស្វ័យប្រវត្តិ ហៅថា jacquemart បានក្លាយជាការពេញនិយមនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី 14 ជាមួយនឹងនាឡិកាមេកានិច។[28] គំរូនៃមនុស្សយន្តរបស់លោក Leonardo ជាមួយនឹងការងារខាងក្នុង។ ប្រហែលជាត្រូវបានសាងសង់ដោយ Leonardo da Vinci នៅជុំវិញឆ្នាំ 1495។[30] ក្នុងចំណោមស្វ័យប្រវត្តិកម្មដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បានដំបូងគេគឺរូបមនុស្សដែលត្រូវបានគូរដោយ Leonardo da Vinci (1452-1519) នៅជុំវិញឆ្នាំ 1495។ សៀវភៅកត់ត្រារបស់ Leonardo ដែលត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 មានរូបគំនូរលម្អិតអំពីមេកានិកម្នាក់នៅក្នុងអាវក្រោះដែលអាចអង្គុយបាន គ្រវីដៃ និងផ្លាស់ទីក្បាល។ នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1400 លោក Johannes Müller von Königsberg បានបង្កើតឥន្ទ្រីស្វ័យប្រវត្តិ និងហោះហើរធ្វើពីដែក។ ទាំងពីរអាចហោះហើរបាន។ John Dee ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរសម្រាប់ការបង្កើត beetle ឈើដែលមានសមត្ថភាពហោះហើរ។[31] ផ្ទៃខាងក្នុងសម្ងាត់នៃ Turk ការបម្រើតែ karakuri ជាមួយនឹងយន្តការ សតវត្សទី 19 ។ សារមន្ទីរវិទ្យាសាស្ត្រជាតិតូក្យូ។ អ្នកគិតនៅសតវត្សទី 17 René Descartes ជឿថាសត្វ និងមនុស្សគឺជាម៉ាស៊ីនជីវសាស្រ្ត។ ក្នុងដំណើរចុងក្រោយរបស់គាត់ទៅកាន់ប្រទេសន័រវេស គាត់បានយកតុក្កតាមេកានិកដែលមើលទៅដូចជាកូនស្រីរបស់គាត់ឈ្មោះ Francine ដែលបានស្លាប់ទៅហើយ។[32] នៅសតវត្សរ៍ទី 18 អ្នកផលិតតុក្កតា Jacques de Vaucanson បានសាងសង់សម្រាប់កូនទាស្វ័យប្រវត្តិ Louis XV ដែលមានផ្នែកផ្លាស់ទីរាប់រយ ដែលអាចស៊ី និងផឹកបាន។ Vaucanson បានសាងសង់ជាបន្តបន្ទាប់នូវ automatons humanoid ជាអ្នកវាយស្គរ និងអ្នកលេង fife ត្រូវបានកត់សម្គាល់សម្រាប់ភាពស្រដៀងគ្នានៃកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់ពួកគេទៅនឹងមនុស្សពិត។[33] ការបង្កើតរបស់ Vaucanson បានបំផុសគំនិតអ្នកផលិតនាឡិកាអ៊ឺរ៉ុបឱ្យផលិត automata មេកានិច ហើយវាបានក្លាយជាម៉ូដទាន់សម័យក្នុងចំណោមពួកអភិជនអឺរ៉ុប ដើម្បីប្រមូលឧបករណ៍មេកានិចទំនើបសម្រាប់ការកម្សាន្ត។[32] នៅឆ្នាំ 1747 Julien Offray de La Mettrie បានបោះពុម្ភផ្សាយដោយអនាមិកនូវម៉ាស៊ីន L'homme (Man a Machine) ដែលក្នុងនោះគាត់បានហៅ Vaucanson ថាជា "Prometheus ថ្មី" ហើយបានរំលឹកថា "រាងកាយមនុស្សគឺជានាឡិកា ដែលជានាឡិកាដ៏ធំដែលសាងសង់ឡើងដោយជំនាញ និងភាពប៉ិនប្រសប់បែបនេះ"។[34] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1770 ស្វីស Pierre Jaquet-Droz បានបង្កើត automata ផ្លាស់ទីដែលមើលទៅដូចកូនក្មេង ដែលធ្វើអោយ Mary Shelley រីករាយដែលបានបន្តសរសេរប្រលោមលោក Frankenstein ឆ្នាំ 1818 ។ ឬ Prometheus ទំនើប។ ការប៉ុនប៉ងចុងក្រោយនៃស្វ័យប្រវត្តិកម្មគឺ The Turk ដោយ Wolfgang von Kempelen ដែលជាម៉ាស៊ីនដែលមើលទៅហាក់ដូចជាទំនើប ដែលអាចលេងអុកប្រឆាំងនឹងគូប្រជែងរបស់មនុស្ស និងបានទៅលេងនៅអឺរ៉ុប។ នៅពេលដែលម៉ាស៊ីនត្រូវបាននាំយកទៅកាន់ពិភពលោកថ្មី វាបានជំរុញឱ្យ Edgar Allan Poe សរសេរអត្ថបទមួយ ដែលក្នុងនោះគាត់បានសន្និដ្ឋានថាវាមិនអាចទៅរួចទេសម្រាប់ឧបករណ៍មេកានិចក្នុងការវែកញែក ឬគិត។[32] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ The Mechanical Turk ក្រោយមកត្រូវបានគេបង្ហាញឱ្យដឹងថាជាការបោកបញ្ឆោតដ៏ឧឡារិកមួយ៖ ម៉ាស៊ីនបានលាក់បាំងមនុស្ស ដែលដំណើរការវាពីខាងក្នុង។ នៅសតវត្សរ៍ទី 19 សិប្បករជនជាតិជប៉ុន Hisashige Tanaka ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "អេឌីសុនរបស់ជប៉ុន" បានបង្កើតអារេនៃប្រដាប់ក្មេងលេងមេកានិចដ៏ស្មុគស្មាញ ដែលខ្លះអាចបម្រើតែ ព្រួញភ្លើងដែលគូរចេញពី quiver ឬសូម្បីតែគូរតួអក្សរអក្សរកានជីរបស់ជប៉ុន។ អត្ថបទសំខាន់ Karakuri Zui (Illustrated Machinery) ត្រូវបានបោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ 1796។[35] នៅឆ្នាំ 1898 Nikola Tesla បានបង្ហាញ "teleautomaton" របស់គាត់ដែលជាគំរូដើមនៃទូកដែលគ្រប់គ្រងពីចម្ងាយនៅឯ Madison Square Garden ជា "automaton ដែលបានចាកចេញទៅដោយខ្លួនវាផ្ទាល់នឹងធ្វើសកម្មភាពហាក់ដូចជាមានហេតុផលនិងដោយគ្មានការគ្រប់គ្រងដោយចេតនាពីខាងក្រៅ" ។ គាត់បានការពារការច្នៃប្រឌិតរបស់គាត់ប្រឆាំងនឹងអ្នកយកព័ត៌មានរិះគន់ដោយលើកហេតុផលថាវាមិនមែនជា "ឧបករណ៍បំផ្ទុះឥតខ្សែ" ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ "ការប្រណាំងមនុស្សយន្តដំបូងបង្អស់ បុរសមេកានិច ដែលនឹងធ្វើការងារដ៏លំបាករបស់មនុស្សជាតិ។" '''Modern history''' ឆ្នាំ 1900 ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1900 L. Frank Baum បានណែនាំបច្ចេកវិទ្យាសហសម័យទៅក្នុងសៀវភៅកុមារនៅក្នុងស៊េរី Oz ។ នៅក្នុងរឿង The Wonderful Wizard of Oz (1900) Baum បានប្រាប់រឿងរ៉ាវរបស់ Cyborg Tin Woodman ដែលជាជាងកាត់ឈើរបស់មនុស្សដែលមានដៃជើង ក្បាល និងរាងកាយរបស់គាត់ត្រូវបានជំនួសដោយជាងដែក បន្ទាប់ពីពូថៅដ៏អាក្រក់របស់គាត់បានកាត់ពួកគេ។ នៅក្នុង Ozma of Oz (1907) Baum ពិពណ៌នាអំពីបុរសធ្វើនាឡិកាស្ពាន់ Tik-Tok ដែលត្រូវរបួសជាបន្តបន្ទាប់ ហើយរត់ចុះក្រោមក្នុងពេលមិនសមរម្យ។[38] នៅឆ្នាំ 1903 វិស្វករជនជាតិអេស្ប៉ាញ Leonardo Torres Quevedo បានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងវិទ្យុដែលហៅថា "Telekino" នៅបណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រប៉ារីស។[39] វា​ត្រូវ​បាន​គេ​បម្រុង​ទុក​ជា​វិធី​មួយ​ក្នុង​ការ​សាក​ល្បង​ការ​រចនា​របស់​គាត់​ផ្ទាល់​ដោយ​មិន​ប្រថុយ​នឹង​ជីវិត​មនុស្ស។ មិនដូចវិធីសាស្រ្តផ្សេងទៀតដែលអនុវត្តសកម្មភាព 'បើក/បិទ' Torres បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្រាប់គ្រប់គ្រងឧបករណ៍មេកានិច ឬអគ្គិសនីដែលមានស្ថានភាពប្រតិបត្តិការខុសៗគ្នា។[40] ឧបករណ៍បញ្ជូនមានសមត្ថភាពក្នុងការផ្ញើក្រុមគ្រួសារនៃពាក្យកូដផ្សេងគ្នាដោយមធ្យោបាយនៃសញ្ញាតេឡេក្រាមប្រព័ន្ធគោលពីរ ហើយអ្នកទទួលអាចកំណត់ស្ថានភាពប្រតិបត្តិការផ្សេងគ្នានៅក្នុងឧបករណ៍ដែលកំពុងប្រើ អាស្រ័យលើពាក្យកូដ។ Telekino អាចប្រតិបត្តិពាក្យបញ្ជាចំនួន 19 ផ្សេងគ្នា។ នៅឆ្នាំ 1905 Torres បានជ្រើសរើសធ្វើតេស្ដតេឡេគីណូដំបូងនៅក្នុងយានជំនិះកង់បីអគ្គិសនី។[41] នៅឆ្នាំ 1906 នៅក្នុងវត្តមានរបស់ទស្សនិកជនដែលរួមមានស្តេចនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ Torres បានបង្ហាញការច្នៃប្រឌិតនៅក្នុងកំពង់ផែ Bilbao ដោយដឹកនាំទូកពីច្រាំងជាមួយនឹងមនុស្សនៅលើយន្តហោះ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងនៅចម្ងាយជាង 2 គីឡូម៉ែត្រ។[42] ឆ្នាំ 1910 នៅឆ្នាំ 1912 លោក Leonardo Torres Quevedo បានសាងសង់ម៉ាស៊ីនស្វយ័តដំបូងគេដែលមានសមត្ថភាពលេងអុក។ ផ្ទុយទៅនឹង The Turk and Ajeeb ដែលដំណើរការដោយមនុស្ស El Ajedrecista (The Chessplayer) មានស្វ័យប្រវត្តិកម្មរួមបញ្ចូលគ្នាពិតប្រាកដដែលបង្កើតឡើងដើម្បីលេងអុកដោយគ្មានការណែនាំពីមនុស្ស។ វាបានលេងតែល្បែងចុងក្រោយជាមួយនឹងបំណែកអុកបីប៉ុណ្ណោះ ផ្លាស់ទីស្តេចស និង rook ដោយស្វ័យប្រវត្តិដើម្បីពិនិត្យមើលមិត្តរួមស្តេចខ្មៅដែលផ្លាស់ទីដោយគូប្រជែងរបស់មនុស្ស។[43][44] នៅឆ្នាំ 1951 El Ajedrecista បានកម្ចាត់ Savielly Tartakower នៅ Paris Cybernetic Conference ដែលជាចៅហ្វាយនាយដំបូងគេដែលត្រូវបានកម្ចាត់ដោយម៉ាស៊ីន។[45] នៅក្នុងក្រដាស Essays on Automatics ឆ្នាំ 1914 របស់គាត់ Torres បានស្នើម៉ាស៊ីនដែលបង្កើត "ការវិនិច្ឆ័យ" ដោយប្រើឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាដែលចាប់យកព័ត៌មានពីខាងក្រៅ ផ្នែកដែលគ្រប់គ្រងពិភពលោកខាងក្រៅដូចជាអាវុធ ប្រភពថាមពលដូចជាថ្ម និងសម្ពាធខ្យល់ ហើយសំខាន់បំផុតគឺចាប់យកព័ត៌មាន និងព័ត៌មានអតីតកាល។ វាត្រូវបានគេកំណត់ថាជាសារពាង្គកាយដែលអាចគ្រប់គ្រងប្រតិកម្មក្នុងការឆ្លើយតបទៅនឹងព័ត៌មានខាងក្រៅ និងសម្របខ្លួនទៅនឹងការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងបរិយាកាសដើម្បីផ្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយារបស់វា។[46][47][48][49] ឆ្នាំ 1920 ពាក្យ "មនុស្សយន្ត" ត្រូវបានគេប្រើជាលើកដំបូងនៅក្នុងការលេងដែលបានបោះពុម្ពដោយ Czech Karel Čapek ក្នុងឆ្នាំ 1920. R.U.R. (Rossum's Universal Robots) គឺជាការតិះដៀល មនុស្សយន្តត្រូវបានផលិតឡើងជាជីវសាស្រ្ត ដែលអនុវត្តការងារដោយដៃដែលមិនសប្បាយចិត្តទាំងអស់។[50] យោងទៅតាម Čapek ពាក្យនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបងប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ Josef មកពីពាក្យ Czech robota 'corvée' ឬនៅក្នុងភាសាស្លូវ៉ាគី 'work' ឬ 'labor'។[51] (Karel Čapek កំពុងធ្វើការលើការលេងរបស់គាត់កំឡុងពេលស្នាក់នៅក្នុង Trenčianske Teplice ក្នុងប្រទេសស្លូវ៉ាគី ជាកន្លែងដែលឪពុករបស់គាត់ធ្វើការជាវេជ្ជបណ្ឌិត។) ការលេង R.U.R បានជំនួសការប្រើប្រាស់ដ៏ពេញនិយមនៃពាក្យ "automaton" ។ សាជីវកម្មអគ្គិសនី Westinghouse បានសាងសង់ Televox ក្នុងឆ្នាំ 1926 ។ វាជាការកាត់ក្រដាសកាតុងធ្វើកេសភ្ជាប់ទៅនឹងឧបករណ៍ផ្សេងៗដែលអ្នកប្រើប្រាស់អាចបើក និងបិទបាន។[53] នៅឆ្នាំ 1927 Metropolis របស់ Fritz Lang ត្រូវបានដោះលែង។ The Maschinenmensch ("machine-human") ដែលជាមនុស្សយន្ត gynoid humanoid ដែលត្រូវបានគេហៅថា "Parody", "Futura", "Robotrix" ឬ "Maria impersonator" (សម្តែងដោយតារាសម្តែងអាឡឺម៉ង់ Brigitte Helm) គឺជាមនុស្សយន្តដំបូងគេដែលត្រូវបានបង្ហាញនៅលើខ្សែភាពយន្ត។[54] មនុស្សយន្តជប៉ុនដ៏ល្បីល្បាញបំផុតត្រូវបានបង្ហាញជាសាធារណៈនៅឆ្នាំ 1927 ។ Gakutensoku ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានតួនាទីការទូត។ ត្រូវបានធ្វើសកម្មភាពដោយខ្យល់ដែលបានបង្ហាប់ វាអាចសរសេរបានយ៉ាងរលូន និងលើកត្របកភ្នែករបស់វា។[19] មនុស្សយន្តជាច្រើនត្រូវបានសាងសង់នៅមុនថ្ងៃរះនៃយន្តការ servomechanisms ដែលគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រ សម្រាប់គោលបំណងទំនាក់ទំនងសាធារណៈរបស់ក្រុមហ៊ុនធំៗ។ ទាំងនេះគឺជាម៉ាស៊ីនសំខាន់ៗដែលអាចធ្វើស្តង់មួយចំនួនដូចជា automata នៃសតវត្សទី 18 ជាដើម។ នៅឆ្នាំ 1928 មនុស្សយន្តមួយក្នុងចំណោមមនុស្សយន្តដំបូងគេត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅឯការតាំងពិព័រណ៍ប្រចាំឆ្នាំនៃសមាគមវិស្វករគំរូនៅទីក្រុងឡុងដ៍។ បង្កើតឡើងដោយ W. H. Richards មនុស្សយន្តដែលមានឈ្មោះថា Eric មានឈុតពាសដែកអាលុយមីញ៉ូម ដែលមានអេឡិចត្រូម៉ាញេទិចចំនួន 11 និងម៉ូទ័រមួយដំណើរការដោយប្រភពថាមពល 12 វ៉ុល។ មនុស្សយន្តនេះអាចរំកិលដៃ និងក្បាលរបស់វា ហើយអាចបញ្ជាដោយការបញ្ជាពីចម្ងាយ ឬការបញ្ជាដោយសំឡេង។[55] ឆ្នាំ 1930 ការរចនាដំបូងបំផុតនៃមនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ឧបាយកលទាំងនេះមានសន្លាក់ដែលយកគំរូតាម kinetics ស្មា-ដៃ-កដៃរបស់មនុស្ស ដើម្បីចម្លងចលនារបស់មនុស្សដូចជា ទាញ រុញ សង្កត់ និងលើក។ ចលនាអាចត្រូវបានគ្រប់គ្រងតាមរយៈកាមេរ៉ា និងប្តូរកម្មវិធី។ នៅឆ្នាំ 1938 Willard V. Pollard បានដាក់ពាក្យសុំប៉ាតង់ដំបូងសម្រាប់ដៃបែបនេះ "ឧបករណ៍គ្រប់គ្រងទីតាំង" ជាមួយនឹងឧបករណ៍បញ្ជាអេឡិចត្រូនិច ស៊ីឡាំងខ្យល់ និងម៉ូទ័រដែលផ្តល់ថាមពលដល់អ័ក្សចំនួនប្រាំមួយនៃចលនា។ ប៉ុន្តែអង្គចងចាំស្គរធំបានធ្វើឱ្យការសរសេរកម្មវិធីប្រើប្រាស់ពេលវេលា និងពិបាក។[56] នៅឆ្នាំ 1939 មនុស្សយន្តដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា Elektro បានបង្ហាញខ្លួននៅឯពិព័រណ៍ពិភពលោក។[57][58] កម្ពស់ 7 ហ្វីត (2.1 ម៉ែត្រ) និងមានទម្ងន់ 265 ផោន (120 គីឡូក្រាម) វាអាចដើរដោយការបញ្ជាដោយសំឡេង និយាយបានប្រហែល 700 ពាក្យ (ដោយប្រើម៉ាស៊ីនថតសំឡេង 78 rpm) ជក់បារី ផ្លុំប៉េងប៉ោង និងផ្លាស់ទីក្បាល និងដៃរបស់វា។ តួខ្លួនមានកាម៉េរាដែក និងគ្រោងម៉ូទ័រដែលគ្របដោយស្បែកអាលុយមីញ៉ូម។[59] នៅឆ្នាំ 1939 Konrad Zuse បានសាងសង់កុំព្យូទ័រអេឡិចត្រូនិចដំបូងគេបង្អស់ដែលអាចបង្កើតកម្មវិធីបាន ដោយចាក់គ្រឹះសម្រាប់ការសាងសង់ម៉ាស៊ីនមនុស្ស ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមនុស្សយន្ត។ ការអនុវត្តជាក់ស្តែងនៃតក្កវិជ្ជាគោលពីរចំពោះកុងតាក់អគ្គិសនីត្រូវបានបង្ហាញដោយ Claude Shannon ប៉ុន្តែម៉ាស៊ីនគិតលេខរបស់គាត់មិនអាចសរសេរកម្មវិធីបានទេ។[61] ឆ្នាំ 1940 នៅឆ្នាំ 1941 និង 1942 លោក Isaac Asimov បានបង្កើតច្បាប់ចំនួនបីនៃមនុស្សយន្ត ហើយនៅក្នុងដំណើរការនេះបានបង្កើតពាក្យ "មនុស្សយន្ត" ។ លោក​បាន​ព្យាករ​ពី​ការ​កើន​ឡើង​នៃ​កុំព្យូទ័រ ម៉ាស៊ីន​ដំណើរការ​ពាក្យ​ឌីជីថល ការ​ស្គាល់​សំឡេង និង​ការ​បកប្រែ​ដោយ​ម៉ាស៊ីន។ ក្រោយមកគាត់ត្រូវបានផ្តល់កិត្តិយសដោយ Ted Nelson ដែលជាអ្នកបង្កើត hypertext ។[18] Julian Bigelow នៅវិទ្យាស្ថាន Princeton សម្រាប់ការសិក្សាកម្រិតខ្ពស់ (ពីឆ្វេងទៅស្តាំ៖ Bigelow, Herman Goldstine, J. Robert Oppenheimer និង John von Neumann) នៅឆ្នាំ 1943 Arturo Rosenblueth, Norbert Wiener និង Julian Bigelow បានយកប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាលរបស់មនុស្សជាគំរូគ្រប់គ្រងសម្រាប់ប្រព័ន្ធអាវុធស្វ័យប្រវត្តិ។ ក្នុងការធ្វើដូច្នេះ ពួកគេបានត្រួសត្រាយផ្លូវ cybernetics (ភាសាក្រិចសម្រាប់ steersman) និងបានយកគំរូតាមដំណើរការទិន្នន័យ តាមការសន្មត់ថាសត្វមួយបន្តទំនាក់ទំនងបទពិសោធន៍នៃអារម្មណ៍របស់វាទៅកាន់ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាលរបស់វាជាការឆ្លើយតបដោយស្វ័យប្រវត្តិ និងដោយមិនស្ម័គ្រចិត្ត ដូច្នេះហើយអាចគ្រប់គ្រងដំណើរការដូចជាការដកដង្ហើម ឈាមរត់ និងការរំលាយអាហារ។[62] បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ នៅក្នុងសន្និសិទឆ្នាំ 1946 ស្តីពី cybernetics លោក Warren McCulloch បានប្រមូលផ្តុំក្រុមគណិតវិទូ វិស្វករកុំព្យូទ័រ សរីរវិទ្យា និងចិត្តវិទូ ដើម្បីធ្វើការលើប្រតិបត្តិការម៉ាស៊ីនដោយប្រើប្រព័ន្ធជីវសាស្រ្តជាចំណុចចាប់ផ្តើម។ បន្ទាប់ពីការបោះពុម្ភសៀវភៅរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1948 គំនិតរបស់ Wiener ដែលថាប្រព័ន្ធគ្មានជីវិតអាចក្លែងធ្វើប្រព័ន្ធជីវសាស្រ្ត និងសង្គម តាមរយៈការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាបាននាំឱ្យមានការបន្សាំនៃទ្រឹស្ដី cybernetic ចូលទៅក្នុងម៉ាស៊ីនឧស្សាហកម្ម។ ប៉ុន្តែឧបករណ៍បញ្ជា servo បានបង្ហាញថាមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការសម្រេចបាននូវកម្រិតដែលចង់បាននៃស្វ័យប្រវត្តិកម្ម។[63] មនុស្សយន្តស្វយ័តអេឡិចត្រូនិចដំបូងគេដែលមានអាកប្បកិរិយាស្មុគស្មាញត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ William Grey Walter នៃវិទ្យាស្ថានសរសៃប្រសាទ Burden នៅទីក្រុង Bristol ប្រទេសអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ 1948 និង 1949 ។ គាត់ចង់បង្ហាញថាទំនាក់ទំនងដ៏សម្បូរបែបរវាងកោសិកាខួរក្បាលមួយចំនួនតូចអាចបង្កឱ្យមានអាកប្បកិរិយាស្មុគស្មាញ - សំខាន់គឺអាថ៌កំបាំងនៃរបៀបដែលខួរក្បាលធ្វើការ។ មនុស្សយន្តដំបូងរបស់គាត់ដែលមានឈ្មោះថា Elmer និង Elsie ត្រូវបានសាងសង់នៅចន្លោះឆ្នាំ 1948 និង 1949 ហើយជារឿយៗត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា "សត្វអណ្តើក" ដោយសារតែរូបរាង និងល្បឿននៃចលនាយឺត។ មនុស្សយន្តអណ្តើកកង់បីមានសមត្ថភាព phototaxis ដោយពួកគេអាចស្វែងរកផ្លូវទៅកាន់ស្ថានីយបញ្ចូលថ្ម នៅពេលដែលពួកគេអស់ថាមពលថ្ម។[ត្រូវការការដកស្រង់] លោក Walter បានសង្កត់ធ្ងន់លើសារៈសំខាន់នៃការប្រើប្រាស់អេឡិចត្រូនិច analogue សុទ្ធសាធ ដើម្បីក្លែងធ្វើដំណើរការខួរក្បាល នៅពេលដែលសហសម័យរបស់គាត់ដូចជា Alan Turing និង John von Neumann ទាំងអស់កំពុងងាកទៅរកទិដ្ឋភាពនៃដំណើរការផ្លូវចិត្តទាក់ទងនឹងការគណនាឌីជីថល។ ការងាររបស់ Walter បានបំផុសគំនិតអ្នកស្រាវជ្រាវមនុស្សយន្តជំនាន់ក្រោយៗដូចជា Rodney Brooks, Hans Moravec និង Mark Tilden ។ ការចាប់កំណើតសម័យទំនើបនៃ "អណ្តើក" របស់ Walter អាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទម្រង់នៃ BEAM មនុស្សយន្ត។[64] នៅឆ្នាំ 1949 លោក Tony Sale បានបង្កើតមនុស្សយន្តសាមញ្ញ 6 ហ្វីត (1.8 ម៉ែត្រ) ដែលគាត់បានដាក់ឈ្មោះថា George ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងពីដែកសំណល់អេតចាយពីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក Wellington ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានរក្សាទុកនៅឆ្ងាយក្នុងទ្រុងរបស់អ្នកបង្កើតរបស់វា មនុស្សយន្តនេះត្រូវបានស្ដារឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ 2010 ហើយត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងវគ្គមួយនៃពិភពលោកនៃការច្នៃប្រឌិតរបស់ Wallace & Gromit ។ បន្ទាប់ពីការធ្វើឱ្យសកម្មឡើងវិញ លោក Tony Sale បានបរិច្ចាគលោក George ទៅកាន់សារមន្ទីរជាតិនៃកុំព្យូទ័រ ដែលជាកន្លែងដាក់តាំងបង្ហាញជាសាធារណៈ។ ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្ម Unimate Puma 500 និង Puma 560 ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦ នៅឆ្នាំ 1951 Walter បានបោះពុម្ភក្រដាស A Machine that learn ដោយចងក្រងជាឯកសារអំពីរបៀបដែលមនុស្សយន្តមេកានិចកម្រិតខ្ពស់របស់គាត់បានដើរតួជាភ្នាក់ងារឆ្លាតវៃ ដោយបង្ហាញពីការរៀនឆ្លុះបញ្ចាំងតាមលក្ខខណ្ឌ។[18] Unimate ដែលជាមនុស្សយន្តដែលដំណើរការដោយឌីជីថលដំបូងគេ និងអាចសរសេរកម្មវិធីបានត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ George Devol ក្នុងឆ្នាំ 1950 ហើយ "តំណាងឱ្យគ្រឹះនៃឧស្សាហកម្មមនុស្សយន្តទំនើប។" នៅប្រទេសជប៉ុន មនុស្សយន្តបានក្លាយជាតួអង្គសៀវភៅកំប្លែងដ៏ពេញនិយម។ មនុស្សយន្តបានក្លាយជារូបតំណាងវប្បធម៌ ហើយរដ្ឋាភិបាលជប៉ុនត្រូវបានជំរុញឱ្យផ្តល់មូលនិធិដល់ការស្រាវជ្រាវលើមនុស្សយន្ត។ ក្នុងចំណោមតួអង្គដែលលេចធ្លោជាងគេគឺ Astro Boy ដែលត្រូវបានបង្រៀនពីអារម្មណ៍របស់មនុស្សដូចជា ស្នេហា ភាពក្លាហាន និងការសង្ស័យខ្លួនឯង។ តាមវប្បធម៌ មនុស្សយន្តនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជំនួយការសម្រាប់សមភាគីមនុស្សរបស់ពួកគេ។[67] ការដាក់បញ្ចូលត្រង់ស៊ីស្ទ័រចូលទៅក្នុងកុំព្យូទ័រនៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 បានកាត់បន្ថយទំហំរបស់វា និងបង្កើនប្រសិទ្ធភាពការងារ។ ដូច្នេះ ការគណនា និងការសរសេរកម្មវិធីអាចត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងកម្មវិធីជាច្រើន រួមទាំងស្វ័យប្រវត្តិកម្មផងដែរ។[68] នៅឆ្នាំ 1959 អ្នកស្រាវជ្រាវនៃវិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាម៉ាសាឈូសេត (MIT) បានបង្ហាញការផលិតដោយជំនួយពីកុំព្យូទ័រ។[69] ឆ្នាំ 1960 Devol បានលក់ Unimate ដំបូងទៅក្រុមហ៊ុន General Motors ក្នុងឆ្នាំ 1960 ហើយវាត្រូវបានដំឡើងនៅឆ្នាំ 1961 នៅក្នុងរោងចក្រមួយនៅ Ewing Township រដ្ឋ New Jersey ដើម្បីលើកលោហៈធាតុក្តៅចេញពីម៉ាស៊ីនកិនស្លាប់ ហើយដាក់វានៅក្នុងវត្ថុរាវត្រជាក់។[70][71] "ដោយគ្មានអ្នកគាំទ្រណាមួយឡើយ មនុស្សយន្តធ្វើការដំបូងគេរបស់ពិភពលោកបានចូលរួមក្នុងខ្សែដំឡើងនៅរោងចក្រ General Motors ក្នុងទីក្រុង Ewing ក្នុងរដូវផ្ការីកឆ្នាំ 1961... វាគឺជាផ្សិតដែលបិទដោយស្វ័យប្រវត្ត ដែលបានទម្លាក់ចំណុចទាញទ្វារក្តៅក្រហម និងគ្រឿងបន្លាស់រថយន្តផ្សេងទៀតចូលទៅក្នុងអាងទឹកត្រជាក់នៅលើខ្សែបន្ទាត់ដែលផ្លាស់ទីពួកវាទៅឱ្យកម្មករសម្រាប់កាត់ និងផ្លុំ។" ប៉ាតង់របស់ Devol សម្រាប់ដៃមនុស្សយន្តដែលអាចសរសេរកម្មវិធីបានតាមប្រព័ន្ធឌីជីថលដំបូងគេតំណាងឱ្យគ្រឹះនៃឧស្សាហកម្មមនុស្សយន្តទំនើប។[72] Victor Scheinman នៅសារមន្ទីរ MIT ជាមួយនឹងមនុស្សយន្ត PUMA ក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ Rancho Arm ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាដៃមនុស្សយន្ត ដើម្បីជួយអ្នកជំងឺពិការនៅមន្ទីរពេទ្យ Rancho Los Amigos ក្នុងទីក្រុង Downey រដ្ឋ California។ ដៃដែលគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រនេះត្រូវបានទិញដោយសាកលវិទ្យាល័យស្ទែនហ្វដក្នុងឆ្នាំ 1963។ ក្នុងឆ្នាំ 1967 មនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មដំបូងគេត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ប្រកបដោយផលិតភាពនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។ មនុស្សយន្ត Versatran ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមហ៊ុន American Machine and Foundry ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ការរចនារ៉ូបូតធារាសាស្ត្រដោយ Unimation ត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការដោយក្រុមហ៊ុន Kawasaki Heavy Industries។[74] Marvin Minsky បានបង្កើត Tentacle Arm នៅឆ្នាំ 1968 ។ ដៃត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រ ហើយសន្លាក់ទាំង 12 របស់វាត្រូវបានដំណើរការដោយធារាសាស្ត្រ។ នៅឆ្នាំ 1969 និស្សិតផ្នែកវិស្វកម្មមេកានិក Victor Scheinman បានបង្កើត Stanford Arm ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាដៃមនុស្សយន្តដែលគ្រប់គ្រងដោយកុំព្យូទ័រអេឡិចត្រូនិចដំបូងគេ ដោយសារតែការណែនាំរបស់ Unimate ត្រូវបានរក្សាទុកនៅលើស្គរម៉ាញេទិក។[73] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 សង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាកន្លែងសាកល្បងសម្រាប់បច្ចេកវិទ្យាបញ្ជាដោយស្វ័យប្រវត្តិ និងបណ្តាញឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា។[75] នៅឆ្នាំ 1966 បន្ទាត់ McNamara ត្រូវបានស្នើឡើងក្នុងគោលបំណងតម្រូវឱ្យស្ទើរតែគ្មានកម្លាំងដី។ បណ្តាញឧបករណ៍ចាប់សញ្ញានៃការរញ្ជួយដី និងឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាសូរស័ព្ទ ការចាប់យករូបភាព និងការជីកយករ៉ែដីដែលបង្កឡើងដោយឧបករណ៍ចាប់សញ្ញានេះ ត្រូវបានអនុវត្តតែផ្នែកខ្លះប៉ុណ្ណោះ ដោយសារតម្លៃខ្ពស់ ។[76] មនុស្សយន្តចល័តដំបូងគេដែលមានសមត្ថភាពវែកញែកអំពីបរិស្ថានជុំវិញរបស់វា Shakey ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ 1970 ដោយវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ Stanford (ឥឡូវនេះ SRI International)។ Shakey បានរួមបញ្ចូលគ្នានូវការបញ្ចូលឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាជាច្រើន រួមទាំងកាមេរ៉ាទូរទស្សន៍ ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាជួរឡាស៊ែរ និង "ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញារលាក់" ដើម្បីរុករក។[73] ឆ្នាំ 1970 គ្រាប់បែក GBU-10 Paveway II ដែលជាគ្រាប់បែកដឹកនាំដោយឡាស៊ែររបស់អាមេរិក ដោយផ្អែកលើគ្រាប់បែកគោលបំណងទូទៅ Mk 84 ប៉ុន្តែមានឧបករណ៍ស្វែងរកឡាស៊ែរ និងស្លាបសម្រាប់ការណែនាំ។ ណែនាំក្នុងសេវាកម្ម គ.ឆ្នាំ ១៩៧៦។ នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 គ្រាប់រំសេវ និងអាវុធឆ្លាតវៃត្រូវបានបង្កើតឡើង។ អាវុធក្លាយជាមនុស្សយន្តដោយអនុវត្តការណែនាំស្ថានីយ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្រ្គាមវៀតណាម គ្រាប់បែកដែលដឹកនាំដោយឡាស៊ែរដំបូងត្រូវបានគេដាក់ពង្រាយ ដែលអាចស្វែងរកគោលដៅរបស់ពួកគេដោយធ្វើតាមកាំរស្មីឡាស៊ែរដែលត្រូវបានចង្អុលទៅគោលដៅ។ ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ 1972 គ្រាប់បែកដែលដឹកនាំដោយឡាស៊ែរ Linebacker បានបង្ហាញប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែនៅតែពឹងផ្អែកខ្លាំងទៅលើប្រតិបត្តិកររបស់មនុស្ស។ អាវុធបាញ់និងបំភ្លេចក៏ត្រូវបានដាក់ពង្រាយជាលើកដំបូងនៅក្នុងសង្រ្គាមវៀតណាមបិទ ដែលនៅពេលដែលបានចាប់ផ្តើមមិនតម្រូវឱ្យមានការយកចិត្តទុកដាក់ ឬសកម្មភាពបន្ថែមទៀតពីប្រតិបត្តិករ។[76] ការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សយន្តមនុស្សយន្តត្រូវបានរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមនុស្សយន្តជប៉ុនក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ។ សាកលវិទ្យាល័យ Waseda បានផ្តួចផ្តើមគម្រោង WABOT ក្នុងឆ្នាំ 1967 ហើយនៅឆ្នាំ 1972 បានបញ្ចប់ WABOT-1 ដែលជាមនុស្សយន្តឆ្លាតវៃពេញលេញដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។[78] ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងអវយវៈរបស់វាបានអនុញ្ញាតឱ្យវាដើរជាមួយនឹងអវយវៈក្រោម ហើយអាចក្តាប់ និងដឹកជញ្ជូនវត្ថុដោយដៃ ដោយប្រើឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា tactile ។ ប្រព័ន្ធចក្ខុវិស័យរបស់វាបានអនុញ្ញាតឱ្យវាវាស់ចម្ងាយ និងទិសដៅទៅកាន់វត្ថុដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ទទួលខាងក្រៅ ភ្នែកសិប្បនិម្មិត និងត្រចៀក។ ហើយ​ប្រព័ន្ធ​សន្ទនា​របស់​វា​បាន​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​វា​ប្រាស្រ័យ​ទាក់ទង​ជាមួយ​មនុស្ស​ម្នាក់​ជា​ភាសា​ជប៉ុន​ជាមួយនឹង​មាត់​សិប្បនិម្មិត​។ វាបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Android ដំបូង។[79][80] Freddy និង Freddy II គឺជាមនុស្សយន្តដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅសាកលវិទ្យាល័យ Edinburgh School of Informatics ដោយ Pat Ambler, Robin Popplestone, Austin Tate និង Donald Mitchie ហើយមានសមត្ថភាពប្រមូលផ្តុំប្លុកឈើក្នុងរយៈពេលជាច្រើនម៉ោង។ ក្រុមហ៊ុនដែលមានមូលដ្ឋាននៅអាឡឺម៉ង់ KUKA បានបង្កើតមនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មដំបូងគេរបស់ពិភពលោកជាមួយនឹងអ័ក្សជំរុញដោយមេកានិចចំនួនប្រាំមួយ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា FAMULUS ។ នៅឆ្នាំ 1974 លោក Michael J. Freeman បានបង្កើត Leachim ដែលជាគ្រូបង្រៀនមនុស្សយន្តដែលត្រូវបានកម្មវិធីជាមួយនឹងកម្មវិធីសិក្សាក្នុងថ្នាក់ ក៏ដូចជាព័ត៌មានអំពីជីវប្រវត្តិមួយចំនួនអំពីសិស្សចំនួន 40 នាក់ ដែល Leachim ត្រូវបានកម្មវិធីដើម្បីបង្រៀន។[83] Leachim មានសមត្ថភាពក្នុងការសំយោគការនិយាយរបស់មនុស្ស។[84] Leachim ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​តេស្ដ​នៅ​ក្នុង​ថ្នាក់​ទី​បួន​ក្នុង​សង្កាត់ Bronx នៃ​ទីក្រុង New York ។ ក្នុងឆ្នាំ 1974 លោក David Silver បានរចនា The Silver Arm ដែលមានសមត្ថភាពធ្វើចលនាល្អ ចម្លងដៃមនុស្ស។ មតិកែលម្អត្រូវបានផ្តល់ដោយឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាប៉ះ និងសម្ពាធ និងវិភាគដោយកុំព្យូទ័រ។[73] SCARA, Selective Compliance Assembly Robot Arm, ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1978 ជាដៃមនុស្សយន្ត 4-axis ដ៏មានប្រសិទ្ធភាព។ ប្រើបានល្អបំផុតសម្រាប់ការរើសគ្រឿងបន្លាស់ និងដាក់វានៅទីតាំងផ្សេងទៀត SCARA ត្រូវបានណែនាំទៅខ្សែដំឡើងនៅឆ្នាំ 1981។[86] រទេះ Stanford បានឆ្លងកាត់បន្ទប់ដែលពេញដោយកៅអីនៅឆ្នាំ 1979 ដោយជោគជ័យ។ វាពឹងផ្អែកជាចម្បងលើចក្ខុវិស័យស្តេរ៉េអូ ដើម្បីរុករក និងកំណត់ចម្ងាយ។[73] វិទ្យាស្ថានមនុស្សយន្តនៅសកលវិទ្យាល័យ Carnegie Mellon ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1979 ដោយ Raj Reddy។ ឆ្នាំ 1980 មនុស្សយន្ត KUKA IR 160/60 ពីឆ្នាំ ១៩៨៣ ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សយន្តសហការគ្នា (cobots) ធ្វើអន្តរកម្មដោយផ្ទាល់ជាមួយមនុស្សនៅក្នុងតំបន់ធ្វើការរួមគ្នា។[88] តាកែវ កាណាដេ បានបង្កើត "ដៃចង្កូតផ្ទាល់" លើកដំបូងនៅឆ្នាំ 1981 ។ ម៉ូទ័រដៃដំបូងរបស់វាត្រូវបានដាក់នៅក្នុងមនុស្សយន្តដោយខ្លួនវាផ្ទាល់ បំបាត់ការបញ្ជូនវែង។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៤ Wabot-2 ត្រូវបានបង្ហាញ។ មានសមត្ថភាពលេងសរីរាង្គ Wabot-2 មានម្រាមដៃចំនួន 10 និងជើងពីរ។ Wabot-2 អាចអានពិន្ទុតន្ត្រី និងអមដំណើរមនុស្សម្នាក់។ នៅឆ្នាំ 1986 ក្រុមហ៊ុន Honda បានចាប់ផ្តើមកម្មវិធីស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍមនុស្សយន្តរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតមនុស្សយន្តដែលមានសមត្ថភាពធ្វើអន្តរកម្មជាមួយមនុស្សដោយជោគជ័យ។[91] មនុស្សយន្ត hexapodal ដែលមានឈ្មោះថា Genghis ត្រូវបានបង្ហាញដោយ MIT ក្នុងឆ្នាំ 1989 ។ Genghis មានភាពល្បីល្បាញដោយសារត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងមានតម្លៃថោកដោយសារតែវិធីសាស្រ្តសាងសង់។ Genghis បានប្រើ microprocessor ចំនួន 4, ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា 22 និង servo motors ចំនួន 12 ។ Rodney Brooks និង Anita M. Flynn បានបោះពុម្ភផ្សាយ "លឿន ថោក និងគ្មានការគ្រប់គ្រង៖ ការលុកលុយមនុស្សយន្តនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ"។ ក្រដាសនេះបានតស៊ូមតិក្នុងការបង្កើតមនុស្សយន្តតូចៗដែលមានតម្លៃថោកជាងក្នុងចំនួនកាន់តែច្រើនដើម្បីបង្កើនពេលវេលាផលិត និងកាត់បន្ថយភាពលំបាកក្នុងការបាញ់បង្ហោះមនុស្សយន្តទៅកាន់លំហ។[93 ឆ្នាំ 1990 នៅឆ្នាំ 1994 ឧបករណ៍វះកាត់ជំនួយដោយមនុស្សយន្តដែលទទួលបានជោគជ័យបំផុតត្រូវបានសម្អាតដោយ FDA ។ Cyberknife ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ John R. Adler ហើយប្រព័ន្ធដំបូងត្រូវបានដំឡើងនៅសាកលវិទ្យាល័យ Stanford ក្នុងឆ្នាំ 1991។ ប្រព័ន្ធវះកាត់វិទ្យុសកម្មនេះរួមបញ្ចូលគ្នានូវការវះកាត់តាមរូបភាពជាមួយនឹងទីតាំងមនុស្សយន្ត។ ឥឡូវនេះ Cyberknife ត្រូវបានដាក់ពង្រាយដើម្បីព្យាបាលអ្នកជំងឺដែលមានដុំសាច់ខួរក្បាល ឬឆ្អឹងខ្នង។ ម៉ាស៊ីនថតកាំរស្មីអ៊ិចតាមដានការផ្លាស់ទីលំនៅ និងទូទាត់សងសម្រាប់ចលនាដែលបណ្តាលមកពីការដកដង្ហើម។[94] រ៉ូបូតជីវម៉ាទិក RoboTuna ត្រូវបានសាងសង់ដោយនិស្សិតបណ្ឌិត David Barrett នៅវិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យា Massachusetts ក្នុងឆ្នាំ 1996 ដើម្បីសិក្សាពីរបៀបដែលត្រីហែលក្នុងទឹក។ RoboTuna ត្រូវ​បាន​រចនា​ឡើង​ដើម្បី​ហែល​ទឹក និង​ស្រដៀង​នឹង​ត្រីធូណា​ព្រុយ​ខៀវ។[95] កុំព្យូទ័រ Deep Blue របស់ IBM បានយកឈ្នះជើងឯកអុកពិភពលោក Garry Kasparov ក្នុងឆ្នាំ 1997 ។ មនុស្សយន្ត P2 របស់ក្រុមហ៊ុន Honda ត្រូវបានបង្ហាញជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ 1996 ។ ការឈរសម្រាប់ "គំរូគំរូ 2" P2 គឺជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សជាតិរបស់ហុងដា។ កម្ពស់ជាង 6 ហ្វីត (1.8 ម៉ែត្រ) P2 គឺតូចជាងអ្នកកាន់តំណែងមុនរបស់វា ហើយមើលទៅដូចជាមនុស្សច្រើនជាងនៅក្នុងចលនារបស់វា។[96] រំពឹងថានឹងដំណើរការត្រឹមតែប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ Sojourner rover ទីបំផុតបានបិទបន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការរយៈពេល 83 ថ្ងៃក្នុងឆ្នាំ 1997 ។ មនុស្សយន្តតូចមួយនេះ (ត្រឹមតែ 23 ផោន ឬ 10.5 គីឡូក្រាម) បានធ្វើប្រតិបត្តិការពាក់កណ្តាលស្វយ័តលើផ្ទៃភពអង្គារដែលជាផ្នែកមួយនៃបេសកកម្ម Mars Pathfinder ។ បំពាក់ដោយកម្មវិធីបញ្ចៀសឧបសគ្គ Sojourner មានសមត្ថភាពរៀបចំផែនការ និងរុករកផ្លូវដើម្បីសិក្សាលើផ្ទៃភពផែនដី។ សមត្ថភាពរបស់ Sojourner ក្នុងការរុករកជាមួយនឹងទិន្នន័យតិចតួចអំពីបរិស្ថានរបស់វា និងជុំវិញដែលនៅជិតនោះបានអនុញ្ញាតឱ្យវាប្រតិកម្មទៅនឹងព្រឹត្តិការណ៍ និងវត្ថុដែលមិនបានគ្រោងទុក។[97] មនុស្សយន្ត P3 ត្រូវបានបង្ហាញដោយក្រុមហ៊ុន Honda ក្នុងឆ្នាំ 1998 ដែលជាផ្នែកមួយនៃគម្រោងមនុស្សយន្តដែលកំពុងបន្តរបស់ក្រុមហ៊ុន។[98] នៅឆ្នាំ 1999 ក្រុមហ៊ុន Sony បានណែនាំ AIBO ដែលជាឆ្កែមនុស្សយន្តដែលមានសមត្ថភាពធ្វើអន្តរកម្មជាមួយមនុស្ស។ ម៉ូដែលដំបូងដែលចេញនៅប្រទេសជប៉ុនបានលក់អស់ក្នុងរយៈពេល 20 នាទី។[99] ក្រុមហ៊ុន Honda បានបង្ហាញលទ្ធផលកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៃគម្រោងមនុស្សធម៌របស់ពួកគេក្នុងឆ្នាំ 2000 ដែលមានឈ្មោះថា ASIMO ។ ASIMO អាចរត់ ដើរ ប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយមនុស្ស ស្គាល់មុខ បរិស្ថាន សំលេង និងឥរិយាបថ និងធ្វើអន្តរកម្មជាមួយបរិស្ថានរបស់វា។[100] ក្រុមហ៊ុន Sony ក៏បានបង្ហាញ Sony Dream Robots របស់ខ្លួន ដែលជាមនុស្សយន្តតូចៗនៅក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍សម្រាប់ការកម្សាន្ត។[101] នៅខែតុលា ឆ្នាំ 2000 អង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានមនុស្សយន្តឧស្សាហកម្មចំនួន 742,500 នៅលើពិភពលោក ដែលក្នុងនោះជាងពាក់កណ្តាលត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។[31](បានកែ) ឆ្នាំ 2000 ម៉ាស៊ីនបូមធូលី Roomba ចតនៅស្ថានីយ៍មូលដ្ឋាន នៅខែមេសាឆ្នាំ 2001 យាន Canadarm2 ត្រូវបានបាញ់បង្ហោះទៅកាន់គន្លងតារាវិថី ហើយភ្ជាប់ទៅនឹងស្ថានីយអវកាសអន្តរជាតិ។ Canadarm2 គឺជាអាវុធដែលមានទំហំធំ និងមានសមត្ថភាពជាងមុនដែលប្រើដោយយានអវកាស ហើយត្រូវបានគេសរសើរថា "ឆ្លាតជាង"។[102] ផងដែរកាលពីខែមេសា យាន Unmanned Aerial Vehicle Global Hawk បានធ្វើការហោះហើរមិនឈប់ដោយស្វ័យភាពលើកដំបូងលើមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ពីមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស Edwards ក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា ទៅកាន់មូលដ្ឋាន RAAF Edinburgh នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអូស្ត្រាលី។ ការហោះហើរត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងរយៈពេល 22 ម៉ោង។[103] Roomba ដ៏ពេញនិយម ដែលជាម៉ាស៊ីនបូមធូលីមនុស្សយន្តត្រូវបានចេញផ្សាយជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 2002 ដោយក្រុមហ៊ុន iRobot ។ ក្នុងឆ្នាំ 2002 នៅក្នុងសៀវភៅ Designing Sociable Robots របស់នាង Cynthia Breazeal គឺជាមនុស្សដំបូងគេដែលស្វែងយល់ពីគំនិតរបស់មនុស្សយន្តដែលធ្វើត្រាប់តាមមនុស្ស ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយការស្រាវជ្រាវអំពីរបៀបដែលនៅពេលអនាគត ការបង្រៀនមនុស្សយន្តមនុស្សយន្តឱ្យបំពេញកិច្ចការថ្មីអាចមានលក្ខណៈសាមញ្ញដូចគ្រាន់តែបង្ហាញពួកគេ។[105] ពេញមួយដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 Breazeal កំពុងពិសោធជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូរសង្គមរវាងមនុស្ស និងមនុស្សយន្តដែលមានមនុស្សយន្ត។ ខណៈពេលដែលនាងបានបញ្ចប់ថ្នាក់បណ្ឌិតនៅ MIT នាងបានធ្វើការលើមនុស្សយន្តមនុស្សយន្ត Kismet, Leonard, Aida, Autom និង Huggable។[106] ការធ្វើបែបនេះ Breazeal បានរកឃើញថាបញ្ហាគឺថាមនុស្សយន្តជាញឹកញាប់ធ្វើអន្តរកម្មជាមួយវត្ថុប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមនុស្សទេ ហើយបានណែនាំថាមនុស្សយន្តអាចត្រូវបានប្រើដើម្បីទំនាក់ទំនងកាន់តែប្រសើរឡើងរវាងមនុស្ស។ ក្នុងឆ្នាំ 2005 សាកលវិទ្យាល័យ Cornell បានបង្ហាញប្រព័ន្ធមនុស្សយន្តនៃប្លុកម៉ូឌុលដែលមានសមត្ថភាពភ្ជាប់ និងផ្ដាច់ ដែលពិពណ៌នាថាជាមនុស្សយន្តដំបូងគេដែលមានសមត្ថភាពចម្លងដោយខ្លួនឯង ព្រោះវាមានសមត្ថភាពប្រមូលផ្តុំច្បាប់ចម្លងដោយខ្លួនឯងប្រសិនបើវាត្រូវបានដាក់នៅជិតប្លុកជាច្រើនទៀតដែលបង្កើតវា។[107] បាញ់បង្ហោះនៅឆ្នាំ 2003 នៅថ្ងៃទី 3 និង 24 ខែមករា យាន Mars Rovers Spirit and Opportunity បានចុះចតលើផ្ទៃភពអង្គារ។ មនុស្សយន្តទាំងពីរបានបើកឡានច្រើនដងច្រើនជាងចម្ងាយដែលរំពឹងទុកពីដំបូង ហើយ Opportunity នៅតែដំណើរការរហូតដល់ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2018 មុនពេលទំនាក់ទំនងត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារព្យុះធូលីដ៏ធំមួយ។[108] រថយន្តដែលបើកបរដោយខ្លួនឯងបានបង្ហាញខ្លួននៅប្រហែលឆ្នាំ 2005 ប៉ុន្តែមានកន្លែងសម្រាប់កែលម្អ។ គ្មានឧបករណ៍ 15 ណាដែលប្រកួតប្រជែងនៅក្នុង DARPA Grand Challenge (2004) បានបញ្ចប់វគ្គសិក្សាដោយជោគជ័យ។ តាមពិត គ្មានមនុស្សយន្តណាអាចរុករកបានច្រើនជាង 5% នៃផ្លូវបិទផ្លូវ 150 ម៉ាយ (240 គីឡូម៉ែត្រ) ដោយបន្សល់ទុករង្វាន់ 1 លានដុល្លារមិនត្រូវបានទាមទារទេ។[109] ក្នុងឆ្នាំ 2005 ក្រុមហ៊ុន Honda បានបង្ហាញកំណែថ្មីនៃមនុស្សយន្ត ASIMO របស់ខ្លួន ដែលធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពជាមួយនឹងឥរិយាបថ និងសមត្ថភាពថ្មី។[110] ក្នុងឆ្នាំ 2006 សាកលវិទ្យាល័យ Cornell បានបង្ហាញមនុស្សយន្ត "Starfish" របស់ខ្លួន ដែលជាមនុស្សយន្តជើងបួនដែលមានសមត្ថភាពធ្វើគំរូដោយខ្លួនឯង[ត្រូវការការបញ្ជាក់] និងរៀនដើរបន្ទាប់ពីរងការខូចខាត។[111] ក្នុងឆ្នាំ 2007 TOMY បានដាក់ឱ្យដំណើរការនូវមនុស្សយន្តកម្សាន្ត i-sobot ដែលជាមនុស្សយន្តដែលដើរបានដូចមនុស្ស ហើយអាចដើរបានដូចមនុស្ស និងទាត់ និងដាល់ ព្រមទាំងល្បិចកម្សាន្ត និងសកម្មភាពពិសេសមួយចំនួននៅក្រោម "Special Action Mode"។ ឆ្នាំ 2010 ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ត្រូវបានកំណត់ដោយការកែលម្អទ្រង់ទ្រាយធំនៅក្នុងភាពអាចរកបាន ថាមពល និងភាពអាចប្រើប្រាស់បាននៃសមាសធាតុមនុស្សយន្តដែលមានជាទូទៅ ក៏ដូចជាការរីកសាយដ៏ធំនៃមនុស្សយន្តចូលទៅក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការរំពឹងទុកសុទិដ្ឋិនិយម និងការព្រួយបារម្ភពីសង្គមថ្មី។ ការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សយន្តមនុស្សយន្តបានបន្តរីកចម្រើន។ Robonaut 2 ត្រូវបានបាញ់បង្ហោះទៅកាន់ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ នៅលើយានអវកាស Space Shuttle Discovery ក្នុងបេសកកម្ម STS-133 ក្នុងឆ្នាំ 2011 ជាមនុស្សយន្តដំបូងគេនៅក្នុងលំហ។ ខណៈពេលដែលគោលបំណងដំបូងរបស់វាគឺដើម្បីបង្រៀនវិស្វករពីរបៀបដែលមនុស្សយន្ត dextrous មានឥរិយាបទនៅក្នុងលំហ ក្តីសង្ឃឹមគឺថាតាមរយៈការធ្វើឱ្យប្រសើរ និងការជឿនលឿន វាអាចថ្ងៃណាមួយចេញក្រៅស្ថានីយ៍ដើម្បីជួយអ្នកដើរលំហអាកាសធ្វើការជួសជុល ឬបន្ថែមស្ថានីយ ឬធ្វើការងារវិទ្យាសាស្ត្រ។[112] នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ មនុស្សយន្តដែលមានរាងដូចមនុស្ស និងសត្វអាចសម្អាតវគ្គពិបាកៗ រក្សាលំនឹង និងថែមទាំងអាចធ្វើលំហាត់កាយសម្ព័ន្ធទៀតផង។[113] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ភាគច្រើននៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សយន្តនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ជំនួសវិញដោយមើលឃើញថាមនុស្សយន្តដែលមិនមែនជាមនុស្សដែលមានឯកទេសកាន់តែតូចជាងមុន កាន់តែមានតម្លៃថោក សមត្ថភាពកាន់តែច្រើន និងកាន់តែទូលំទូលាយ។ ច្បាប់របស់ Moore និងការបង្កើនការរួមបញ្ចូលនៃសមាសធាតុអេឡិចត្រូនិចឌីជីថលទៅក្នុងប្រព័ន្ធទម្ងន់ស្រាល និងថាមពលនៅលើបន្ទះឈីបដែលអនុញ្ញាតសម្រាប់ការគណនាធ្ងន់ដែលចាំបាច់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការនៃប្រព័ន្ធមនុស្សយន្តដែលត្រូវបានអនុវត្តដោយឧបករណ៍តូចៗ និងតូចជាង។ ភាពជឿនលឿនជាច្រើននៃបច្ចេកវិទ្យាបន្ទះឈីប និងឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាទាំងនេះត្រូវបានជំរុញដោយការរីកចម្រើន និងការរីករាលដាលនៃស្មាតហ្វូន ដែលទាមទារសមាសធាតុថ្មីទាំងនេះ ដើម្បីបំពេញតម្រូវការកើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ។ ការចំណាយ និងការកាត់បន្ថយទម្ងន់នៃសមាសធាតុទាំងនេះបានបណ្តាលឱ្យមានការរីកសាយនៃប្រភេទថ្មីនៃមនុស្សយន្តដែលមានគោលបំណងពិសេស។ Quadcopters ដែលជាភាពថ្មីថ្មោងនៅដើមទសវត្សរ៍នេះ បានក្លាយជាវេទិកាគ្រប់ទីកន្លែងសម្រាប់ប្រព័ន្ធមនុស្សយន្ត ដែលបង្ហាញពីការរុករកស្វយ័ត និងស្ថេរភាព ហើយមានឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាដែលមានអនុភាពកាន់តែខ្លាំងឡើង រួមទាំងកាមេរ៉ាដែលមានស្ថេរភាពខ្ពស់ រ៉ាដា និងឧបករណ៍ស្ទង់មតិ។ នៅចុងទស្សវត្សន៍នេះ តម្លៃនៃ quadcopter មនុស្សយន្តដែលមានកាមេរ៉ា 4K និងការរុករកដោយស្វយ័តបានធ្លាក់ចុះក្នុងរង្វង់ថវិកាចំណង់ចំណូលចិត្ត [114] ហើយក្រុមហ៊ុនដូចជា Amazon កំពុងស្វែងរកការប្រើប្រាស់ quadcopters ដើម្បីដឹកជញ្ជូនដោយស្វយ័ត ទោះបីជាការដាក់ពង្រាយប្រព័ន្ធនេះមិនបានកើតឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ 5 ក៏ដោយ។ ទស្សវត្សរ៍នេះក៏បានឃើញការរីកចំរើននៃសមត្ថភាពនៃបញ្ញាសិប្បនិម្មិតផងដែរ។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 សមត្ថភាពនៃកុំព្យូទ័រនៅលើយន្តហោះដែលប្រើក្នុងមនុស្សយន្តបានកើនឡើងដល់ចំណុចដែលមនុស្សយន្តអាចធ្វើសកម្មភាពស្មុគស្មាញកាន់តែខ្លាំងឡើងដោយគ្មានការណែនាំពីមនុស្ស ក៏ដូចជាដំណើរការទិន្នន័យដោយឯករាជ្យតាមវិធីស្មុគស្មាញជាង។ ការរីកចម្រើននៃបណ្តាញទិន្នន័យចល័ត និងការបង្កើនថាមពលនៃកាតក្រាហ្វិកសម្រាប់កម្មវិធីបញ្ញាសិប្បនិមិត្តក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សយន្តទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមឆ្ងាយៗក្នុងពេលជាក់ស្តែង បង្កើនសមត្ថភាពសូម្បីតែមនុស្សយន្តសាមញ្ញបំផុតក្នុងការរួមបញ្ចូលបច្ចេកទេសបញ្ញាសិប្បនិម្មិតដ៏ទំនើប។ ទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ក៏បានមើលឃើញពីការរីកចម្រើននៃគំរូកម្មវិធីថ្មី ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សយន្ត និងប្រព័ន្ធ AI របស់ពួកគេទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីការកើនឡើងនៃថាមពលកុំព្យូទ័រនេះ។ បណ្តាញសរសៃប្រសាទបានរីកចម្រើនកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ដោយក្រុមហ៊ុនដូចជា Google ផ្តល់ការចូលប្រើដោយឥតគិតថ្លៃ និងបើកចំហរចំពោះផលិតផលដូចជា TensorFlow ដែលអនុញ្ញាតឱ្យក្រុមហ៊ុនផលិតមនុស្សយន្តបញ្ចូលសំណាញ់សរសៃប្រសាទបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានសមត្ថភាពដូចជាការសម្គាល់មុខ និងការកំណត់អត្តសញ្ញាណវត្ថុនៅក្នុងមនុស្សយន្តតូចបំផុត និងថោកបំផុត។[116] ការរីកចម្រើននៃមនុស្សយន្តនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ក៏ស្របពេលជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃថាមពលនៃចលនាកម្មវិធីប្រភពបើកចំហ ដោយក្រុមហ៊ុនជាច្រើនផ្តល់ការចូលប្រើដោយឥតគិតថ្លៃចំពោះកម្មវិធីបញ្ញាសិប្បនិម្មិតរបស់ពួកគេ។ ផ្នែករឹងប្រភពបើកចំហ ដូចជាខ្សែ Raspberry Pi នៃកុំព្យូទ័របន្ទះតែមួយតូច និងខ្សែ Arduino នៃ microcontrollers ក៏ដូចជាអារេដែលកំពុងកើនឡើងនៃសមាសធាតុអេឡិចត្រូនិចដូចជាឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា និងម៉ូទ័របានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងថាមពល និងការថយចុះតម្លៃក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ។ គួបផ្សំជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃនៃបច្ចេកទេសផលិតដូចជាការបោះពុម្ព 3D សមាសធាតុទាំងនេះបានអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកចូលចិត្ត អ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកផលិតដូចគ្នា បង្កើតមនុស្សយន្តដែលមានគោលបំណងពិសេសយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងថោក ដែលបង្ហាញពីកម្រិតខ្ពស់នៃបញ្ញាសិប្បនិម្មិត ក៏ដូចជាចែករំលែកការរចនារបស់ពួកគេជាមួយអ្នកដទៃជុំវិញពិភពលោក។ រថយន្ត​ដែល​បើក​បរ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​ពី​ការ​រំពឹង​ទុក​ទៅ​ជា​ការ​លេច​ធ្លោ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​មួយ​ទសវត្សរ៍។ នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ រថយន្តថ្មីភាគច្រើនត្រូវបានផលិតឡើងជាមួយនឹងប្រព័ន្ធរងមនុស្សយន្តដែលមានសមត្ថភាពព្រមានអ្នកបើកបររថយន្តអំពីគ្រោះថ្នាក់ដូចជាយានជំនិះនៅក្បែរ ឬការចាកចេញផ្លូវដែលអាចមានសក្តានុពល។[117] នៅក្នុងឆ្នាំ 2014 រថយន្ត Tesla ថ្មីត្រូវបានបំពាក់ជាមួយនឹងផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រដែលចាំបាច់ដើម្បីគាំទ្រដល់ប្រព័ន្ធកម្មវិធីស្វ័យប្រវត្តិពេញលេញ ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធសូហ្វវែរស្វយ័តកាន់តែខ្លាំងឡើងមកដល់ជាការធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពក្នុងរយៈពេលក្រោយៗទៀត។[118] នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ ការបើកបរដោយស្វ័យភាពអាចធ្វើទៅបាននៅលើផ្លូវធំ ប៉ុន្តែនៅតែទាមទារការត្រួតពិនិត្យរបស់មនុស្ស។[119] ការរីកចម្រើននៃសមត្ថភាពមនុស្សយន្តក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍នេះបានកើតឡើងស្របគ្នានឹងការប្រមូលផ្តុំអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទៅក្នុងដៃរបស់ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាពហុជាតិធំៗ ដែលបានជំរុញឱ្យមានការព្រួយបារម្ភថាសមត្ថភាពរបស់មនុស្សយន្តទាំងនេះអាចត្រូវបានរំលោភបំពានដោយក្រុមហ៊ុនដែលធ្វើឱ្យពួកគេមានសម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់។ ការទិញយក Roomba ដោយ Amazon បាននាំឱ្យមានការព្រួយបារម្ភពីអ្នកតស៊ូមតិឯកជនភាពទិន្នន័យថាទិន្នន័យអំពីផ្ទៃខាងក្នុងនៃផ្ទះរបស់អ្នកប្រើប្រាស់ដែលប្រមូលបានដោយឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា និងកាមេរ៉ារបស់មនុស្សយន្តអាចត្រូវបានរក្សាទុក ចែករំលែក និងវិភាគដោយគ្មានការយល់ព្រមពីអ្នកប្រើប្រាស់ទាំងនោះ។[120] ដូចគ្នានេះដែរ ភាពទូលំទូលាយនៃ quadcopters ហោះហើរខ្នាតតូច ស្វ័យប្រវត្តិកម្មក្នុងផ្ទះ និងសមត្ថភាពសម្គាល់ផ្ទៃមុខដោយមនុស្សយន្តបានបង្កឱ្យមានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងទាក់ទងនឹងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស រួមទាំងការចោទប្រកាន់អំពីការគាបសង្កត់ជនជាតិភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសចិន[121] និងការព្រួយបារម្ភអំពីការរំលោភសិទ្ធិឯកជនភាពដោយការអនុវត្តច្បាប់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។[122] ដោយសារប្រព័ន្ធមនុស្សយន្តបានបង្ហាញពីសមត្ថភាពក្នុងការអនុវត្តការងារកាន់តែច្រើនឡើងៗនៅពេលដែលកំណត់ចំពោះប្រតិបត្តិកររបស់មនុស្ស អ្នកសីលធម៌ជាច្រើនបានលើកឡើងពីការព្រួយបារម្ភថាមនុស្សយន្តដែលដំណើរការប្រព័ន្ធស្មុគស្មាញអាចមិនមានការការពារខាងសីលធម៌ ឬសីលធម៌ដែលចាំបាច់ដើម្បីធានាសុវត្ថិភាពសាធារណៈ។[123] ពេញមួយទស្សវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 មនុស្សបានបន្តពិនិត្យមើលលក្ខណៈនៃទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេជាមួយមនុស្សយន្ត ដោយមាននិន្នាការបង្ហាញពីជំនឿទូទៅថាមនុស្សយន្តគឺជា ឬនឹងក្លាយជាសត្វដឹងខ្លួនដែលសមនឹងទទួលបានសិទ្ធិ និងសម្ព័ន្ធមិត្តដែលមានសក្តានុពល ឬគូប្រជែងរបស់មនុស្ស។ នៅថ្ងៃទី 25 ខែតុលា ឆ្នាំ 2017 នៅឯកិច្ចប្រជុំកំពូលនៃការវិនិយោគនាពេលអនាគតក្នុងទីក្រុង Riyadh មនុស្សយន្តដែលមានឈ្មោះថា Sophia និងសំដៅទៅលើសព្វនាមស្ត្រីត្រូវបានផ្តល់សញ្ជាតិអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ក្លាយជាមនុស្សយន្តដំបូងគេដែលមិនធ្លាប់មានសញ្ជាតិ។[124][125] នេះបានទាក់ទាញភាពចម្រូងចម្រាស ដោយសារតែវាមិនច្បាស់ថាតើនេះបង្កប់ន័យថា Sophia អាចបោះឆ្នោត ឬរៀបការ ឬថាតើការបិទប្រព័ន្ធដោយចេតនាអាចចាត់ទុកថាជាឃាតកម្ម។ ដូចគ្នាដែរ វាមានភាពចម្រូងចម្រាសក្នុងការពិចារណាថាតើសិទ្ធិប៉ុន្មានត្រូវបានផ្តល់ឱ្យស្ត្រីអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត។[126][127] ស្នាដៃសិល្បៈដ៏ពេញនិយមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 ដូចជាការរស់ឡើងវិញរបស់ HBO នៃ Westworld បានលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការយល់ចិត្តមនុស្សយន្ត និងស្វែងយល់ពីសំណួរអំពីមនុស្សជាតិ និងមនសិការ។[128] នៅចុងទស្សវត្សរ៍នេះ មនុស្សយន្តពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ អនុវត្តការងារកាន់តែថោក ឬមានភាពត្រឹមត្រូវ និងភាពជឿជាក់ច្រើនជាងមនុស្ស ហើយត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងការផលិត ការផ្គុំ និងវេចខ្ចប់ ការដឹកជញ្ជូន ការរុករកផែនដី និងអវកាស ការវះកាត់ អាវុធ ការស្រាវជ្រាវមន្ទីរពិសោធន៍ និងការផលិតទំនិញប្រើប្រាស់ និងឧស្សាហកម្មយ៉ាងច្រើន។[129] ការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់មនុស្សយន្តនៅទូទាំងឧស្សាហកម្ម ក៏ដូចជាក្នុងវិស័យសេវាកម្ម និងក្នុងការងារច្នៃប្រឌិត ឬជំនាញខ្ពស់ពីមុនមានកំណត់ចំពោះមនុស្ស បាននាំឱ្យមានការភ័យខ្លាចនៅក្នុងផ្នែកចុងក្រោយនៃទសវត្សរ៍នៃភាពអត់ការងារធ្វើផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា។[130] នៅចុងទស្សវត្សន៍នេះ មនុស្សយន្តបានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើនលើមាត្រដ្ឋានណាណូបច្ចេកវិទ្យា។ ក្នុងឆ្នាំ 2019 វិស្វករនៅសាកលវិទ្យាល័យ Pennsylvania បានបង្កើត nanobots រាប់លានក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ ដោយប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាដែលខ្ចីពីឧស្សាហកម្ម semiconductor ចាស់ទុំ។ មនុស្សយន្តមីក្រូទស្សន៍ទាំងនេះមានទំហំតូចល្មមអាចចាក់ចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស និងគ្រប់គ្រងដោយឥតខ្សែ នៅថ្ងៃណាមួយអាចផ្តល់ថ្នាំ និងធ្វើការវះកាត់ បដិវត្តន៍ថ្នាំ និងសុខភាព។[131] == ឯកសារយោង == <references /> == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * {{IMDb title|0358082|Robots}} * {{AllRovi movie|289664|Robots}} * {{mojo title|robots}} * {{Rotten-tomatoes|robots|Robots}} * {{metacritic film|robots}} * {{Siamzone movie|2786|Robots}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តគំនូរជីវជល]] q9us8eb27i2xkqeejs8mqcgd9blnrcv វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២ 0 45862 342715 340398 2026-11-08T05:42:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342715 wikitext text/x-wiki {{About|ព្រឹត្តិការណ៍វិវត្តទៅរកការឈ្លានពាន|អត្ថបទអំពីការឈ្លានពានទៅលើអ៊ុយក្រែន|ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = វិបត្តិរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន | partof = [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន]] | image = [[File:Russian forces near Ukraine, 2021-12-03 (crop).jpg|border|350px]] | image_size = | caption = ការប្រមូលផ្ដុំកងកម្លាំងយោធារុស្ស៊ីនៅក្បែរព្រំដែនអ៊ុយក្រែន គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣{{nbsp}}ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ | date = '''ជម្លោះដើម'''៖ ៣ មីនា ២០២១ – ៣០ មេសា ២០២១<br />(១ ខែ, ៣ សប្តាហ៍ និង ៦ ថ្ងៃ)<br />'''ជម្លោះថ្មី'''៖ ២៦ តុលា ២០២១ – ២៤ កុម្ភៈ ២០២២<br />(៣ ខែ, ៤ សប្តាហ៍ និង ១ ថ្ងៃ) | place = [[អ៊ុយក្រែន]] | result = [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២|រុស្ស៊ី​បានបើក​ការ​ឈ្លានពាន​មកលើអ៊ុយក្រែនក្នុង​ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​២០២២]] * រុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ដែនដីផ្តាច់ខ្លួនរបស់អ៊ុយក្រែនគឺ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|ដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]] ជារដ្ឋអធិបតេយ្យ និងបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងយោធារុស្ស៊ីចូលទៅឈរជើងនៅក្នុងដែនដីទាំងពីរនោះ។<ref>{{cite news |title=Russia recognises Ukraine separatist regions |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60468237 |access-date=21 February 2022 |publisher=BBC News |date=21 February 2022}}</ref> | combatants_header = Parties involved in the crisis | combatant1 = {{plainlist| * '''{{flag|រុស្ស៊ី}}''' * {{flag|បេឡារុស}}<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2022/01/20/zaharova-rf-i-belarus-vynuzhdeny-reagirovat-na-narashchivanie-sil-nato-u-obshchih-granic.html |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Захарова: РФ и Беларусь вынуждены реагировать на наращивание сил НАТО у общих границ |website=Rossiyskaya Gazeta |access-date=27 កុម្ភៈ 2022 |archive-date=20 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120102509/https://rg.ru/2022/01/20/zaharova-rf-i-belarus-vynuzhdeny-reagirovat-na-narashchivanie-sil-nato-u-obshchih-granic.html |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Donetsk People's Republic.svg}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|ស.ប. ដូណេតស្ក៍]]{{refn|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ គឺជារដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនដែលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋ[[អូសេទីខាងត្បូង]] (រដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច) និងប្រទេសរុស្ស៊ី (ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="SouthOssetiaRecognizesDPRLPR">{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=South Ossetia recognises independence of Donetsk People's Republic |url=http://tass.ru/en/world/738110 |agency=Information Telegraph Agency of Russia |date=27 June 2014 |access-date=31 January 2022 |archive-date=17 វិច្ឆិកា 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117173807/http://tass.com/world/738110 |url-status=dead }}</ref>|group=ស}} * {{flagicon image|Flag of the Luhansk People's Republic.svg}} {{nowrap|[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|ស.ប. លូហ្កានស្ក៍]]}}{{refn|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍ គឺជារដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនដែលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋ[[អូសេទីខាងត្បូង]] (រដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច) និងប្រទេសរុស្ស៊ី (ឆ្នាំ២០២២)។<ref>{{cite web|date=6 November 2014 |title=Ukraine's rebel 'people's republics' begin work of building new states |author-first=Luhn |author-last=Alec |location=Donetsk |url=http://www.theguardian.com/world/2014/nov/06/ukraine-rebel-peoples-republic-states |access-date=31 January 2022 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web |url=https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |title=Общая информация |website=Official site of the head of the Lugansk People's Republic |access-date=11 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |archive-date=12 មីនា 2018 |url-status=dead |trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) ព័ត៌មានទូទៅ |archivedate=12 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya }}</ref>|group=ស}} }} | combatant2 = {{plainlist| * '''{{flag|អ៊ុយក្រែន}}'''}} {{Collapsible list | title = ប្រទេសជួយផ្គត់ផ្គង់អាវុធ៖ | {{flag|កាណាដា}}{{refn|ប្រទេសកាណាដាបានបញ្ជូនគ្រាប់យុទ្ធភ័ណ្ឌ អាវុធធុនស្រាល និងឧបករណ៍យោធាផ្សេងៗទៀត ព្រមទាំងអ្នកជំនាញយោធាផង។ សរុបមក ប្រទេសកាណាដាបានសន្យាផ្តល់ជំនួយជាថវិកាចំនួន ៧.៨ លានដុល្លារ និងផ្តល់ប្រាក់កម្ចីហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៦២០ លានដុល្លារ និងជំនួយយោធាដែលមិនគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។<ref>{{cite news |title=Ukraine receives machine guns, surveillance gear from Canada as Russian threats mount|url=https://globalnews.ca/news/8633355/ukraine-canada-machine-guns-surveillance-gear/|access-date=19 February 2022 |agency=Global News}}</ref><ref>{{cite web|title=Canada sends non-lethal military aid to further support Ukraine |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/news/2022/02/canada-sends-non-lethal-military-aid-to-further-support-ukraine.html |date=4 February 2022 |access-date=19 February 2022 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref name="auto3">{{cite web |last1=The Canadian Press |title=Canada to give $500M loan, send $7.8M in lethal weapons to Ukraine: Trudeau |url=https://www.ctvnews.ca/politics/canada-to-give-500m-loan-send-7-8m-in-lethal-weapons-to-ukraine-trudeau-1.5781045 |website=CTV News |date=14 February 2022 |access-date=16 February 2022 |archivedate=15 កុម្ភៈ 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215142751/https://www.ctvnews.ca/politics/canada-to-give-500m-loan-send-7-8m-in-lethal-weapons-to-ukraine-trudeau-1.5781045 |url-status=dead }}</ref>|group=ស}} | {{flag|ឆែក}}{{refn|សាធារណរដ្ឋឆែកបានលក់[[រថយន្តក្រោះ]] និងបានបរិច្ចាគគ្រាប់កាំភ្លើងធំៗជូនអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web|url=https://defence-ua.com/weapon_and_tech/shepetivskij_remontnij_zavod_otrimav_partiju_shasi_tatra_vid_cheskoji_excalibur_army_dlja_rszv_burevij-5692.html |title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) "Шепетівський ремонтний завод" отримав партію шасі Tatra від чеської Excalibur Army для РСЗВ "Буревій" |date=23 December 2021 |publisher=Defense Express}}</ref><ref>{{cite web |last= |date=27 January 2022 |title=The Czech Republic is sending thousands of artillery shells to Ukraine |url=https://czechdaily.cz/the-czech-republic-is-sending-thousands-of-artillery-shells-to-ukraine/ |access-date=13 February 2022 |website=Czech Daily |archivedate=13 កុម្ភៈ 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220213184025/https://czechdaily.cz/the-czech-republic-is-sending-thousands-of-artillery-shells-to-ukraine/ |url-status=dead }}</ref>|group=ស}} | {{flag|អេស្តូនី}}{{refn|ប្រទេសអេស្តូនីបានបញ្ជូន [[មន្ទីរព្យាបាលវាល]] (រួមជាមួយអាល្លឺម៉ង់) និងអាវុធមួយចំនួន។<ref name="baltic-lethal-aid">{{cite web |last=Mcleary |first=Paul |date=21 January 2022 |others=Photograph by Andriy Dubchak (AP Photo) |title=Baltic states step up in arming Ukraine against potential Russian incursion |url=https://www.politico.com/news/2022/01/21/baltic-allies-ukraine-russia-conflict-527594 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121214611/https://www.politico.com/news/2022/01/21/baltic-allies-ukraine-russia-conflict-527594 |archive-date=21 មករា 2022 |access-date=22 មីនា 2022 |work=Politico |publisher=Axel Springer SE}}</ref><ref>{{cite web|title=First batch of Estonia-donated Javelin missiles arrive in Ukraine |url=https://news.err.ee/1608505415/first-batch-of-estonia-donated-javelin-missiles-arrive-in-ukraine |date=18 February 2022 |access-date=18 February 2022 |publisher=ERR News}}</ref><ref name="LBEstGer">{{cite web |title=Estonia donates mobile field hospital to Ukrainian army |url=https://www.ukrinform.net/rubric-defense/3400459-estonia-donates-mobile-field-hospital-to-ukrainian-army.html |date=9 February 2022 |access-date=12 February 2022 |publisher=Ukrinform |archivedate=12 កុម្ភៈ 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220212235749/https://www.ukrinform.net/rubric-defense/3400459-estonia-donates-mobile-field-hospital-to-ukrainian-army.html |url-status=dead }}</ref>|group=ស}} | {{flag|បារាំង}}{{refn|បារាំងនឹងផ្តល់ឧបករណ៍ការពារយោធាដល់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2022-02-26 |title=France to provide defensive military equipment to Ukraine - army spokesman |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-provide-defensive-military-equipment-ukraine-army-spokesman-2022-02-26/ |access-date=2022-02-26}}</ref><ref>{{Cite web |last=CNN |date=2022-02-25 |title=France will provide defensive equipment to Ukraine |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-25-22/h_49b1e98e5d017deb2dd77ad572fbc7bd |access-date=2022-02-26 |website=CNN |archivedate=2022-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220226130800/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-25-22/h_49b1e98e5d017deb2dd77ad572fbc7bd |url-status=dead }}</ref>|group=ស}} | {{flag|ឡេតូនី}}{{refn|ឡេតូនីបានប្រគល់ប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស។<ref>{{cite web|url=https://eng.lsm.lv/article/society/defense/latvia-delivers-stinger-missiles-to-ukraine.a444987/ |title=Latvia delivers Stinger missiles to Ukraine |publisher=LSM |date=23 February 2022 |access-date=23 February 2022}}</ref>|group=ស}} | {{flag|លីទុយអានី}}{{refn|លីទុយអានីបានបញ្ជូនគ្រាប់កាំភ្លើង គ្រឿងអាវុធ (រួមទាំងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស ''FIM-92 Stinger'') និងអ្នកជំនាញ។<ref name="baltic-lethal-aid" /><ref>{{cite web|title=(ភាសាលីទុយអានី) Lietuva išskraidino karinę paramą Ukrainai – siunčia "Stinger" raketas |url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1614548/lietuva-isskraidino-karine-parama-ukrainai-siuncia-stinger-raketas |date=13 February 2022 |access-date=13 February 2022 |publisher=LRT}}</ref><ref>{{cite web|title=UNIAN: Lithuania hands over almost 1 million pieces of ammunition to Ukraine |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/unian-lithuania-hands-over-almost-1-million-pieces-of-ammunition-to-ukraine.html |date=12 June 2019 |access-date=12 February 2022 |publisher=Kyiv Post}}</ref><ref name="The Military Balance2021" />|group=ស}} | {{flag|ហុល្លង់}}{{refn|ប្រទេសហុល្លង់នឹងផ្គត់ផ្គង់អ៊ុយក្រែនជាមួយកាំភ្លើងស្នែប គ្រាប់កាំភ្លើង មួកការពារ អាវក្រោះ និងរ៉ាដា។<ref>{{cite web |title=Netherlands to give Ukraine sniper rifles, radars, helmets |url=https://nltimes.nl/2022/02/18/netherlands-give-ukraine-sniper-rifles-radars-helmets |date=18 February 2022 |website=NL Times}}</ref>|group=ស}} | {{flag|ប៉ូឡូញ}}{{refn|ប្រទេសប៉ូឡូញបានលួករថយន្តក្រោះដឹកមនុស្ស<ref>{{cite web|url=https://mil.in.ua/uk/news/zsu-peredana-partiya-bojovyh-mashyn-oncilla/ |title=ЗСУ передана партія бойових машин Oncilla |trans-title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) A batch of Oncilla combat vehicles was transferred to the Armed Forces |website=Мілітарний |date=27 April 2021}}</ref> គ្រាប់កាំភ្លើង<ref>{{cite web|url=https://www.ukrmilitary.com/2021/04/ammunnition.html |title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Україна закупила в Польщі партію болгарських боєприпасів |website=Ukrainian Military Pages |date=21 April 2021}}</ref> និងបានបញ្ជូលអ្នកជំនាញមួយចំនួន។<ref name="The Military Balance2021" />|group=ស}} | {{flag|តួកគី}}{{refn|ប្រទេសតួកគីបានលួក[[ដ្រូនយោធា]] (''Bayraktar TB2'')។<ref>{{cite news |author-last1=Kramer |author-first1=Andrew E. |title=Turkey, a Sometimes Wavering NATO Ally, Backs Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2022/02/03/world/europe/ukraine-turkey-russia-drones.html |access-date=4 February 2022 |work=The New York Times |date=3 February 2022}}</ref>|group=ស}} | {{flag|សហរាជាណាចក្រ}}{{refn|ចក្រភពអង់គ្លេសបានបញ្ជូនគ្រាប់កាំភ្លើង អាវុធ (មីស៊ីលប្រឆាំងរថក្រោះ ''NLAW'') និងអ្នកជំនាញ។<ref>{{Cite news |title=British anti-tank weapons sent to defend Ukraine from Russia |date=18 January 2022 |work=The Times |editor=Brown |editor-first=Larisa |url=https://www.thetimes.co.uk/article/british-anti-tank-weapons-sent-to-defend-ukraine-from-russia-2f5lbzn8v |url-access=subscription |access-date=22 មីនា 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118204343/https://www.thetimes.co.uk/article/british-anti-tank-weapons-sent-to-defend-ukraine-from-russia-2f5lbzn8v |archive-date=18 មករា 2022}}</ref><ref name="The Military Balance2021" />|group=ស}} | {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}{{refn|សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូនជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ គ្រាប់កាំភ្លើង អាវុធ និងអ្នកជំនាញផ្សេងៗ។<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/12/08/politics/us-ukraine-security-assistance-military-training/index.html |title=US small arms and ammo arrive in Ukraine as Pentagon details troops to train country's military |publisher=CNN |access-date=11 December 2021 |archive-date=9 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209153617/https://edition.cnn.com/2021/12/08/politics/us-ukraine-security-assistance-military-training/index.html |url-status=live}}</ref><ref name="The Military Balance2021" />|group=ស}} }} {{Collapsible list | title = ប្រទេសផ្ដល់ជំនួយយោធាមិនប៉ះពាល់ដល់ជីវិត៖ | {{flag|អាល្លឺម៉ង់}}{{refn|ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនមន្ទីរព្យាបាលវាល (រួមជាមួយអេស្តូនី)<ref name="LBEstGer"/>|group=ស}} | {{flag|អ៊ីតាលី}}{{refn|អ៊ីតាលីបានបញ្ជូនឧបករណ៍ដោះមីន។<ref>{{cite news |title=Italy considers offering Ukraine aid, "non-lethal" military help |url=https://www.reuters.com/world/europe/italy-considers-offering-ukraine-aid-non-lethal-military-help-2022-02-23/ |work=Reuters |date=22 February 2022}}</ref>|group=ស}} | {{flag|ស៊ុយអែត}}{{refn|ស៊ុយអែតបានបញ្ជូនអ្នកជំនាញ។<ref>{{cite web |url=https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2021/12/darfor-utbildar-sverige-ukrainska-sakerhetsstyrkor/ |title=(ភាសាស៊ុយអែត) Därför utbildar Sverige ukrainska säkerhetsstyrkor |author=<!--Not stated--> |date=14 December 2021 |website= |publisher=Swedish Armed Forces |access-date=22 មីនា 2022}}</ref>|group=ស}} | {{flag|សហភាពអឺរ៉ុប}}{{refn|បន្ទាប់ពីការស្នើសុំក្រោមយន្តការការពារជនស៊ីវិល សហភាពអឺរ៉ុបកំពុងបញ្ជូនជំនួយវេជ្ជសាស្រ្ត មន្ទីរព្យាបាលវាល ម៉ាស៊ីនភ្លើង និងឧបករណ៍ CBRN ។<ref name=EU_UCPM_deployment />|group=ស}} | {{flagdeco|បេឡារុស|1991}} [[ក្រុមបក្សប្រឆាំងបេឡារុស]]{{refn|ក្រុមបក្សប្រឆាំងបេឡារុសបានស្ម័គ្រចិត្តជួយដោះស្រាយវិបត្តិ និងជម្លោះតាមប្រព័ន្ធឌីជីថល (cyberwarfare)។<ref>{{cite news |title="Киберпартизаны" заявили о взломе серверов БЖД и выставили ультиматум режиму |trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) "Cyber partisans" announced the hacking of the BZD servers and issued an ultimatum to the regime |url=https://charter97.org/ru/news/2022/1/24/452224/ |work=Charter 97 |date=24 January 2022 |url-status=live |access-date=25 January 2022 |archive-date=25 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125170029/https://charter97.org/ru/news/2022/1/24/452224/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Білоруські "кіберпартизани" зламали сервер залізниці, щоб не пустити російські війська в країну |trans-title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Belarusian "cyber partisans" hacked railway server to prevent Russian troops from entering the country |url=https://lb.ua/world/2022/01/25/503916_biloruski_kiberpartizani.html |work=LB.ua |date=25 January 2022 |url-status=live |access-date=25 January 2022 |archive-date=25 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125165806/https://lb.ua/world/2022/01/25/503916_biloruski_kiberpartizani.html}}</ref>|group=ស}} }} | commander1 = {{flagdeco|Russia}} '''[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]'''<br/> {{flagdeco|Russia}} [[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]<br/> {{flagdeco|Russia}} [[ស៊ែរជី ឡាហ្វរូវ]]<br/> {{flagdeco|Russia}} [[ស៊ែរជី សូយហ្គូ]]<br/> {{flagdeco|Belarus}} [[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]<br/> {{flagdeco|Belarus}} [[រ៉ូម៉ាំង ហ្កូលូវឆិនកូ]]<br/> {{flagicon image|Flag of Donetsk People's Republic.svg}} [[ដេនីស ពូហ្ស៊ីលីន]]<br/> {{flagicon image|Flag of Donetsk People's Republic.svg}} [[វ៉្លាឌីមៀរ បាសកូវ]]<br/> {{flagicon image|Flag of the Luhansk People's Republic.svg}} [[លេអូនីដ ប៉ាសេឆ្មីគ]]<br/> {{flagicon image|Flag of the Luhansk People's Republic.svg}} [[ស៊ែរជី កូហ្សលូវ]] | commander2 = {{flagdeco|Ukraine}} '''[[វ៉ូឡូឌីមៀរ ហ្សេឡេនស្គី]]'''<br/> {{flagdeco|Ukraine}} [[ដេនីស ស្មីហាល]]<br/> {{flagdeco|Ukraine}} [[ឌីមីត្រូ គូលេបា]]<br/> {{flagdeco|Ukraine}} [[អូលេកស៊ី រ៉េស្មីកូវ]]<br/> {{flagdeco|Ukraine}} [[អង់ឌ្រី តារ៉ាន់]]<br/> {{flagdeco|Ukraine}} [[អូលេកស៊ី ដានីលូវ]]<br/> {{flagdeco|Ukraine}} [[វ៉ាឡេរី ហ្សាលូហ្សីនី]]<br/> {{flagdeco|Ukraine}} [[ស៊ែរហ៊ី សាប់តាឡា]]<br/> {{flagdeco|Ukraine}} [[រូស្លង់ ឃុំឆាក់]] | strength1 = {{plainlist| '''{{flagu|រុស្ស៊ី}}៖''' * ៩០០,០០០ (កម្លាំងប្រដាប់អាវុធ) * ៥៥៤,០០០ (យោធាប្រតិព័ន្ធ) * ២,០០០,០០០ (កម្លាំងបម្រុង)<ref name="The Military Balance2021" /> * បូករួមពី ១៧៥,០០០ នាក់<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html |author-last1=Julian E. |author-first1=Barnes |author-last2=Michael |author-first2=Crowley |author-last3=Eric |author-first3=Schmitt |title=Russia Positioning Helicopters, in Possible Sign of Ukraine Plans |date=10 January 2022 |website=The New York Times |access-date=20 January 2022 |archive-date=22 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ទៅ ១៩០,០០០ នាក់ទៀត<ref>{{cite news|author-last=Bengali |author-first=Shashank |date=18 February 2022 |title=The U.S. says Russia's troop buildup could be as high as 190,000 in and near Ukraine. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |access-date=18 February 2022 |url-access=subscription}}</ref> នៅឯព្រំដែនអ៊ុយក្រែន '''{{flagdeco|បេឡារុស}} បេឡារុស៖''' * ៤៥,៣៥០ (កម្លាំងប្រដាប់អាវុធ) * ១១០,០០០ (យោធាប្រតិព័ន្ធ) * ២៨៩,៥០០ (កម្លាំងបម្រុង)<ref name="The Military Balance2021" /> {{flagdeco|Donetsk People's Republic}} '''ស.ប. ដូណេតស្ក៍៖''' * ២០,០០០<ref name="The Military Balance2021" /> {{flagdeco|Luhansk People's Republic}} '''ស.ប. លូហ្កានស្ក៍៖''' * ១៤,០០០<ref name="The Military Balance2021" /> }} | strength2 = {{plainlist| '''{{flagu|អ៊ុយក្រែន}}៖''' * ២០៩,០០០ (កម្លាំងប្រដាប់អាវុធ) * ១០២,០០០ (យោធាប្រតិព័ន្ធ) * ៩០០,០០០ (កម្លាំងបម្រុង)<ref name="The Military Balance2021">{{cite book |title=The military balance 2021 |date=2021 |publisher=International Institute for Strategic Studies |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1032012278}}</ref> }} }} នៅខែមីនា និងខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ ប្រធានាធិបតីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងយោធារុស្ស៊ីចាប់ផ្តើមប្រមូលផ្តុំទាហាន និងឧបករណ៍យោធារាប់រយរាប់ពាន់ដើមបញ្ជូនទៅតំបន់ព្រំដែនជាមួយប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]] និង[[គ្រីមៀ]]។<ref>{{cite news|author-last1=Holland |author-first1=Steve |author-last2=Shalal |author-first2=Andrea |author-last3=Landay |author-first3=Jonathan |others=File photo by Kevin Lamarque |date=8 April 2021|title=Russian force on Ukraine border larger than any time since 2014, U.S. says |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Washington D.C. |editor-last=Paul |editor-first=Franklin; Dunham, Will |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-idUSKBN2BV2Z3 |url-access=registration|access-date=28 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Kramer |author-first=Andrew E. |others=Article updated 30 April 2021 |date=9 April 2021|title=Russian Troop Movements and Talk of Intervention Cause Jitters in Ukraine |work=The New York Times |location=Moscow |url=https://www.nytimes.com/2021/04/09/world/europe/russia-ukraine-war-troops-intervention.html |url-access=subscription |access-date=28 កុម្ភៈ 2022 |issn=0362-4331}}</ref> សកម្មភាពនេះ​បាន​បង្ក​ឱ្យ​មាន[[វិបត្តិ​អន្តរជាតិ]]មួយផុសឡើង និង​បង្កើត​ក្តី​បារម្ភ​ជុំវិញ​ការប៉ិនប៉ង​ឈ្លានពាន​របស់រុស្ស៊ីមកលើអ៊ុយក្រែន។ រូបភាពពីផ្កាយរណបបានបង្ហាញពីចលនារថយន្តយោធា មីស៊ីល និងអាវុធធុនធ្ងន់ជាច្រើនដែលបានកំពុងផ្តូកផ្តុំគ្នានៅក្បែរព្រំដែនរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|quote=Photographs by Maxar Technologies |date=20 April 2021 |title=Satellite images show Russian military buildup along Ukraine border |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |url=https://www.reuters.com/news/picture/satellite-images-show-russian-military-b-idUSRTXBN4Y0 |access-date=28 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite web|date=21 April 2021 |title=Satellite Images Show Military Buildup In Russia, Ukraine |url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-military-buildup-satellite-images/31214867.html |access-date=28 កុម្ភៈ 2022 |website=rferl.org |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> នៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១ កងទ័ពរុស្ស៊ីមួយចំនួនត្រូវបានដកថយចេញវិញ<ref>{{cite web|author-last=Bielieskov |author-first=Mykola |date=21 September 2021 |others=Photo by Dimitar Dilkoff |title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare |url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125015039/https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare |archive-date=25 វិច្ឆិកា 2021 |access-date=28 កុម្ភៈ 2022 |website=csis.org |publisher=Center for Strategic and International Studies}}</ref> ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែតុលា និងខែវិច្ឆិកានៃឆ្នាំដដែរ វិបត្តិនេះក៏បានត្រឡប់មកសារជាថ្មីម្តងទៀតនៅពេលដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីជាង ១០០,០០០ នាក់បានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅជុំវិញទឹកដីអ៊ុយក្រែនទាំងបីទិស។<ref>{{cite news|author-last1=Troianovski |author-first1=Anton |author-link=Anton Troianovski |author-last2=Sanger |author-first2=David E. |author-link2=David E. Sanger |others=Photo by Associated Press |date=16 January 2022 |title=Russia Issues Subtle Threats More Far-Reaching Than a Ukraine Invasion |work=The New York Times |location=Vienna |url=https://www.nytimes.com/2022/01/16/world/europe/russia-ukraine-invasion.html |url-access=subscription |access-date=28 កុម្ភៈ 2022 |issn=0362-4331}}</ref> ទោះបីជាមានការប្រមូលផ្តុំកងយោធារបស់រុស្ស៊ីក្តី ក៏មន្ត្រីរុស្ស៊ីនៅចាប់ពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ ដល់ថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ តែងតែចេញបដិសេធម្តងហើយម្តងទៀតថា ប្រទេសគេមិនមានផែនការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនឡើយ។<ref name=Deny/><ref name=denials/> វិបត្តិនេះបានកើតចេញពី[[សង្រ្គាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]]ដែលអូសបន្លាយនិងកំពុងបន្ត បូករួមទាំង[[សង្រ្គាមនៅដុនបាស]] ដែលបានផ្ទុះឡើងកាលពីឆ្នាំ២០១៤។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានចេញសេចក្តីព្រាងសន្ធិសញ្ញាចំនួនពីរដែលមានសំណើហៅថា "ការធានាសុវត្ថិភាព" រួមទាំងកិច្ចសន្យាស្របច្បាប់មួយថា អ៊ុយក្រែននឹងមិនចូលរួមជាមួយ[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (ណាតូ) ក៏ដូចជាការកាត់បន្ថយកងទ័ពណាតូ និងជំរុំអយោម័យយោធារបស់ពួកគេដែលឈរជើងនៅតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើត ហើយថែមទាំងបានគំរាមកំហែងអ៊ុយក្រែនទៀតថា រុស្ស៊ីនឹងឆ្លើយតបដោយប្រើកម្លាំងយោធា ប្រសិនបើការទាមទារទាំងនោះមិនត្រូវបានបំពេញជាក់លាក់។ អង្គការណាតូបានច្រានចោលសំណើទាំងនេះ ហើយសហរដ្ឋអាមេរិកបានព្រមានរុស្ស៊ីអំពី[[ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]ដ៏"រហ័ស និងធ្ងន់ធ្ងរ" ប្រសិនបើខ្លួនហ៊ានឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|last1=Crowley|first1=Michael|last2=Wong|first2=Edward|date=29 January 2022|title=U.S. Sanctions Aimed at Russia Could Take a Wide Toll|work=The New York Times|location=Washington D.C.|url=https://www.nytimes.com/2022/01/29/us/politics/russia-sanctions-economy.html|url-access=subscription|access-date=23 មីនា 2022}}</ref> វិបត្តិនេះត្រូវបានអ្នកអត្ថាធិប្បាយជាច្រើននាំគ្នាចាត់ទុកថាជាវិបត្តិដ៏ព្រឺព្រួចបំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]បានបញ្ចប់មក។<ref>{{cite news|author-last=Sanger |author-first=David E. |date=10 January 2022 |title=In U.S.-Russia Talks, How Far Can Putin Turn Back the Clock? |work=The New York Times |location=Washington D.C. |url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/world/europe/us-russia-cold-war-ukraine.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=28 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119091924/https://www.nytimes.com/2022/01/10/world/europe/us-russia-cold-war-ukraine.html |archive-date=19 មករា 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Isachenkov |author-first=Vladimir |date=26 December 2021 |title=Putin to mull options if West refuses guarantees on Ukraine |url=https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-moscow-1f80249ac893d533fb6fcfdecb3d1ad3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122112459/https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-moscow-1f80249ac893d533fb6fcfdecb3d1ad3 |archive-date=22 មករា 2022 |access-date=28 កុម្ភៈ 2022 |work=AP News |publisher=Associated Press |publication-place=Moscow}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Mark |author-first=Gongloff |date=13 January 2022 |title=Putin Launches an Unwelcome Cold War Reboot |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-01-13/putin-s-ukraine-threat-is-an-unwelcome-cold-war-reboot |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121073243/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-01-13/putin-s-ukraine-threat-is-an-unwelcome-cold-war-reboot |archive-date=21 មករា 2022 |access-date=28 កុម្ភៈ 2022 |website=Bloomberg News |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវតំបន់ផ្តាច់ខ្លួនចំនួនពីរនៅភាគខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន ពោលគឺ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]] ជារដ្ឋឯករាជ្យ ហើយបានដាក់ពង្រាយទ័ពនៅតំបន់ដុនបាស។<ref>{{cite web|date=21 February 2022 |title=Ukraine: Putin orders troops into Donetsk and Luhansk on 'peacekeeping duties' |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/21/ukraine-putin-decide-recognition-breakaway-states-today |access-date=28 កុម្ភៈ 2022 |website=The Guardian |author-first1=Andrew |author-last1=Roth |author-first2=Julian |author-last2=Borger}}</ref><ref>{{cite web|date=21 February 2022 |title=Russia recognises Ukraine separatist regions as independent states |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60468237 |access-date=28 កុម្ភៈ 2022 |website=BBC |author-first1=Sarah |author-last1=Rainford}}</ref> បន្ទាប់មកនៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ លោកពូទីនបាននិយាយថា [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ]] គឺលែងមានសុពលភាពទៀតហើយ។<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/20220222/soglasheniya-1774440324.html |title=Минских соглашений теперь не существует, заявил Путин |trans-title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Minsk agreements no longer exist, Putin says |date=22 February 2022 |publisher=RIA Novosti |access-date=28 កុម្ភៈ 2022}}</ref> នៅក្នុង​ថ្ងៃ​ដដែរ សភាជាន់ខ្ពស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺ[[ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​]]បាន​អនុញ្ញាត​ជា​ឯកច្ឆ័ន្ទ​ឱ្យ​​ប្រើប្រាស់​កម្លាំង​យោធានៅ​ក្នុង​ទឹកដីទាំងនោះ។<ref name=":5">{{cite web |url=https://ria.ru/20220222/soglasie-1774434602.html |title=Совфед дал согласие на использование ВС за пределами страны |trans-title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) The Federation Council agreed to the use of aircraft outside the country |date=22 February 2022 |publisher=RIA Novosti |access-date=28 កុម្ភៈ 2022}}</ref> នៅព្រឹកថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ លោកពូទីនបានប្រកាសថា រុស្ស៊ីកំពុងចាប់ផ្តើម "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" នៅក្នុងតំបន់ដុនបាស រួចបន្តិចមក លោកក៏បាន[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២|បើកការឈ្លានពានយ៉ាងពេញទំហឹងចូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ុយក្រែន]]។ ==ប្រវត្តិ== {{Main|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} បន្ទាប់ពី[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|ការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]] និង[[រុស្ស៊ី]]បាននូវតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធនឹងគ្នា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ៊ុយក្រែនបានយល់ព្រមបោះបង់ចោលឃ្លាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន ហើយបានចុះហត្ថលេខាលើអនុស្សារណៈនាទីក្រុង[[ប៊ុយដាប៉ែស]] ស្តីអំពី[[អនុស្សារណៈស្តីពីការធានាសន្តិសុខអ៊ុយក្រែន|ការធានាសន្តិសុខជាតិ]]ក្នុងលក្ខខណ្ឌដែលរុស្ស៊ី ចក្រភពអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចេញការធានាប្រឆាំងនឹងការគំរាមកំហែង ឬការប្រើប្រាស់កម្លាំងប្រឆាំងនឹងបូរណភាពទឹកដី ឬឯករាជ្យភាពនយោបាយប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ ប្រាំឆ្នាំក្រោយមក រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសហត្ថលេខីទាំងប៉ុន្មាននៃ[[ធម្មនុញ្ញដើម្បីសន្តិសុខអឺរ៉ុប]] ដោយបាន"បញ្ជាក់ឡើងវិញនូវសិទ្ធិរបស់រដ្ឋដែលចូលរួមនីមួយៗ និងមានសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើស ឬផ្លាស់ប្តូរការរៀបចំសន្តិសុខរបស់ខ្លួន រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធភាព ដូចដែលពួកគេវិវត្តន៍"។<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=http://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=1 មីនា 2022}}</ref> ថ្វីបើជាប្រទេសឯករាជ្យដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១ មែនប៉ុន្តែកាលពីនៅជាអតីតសាធារណរដ្ឋនៃសហភាពសូវៀត អ៊ុយក្រែនត្រូវបានមេដឹកនាំរុស្ស៊ីជាច្រើនយល់ឃើញថាជាផ្នែកមួយនៃដែនឥទ្ធិពលរបស់គេ។ នៅ​ឆ្នាំ២០០៨ ប្រធានាធិបតី​រុស្ស៊ីគឺលោក[[វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]] បាន​និយាយ​ប្រឆាំង​នឹង​សមាជិកភាព​របស់​អ៊ុយក្រែន​ក្នុង​អង្គការណាតូ។<ref>{{cite news|author-last1=Harding |author-first1=Luke |author-last2=Borger |author-first2=Julian |author-last3=Chrisafis |author-first3=Angelique |date=2 April 2008 |title=Bush-Putin row grows as pact pushes east |work=The Guardian |location=Moscow; Bucharest; Paris |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia |url-access=subscription |access-date=1 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Dawar |author-first=Anil |date=4 April 2008 |title=Putin warns Nato over expansion |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia |access-date=1 មីនា 2022}}</ref> បន្ទាប់ពីការតវ៉ាជាច្រើនសប្តាហ៍ដែលជាផ្នែកមួយនៃចលនា[[អ៊ឺរ៉ូម៉ីដាន]] (២០១៣–២០១៤) ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]] និងមេដឹកនាំនៃក្រុមប្រឆាំងសភាអ៊ុយក្រែននៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងដោះស្រាយមួយដែលអំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតមុនកាលកំណត់។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីដែលគាំទ្ររុស្ស៊ីរូបនេះបានភៀសខ្លួនចេញពីរដ្ឋធានី[[កៀវ]] មុនពេលការបោះឆ្នោតទម្លាក់លោកចេញពីអំណាចជាប្រធានាធិបតីត្រូវដំណើរការ។<ref name="interfax1">{{cite news|date=24 February 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25|agency=Interfax-Ukraine |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |url-status=live |access-date=1 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |archive-date=10 កុម្ភៈ 2020}}</ref><ref name="RadioFreeEurope">{{cite web|author-last=Sindelar |author-first=Daisy |date=23 February 2014 |title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional?|url=http://www.rferl.org/content/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729143204/https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html|archive-date=29 កក្កដា 2020 |access-date=1 មីនា 2022|website=rferl.org |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref><ref name="huffingtonpost1">{{cite news|author-last=Feffer |author-first=John |date=14 March 2014 |title=Who Are These 'People,' Anyway? |work=HuffPost |publisher=Buzzfeed |url=https://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html |url-status=live |access-date=1 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318044043/http://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html |archive-date=18 មីនា 2014}}</ref> ថ្នាក់ដឹកនាំនៃតំបន់ភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែនដែលសម្បូរដោយប្រជាជននិយាយភាសារុស្សី បានរួមគ្នាប្រកាសបន្តភក្ដីភាពចំពោះលោកយ៉ានូកូវិច<ref>{{cite news |author-last1=Polityuk |author-first1=Pavel |author-last2=Robinson |author-first2=Matt |author-last3=Baczynska |author-first3=Gabriela |author-last4=Goettig |author-first4=Marcin |author-last5=Graff |author-first5=Peter |author-last6=Elgood |author-first6=Giles |date=22 February 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup" |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Kyiv |editor-last=Roche |editor-first=Andrew |url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=dead |access-date=1 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |archive-date=9 មិថុនា 2016}}</ref> ដែលជាហេតុបង្កឱ្យមាន[[បាតុកម្មគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|បាតុកម្មគាំទ្ររុស្ស៊ី]]ផ្ទុះឡើងនៅក្នុងតំបន់ទាំងនោះ។<ref>{{cite web|author-last=Fisher |author-first=Max |date=3 September 2014 |title=Everything you need to know about the Ukraine crisis |url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know |archive-date=22 មករា 2022 |access-date=1 មីនា 2022 |website=Vox |publisher=Vox Media}}</ref> សភាពការណ៍នៅក្នុងតំបន់ក៏កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើង បន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបាន[[ការកាត់ទឹកដីគ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|កាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀចូលជាទឹកដីខ្លួន]]នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ និង[[សង្គ្រាមនៅដុនបាស|សង្រ្គាមនៅតំបន់ដុនបាស]]ដែលបានផ្ទុះឡើងនៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ ហើយក្រោមក រដ្ឋចំនួនពីរក៏បានផុសឡើងដែលមានការគាំទ្រពីរុស្ស៊ីគឺ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានសហ្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]]។<ref>{{cite news|author-last1=Grytsenko |author-first1=Oksana |author-last2=Vlasova |author-first2=Anastasia |date=12 April 2014 |title=Armed pro-Russian insurgents in Luhansk say they are ready for police raid |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup LLC |location=Luhansk |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html |access-date=1 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html |archive-date=12 មេសា 2014}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Ragozin |author-first=Leonid |date=16 March 2019 |title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html |archive-date=8 ឧសភា 2020 |access-date=1 មីនា 2022 |website=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |location=Riga}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២០ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមៀរ ហ្សេឡេនស្គី]] បានអនុម័តយុទ្ធសាស្រ្តសន្តិសុខជាតិថ្មីរបស់អ៊ុយក្រែន "ដែលនឹងផ្តល់ការអភិវឌ្ឍនៃភាពជាដៃគូពិសេសជាមួយអង្គការណាតូ រួមជាមួយនឹងគោលបំណងចូលជាសមាជិកនៃអង្គការមួយនេះ"។<ref>{{cite news|author-last=Duggal |author-first=Hanna |date=25 January 2022 |title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine |work=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive |access-date=1 មីនា 2022}}</ref><ref name="ua-nato-relations">{{cite news |date=11 January 2020 |title=Relations with Ukraine |work=[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|NATO]] |publisher=NATO|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm |access-date=1 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Getmanchuk |author-first=Alyona |date=30 September 2020 |title=Russia as aggressor, NATO as objective: Ukraine's new National Security Strategy |work=atlanticcouncil.org |publisher=[[ក្រុមប្រឹក្សាអាត្លង់ទិក|Atlantic Council]] |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/russia-as-aggressor-nato-as-objective-ukraines-new-national-security-strategy/ |access-date=1 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២១ លោកហ្សេឡេនស្គីបានចុះហត្ថលេខាលើក្រឹត្យលេខ ១១៧/២០២១ ដែលអនុម័ត "យុទ្ធសាស្រ្តនៃការដកហូតការកាន់កាប់និងការធ្វើសមាហរណកម្មឡើងវិញនៃទឹកដីកាន់កាប់បណ្តោះអាសន្ននៃ[[សាធារណរដ្ឋស្វយ័តគ្រីមៀ]] និងទីក្រុង[[សេវាស្តូប៉ូល]]"។<ref>{{cite news|date=24 March 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=Ukrinform |publisher=[[រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន|Government of Ukraine]] |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |access-date=1 មីនា 2022}}</ref> នៅខែកក្កដាឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានចេញផ្សាយអត្ថបទមួយដែលមានចំណងជើងថា "ការរួបរួមជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជនជាតិរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន" ដោយក្នុងនោះលោកបានអះអាងឡើងវិញនូវទស្សនៈរបស់គាត់ថារុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនគឺជា "ប្រជាជនតែមួយ"។<ref>{{cite web|author-last=Putin |author-first=Vladimir |author-link=Vladimir Putin |date=12 July 2021 |title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians' |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archive-date=25 មករា 2021|access-date=1 មីនា 2022 |website=The Kremlin |publisher=[[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|Government of Russia]]}}</ref> អ្នកសង្កេតការណ៍ផ្សេងៗបានកត់សម្គាល់ថា ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីគឺមានទស្សនៈឆ្គងខ្លាំងចំពោះប្រទេសអ៊ុយក្រែនសម័យ និងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់វា។<ref>{{cite web|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=7 December 2021 |title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 ធ្នូ 2021 |access-date=1 មីនា 2022 |work=The Guardian |publication-place=Moscow}}</ref><ref>{{cite web|author-last1=Dickinson |author-first1=Peter |author-last2=Haring |author-first2=Melinda |author-last3=Lubkivsky |author-first3=Danylo |author-last4=Motyl |author-first4=Alexander |author-last5=Whitmore |author-first5=Brian |author-last6=Goncharenko |author-first6=Oleksiy |author-last7=Fedchenko |author-first7=Yevhen |author-last8=Bonner |author-first8=Brian |author-last9=Kuzio |author-first9=Taras |date=15 July 2021 |title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 កក្កដា 2021 |access-date=1 មីនា 2022 |publisher=[[ក្រុមប្រឹក្សាអាត្លង់ទិក|Atlantic Council]]}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Wilson |author-first=Andrew |date=23 December 2021 |title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims? |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/ |archive-date=24 មករា 2022 |access-date=1 មីនា 2022 |publisher=[[វិទ្យាស្ថានភូមិន្ទសហសេវា|Royal United Services Institute]]}}</ref> រុស្ស៊ីបាននិយាយថា សេណារីយ៉ូអ៊ុយក្រែនចូលជាសមាជិកអង្គការណាតូ និងការពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ណាតូជាទូទៅគឺជាសកម្មភាពគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខជាតិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite news|author-last=Taylor |author-first=Paul |date=23 November 2021 |title=Ukraine: NATO's original sin |work=Politico |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/ |access-date=1 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Guyer |author-first=Jonathan |date=27 January 2022 |title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis |work=Vox |publisher=Vox Media |url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion |access-date=1 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite web|author-last1=Lee |author-first1=Matthew |author-last2=Cook |author-first2=Lorne |date=7 January 2022 |title=US, NATO rule out halt to expansion, reject Russian demands |url=https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-emmanuel-macron-4b0815a24bb98ca7e3b81aa0dc6b1838 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124151428/https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-emmanuel-macron-4b0815a24bb98ca7e3b81aa0dc6b1838 |archive-date=24 មករា 2022 |access-date=1 មីនា 2022 |website=AP News |agency=Associated Press}}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ុយក្រែន និងប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតដែលស្ថិតនៅជាប់ប្រទេសរុស្ស៊ី បានរួមគ្នាចោទប្រកាន់លោកពូទីនពីការប៉ុនប៉ងចង់ស្តារ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]]/[[សហភាពសូវៀត]]ឡើងវិញ និងបន្តគោលនយោបាយយោធានិយមឈ្លានពានរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|author=Agencies |date=13 September 2014 |title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm |archive-date=25 មករា 2022 |access-date=1 មីនា 2022 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Bullough |author-first=Oliver |date=28 March 2014 |title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481 |archive-date=24 មករា 2022 |access-date=1 មីនា 2022 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite web|author-last=Rubin |author-first=Trudy |date=11 January 2022 |title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? |url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html |archive-date=25 មករា 2022 |access-date=1 មីនា 2022 |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Interstate General Media }}</ref><ref>{{cite web|date=20 December 2021 |title=Lithuanian president: Russia's attempts to create 'zones of influence' will not be tolerated |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1568409/lithuanian-president-russia-s-attempts-to-create-zones-of-influence-will-not-be-tolerated |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1568409/lithuanian-president-russia-s-attempts-to-create-zones-of-influence-will-not-be-tolerated |archive-date=25 មករា 2022 |access-date=1 មីនា 2022 |website=LRT English |publisher=Lithuanian National Radio and Television |agency=Baltic News Service}}</ref><ref>{{cite web|author-last1=Wiktor |author-first1=Szary |author-last2=Sobczak |author-first2=Pawel |author-last3=Emmott |author-first3=Robin |author-last4=Sytas |author-first4=Andrius |author-last5=Muller |author-first5=Robert |author-last6=Dagenborg |author-first6=Joachim |date=20 June 2016 |editor-last=Boulton |editor-first=Ralph |title=In push for equal NATO status, Poland asks for flashpoint troops |url=https://www.reuters.com/article/us-nato-poland-suwalki-idUSKCN0Z61XH |url-access=registration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125154850/https://www.reuters.com/article/us-nato-poland-suwalki-idUSKCN0Z61XH |archive-date=25 មករា 2022 |access-date=1 មីនា 2022 |work=Reuters |publisher=Thomson Corporation |location=Brussels, Prague, Vilnius, Trondheim}}</ref> [[File:World map showing CSTO and NATO member states with disputed regions.svg|centre|thumb|700px| {{Legend|#d40000|រដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]]}} {{Legend|#000080|រដ្ឋសមាជិកអង្គការ[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]]}} {{Legend|#ffd900|រដ្ឋដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយជម្លោះទឹកដី ([[ចចជី]] និង[[អ៊ុយក្រែន]])}} {{Legend|#008000|តំបន់ជម្លោះដែលទទួលស្គាល់ដោយ[[រុស្ស៊ី]]ថាជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីរបស់ខ្លួន ឬជារដ្ឋអធិបតេយ្យ ([[អាប់កាស៊ី]] [[គ្រីមៀ]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|ដូណេតស្ក៍]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]] [[អូសេទីខាងត្បូង]])}} ]] ==ជម្លោះដើម (មីនា–មេសា ២០២១)== ===ការប្រមូលផ្ដុំកងយោធារុស្ស៊ីលើកដំបូង=== យោងតាមការវិភាគរបស់ទស្សនាវដ្តី''[[ថែមស៍ (ទស្សនាវដ្តី)|ថែមស៍]]'' (''Times'') ដែលបានចេញផ្សាយនៅដើមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញថា កំណើនវត្តមានយោធារបស់រុស្ស៊ីនៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២១ គឺមានប្រភពចេញពីការប្រកាសរបស់[[ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី]]កាលពីថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ទាក់ទងនឹងការដាក់ពង្រាយទាហានឆ័ត្រយោងចំនួន ៣,០០០ នាក់នៅក្បែរព្រំដែនដើម្បីធ្វើ"សមយុទ្ធទ្រង់ទ្រាយធំ"។ សេចក្តីប្រកាសរបស់ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីនោះត្រូវបានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចាប់ខ្លួនលោក[[វិចទ័រ មេដវេដឈូក]] ដែលត្រូវជាអ្នកនយោបាយបក្សប្រឆាំងនៅអ៊ុយក្រែន មានទំនោរទៅខាងរុស្ស៊ីដ៏ប្រជាប្រិយ និងព្រមទាំងជាមហាសេដ្ឋីម្នាក់ផងដែរដោយគេបានចោតលោកថាមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធផ្ទាល់ជាមួយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោកវ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន។<ref>{{cite magazine|author-last=Shuster |author-first=Simon |date=2 February 2021 |others=With reporting by Leslie Dickstein and Simmone Shah (New York); and Brian Bennett, W.J. Hennigan, and Nik Popli (Washington D.C.) |title=The Untold Story of the Ukraine Crisis |url=https://time.com/6144109/russia-ukraine-vladimir-putin-viktor-medvedchuk/ |url-status=live |magazine=[[ថែមស៍ (ទស្សនាវដ្តី)|Time]] |location=Kyiv |publisher=WarnerMedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110227/https://time.com/6144109/russia-ukraine-vladimir-putin-viktor-medvedchuk/ |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |access-date=2 មីនា 2022}}</ref> ចាប់ពីថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា អង្គការណាតូបានចាប់ផ្តើមធ្វើសមយុទ្ធយោធាជាបន្តបន្ទាប់ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''Defender Europe 2021''។ វាជាសមយុទ្ធយោធាដ៏ធំបំផុតមួយដែលដឹកនាំដោយណាតូនៅទ្វីបអឺរ៉ុប រួមមានប្រតិបត្តិការជិតដំណាលគ្នានៅទូទាំងតំបន់ហ្វឹកហ្វឺនជាង ៣០ នៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១២ និងមានការចូលរួមពីទាហានចំនួន ២៨,០០០ នាក់មកពី ២៧ ប្រទេស។<ref name="Army Times">{{cite news|author-last=South |author-first=Todd |others=Photograph by Carlos Cuebas Fantauzzi |date=15 March 2021 |title=Massive, Army-led NATO exercise Defender Europe kicks off |work=Army Times |publisher=Sightline Media Group |url=https://www.armytimes.com/news/your-army/2021/03/15/massive-army-led-nato-exercise-defender-europe-kicks-off/ |url-status=live |access-date=3 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123133127/https://www.armytimes.com/news/your-army/2021/03/15/massive-army-led-nato-exercise-defender-europe-kicks-off/ |archive-date=23 មករា 2022}}</ref><ref name="Defender-Europe 21">{{cite news|date=4 April 2021 |title=Ukraine: purpose of upcoming Defender Europe 2021 exercise is to practice for war with Russia |work=UAWire |url=http://www.uawire.org/ukraine-purpose-of-upcoming-defender-europe-2021-exercise-is-to-practice-for-war-with-russia|url-status=live |access-date=2 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119071418/http://www.uawire.org/ukraine-purpose-of-upcoming-defender-europe-2021-exercise-is-to-practice-for-war-with-russia |archive-date=19 មករា 2022}}</ref> ដោយឃើញដូច្នេះ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចេញមុខរិះគន់អង្គការណាតូសម្រាប់ការប្រតិបត្តិ ''Defender Europe 2021''<ref name="briefing">{{cite news|author-last=Zakharova |author-first=Maria |date=15 April 2021 |title=Briefing by Foreign Ministry Spokeswoman Maria Zakharova, Moscow, April 15, 2021 |work=The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation |publisher=[[ក្រសួងការបរទេសរុស្ស៊ី]] |location=Moscow |url=https://www.mid.ru/en/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/4687881 |url-status=dead |access-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418180736/https://www.mid.ru/en/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/d2whawmcu6od/content/id/4687881/ |archive-date=18 មេសា 2021}}</ref> ហើយខ្លួនបានដាក់ពង្រាយកងទ័ពសម្រាប់ធ្វើសមយុទ្ធយោធានៅតាមព្រំដែនភាគខាងលិចដើម្បីជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពយោធារបស់ណាតូ។ ការប៉ាន់ស្មានដោយអ៊ុយក្រែនបានបង្ហាញថា រុស្ស៊ីបានដាក់ពង្រាយកម្លាំងប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់សម្រាប់តំបន់គ្រីមៀ និងទឹកដីផ្នែកខាងកើតនៃព្រំដែនរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន។ រដ្ឋាភិបាលអាល្លឺម៉ង់បានថ្កោលទោសការដាក់ពង្រាយទ័ពរុស្ស៊ីនេះថាជាការចង់បង្កបញ្ហានៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news|date=14 April 2021 |title=Germany Says Russia Seeking To 'Provoke' With Troop Buildup At Ukraine's Border |work=rferl.org |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |agency=AFP, UNIAN, TASS, Interfax, Reuters |url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-military-germany-nato/31203229.html |access-date=2 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា អគ្គមេបញ្ជាការនៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអ៊ុយក្រែន]]គឺលោក[[រូស្លង់ ឃុំឆាក់]]បានបង្ហាញពីវត្តមានក្រុមយុទ្ធវិធីកងវរសេនាតូចរុស្ស៊ីចំនួន ២៨ ក្រុមស្ថិតនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន ជាចម្បងគឺនៅគ្រីមៀ រ៉ូស្តូវ ប៊្រីយ៉ានស្ក៍ និង[[វ៉ូរ៉ូនេហ្ស៍]]។ គេប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហានរុស្ស៊ីប្រមាណ ៦០,៧០០ នាក់បានឈរជើងនៅតំបន់គ្រីមៀ និងដុនបាស ជាមួយនឹងទីប្រឹក្សាយោធា ២,០០០ នាក់នៅភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែន។ យោងតាមលោកឃុំឆាក់បានឱ្យដឹងថា ការប្រមូលផ្តុំយោធាសំទុះនេះនឹងអាចធ្វើឱ្យក្រុមយុទ្ធវិធីកងវរសេនាតូចកើនឡើងដល់ ៥៣ ក្រុម ហើយអាចបង្ក "ការគំរាមកំហែង" ដល់សន្តិសុខយោធារបស់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|author-last=Kizilov |author-first=Eugene |date=30 March 2021 |others=Translated via [[ហ្គូហ្គលបកប្រែ|Google Translate]] |title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Росія стягує війська до кордону з Україною – Хомчак |trans-title=Russia draws troops to the border with Ukraine – Khomchak |url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/03/30/7288381/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521014951/https://www.pravda.com.ua/news/2021/03/30/7288381/ |archive-date=21 ឧសភា 2021 |access-date=2 មីនា 2022 |work=Ukrayinska Pravda |publisher=Dragon Capital |location=Kyiv }}</ref> លោក[[ឌីមីឌ្រី ប៉េស្កូវ]] ដែលជាអ្នកនាំពាក្យរបស់វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន បានសម្តែងការមិនយល់ស្របនឹងសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់អ៊ុយក្រែនដោយអះអាងថា ចលនាយោធារបស់រុស្ស៊ី "មិនគួរជាការព្រួយបារម្ភអ្វីឡើយ" ដល់ប្រទេសជិតខាង។ ផ្ទុយទៅវិញ សេចក្តីសម្រេចត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហា "សន្តិសុខជាតិ"។<ref>{{cite web|date=5 April 2021 |title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Росія не є загрозою для України, пересування армії Росії не має викликати занепокоєння – Кремль |trans-title=Russia is not a threat to Ukraine, the movement of Russia's army should not be a concern – the Kremlin |url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-peskov-rosiya-bezpeka/31187464.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502165225/https://www.radiosvoboda.org/a/news-peskov-rosiya-bezpeka/31187464.html |archive-date=2 ឧសភា 2021 |access-date=2 មីនា 2022 |website=radiosvoboda.org |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty }}</ref> នៅចន្លោះចុងខែមីនា និងដើមខែមេសា បរិមាណនៃអាវុធ និងឧបករណ៍យោធាសំខាន់ៗមកពីតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេសរុស្ស៊ី រួមទាំងតំបន់ឆ្ងាយស្រយាលដូចជាស៊ីបេរីជាដើម ត្រូវបានគេដឹកជញ្ជូនឆ្ពោះទៅកាន់ព្រំដែនរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន និងចូលទៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀ។<ref name="csis-20210422">{{cite web|author-last1=Conley |author-first1=Heather A. |author-last2=Funaiole |author-first2=Matthew P. |author-last3=Bermudez Jr. |author-first3=Joseph S. |author-last4=Newlin |author-first4=Cyrus |date=22 April 2021 |others=Imagery markups by William Taylor; Research support by Jennifer Jun |title=Unpacking the Russian Troop Buildup along Ukraine's Border |url=https://www.csis.org/analysis/unpacking-russian-troop-buildup-along-ukraines-border |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227161054/https://www.csis.org/analysis/unpacking-russian-troop-buildup-along-ukraines-border |archive-date=27 ធ្នូ 2021 |access-date=2 មីនា 2022 |website=csis.org |publisher=Center for Strategic and International Studies (CSIS) }}</ref><ref>{{cite news|author-last=Roth |author-first=Andrew |date=6 April 2021 |title=EU and UK pledge backing to Ukraine after Russian military buildup |work=The Guardian |location=Moscow |url=http://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/eu-sounds-alarm-at-russian-troops-ukraine-border-moves |url-status=live |access-date=2 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210409173655/https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/eu-sounds-alarm-at-russian-troops-ukraine-border-moves |archive-date=9 មេសា 2021}}</ref> ===អំពើហិង្សា និងកំណើនភាពតានតឹងជាបន្តបន្ទាប់=== {{multiple image | align = left | width1 = 152 | width3 = | image3 = | caption2 = | width2 = 161 | image2 = Volodymyr Zelensky Official portrait (cropped).jpg | caption1 = | image1 = Vladimir Putin (25-06-2021) (cropped).jpg | direction = horizontal | footer_background = | footer_align = left/right/center | footer = ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] (ឆ្វេង) និងប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោក[[វ៉ូឡូឌីមៀរ ហ្សេឡេនស្គី]] (ស្ដាំ) | header_background = | header_align = left/right/center | header = | caption3 = }} ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរុស្ស៊ីបានធ្វើការចោទប្រកាន់កាលពីថ្ងៃទី៣ ខែមេសា ថាការវាយប្រហារដោយដ្រូនរបស់អ៊ុយក្រែនបានបណ្ដាលឱ្យក្មេងម្នាក់បានស្លាប់នៅក្នុងតំបន់ដុនបាសដែលកំពុងស្ថិតក្រោមកាន់កាប់ដោយរុស្ស៊ី។ ប៉ុន្តែទោះ​យ៉ាង​ណា​ ព័ត៌មាន​លម្អិត​បន្ថែម​ជុំវិញ​ឧបទ្ទវហេតុ​មួយនេះមិនបានផ្សាយចេញបន្តទេ។ លោក[[វីច្ឆេស្លាវ វ៉ូឡូឌីន]] ប្រធានសភាឌូម៉ារបស់រុស្ស៊ីបានជឿថា មេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនគួរតែ "ចេញមុខទទួលខុសត្រូវចំពោះករណីស្លាប់នេះ" ខណៈពេលដែលកំពុងស្នើសុំឱ្យដកប្រទេសអ៊ុយក្រែនចេញពី[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web|last=Perepdaya|first=Elena|date=4 April 2021|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Українська армія відкидає застосування зброї проти цивільних на Донбасі|trans-title=The Ukrainian army rejects the use of weapons against civilians in Donbass|url=https://www.dw.com/uk/ukrainska-armiia-vidkydaie-zastosuvannia-zbroi-proty-tsyvilnykh-na-donbasi-zmi/a-57098010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120065133/https://www.dw.com/uk/ukrainska-armiia-vidkydaie-zastosuvannia-zbroi-proty-tsyvilnykh-na-donbasi-zmi/a-57098010|archive-date=20 មករា 2022|access-date=3 មីនា 2022|publisher=Deutsche Welle}}</ref> នៅថ្ងៃទី៥ ខែមេសា តំណាងអ៊ុយក្រែននៃមជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រង និងសម្របសម្រួលរួម (JCCC) បានផ្ញើខ្លឹមសារពន្យល់ទៅកាន់បេសកកម្មត្រួតពិនិត្យពិសេសនៃ[[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​ និងកិច្ចសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]]ក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន ទាក់ទងនឹងចេតនាក្រុមគាំទ្ររុស្ស៊ីក្នុងការក្លែងបន្លំការចោទប្រកាន់នេះ។<ref>{{cite web|date=6 April 2021|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Якщо Кремль шукає "казус беллі", вкидаючи цинічні фейки, світ це має сприймати всерйоз|trans-title=If the Kremlin is looking for a "casus belli" by throwing cynical fakes, the world should take it seriously|url=https://www.mil.gov.ua/news/2021/04/06/yakshho-kreml-shukae-kazus-belli-vkidayuchi-czinichni-fejki-svit-cze-mae-sprijmati-vserjoz-ministerstvo-oboroni-ukraini/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120065031/https://www.mil.gov.ua/news/2021/04/06/yakshho-kreml-shukae-kazus-belli-vkidayuchi-czinichni-fejki-svit-cze-mae-sprijmati-vserjoz-ministerstvo-oboroni-ukraini/|archive-date=20 មករា 2022|access-date=3 មីនា 2022|website=Ministry of Defense Ukraine|publisher=Government of Ukraine}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ បេសកកម្មបានបញ្ជាក់ពីការស្លាប់របស់កុមារម្នាក់នៅក្នុងទឹកដីដុនបាសដែលកំពុងកាន់កាប់ដោយរុស្ស៊ី ប៉ុន្តែ គេបានបរាជ័យក្នុងការបង្កើតទំនាក់ទំនងរវាង "ការវាយប្រហារដោយដ្រូនរបស់អ៊ុយក្រែន" និងករណីស្លាប់របស់កុមារម្នាក់នោះ។<ref>{{cite web|last=Lavrenyuk|first=Yaroslava|date=5 April 2021|title=(ភាសាអុយក្រែន) Фейк: На Донбасі внаслідок атаки українського безпілотника загинула дитина (оновлено)|trans-title=Fake: A child died in Donbas as a result of a Ukrainian drone attack (updated)|url=https://www.stopfake.org/uk/fejk-na-donbasi-vnaslidok-ataki-ukrayinskogo-bezpilotnika-zaginula-ditina/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120065031/https://www.stopfake.org/uk/fejk-na-donbasi-vnaslidok-ataki-ukrayinskogo-bezpilotnika-zaginula-ditina/|archive-date=20 មករា 2022|access-date=3 មីនា 2022|website=Stopfake.org}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមេសា អ៊ុយក្រែនបានអំពាវនាវកថាខ័ណ្ឌទី ១៦ នៃ[[ឯកសារទីក្រុងវីយែន]] ហើយបានផ្តួចផ្តើមកិច្ចប្រជុំមួយនៅក្នុងអង្គការដើម្បីសន្តិសុខ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអឺរ៉ុប (OSCE) ស្តីពីកំណើនកងទ័ពរុស្ស៊ីនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន និងតំបន់គ្រីមៀរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|date=10 April 2021|title=Meeting Requested by Ukraine under Vienna Document Chapter III Regarding Unusual Russian Military Activity|url=https://osce.usmission.gov/meeting-requested-by-ukraine-under-vienna-document-chapter-iii-regarding-unusual-russian-military-activity/|url-status=dead|website=U.S. Mission to the OSCE|publisher=OSCE|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224080620/https://osce.usmission.gov/meeting-requested-by-ukraine-under-vienna-document-chapter-iii-regarding-unusual-russian-military-activity/|archive-date=24 កុម្ភៈ 2022|access-date=3 មីនា 2022|archivedate=24 កុម្ភៈ 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220224080620/https://osce.usmission.gov/meeting-requested-by-ukraine-under-vienna-document-chapter-iii-regarding-unusual-russian-military-activity/}}</ref> គំនិតផ្តួចផ្តើមរបស់អ៊ុយក្រែនត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រទេសមួយចំនួន ប៉ុន្តែគណៈប្រតិភូរុស្ស៊ីមិនបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនោះទេ ហើយបានបដិសេធមិនផ្តល់សេចក្តីពន្យល់ថែមទៀតផង។<ref>{{cite web|date=10 April 2021|title=Ukraine – Joint statement by France and Germany at the OSCE (Vienna, 10 Apr. 2021)|url=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files/ukraine/news/article/ukraine-joint-statement-by-france-and-germany-at-the-osce-vienna-10-apr-2021|access-date=3 មីនា 2022|website=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères|publisher=Ministry for Europe and Foreign Affairs}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំមួយនៅតំបន់គ្រីមៀ លោក[[នីកូឡៃ ប៉ាទ្រូឆេវ]] ដែលជាលេខាធិការនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខរុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខប្រទេសរុស្ស៊ី]] (SCRF) បានចោទប្រកាន់សេវាពិសេសរបស់អ៊ុយក្រែនពីការព្យាយាមរៀបចំ "ការវាយប្រហារភេរវកម្ម និងអនត្ថការ" នៅលើឧបទ្វីបនេះ។<ref>{{Cite web|date=14 April 2021|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Патрушев заявив про "загрозу терактів і диверсій" у Криму|trans-title=Patrushev said there was a "threat of terrorist attacks and sabotage" in Crimea|url=https://ua.krymr.com/a/news-krym-patrushev-zahroza-teraktiv/31203585.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119223347/https://ua.krymr.com/a/news-krym-patrushev-zahroza-teraktiv/31203585.html|archive-date=19 មករា 2022|access-date=3 មីនា 2022|website=Radio Liberty}}</ref> នៅយប់រវាងថ្ងៃទី១៤ និង ១៥ ខែមេសា ការប្រឈមមុខដាក់គ្នារវាងកងទ័ពជើងទឹកនៃប្រទេសទាំងពីរបានកើតឡើងនៅ[[សមុទ្រអាសូវ]] ចម្ងាយ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ច្រកសមុទ្រគើច្ឆ]] រវាងកប៉ាល់កាំភ្លើងធំ ''Gyurza-M-class'' របស់អ៊ុយក្រែនចំនួនបីគ្រឿង និងនាវាចំនួនប្រាំមួយគ្រឿងរបស់[[ឆ្មាំឆ្នេរសមុទ្ររុស្ស៊ី]]។ កប៉ាល់​កាំភ្លើងធំ​អ៊ុយក្រែន​កំពុង​អមដំណើរ​កប៉ាល់​ស៊ីវិល​នៅ​ពេល​​ហេតុការណ៍​នោះបានកើតឡើង។ វាត្រូវបានគេរាយការណ៍ថា កប៉ាល់អ៊ុយក្រែនបានគំរាមប្រើប្រាស់អាវុធអាកាស ដើម្បីបន្លាចនាវាឆ្មាំរុស្ស៊ី។ ហេតុការណ៍​នេះ​បាន​បញ្ចប់​ដោយ​មិន​មាន​អ្នក​ស្លាប់​ឡើយ។<ref>{{Cite web|title=Кораблі ФСБ РФ намагались спровокувати ВМСУ біля Керченської протоки: "Гюрзи-М" дали гідну відсіч|trans-title=Ships of the FSB of the Russian Federation tried to provoke the Navy near the Kerch Strait: "Gyurzy-M" gave a decent rebuff|url=https://defence-ua.com/army_and_war/korabli_fsb_rf_namagalis_sprovokuvati_vmsu_bilja_kerchenskoji_protoki_gjurzi_m_dali_gidnu_vidsich-3428.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119223356/https://defence-ua.com/army_and_war/korabli_fsb_rf_namagalis_sprovokuvati_vmsu_bilja_kerchenskoji_protoki_gjurzi_m_dali_gidnu_vidsich-3428.html|archive-date=19 មករា 2022|access-date=3 មីនា 2022|website=Defense Express}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ [[ក្រសួងការបរទេសអ៊ុយក្រែន]]បានរាយការណ៍ថា រុស្ស៊ីបានប្រកាសបិទផ្នែកខ្លះនៃ[[សមុទ្រខ្មៅ]]ពីនាវាចម្បាំង និងនាវាធម្មតានៃប្រទេសផ្សេងៗរហូតដល់ខែតុលា ក្រោមហេតុផលថាធ្វើសមយុទ្ធយោធា។ ក្រសួងអ៊ុយក្រែនបានថ្កោលទោសសេចក្តីសម្រេចនេះថាជា "ការរំលោភលើសិទ្ធិសេរីភាពនាវាចរណ៍" ដែលធានាដោយ[[អនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រ]]។ យោងតាមអនុសញ្ញានេះ រុស្ស៊ីមិនត្រូវ "រារាំងការឆ្លងកាត់ដែនសមុទ្រតាមច្រកអន្តរជាតិទៅកាន់កំពង់ផែ" នៅក្នុងសមុទ្រអាសូវឡើយ។<ref>{{Cite web|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Міністерство закордонних справ України – Заява МЗС України у зв'язку із обмеженням Російською Федерацією свободи судноплавства в Чорному морі|trans-title=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine – Statement of the Ministry of Foreign Affairs of Ukraine in connection with the Russian Federation's restriction of freedom of navigation in the Black Sea|url=https://mfa.gov.ua/news/zayava-mzs-ukrayini-u-zvyazku-iz-obmezhennyam-rosijskoyu-federaciyeyu-svobodi-sudnoplavstva-v-chornomu-mori|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104102447/https://mfa.gov.ua/news/zayava-mzs-ukrayini-u-zvyazku-iz-obmezhennyam-rosijskoyu-federaciyeyu-svobodi-sudnoplavstva-v-chornomu-mori|archive-date=4 វិច្ឆិកា 2021|access-date=3 មីនា 2022|website=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine}}</ref> យោងតាមលោក[[ចន កឺរប៊ី]] ដែលត្រូវជាលេខាធិការសារព័ត៌មានមន្ទីរបញ្ចកោណបានអះអាងថា ប្រទេសរុស្ស៊ីបានប្រមូលផ្តុំកងទ័ពច្រើនបន្តិចម្តងៗនៅជិតព្រំដែនរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនជាងកាលពីឆ្នាំ២០១៤ មកម្លេះ។<ref>{{Cite web|last1=Yuri|first1=Godovan|date=20 April 2021|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Військ РФ біля кордону України зараз більше, ніж у 2014 році – Пентагон|url=https://www.unian.ua/politics/viyska-rf-bilya-kordonu-u-pentagoni-zrobili-zayavu-novini-ukrajina-11393698.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426020517/https://www.unian.ua/politics/viyska-rf-bilya-kordonu-u-pentagoni-zrobili-zayavu-novini-ukrajina-11393698.html|archive-date=26 មេសា 2021|access-date=3 មីនា 2022|website=Ukrainian Independent Information Agency (UNIAN)|agency=Reuters}}</ref> តាមសេចក្តីរាយការណ៍ រុស្ស៊ីបានដាក់កម្រិតបណ្តោះអាសន្នលើជើងហោះហើរលើផ្នែកខ្លះនៃតំបន់គ្រីមៀ និង[[សមុទ្រខ្មៅ]]ចាប់ពីថ្ងៃទី២០ ដល់ទី២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ ដូចដែលបានចែងក្នុងរបាយការណ៍អន្តរជាតិសម្រាប់អ្នកបើកបរយន្តហោះ។<ref>{{Cite web|date=20 April 2021|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) РФ обмежила польоти над частиною Криму і Чорного моря, – NOTAM|url=https://censor.net/ua/news/3260829/rf_obmejyla_poloty_nad_chastynoyu_krymu_i_chornogo_morya_notam|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423112659/https://censor.net/ua/news/3260829/rf_obmejyla_poloty_nad_chastynoyu_krymu_i_chornogo_morya_notam|archive-date=23 មេសា 2021|access-date=3 មីនា 2022|website=Censor.net}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រី[[ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី]]គឺលោក[[ស៊ែរជី សូយហ្គូ]]បានប្រកាសដកសមយុទ្ធយោធាដោយបញ្ជាឱ្យកងទ័ពមកពីកងពលលេខ ៥៨ និង ៤១ និងកងពលការពារអាកាសទី៧ ៧៦ និង ៩៨ ត្រឡប់ទៅមូលដ្ឋានអចិន្ត្រៃយ៍របស់ពួកគេវិញនៅថ្ងៃទី១ ខែឧសភា បន្ទាប់ពីការចុះត្រួតពិនិត្យនៅមូលដ្ឋានយោធាភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។ ឧបករណ៍ផ្សេងៗនៅឯទីកន្លែងហ្វឹកហ្វឺនប៉ូកូណូវ៉ូគឺត្រូវបានរក្សាទុកសម្រាប់សមយុទ្ធយោធាប្រចាំឆ្នាំជាមួយប្រទេសបេឡារុស ដែលបានគ្រោងទុកនៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២១។<ref name="csis-20210422" /> ==ជម្លោះថ្មី (តុលា ២០២១ – កុម្ភៈ ២០២២)== នៅថ្ងៃទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ លោក[[ឌីមីទ្រី មេដវេដេវ]]ដែលត្រូវជាអនុប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខនៃប្រទេសរុស្ស៊ីបានចេញផ្សាយអត្ថបទមួយនៅក្នុងកាសែត"''[[កុំមែរសង់]]''" (''Kommersant'') ដោយគាត់បានអះអាងថា អ៊ុយក្រែនគឺជា"ប្រទេសចំណុះ"របស់លោកខាងលិចហើយបន្តថា ដូច្នេះវាគ្មានន័យទេសម្រាប់ប្រទេសរុស្ស៊ីក្នុងការប៉ងបើកកិច្ចសន្ទនាជាមួយអាជ្ញាធរអ៊ុយក្រែន ដែលគាត់បានសម្ដៅលើថា "ខ្សោយ" "ល្ងង់" និង "មិនគួរទុកចិត្ត"។ លោកមេដវេដេវបានសន្និដ្ឋានថា រុស្ស៊ីមិនគួរធ្វើអ្វីដែលអបជាមួយនឹងអ៊ុយក្រែនឡើយ ហើយរង់ចាំរហូតដល់រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនថ្មីមួយ ដែលមានចំណាប់អារម្មណ៍ពិតប្រាកដក្នុងការកែលម្អទំនាក់ទំនងជាមួយរុស្ស៊ី ដោយបន្ថែមថា "រុស្ស៊ីដឹងពីរបៀបរង់ចាំ។ ពួកយើងជាក្រុមមនុស្សដែលអត់ធ្មត់"។<ref>{{Cite web|last=Medvedev|first=Dmitry|date=11 October 2021|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Почему бессмысленны контакты с нынешним украинским руководством|url=https://www.kommersant.ru/doc/5028300|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121083731/https://www.kommersant.ru/doc/5028300|archive-date=21 មករា 2022|access-date=3 មីនា 2022|website=Kommersant}}</ref> ក្រោយមក វិមានក្រឹមឡាំងបានបញ្ជាក់ថា អត្ថបទរបស់លោកមេដវេដេវគឺមាន"ដំណើរស្រប"ជាមួយនឹងទស្សនៈរបស់រុស្ស៊ីចំពោះរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{Cite web|date=11 October 2021|title=Russia Shouldn't Negotiate With 'Vassal' Ukraine, Ex-President Medvedev Says|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/10/11/russia-shouldnt-negotiate-with-vassal-ukraine-ex-president-medvedev-says-a75263|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121164541/https://www.themoscowtimes.com/2021/10/11/russia-shouldnt-negotiate-with-vassal-ukraine-ex-president-medvedev-says-a75263|archive-date=21 មករា 2022|access-date=3 មីនា 2022|website=The Moscow Times}}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ [[ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី]]បានលើកឡើងនូវសកម្មភាពដាក់ពង្រាយនាវាចម្បាំងអាមេរិកនៅឯ[[សមុទ្រខ្មៅ]]ថាជាការគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខក្នុងតំបន់ និងស្ថិរភាពជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ ក្រសួងនេះបាននិយាយនៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយថា "គោលដៅពិតប្រាកដនៅពីក្រោយសកម្មភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់សមុទ្រខ្មៅគឺការរុករកឆាកប្រតិបត្តិការក្នុងករណីដែលទីក្រុងកៀវព្យាយាមដោះស្រាយជម្លោះនៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍ដោយប្រើប្រាស់កម្លាំង"។<ref>{{cite news|last=Vladimir|first=Isachenkov|date=12 November 2021|title=Kremlin denies plans to invade Ukraine, alleges NATO threats|work=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/ukraine-europe-russia-moscow-83ed7632b8a544ff733cdfbfbca56e77|url-status=live|access-date=3 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210192536/https://apnews.com/article/ukraine-europe-russia-moscow-83ed7632b8a544ff733cdfbfbca56e77|archive-date=10 ធ្នូ 2021}}</ref> ===ការប្រមូលផ្ដុំកងយោធារុស្ស៊ីលើកទីពីរ=== មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់នៃក្រសួងការពារជាតិអាមេរិកបានរាយការណ៍កាលពីថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ថា រុស្ស៊ីបានដកទ័ពតែពីរបីពាន់នាក់ប៉ុណ្ណោះ ចាប់តាំងពីការប្រមូលផ្តុំយោធាលើកមុន។ ទោះបីជាមានការដកអង្គភាពរុស្ស៊ីជាច្រើនត្រឡប់ទៅបន្ទាយដើមរបស់ពួកគេវិញក៏ដោយ ប៉ុន្តែរថយន្ត និងឧបករណ៍យោធាផ្សេងៗគឺមិនត្រូវបានដកចេញទេ ដែលនាំឱ្យមានការភ័យខ្លាចពីលទ្ធភាពនៃការដាក់ពង្រាយទ័ពឡើងវិញ។<ref name="NYT2021-May-052">{{cite news|last1=Cooper|first1=Helene|last2=Barnes|first2=Julian E.|last3=Schmitt|first3=Eric|others=Photograph by Associated Press; article updated 1 September 2021.|date=5 May 2021|title=80,000 Russian Troops Remain at Ukraine Border as U.S. and NATO Hold Exercises|work=The New York Times|location=Washington D.C.|url=https://www.nytimes.com/2021/05/05/us/politics/biden-putin-russia-ukraine.html|url-status=live|url-access=subscription|access-date=4 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114225637/https://www.nytimes.com/2021/05/05/us/politics/biden-putin-russia-ukraine.html|archive-date=14 មករា 2022}}</ref> មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ក្រសួងការពារជាតិអាមេរិកកាលពីដើមខែឧសភា បានប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហានរុស្ស៊ីជាង ៨០,០០០ នាក់នៅតែបន្តឈរជើងនៅព្រំដែនរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនដដែរ។<ref name="NYT2021-May-052" /> នៅដើមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ របាយការណ៍នៃការបង្កើនយោធារបស់រុស្ស៊ីបានជំរុញឱ្យមន្ត្រីអាមេរិកព្រមានសម្ព័ន្ធមិត្តអឺរ៉ុបរបស់ខ្លួនថា រុស្ស៊ីអាចកំពុងពិចារណាអំពីសក្តានុភាពឈ្លានពានទៅលើអ៊ុយក្រែន ខណៈដែលអ្នកជំនាញនិងអ្នកអត្ថាធិប្បាយមួយចំនួនជឿថាលោកពូទីនកំពុងស្វែងរកដៃខ្លាំងសម្រាប់ការចរចាបន្ថែមទៀតជាមួយលោកខាងលិច។<ref name="Worldworried">{{Cite web|last=Ellyatt|first=Holly|date=17 November 2021|others=Photograph by Fabrice Cofferini (Agence-France Presse), Oksana Manchuk (Belarusian Telegraph Agency), and Bloomberg News; article updated 1 December 2021|title=The world is worried Putin is about to invade Ukraine. Here's why|url=https://www.cnbc.com/2021/11/17/the-world-is-worried-putin-is-about-to-invade-ukraine-heres-why.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118193831/https://www.cnbc.com/2021/11/17/the-world-is-worried-putin-is-about-to-invade-ukraine-heres-why.html|archive-date=18 វិច្ឆិកា 2021|access-date=4 មីនា 2022|website=CNBC|publisher=NBCUniversal News Group}}</ref><ref>{{cite news|last=Sarah|first=Rainford|others=Photographs by Reuters|date=27 November 2021|title=Russia-Ukraine border: Why Moscow is stoking tensions|work=BBC News|publisher=BBC|location=Moscow|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59415885|url-status=live|access-date=4 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040840/https://www.bbc.com/news/world-europe-59415885|archive-date=25 ធ្នូ 2021}}</ref> [[ភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍យោធាអ៊ុយក្រែន]] (HUR MOU) បានប៉ាន់ប្រមាណថា តួលេខនៃវត្តមានយោធារុស្ស៊ីបានកើនឡើងដល់ ៩០,០០០ នាក់ត្រឹមថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ដោយបូកបន្ថែមនូវកងកម្លាំងមកពីឆ្មាំទី ៨ និងទី ២០ និងកងទ័ពការពារអាកាសទី ៤ និងទី ៦។<ref>{{Cite news|date=2 November 2021|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Центр оперативного інформування про безпекову ситуацію поблизу державного кордону України|work=[[ក្រសួងការពារជាតិអ៊ុយក្រែន|Ministry of Defence of Ukraine]]|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន|Government of Ukraine]]|url=https://www.mil.gov.ua/news/2021/11/02/czentr-operativnogo-informuvannya-pro-bezpekovu-situacziyu-poblizu-derzhavnogo-kordonu-ukraini/|access-date=4 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោកវ៉ូឡូឌីមៀរ ហ្សេឡេនស្គីបានប្រកាសថា ប្រទេសរុស្ស៊ីបានប្រមូលកងទ័ពប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់ឱ្យឈរជើងក្បែរព្រំដែនរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន<ref>{{Cite web|last=TOI Staff|date=14 November 2021|others=Photographs by Russian Defense Ministry Press Service via AP|title=Ukraine's president says 100,000 Russian troops amassed near border|url=https://www.timesofisrael.com/ukraines-president-says-100000-russian-troops-amassed-near-border|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118202020/https://www.timesofisrael.com/ukraines-president-says-100000-russian-troops-amassed-near-border|archive-date=18 វិច្ឆិកា 2021|access-date=4 មីនា 2022|work=The Times of Israel|agency=Associated Press}}</ref> ដែលជាតួលេខខ្ពស់ជាងការវាយតម្លៃរបស់អាមេរិកប្រហែល ៧០,០០០ នាក់។<ref name="wp-20211203">{{cite news|last1=Harris|first1=Shane|last2=Sonne|first2=Paul|date=3 December 2021|title=Russia planning massive military offensive against Ukraine involving 175,000 troops, U.S. intelligence warns|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-status=live|url-access=subscription|access-date=4 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230180238/https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|archive-date=30 ធ្នូ 2021}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ នៅក្នុងបទសម្ភាសន៍ស្តីពី ''Russia-1'' លោកពូទីនបានបដិសេធនូវលទ្ធភាពនៃការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន ដោយចាត់ទុកសម្តីលោកខាងលិចថាជា "អ្នកនាំបង្អើល" ខណៈចោទប្រកាន់អង្គការណាតូថាបានធ្វើសមយុទ្ធកងទ័ពជើងទឹកនៅលើសមុទ្រខ្មៅដោយមិនបានគ្រោងទុកមុន។<ref>{{cite web|date=13 November 2021|title=Interview with Rossiya TV channel|url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/67100<!--|url-status=live-->|access-date=4 មីនា 2022|website=The Kremlin|publisher=[[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|President of Russia]]|location=Moscow}}</ref> ប្រាំបីថ្ងៃក្រោយមក ប្រធាន HUR MOU គឺលោកគីរីឡូ ប៊ូដាណូវបានធ្វើសេចក្តីអត្ថាធិប្បាយថា ការដាក់ពង្រាយកងទ័ពរុស្ស៊ីបានឈានដល់ ៩២,០០០ នាក់ហើយ។<ref name=":4">{{cite news|last=Altman|first=Howard|others=Photo by [[ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី|Russian Ministry of Defence]] Press Service via Associated Press|date=21 November 2021|title=Russia preparing to attack Ukraine by late January: Ukraine defense intelligence agency chief|work=Military Times|publisher=Sightline Media Group|url=https://www.militarytimes.com/flashpoints/2021/11/20/russia-preparing-to-attack-ukraine-by-late-january-ukraine-defense-intelligence-agency-chief/|access-date=4 មីនា 2022}}</ref> លើសពីនេះ ប៊ូដាណូវបានចោទប្រកាន់រុស្ស៊ីបន្ថែមថាជាអ្នកនៅពីក្រោយហេតុការណ៍តវ៉ាប្រឆាំងនឹងការចាក់វ៉ាក់សាំងបង្ការជំងឺកូវីដ-១៩ នៅឯរដ្ឋធានី[[កៀវ]] ដើម្បីធ្វើឱ្យប្រទេសអ៊ុយក្រែនមានអស្ថិរភាពសង្គម។<ref name="kommersant5">{{cite web|date=21 November 2021|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Глава разведки Украины назвал протесты в Киеве подготовкой России к военному вторжению|url=https://www.kommersant.ru/doc/5087714|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203185208/https://www.kommersant.ru/doc/5087714|archive-date=3 ធ្នូ 2021|access-date=4 មីនា 2022|website=Kommersant|publisher=Kommersant Publishing House}}</ref> នៅចន្លោះចុងខែវិច្ឆិកា និងដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ មន្ត្រីរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនបានធ្វើការចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកអំពីការដាក់ពង្រាយកងទ័ពរៀងៗខ្លួននៅក្នុងតំបន់ដុនបាស។ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអ៊ុយក្រែន លោក[[ឌីមីត្រូ គូបេឡា]]កាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា បានក្រើនរំលឹករុស្ស៊ីអំពី"ការវាយប្រហារថ្មីលើអ៊ុយក្រែន"ដោយគាត់បាននិយាយថា "វានឹងធ្វើឱ្យ [រុស្ស៊ី] បាត់បង់ច្រើនធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref name="kommersant6">{{cite web|last=Solovyov|first=Vladimir|date=25 November 2021 |title=(ភាសារុស្ស៊ី) Ненормандское положение вещей|url=https://www.kommersant.ru/doc/5090744|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226021611/https://www.kommersant.ru/doc/5090744|archive-date=26 ធ្នូ 2021|access-date=4 មីនា 2022|website=Kommersant|publisher=Kommersant Publishing House}}</ref><ref>{{cite news|last1=Kiselyova|first1=Maria|last2=Tétrault-Farber|first2=Gabrielle|date=1 December 2021|title=Russia says Ukraine has deployed half its army to Donbas conflict zone|work=Reuters|publisher=Thomson Corporation|location=Moscow|editor-last=Osborn|editor-first=Andrew|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-ukraine-has-deployed-half-its-army-donbass-conflict-zone-2021-12-01/|url-status=live|access-date=4 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130514/https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-ukraine-has-deployed-half-its-army-donbass-conflict-zone-2021-12-01/|archive-date=12 ធ្នូ 2021}}</ref> អ្នកនាំពាក្យនៃវិមានក្រឹមឡាំងលោកឌីមីទ្រី ប៉េស្កូវ នៅថ្ងៃទី២១ ខែវិច្ឆិកា បានហៅការចោទប្រកាន់នេះថាជា"ការក្រេវក្រោធឥតហេតុ" ហើយលោកគិតថា ភាគីអ៊ុយក្រែនទេ​ដែល​កំពុង​រៀបចំ​ផែនការ​សកម្មភាព​ឈ្លានពាន​ប្រឆាំង​នៅតំបន់ដុនបាស។<ref>{{cite news|date=21 November 2021|title=Russia slams Western 'hysteria' over Ukraine|work=DW.com|publisher=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.com/en/russia-slams-western-hysteria-over-ukraine/a-59894496|url-status=live|access-date=4 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220022226/https://www.dw.com/en/russia-slams-western-hysteria-over-ukraine/a-59894496|archive-date=20 ធ្នូ 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=23 November 2021|title=U.S. 'Escalating' Russia-Ukraine Tensions by Arming Kyiv – Kremlin|work=The Moscow Times|publisher=Derk Sauer|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/11/23/us-escalating-russia-ukraine-tensions-by-arming-kiev-kremlin-a75643|url-status=live|access-date=4 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127073251/https://www.themoscowtimes.com/2021/11/23/us-escalating-russia-ukraine-tensions-by-arming-kiev-kremlin-a75643|archive-date=27 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែធ្នូ រដ្ឋមន្ត្រី[[ក្រសួងការពារជាតិអ៊ុយក្រែន]] លោក[[អូលេកស៊ី រ៉េស្មីកូវ]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា វត្តមានយោធារុស្ស៊ីបានកើនឡើងដល់ ៩៤,៣០០ នាក់។<ref name="kommersant9">{{cite news|last1=Solovyov|first1=Vladimir|last2=Kovalenko|first2=Marina|date=3 December 2021|title=(ភាសារុស្ស៊ី) За нашу соседскую родину|pages=1|newspaper=Kommersant|issue=221|url=https://www.kommersant.ru/doc/5113557|url-status=live|access-date=4 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226022410/https://www.kommersant.ru/doc/5113557|archive-date=26 ធ្នូ 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Newswire (AP)|others=Photograph by Associated Press|date=3 December 2021|title=Ukraine says Russia amassed over 94,000 troops at border|work=The Independent|publisher=Independent Digital News & Media Ltd|agency=Associated Press|location=[[កៀវ|Kyiv]]|url=https://www.independent.co.uk/news/ukraine-kyiv-russia-moscow-nato-b1969200.html|url-access=registration|access-date=4 មីនា 2022}}</ref> កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបន្ថែមត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់តំបន់គ្រីមៀ និងព្រមទាំងកងនាវា និងជើងគោករុស្ស៊ីបន្ថែមទៀតផងដែលត្រូវបានដាក់ពង្រាយនៅទីនោះរួចជាស្រេច។<ref>{{cite web|date=9 December 2021|title=Russia builds up forces on Ukrainian border|url=https://www.politico.com/f/?id=0000017d-a0bd-dca7-a1fd-b1bd6cb10000|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210003833/https://www.politico.com/f/?id=0000017d-a0bd-dca7-a1fd-b1bd6cb10000|archive-date=10 ធ្នូ 2021|access-date=4 មីនា 2022|website=Politico|publisher=Janes}}</ref> មន្ត្រីស៊ើបការណ៍សម្ងាត់អាមេរិកបានព្រមានថា រុស្ស៊ីកំពុងរៀបចំផែនការវាយលុកយោធាដ៏ធំនាពេលខាងមុខចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដែលអាចនឹងធ្វើឡើងនៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{cite news|date=4 December 2021|title=US intelligence finds Russia planning military offensive against Ukraine|work=Business Standard|agency=Associated Press|url=https://www.business-standard.com/article/international/us-intelligence-finds-russia-planning-military-offensive-against-ukraine-121120400131_1.html|url-status=live|access-date=4 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208042008/https://www.business-standard.com/article/international/us-intelligence-finds-russia-planning-military-offensive-against-ukraine-121120400131_1.html|archive-date=8 ធ្នូ 2021}}</ref> [[File:CombatLaunching2018-20.jpg|thumb|250x250px|ប្រភេទមីស៊ីលឈ្មោះ ''Iskander-M'' ដែលបាញ់ឡើងកាលពីឆ្នាំ២០១៨]] រុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសបុគ្គលិកស្ថានទូតរបស់ខ្លួននៅឯទីក្រុងកៀវបន្តិចម្តងៗ ចាប់ផ្តើមពីខែមករា ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{cite news|last1=Schwirtz|first1=Michael|last2=Sanger|first2=David E.|date=18 January 2022|title=Russia Thins Out Its Embassy in Ukraine, a Possible Clue to Putin's Next Move|work=The New York Times|location=[[កៀវ|Kyiv]]|url=https://www.nytimes.com/2022/01/17/us/politics/russia-ukraine-kyiv-embassy.html|url-access=subscription|access-date=4 មីនា 2022|issn=0362-4331}}</ref> នៅពាក់កណ្តាលខែមករា ក្រសួងការពារជាតិអ៊ុយក្រែនបានប៉ាន់ប្រមាណថា រុស្ស៊ីកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលចុងក្រោយរបស់ខ្លួនក្នុងការបញ្ចប់ការប្រមូលផ្ដុំយោធានៅតាមព្រំដែនរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន ដោយប្រមូលបានកងទ័ពសរុប ១២៧,០០០ នាក់។ ក្នុង​ចំណោម​កង​ទ័ព​ទាំង​នោះ មាន ១០៦,០០០​ នាក់​ជា​កង​កម្លាំង​ជើង​គោក ហើយកម្លាំងដែលនៅ​សល់​ទាំងប៉ុន្មានគឺសុទ្ធតែជា​កង​កម្លាំង​ជើង​ទឹក និង​ទ័ព​អាកាស។ ជាងនេះទៅទៀត ក៏មានវត្តមាននៃកងកម្លាំងមកពីរដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនទាំងពីរនោះផងដែរដែលមានចំនួន ៣៥,០០០ នាក់ និងបូករួមជាមួយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីប្រមាណ ៣,០០០ នាក់ថែមទៀតផង នៅតំបន់ភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែន។<ref name="MidJan2022MilitaryBuildup">{{cite web|last1=Chance|first1=Matthew|last2=Atwood|first2=Kylie|last3=Lyons|first3=Emmet|last4=Kaufman|first4=Ami|date=19 January 2022|title=Ukraine warns Russia has 'almost completed' build-up of forces near border|url=https://www.cnn.com/2022/01/18/europe/ukraine-intelligence-russia-military-build-up-intl/index.html|access-date=4 មីនា 2022|website=edition.cnn.com|publisher=CNN}}</ref> នៅចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២២ អង្គភាពយោធាសំខាន់ៗរបស់រុស្ស៊ីត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំង និងដាក់ពង្រាយនៅប្រទេសបេឡារុសវិញ ដូចអ្វីដែលបានគ្រោងទុកកាលពីឆ្នាំមុនថា រុស្ស៊ីនឹងធ្វើសមយុទ្ធយោធារួមជាមួយបេឡារុស។<ref>{{cite news|last=Batashvili|first=David|date=30 January 2022|title=Geostrategic Activities|work=Rondeli Russian Military Digest|publisher=Rondeli Foundation|issue=118|url=https://www.gfsis.org/russian-monitor/view/3121|url-status=live|access-date=5 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205173445/https://www.gfsis.org/russian-monitor/view/3121|archive-date=5 កុម្ភៈ 2022}}</ref> មន្ត្រីអ៊ុយក្រែន និងអាមេរិកជឿថា រុស្ស៊ីព្យាយាមប្រើប្រាស់បេឡារុសជាវេទិកាសម្រាប់ការវាយប្រហារលើអ៊ុយក្រែនពីភាគខាងជើង ដោយសារតែវាមានទីតាំងព្រំដែនបេឡារុស–អ៊ុយក្រែនស្ថិតនៅជិតទីក្រុងគៀវ។<ref>{{cite web|last1=Isachenkov|first1=Vladimir|date=18 January 2022|others=Contribution by Aamer Madhani (Washington D.C.), Geir Moulson ([[ប៊ែរឡាំង|Berlin]]), Lorne Cook (Brussels), and Yuras Karmanau ([[កៀវ|Kyiv]])|title=Russia sending more troops to Belarus amid rising tensions with Ukraine|url=https://globalnews.ca/news/8521815/russia-troops-ukraine-tensions/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119010647/https://globalnews.ca/news/8521815/russia-troops-ukraine-tensions/|archive-date=19 មករា 2022|access-date=5 មីនា 2022|website=Global News|publisher=Global Television Network|agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite web|last=Newswires|date=18 January 2022|others=Photograph by AFP|title=US fears arrival of Russian troops could lead to nuclear weapons in Belarus|url=https://www.france24.com/en/europe/20220118-us-fears-arrival-of-russian-troops-could-lead-to-nuclear-weapons-in-belarus|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119010333/https://www.france24.com/en/europe/20220118-us-fears-arrival-of-russian-troops-could-lead-to-nuclear-weapons-in-belarus|archive-date=19 មករា 2022|access-date=5 មីនា 2022|website=france24.com|publisher=France 24|agency=Agence France-Presse}}</ref> [[File:102 LPD Kaliningrad -b.jpg|left|thumb|250x250px|នាវាចម្បាំងនាម ''កាលីនីនក្រាដ'' គឺជានាវាមួយក្នុងចំណោមនាវាចម្បាំងចំនួនប្រាំមួយដែលបានចេញដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងសេវាស្តូប៉ូលនៅថ្ងៃទី៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែកុម្ភៈ នាវាចម្បាំង''កាលីនីនក្រាដ'' និងរួមជាមួយនឹងកងនាវារបស់រុស្ស៊ីចំនួនប្រាំមួយផ្សេងទៀត ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកំពុងធ្វើដំណើរទៅកាន់សមុទ្រខ្មៅដើម្បីធ្វើសមយុទ្ធកងទ័ពជើងទឹក។ ពីរថ្ងៃក្រោយមក កងនាវាទាំងនោះក៏បានមកដល់ក្រុងសេវាស្តូប៉ូល។<ref>{{cite web|date=10 February 2022|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Отряд кораблей ВМФ РФ завершил переход в Севастополь|url=https://iz.ru/1289402/2022-02-10/otriad-korablei-vmf-rf-zavershil-perekhod-v-sevastopol|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216005615/https://iz.ru/1289402/2022-02-10/otriad-korablei-vmf-rf-zavershil-perekhod-v-sevastopol|archive-date=16 កុម្ភៈ 2022|access-date=5 មីនា 2022|website=Izvestia|publisher=National Media Group}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ រុស្ស៊ីបានប្រកាសធ្វើសមយុទ្ធយោធាធំៗចំនួនពីរ។ សមយុទ្ធទីមួយគឺជាសមយុទ្ធកងទ័ពជើងទឹកនៅសមុទ្រខ្មៅ<ref>{{cite web|date=10 February 2022|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Российские военные проведут учения с корабельными группами в Черном море|url=https://www.interfax.ru/russia/821247|url-status=live |website=Interfax|publisher=Interfax Group|location=[[ម៉ូស្គូ|Moscow]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221184228/https://www.interfax.ru/russia/821247 |archive-date=21 កុម្ភៈ 2022 |access-date=5 មីនា 2022}}</ref> ដែលត្រូវបានប្រឆាំងដោយអ៊ុយក្រែនព្រោះវាតម្រូវឱ្យរុស្ស៊ីបិទផ្លូវទឹកនៅច្រកសមុទ្រគើច្ឆ សមុទ្រអាសូវ និងសមុទ្រខ្មៅ។<ref>{{cite web|date=10 February 2022|title=Statement by the Ministry of Foreign Affairs of Ukraine on the Decision of the Russian Federation to Block Parts of the Black Sea and the Sea of Azov and the Kerch Strait|url=https://mfa.gov.ua/en/news/statement-ministry-foreign-affairs-ukraine-decision-russian-federation-block-parts-black-sea-and-sea-azov-and-kerch-strait|url-status=live |website=[[ក្រសួងការបរទេសអ៊ុយក្រែន|The Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]]|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន|Government of Ukraine]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224081910/https://mfa.gov.ua/en/news/statement-ministry-foreign-affairs-ukraine-decision-russian-federation-block-parts-black-sea-and-sea-azov-and-kerch-strait |archive-date=24 កុម្ភៈ 2022 |access-date=5 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Landale|first=James|date=10 February 2022|title=Ukraine tensions: Russia accused of sea blockade|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60340232|url-status=live |work=BBC Online|publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215091732/https://www.bbc.com/news/world-europe-60340232 |archive-date=15 កុម្ភៈ 2022 |access-date=5 មីនា 2022}}</ref> សមយុទ្ធទីពីរគឺពាក់ព័ន្ធនឹងសមយុទ្ធយោធារួមរវាងប្រទេសបេឡារុស និងរុស្ស៊ី ដែលធ្វើឡើងនៅតំបន់ជិតព្រំដែនបេឡារុស–អ៊ុយក្រែន ដោយមានការចូលរួមពីទាហានរុស្ស៊ីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបេឡារុសស្ទើរទាំងអស់។<ref>{{cite web|date=10 February 2022|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Защитить воздушное пространство: как проходят учения 'Союзная решимость – 2022'|url=https://tvzvezda.ru/news/2022210133-VStjx.html|url-status=live|website=Zvezda|publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី|Russian Ministry of Defence]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213170520/https://tvzvezda.ru/news/2022210133-VStjx.html|archive-date=13 កុម្ភៈ 2022|access-date=5 មីនា 2022}}</ref> ជាការឆ្លើយតប​នឹង​សមយុទ្ធ​រុស្ស៊ីទីពីរ អ៊ុយក្រែន​ក៏បាន​ផ្តើមធ្វើ​សមយុទ្ធ​យោធារៀងខ្លួន​ដោយ​មាន​ការចូលរួម​ពី​ទាហាន​អ៊ុយក្រែនចំនួន ៣០,០០០ នាក់។ សមយុទ្ធធំៗរបស់រុស្ស៊ីទាំងពីរខាងលើត្រូវបានកំណត់រយៈពេល ១០ ថ្ងៃ។<ref>{{cite web|last=Walker|first=Shaun|date=10 February 2022|others=Photograph by Anadolu Agency|title=Russia and Belarus begin military drills near Belarusian border with Ukraine|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/10/russia-belarus-military-drills-near-belarusian-border-ukraine|url-status=live |website=The Guardian|location=[[កៀវ|Kyiv]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226235934/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/10/russia-belarus-military-drills-near-belarusian-border-ukraine |archive-date=26 កុម្ភៈ 2022 |access-date=5 មីនា 2022}}</ref> ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយមួយចំនួនបានចេញផ្សាយរបាយការណ៍ជាច្រើនដោយផ្អែកលើសារព័ត៌មានសម្ងាត់របស់អាមេរិកដែលសម្តៅទៅប្រាប់សម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនមួយចំនួនដោយមានឯកសារបញ្ជាក់ថា ថ្ងៃទី១៦ ខែកុម្ភៈ អាចជាកាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្តើមសម្រាប់ការឈ្លានពានដីគោក។<ref name="euronews-threat" /><ref>{{cite web|last1=Baumgärtner|first1=Maik|last2=Gebauer|first2=Matthias|last3=Knobbe|first3=Martin|last4=Schmid|first4=Fidelius|date=11 February 2022|title=(ភាសាអាល្លឺម៉ង់) CIA rechnet mit russischem Angriff kommende Woche|url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/krise-in-osteuropa-cia-rechnet-mit-russischem-angriff-kommende-woche-a-2e10a45f-b6eb-4b1a-b692-2edc64c04adf|access-date=5 មីនា 2022|work=Der Spiegel}}</ref> ក្រោយពីការប្រកាសទាំងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជាឱ្យបុគ្គលិកការទូតរបស់ខ្លួនមួយភាគធំ និងអ្នកជំនាញយោធាទាំងអស់នៅអ៊ុយក្រែនឱ្យចាកចេញ។<ref>{{cite web|last1=Atwood|first1=Kylie|last2=Liebermann|first2=Oren|date=12 February 2022|title=US moves some forces out of Ukraine and orders evacuation of most embassy staff as fears of a Russian invasion grow|url=https://edition.cnn.com/2022/02/12/politics/us-embassy-ukraine-evacation/index.html|url-status=live |website=CNN|publisher=WarnerMedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227021229/https://edition.cnn.com/2022/02/12/politics/us-embassy-ukraine-evacation/index.html |archive-date=27 កុម្ភៈ 2022 |access-date=5 មីនា 2022}}</ref> ប្រទេសជាច្រើន រួមមានប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[អាល្លឺម៉ង់]] [[អូស្ត្រាលី]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]]ជាដើម ក៏បានជំរុញឱ្យពលរដ្ឋរបស់ពួកគេចាកចេញពីអ៊ុយក្រែនជាបន្ទាន់ដែរ។<ref>{{cite web|last=Adams|first=Paul|date=12 February 2022|title=Ukraine tensions: A dozen nations tell citizens to leave Ukraine|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-60361983|url-status=live |work=BBC Online|publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223164657/https://www.bbc.com/news/world-europe-60361983 |archive-date=23 កុម្ភៈ 2022 |access-date=5 មីនា 2022}}</ref> [[File:Russian helicopter in Minsk, Belarus (23 February 2022).jpg|thumb|ឧទ្ធម្ភាគចក្រ​យោធា​រុស្ស៊ី​មួយ​គ្រឿង​កំពុង​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ពីទីក្រុង[[មីនស្កឹ]], ថ្ងៃ​ទី ២៣ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។|250x250px]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែកុម្ភៈ ឧត្តមសេនីយ៍រុស្ស៊ីលោកសូយហ្គូ បាននិយាយថាអង្គភាពមកពីមូលដ្ឋានយោធាភាគខាងត្បូង និងខាងលិចបានចាប់ផ្តើមត្រឡប់ទៅបន្ទាយរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួនវិញហើយបន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់ "ការបង្ហាត់ហ្វឹកហ្វឺន" នៅជិតប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|last=Reevell|first=Patrick|date=16 February 2022|title=Russia says some troops returning to base from Ukraine border|work=ABC News|publisher=American Broadcasting Corporation|location=[[ល្វីវ|Lviv]]|url=https://abcnews.go.com/International/russia-signals-troop-pullback-ukraine-border-exercises/story?id=82896967|access-date=5 មីនា 2022}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា នៅក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មានដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកបៃដិនបានអត្ថាធិប្បាយថា ពួកលោកមិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់របាយការណ៍នោះបានទេ។<ref>{{cite web|date=15 February 2022|title=Remarks by President Biden Providing an Update on Russia and Ukraine|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2022/02/15/remarks-by-president-biden-providing-an-update-on-russia-and-ukraine/|access-date=5 មីនា 2022|website=Whitehouse.gov|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|The US government]]|location=Washington D.C.|archivedate=24 កុម្ភៈ 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220224212433/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2022/02/15/remarks-by-president-biden-providing-an-update-on-russia-and-ukraine/|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកុម្ភៈ [[អគ្គលេខាធិការអង្គការណាតូ]] លោក[[យែន ស្តុលតិនប៊ឺក]]បានបដិសេធអំណះអំណាងរបស់រុស្ស៊ី ហើយបាននិយាយថា រុស្ស៊ីបាននូវតែបន្តការប្រមូលផ្តុំយោធាដដែរ។<ref>{{cite web|last=Jack|first=Victor|date=16 February 2022|others=Photograph by Sean Gallup (Getty Images)|title=NATO chief: Russia continues military buildup at Ukraine border|url=https://www.politico.eu/article/nato-chief-russia-continuing-military-buildup-at-ukraine-border/|url-status=live |website=Politico|publisher=Axel Springer SE |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227015625/https://www.politico.eu/article/nato-chief-russia-continuing-military-buildup-at-ukraine-border/ |archive-date=27 កុម្ភៈ 2022 |access-date=5 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ លោកបៃដិនបានប្រកាសថា លោកមានជំនឿថា លោកពូទីនបានសម្រេចចិត្តឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនរួចទៅហើយ។<ref>{{cite web|last1=Borger|first1=Julian|last2=Wintour|first2=Patrick|date=18 February 2022|others=Photograph by Shutterstock|title=Biden 'convinced' Putin plans to invade but says diplomacy 'always a possibility|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/18/joe-biden-russia-ukraine-vladimir-putin|access-date=5 មីនា 2022|website=The Guardian|location=Washington D.C., [[មុយនិច|Munich]]}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែកុម្ភៈ ទាហានអ៊ុយក្រែនពីរនាក់ត្រូវបានសម្លាប់ និង ៥ នាក់ផ្សេងទៀតបានរងរបួសបន្ទាប់ពីរងគ្រាប់កាំភ្លើងធំពីក្រុមផ្តាច់ខ្លួននិយម។<ref>{{cite web|date=20 February 2022|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Зведення про ситуацію в районі проведення операції Об'єднаних сил станом на 07:00 20 лютого 2022 року|url=https://www.mil.gov.ua/news/2022/02/20/zvedennya-pro-situacziyu-v-rajoni-provedennya-operaczii-obednanih-sil-stanom-na-0700-20-lyutogo-2022-roku/<!--|url-status=live-->|access-date=5 មីនា 2022|website=[[ក្រសួងការពារជាតិអ៊ុយក្រែន|Ukrainian Ministry of Defence]]|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន|Government of Ukraine]]}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ [[ក្រសួងការពារជាតិបេឡារុស]]បានប្រកាសបន្តសមយុទ្ធយោធាសម្ព័ន្ធមិត្តហៅ ''Resolve 2022'' ក្រោមការសម្រេចចិត្តពីប្រធានាធិបតីបេឡារុស លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]] និងលោកពូទីន។ យោងតាមក្រេនីន (''Khrenin'') សមយុទ្ធយោធានេះបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយសារតែ "កំណើនសកម្មភាពយោធានៅតាមព្រំដែនខាងក្រៅនៃ[[រដ្ឋសហភាព]] និងស្ថានភាពដុនដាបនៅតំបន់ដុនបាស"។<ref>{{cite news|date=20 February 2022|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Россия и Белоруссия продолжат проверку сил реагирования Союзного государства|work=TASS|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|Government of Russia]]|location=[[មីនស្កឹ|Minsk]]|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/13773437|access-date=5 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news|date=20 February 2022|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Подведены предварительные итоги совместного оперативного учения 'Союзная решимость-2022'|work=[[ក្រសួងការពារជាតិបេឡារុស|Ministry of Defence of the Republic of Belarus]]|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលបេឡារុស|Government of Belarus]]|url=https://www.mil.by/ru/news/144795/|access-date=5 មីនា 2022|archive-date=23 កុម្ភៈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223090759/https://www.mil.by/ru/news/144795/|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ សារព័ត៌មានជាច្រើនបានរាយការណ៍ពីការប៉ាន់ប្រមាណដោយអង្គភាពស៊ើបការណ៍សម្ងាត់អាមេរិកថា មេបញ្ជាការរុស្ស៊ីត្រូវបានថ្នាក់លើបញ្ជាឱ្យបើកដំណើរការការឈ្លានពានរួចទៅហើយ។<ref>{{cite web|last1=Martin|first1=David|last2=Quinn|first2=Melissa|date=20 February 2022|title=U.S. has intel that Russian commanders have orders to proceed with Ukraine invasion|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-invasion-us-intelligence-orders/|url-status=live|website=CBS News|publisher=CBS|location=Washington D.C. |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221004135/https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-invasion-us-intelligence-orders/ |archive-date=21 កុម្ភៈ 2022 |access-date=5 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite web|last1=Sciutto|first1=Jim|last2=Bertrand|first2=Natasha|date=20 February 2022|others=Report contributed by Katie Bo Lillis and Pamela Brown|title=New intel adds to US fears that Russia is readying for military action|url=https://edition.cnn.com/2022/02/20/politics/us-intel/index.html|url-status=live|website=CNN|publisher=WarnerMedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227232612/https://edition.cnn.com/2022/02/20/politics/us-intel/index.html |archive-date=27 កុម្ភៈ 2022 |access-date=5 មីនា 2022}}</ref> ===ការចោទប្រកាន់អំពីបំណង​​ធ្វើ​វិទ្ធង្សនា​របស់​រុស្ស៊ី​=== នៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ លោកហ្សេឡេនស្គីបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី និងមហាសេដ្ឋីអ៊ុយក្រែនឈ្មោះ[[រីណាត់ អាខ្មេតូវ]] ពីការគាំទ្រផែនការផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|date=26 November 2021|title=Zelensky warns Ukraine 'entirely prepared' if Russia attacks|work=France24|agency=Agence France-Presse (AFP)|location=[[កៀវ|Kyiv]]|url=https://www.france24.com/en/live-news/20211126-zelensky-warns-ukraine-entirely-prepared-if-russia-attacks|url-status=live|access-date=5 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216234846/https://www.france24.com/en/live-news/20211126-zelensky-warns-ukraine-entirely-prepared-if-russia-attacks|archive-date=16 ធ្នូ 2021}}</ref> ក្រោយមក រុស្ស៊ីក៏​បាន​ចេញមុខបដិសេធ​ចំពោះ​ការ​ចោទប្រកាន់​នេះ។<ref>{{cite news|last1=Natalia|first1=Zinet|last2=Pavel|first2=Polityuk|date=26 November 2021|title=Zelenskiy says Ukraine uncovers coup plot involving Russians; Kremlin denies role|work=Reuters|location=Kyiv, Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-has-information-about-december-coup-attempt-with-russian-involvement-2021-11-26/|url-status=live|access-date=5 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216234438/https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-has-information-about-december-coup-attempt-with-russian-involvement-2021-11-26/|archive-date=16 ធ្នូ 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=27 November 2021|title=Ukraine's Zelenskiy Says Ready for Russian Escalation, Claims Coup Plot Uncovered|work=The Moscow Times|publisher=Derk Sauer|agency=Agence France-Presse (AFP)|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/11/26/ukraines-zelenskiy-says-uncovered-coup-plot-a75679|url-status=live|access-date=5 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207000450/https://www.themoscowtimes.com/2021/11/26/ukraines-zelenskiy-says-uncovered-coup-plot-a75679|archive-date=7 ធ្នូ 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ អ៊ុយក្រែនត្រូវបានរងការវាយប្រហារតាមប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិត ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការប៉ះពាល់ដល់គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ក្រសួងរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនមួយចំនួន។ ក្រោយ​មក​ គេបាន​សង្ស័យ​ថា ជនខិលខូច (''Hacker'') របស់រុស្ស៊ី​អាច​ជាអ្នក​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ចំពោះ​ឧប្បត្តិហេតុ​នេះ។<ref>{{cite news|last=Harding|first=Luke|date=14 January 2022|title=Ukraine hit by 'massive' cyber-attack on government websites|newspaper=The Guardian|location=[[កៀវ|Kyiv]]|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/14/ukraine-massive-cyber-attack-government-websites-suspected-russian-hackers|url-status=live|access-date=5 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114232214/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/14/ukraine-massive-cyber-attack-government-websites-suspected-russian-hackers|archive-date=14 មករា 2022}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី២២ ខែមករា រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានថ្លែងថា រុស្ស៊ីកំពុងរៀបចំផែនការដករដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនចេញតាមរយៈការប្រើកម្លាំងយោធា និងតម្លើងរដ្ឋបាលអាយ៉ងគាំទ្ររុស្ស៊ីមួយនៅក្នុងប្រទេស ដែលអាចដឹកនាំដោយលោក[[យ៉េវហេនីវ មូរាយ៉េវ]] ដែលត្រូវជាអតីតសមាជិកសភាអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|author1=Schwirtz|first1=Michael|last2=Sanger|first2=David E.|last3=Landler|first3=Mark|others=Photograph by Tyler Hicks (The New York Times)|date=22 January 2022|title=Britain Says Moscow Is Plotting to Install a Pro-Russian Leader in Ukraine|work=The New York Times|location=[[កៀវ|Kyiv]]|url=https://www.nytimes.com/2022/01/22/world/europe/ukraine-russia-coup-britain.html|url-status=live|url-access=subscription|access-date=5 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123023853/https://www.nytimes.com/2022/01/22/world/europe/ukraine-russia-coup-britain.html|archive-date=23 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Sonne|first1=Paul|last2=Hudson|first2=John|last3=Harris|first3=Shane|others=Reporting contribued by David Stern ([[កៀវ|Kyiv]]); Photograph by Associated Press|date=22 January 2022|title=U.K. accuses Russia of scheming to install a pro-Kremlin government in Ukraine|newspaper=The Washington Post|publisher=Nash Holdings|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/uk-accuses-russia-of-scheming-to-install-a-pro-kremlin-government-in-ukraine/2022/01/22/41c0999e-7bde-11ec-b79d-e53ef5e1fbe2_story.html|url-status=live|url-access=subscription|access-date=5 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123030732/https://www.washingtonpost.com/national-security/uk-accuses-russia-of-scheming-to-install-a-pro-kremlin-government-in-ukraine/2022/01/22/41c0999e-7bde-11ec-b79d-e53ef5e1fbe2_story.html|archive-date=23 មករា 2022|issn=0190-8286|oclc=2269358}}</ref> ទាំងលោកមូរាយ៉េវ និងរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានបដិសេដការចោទប្រកាន់នេះ។<ref name="euronews-plot">{{cite news|last=Zinets|first=Natalia|date=23 January 2022|title=Explainer-Who is Yevhen Murayev, named by Britain as Kremlin's pick to lead Ukraine?|work=Euronews|publisher=SA Alpac Capital|agency=Reuters|location=[[កៀវ|Kyiv]]|url=https://www.euronews.com/2022/01/23/uk-ukraine-crisis-britain-russia-murayev|url-status=live|access-date=5 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123133104/https://www.euronews.com/2022/01/23/uk-ukraine-crisis-britain-russia-murayev|archive-date=23 មករា 2022}}</ref><ref name="dw-plot" /> កាលពីថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ សហរដ្ឋអាមេរិកបាននិយាយថា រុស្ស៊ីកំពុងរៀបចំផែនការប្រើប្រាស់វីដេអូប្រឌិតដែលបង្ហាញពី "ការវាយប្រហារ" របស់អ៊ុយក្រែន ជាលេសសម្រាប់ការឈ្លានពានលើអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|last1=Holland|first1=Steve|last2=Antonov|first2=Dmitry|last3=Polityuk|first3=Pavel|others=Photograph by Yara Nardi (Reuters)|date=4 February 2022|title=U.S. warns Russia may stage video as pretext to invade Ukraine|work=Reuters|publisher=Thomson Corporation|location=Washington D.C., [[កៀវ|Kyiv]], Moscow|url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/nato-concerned-by-russian-exercises-belarus-moscow-criticises-us-2022-02-03/|access-date=5 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news|quote=Photograph by Reuters|date=4 February 2022|title=Ukraine tensions: US alleges Russian plot to fake invasion pretext|work=BBC News|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60248259|access-date=5 មីនា 2022}}</ref> រដ្ឋាភិបាល​រុស្ស៊ី​បាន​បដិសេធ​រាល់​ផែនការ​រៀបចំ​យកលេស​សម្រាប់​ធ្វើការ​ឈ្លានពាន។<ref>{{cite news|date=4 February 2022|title=Russia slams US' words about plans to justify alleged invasion of Ukraine as nonsense|work=TASS|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|Government of Russia]]|location=Moscow|url=https://tass.com/world/1398157|access-date=5 មីនា 2022}}</ref> ប្រភពស៊ើបការណ៍សម្ងាត់អាមេរិកបានព្រមានកាលពីពាក់កណ្តាលខែកុម្ភៈថា រុស្ស៊ីបានចងក្រងនូវ "បញ្ជីឥស្សរជននយោបាយអ៊ុយក្រែន និងបុគ្គលលេចធ្លោផ្សេងទៀត ដែលត្រូវកំណត់គោលដៅសម្រាប់ការចាប់ខ្លួន ឬធ្វើឃាត" ក្នុងករណីមានការឈ្លានពាន។<ref name="fp-2022">{{cite web|last1=Detsch|first1=Jack|last2=Mackinnon|first2=Amy|last3=Gramer|first3=Robbie|date=18 February 2022|others=Photograph by Aris Messinis (Agence-France Presse)|title=Russia Planning Post-Invasion Arrest and Assassination Campaign in Ukraine, U.S. Officials Say|url=https://foreignpolicy.com/2022/02/18/russia-ukraine-arrest-assassination-invasion/|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301020600/https://foreignpolicy.com/2022/02/18/russia-ukraine-arrest-assassination-invasion/ |archive-date=1 មីនា 2022 |access-date=5 មីនា 2022|website=Foreign Policy|publisher=Graham Holdings Company|issn=0015-7228}}</ref> ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ និងអង្គការអន្តរជាតិផ្សេងទៀតនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ លោក[[បាតសេបា នែល ក្រុកកឺ]]បានសរសេរទៅកាន់ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស លោកស្រី[[មីឈែល បាឆេលេត]] ថា សហរដ្ឋអាមេរិកមាន "ព័ត៌មានជាក់លាក់ដែលបង្ហាញថាកងកម្លាំងរុស្ស៊ីកំពុងបង្កើតបញ្ជីកំណត់អត្តសញ្ញាណជនជាតិអ៊ុយក្រែនដែលត្រូវចាប់យកទៅសម្លាប់ ឬ​បញ្ជូន​ទៅ​ជំរុំឃុំឃាំងបន្ទាប់​ពីមាន​ការ​កាន់កាប់​ដោយ​យោធា​" ​ហើយ​បានបន្ថែមថា រុស្ស៊ី​អាច"ទំនង​នឹង​ប្រើ​វិធានការ​អមនុស្សធម៌​ដើម្បី​បំបែក​ការ​តវ៉ា​ដោយ​សន្តិវិធី...ពី​ប្រជាជន​ស៊ីវិល"។<ref>{{cite web|date=18 February 2022|title=Letter from Ambassador Crocker to U.N. High Commissioner Bachelet|url=https://int.nyt.com/data/documenttools/un-human-rights-letter-ukraine/ef8b119f2af25d55/full.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301081519/https://int.nyt.com/data/documenttools/un-human-rights-letter-ukraine/ef8b119f2af25d55/full.pdf |archive-date=1 មីនា 2022 |access-date=5 មីនា 2022|website=The New York Times}}</ref> ====ការចោទប្រកាន់របស់រុស្ស៊ីអំពីអំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែន==== នៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានបកស្រាយអំពីការរើសអើងប្រឆាំងនឹងអ្នកនិយាយភាសារុស្ស៊ីនៅក្រៅប្រទេសរុស្ស៊ីដោយប្រាប់ថា "ខ្ញុំត្រូវតែនិយាយថា ការស្អប់ខ្ពើមរុស្ស៊ីគឺជាជំហានដំបូងឆ្ពោះទៅរកការប្រល័យពូជសាសន៍រុស្ស៊ី។ អ្នកហើយនិងខ្ញុំគឺដឹងអំពីអ្វីដែលកំពុងតែកើតឡើងនៅក្នុងតំបន់ដុនបាស។ វាមើលទៅដូចត្រូវនឹងករណីប្រល័យពូជសាសន៍ច្បាស់ណាស់"។<ref>{{cite news|date=10 December 2021|title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide'|work=The Moscow Times|publisher=Derk Sauer|agency=Agence-France Presse|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780|access-date=6 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Latukhina|first=Kira|date=9 December 2021|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Путин заявил о геноциде на Донбассе|work=Rossiyskaya Gazeta|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី]]|url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html|access-date=6 មីនា 2022}}</ref> ក្រៅពីនេះ រុស្ស៊ីក៏បានចេញថ្កោលទោសច្បាប់ភាសាអ៊ុយក្រែនផងដែរ។<ref>{{cite news|date=1 April 2021|title=New law stokes Ukraine language tensions|work=france24.com|publisher=France24|agency=Agence-France Presse|location=Mariupol|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions|access-date=6 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news|last=Stern|first=David L.|others=Photograph by Chris McGrath (Getty Images)|date=8 February 2022|title=The Ukrainian language is having a moment. To Putin's ears, it's a shot against Russian speakers|newspaper=The Washington Post|publisher=Nash Holdings|location=[[កៀវ|Kyiv]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/08/ukraine-russia-language-putin/|url-access=subscription|access-date=6 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news|quote=Photographs by Sergei Supinsky (AFP)|date=13 February 2022|title=Ukraine's star author Kurkov says his native Russian should be curbed|work=france24.com|publisher=France24|agency=Agence-France Presse|location=[[កៀវ|Kyiv]]|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220213-ukraine-s-star-author-kurkov-says-his-native-russian-should-be-curbed|access-date=6 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ លោកពូទីនបានប្រាប់សារព័ត៌មានបន្ថែមថា "អ្វីដែលកំពុងកើតឡើងនៅដុនបាសគឺពិតជាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍មែន"។<ref name="france24genocide">{{cite news|quote=Photograph by Andrew Harnik (AFP)|date=15 February 2021|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims|work=france24.com|publisher=France 24|agency=Agence-France Presse|location=Washington D.C.|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|access-date=6 មីនា 2022}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែ អង្គការអន្តរជាតិខ្លះ និងរួមទាំងឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស (OHCHR)<ref>{{cite web|date=15 June 2014|title=Report on the human rights situation in Ukraine|url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/HRMMUReport15June2014.pdf|url-status=live|access-date=6 មីនា 2022|website=ohchr.org|publisher=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកផ្នែកសិទ្ធិមនុស្ស]] (OHCHR)}}</ref><ref>{{cite web|date=31 October 2021|title=Civic Space and Fundamental Freedoms in Ukraine|url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/UkraineCivicSpace2021-EN.pdf|access-date=6 មីនា 2022|website=ohchr.org|publisher=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកផ្នែកសិទ្ធិមនុស្ស]] (OHCHR)}}</ref> បេសកកម្មត្រួតពិនិត្យពិសេស ''OSCE'' ទៅកាន់អ៊ុយក្រែន<ref>{{cite web|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine|url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|publisher=[[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអឺរ៉ុប]] (OSCE)|access-date=2022-03-06|archivedate=2022-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222080943/https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|url-status=dead}}</ref> និងក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុបគឺពុំបានរកឃើញភស្តុតាងអ្វីដែលគាំទ្រការអះអាងរបស់រុស្ស៊ីនោះទេ។<ref>{{cite web|date=2 April 2014|title=Ad hoc Report on the situation of national minorities in Ukraine adopted on 1 April 2014|url=https://rm.coe.int/16800c5d6f|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204183556/https://rm.coe.int/16800c5d6f|archive-date=4 កុម្ភៈ 2022|access-date=6 មីនា 2022|website=rm.coe.int|publisher=[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] (CoE)|location=Strasbourg}}</ref> ការចោទប្រកាន់ពីបទប្រល័យពូជសាសន៍ត្រូវបានច្រានចោលដោយ[[គណៈកម្មការអឺរ៉ុប]]ថាជាព័ត៌មានមិនពិតរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite press release|date=24 January 2022|title=DISINFORMATION ABOUT THE CURRENT RUSSIA-UKRAINE CONFLICT – SEVEN MYTHS DEBUNKED|url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en|access-date=6 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218045942/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en|archive-date=18 កុម្ភៈ 2022|url-status=live}}</ref> អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេសអាមេរិក លោក[[នេដ ផ្រាយស៍]] បាននិយាយថា រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានបញ្ចេញការអះអាងទាំងនេះឡើងគឺព្រោះតែពួកគេចង់យកវាធ្វើជា"លេសសម្រាប់ការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន"។<ref name="france24genocide" /> ===ការត្រៀមការពារជាតិរបស់អ៊ុយក្រែន=== ក្នុងការរៀបចំទប់ទល់នឹងការឈ្លានពានរបស់រុស្សីដែលអាចកើតមានឡើងជាថ្មីម្តងទៀត [[កងកម្លាំងជើងគោកអ៊ុយក្រែន]]បានប្រកាសធ្វើកិច្ចប្រជុំមួយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ ទាក់ទងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រការពារទឹកដី ដើម្បីពង្រឹង និងការពារព្រំដែនរបស់ប្រទេសជាតិ និងកន្លែងសំខាន់ៗ និងដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការបំផ្លិចបំផ្លាញ និងក្រុមឈ្លបយកការណ៍នៅភាគខាងត្បូងប្រទេស។<ref>{{cite web|date=6 April 2021|others=Photograph by dpsu.gov.ua|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Захист кордону і критичної інфраструктури, протидія ДРГ: на півдні України оголосили збори підрозділів тероборони|url=https://espreso.tv/zakhist-kordonu-i-kritichnoi-infrastrukturi-protidiya-drg-na-pivdni-ukraini-ogolosili-zbori-pidrozdiliv-teroboroni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407092752/https://espreso.tv/zakhist-kordonu-i-kritichnoi-infrastrukturi-protidiya-drg-na-pivdni-ukraini-ogolosili-zbori-pidrozdiliv-teroboroni|archive-date=7 មេសា 2021|access-date=6 មីនា 2021|publisher=Espreso TV}}</ref> នៅក្នុងខែដដែរ លោកហ្សេឡេនស្គីបានចុះទៅមើលទីតាំងការពាររបស់អ៊ុយក្រែននៅដុនបាស។<ref>{{cite web|date=8 April 2021|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Ми пам'ятаємо кожного захисника, який загинув за Україну – Президент відвідав позиції українських військ на Донбасі|url=https://www.president.gov.ua/news/mi-pamyatayemo-kozhnogo-zahisnika-yakij-zaginuv-za-ukrayinu-67873|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417162556/https://www.president.gov.ua/news/mi-pamyatayemo-kozhnogo-zahisnika-yakij-zaginuv-za-ukrayinu-67873|archive-date=17 មេសា 2021|access-date=6 មីនា 2021|website=President of Ukraine|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន|Government of Ukraine]]|location=[[កៀវ|Kyiv]]}}</ref> យោងតាមប្រភពពីរុស្ស៊ី ប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានដាក់ពង្រាយទាហានចំនួន ១២៥,០០០ នាក់នៅក្នុងតំបន់ជម្លោះដុនបាសនាអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១។<ref>{{cite news|last=Kiselyova|first=Maria|others=Writing by Gabrielle Tétrault-Farber; Editing by Andrew Osborn; Photograph by Maxim Shemetov (Reuters)|date=1 December 2021|title=Russia says Ukraine has deployed half its army to Donbass conflict zone|website=Reuters|publisher=Thomson Corporation|location=Moscow|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-ukraine-has-deployed-half-its-army-donbass-conflict-zone-2021-12-01/|access-date=6 មីនា 2022}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូដដែរ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប៉ាន់ប្រមាណថា រុស្ស៊ីអាចប្រមូលផ្តុំកងទ័ពជាង ១៧៥,០០០ នាក់ដើម្បីត្រៀមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|last=Walsh|first=Joe|others=Photograph by Getty Images|date=3 December 2021|title=U.S. Intel Says Russia Is Preparing 175,000 Troops For Ukraine Offensive|work=Forbes|publisher=Integrated Whale Media Investments|url=https://www.forbes.com/sites/joewalsh/2021/12/03/us-intel-says-russia-is-preparing-175000-troops-for-ukraine-offensive/?sh=67f5b8a54582|access-date=6 មីនា 2021}}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអ៊ុយក្រែន លោកអូលេកស៊ី រ៉េស្មីកូវបាននិយាយថា "យើងមានមន្ត្រីចំនួន ២៥០,០០០ នាក់...ដោយពួកគេសុទ្ធតែជាសមាជិកនៃកងទ័ពរបស់យើង។ បូកទាំងអ្វីដែលខ្ញុំបាននិយាយ ពោលគឺយើងមានអតីតយុទ្ធជនចូលរួមចំនួន ៤០០,០០០ នាក់និង ២០០,០០០ នាក់ទៀតជាកម្លាំងបម្រុង។ ចំនួនត្រឹម ១៧៥,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណឹង (គឺ) មិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីតបទល់ជាមួយអ៊ុយក្រែនឡើយ"។<ref>{{cite news|last=Scully|first=Rachel|date=7 December 2021|title=Ukraine defense minister warns of 'bloody massacre' if Russia invades|work=The Hill|publisher=Nexstar Media Group|url=https://thehill.com/policy/international/europe/584672-ukraine-defense-minister-warns-of-bloody-massacre-if-russia|url-status=live|access-date=6 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123193234/https://thehill.com/policy/international/europe/584672-ukraine-defense-minister-warns-of-bloody-massacre-if-russia|archive-date=23 មករា 2022}}</ref> រ៉េស្មីកូវបានបន្តអះអាងទៀតថា រុស្ស៊ីអាចបើកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំមកលើអ៊ុយក្រែននៅចុងខែមករានៃឆ្នាំ២០២២ នេះ។<ref>{{cite news |title=Russian invasion likely at 'the end of January,' warns Ukraine defence minister |url=https://nationalpost.com/news/large-scale-russian-offensive-possible-in-january-ukraine-says-3 |work=National Post |date=3 December 2021}}</ref> អង់ឌ្រី ហ្សាហូរូដនីគ ដែលជាអតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអ៊ុយក្រែន បានសរសេរកាលពីខែមករាថា នៅក្នុងករណីនៃការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី កងកម្លាំងរុស្ស៊ីទំនងជានឹងបំផ្លាញ"ចំណុចសំខាន់ៗនៃហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធយោធារបស់អ៊ុយក្រែន" ហើយនឹងអាច"ឈានចូលទៅជ្រៅក្នុងទឹកដីអ៊ុយក្រែន"ទៀតផង ប៉ុន្តែវានឹងពិបាកសម្រាប់ពួកគេក្នុងការគ្រប់គ្រងទឹកដីទាំងអស់នោះ។ លោកហ្សាហូរូដនីគបាននិយាយបន្ថែមទៀតថា "កងកម្លាំងកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីនឹងប្រឈមមុខនឹងគូប្រជែងដែលមានកម្លាំងចិត្តតស៊ូប្រយុទ្ធខ្ពង់ខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់ដែលពួកគេធ្លាប់ចូលពីមុនមក"។<ref name="Zagorodnyuk">{{cite web |last=Zagorodnyuk |first=Andriy |date=9 January 2022 |title=How to make a Russian invasion of Ukraine prohibitively expensive |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/how-to-make-a-russian-invasion-of-ukraine-prohibitively-expensive/ |url-status=live |access-date=6 មីនា 2022 |website=atlanticcouncil.org |publisher=Atlantic Council}}</ref> ===ការពង្រឹងកម្លាំងអង្គការណាតូ=== [[File:Immediate Response Force Mobilizes February 2022.jpg|thumb|ទាហានឆត្រយោងអាមេរិកនៃ[[កងកម្លាំងសកម្មរហ័ស]] ត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់តំបន់អឺរ៉ុបខាងកើត ដើម្បីពង្រឹងប៉ែកខាងកើតរបស់អង្គការណាតូ ចំពេលវិបត្តិនៅក្នុងតំបន់កំពុងតែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{cite news|url=https://taskandpurpose.com/news/army-82nd-airborne-division-immediate-response/|work=Task & Purpose|title='We're always ready' — Meet the soldiers of America's go-to rapid response force|date=January 27, 2022|access-date=6 មីនា 2022}}</ref>|250x250px]] [[នយោបាយនៅហុល្លង់|រដ្ឋាភិបាលហុល្លង់]] និង[[រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញ|អេស្បាញ]]បានដាក់ពង្រាយកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៅតាមតំបន់ក្បែរប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដើម្បីជាការគាំទ្រដល់អង្គការណាតូ។<ref name="Cheng">{{Cite news |last1=Cheng |first1=Amy |others=Photograph by Reuters |date=26 January 2022 |orig-date=22 January 2022 |title=Military trainers, missiles and over 200,000 pounds of lethal aid: What NATO members have sent Ukraine so far |newspaper=The Washington Post |publisher=Nash Holdings |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/01/22/ukraine-russia-military-weapons-nato-biden/ |url-status=live |url-access=subscription |access-date=6 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207021302/https://www.washingtonpost.com/world/2022/01/22/ukraine-russia-military-weapons-nato-biden/ |archive-date=7 កុម្ភៈ 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអេស្ប៉ាញគឺលោកស្រី[[ម៉ារការីតា រ៉ូប្លេស]] បានប្រកាសថា កងនាវាអេស្ប៉ាញកំពុងតែត្រូវបានដាក់ពង្រាយនៅក្នុងសមុទ្រខ្មៅ។<ref name=":0">{{cite news|last=Reuters|date=20 January 2022|title=Spain sends warships to Black Sea, considers sending warplanes|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/spain-sends-warships-black-sea-considers-sending-warplanes-2022-01-20/|access-date=6 មីនា 2022|archive-date=22 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122113343/https://www.reuters.com/world/spain-sends-warships-black-sea-considers-sending-warplanes-2022-01-20/|url-status=live}}</ref> លោកស្រីក៏បានប្រកាសដែរថា រាជរដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញកំពុងពិចារណាដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងអាកាសអេស្ប៉ាញទៅកាន់ប្រទេស[[ប៊ុលការី]]។<ref name=":0" /> ចំណែកឯប្រទេសហុល្លង់វិញបាននិយាយថា ខ្លួននឹងបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំង ''F-35'' ចំនួនពីរគ្រឿងទៅកាន់ប្រទេសប៊ុលការីដើម្បីចូលរួមក្នុងបេសកកម្មឃ្លាំមើលដែនអាកាសរបស់អង្គការណាតូ។<ref>{{Cite web|url=https://www.novinite.com/articles/213379/The+Netherlands+will+Send+two+F-35+Fighters+to+Bulgaria|title=The Netherlands will Send two F-35 Fighters to Bulgaria |website=Novinite|date=6 មីនា 2022|archive-date=23 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123133122/https://www.novinite.com/articles/213379/The+Netherlands+will+Send+two+F-35+Fighters+to+Bulgaria|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 January 2022|title=F-35 to make NATO Southern Air Policing debut|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/f-35-to-make-nato-southern-air-policing-debut|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124021340/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/f-35-to-make-nato-southern-air-policing-debut|archive-date=24 មករា 2022|access-date=6 មីនា 2022|website=Janes Information Services}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ទាហានអាមេរិកថ្មីៗចំនួន ២,០០០ នាក់បានមកដល់ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ និងប៉ូឡូញ ដែលជាផ្នែកមួយដើម្បីពង្រឹងការពារតំបន់ប៉ែកខាងកើតរបស់អង្គការណាតូ ខណៈដែលរុស្ស៊ីបានដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងបន្ថែមទៀតនៅតាមព្រំដែនអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |last1=Sullivan |first1=Becky |title=Newly deployed U.S. troops arrive in Europe as Russia bolsters its own forces |url=https://www.npr.org/2022/02/05/1078499097/ukraine-russia-us-troops-arrive |access-date=6 មីនា 2022 |publisher=NPR |date=5 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែកុម្ភៈ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសដាក់ពង្រាយកម្លាំងទាហានចំនួន ៣,០០០ នាក់បន្ថែមទៀតនៅប្រទេសប៉ូឡូញ ហើយបានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំង ''F-15'' ទៅកាន់ប្រទេសរ៉ូម៉ានី។<ref>{{cite web|title=U.S. sending 3,000 more troops to Poland amid fresh Ukraine invasion warnings|url=https://www.politico.com/news/2022/02/11/us-sending-3000-more-troops-to-poland-00008357|date=11 February 2022|access-date=6 មីនា 2022|work=Politico}}</ref> ==កំណើនភាពតានតឹង និងការឈ្លានពាន (កុម្ភៈ ២០២២ – បច្ចុប្បន្ន)== [[សង្គ្រាមនៅដុនបាស|ការប្រយុទ្ធគ្នានៅដុនបាស]]បានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។ ខណៈពេលដែលចំនួននៃការវាយប្រហារប្រចាំថ្ងៃក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយសប្តាហ៍ដំបូងនៃឆ្នាំ២០២២ គឺមានចាប់ពី ២ ទៅ ៥ ដង<ref name="Globe22">{{cite news|journal=The Globe and Mail|page=A3|author=Mark MacKinnon and Adrian Morrow|title=Putin orders snap nuclear drill}}</ref> ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ យោធាអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ថាមានការវាយប្រហារដល់ទៅ ៦០ ដងឯណោះ។ ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ​រដ្ឋ​រុស្ស៊ី​ក៏បាន​រាយការណ៍​ផងដែរ​នូវ​ការ​វាយប្រហារ​ដោយ​កាំភ្លើងធំ​ជាង​ ២០ ​លើក​នៅលើ​ទីតាំងផ្តាច់ខ្លួន​អ៊ុយក្រែនក្នុង​ថ្ងៃ​តែមួយ។<ref name="Globe22" /> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ បានបញ្ជាឱ្យមានការជម្លៀសជនស៊ីវិលពីរដ្ឋធានីរៀងៗខ្លួន ដោយគេបានកត់សម្គាល់ឃើញថា ការជម្លៀសជនស៊ីវិលចេញទាំងស្រុងនឹងចំណាយពេលជាច្រើនខែដើម្បីសម្រេចបាន។<ref name="MTRefugeesRostov">{{cite web |last1=Light |first1=Felix |title=In the Closest Russian City to Ukraine's Separatist Region, There Are Few Signs of Refugees |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/20/in-the-closest-russian-city-to-ukraines-separatist-region-there-are-few-signs-of-refugees-a76473 |website=The Moscow Times |date=20 February 2022 |access-date=7 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/east-ukraine-shelling-russian-invasion-fears-putin-pretext-rcna16773|title=Russian-backed separatists announce civilian evacuation from eastern Ukraine as escalation stokes Russian invasion fears|work=NBC News|date=18 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/warning-siren-sounds-in-rebel-held-capital-in-east-ukraine-reuters-witness/ar-AAU29BV?ocid=entnewsntp|title=Warning siren sounds in rebel-held capital in east Ukraine -Reuters witness|work=MSN News|date=18 February 2022|first=Alexander|last=Smith}}</ref> ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ពីការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃការបាញ់ផ្លោងដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធដឹកនាំដោយរុស្ស៊ីនៅតំបន់ដុនបាស ហើយបានចាត់ទុកសកម្មភាពនេះជាការប៉ុនប៉ងញុះញង់ឱ្យកងទ័ពអ៊ុយក្រែនវាយបកវិញ។<ref>{{cite web|title=47 shelling incidents leave 5 injured in Donbas|url=https://kyivindependent.com/national/over-40-shelling-incidents-leave-5-injured-in-donbas/|date=18 February 2022|access-date=27 មីនា 2022|publisher=Kyiv Independent}}</ref><ref>{{cite web|title=How Russian proxy forces are attempting to provoke the Ukrainian army and are lying about a new Ukrainian offensive|url=https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html|date=18 February 2022|access-date=7 មីនា 2022|publisher=NV.UA}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រោងចក្រថាមពលកម្តៅនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍ ត្រូវបានរងការបាញ់ផ្លោងពីកងកម្លាំងអនាមិក។<ref>{{Cite web|last1=Mazneva|first1=Elena|last2=Chourisna|first2=Kateryna|date=22 February 2022|title=Ukraine Power Plant Damaged During Two Days of Shelling|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-22/ukraine-power-plant-damaged-during-two-days-of-shelling|access-date=7 មីនា 2022|website=Bloomberg}}</ref> ទីភ្នាក់ងារ​សារព័ត៌មាន​អ៊ុយក្រែនបាន​បញ្ជាក់​ថា អាជ្ញាធរ​ត្រូវ​បង្ខំ​ចិត្ត​បិទរោងចក្រនោះ​ជា​លទ្ធផល។<ref>{{Cite web|last=Gerasimova|first=Tanya|date=21 February 2022|title=Luhansk TPP Suspends Work Due To Militants Shelling|url=https://ukranews.com/en/news/835470-luhansk-tpp-suspends-work-due-to-militants-shelling|access-date=7 មីនា 2022|website=ukranews_com}}</ref> ===ការទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ដោយរុស្ស៊ី=== [[File:Подписание документов о признании Донецкой и Луганской народных республик.webm|thumb|250x250px|ប្រធានាធិបតីពូទីន រួមជាមួយលោក[[ដេនីស ពូហ្ស៊ីលីន]] និង[[លេអូនីដ ប៉ាសេឆ្មីគ]] កំពុងចុះហត្ថលេខាលើក្រឹត្យទទួលស្គាល់ឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។]] នៅថ្ងៃទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]បានប្រកាសតាមរយៈកាសែត''[[ប្រាវដា]]''ថា សមាជិកសភារបស់ខ្លួននឹងណែនាំដំណោះស្រាយមួយនៅក្នុង[[សភាឌូម៉ា]] ដោយសុំឱ្យប្រធានាធិបតីពូទីនទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវរដ្ឋផ្តាច់ខ្លួននិយមនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]]។<ref>{{Cite web|date=21 January 2022|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Признать Донецкую и Луганскую народные республики!|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/6-31209-2124-yanvarya-2022-goda/priznat-donetskuyu-i-luganskuyu-narodnye-respubliki/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123133103/https://gazeta-pravda.ru/issue/6-31209-2124-yanvarya-2022-goda/priznat-donetskuyu-i-luganskuyu-narodnye-respubliki/|archive-date=23 មករា 2022|access-date=7 មីនា 2022|website=Pravda}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sukhov|first=Oleg|date=21 January 2022|title=Russian parliament to consider recognizing Donbas proxies as independent states|url=https://kyivindependent.com/national/russian-parliament-to-consider-recognizing-donbas-proxies-as-independent-states/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121164950/https://kyivindependent.com/national/russian-parliament-to-consider-recognizing-donbas-proxies-as-independent-states/|archive-date=21 មករា 2022|access-date=7 មីនា 2022|website=The Kyiv Independent}}</ref> ដំណោះស្រាយនេះត្រូវបានទទួលអនុម័តដោយសភាឌូម៉ានៅថ្ងៃទី១៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ៣៥១–១៦ ដោយមានសម្លេងអនុប្បវាទមួយ។ វាត្រូវបានគាំទ្រដោយបក្សកាន់អំណាច [[សហរុស្ស៊ី]] បក្សកុម្មុយនីស្តនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី [[គណបក្សយុត្តិធម៌រុស្ស៊ី — ដើម្បីការពិត]] និង[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរីរុស្ស៊ី|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី]] ប៉ុន្តែត្រូវបានប្រឆាំងដោយ[[ប្រជាជនថ្មី (គណបក្សនយោបាយ)|គណបក្សប្រជាជនថ្មី]]។<ref>{{cite news |date=15 February 2022 |title=Russian Parliament Backs Plan to Recognize Breakaway Ukrainian Regions |work=The Moscow Times |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/15/russian-parliament-backs-plan-to-recognize-breakaway-ukrainian-regions-a76381}}</ref><ref>{{Cite web |title=Новые люди против войны |url=https://newpeople.ru/News/novye-lyudi-protiv-vojny |access-date=7 មីនា 2022 |website=Партия Новые люди |archivedate=2022-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215000000/https://web.archive.org/web/20220215172551/https://newpeople.ru/News/novye-lyudi-protiv-vojny |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ មេដឹកនាំនៃរដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនទាំងពីរ ពោលគឺលោក[[ដេនីស ពូហ្ស៊ីលីន]] និង[[លេអូនីដ ប៉ាសេឆ្មីគ]]បានរួមគ្នាស្នើសុំឱ្យប្រធានាធិបតីពូទីនទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវឯករាជ្យភាពរបស់សាធារណរដ្ឋរៀងៗខ្លួន។ មេដឹកនាំទាំងពីរក៏បានស្នើចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាស្តីពីមិត្តភាព និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយរុស្ស៊ី រួមទាំងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការយោធាផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Donetsk and Lugansk leaders ask Putin to recognize republics' independence |url=https://tass.com/world/1407325|date=21 February 2022 |publisher=TASS }}</ref> នៅពេលបញ្ចប់សម័យប្រជុំវិសាមញ្ញនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខរុស្ស៊ី]]ដែលបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃនោះ លោកពូទីនបាននិយាយថាការសម្រេចចិត្តលើការទទួលស្គាល់នូវរដ្ឋទាំងពីរនឹងត្រូវធ្វើឡើងភ្លាមៗ។<ref>{{cite news |title=(ភាសារុស្ស៊ី) Путин: решение по вопросу признания ДНР и ЛНР будет принято 21 февраля |url=https://tass.ru/politika/13788471 |date=21 February 2022 |publisher=TASS}}</ref> សំណើនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ លោក[[ស៊ែរជី សូយហ្គូ]]។<ref>{{cite news |title=(ភាសារុស្ស៊ី) Шойгу заявил о необходимости признать ДНР и ЛНР |url=https://tass.ru/politika/13788437 |date=21 February 2022 |publisher=TASS}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី លោក[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]បាននិយាយថា រដ្ឋាភិបាលបានរៀបចំមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់សកម្មភាពបែបនេះ"អស់ជាច្រើនខែមកហើយ"។<ref>{{cite news |title=(ភាសារុស្ស៊ី) Мишустин: кабмин много месяцев готовится к последствиям признания ДНР и ЛНР |url=https://tass.ru/politika/13787819 |date=21 February 2022 |publisher=TASS}}</ref> ក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ លោកពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើក្រឹត្យស្តីពីការទទួលស្គាល់រដ្ឋនោះ។ លើសពីនេះទៀត សន្ធិសញ្ញា"ស្តីពីមិត្តភាព កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងជនុបត្ថម្ភ" រវាងរុស្ស៊ី និងសាធារណរដ្ឋទាំងពីរក៏ត្រូវបានចុះផងដែរ។<ref name="tass_decrees_signed">{{cite news |title=(ភាសារុស្ស៊ី) Путин подписал указы о признании ЛНР и ДНР |url=https://tass.ru/politika/13792297 |date=21 February 2022 |publisher=TASS}}</ref> ===ការឈ្លានពាន=== {{Main|ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២}} នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ បន្ទាប់ពីបានទទួលស្គាល់[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]] ប្រធានាធិបតីពូទីនបានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីបន្ថែមចូលទៅក្នុងតំបន់ដុនបាសក្នុងអ្វីដែលរុស្ស៊ីហៅថា"បេសកកម្មរក្សាសន្តិភាព"។<ref name="ru-troops-donbas">{{cite news|date=21 February 2022|title=Putin orders troops into separatist-held parts of Ukraine|publisher=CNN|url=https://cnn.com/2022/02/21/europe/russia-ukraine-tensions-monday-intl/index.html}}</ref><ref>{{cite news |last1=Philp |first1=Catherine |last2=Wright |first2=Oliver |last3=Brown |first3=Larissa |title=Putin sends Russian tanks into Ukraine |url=https://www.thetimes.co.uk/article/putin-sends-tanks-into-ukraine-75dj973v8 |work=The Times |date=22 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 February 2022|title=Putin's Ukraine peacekeepers 'aren't fooling anyone,' US warns|url=https://www.newsweek.com/us-russian-troops-already-ukraines-donbas-no-plans-send-us-forces-1681206|access-date=8 មីនា 2022|website=Newsweek}}</ref> ក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឯករាជ្យជាច្រើនបានអះអាងថា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីគឺកំពុងចូលទៅក្នុងតំបន់ដុនបាសពិតមែន។<ref name="guard-troops-donbas">{{cite web|date=21 February 2022|title=Putin orders troops into eastern Ukraine on 'peacekeeping duties'|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/21/ukraine-putin-decide-recognition-breakaway-states-today}}</ref><ref>{{Cite web|date=22 February 2022|title=(ភាសាអ៊ីតាលី) Ucraina, i primi soldati russi nel Donbass|url=https://video.repubblica.it/mondo/ucraina-i-primi-soldati-russi-nel-donbass/408788/409494|access-date=8 មីនា 2022|website=la Repubblica}}</ref><ref>{{Cite web|date=22 February 2022|title=Chilling social media footage emerges of convoys of Russian military equipment entering Donbas in Ukraine|url=https://www.skynews.com.au/world-news/chilling-social-media-footage-emerges-of-convoys-of-russian-military-equipment-entering-donbas-in-ukraine/news-story/ad0ec2c630b5e5aaaa8efdd85509e832|access-date=8 មីនា 2022|website=Sky News}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសសម្ដៅលើសកម្មភាពនេះថាជា"ការឈ្លានពាន"។<ref>{{Cite web|title=Russian troops in east Ukraine an 'invasion,' White House declares - National|url=https://globalnews.ca/news/8636852/russian-troops-in-east-ukraine-an-invasion-white-house-declares/|access-date=8 មីនា 2022|website=Global News}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ [[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]បានអនុញ្ញាតជាឯកច្ឆ័ន្ទឱ្យលោកពូទីនប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធានៅក្រៅទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref name=":5" /> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីការពារជាតិជាន់ខ្ពស់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកម្នាក់បាននិយាយតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានថា "៨០ ភាគរយ" នៃកងកម្លាំងរុស្ស៊ីដែលត្រូវបានចាត់តាំង និងដាក់ពង្រាយនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនអ៊ុយក្រែន បានត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចសម្រាប់ការប្រយុទ្ធ ហើយសកម្មភាពឈ្លានពានដីគោកអាចនឹងផ្ទុះឡើងនៅពេលណាមួយជាក់ជាមិនខាន។<ref>{{cite news|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/putin-as-ready-as-he-can-be-for-major-invasion-of-ukraine-u-s-official|agency=Reuters|title=Putin 'as ready as he can be' for major invasion of Ukraine, U.S. official|date=23 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ សភាអ៊ុយក្រែនបានអនុម័តក្រឹត្យរបស់ប្រធានាធិបតីវ៉ូឡូឌីមៀរ ហ្សេឡេនស្គី ស្តីពីការដាក់ប្រទេសក្នុងគ្រាអាសន្នចាប់ពីម៉ោង ០០:០០ ថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ តទៅនៅទូទាំងទឹកដីនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនទាំងអស់ លើកលែងតែតំបន់ដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ សម្រាប់រយៈពេល ៣០ ថ្ងៃ។<ref>{{cite news |title=Verkhovna Rada approves move to introduce state of emergency in Ukraine |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3410758-verkhovna-rada-approves-move-to-introduce-state-of-emergency-in-ukraine.html |work=Ukrinform |date=23 February 2022 |access-date=8 មីនា 2022 |archive-date=24 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224054339/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3410758-verkhovna-rada-approves-move-to-introduce-state-of-emergency-in-ukraine.html |url-status=dead }}</ref> ក្រសួងការបរទេសអ៊ុយក្រែន បានផ្តល់អនុសាសន៍សូមឱ្យពលរដ្ឋអ៊ុយក្រែនជៀសវាងការធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយអ្នកដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីសូមឱ្យចាកចេញពីប្រទេសនោះ"ជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60497510 |work=BBC|title=Ukraine crisis: Kyiv urges citizens to leave Russia as fears mount |date=23 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://mfa.gov.ua/news/rekomendaciyi-gromadyanam-ukrayini-u-zvyazku-iz-ostannimi-rishennyami-rosijskoyi-federaciyi-shcho-grubo-porushuyut-suverenitet-i-teritorialnu-cilisnist-ukrayini |work=[[ក្រសួងការបរទេសអ៊ុយក្រែន|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] |title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Рекомендації громадянам України у зв'язку із останніми рішеннями Російської Федерації, що грубо порушують суверенітет і територіальну цілісність України |date=23 February 2022 |access-date=8 មីនា 2022 |archive-date=24 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224142228/https://mfa.gov.ua/news/rekomendaciyi-gromadyanam-ukrayini-u-zvyazku-iz-ostannimi-rishennyami-rosijskoyi-federaciyi-shcho-grubo-porushuyut-suverenitet-i-teritorialnu-cilisnist-ukrayini }}</ref> ប្រហែលម៉ោង ៤ ទៀបភ្លឺ ម៉ោងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ ថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីពូទីនបានប្រកាសចាប់ផ្តើម"ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស"នៅក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref>{{Cite news|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Путин принял решение о проведении операции по денацификации и демилитаризации Украины |work=TASS|url= https://tass.ru/politika/13825671 |date=24 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 February 2022|title=Russian President Vladimir Putin authorises special military operation in Ukraine's Donbas|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2022-02-24/vladimir-putin-authorises-special-military-operation/100857650|access-date=8 មីនា 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 February 2022|title=Russia-Ukraine live updates: Russia has decided to launch military operation in Ukraine, Putin says|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/23/russia-ukraine-updates/|access-date=8 មីនា 2022|newspaper=Washington Post}}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន រលកដំណឹងអំពីការផ្ទុះធំៗបានហូរចេញមកពីទីក្រុងជាច្រើននៅភាគកណ្តាល និងភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែន រួមទាំងរដ្ឋធានីកៀវ និងទីក្រុង[[ការគីវ]] ខណៈដែលកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីជាច្រើនបានចូលចតនៅទីក្រុង[[អូដេហ្សា]]។<ref>{{Cite news|date=24 February 2022|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Українські військові об'єкти зазнали нападу, Росія перейшла у наступ |work=Ukrinform|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-ato/3410861-ukrainski-vijskovi-obekti-zaznali-napadu-rosia-perejsla-u-nastup.html |access-date=8 មីនា 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 February 2022|title=Explosions in Ukraine follow Putin's declaration of a 'special military operation' |work=Politico|url=https://www.politico.com/news/2022/02/23/russia-invasion-ukraine-00011238 |access-date=8 មីនា 2022}}</ref> ក្រោយដំណឹងឈ្លានពានបានផ្ទុះឡើង សហរដ្ឋអាមេរិក​ក៏បានចេញ​ប្រកាស​ភ្លាមៗ​ថា​ខ្លួន​នឹង​មិន​បញ្ជូន​ទាហាន​ប្រយុទ្ធ​​ចូលទៅ​ក្នុង​ប្រទេស​អ៊ុយក្រែននោះទេ។<ref>{{cite news |last=LeBlanc |first=Paul |title=Why the US isn't sending troops into Ukraine |publisher=CNN|date=28 February 2022 |url=https://edition.cnn.com/2022/02/27/politics/us-troops-ukraine-russia-what-matters/index.html |access-date=8 មីនា 2022 }}</ref> ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្តេជ្ញាថានឹងមិនបញ្ជូនកងទ័ពចូលទៅក្នុងអ៊ុយក្រែន បូករួមទាំងការភ័យខ្លាចកើត[[សង្គ្រាមលោកលើកទី៣]] រុស្ស៊ីក៏បន្តមហិច្ឆតាយោធារបស់ខ្លួនដោយនិទណ្ឌភាព ទោះបីជាជួបនឹងចលនាប្រឆាំងក្នុងតំបន់កម្រិតណាក៏ដោយ។ អ្នកសង្កេតការណ៍ជាច្រើនជឿថា ប្រតិបត្តិការយោធារបស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែននឹងនាំទៅដល់ការកាន់កាប់នូវរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន ហើយអធិបតេយ្យភាពជាតិអ៊ុយក្រែនអាចនឹងឈានដល់ទីបញ្ចប់។<ref>{{cite news |last1=Martínez |first1=A. |last2=Mak |first2=Tim |title=As Russia keeps up its attack, how long can Ukraine hold the capital city? |publisher=NPR (Morning Edition) |date=25 February 2022 |url=https://www.npr.org/2022/02/25/1083003231/as-russia-keeps-up-its-attack-how-long-can-ukraine-hold-the-capital-city |access-date=8 មីនា 2022 }}</ref><ref>Oxford Union - Interview with Sir John Sawers, {{YouTube|Yw5lzKVn3sc|Former MI6 Chief On the Ukraine & Russia Conflict {{!}} Oxford Union}}, Oxford Union / 1 March 2022, minutes 4:54–5:19; 22:06.</ref> ==ប្រតិកម្ម== ===អ៊ុយក្រែន=== នៅក្នុងបទសម្ភាសន៍ជាមួយកាសែតបារាំង ''[[លីបេរ៉ាស្យុង|Libération]]'' ក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអ៊ុយក្រែន លោក[[ឌីមីត្រូ គូលេបា]]បាននិយាយថា ការប្រមូលផ្ដុំកម្លាំងទ័ពរបស់រុស្ស៊ីនៅតាមព្រំដែនភាគខាងជើង–កើតជាមួយអ៊ុយក្រែន តំបន់សង្រ្គាមភាគខាងកើតរបស់អ៊ុយក្រែន និងនៅគ្រីមៀ និងស្ថានការណ៍ដ៏យ៉ាប់យ៉ឺននៅភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែន គឺជារឿងដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយរាប់ចាប់តាំងពីមានការវាយប្រហារលើក្រុមនាវិកអ៊ុយក្រែននៅឯច្រកសមុទ្រកើច្ឆកាលពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៨ មក។<ref>{{cite web|date=7 April 2021 |title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Сьогоднішні провокації Росії найсерйозніші з часу атаки в Керченській протоці, але ситуація більш небезпечна, – Кулеба |url=https://censor.net/ua/news/3258191/sogodnishni_provokatsiyi_rosiyi_nayiseryioznishi_z_chasu_ataky_v_kerchenskiyi_prototsi_ale_sytuatsiya |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210531174614/https://censor.net/ua/news/3258191/sogodnishni_provokatsiyi_rosiyi_nayiseryioznishi_z_chasu_ataky_v_kerchenskiyi_prototsi_ale_sytuatsiya |archive-date=31 ឧសភា 2021 |access-date=8 មីនា 2021 |website=Censor.net}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមៀរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានអំពាវនាវឱ្យលោកខាងលិចឈប់បង្ក"ការភ័យស្លន់ស្លោ"នៅក្នុងប្រទេសរបស់គាត់ចំពោះរឿងលទ្ធភាពលុកលុយរបស់រុស្ស៊ីដោយបន្ថែមថាការព្រមានជាប់ៗគ្នានៃការឈ្លានពាន"អច្ចាសន្នភាព" គឺកំពុងតែធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអ៊ុយក្រែនដាំក្បាលចុះ។<ref>{{cite news |title=Volodymyr Zelensky accuses the West of causing 'panic' with warnings of a Russian invasion that hurts the Ukrainian economy |url=https://www.businessinsider.com/ukraine-president-tells-west-to-stop-causing-panic-about-russia-2022-1 |work=Business Insider |date=28 January 2022}}</ref><ref>{{cite news|date=28 January 2022 |title=Ukraine crisis: Don't create panic, Zelensky tells West |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60174684 |access-date=8 មីនា 2022}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី២ ខែកុម្ភៈ [[សេតវិមាន]]អាមេរិកបាននិយាយថា ខ្លួននឹងលែងសម្តៅលើសក្តានុភាពលុកលុយថាជា"អច្ចាសន្នភាព"ទៀតហើយ។<ref name="cnn-20220202">{{cite news |url=https://edition.cnn.com/2022/02/02/politics/white-house-ukraine-messaging/index.html |title=White House says it's no longer calling potential Russian invasion of Ukraine 'imminent' |last=Liptak |first=Kevin |publisher=CNN |date=2 February 2022 |access-date=8 មីនា 2022 |archive-date=23 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223201640/https://edition.cnn.com/2022/02/02/politics/white-house-ukraine-messaging/index.html |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ លោកហ្សេឡេនស្គី បាននិយាយអំពីសកម្មភាពព្រមានរបស់សេតវិមានចំពោះការលុកលុយ"អច្ចាសន្នភាព"ដោយរុស្ស៊ីថា "មិត្តល្អបំផុតរបស់សត្រូវយើងគឺការភ័យស្លន់ស្លោនៅក្នុងប្រទេស។ ហើយព័ត៌មានទាំងអស់នេះគ្រាន់តែបង្កឱ្យមានការភ័យស្លន់ស្លោ ហើយមិនបានជួយអ្វីដល់យើងសោះ"។<ref name="euronews-threat">{{cite news|author=Newswire (Associated Press) |others=Photograph by Andreea Alexandru (Associated Press) |date=12 February 2022 |title=Ukraine crisis: Biden and Putin to talk, Zelenskyy slams latest invasion warnings |work=Euronews |publisher=Alpac Capital |agency=Associated Press |url=https://www.euronews.com/2022/02/12/ukraine-crisis-biden-and-putin-to-talk-after-latest-us-warnings-of-russian-invasion |access-date=8 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកុម្ភៈ នៅឯ[[សន្និសិទសន្តិសុខទីក្រុងមុយនិច]]ឆ្នាំ២០២២ លោកវ៉ូឡូឌីមៀរ ហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយរិះគន់ "គោលនយោបាយការលួងលោម"នៃប្រទេសរុស្ស៊ីហើយបានហៅបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចឱ្យជួយអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|title=West should stop 'appeasement' policy towards Russia, says Ukraine's Zelensky |url=https://www.france24.com/en/europe/20220219-harris-to-meet-zelensky-as-ukraine-crisis-overshadows-munich-security-conference|date=19 February 2022 |access-date=8 មីនា 2022 |publisher=France24}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ លោកហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយថា លោកនឹងពិចារណាពីលទ្ធភាពផ្តាច់[[ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន|ទំនាក់ទំនងការទូតអ៊ុយក្រែនជាមួយរុស្ស៊ី]]។<ref>{{cite news |title=Zelensky to consider Foreign Ministry's proposal of breaking off diplomatic relations with Russia |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/73946/ |work=Interfax |date=22 February 2022}}</ref> ===រុស្ស៊ី=== [[File:Secretary Blinken Meets With Russian Foreign Minister Lavrov (51719522528).jpg|thumb|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសរុស្ស៊ី លោក[[ស៊ែរជី ឡាហ្វរូវ]] ជួបជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[អង់តូនី ប្លីងកិន]]នៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១។]] ទោះបីជាមានភស្តុតាងនិងការអះអាងជាច្រើនអំពីការប្រមូលផ្ដុំយោធារបស់រុស្ស៊ីនៅតាមព្រំដែនអ៊ុយក្រែនក៏ដោយ ក៏មន្ត្រីរុស្ស៊ីតែងតែចេញមកបដិសេធម្តងហើយម្តងទៀតថា រុស្ស៊ីមិនមានផែនការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនអ្វីទេ។<ref name="Deny">{{cite news |last1=Kiely |first1=Eugene |last2=Farley |first2=Robert |title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead |url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ |access-date=9 មីនា 2022 |work=FactCheck.org |date=24 February 2022}}</ref><ref name="denials">{{cite news |last=Taylor |first=Adam |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |access-date=9 មីនា 2022 |newspaper=The Washington Post |date=24 February 2022 |archive-url=https://archive.today/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Putin attacked Ukraine after insisting for months there was no plan to do so. Now he says there's no plan to take over. |url=https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-putin-invasion-after-denials-now-says-no-occupation-plan |access-date=9 មីនា 2022 |work=CBS News |date=24 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Talmazan |first=Yuliya |title=From buildup to battle: Why Putin stoked a Ukraine crisis — then launched an invasion |url=https://www.nbcnews.com/news/world/why-putin-invaded-ukraine-russia-war-explained-rcna16028 |access-date=9 មីនា 2022 |work=NBC News |date=26 February 2022}}</ref> នៅពាក់កណ្តាលខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បាននិយាយថា វាជាអាកប្បកិរិយាដ៏"បង្អើល"មួយដែលសម្តៅមកលើរុស្ស៊ីថាកំពុងរៀបចំផែនការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន។<ref name="Worldworried" /> កាលពីថ្ងៃទី២៧ ខែវិច្ឆិកា លោក[[ស៊ែរជី ណារីសគីន]] ដែលជាប្រមុខ[[សេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់បរទេសរុស្ស៊ី|សេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់បរទេស]]របស់រុស្ស៊ីបានថ្លែងទាក់ទិននឹងការចោទប្រកាន់អំពីផែនការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនថា "ខ្ញុំសូមធានាចំពោះអ្នកទាំងអស់គ្នាថា រឿងបែបនេះនឹងមិនកើតឡើងទេ" ហើយលោកបានបន្ថែមថា "វាគ្រាន់តែជាការឃោសនាព្យាបាទរបស់ក្រសួងការបរទេសអាមេរិកប៉ុណ្ណោះ"។<ref>{{cite news |title=Russia spy chief says Ukraine invasion plan 'malicious' U.S. propaganda |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/russia-spy-chief-says-ukraine-invasion-plan-malicious-us-propaganda-2021-11-27/ |work=Reuters |date=27 November 2021 |access-date=9 មីនា 2022 |archive-date=22 ធ្នូ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222034441/https://www.reuters.com/business/media-telecom/russia-spy-chief-says-ukraine-invasion-plan-malicious-us-propaganda-2021-11-27/ |url-status=live }}</ref> កាលពីថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា លោក ពូទីនបានបញ្ជាក់ថា ស្ថានភាពប្រទេសរុស្ស៊ីនឹងឈានហួសបន្ទាត់ក្រហម ប្រសិនបើអង្គការណាតូនូវតែបន្តពង្រីកឥទ្ធិពលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន ជាពិសេសការដាក់ពង្រាយមីស៊ីលរយៈចម្ងាយឆ្ងាយដែលមានសមត្ថភាពអាចបាញ់កម្ទេចទីក្រុងនានារបស់រុស្ស៊ីបាន ឬប្រព័ន្ធការពារមីស៊ីលស្រដៀងគ្នានៅក្នុងប្រទេសរ៉ូម៉ានី និងប៉ូឡូញ។<ref>{{cite news |title=Russia will act if NATO countries cross Ukraine 'red lines', Putin says |url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/30/russia-will-act-if-nato-countries-cross-ukraine-red-lines-putin-says |work=The Guardian |date=30 November 2021 |access-date=9 មីនា 2022 |archive-date=17 ធ្នូ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217112550/https://www.theguardian.com/world/2021/nov/30/russia-will-act-if-nato-countries-cross-ukraine-red-lines-putin-says |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=NATO Pushes Back Against Russian President Putin's 'Red Lines' Over Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/43334/nato-pushes-back-against-russian-president-putins-red-lines-over-ukraine |work=The Drive |date=1 December 2021 |access-date=9 មីនា 2022 |archive-date=14 ធ្នូ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214164345/https://www.thedrive.com/the-war-zone/43334/nato-pushes-back-against-russian-president-putins-red-lines-over-ukraine |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|date=30 November 2021|title=Putin warns Russia will act if NATO crosses its red lines in Ukraine|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/markets/stocks/putin-warns-russia-will-act-if-nato-crosses-its-red-lines-ukraine-2021-11-30/|url-status=live|access-date=9 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119022224/https://www.reuters.com/markets/stocks/putin-warns-russia-will-act-if-nato-crosses-its-red-lines-ukraine-2021-11-30/|archive-date=19 មករា 2022}}</ref> នៅចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២២ លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខរុស្ស៊ី លោកនីកូឡៃ ប៉ាត្រូឆេវ បាននិយាយថា គំនិតដែលថារុស្ស៊ីបាន"គំរាមកំហែងអ៊ុយក្រែន" គឺ "គួរឱ្យអស់សំណើច" ហើយបានបន្ថែមថា "យើងមិនចង់បានសង្រ្គាមទេ។ យើងគឺមិនត្រូវការវាទាល់តែសោះ"។<ref>{{cite news |last1=Parfitt |first1=Tom |last2=Brown |first2=Larissa |title=Even Ukraine doesn't believe the West's claim that war is coming, says Russia |url=https://www.thetimes.co.uk//article/ukraine-crisis-putin-aide-nikolai-patrushev-seeks-to-create-rift-over-mixed-messages-on-threat-of-war-bvs3bh9b0 |work=The Times |date=30 January 2022}}</ref> រុស្ស៊ីក៏​បាន​ចោទ​អ៊ុយក្រែនដែរ​ថា​មិន​បាន​អនុវត្ត​តាមកិច្ចព្រមព្រៀង​ទីក្រុងមីនស្កឹ ដែល​ត្រូវ​បាន​ចុះកាលពី​ឆ្នាំ២០១៥ ក្នុង​គោលបំណង​ស្ដារ​សន្តិភាព​នៅដុនបាស។<ref>{{cite news |title=Ukraine tensions: US trying to draw Russia into war, Putin says |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60220702 |work=BBC News |date=2 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ លោកពូទីនបាននិយាយនៅក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មានរួមគ្នាជាមួយប្រធានាធិបតីបារាំង លោក[[អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង]] ថា "គំនិត និងសំណើមួយចំនួនរបស់គាត់ [ម៉ាក្រុង] អាចជាគ្រឹះមូលដ្ឋានសម្រាប់បោះជំហានទៅមុខបន្ថែមទៀត។ យើងនឹងធ្វើអ្វីគ្រប់យ៉ាងដើម្បីស្វែងរកវិធីសម្របសម្រួលដែលមានភាពស៊ីជម្រៅសម្រាប់ភាគីទាំងអស់"។<ref>{{cite news |title=Putin Says Ready for Compromise After Talks With Macron on Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/08/putin-says-ready-for-compromise-after-talks-with-macron-on-ukraine-a76292 |work=The Moscow Times |date=8 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសរុស្ស៊ី លោកស៊ែរជី ឡាហ្វរូវ បានចោទប្រកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តថា បានធ្វើយុទ្ធនាការ"ឃោសនា"ជុំវិញការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |title=US warns of possible Russian Ukraine invasion this week |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-696265 |work=The Jerusalem Post |date=12 February 2022}}</ref> លោក​បាន​សម្ដៅលើ​ "ការទាមទារ​ដក​កងទ័ព​រុស្ស៊ី​ចេញពី​ទឹកដី​រុស្ស៊ី​"របស់លោកខាងលិច ថា​ជា"អំពើវិប្បដិសារៈ"​។<ref>{{cite news |title=British diplomacy gets a frosty reception in Moscow |url=https://www.politico.eu/article/liz-truss-sergey-lavrov-moscow-ukraine-putin-johnson-diplomacy/ |work=Politico |date=10 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ឯកអគ្គរដ្ឋទូតរុស្ស៊ីប្រចាំនៅអាមេរិក លោក[[អាណាតូលី អង់តូនូវ]]បាននិយាយថា កងកម្លាំងរុស្ស៊ី "មិនបានគំរាមកំហែងនរណាម្នាក់ ... មិនមានការឈ្លានពាន។ [ដូច្នេះ] មិនដែលមានផែនការបែបនេះឡើយ"។<ref name="denials" /> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើក្រឹត្យមួយដោយទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនទាំងពីរនៅតំបន់ដុនបាស ជារដ្ឋឯករាជ្យ។<ref name="tass_decrees_signed" /> ===សហគមន៍អន្តរជាតិ=== * {{flag|កាណាដា}} – កាលពីខែមករា ឆ្នាំ២០២២ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាណាដា លោក[[ចាស្ទីន ទ្រូដូ]] បាននិយាយថា កាណាដានឹងផ្តល់ប្រាក់កម្ចីដល់អ៊ុយក្រែនចំនួន ១២០ លាន[[ដុល្លារកាណាដា]] ប៉ុន្តែនឹងមិនផ្ទេរឧបករណ៍យោធាឱ្យទេ។<ref>{{Cite web|url=https://globalnews.ca/video/8531258/canada-providing-120-million-loan-to-ukraine-to-counter-russian-threats/|title=Canada providing $120 million loan to Ukraine to counter Russian threats {{pipe}} Watch News Videos Online|website=Global News|access-date=9 មីនា 2022|archive-date=22 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122164657/https://globalnews.ca/video/8531258/canada-providing-120-million-loan-to-ukraine-to-counter-russian-threats/|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ លោកទ្រូដូបានប្រកាសថា ប្រទេសកាណាដានឹងផ្តល់ប្រាក់កម្ចីចំនួន ៥០០ លានដុល្លារបន្ថែមទៀត និងបញ្ជូនឧបករណ៍យោធាតម្លៃសរុប ៧,៨ លានដុល្លារទៅឱ្យអ៊ុយក្រែន។<ref name="auto3" /> *{{flag|កូរ៉េខាងជើង}} – នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ [[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានកណ្តាលកូរ៉េ]] បាននិយាយថា "មូលហេតុឫសគល់នៃវិបត្តិអ៊ុយក្រែនគឺស្ថិតនៅក្នុងគោលនយោបាយអនុត្តរភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងលោកខាងលិច"។<ref>{{Cite news |last=Shin |first=Hyonhee |date=2022-02-28 |title=North Korea blames Ukraine crisis on 'hegemonic high-handedness' of U.S. |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/north-korea-blames-ukraine-crisis-hegemonic-high-handedness-us-2022-02-28/ |access-date=9 មីនា 2022}}</ref> *{{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} – ប្រធានាធិបតីកូរ៉េខាងត្បូងលោក[[មូន ជែអ៊ីន]] បានបញ្ជាឱ្យក្រសួងរដ្ឋាភិបាលរៀបចំឯកសារត្រៀមជម្លៀសប្រជាជនកូរ៉េដោយសុវត្ថិភាពពីប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងបង្កើតវិធានការកាត់បន្ថយការខូចប្រយោជន៍ដល់ក្រុមហ៊ុនកូរ៉េ ដោយលើកឡើងពីការគំរាមកំហែងនៃការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនដែលកំពុងលេចឡើងបន្តិចម្ដងៗ។<ref>{{cite news|url=http://news.koreaherald.com/view.php?ud=20220215000713&md=20220216003019_BL|title=Moon orders plans for safe evacuation amid Ukraine crisis|first=Ji-hye|last=Shin|publisher=The Korea Herald|date=14 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ [[ក្រសួងការបរទេស (កូរ៉េខាងត្បូង)|ក្រសួងការបរទេស]]នៃសាធារណរដ្ឋកូរ៉េបានសម្រេចចិត្តហាមឃាត់ជនជាតិរបស់ខ្លួនមិនឱ្យធ្វើដំណើរទៅកាន់គ្រប់តំបន់នៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន ហើយបានជំរុញឱ្យអ្នកដែលស្នាក់នៅទីនោះត្រូវចាកចេញជាបន្ទាន់ចំពេលកំពុងមានកំណើនភាពតានតឹងនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{Cite web|date=12 February 2022|title=(LEAD) S. Korea to ban travel to all regions of Ukraine amid looming conflict|url=https://www.yna.co.kr/view/AEN20220211011851325|access-date=9 មីនា 2022|website=Yonhap News Agency}}</ref> *{{flag|ចិន}} – [[មេដឹកនាំកំពូល|មេដឹកនាំចិន]] និងជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានសម្ដែងការគាំទ្រដល់សំណើរបស់រុស្ស៊ីដែលថា អ៊ុយក្រែនមិនត្រូវចូលរួមជាមួយអង្គការណាតូឡើយ។<ref>{{cite news |title=Kremlin: Xi supports Putin's pursuit of guarantees from West |url=https://apnews.com/article/europe-russia-china-ukraine-xi-jinping-63dc1765177fd2fb2a94ade690d32c27 |work=Associated Press |date=15 December 2021 |access-date=10 មីនា 2022 |archive-date=25 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125122121/https://apnews.com/article/europe-russia-china-ukraine-xi-jinping-63dc1765177fd2fb2a94ade690d32c27 |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេសចិនបានសង្កត់ធ្ងន់ថាប្រទេសទាំងអស់គួរតែគោរពតាមដំណោះស្រាយប្រពៃណីរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិពោលគឺ[[យុទ្ធវិស្រមអូឡាំពិក]] ដែលមានប្រសិទ្ធភាព"ចាប់ពីប្រាំពីរថ្ងៃមុនពេលការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិក និងបន្តរហូតដល់ប្រាំពីរថ្ងៃបន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃ[[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិក]]"។ នៅក្នុងរយៈពេលនេះ ដំណោះស្រាយយុទ្ធវិស្រមដែលបានស្នើឡើងនឹងចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ ហើយនឹងបញ្ចប់ទៅវិញនៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-22/ukraine-crisis-beijing-olympics-may-affect-russia-s-vladimir-putin-s-thinking|title=Putin Would Burst Xi's Olympic Dream With a War in Ukraine|archive-date=23 មករា 2022|archive-url=https://archive.today/20220123030515/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-22/ukraine-crisis-beijing-olympics-may-affect-russia-s-vladimir-putin-s-thinking|work=Bloomberg|date=22 January 2022|access-date=10 មីនា 2022|url-status=live}}</ref> *{{flag|ឆែក}} – នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋាភិបាលឆែកបានសម្រេចបរិច្ចាគឧបករណ៍យោធាដែលមានតម្លៃសរុប ៣៦,៦ លាន[[កូរូណាឆែក|កូរូណា]]ដល់អ៊ុយក្រែន។<ref name=":12">{{Cite web|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Чехія затвердила рішення подарувати Україні 4 тисячі артилерійських боєприпасів|url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/01/26/7321814/|website=Ukrayinska Pravda|access-date=10 មីនា 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Чехія надасть Україні чотири тисячі 152-мм снарядів|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3392466-cehia-nadast-ukraini-cotiri-tisaci-152mm-snaradiv.html|agency=Ukrinform|access-date=10 មីនា 2022}}</ref> *{{flag|ជប៉ុន}} – នាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន លោក[[ហ្វ៊ុមិអុ គីស៊ីដា]]បាននិយាយថា ខ្លួនលោកផ្ទាល់ និងរួមជាមួយលោកបៃដិននឹងធ្វើការយ៉ាងជិតស្និទ្ធដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការឈ្លានពានទៅលើអ៊ុយក្រែន និង "រក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្ត និងដៃគូផ្សេងទៀត ហើយប្រសិនបើមានការប៉ះទង្គិចគ្នាមែននោះ ជប៉ុននឹងឆ្លើយតបជាមួយនឹងសកម្មភាពដ៏មាំទាំ"។ នៅក្នុងសារធ្វីត លោកបៃដិនបាននិយាយថា វាជាកិត្តិយសមួយដែលបានជួបជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រីគីស៊ីដា ដើម្បីពង្រឹងបន្ថែមនូវសម្ព័ន្ធភាពអាមេរិក-ជប៉ុន ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសុខសន្តិភាពនៅក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក និងជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{Cite news|title=Biden, Kishida agree to boost security, economic cooperation amid rising concerns|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/biden-talks-japans-kishida-amid-mounting-security-concerns-2022-01-21/|work=Reuters|date=22 January 2022|access-date=10 មីនា 2022|first1=David|last1=Brunnstrom|first2=Kiyoshi|last2=Takenaka|first3=Michael|last3=Martina|archive-date=22 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122080753/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/biden-talks-japans-kishida-amid-mounting-security-concerns-2022-01-21/|url-status=live}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ [[ក្រសួងការបរទេសជប៉ុន]]បានណែនាំពលរដ្ឋជប៉ុនឱ្យចាកចេញពីអ៊ុយក្រែនជាបន្ទាន់ និងជៀសវាងការធ្វើដំណើរទៅទីនោះទោះក្នុងកាលៈទេសៈណាក៏ដោយ។<ref>{{Cite web|date=12 February 2022|title=Japan urges nationals to leave Ukraine|url=https://japantoday.com/category/national/update1-japan-urges-nationals-to-leave-ukraine-over-crisis|access-date=10 មីនា 2022|website=Japan Today}}</ref> លោកគីស៊ីដាបាននិយាយនៅក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មានមួយកាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈថា ការវាយប្រហារយោធារបស់រុស្ស៊ីគឺជាការរំលោភបំពានលើអធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដីរបស់អ៊ុយក្រែន ហើយថា ជប៉ុនបានសម្រេចថ្កោលទោស និងបន្ដដាក់ទណ្ឌកម្មបន្ថែមមកលើរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|date=25 February 2022|title=Japan announces more sanctions on Russia after Ukraine invasion|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2022/02/25/national/japan-new-russia-sanctions/|access-date=10 មីនា 2022|website=The Japan Times|archivedate=26 កុម្ភៈ 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220226045258/https://www.japantimes.co.jp/news/2022/02/25/national/japan-new-russia-sanctions/|url-status=dead}}</ref> *{{Flag|ប៉ូឡូញ}} – ប្រធានាធិបតីប៉ូឡូញ លោក[[អង់ដ្រីយ ឌូដា]]បានប្រកាសថា អ៊ុយក្រែនអាចពឹងផ្អែកលើប៉ូឡូញបាន ប្រសិនបើមានការវាយប្រហារពីសំណាក់ភាគីរុស្ស៊ី ហើយបានអំពាវនាវឱ្យមានជំហររួបរួមនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/polish-pm-calls-united-european-stance-ukraine-2022-01-21/|title=Polish PM calls for united European stance on Ukraine|date=21 January 2022|work=Reuters|access-date=11 មីនា 2022|archive-date=25 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125050536/https://www.reuters.com/world/europe/polish-pm-calls-united-european-stance-ukraine-2022-01-21/|url-status=live}}</ref> *{{flag|បារាំង}} – នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីបារាំងតំណាងអឺរ៉ុប និងកិច្ចការបរទេស លោក[[ហ្សង់-អ៊ីស ឡឺ ឌ្រីអង់]]ក្នុងអំឡុងពេលសន្ទនាតាមទូរស័ព្ទជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអ៊ុយក្រែនលោកឌីមីត្រូ គូលេបា បានសម្គាល់ថា បារាំងកំពុងតាមដានដោយយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះការចល័តទ័ពរុស្ស៊ីទៅកាន់ព្រំដែនអ៊ុយក្រែន និងតំបន់កាន់កាប់បណ្តោះអាសន្ន។ លោក​បាន​ធានា​ថាបារាំងនឹងបន្តគាំទ្រអធិបតេយ្យភាព និង​បូរណភាព​ទឹកដី​របស់​អ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Міністерство закордонних справ України – Дмитро Кулеба та Жан-Ів Ле Дріан обговорили загострення Росією безпекової ситуації|url=https://mfa.gov.ua/news/dmitro-kuleba-ta-zhan-iv-le-drian-obgovorili-zagostrennya-rosiyeyu-bezpekovoyi-situaciyi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119223401/https://mfa.gov.ua/news/dmitro-kuleba-ta-zhan-iv-le-drian-obgovorili-zagostrennya-rosiyeyu-bezpekovoyi-situaciyi|archive-date=19 មករា 2022|access-date=11 មីនា 2022|website=Ukrainian Ministry of Foreign Affairs}}</ref> *{{flag|បេឡារុស}} – ប្រធានាធិបតីនៃប្រទេសបេឡារុស និងជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋកំពូលនៃ[[រដ្ឋសហភាព]] (សម្ព័ន្ធភាពបេឡារុស–រុស្ស៊ី) លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ បាននិយាយថា រដ្ឋសហភាព "មិនចង់ធ្វើសង្គ្រាមទេ" ប៉ុន្តែអ្នកដែលគំរាមកំហែងរុស្ស៊ី និងបេឡារុសនឹងរកនូវបញ្ហាជាក់ជាមិនខាន។<ref>{{Cite web|title=(ភាសារុស្ស៊ី) "С нами лучше не связываться". Лукашенко предостерег Запад от попыток напасть на Союзное государство |url= https://www.belta.by/president/view/s-nami-luchshe-ne-svjazyvatsja-lukashenko-predostereg-zapad-ot-popytok-napast-na-sojuznoe-gosudarstvo-480572-2022/ |website=Belarusian Telegraph Agency|date=21 January 2022}}</ref> គាត់ក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថាគាត់នឹងបញ្ជូន "ទាហានបេឡារុសទាំងមូល" ទៅកាន់ព្រំដែនជាមួយអ៊ុយក្រែនព្រោះ "អ៊ុយក្រែនបានចាប់ផ្តើមប្រមូលទាហានរបស់ពួកគេពង្រាយនៅក្នុងតំបន់ដែរ"។<ref>{{Cite web|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Лукашенко стягує армію до України – навіщо|url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/01/24/7321469/|website=Ukrayinska Pravda|access-date=11 មីនា 2022}}</ref> *{{flag|បែលហ្ស៊ិក}} – នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ ប្រមុខការពារជាតិបែលហ្ស៊ិក លោក[[មីឈែល អូហ្វម៉ាន]]បាននិយាយថា កងកម្លាំងបែលហ្ស៊ិកកំពុងឈរជើងនៅតំបន់បាល់ទិក ហើយបានត្រៀមខ្លួនជាស្រេច"ដើម្បីធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងរយៈពេលជាក់លាក់ណាមួយ ប៉ុន្តែថ្ងៃនេះ វាហាក់ដូចជាលឿនពេកហើយក្នុងការសន្មតថាត្រូវចូលទៅទីណា និងដោយរបៀបណា" ប្រសិនបើស្ថានភាពបន្តធ្លាក់ចុះដុនដាប។<ref>{{cite news|url=https://www.brusselstimes.com/belgium-all-news/202999/belgian-army-has-troops-prepared-if-ukraine-situation-escalates|title=Belgian army has troops prepared if Ukraine situation escalates|work=The Brussels Times|date=24 January 2022|access-date=11 មីនា 2022|archive-date=25 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125073000/https://www.brusselstimes.com/belgium-all-news/202999/belgian-army-has-troops-prepared-if-ukraine-situation-escalates|url-status=live}}</ref> *{{flag|រ៉ូម៉ានី}} – រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិរ៉ូម៉ានី លោក[[វ៉ាស៊ីលេ ឌីងគុ]]បាននិយាយថា នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នៃសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនថ្មី រូម៉ានីនឹងមិនចូលទាក់ទិនផ្នែកយោធាទេ តែខ្លួននឹងនៅបន្តទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រជាមួយណាតូ ហើយនឹងចេញប្រតិកម្មរួមគ្នាប្រឈមនឹងករណីសម្មតិកម្មណាមួយ។<ref>{{cite news|url=https://www.mediafax.ro/politic/ministrul-apararii-spune-ca-romania-nu-va-fi-implicata-in-eventualul-razboi-rusia-ucraina-20472334|title=(ភាសារ៉ូម៉ានី) Ministrul Apărării spune că România nu va fi implicată în eventualul război Rusia-Ucraina|first=Gabriel|last=Pecheanu|newspaper=Mediafax|date=20 January 2022}}</ref> ជាងនេះទៅទៀត ប្រធានាធិបតីរ៉ូម៉ានីលោក[[ក្លូស យូហាននីស]]បានជំរុញឱ្យ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរ៉ូម៉ានី]]ត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ព្រឹត្តិការណ៍ឈ្លានពាននៅក្នុងតំបន់ ដោយបញ្ជាក់ថា ស្ថានភាពនៅអ៊ុយក្រែនបានបង្ហាញឱ្យដឹងច្បាស់ថា វិធានការទំនើបកម្ម និងការរៀបចំយោធារបស់រ៉ូម៉ានីគឺជាការចាំបាច់មួយ។ លោកយូហាននីសក៏បានអំពាវនាវឱ្យមានវត្តមានណាតូកាន់តែច្រើន ពិសេសគឺសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តផ្សេងទៀតនៅក្នុងតំបន់សមុទ្រខ្មៅ ដែលជាលទ្ធផលនៃភាពតានតឹងរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|url=https://www.antena3.ro/politica/klaus-iohannis-romania-trebuie-bine-pregatita-contracarare-actiuni-agresive-627829.html|title=(ភាសារ៉ូម៉ានី) Klaus Iohannis, despre Ucraina: "Trebuie să fim foarte bine pregătiți pentru a contracara acțiunile agresive"|first=Georgiana|last=Adam|publisher=Antena 3|date=2 February 2022}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ក្រសួងការបរទេសរ៉ូម៉ានីបានផ្តល់អនុសាសន៍ដល់ពលរដ្ឋរ៉ូម៉ានីទាំងអស់ឱ្យជៀសវាងការធ្វើដំណើរទៅប្រទេសអ៊ុយក្រែន ហើយចាកចេញពីអ៊ុយក្រែន"ឱ្យបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបាន"។<ref>{{cite web |url=https://www.hotnews.ro/stiri-esential-25376744-mae-recomanda-puternic-cetatenilor-romani-paraseasca-ucraina-cat-mai-curand.htm |title=MAE recomandă "puternic" cetățenilor români să părăsească Ucraina cât mai curând |work=HotNews.ro |date=20 February 2022}}</ref> *{{flag|លីទុយអានី}}, {{flag|ឡេតូនី}} និង {{flag|អេស្តូនី}} – នៅថ្ងៃទី១០ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ ក្រុមប្រឹក្សាការពាររដ្ឋរបស់ប្រទេសលីទុយអានីត្រូវបានកោះប្រជុំដើម្បីពិភាក្សាអំពីភាពតានតឹងរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងអាកប្បកិរិយាដ៏គឃ្លើនរបស់យោធារុស្ស៊ី ក្រុមប្រឹក្សានោះបានសម្រេចបង្កើនចំនួនកងទ័ព និងពន្លឿនផែនការទំនើបកម្មយោធា។<ref>{{cite web|date=10 January 2022|title=(ភាសាលីទុយអានី) Gynimo tarybos sprendimai: salvinių sistemų įsigijimas, šauktinių skaičiaus didinimas|url=https://www.vz.lt/verslo-aplinka/2022/01/10/gynimo-tarybos-sprendimai-salviniu-sistemu-isigijimas-sauktiniu-skaiciaus-didinimas|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121131439/https://www.vz.lt/verslo-aplinka/2022/01/10/gynimo-tarybos-sprendimai-salviniu-sistemu-isigijimas-sauktiniu-skaiciaus-didinimas|archive-date=21 មករា 2022|access-date=12 មីនា 2022|website=Verslo Žinios}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមករា ប្រទេសឡេតូនីបានបង្កើនវត្តមានយោធានៅភាគខាងកើតនៃទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|date=17 January 2022|title=Latvia steps up military presence in the east, says Defense Minister|url=https://eng.lsm.lv/article/society/defense/latvia-steps-up-military-presence-in-the-east-says-defense-minister.a439176/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118023441/https://eng.lsm.lv/article/society/defense/latvia-steps-up-military-presence-in-the-east-says-defense-minister.a439176/|archive-date=18 មករា 2022|access-date=12 មីនា 2022|website=LSM}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្តូនី]]បានប្រកាសបង្កើនការចំណាយលើវិស័យការពារជាតិចំនួន ៣៨០ លានអឺរ៉ូសម្រាប់ឆ្នាំសារពើពន្ធបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite web|date=19 January 2022|title=Prime minister: Government to allocate €380 million to national defense|url=https://news.err.ee/1608471197/prime-minister-government-to-allocate-380-million-to-national-defense|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120073711/https://news.err.ee/1608471197/prime-minister-government-to-allocate-380-million-to-national-defense|archive-date=20 មករា 2022|access-date=12 មីនា 2022|website=ERR}}</ref> រដ្ឋបាល់ទិកទាំងបីក៏បានសម្រេចចិត្តពន្លឿនសកម្មភាពចាប់កាន់អាវុធរៀងៗខ្លួន រួមទាំងប្រព័ន្ធកាំភ្លើងធំរ៉ុក្កែតរួមផងដែរ។<ref>{{cite web|date=21 December 2021|title=Baltic states to develop joint MRLS artillery|url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1569337/baltic-states-to-develop-joint-mrls-artillery|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119143758/https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1569337/baltic-states-to-develop-joint-mrls-artillery|archive-date=19 មករា 2022|access-date=12 មីនា 2022|website=LRT}}</ref><ref>{{cite web|date=22 December 2021|title=Estonia plans to procure MLRS rocket systems jointly with Latvia, Lithuania|url=https://news.err.ee/1608443534/estonia-plans-to-procure-mlrs-rocket-systems-jointly-with-latvia-lithuania|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121130356/https://news.err.ee/1608443534/estonia-plans-to-procure-mlrs-rocket-systems-jointly-with-latvia-lithuania|archive-date=21 មករា 2022|access-date=12 មីនា 2022|website=LRT}}</ref> លីទុយអានី ឡេតូនី និងអេស្តូនីក៏បានស្នើឱ្យបង្កើនការដាក់ពង្រាយយោធារបស់អង្គការណាតូ និងកងទ័ពអាមេរិកនៅតំបន់បាល់ទិក ដើម្បីទប់ស្កាត់អាកប្បកិរិយាដ៏គឃ្លើនរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=Baltics quietly push Biden to pursue stronger Russia policy|url=https://www.politico.com/newsletters/national-security-daily/2022/01/21/baltics-quietly-push-biden-to-pursue-stronger-russia-policy-495814|work=Politico|date=21 January 2022|access-date=12 មីនា 2022|archive-date=24 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124152052/https://www.politico.com/newsletters/national-security-daily/2022/01/21/baltics-quietly-push-biden-to-pursue-stronger-russia-policy-495814|url-status=live}}</ref> *{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} – នៅថ្ងៃទី២ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ លោកប្រធានាធិបតីបៃដិនបានធ្វើការពិភាក្សាតាមទូរស័ព្ទជាលើកដំបូងជាមួយប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោកវ៉ូឡូឌីមៀរ ហ្សេឡេនស្គី។<ref>{{Cite news|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/04/2/7288818/|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Байден поговорив із Зеленським|work=Ukrayinska Pravda|date=2 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210404202250/https://www.pravda.com.ua/news/2021/04/2/7288818/|archive-date=4 មេសា 2021|url-status=live|access-date=12 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា លោកបៃដិនបានធ្វើការសន្ទនាតាមទូរស័ព្ទជាមួយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី ពូទីន។ លោកបៃដិន"បានសង្កត់ធ្ងន់លើការប្តេជ្ញាចិត្តឥតងាករេរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះអធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដីរបស់អ៊ុយក្រែន"។ លោកក៏បានសម្តែងការព្រួយបារម្ភ "ជុំវិញការបង្កើនកម្លាំងយោធារបស់រុស្ស៊ីនៅតំបន់គ្រីមៀ និងនៅតាមព្រំដែនអ៊ុយក្រែន ហើយបានអំពាវនាវឱ្យរុស្ស៊ីកាត់បន្ថយភាពតានតឹងទាំងអស់នោះ"។<ref>{{Cite web|date=15 April 2021|title=(ភាសាអ៊ុយក្រែន) Зустріч із Байденом: Путін домігся свого?|url=https://www.radiosvoboda.org/a/zustrich-z-baydenom/31204025.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116200642/https://www.radiosvoboda.org/a/zustrich-z-baydenom/31204025.html|archive-date=16 វិច្ឆិកា 2021|access-date=12 មីនា 2022|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref><ref name="Apr2021ReadoutCall">{{Cite web|date=13 April 2021|title=Readout of President Joseph R. Biden, Jr. Call with President Vladimir Putin of Russia|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/04/13/readout-of-president-joseph-r-biden-jr-call-with-president-vladimir-putin-of-russia-4-13/|access-date=12 មីនា 2022|website=The White House|archivedate=18 តុលា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018143911/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/04/13/readout-of-president-joseph-r-biden-jr-call-with-president-vladimir-putin-of-russia-4-13/|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ លោកប្រធានាធិបតីបៃដិនបាននិយាយថា គាត់ជឿថារុស្ស៊ីនឹងឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref name="nbcnews-invasion">{{cite news|date=19 January 2022|title=Biden predicts Russia will invade Ukraine|publisher=NBC News|url=https://www.nbcnews.com/news/world/blinken-ukraine-russia-attack-short-notice-invasion-fears-mount-rcna12691|url-status=live|access-date=12 មីនា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121105350/https://www.nbcnews.com/news/world/blinken-ukraine-russia-attack-short-notice-invasion-fears-mount-rcna12691|archive-date=21 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ ស្ថានទូតសហរដ្ឋអាមេរិកនៅទីក្រុងកៀវបានស្នើឱ្យមានការជម្លៀសបុគ្គលិកមិនសំខាន់ រួមជាមួយក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេតាមរយៈ[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{Cite news|date=22 January 2022|title=US embassy in Ukraine 'requests staff evacuation' amid war fears|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/22/us-embassy-in-ukraine-requests-staff-evacuation-amid-war-fears|work=The Guardian|access-date=12 មីនា 2022|archive-date=22 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122232412/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/22/us-embassy-in-ukraine-requests-staff-evacuation-amid-war-fears|url-status=live}}</ref> ក្រសួងការបរទេសបានចេញសេចក្តីណែនាំហាមមិនឱ្យធ្វើដំណើរទៅកាន់អ៊ុយក្រែន ឬរុស្ស៊ី ដោយលើកឡើងពីភាពតានតឹងដែលកំពុងបន្តកើតមាននៅតាមព្រំដែនរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន និងវិបត្តិជំងឺកូវីដ-១៩។<ref>{{cite news|last=Lee|first=Matthew|date=23 January 2022|title=US draws down Ukraine embassy presence as war fears mount|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-antony-blinken-europe-evacuations-45d1a477929caefe1f0626a5ca42afd0|access-date=12 មីនា 2022|archive-date=23 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123233230/https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-antony-blinken-europe-evacuations-45d1a477929caefe1f0626a5ca42afd0|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ លោកចូ បៃដិន បានជំរុញពលរដ្ឋអាមេរិកទាំងអស់ក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនឱ្យចាកចេញជាបន្ទាន់ ហើយបានបដិសេធនូវជម្រើសនៃការបញ្ជូនទាហានទៅជួយសង្គ្រោះជនជាតិអាមេរិក ទោះបីជាមានព្រឹត្តិការណ៍​ឈ្លានពានពីសំណាក់កងយោធា​រុស្ស៊ីក្តី។<ref>{{cite news|date=10 February 2022|title=Biden warns Americans in Ukraine to leave, says sending troops to evacuate would be 'world war'|work=NBC|first=Teaganne|last=Finn|url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/biden-warns-americans-leave-ukraine-russia-troops-world-war-rcna15781 |archive-date=28 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228060618/https://www.nbcnews.com/politics/white-house/biden-warns-americans-leave-ukraine-russia-troops-world-war-rcna15781|url-status=live |access-date=12 មីនា 2022}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៤ ខែកុម្ភៈ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសលោកអង់តូនី ប្លីងកិនបានប្រកាសពីការផ្លាស់ប្តូរស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំអ៊ុយក្រែនពីរដ្ឋធានីកៀវ ទៅទីក្រុងល្វីវ ដោយលើកឡើងពីមូលហេតុថា"រុស្ស៊ីបានប្រមូលកងកម្លាំងយោធាបន្ថែមក្នុងល្បឿនយ៉ាងលឿន"។<ref>{{cite news|last1=Lewis|first1=Simon|last2=Landay|first2=Jonathan|date=15 February 2022|title=U.S. moving Ukraine embassy from Kyiv to Lviv amid Russian buildup|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/us-moving-remaining-ukraine-embassy-staff-kyiv-lviv-blinken-2022-02-14/|access-date=12 មីនា 2022}}</ref> *{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} – នៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអង់គ្លេស លោកស្រី[[លីស ទ្រូស]] បានសរសេរនៅលើបណ្តាញធ្វិតថឺរថា ចក្រភពអង់គ្លេសនឹង "មិនអត់ឱនចំពោះផែនការរបស់វិមានក្រឹមឡាំងក្នុងការដំឡើងថ្នាក់ដឹកនាំថ្មីដែលគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនទេ"។<ref name="dw-plot">{{cite news|date=23 January 2022 |title=UK warns of Russian 'plot' to replace Ukraine government |work=dw.com |publisher=Deutsche Welle |agency=Associated Press, Reuters, Agence-France Presse (AFP) |url=https://www.dw.com/en/uk-warns-of-russian-plot-to-replace-ukraine-government/a-60527141 |url-status=live |access-date=21 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123133111/https://www.dw.com/en/uk-warns-of-russian-plot-to-replace-ukraine-government/a-60527141 |archive-date=23 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ឧបនាយករដ្ឋមន្ដ្រី លោក[[ដូមីនីក រ៉ាប]] បាននិយាយថា "វាជាហានិភ័យដ៏ខ្ពស់ ប្រសិនរុស្ស៊ីធ្វើការឈ្លានពានលើអ៊ុយក្រែន" ហើយលោកបានគំរាមថា រុស្ស៊ីនឹងទទួលនូវ"ផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ" ប្រសិនបើនូវតែបន្តក្រឡាអុកឈ្លានពាន។<ref>{{Cite news|title='Very significant risk' Russia will invade Ukraine |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/av/uk-politics-60101712 |access-date=21 មីនា 2022 |archive-date=23 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123133138/https://www.bbc.com/news/av/uk-politics-60101712 |url-status=live}}</ref> *{{flag|អ៊ីរ៉ង់}} – [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងការបរទេស]]អ៊ីរ៉ង់បានជំរុញឱ្យភាគីទាំងអស់ជៀសវាងនិងបញ្ឈប់រាល់សកម្មភាពដែលអាចធ្វើឱ្យស្ថានភាពកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ ខណៈបានបន្ទោសអង្គការណាតូ និងសហរដ្ឋអាមេរិកថាជាអ្នកបង្កហេតុ។<ref>{{cite web |title=Iran blames West for Ukraine crisis, urges Moscow and Kyiv to show restraint |url=https://www.timesofisrael.com/iran-blames-west-for-ukraine-crisis-urges-moscow-and-kyiv-to-show-restraint/ |website=www.timesofisrael.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Blames NATO Over Ukraine, Critics Say Tehran Backs Russia |url=https://www.iranintl.com/en/202202225874 |website=Iran International}}</ref> *{{flag|អ៊ីស្រាអែល}} – នៅថ្ងៃទី១១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការបរទេស]]បានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយដោយជំរុញឱ្យពលរដ្ឋ និងអ្នកការទូតអ៊ីស្រាអែលទាំងប៉ុន្មានចូលពិចារណាចាកចេញពីអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|date=11 February 2022 |title=Israel evacuating Ukraine embassy staff, diplomats' families; issues travel warning |url=https://www.timesofisrael.com/israel-issues-travel-warning-for-ukraine-amid-russian-invasion-fears/ |access-date=21 មីនា 2022 |website=The Times of Israel}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអ៊ីស្រាអែលបានថ្លែងថា គោលនយោបាយផ្លូវការរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងវិបត្តិនេះគឺការគាំទ្រអ៊ុយក្រែន និងលោកខាងលិច។<ref>{{cite web|title=Lapid: The Israeli position is like the position of the entire West – everything must be done to avoid an armed confrontation with Ukraine. The Ukrainians asked for military assistance from Israel and it will be examined |url=https://twitter.com/kann_news/status/1492889254732644352?t=ulzTRqCGSYktsLGfPJdf1g&s=19 |date=13 February 2022 |access-date=21 មីនា 2022 |website=Twitter}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ អ៊ីស្រាអែលបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ផ្លូវការមួយដើម្បីគាំទ្រដល់បូរណភាពទឹកដីរបស់អ៊ុយក្រែន និងបានបញ្ជាក់ពីការត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចក្នុងការផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ដល់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|title=BREAKING: Israeli foreign ministry releases first statement on the Russian invasion to Ukraine: "We share the international concern about the escalation, support Ukraine territorial integrity and sovereignty and willing to give Ukraine humanitarian assistance" |url=https://twitter.com/BarakRavid/status/1496462387251232777?cxt=HHwWkoC-vZqnwMQpAAAA |date=23 February 2022 |access-date=21 មីនា 2022 |website=Twitter}}</ref> *{{flag|អាល្លឺម៉ង់}} – នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ អធិការបតីអាល្លឺម៉ង់ លោក[[អូឡាហ្វ ស្ហុលស៍]]បានព្រមានអំពី "ផលវិបាក" សម្រាប់ ''Nord Stream 2'' ដែលជាគម្រោងបំពង់បង្ហូរឧស្ម័នធម្មជាតិរបស់រុស្ស៊ីដែលនឹងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។<ref>{{cite news |title=Germany's Scholz sees "consequences" if Russia breaches Ukraine borders |url=https://www.reuters.com/article/usa-nord-stream-germany-idUSS8N2QA028 |work=Reuters |date=8 December 2021 |access-date=22 មីនា 2022 |archive-date=23 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123171224/https://www.reuters.com/article/usa-nord-stream-germany-idUSS8N2QA028 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Germany may consider halting Nord Stream 2 if Russia attacks Ukraine, Scholz says |url=https://www.reuters.com/world/europe/germany-may-consider-halting-nord-stream-2-if-russia-attacks-ukraine-scholz-says-2022-01-18/ |work=Reuters |date=18 January 2022 |access-date=22 មីនា 2022 |archive-date=23 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123171219/https://www.reuters.com/world/europe/germany-may-consider-halting-nord-stream-2-if-russia-attacks-ukraine-scholz-says-2022-01-18/ |url-status=live }}</ref> អាល្លឺម៉ង់​បាន​និង​កំពុង​រក្សា​គោល​នយោបាយ​មិន​ផ្តល់​អាវុធ​ប្រល័យ​ជីវិត​ដល់​អ៊ុយក្រែន។ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាល្លឺម៉ង់បាននិយាយថា ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ចង់"បន្ថយភាពតានតឹង" ហើយថាការផ្គត់ផ្គង់អាវុធគឺ"មិនផ្តល់ផលប្រយោជន៍អ្វីនោះទេ"។<ref>{{cite news |title=Germany will not supply weapons to Kyiv for now, defence minister says |url=https://www.reuters.com/world/europe/germany-will-not-supply-weapons-kyiv-now-defence-minister-says-2022-01-22/ |work=Reuters |date=22 January 2022 |access-date=22 មីនា 2022 |archive-date=23 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123174558/https://www.reuters.com/world/europe/germany-will-not-supply-weapons-kyiv-now-defence-minister-says-2022-01-22/ |url-status=live }}</ref> *{{flag|អូស្ត្រាលី}} – នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមករា [[រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស (អូស្ត្រាលី)|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស]]អូស្ត្រាលី លោកស្រី[[ម៉ារីស ផេង]]បានបញ្ជាក់ថា អូស្ត្រាលីនឹងផ្តល់ជំនួយដល់អ៊ុយក្រែនតាមរយៈការបង្ក្រាបនូវសកម្មភាពវាយប្រហារតាមបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតពីរុស្ស៊ី។ លោកស្រីក៏បានអំពាវនាវឱ្យរុស្ស៊ី "បន្ថយភាពតានតឹង" និងបានជំរុញប្រជាជនអូស្ត្រាលីដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនឱ្យចាកចេញជាបន្ទាន់។<ref>{{cite news |last=Crowe |first=David |title=Australia offers Ukraine help, urges citizens to leave amid invasion fears |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/australia-offers-ukraine-help-urges-citizens-to-leave-amid-invasion-fears-20220124-p59qu9.html |access-date=22 មីនា 2022 |work=The Sydney Morning Herald |date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233815/https://www.smh.com.au/politics/federal/australia-offers-ukraine-help-urges-citizens-to-leave-amid-invasion-fears-20220124-p59qu9.html |archive-date=30 មករា 2022|url-status=live}}</ref> [[រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (អូស្ត្រាលី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] លោក[[ស៊ីម៉ន ប៊ឺមីងហាំ]]បានចេញព្រមានថា អូស្ត្រាលីនឹងដាក់ទណ្ឌកម្មហិរញ្ញវត្ថុប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីក្នុងករណីមានអរិភាពផ្ទុះឡើង។<ref>{{cite news |last=Hurst |first=Daniel |title=Australia 'will not hesitate' to upgrade financial sanctions against Russia over Ukraine, finance minister says |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2022/jan/30/australia-will-not-hesitate-to-upgrade-financial-sanctions-against-russia-over-ukraine-finance-minister-says |access-date=22 មីនា 2022 |work=The Guardian |date=30 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131163447/https://www.theguardian.com/australia-news/2022/jan/30/australia-will-not-hesitate-to-upgrade-financial-sanctions-against-russia-over-ukraine-finance-minister-says |archive-date=31 មករា 2022|url-status=live}}</ref> ==ឥទ្ធិពលលើទេសន្ដរប្រវេសន៍== {{Main|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែន}} អ្នកតំណាងអង្គការសប្បុរសធម៌ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងកៀវបានរាយការណ៍ពីចលនាបម្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាជនអ៊ុយក្រែននៅពេលការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។<ref name="euobserverrefugees">{{cite news |last=Nielsen |first=Nikolaj |date=24 February 2022 |title=Ukrainians fleeing as aid groups scramble to offer support |work=EUobserver |publisher=EUobserver.com ASBL |location=Brussels |url=https://euobserver.com/world/154429 |access-date=22 មីនា 2022}}</ref> ដោយហេតុនេះ ប្រទេសដូចជា៖ [[ម៉ុលដាវី]] [[ស្លូវ៉ាគី]] និង[[ប៉ូឡូញ]]បានសន្យារក្សាការបើកចំហនូវព្រំដែនរបស់គេសម្រាប់ទទួលជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែន។<ref name="euobserverrefugees" /> ក្នុងអំឡុងថ្ងៃដំបូងនៃការលុកលុយ រដ្ឋាភិបាលម៉ុលដាវីបានរាយការណ៍អំពី ជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនចំនួន ៤,០០០ នាក់ដែលបានចូលមកក្នុងប្រទេសរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite news |last=Epstein |first=Jake |others=Photograph by Maia Sandu |date=24 February 2022 |title=Thousands of Ukrainian refugees have fled to Moldova, where the government has set up tents and vowed to keep its borders open to help |work=Business Insider |publisher=Axel Springer SE |url=https://www.businessinsider.com/ukrainian-refugees-flee-moldova-borders-open-after-russia-attack-2022-2?r=US&IR=T |access-date=22 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ [[ក្រសួងមហាផ្ទៃម៉ុលដាវី|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ]]ម៉ុលដាវី បានរាយការណ៍ថា ប្រជាពលរដ្ឋអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ១៥,៨០០ នាក់បានឆ្លងព្រំដែនចូលក្នុងប្រទេសម៉ុលដាវី។ ប្រទេសរូម៉ានីក៏បានទទួលជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែននៅក្នុងទឹកដីរបស់គេដែរ។<ref>{{cite news |last=Marina |first=Georgiana |date=25 February 2022 |title=(ជាភាសារ៉ូម៉ានី) Mii de ucraineni au fugit de război și au venit în România. Bărbații și-au adus familiile până la graniță și apoi s-au întors să lupte |newspaper=Digi24 |url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/mii-de-ucraineni-au-fugit-de-razboi-si-au-venit-in-romania-barbatii-si-au-adus-familiile-pana-la-granita-si-apoi-s-au-intors-sa-lupte-1850285 |access-date=22 មីនា 2022}}</ref> [[ក្រសួងមហាផ្ទៃ (រ៉ូម៉ានី)|ក្រសួងមហាផ្ទៃ]]នៃរ៉ូម៉ានីបានរាយការណ៍អំពីវត្តមានជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនប្រហែល ១០,០០០ នាក់នៅក្នុងទឹកដីរបស់ពួកគេនៅពេលប្រតិបត្តិការឈ្លានពានបានចាប់ផ្តើម។ នៅរ៉ូម៉ានី ក្នុងចំណោមជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ១០,០០០ នាក់ មានតែ ១១ នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានដាក់ពាក្យសុំឋានៈជាជនភៀសខ្លួន ទាំងនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញពីការសម្រេចចិត្តរបស់ជនភៀសខ្លួនភាគច្រើនដែលមានគោលដៅឆ្ពោះទៅសាធារណរដ្ឋឆែក និងប្រទេសប៉ូឡូញ ជំនួសឱ្យការបន្តស្នាក់នៅក្នុងប្រទេសម៉ុលដាវី និងរូម៉ានី។<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Nearly 26,000 Ukrainians Have Reached Moldova & Romania |url=https://www.schengenvisainfo.com/news/nearly-26000-ukrainians-have-reached-moldova-romania/ |access-date=22 មីនា 2022 |website=SchengenVisaInfo.com}}</ref> នៅឯប្រទេសប៉ូឡូញវិញ អ្នកនយោបាយឈ្មោះ [[ប៉ាវែល ស្ហេហ្វែរណេកឺរ]] បាននិយាយថា មនុស្សប្រហែល ១០០,០០០ នាក់បានឆ្លងកាត់[[ព្រំដែនប៉ូឡូញ–អ៊ុយក្រែន]]ត្រឹមរយៈពេលតែពីរថ្ងៃដំបូងប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ូឡូញក៏កំពុងតែទទួលយកកុមារៗពីអ៊ុយក្រែនតាមរយៈការទទួលពិនិត្យសំបុត្រកំណើតជំនួសឱ្យលិខិតឆ្លងដែន។<ref>Deutsche Welle [https://www.youtube.com/watch?v=V9KZGs1MtP4 (26 Feb 2022) Russia invades Ukraine LIVE | DW News livestream | Headline news from around the world] Nearly 120,000 Ukrainians have fled to Poland</ref> ក្នុងរយៈពេលពីរសប្តាហ៍ ប៉ូឡូញបានទទួលជនភៀសខ្លួនមិនតិចជាងមួយលាននាក់ទេ។<ref name="grandi2" /> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ជនភៀសខ្លួនជាងកន្លះលាននាក់បានចាកចេញពីអ៊ុយក្រែន។ តួលេខត្រូវបានចែកចាយមានដូចជា៖ ២៨១,០០០ នៅក្នុងប្រទេសប៉ូឡូញ, ៨៤,៥០០ នាក់នៅហុងគ្រី, ៣៦,៤០០ នាក់នៅម៉ុលដាវី, ៣២,៥០០ នាក់នៅរ៉ូម៉ានី និង ៣០,០០០ នាក់នៅប្រទេសស្លូវ៉ាគី។<ref>{{Cite web |last=News |first=Polsat |title=(ភាសាប៉ូឡូញ) Pół miliona uchodźców z Ukrainy. Najwięcej dotarło do Polski |url=https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2022-02-28/wojna-w-ukrainie-onz-pol-miliona-uchodzcow-opuscilo-kraj-najwiecej-trafilo-do-polski/ |access-date=22 មីនា 2022 |website=polsatnews.pl }}</ref> ក្នុងរយៈពេល ១០ ថ្ងៃ (៦ មីនា) ជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនសរុបមាន ១.៥ លាននាក់។<ref>Filippo Grandi [https://news.yahoo.com/un-refugee-chief-exodus-ukraine-130525078.html (6 Mar 2022 1:07PM) UN refugee chief: Exodus from Ukraine fastest-growing since WWII]</ref> នៅថ្ងៃទី១២ (៨ មីនា) មនុស្សជាង ២ លាននាក់បានចាកចេញពីអ៊ុយក្រែន។<ref name="grandi2">Filippo Grandi, UNHCR [https://www.reuters.com/world/flow-refugees-ukraine-rises-2-million-people-unhcr-head-says-2022-03-08/ (8 Mar 2022) News Comment: UNHCR's Grandi praises Europe's welcome for Refugees fleeing Ukraine] "2 million refugees fleeing Ukraine in just 12 days, mainly into five neighbouring countries. Over half are fleeing to Poland alone"</ref> ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមនៃវិបត្តិជនភៀសខ្លួនមក ទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអង់គ្លេសបានទទួលយកជនភៀសខ្លួនតិចតួចបំផុត ខណៈដែលទ្វីបអឺរ៉ុបត្រូវដោះស្រាយផលវិបាកពីការជម្លៀសចេញយ៉ាងច្រើននៅក្នុងតំបន់សង្រ្គាម។ បច្ចុប្បន្ននេះ មានតែជនជាតិអ៊ុយក្រែនដែលមានសមាជិកគ្រួសាររស់នៅក្នុងចក្រភពអង់គ្លេសមុនទេ ទើបរដ្ឋាភិបាលអាចផ្តល់សិទ្ធិជាជនភៀសខ្លួននៅចក្រភពអង់គ្លេសបាន។ ដូចគ្នានេះដែរ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទទួលយកជនភៀសខ្លួនត្រឹមតែ ៤,២៦៤ នាក់ប៉ុណ្ណោះក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ពីអ៊ុយក្រែន ដោយសារតែពួកគេភាគច្រើនត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យចូល និងដោយសារពិធីការនៃការដាក់ពាក្យសុំអន្តោប្រវេសន៍រយៈពេលដ៏យូរ។<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/feb/28/british-people-ukraine-refugees-prime-minister "The British people want Ukraine's refugees treated fairly, not cruelly repelled"] theguardian.com. Retrieved 22 មីនា 2022.</ref><ref>[https://www.boundless.com/blog/europe-readies-for-ukrainian-refugees-us-should-do-same/ "As Europe Readies for a Wave of Ukrainian Refugees, History Suggests the U.S. Should Do the Same"] ''boundless.com''. Retrieved 22 មីនា 2022.</ref> ==មើលផងដែរ== *[[នាឡិកាប្រល័យលោក]] *[[សង្គ្រាមត្រជាក់លើកទី២]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist|refs= <ref name="EU_UCPM_deployment">{{Cite web|date=19 February 2022|title=EU delivers emergency civil protection assistance to Ukraine|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_1222|access-date=21 February 2022|website=ec.europa.eu}}</ref> }} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{wikiquote}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២១]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្រោយសម័យសូវៀត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធារុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី–ណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងអ៊ុយក្រែន–ណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] ag19iom9m9zckhypa84h5nrhunjdk8m ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ុយក្រែន 0 45891 342663 342437 2026-11-08T04:13:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342663 wikitext text/x-wiki {{Short description|Account of past events in the region of modern Ukraine}} {{ចម្លងកែប្រែ}}{{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} [[អ៊ុយក្រែន]][[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ុយក្រែន#បុរេប្រវត្តិ|កាលពីសម័យបុរេប្រវត្តិ]] ជាប៉ែកនៃ[[វាលស្តិបប៉ុនតុស-កាសព្យែន|វាលស្តិបប៉ុនតុស]]ដែលបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងទំនាក់ទំនងវប្បធម៌អឺរ៉ាស៊ី រួមមានការផ្សាយទៅនូវ[[យុគស្ពាន់]] [[យុគសំរឹទ្ធ|សំរិទ្ធ]] [[ការវាតទីនៃភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]] និង[[ការផ្សាំងសេះ|ការផ្សាំងសត្វសេះ]]។<ref>Matossian ''Shaping World History'' p. 43</ref><ref>{{cite web |url= http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |title= What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur |access-date= 12 December 2010 |work= International Museum of the Horse |archive-url= https://web.archive.org/web/20191214163832/http://imh.org/history-of-the-horse/legacy-of-the-horse/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur.html/ |archive-date= 14 ធ្នូ 2019 |url-status= dead }}(Citation does not exist anymore)</ref><ref name="cbc.ca">{{cite news |title= Horsey-aeology, Binary Black Holes, Tracking Red Tides, Fish Re-evolution, Walk Like a Man, Fact or Fiction |url= http://www.cbc.ca/quirks/episode/2009/03/07/horsey-aeology-binary-black-holes-tracking-red-tides-fish-re-evolution-walk-like-a-man-fact-or-ficti/|work= Quirks and Quarks Podcast with Bob Macdonald |publisher= [[CBC Radio]] |date=7 March 2009|access-date=18 September 2010}}(Link does not exist anymore)</ref> ក៏ជាប៉ែកភាគនៃសកៈក្នុងបុរាណកាលនិងធ្លាប់ជាទីដែលពួកហ្កឺត្ស៍បានតាំងទីលំនៅ​មកពីមុន ក្នុងសម័យកាលទេសន្តរប្រវេសន៍ អ៊ុយក្រែនផងដែរក៏ជាទីស្ថាននៃ[[ពួកស្លាវដំបូង|ការវាតទីនៃពួកស្លាវកាលពីដំបូង]]មកដែរ រហូតមកដល់សម័យប្រវត្តិសាស្ត្រជាក់ស្ដែងរួមជាមួយនិងការបង្កើតឡើងនូវរដ្ឋមជ្ឈិមសម័យ[[រុសកៀវ]]។ ផ្នែកមួយរបស់[[សៃធៀ]] (Scythia) នៅសម័យបុរាណ និងតាំងទីលំនៅដោយ[[ហ្គេធេ]] (Gaetae) នៅ​ក្នុង​[[សម័យធ្វើចំណាកស្រុក|អំឡុង​ពេល​នៃ​ការ​ធ្វើ​ចំណាក​ស្រុក]] អ៊ុយក្រែនក៏ជាកន្លែងនៃការពង្រីកពួក[[ពួកស្លាវសម័យដំបូង|ស្លាវីដើម]]ឆ្នាំ និងចូលទៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តត្រឹមត្រូវជាមួយនឹងការបង្កើតរដ្ឋមជ្ឈិមសម័យរបស់ចក្រភព[[កៀវ៉ានរុស]] ដែល​បាន​លេច​ចេញ​ជា​ប្រទេស​ដ៏​មាន​ឥទ្ធិពល​នៅ​[[យុគសម័យកណ្តាល|មជ្ឈិមសម័យ]] ប៉ុន្តែ​បាន​បែកបាក់​គ្នា​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី 12 បន្ទាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 14 ទឹកដីអ៊ុយក្រែនបច្ចុប្បន្នបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់មហាអំណាចខាងក្រៅបី:<ref>{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/214508/History |title= Ukraine :: History – Britannica Online Encyclopedia |encyclopedia= Britannica.com |access-date= 31 October 2011}}</ref> # [[ហ្គោលដិនហូរដ៍]] (Golden Horde) # [[ហ្គ្រងដ៍ឌុចឈីនៃលីទុយអានី]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រប៉ូឡូញ]] – ក្នុងអំឡុងសតវត្សទី 16 ទឹកដីទាំងនេះស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[មកុដនៃព្រះរាជាណាចក្រប៉ូឡូញ]] បន្ទាប់មករបស់[[គ្រឿចក្រភពប៉ូឡូញ-លីទុយអានី]] (ពីឆ្នាំ 1569) # [[ចក្រភពខានគ្រីមៀន]] (Crimean Khanate) (ពីសតវត្សទី 15) After a 1648 rebellion of the [[Cossacks]] against the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]], [[Hetman of Zaporizhian Host|Hetman]] [[Bohdan Khmelnytsky]] agreed to the [[Treaty of Pereyaslav]] in January 1654. The exact nature of the relationship established by this treaty between [[Cossack Hetmanate]] and Russia remains a matter of scholarly controversy.<ref>{{Cite book|last=Kroll|first=Piotr|date=2008|title=Od ugody hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658-1660|url=https://archive.org/details/odugodyhadziacki0000krol|doi=10.31338/uw.9788323518808|isbn=9788323518808}}</ref> The agreement precipitated the [[Russo-Polish War (1654–1667)|Russo-Polish War of 1654–67]]. In consequence, by the [[Treaty of Perpetual Peace (1686)|Treaty of Perpetual Peace]], signed in 1686, the eastern portion of Ukraine (east of the [[Dnieper River]]) were to come under Russian rule,<ref>{{cite book |title= A History of Russia |page= 199 |author = Riasanovsky, Nicholas V. |publisher= Oxford University Press |year= 1963}}</ref> 146,000 [[ruble]]s were to be paid to Poland as compensation for the loss of the Right Bank of Ukraine<ref name="dict">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&q=Eternal+Peace+Treaty+1686&pg=PA183|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|author1=Jerzy Jan Lerski|author2=Piotr Wróbel|author3=Richard J. Kozicki|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=183}}</ref> and the parties agreed not to sign a separate treaty with the Ottoman Empire.<ref name="dict2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&q=Eternal+Peace+Treaty+1686&pg=PA183|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|author1=Jerzy Jan Lerski|author2=Piotr Wróbel|author3=Richard J. Kozicki|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=183}}</ref> The treaty was strongly opposed in Poland and was not ratified by the [[Sejm of the Polish–Lithuanian Commonwealth|Polish–Lithuanian Sejm]] (parliament) until 1710.<ref name="dict3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&q=Eternal+Peace+Treaty+1686&pg=PA183|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|author1=Jerzy Jan Lerski|author2=Piotr Wróbel|author3=Richard J. Kozicki|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=183}}</ref><ref name="Davies1982">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WdO7hoxNThAC&pg=PA406|title=God's Playground, a History of Poland: The origins to 1795|author=Norman Davies|publisher=Columbia University Press|year=1982|isbn=978-0-231-05351-8|page=406}}</ref> The legal legitimacy of its ratification has been disputed.<ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r., w: Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. II, Lwów 1925, s. [355].</ref> According to [[:pl:Jacek_Staszewski|Jacek Staszewski]], the treaty was not confirmed by a resolution of the Sejm until its [[Convocation Sejm (1764)|1764 session]].<ref>Jacek Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, p. 100.</ref> After the [[Partitions of Poland]] (1772–1795) and the Russian conquest of the Crimean Khanate, the [[Russian Empire]] and [[Austrian Empire|Habsburg Austria]] were in control of all the territories that constitute present day Ukraine for a hundred years. A [[Ukraine after the Russian Revolution|chaotic period]] of warfare ensued after the [[Russian Revolution]]s of 1917. The partially-recognised [[Ukrainian People's Republic]] emerged from [[Ukrainian War of Independence|its own civil war]] of 1917–1921. The [[Ukrainian–Soviet War]] (1917–1921) followed, in which the [[Bolshevik]] [[Red Army]] established control in late 1919.<ref>Riasanovsky (1963), p. 537.</ref> The [[Ukrainian Bolsheviks]], who had defeated the [[Ukrainian People's Army|national government]] in [[Kyiv]], established the [[Ukrainian Soviet Socialist Republic]], which on 30 December 1922 became one of the founding [[republics of the Soviet Union]]. Initial Soviet policy on [[Ukrainian language]] and [[Ukrainian culture]] made Ukrainian the [[official language]] of administration and schools. Policy in the 1930s turned to [[Russification]]. In 1932 and 1933, millions of people, mostly peasants, in Ukraine starved to death in a devastating [[Soviet famine of 1932–33|famine]], known as [[Holodomor]]. It is estimated by Encyclopædia Britannica that 6 to 8 million people died from hunger in the Soviet Union during this period, of whom 4 to 5 million were Ukrainians.<ref>{{cite encyclopedia |url= http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title= Ukraine – The famine of 1932–33 |access-date= 26 June 2008 |encyclopedia= Encyclopædia Britannica}}</ref> [[Nikita Khrushchev]] was appointed the head of the [[Communist Party of Ukraine (Soviet Union)|Ukrainian Communist Party]] in 1938. After [[Nazi Germany]] and the [[Soviet Union]] [[invasion of Poland|invaded Poland]] in September 1939, the Ukrainian SSR's territory expanded westward. [[Axis powers|Axis]] armies occupied Ukraine from 1941 to 1944. During [[World War II]] the [[Ukrainian Insurgent Army]] fought for Ukrainian independence against both Germany and the Soviet Union. In 1945 the Ukrainian SSR became one of the founding members of the [[United Nations]].<ref name="un ukssr">{{cite web |url = https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml |title= Activities of the Member States – Ukraine |access-date= 17 January 2011 |publisher= United Nations}}</ref> After the death of Stalin in 1953, the Ukrainian [[Khrushchev]] as head of the [[Communist Party of Soviet Union]] enabled a Ukrainian revival, and in 1954 the republic expanded to the south with the [[transfer of Crimea]] from Russia. Nevertheless, political repressions against poets, historians and other intellectuals continued, as in all other parts of the USSR. Ukraine became independent again when the [[History of the Soviet Union (1985–1991)|Soviet Union dissolved]] in 1991. This started a period of transition to a [[market economy]], in which Ukraine suffered an eight-year [[recession]].<ref name="Macroindicators NBU">{{cite web|url= http://www.bank.gov.ua/ENGL/Macro/index.htm|title= Macroeconomic Indicators|publisher= [[National Bank of Ukraine]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20071021232506/http://bank.gov.ua/Engl/Macro/index.htm|archive-date= 21 October 2007|url-status= dead|df= dmy|access-date= 5 មីនា 2022|archivedate= 21 តុលា 2007|archiveurl= https://web.archive.org/web/20071021232506/http://bank.gov.ua/Engl/Macro/index.htm}}</ref> Subsequently, however, the economy experienced a high increase in [[List of countries by GDP growth 2000–2007|GDP growth]]. [[2008–2009 Ukrainian financial crisis|Ukraine was caught up in the worldwide economic crisis in 2008]] and the economy plunged. GDP fell 20% from spring 2008 to spring 2009, then leveled off.<ref> Inozmi, [http://unian.net/eng/news/news-325554.html "Ukraine – macroeconomic economic situation"]. June 2009. </ref> The prolonged crisis began on 21 November 2013, when then-president [[Viktor Yanukovych]] suspended preparations for the implementation of [[Ukraine–European Union Association Agreement|an association agreement]] with the [[European Union]]. This decision resulted in mass protests by pro-Europeans – events which became known as the "[[Euromaidan]]" or the "[[Revolution of Dignity]]". After months of such protests, the Ukrainian parliament impeached Yanukovych on 22 February 2014. On 22–23 February, the [[Russo-Ukrainian War#Annexation of Crimea|Russo-Ukrainian War]] started when Russian forces entered Crimea.<ref name="Cosgrove_Russian_invasion" /> In late February, [[2014 pro-Russian unrest in Ukraine|unrest enveloped]] the largely [[Russian language in Ukraine|Russophone]] [[Eastern Ukraine|eastern]] and [[Southern Ukraine|southern]] regions of Ukraine, from where Yanukovych had drawn most of his support. A [[2014 Crimean status referendum|referendum]] in the largely ethnic Russian [[Autonomous Republic of Crimea|Ukrainian autonomous region]] of [[Crimea]] was held and [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|Crimea was de facto annexed by Russia]] on 18 March 2014. The [[War in Donbas]] started in [[Donetsk Oblast|Donetsk]] and [[Luhansk Oblast|Luhansk]] oblasts of Ukraine involving pro-Ukrainian and pro-Russian Ukrainians and Russian mercenaries. The crisis negatively influenced the [[Ukrainian economy]]. On 24 February 2022, Russia launched a [[2022 Russian invasion of Ukraine|full-scale invasion]] of the country. == បុរេប្រវត្តិ == {{See also|ផ្ទាំងសិលាចារឹកអ៊ុយក្រែន}} [[File:Slavarchaeology.png|thumb|Archaeological cultures associated with [[proto-Slavs]] and [[early Slavs]]: [[Chernoles culture]] (before 500 BC), [[Zarubintsy culture]] (300 BC to AD 100), [[Przeworsk culture]] (300 BC to AD 400), [[Korchak culture|Prague-Korchak horizon]] (6th to 7th century, Slavic expansion)]] ស្លាកស្នាមមកតាំងទីនៅអ៊ុយក្រែនដោយសមាជិកពួក ''[[ហូម៉ូ]]'' ត្រូវបានគេចងក្រងជាឯកសារក្នុង[[បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ]]ដ៏វែងឆ្ងាយ។ ការតាំងទីលំនៅនៅអ៊ុយក្រែនដោយសមាជិករបស់ពួកហូម៉ូត្រូវបានកត់ត្រាចូលទៅក្នុងបុរេប្រវត្តិឆ្ងាយ ពួក[[នេអង់ឌែតាល់]]មានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងស្ថានីយ៍បុរាណវិទ្យាម៉ុលដូវ៉ាជាច្រើន (៤៥.០០០–៤៣.០០០ មុ.គ.) ដែលរួមមានការស្ថិតនៅនៃឆ្អឹងដំរីម៉ាម៉ូត។ ពួកនេអង់ឌែតាល់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងទីតាំងបុរាណវិទ្យាម៉ូឡូដូវ៉ា (45,000–43,000 មុ.គ.) ដែលរាប់បញ្ចូលទាំងលំនៅដ្ឋានឆ្អឹងដ៏ធំសម្បើមមួយ<ref>{{cite news | url = https://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20111221004746/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | url-status = dead | archive-date = 21 December 2011 | title = Neanderthals built homes with mammoth bones | work = Telegraph.co.uk | first = Richard | last = Gray | date = 18 December 2011 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://archaeology.about.com/od/mterms/g/molodova.htm |title=Molodova I and V (Ukraine) |access-date=2022-03-04 |archivedate=2013-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203005437/http://archaeology.about.com/od/mterms/g/molodova.htm |url-status=dead }}</ref> ស្លាកស្នាមតាំងទីលំនៅរបស់ពួក[[ហ្ក្រាវ៉ែត]]ចុះកាលបរិច្ឆេទត្រលប់ទៅដល់ឆ្នាំ៣២.០០០ មុ.គ. ត្រូវបានគេកំនាយនិងសិក្សារកឃើញនៅស្ថានីយ៍គុហាប៊ូរ៉ាន-កាយ៉ារបស់[[ជួរភ្នំគ្រីម៉េ]]។​ ការតាំងទីលំនៅពួកហ្ក្រាវ៉ែតដែលមានអាយុកាល 32,000 មុន គ.ស ត្រូវបានគេរកឃើញ ហើយបានសិក្សានៅក្នុងរូងភ្នំប៊ូរ៉ាន់-កាយ៉ារបស់ភ្នំគ្រីមៀ<ref name=orig>{{cite news | title = The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior | first1 = Sandrine | last1= Prat | first2= Stéphane C. | last2= Péan | first3= Laurent | last3= Crépin | first4 =Dorothée G. |last4= Drucker | first5 =Simon J. | last5= Puaud | first6 =Hélène | last6=Valladas | first7= Martina |last7 =Lázničková-Galetová | first8 =Johannes | last8 =van der Plicht | first9= Alexander | last9= Yanevich | display-authors = 8|date = 17 June 2011 | publisher = plosone | doi = 10.1371/journal.pone.0020834 | doi-access = free }}</ref><ref name=bbc>{{cite news | url = https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262 | title = Early human fossils unearthed in Ukraine | first = Jennifer | last = Carpenter |date = 20 June 2011 | publisher = BBC | access-date = 21 June 2011}}</ref> ប្រហែល៩០.០០០ ឆ្នាំកន្លងទៅ ទន្លេស៊ីបេរខាងលិចនានាត្រូវបានបិទខ្ទប់ដោយសន្លឹកទឹកកកនិង ប្រហែល 90,000 ឆ្នាំមុន ទន្លេស៊ីបេរីខាងលិចត្រូវបានបិទដោយផ្ទាំងទឹកកក ហើយបានបញ្ចេញចោលតាមរយៈ[[សមុទ្រ អារ៉ាល់|បឹងអារ៉ាល់]] [[សមុទ្រកាសព្យែន]] និងអាង[[ម៉ានីច]]ចូលទៅក្នុង[[សមុទ្រខ្មៅ]] ដូច្នេះបង្កើតបានជាទន្លេដែលវែងជាងគេលើពិភពលោក<ref>Mangerud, J. et al. (2004). ''Ice-dammed lakes and rerouting of the drainage of northern Eurasia during the Last Glaciation.'' Quaternary Science Reviews 23 (2004), pp. 1313–1332. [https://wayback.archive-it.org/all/20120713215548/http://www.geol.lu.se/personal/prm/PDF_papers%20full%20text/QSR_2004_QUEEN_mangerud.pdf] (accessed 30 November 2006)</ref> [[File:Yamna-en.svg|thumb|left|Extent of the [[Chalcolithic]] [[Yamna culture|Yamna or "pit grave" culture]], 3rd millennium BC]] == ឯកសារយោង == <references />{{អត្ថបទខ្លីមិនពេញលេញ}} 1ffc1lgsdlsjyglv34eu9ni69w792nn ភ្លេងជាតិអ៊ុយក្រែន 0 45911 342685 327552 2026-11-08T04:52:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342685 wikitext text/x-wiki {{Infobox anthem | transcription = ភ្លេងជាតិអ៊ុយក្រែន <br/> ''Derzhavnyi Himn Ukrainy'' | title = {{lang|uk|Державний Гімн України}} | english_title = ភ្លេងជាតិអ៊ុយក្រែន | image = Державний гімн України.pdf | image_size = 300px | caption = ភ្លេងជាតិអ៊ុយក្រែន សរសេរសម្រាប់ក្រុមចម្រៀងចម្រុះ និងព្យាណូ | country = [[អ៊ុយក្រែន]] | prefix = ភ្លេងជាតិ | author = [[ប៉ាវឡូ ឈូប៊ីនស្គី]] | lyrics_date = 1862 | composer = [[មីខាអ៊ីឡូ វើរប៊ីតស្គី]] | music_date = 1863 | adopted = 15 មករា 1992 (សម្រួលភ្លេង)<br>6 មីនា 2003 (ទំនុកច្រៀង) | until = | sound = | sound_title = "Shche ne vmerla Ukrainy i slava, i volia" }} "'''សែណែវ្មែរឡា អ៊ូក្រានី អ៊ីស្លាវ៉ា អ៊ីវ៉ូលៀ'''" ({{lang-uk|Ще не вмерла України і слава, і воля|lit=}}, Shche ne vmerla Ukrainy i slava, i volia ; បកប្រែ: សិរីរុងរឿង និងសេរីភាពរបស់អ៊ុយក្រែនមិនទាន់រលត់នៅឡើយ),{{sfn|Magocsi|2010|p=401}} ស្គាល់ផងដែរដោយចំណងជើងផ្លូវការ "'''ភ្លេងជាតិអ៊ុយក្រែន'''" ({{lang|uk|Державний Гімн України}}, ''{{lang|uk-latn|Derzhavnyi Himn Ukrainy}}'')<ref name="Con" /> ឬដោយទម្រង់ខ្លី "'''សែណែវ្មែរឡាអ៊ូក្រានី'''" ({{lang|uk|Ще не вмерла України}}, Shche ne vmerla Ukrainy) គឺជាភ្លេងជាតិរបស់ប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]] ជានិមិត្តសញ្ញារដ្ឋមួយរបស់ប្រទេស ទំនុកចម្រៀងបង្កើតជាកំណែដែលបានកែប្រែបន្តិចរបស់កំណាព្យ​ស្នេហា​ជាតិ​មួយ​ឃ្លា​ដំបូង​ដែល​សរសេរ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1862 ដោយលោកកវី [[ប៉ាវឡូ ឈូប៊ីនស្គី]] អ្នករើសអើងជាតិសាសន៍ដ៏លេចធ្លោម្នាក់មកពីទីក្រុង[[កៀវ]]ក្នុងឆ្នាំ 1863 លោក[[មីខាអ៊ីឡូ វើរប៊ីតស្គី]] អ្នកនិពន្ធជនជាតិអ៊ុយក្រែនភាគខាងលិច និងបូជាចារ្យ[[វិហារកាតូលិកក្រិកអ៊ុយក្រែន|ក្រិក-កាតូលិក]] និពន្ធបទភ្លេងដើម្បីអមជាមួយអត្ថបទទំនុករបស់លោកឈូប៊ីនស្គី ការសម្តែងច្រៀងដំបូងរបស់ដុំគឺនៅរោងមហោស្រពអ៊ុយក្រែននៅ[[ល្វីវ]] ក្នុងឆ្នាំ 1864 នៅពាក់កណ្តាលទីមួយនៃសតវត្សទី 20 ក្នុងអំឡុងពេលការប៉ុនប៉ងមិនជោគជ័យដើម្បីទទួលបានឯករាជ្យ និងបង្កើតរដ្ឋចេញពីទឹកដីរបស់[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]], [[ព្រះរាជាណាចក្រប៉ូឡូញ (ឆ្នាំ ១៩១៧-១៩១៨)|ប៉ូឡូញ]], និង[[អូទ្រីស-ហុងគ្រី]] បទ​ចម្រៀង​នេះ​ជា​បទ​ភ្លេង​ជាតិ​[[​សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតអ៊ុយក្រែន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតអ៊ុយក្រែន]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតអ៊ុយក្រែនខាងលិច]] និង[[កាប៉ាថូ-អ៊ុយក្រែន]] ការ​ប្រកួត​ប្រជែង​មួយ​ត្រូវ​បាន​រៀប​ចំ​ឡើង​សម្រាប់​ភ្លេង​ជាតិ​បន្ទាប់​ពី​ការ​ផ្តាច់​ខ្លួន​របស់​អ៊ុយក្រែន​ពី​[[សហភាព​សូវៀត]] ជាមួយនឹងបទចម្រៀងមួយគឺ "[[ដើម្បីអ៊ុយក្រែន]]" ({{lang-uk|За Україну|lit=}}, Za Ukrainu) ដោយអ្នកនិពន្ធនិងតារាសម្តែងជនជាតិអ៊ុយក្រែន [[មីកូឡា វ៉ូឡូញី]] "{{lang|uk-latn|សែណែវ្មែរឡា អ៊ូក្រានី អ៊ីស្លាវ៉ា អ៊ីវ៉ូលៀ|italic=no}}" ត្រូវបានអនុម័តជាផ្លូវការដោយលោក[[វឺរខូវណា រ៉ាដា]] របស់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន ([[រដ្ឋសភា]]) ក្នុងថ្ងៃទី 15 ខែមករាឆ្នាំ 1992 ទំនុកច្រផងផ្លូវការត្រូវបានអនុម័តនៅថ្ងៃទី 6 ខែមីនាឆ្នាំ 2003 ដោយច្បាប់ស្តីពីភ្លេងជាតិអ៊ុយក្រែន ({{lang|uk|Закон про Гімн України}}). == ទំនុកច្រៀង == {| class="wikitable" rules="cols" style="text-align:center;" !ទំនុកច្រៀងផ្លូវការជាភាសាអ៊ុយក្រែន<ref name="Ver">{{cite web|title=On the National Anthem of Ukraine|url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/602-15|website=Legislation of Ukraine|publisher=[[Verkhovna Rada|The Verkhovna Rada of Ukraine]]|access-date=3 March 2022|language=uk, en, ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502232130/https://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/602-15|archive-date=2 ឧសភា 2019|url-status=dead}}</ref> !តួរ៉ូម៉ាំង |- |<poem>Ще не вмерла України і слава, і воля, Ще нам, браття молодії, усміхнеться доля. Згинуть наші воріженьки, як роса на сонці. Запануєм і ми, браття, у своїй сторонці. 𝄆 ''Душу й тіло ми положим за нашу свободу,'' ''І покажем, що ми, браття, козацького роду.'' 𝄇</poem> |<poem> Šče ne vmerla Ukrajiny i slava, i volja. Šče nam, brattja molodiji, usmikhnetjsya dolja. Zhynutj naši voriženjky, jak rosa na sonci, Zapanujem i my, brattja, u svojij storonci. 𝄆 ''Dušu j tilo my položym za našu svobodu,'' ''I pokažem, ščo my, brattja, kozacjkoho rodu.'' 𝄇</poem> |} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == * [https://web.archive.org/web/20221113235829/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=602-15&p=1144227733539789 Закон Украины «О Государственном гимне»] * {{cite web|url=http://www.focus.ua/society/137833|title=Гимн Украины перевели на 14 языков нацменьшинств|date=2010-08-13|format=текст и видео|accessdate=2010-08-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65jM6aOGW?url=http://focus.ua/society/137833|archivedate=2012-02-26|deadlink=no}} * [http://www.svoboda.org/media/video/25199662.html Исполнение Гимна Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112122107/http://www.svoboda.org/media/video/25199662.html |date=2014-01-12 }} [[Евромайдан]]ом (04:00 13.12.[[2013]]) * [https://soundcloud.com/champagne-morning/ukraine-anthem Исполнение Гимна Украины эстрадным хором Alice White] * [https://russian-records.com/details.php?image_id=66920 Дореволюционное исполнение. Хор лагеря военнопленных украинцев в Вецларе] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្លេងជាតិរបស់ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ុយក្រែន]] ds87r9c8rh63v2vjvufsny4bgskxvx5 ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា 0 45974 342669 320460 2026-11-08T04:23:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342669 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''Cambodian Super Cup''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Cambodian Super Cup.png|250px]] |- |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍'''||[[ខេមបូឌានស៊ុបភើខាប់]] |- |'''ឈ្មោះហៅកាត់'''||(CSC) |- |'''អ្នករៀបចំ'''||សាតូសុិ សៃតូ <br> Satoshi Saito |- |'''[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.|ភ្នំពេញក្រោន]]''' (MCL) '''2''' |'''[[វិសាខា F.C.|វិសាខា]]''' (HSC) '''1''' |- |'''ការប្រកួតបើករដូវកាល'''||[[លីគកំពូលកម្ពុជា (2022)]] |- |'''កាលបរិច្ឆេទ'''||1 មីនា 2022 |- |'''ទូរទស្សន៍ដៃគូ'''||[https://en.wikipedia.org/wiki/TV5_Cambodia TV5 Cambodia] |- style="text-align:center;" |style="background: #;" colspan="5" | |} '''ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា''' ([[អង់គ្លេស]]: Cambodian Super Cup) គឺជាការប្រកួតលើកទី១ នៃការប្រកួតបើករដូវកាល [[លីគកំពូលកម្ពុជា ២០២២]] ដែលជាការប្រកួតប្រចាំឆ្នាំ ដែលរៀបចំដោយក្រុមហ៊ុនលីគកំពូលកម្ពុជា CPL និងតម្រូវឱ្យមានការប្រកួតប្រជែង ដោយអ្នកឈ្នះចំនួន2 មកពីក្របខណ្ឌ [[លីគកំពូលកម្ពុជា]] (Cambodian Premier League) និង [[ពានសម្ដេច ហ៊ុនសែន]] (Hun Sen Cup) ការប្រកួតនេះមានក្លឹប [[ភ្នំពេញក្រោន F.C.|ភ្នំពេញក្រោន]] ដែលជាម្ចាស់ជើងឯក លីគកំពូលកម្ពុជា MCL 2021 និង ក្លឹប [[វិសាខា F.C.|វិសាខា]] ដែលជាម្ចាស់ជើងឯក ពានសម្ដេច ហ៊ុនសែន HSC 2021 និងត្រូវប្រកួតគ្នា នៅកីឡដ្ឋាន ស្តាតចាស់ (Old Stadium) ដើម្បីដណ្ដើមយក ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃ 1 ខែមីនា ឆ្នាំ 2022 នេះ ។<ref>Chet Sorn (2022) [http://ppt-news.net/?p=213999 ការប្រកួត​ពាន Cambodian Super Cup នឹង​ចាប់ផ្ដើម​នៅ​ល្ងាច​នេះ​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250223022812/http://ppt-news.net/?p=213999 |date=2025-02-23 }}, Website: ppt-news.net, Publication: March 01, 2022</ref> == ការឈ្នះពាន == '''Winning a trophy''' [[ភ្នំពេញក្រោន F.C.|ភ្នំពេញក្រោន]] ម្ចាស់ជើងឯកលីគកម្ពុជា MCL ឆ្នាំ២០២១ បានយកឈ្នះ [[វិសាខា F.C.|វិសាខា]] ម្ចាស់ ពានសម្ដេច ហ៊ុនសែន ឆ្នាំ២០២១ ក្នុងលទ្ធផល ២ ទល់និង ១ ក្នុងការប្រកួត [[ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា]] (Cambodian Super Cup) នៅកីឡាដ្ឋានស្តាតចាស់វេលាម៉ោង ៦:៣០ល្ងាច នាថ្ងៃទី១ ខែមិនា ឆ្នាំ២០២២ ។ ការប្រកួតនៅតង់ទី១ កីឡាករ Fareed Sadet របស់ភ្នំពេញក្រោន បានទំលាយសំណាញ់ទីវិសាខា នៅនាទី១៥ តាមរយៈការបញ្ជូនបាល់កាត់ពីខ្សែរបម្រើ អ៊ន ចាន់ប៉ូលីន នាំឲ្យភ្នំពេញក្រោន នាំមុខ ១-០ ។ ម្ចាស់ជើងឯកលីគ២០២១នេះ បន្ដដាក់សម្ពាធលើ វិសាខា រហូតរកបានមួយគ្រាប់ទៀត ក្នុងនាទី៣៧ ដោយកីឡាករ Fareed Sadet ដដែល ។ នៅតង់ទី១នេះ បើទោះជា វិសាខា ប្រឹងប្រែងវាយបកខ្លាំងក្តី នៅតែមិនអាចរកគ្រាប់បាល់បាន ។ លុះចូលដល់តង់ទី២ ភ្នំពេញក្រោន បានរក្សាការលេងបែបការពារ ខណៈ វិសាខា សម្រុកវាយបករកគ្រាប់បាល់វិញ ។ ការស៊ុតពីចម្ងាយ របស់កីឡាករ Athui Kenjok Wal របស់វិសាខា នៅនាទី៤៧ មិនអាចផុតការចាប់បាល់របស់អ្នកចាំទី សាវែង សំណាង បានឡើយ ។ ការព្យាយាមវាយសម្រុករបស់វិសាខា ក៏ធ្វើបានសម្រេចនៅនាទី៥០ ដោយកីឡាករ កែវ សុខផេង បានតែតបាល់បញ្ចូលទី ភ្នំពេញក្រោន តាមរយៈការបញ្ជូលបាល់ហោះកាត់ពីសំណាក់ខ្សែការពារស្លាបឆ្វេង ឆេង ម៉េង ដែលជួយឲ្យវិសាខា តាមពីក្រោយដោយលទ្ធផល២-១ ។ ក្នុងនាទី៩០ វិសាខា មានបាល់ស៊ុតជាច្រើន លើភ្នំពេញក្រោន ស្របពេលដែល ថែម៤នាទីចុងក្រោយ ។ តែទោះជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ភ្នំពេញក្រោន បានការពារសំណាញទីខ្លួន មិនឲ្យរបូតគ្រាប់បាល់ឡើយ ។ បញ្ចប់ការប្រកួត ភ្នំពេញក្រោន ឈ្នះ វិសាខា ក្នុងលទ្ធផល ២-១ ។ ម្ចាស់ជើងឯកលីគ ភ្នំពេញក្រោន បានគ្រងជើងឯក Super Cup រដូវកាលទី១ ដែលមានប្រាក់រង្វាន់ ២០,៣៨៦,៦៩៥៛ ក្នុងការប្រកួតបើករដូវកាល [[លីគកំពូលកម្ពុជា]] ២០២២ នេះ ។<ref> គឹម មករា (2022) [https://thmeythmey.com/m/?page=detail&id=113033 ភ្នំពេញក្រោនក្លាយជាម្ចាស់ពានរង្វាន់បើករដូវកាលថ្មី Super Cup ដំបូងក្រោយឈ្នះវិសាខា ២-១], Website: thmeythmey.com, Publication: March 01, 2022 </ref> == ប្រវត្តិ == '''History''' ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា (Cambodian Super Cup) ដែលពីមុនជាពានរង្វាន់ សប្បុរសធម៌សុីអិនសុីសុី (CNCC Charity Cup) ដែលត្រូវបានគេហៅថា ការប្រកួតកំពូលជើងឯក (Super Cup) ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលត្រូវប្រកួតគ្នារវាងក្រុមឈ្នះនៃ [[លីគកំពូលកម្ពុជា]] (Metfone Cambodian League) និង ក្រុមឈ្នះនៃ [[ពានសម្ដេច ហ៊ុនសែន]] (Hun Sen Cup) ការប្រកួតលើកដំបូងត្រូវបានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ [[បឹងកេត F.C.|បឹងកេតអង្គរ]] ដែលជាម្ចាស់ជើងឯកលីគកំពូលកម្ពុជា ឆ្នាំ២០១៦ ដែលបានបំបាក់ [[សមាគមន៍ កម្ពុជាអាមី F.C.|ក្រុមក្រសួងការពារជាតិ]] ក្នុងលទ្ធផល ៣-០ ក្នុងវគ្គផ្តាច់ព្រ័ត ពានរង្វាន់ សប្បុរសធម៌សុីអិនសុីសុី (CNCC Charity Cup) ជាលើកដំបូងរបស់ខ្លួន ទោះជាយ៉ាងណាដោយសារកង្វះផលប្រយោជន៍សាធារណៈ និងកម្រិតហិរញ្ញវត្ថុ ពាននេះត្រូវផ្អាករយៈពេល ៤ឆ្នាំ ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១៨ ដល់ឆ្នាំ ២០២១ ការផ្អាករយៈពេលច្រើនឆ្នាំ បូករួមទាំងឈ្មោះមិនសមប្រកបទៅនិង ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា ទៀតនោះ ពានរង្វាន់ សប្បុរសធម៌សុីអិនសុីសុី (CNCC Charity Cup) មិនត្រូវបានចាត់ទុកជាពានបើកទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា (Cambodian Super Cup) ឡើយ ។<ref> Ismail Vorajee (2017) [https://www.khmertimeskh.com/12315/boeung-ket-rout-army-to-claim-cup/ Boeung Ket rout Army to claim Cup], Website: khmertimeskh.com, Publication: February 14, 2017 </ref> == ស្ថានភាព == '''Status''' ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា (Cambodian Super Cup) គឺជាពានរង្វាន់ក្នុងស្រុកមួយក្នុងចំណោមពានរង្វាន់ក្នុងស្រុកចំនួន 3 ដែលអាចទទួលបានដោយជើងឯកលីគកម្ពុជា ។ គំនិតផ្តួចផ្តើមសម្រាប់ Cambodian Super Cup គឺមកពីលោក សាតូសុិ សៃតូ (Satoshi Saito) ដែលមើលឃើញការប្រកួតក្នុងស្រុកបន្ថែម ដែលជាការប្រកួតដណ្តើមពានមុនបើករដូវ [[លីគកំពូលកម្ពុជា ២០២២]] យ៉ាងណាមិញ ពាន Super Cup នេះគ្រាន់តែជាពានបើករដូវកាល និងដើម្បីផ្តល់កិត្តិយសដល់ក្រុមជើងឯកលីគកំពូល និងជើងឯក ពានសម្តេច ហ៊ុនសែន រដូវកាលមុន ដែលបានខិតខំប្រឹងប្រែងពេញមួយរដូវកាល ដើម្បីសម្រេចភាពជាជើងឯករៀងៗខ្លួន ហើយវាក៏ជាឱកាសសម្រាប់ក្រុមជើងឯកទាំង២ វាស់ស្ទង់កម្រិតសមត្ថភាព និងដកស្រង់បទពិសោធន៍ត្រៀមសម្រាប់ការប្រកួតរដូវកាលថ្មី និងត្រៀមសម្រាប់ការប្រកួតដ៏សំខាន់ផងដែរនោះគឺ វគ្គជម្រុះក្នុងតំបន់អាសុី (AFC Cup Group Stage 2022) ។<ref>KEILA NEWS (2022) [https://www.keila.news/super-cup-%e1%9e%87%e1%9e%b6%e1%9e%96%e1%9e%b6%e1%9e%93%e1%9e%94%e1%9e%be%e1%9e%80%e1%9e%9a%e1%9e%8a%e1%9e%bc%e1%9e%9c%e1%9e%80%e1%9e%b6%e1%9e%9b-%e1%9e%8f%e1%9f%82%e1%9e%98%e1%9f%81-cpl-%e1%9e%82/ Super Cup ជាពានបើករដូវកាល តែមេ CPL គ្រោងបន្ថែមពានទី៣ មួយទៀត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250223192718/https://www.keila.news/super-cup-%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%94%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%9C%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9B-%E1%9E%8F%E1%9F%82%E1%9E%98%E1%9F%81-cpl-%E1%9E%82/ |date=2025-02-23 }}, Website: keila.news, Publication: March 1, 2022</ref> == កំណត់ត្រាឈ្នះពាន == '''Champion Record''' {| class=wikitable ! width="100"|ក្លឹបបាល់ទាត់ ! width="100"|រដូវកាល ! width="300"|ពានកំពូល ជើងឯកកម្ពុជា [[File:Simple cup icon.svg]] ! width="100"|អក្សរកាត់ |- |align=center|[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] |align=center|2022 |align=center|Cambodian Super Cup |align=center|CSC |- |align=center|[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]] |align=center|2023 |align=center|Cambodian Super Cup |align=center|CSC |- |align=center|[[ព្រះខ័នរាជ ស្វាយរៀង F.C.]] |align=center|2023-2024 |align=center|Cambodian Super Cup |align=center|CSC |} == មើលផងដែរ == '''See also''' * [[លីគកំពូលកម្ពុជា]] * [[លីគកំពូលកម្ពុជា ២០២២]] * [[ពានសម្ដេច ហ៊ុនសែន]] * [[ពានក្រុម ជើងឯកកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == qjgz1yuzw9rwa3bn3i4del1dxaaz970 ភ្លើងក្រោមទឹក (អាល់ប៊ុម) 0 46081 342684 306697 2026-11-08T04:48:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342684 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #2E8B57;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ភ្លើងក្រោមទឹក (អាល់ប៊ុម) </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" | RHM Solo Album CD Vol.45 (1995) <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទ អាល់ប៊ុម''' | Album Solo |- style="vertical-align:center;" |'''សិល្បៈ''' | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចេញផ្សាយ''' |​1995 |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' | Classic, Pop Music, Folk, World, & Country |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] (RHM) |} អាល់ប៊ុមទោល Preap Sovath គឺជា Album Solo របស់តារាចម្រៀង [[ព្រាប សុវត្ថិ]] ចេញផ្សាយដោយ [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] CD Vol.45 ឆ្នាំ 1995 ។<ref>{{Cite web |url=http://hcvdesignermusic.blogspot.com/2016/12/rhm-cd-vol-45.html?m=1 |title=Rasmey Hangmeas CD Vol.45 (1995) |access-date=2022-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229025444/http://hcvdesignermusic.blogspot.com/2016/12/rhm-cd-vol-45.html?m=1 |archive-date=2024-12-29 |url-status=dead}}</ref> == បទក្នុងអាល់ប៊ុម == * 01. ភ្លើងក្រោមទឹក * 02. ទូរស័ព្ទប្រាប់អូន * 03. អូនមិនវាចារ * 04. អាថ៌កំបាំងបេះដូង * 05. ចង់អោយអូនប្រាប់ * 06. អានី * 07. បំភ្លេចមិនបាន * 08. ប្រុសអាងសំដី * 09. មានតែអូនម្នាក់ * 10. កេសរ * 11. បែកគ្នាទៅអូន * 12. បាត់អូន * 13. ស្តាយស្នេហ៍ដែលបាត់បង់ * 14. មិនអាចគ្មានរូបអូន == តំណភ្ជាប់ == n5xjx8tj9yu246bmrcek4957p3ixwlx Sunday (អាល់ប៊ុម 97) 0 46128 342571 306710 2026-11-07T23:18:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342571 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #964B00;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> Sunday (អាល់ប៊ុម 97) </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" | Sunday Album (2009) By Sunday Production CD Vol.97 <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទ អាល់ប៊ុម''' | Album Collection |- style="vertical-align:center;" |'''សិល្បៈ''' | Sunday Star |- style="vertical-align:center;" |'''ចេញផ្សាយ''' |​2009 |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |Classic, Pop Music, Folk, World, & Country |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | ផលិតកម្មសាន់ដេ (SD) |} អាល់ប៊ុម Sunday Vol.97 គឺជា Album Collection របស់តារាចម្រៀង Sunday ចេញផ្សាយដោយ ផលិតកម្មសាន់ដេ CD Vol.97 ឆ្នាំ 2009 ។<ref>{{Cite web |url=http://hcvdesignermusic.blogspot.com/2016/11/sunday-cd-vol-97.html?m=1 |title=Sunday Production CD Vol.97 (2009) |access-date=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928073718/http://hcvdesignermusic.blogspot.com/2016/11/sunday-cd-vol-97.html?m=1 |archive-date=2025-09-28 |url-status=dead}}</ref> == បទក្នុងអាល់ប៊ុម == * 01. ចាំរៀងខ្លួន - [[មាស សុខសោភា]] * 02. ១០០ភាគរយ - [[មាស សុខសោភា]] * 03. អូនអស់ស្នេហ៍តែបងមិនទាន់អស់ស្រលាញ់ - កែវ វាសនា * 04. គ្មានអូនបងស្លាប់តែរឹតឈឺចាប់បើមានអូន - មាស សាលី * 05. ហេតុអ្វីមនុស្សស្រលាញ់គ្នាមិនបានជួបគ្នា - [[មាស សុខសោភា]] * 06. ចង់ផ្អាកជួបគ្នាពិសោធស្នេហា - មាស សាលី * 07. ចិត្តស្មោះកាយវិការក្បត់ - កែវ វាសនា * 08. មើលអីហ្នឹង - [[មាស សុខសោភា]] * 09. កាលីបគេខ្ពស់ - កែវ វាសនា * 10. វាសនាអ្នកដាក់ចង្រិត - មាស សាលី == តំណភ្ជាប់ == m47mki7ht2iubqhuytfmywoh89i1j57 RHM Album (CD Vol.45) 0 46174 342568 306700 2026-11-07T23:11:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342568 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFA466;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> RHM Album (CD Vol.45) </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" | Single Album by Preap Sovath <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទ អាល់ប៊ុម''' | Single Album |- style="vertical-align:center;" |'''សិល្បៈ''' | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចេញផ្សាយ''' |​1999 |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' | Classic, Pop Music, Folk, World, & Country |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] (RHM) |} RHM Album (CD Vol.45) គឺជា Single Album របស់តារាចម្រៀង [[ព្រាប សុវត្ថិ]] ចេញផ្សាយដោយ [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] CD Vol.45 ឆ្នាំ 1999 ។<ref>HCV Designer Music (2014) [http://hcvdesignermusic.blogspot.com/2016/12/rhm-cd-vol-45.html?m=1 Rasmey Hangmeas Album CD Vol.45 (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241229025444/http://hcvdesignermusic.blogspot.com/2016/12/rhm-cd-vol-45.html?m=1 |date=2024-12-29 }}, Publication: March 17, 2014</ref> == បទក្នុងអាល់ប៊ុម == * 01. ភ្លើងក្រោមទឹក * 02. ទូរស័ព្ទប្រាប់អូន * 03. អូនមិនវាចារ * 04. អាថ៌កំបាំងបេះដូង * 05. ចង់អោយអូនប្រាប់ * 06. អានី * 07. បំភ្លេចមិនបាន * 08. ប្រុសអាងសំដី * 09. មានតែអូនម្នាក់ * 10. កេសរ * 11. បែកគ្នាទៅអូន * 12. បាត់អូន * 13. ស្តាយស្នេហ៍ដែលបាត់បង់ * 14. មិនអាចគ្មានរូបអូន == តំណភ្ជាប់ == f2221gfy0nfm77mbybs98mkp7tip7gt RHM Album (CD Vol.50) 0 46175 342569 306707 2026-11-07T23:11:55Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342569 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFA466;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> RHM Album CD Vol.50 </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" | Single Album by Preap Sovath <br> |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទ អាល់ប៊ុម''' | Single Album |- style="vertical-align:center;" |'''សិល្បៈ''' | [[ព្រាប សុវត្ថិ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចេញផ្សាយ''' |​1999 |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' | Classic, Jazz |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] (RHM) |} RHM Album (CD Vol.50) គឺជា Single Album របស់តារាចម្រៀង [[ព្រាប សុវត្ថិ]] ចេញផ្សាយដោយ [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] CD Vol.50 ឆ្នាំ 1999 ។<ref>HCV Designer Music (2014) [http://hcvdesignermusic.blogspot.com/2016/12/rhm-cd-vol-50.html?m=1 Rasmey Hangmeas Album CD Vol.45 (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241228214351/http://hcvdesignermusic.blogspot.com/2016/12/rhm-cd-vol-50.html?m=1 |date=2024-12-28 }}, Publication: April 10, 2014</ref> == បទក្នុងអាល់ប៊ុម == * 01. ឱ!ក្តីស្នេហា * 02. បេះដូងឃ្លាតទ្រូង * 03. សូមអោយពិតដូចវាចារ - [[ព្រាប សុវត្ថិ]] Ft. [[ទូច ស៊ុននិច]] * 04. ផ្សែងស្នេហ៍សោះសូន្យ * 05. មានសំបុកតែរងារ * 06. ស្នេហ៍ដែលមិនយល់ចិត្ត * 07. នៅមានសង្ឃឹម * 08. កម្មបំបែកស្នេហ៍ * 09. បងមិនដាច់ចិត្ត * 10. ទឹកភ្នែកមន្តស្នេហ៍ * 11. ព្រោះតែស្នេហ៍ * 12. អូនដាច់អាល័យ * 13. បាបស្នេហ៍ * 14. នឹកអូនគ្រប់វេលា == តំណភ្ជាប់ == rl31hy3fxhf2hm0dx4xsz2hcyy04jeu ក្រសាំង 0 46389 342588 276806 2026-11-07T23:53:01Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342588 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Cần thăng, Thảo cầm viên.JPG|រូបភាពតូច|ដើមក្រសាំង]] '''ក្រាសាំង'''ជាឈើ​មួយ​ប្រភេទ មាន​ផ្លែ​ប្រើ​ជា​ម្ជូរ​បាន, ស្លឹក​ល្អិត, ផ្កា​ធ្វើ​ជា​អន្លក់​ទឹក​គ្រឿង ឬ ជា​បន្លែ​សម្ល​កកូរ, ជា​ឈើ​មាន​បន្លា។ ក្រាសាំង គឺជាដើមឈើហូបផ្លែដែលមានដើមកំណើតនៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] [[ឡាវ]] [[ថៃ]] [[វៀតណាម]] និងកោះ [[កោះជ្វា|ជ្វា]] [[ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]]។ <ref name="POWO_77104907-1"><cite class="citation web cs1">[http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77104907-1 <span class="cx-segment" data-segmentid="149">"''Citrus lucida'' (Scheff.</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521110917/http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77104907-1 |date=2021-05-21 }}<span class="cx-segment" data-segmentid="150">[http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77104907-1 ) Mabb"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521110917/http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77104907-1 |date=2021-05-21 }}. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="151">''Plants of the World Online''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="152">Royal Botanic Gardens, Kew<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="153"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2021-09-16</span></span>.</span></cite></ref> == ការពិពណ៌នា == ដើមក្រសាំងគឺជាដើមឈើតូចមួយប្រដាប់ដោយបន្លាវែង ស្តើង និងមុតស្រួចជាច្រើន។ ជា​ប្រភេទ​ដើម​ឈើ​មធ្យម កំពស់​ពី ៨-១៥ ​ម៉ែត្រ មាន​បន្លារឹង​វែង ផ្លែ​មាន​សម្បក​រឹង ពណ៌​បៃតង ផ្លែឈើនេះមានសំបកពណ៌បៃតងដ៏ស្វិតហើយមានគ្រាប់ពណ៌លឿងជាច្រើន។ == ការប្រើប្រាស់ == [[ឯកសារ:Krasang Fruit Pulp.jpg|រូបភាពតូច|ខ្មែរធ្លាប់ឆ្កៀលផ្លែក្រសាំងយកទៅស្លម្ជូរ។|ធ្វេង]] កសិករប្រទេសកម្ពុជា និងកោះជ្វា ធ្លាប់ដាំដុះក្រសាំង ជាដើមឈើហូបផ្លែ ហើយគេប្រើវាជាឱសថដែរ។ និង​ជា​គ្រឿង​ផ្សំ​ជូរ​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​ម្ហូប​ខ្មែរ និង​ថៃ។​ ចំពោះ​ប្រើ​ជា​ថ្នាំ​វិញ គេ​យកសម្បក​ដើម ​ដើម្បី​ជំនួយ​សរសៃ​ពោះ​ស្រីៗ​ឆ្លង​ទន្លេ ទាស់​សរសៃ គ្រាំ ហើម​ពោះ ស្រុតស្បូន​ និង​ផ្ដាសាយ ជាដើម។<ref>គឹម កាណែល, [https://hellokrupet.com/%E1%9E%B1%E1%9E%9F%E1%9E%90%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%90%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%8B%E1%9E%94%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%86/%E1%9E%B1%E1%9E%9F%E1%9E%90%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%B7/58404/ ស្វែង​យល់​ពី​ការ​ប្រើប្រាស់ក្រសាំង], ''Hello គ្រូពេទ្យ'', ថ្ងៃទី ៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២១</ref> == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} {{ផ្លែឈើនៅកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ផ្លែឈើ]] b1ymvw84kvw7dob7sbsvhtt36iek5kd ការវាយលុកទីក្រុងកៀវ (២០២២) 0 46446 342580 342009 2026-11-07T23:29:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342580 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox military conflict|conflict=ការវាយលុកទីក្រុងកៀវ|commander2={{ubl| |{{flagdeco|Ukraine}} [[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] |{{flagdeco|Ukraine}} [[វ៉ាឡេរី ហ្សាលូហ្សញី]] {{small|(អគ្គ​មេ​បញ្ជាការ​អ៊ុយក្រែន)}}<ref name="Iron General">{{cite news|url=https://www.politico.com/news/2022/04/08/ukraines-iron-general-zaluzhnyy-00023901|title=Ukraine's 'iron general' is a hero, but he's no star|author1=David. M. Herszenhorn|author2=Paul McLeary|work=Politico|date=8 April 2022|accessdate=12 April 2022}}</ref> |{{flagdeco|Ukraine}} [[ដេនីស ម៉ូណាស្ទីរស្គី]]<ref>{{cite news |last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Morris |first3=Loveday |date=26 February 2022 |title='Weapons to anyone': Across Ukraine, militias form as Russian forces near |language=en |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-russia-militias/ |url-status=live |access-date=27 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226213136/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-russia-militias/ |archive-date=26 February 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358}}</ref> |{{flagdeco|Ukraine}} អូឡេកស៊ី គូឡេបា<ref name=":4"/><br>{{flagicon|Ukraine}} [[អូឡេកសាន់ដឺរ ប៉ាវល្យូក]]<ref name=":4">{{cite news|url=https://interfax.com.ua/news/general/813813.html|title=Zelensky appoints Pavliuk as Kyiv regional administration head, Moskaliov as JFO commander|work=Interfax-Ukraine|date=15 March 2015|accessdate=15 March 2015|archive-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315171523/https://interfax.com.ua/news/general/813813.html|url-status=live}}</ref> |{{flagdeco|Ukraine}} [[ម៉ាមូកា ម៉ាមូឡាសវីលី]]<ref name="Georgian">{{cite web|title=Band of others: Ukraine's legions of foreign soldiers are on the frontline|url=https://www.politico.com/news/2022/03/24/ukraine-legion-foreign-soldiers-00020233|date=24 March 2022|access-date=2 April 2022|publisher=Politico}}</ref> }}|casualties3={{nowrap|ជនស៊ីវិល 1,173 នាក់ត្រូវបានសម្លាប់}}<ref>1,084 killed in Kyiv Oblast, in formerly Russian-controlled areas,[https://en.interfax.com.ua/news/general/826447.html] while 89 were killed in [[Kyiv]] city.[https://en.interfax.com.ua/news/general/821664.html] Total of 1,173 civilians reported killed.</ref>|casualties2=* ស្លាប់ ២១២+ នាក់ របួស ៩៤៨+ នាក់<ref>{{cite web |date=30 March 2022 |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/819473.html |title=According to preliminary data, up to 50 servicemen, 200-300 civilians killed under shelling, during fighting in Irpin |work=Interfax|access-date=4 April 2022 }}</ref><ref>{{cite web |date=18 March 2022 |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/815425.html |title=Since start of Russian invasion, 222 people died in Kyiv, of which 60 civilians, incl four children – Kyiv City State Administration |work=Interfax|access-date=4 April 2022 }}</ref> * ចាប់ 200+ នាក់<ref>{{cite web|last=Tobias|first=Ben |date=7 March 2022 |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60638949 |title=Ukraine war: Chernobyl workers' 12-day ordeal under Russian guard |work=[[BBC News]]|access-date=7 March 2022 |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309173838/https://www.bbc.com/news/world-europe-60638949 |url-status=live}}</ref> * យន្តហោះចម្បាំង [[Sukhoi Su-27|Su-27]] ត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់<ref name="Su-27"/> * [[Antonov An-225 Mriya]] ត្រូវបានបំផ្លាញ<ref name="radiosvoboda2" />|casualties1=មិនស្គាល់<br />'''សម្រាប់អ៊ុយក្រែន / សហរដ្ឋអាមេរិក:''' {{plainlist| * {{nowrap|យន្តហោះចំនួនប្រាំមួយត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់}}<br><ref name="Ily1"/><ref name="Ily2"/><ref name="RUSukhoi">{{Cite web |title=Ukraine invasion: Russia gathers troops 'closer and closer' to Kyiv as Ukraine 'destroys' two Russian planes in battle over capital |url=https://news.sky.com/story/ukraine-invasion-paratroopers-storm-military-hospital-in-kharkiv-overnight-as-russian-forces-close-in-on-kyiv-12555332 |access-date=2 March 2022 |website=Sky News |language=en |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302074330/https://news.sky.com/story/ukraine-invasion-paratroopers-storm-military-hospital-in-kharkiv-overnight-as-russian-forces-close-in-on-kyiv-12555332 |url-status=live}}</ref><ref name="twoRUplanes">{{Cite web |date=9 March 2022 |title=Kyiv's suburbs now look like the hellscape of Stalingrad – but we still have hope |author=Illia Ponomarenko |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/mar/09/kyiv-suburbs-stalingrad-ukraine-capital-city |access-date=9 March 2022 |website=The Guardian |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309162238/https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/mar/09/kyiv-suburbs-stalingrad-ukraine-capital-city |url-status=live }}</ref> * ឧទ្ធម្ភាគចក្រជាច្រើនបានបាញ់ទម្លាក់<ref>{{Cite news|last=Eydoux|first=Thomas|date=24 February 2022|title=Images show Russian army 27 km from centre of Kyiv|language=en-US|work=France24|url=https://observers.france24.com/en/europe/20220224-images-show-russian-army-24km-outside-kyiv|access-date=25 February 2022|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225041637/https://observers.france24.com/en/europe/20220224-images-show-russian-army-24km-outside-kyiv|url-status=live}}</ref> }}|strength2=មិនស្គាល់ * ១៨,០០០+ ភាពមិនប្រក្រតី<ref name="guns">{{cite web |date=25 February 2022 |title=Kyiv residents take up arms as Russia advances |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60517447?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62190cb4980bea49f4b79f6f%26In%20pictures%3A%20Kyiv%20residents%20take%20up%20arms%20as%20Russia%20advances%262022-02-25T17%3A11%3A54.597Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:7f199aa7-37f7-4fc3-9fa1-16208268415c&pinned_post_asset_id=62190cb4980bea49f4b79f6f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226021234/https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60517447?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=62190cb4980bea49f4b79f6f%26In+pictures%3A+Kyiv+residents+take+up+arms+as+Russia+advances%262022-02-25T17%3A11%3A54.597Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn%3Aasset%3A7f199aa7-37f7-4fc3-9fa1-16208268415c&pinned_post_asset_id=62190cb4980bea49f4b79f6f |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 February 2022 |publisher=[[BBC News]] |language=en-gb}}</ref>|strength1={{nowrap|ទាហាន ១៥,០០០-៣០,០០០ នាក់}}<br><ref name="64 km-long">{{cite news|url=https://www.9news.com.au/world/what-we-know-about-64-kilometre-long-russian-convoy-headed-for-kyiv-ukraine-explained/53b58921-dc8c-4833-b7e1-6654bd2c0267|title=What we know about 64km-long Russian convoy headed for Kyiv|author=|work=9News|date=2 March 2022|accessdate=29 March 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/06/russian-troops-ready-to-seize-ukrainian-capital-says-former-defence-chief|title=Russia has enough troops ready to take Kyiv, says former Ukraine defence chief|author=|work=The Guardian|date=2 March 2022|accessdate=2 April 2022}}</ref> * ទ័ពអាកាសរាប់រយនាក់<ref name="strenght"/> * ទាហានឆេឆេនចំនួន ១,៥០០ នាក់<ref>{{Cite web |last=Рагуцкая |first=Лилия |date=1 March 2022 |title=Кадыровцев, которые ехали напасть на Зеленского, уничтожили, – детали разведки |work=Obozrevatel |url=https://news.obozrevatel.com/society/kadyirovtsev-kotoryie-ehali-napast-na-zelenskogo-unichtozhili-danilov.htm |access-date=19 March 2022}}</ref> * យានជំនិះយោធា ៧០០+ គ្រឿង<ref>{{cite web |url=https://www.ft.com/content/9e3f0736-d60d-4627-95fa-ced2aa422a82|title=Military briefing: Ukraine uses guerrilla counter-attacks to take fight to Russia|author=|work=Financial Times|date=1 April 2022|accessdate=2 April 2022}}</ref> * {{nowrap|២២០-២៣៤+ ឧទ្ធម្ភាគចក្រ}}<br><ref>{{cite web |date=25 February 2022 |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60517447?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=6218d0950ce87e491a0ecfb1%26Russia%20says%20200%20Ukrainians%20%27eliminated%27%20in%20airbase%20siege%262022-02-25T12%3A55%3A10.449Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:149645fb-2fdb-4f80-9cc5-545be403b403&pinned_post_asset_id=6218d0950ce87e491a0ecfb1&pinned_post_type=share |title=Russia says 200 Ukrainians 'eliminated' in airbase siege |access-date=1 March 2022 |work=[[BBC News]] |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225125947/https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60517447?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=6218d0950ce87e491a0ecfb1%26Russia%20says%20200%20Ukrainians%20%27eliminated%27%20in%20airbase%20siege%262022-02-25T12%3A55%3A10.449Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn%3Aasset%3A149645fb-2fdb-4f80-9cc5-545be403b403&pinned_post_asset_id=6218d0950ce87e491a0ecfb1&pinned_post_type=share | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref name="strenght">{{cite web |last1=Монгайт |first1=Анна |date=25 February 2022 |script-title=ru:Журналист из Киева рассказал о многочасовом бое за аэропорт Гостомеля |trans-title=A journalist from Kyiv spoke about the hours-long battle for Gostomel airport |work=[[Dozhd|TV Rain]] |url=https://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/zhurnalist_iz_kieva_rasskazal-548658/ |access-date=1 March 2022 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228131940/https://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/zhurnalist_iz_kieva_rasskazal-548658/ |archive-date=28 February 2022 |url-status=dead |archivedate=28 កុម្ភៈ 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228131940/https://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/zhurnalist_iz_kieva_rasskazal-548658/ }}</ref>|units2={{Armed forces|អ៊ុយក្រែន}} * {{army|អ៊ុយក្រែន}} ** [[កងពលតូចមេកានិចទី៧២ (អ៊ុយក្រែន)|កងពលតូចមេកានិចទី៧២]]<ref name="Brovarsky"/> ** [[កងពលហ្សកហ្ស៊ី (អ៊ុយក្រែន)|កងពលហ្សកហ្ស៊ី]]<ref name="Georgian"/> * {{flagicon image|Нашивка Сил територіальної оборони ЗСУ.svg|border=|size=20px}} [[Tកងកម្លាំងការពារទឹកដី (អ៊ុយក្រែន)|កងកម្លាំងការពារទឹកដី]] ** កងពលតូចការពារទឹកដីទី១១២<ref>{{cite web|title=The fighters who took over a retail store to defend Kyiv|url=https://www.japantimes.co.jp/multimedia/2022/03/31/news/the-fighters-who-took-over-a-retail-store-to-defend-kyiv/|date=31 March 2022|access-date=3 April 2022|publisher=The Japan Times}}</ref> ** [[កងពលអន្តរជាតិការពារទឹកដីអ៊ុយក្រែន|កងវរសេនាធំបរទេសអ៊ុយក្រែន]]<ref>{{cite web|title=Foreign fighters now on battlefield helping battle Russia: Ukraine|url=https://www.militarytimes.com/flashpoints/ukraine/2022/03/07/foreign-fighters-now-on-battlefield-helping-battle-russia-ukraine/|date=7 March 2022|access-date=2 April 2022|publisher=Military Times}}</ref> * {{flagicon image|Flag_of_the_National_Guard_of_Ukraine.svg}} [[ឆ្មាំជាតិអ៊ុយក្រែន]] ** [[កងពលតូចប្រតិកម្មរហ័សទី៤ (អ៊ុយក្រែន)|កងពលតូចប្រតិកម្មរហ័សទី៤]]<ref name="PopMech"/> ** [[កងវរសេនាតូចអាហ្សូវ|ការផ្ដាច់ប្រតិបត្តិការពិសេសអាហ្សូវ]]<ref name="Brovarsky"/> * {{flagicon|Ukraine|air force}} [[កងទ័ពអាកាសអ៊ុយក្រែន]] ** [[កងពលតូចអាកាសចរណ៍យុទ្ធសាស្ត្រទី៤០]]<ref>{{cite news |last1=Skovlund |first1=Marty |title=Ukrainian Troops Retake Key Airport From Russian Paratroopers |url=https://coffeeordie.com/ukrainian-retake-airport/ |work=Coffee or Die |date=25 February 2022 |access-date=26 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225161212/https://coffeeordie.com/ukrainian-retake-airport/ |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Ukrainian Air Assault Forces.svg}} [[កងកម្លាំងវាយប្រហារតាមអាកាសអ៊ុយក្រែន]]<ref>{{cite news |last1=Cole |first1=Brendan |title=Ukraine Forces Blow Up Bridge Near Kyiv to Halt Russian Tank Advance |url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-kyiv-bridge-blown-explosion-invasion-tank-advance-1682560 |work=[[Newsweek]] |date=25 February 2022 |access-date=26 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080611/https://www.newsweek.com/russia-ukraine-kyiv-bridge-blown-explosion-invasion-tank-advance-1682560 |url-status=live }}</ref> * {{flagicon|Ukraine}} [[យោធាមិនទៀងទាត់|អ្នកស្ម័គ្រចិត្តស៊ីវិលមិនទៀងទាត់ (កងជីវពល)]] [[សង្គ្រាមផ្លូវដែកនៅបេឡារុស្សឆ្នាំ២០២២|អ្នកបំផ្លាញបេឡារុស្ស]]<ref name="shy"/>|units1={{Armed forces|រុស្ស៊ី}} * {{Army|រុស្ស៊ី}} ** [[កងពលតូចកាំភ្លើងវែងឆ្មាំទី៣៧]]<ref name="legs"/> ** [[កងពលតូចកាំភ្លើងយន្តទី៦៤]]<ref name="PopMech">{{cite news |last1=Mizokami |first1=Kyle |title=Why Russian Forces Seized Chernobyl |url=https://www.popularmechanics.com/military/a39211540/why-russian-forces-seized-chernobyl/ |work=[[Popular Mechanics]] |date=24 February 2022 |access-date=26 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044618/https://www.popularmechanics.com/military/a39211540/why-russian-forces-seized-chernobyl/ |url-status=live }}</ref> ** កងវរសេនាធំរថក្រោះឆ្មាំទី៦<ref name="independent"/> ** [[កងវរសេនាធំរថក្រោះឆ្មាំទី២៣៩ (ឆ្នាំ២០១៦–បច្ចុប្បន្ន)|កងវរសេនាធំរថក្រោះឆ្មាំទី២៣៩]]<ref name="independent"/> * {{flagicon image|Flag of the Russian Airborne Troops.svg}} [[កងកម្លាំងអាកាសរុស្ស៊ី]] ** [[កងពលតូចការពារការវាយប្រហារតាមអាកាសទី១១]]<ref name="coffee">{{cite news |last1=Skovlund |first1=Marty |title=Ukraine Claims Forces Shot Down Second Russian Il-76 Cargo Jet Amid Fierce Fighting |url=https://coffeeordie.com/russia-il76-ukraine-shoot-down/ |work=Coffee or Die |date=25 February 2022 |access-date=26 February 2022 |archive-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226095638/https://coffeeordie.com/russia-il76-ukraine-shoot-down/ |url-status=dead }}</ref>{{unreliable source?|date=February 2022}} ** [[កងពលតូចការពារការវាយប្រហារតាមអាកាសទី៣១]]<ref name="PopMech"/><ref>{{cite news |last1=Clark |first1=Mason |last2=Barros |first2=George |last3=Stepaneko |first3=Kateryna |title=Russia-Ukraine Warning Update: Initial Russian Offensive Campaign Assessment |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/russia-ukraine-warning-update-initial-russian-offensive-campaign-assessment |work=Critical Threats |publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=24 February 2022 |access-date=26 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225081234/https://www.criticalthreats.org/analysis/russia-ukraine-warning-update-initial-russian-offensive-campaign-assessment |url-status=live }}</ref> ** កងវរសេនាធំការពារអាកាសទី២៣៤<ref>{{cite news |last1=Clark |first1=Mason |last2=Barros |first2=George |last3=Stepaneko |first3=Kateryna |title=Russian Offensive Campaign Assessment, February 25, 2022 |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/russian-offensive-campaign-assessment-february-25-2022 |work=Critical Threats |publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=25 February 2022 |access-date=26 February 2022 |archive-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226021229/https://www.criticalthreats.org/analysis/russian-offensive-campaign-assessment-february-25-2022 |url-status=live }}</ref> * {{flagicon image|Flag_of_the_Special_Operations_Forces.svg}} [[កងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេសរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេស]]<ref name="CritThreatFeb26">{{cite news |last1=Clark |first1=Mason |last2=Barros |first2=George |last3=Stepaneko |first3=Kateryna |title=Russia-Ukraine Warning Update: Russian Offensive Campaign Assessment, February 26 |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/russian-offensive-campaign-assessment-february-26 |work=Critical Threats |publisher=[[American Enterprise Institute]] |date=26 February 2022 |access-date=26 February 2022 |archive-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226212007/https://www.criticalthreats.org/analysis/russian-offensive-campaign-assessment-february-26 |url-status=live }}</ref> {{flagicon image|Flag of National Guard of Russia.png}} [[ឆ្មាំជាតិនៃប្រទេសរុស្ស៊ី]] * [[កាឌីរ៉ូវីតិស]]<ref name="walesonline">{{Cite web |last=Gogarty |first=Conor |date=2022-03-12 |title=Russian commanders killed in Ukraine including 'brutal warlord' |url=https://www.walesonline.co.uk/news/world-news/russian-commanders-killed-ukraine-invasion-23360033 |access-date=2022-03-12 |website=WalesOnline |language=en |quote=General Magomed Tushaev died when his Chechen special forces column, including 56 tanks, was obliterated near Hostomel. |archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313025744/https://www.walesonline.co.uk/news/world-news/russian-commanders-killed-ukraine-invasion-23360033 |url-status=live }}</ref> * [[អង្គភាពឆ្លើយតបរហ័សពិសេស]] (SOBR)<ref name=":8b">{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/russian-soldiers-ukraine-cannon-fodder-governor/31739187.html|title='Sent As Cannon Fodder': Locals Confront Russian Governor Over 'Deceived' Soldiers In Ukraine|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|date=6 March 2022}}</ref> * [[អង្គភាពចល័តគោលបំណងពិសេស]] (OMON)<ref name=":8b"/>|commander1={{ubl| |{{flagdeco|រុស្ស៊ី}} [[អាឡិចសាន់ដឺរ ឆៃកូ]]<ref name="EMD"/> |{{flagdeco|រុស្ស៊ី}} [[រ៉ាមហ្សាន់ កាឌីរ៉ូវ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-8|title=RUSSIAN OFFENSIVE CAMPAIGN ASSESSMENT, MARCH 8|author=|work=Institute for the Study of War|date=8 March 2022|accessdate=2 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416182354/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-8|archive-date=16 មេសា 2022|url-status=dead}}</ref> |{{flagdeco|Russia}} [[អង់ដ្រេ ស៊ូខូវេតស្គី]]{{KIA}}<ref name="Andrey">{{Cite news |last=Demerly |first=Tom |date=4 March 2022 |title=Reports: Russian Airborne Forces Commander Killed by Sniper in Hostomel |work=The Aviationist |url=https://theaviationist.com/2022/03/04/general-andrey-sukhovetsky-killed/ |access-date=19 March 2022}}</ref> |{{flagdeco|Russia}} [[ម៉ាហ្គោម៉េដ ទូសាយ៉េវ]]<ref name="Magomed"/> |{{flagdeco|Russia}} អង់ដ្រេ ហ្សាខារ៉ូវ{{KIA}}<ref name="independent">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russian-tanks-destroyed-ukraine-commander-b2033005.html |title=Ukrainian ambush destroys Russian tanks and 'kills top commander Colonel Andrei Zakharov' |first=Lamiat |last=Sabin |work=[[The Independent]] |date=10 March 2022 |access-date=11 March 2022 |archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313043940/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russian-tanks-destroyed-ukraine-commander-b2033005.html |url-status=live }}</ref><ref name="Brovarsky">{{cite news |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/810680.html |title=Ukrainian military defeat tank regiment of Russian troops, eliminate commander Zakharov in Brovarsky district – Defense Intelligence |work=Interfax Kyiv |date=10 March 2022 |access-date=10 March 2022 |archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313065610/https://en.interfax.com.ua/news/general/810680.html |url-status=live }}</ref> |{{flagdeco|Russia}} យូរី ម៉េដវ៉េដេវ<ref name="legs"/> }}|image={{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2 |total_width=300 |image1= Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev (3to4).jpg |alt1= |image2=Antonov Airport after Russian invasion of Ukraine and Mriya (3to4).jpg |alt2= |image3=Выдвижение танкового подразделения в Киевской области в ходе проведения специальной военной операции на Украине 005 (3to4).png |alt3= |image4=Fire at Kryuchki petroleum depot due to missile strike (3to4).jpg |alt4= |image5=Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|alt5= |image6= |alt6=}}|combatant2={{UKR}}<br />'''គាំទ្រដោយ:'''<br />{{flagicon image|Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg}} [[ការប្រឆាំងបេឡារុស]]<ref name="shy">{{cite news |last1=Shy |first1=Liz |title=The Belarusian railway workers who helped thwart Russia's attack on Kyiv |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/23/ukraine-belarus-railway-saboteurs-russia/ |newspaper=Washington Post |date=23 April 2022 |access-date=25 April 2022 }}</ref>|combatant1={{RUS}}<br />'''គាំទ្រដោយ:'''<br />{{flag|បេឡារុស}}<ref>{{cite news |last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesa |first2=Julia |title=Ukraine says it was attacked through Russian, Belarus and Crimea borders |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |access-date=24 February 2022 |publisher=[[CNN]] |date=24 February 2022 |location=Kyiv |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224071121/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Murphy |first1=Palu |title=Troops and military vehicles have entered Ukraine from Belarus |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_d115a65e9b6348752422ad427fa83b95 |access-date=24 February 2022 |publisher=[[CNN]] |date=24 February 2022 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223185404/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/ |url-status=live }}</ref>|territory=កងកម្លាំង​អ៊ុយក្រែន​ដណ្តើម​បាន​មកវិញ​នូវ​តំបន់កៀវទាំងមូល<ref>{{cite web |title=Ukraine regained control of 'whole Kyiv region' says defence official |url=https://www.france24.com/en/europe/20220402-as-it-happened-thousands-of-residents-evacuated-from-besieged-mariupol |date=2 April 2022 |access-date=2 April 2022|publisher=Reuters}}</ref>|result=ជ័យជំនះរបស់អ៊ុយក្រែន<ref>{{cite web|title=Russia in retreat: Putin appears to admit defeat in the Battle for Kyiv|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/russia-in-retreat-putin-appears-to-admit-defeat-in-the-battle-for-kyiv/|first=Peter|last=Dickinson|date=29 March 2022|access-date=2 April 2022|publisher=Atlantic Council}}{{cite web|title=Russia forced into humiliating retreat from Ukraine airport key to their battle plans|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/03/31/russia-forced-humiliating-retreat-ukraine-airport-key-battle/|date=31 March 2022|access-date=2 April 2022|publisher=The Telegraph}}{{cite web|title=Russia 'failed to take Kyiv', Ukraine's capital was 'key objective', Pentagon says|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/russia-ukraine-kyiv-zelensky-pentagon-b2046773.html|date=30 March 2022|access-date=2 April 2022|work=The Independent}}{{cite web|title=Russia has effectively admitted defeat In Ukraine|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2022/3/30/russia-has-effectively-admitted-defeat-in-ukraine|date=30 March 2022|access-date=2 April 2022|publisher=Al Jazeera}}{{cite web|title=Russia in Broad Retreat From Kyiv, Seeking to Regroup From Battering|url=https://www.nytimes.com/2022/04/02/world/europe/ukraine-russia-kyiv.html|date=2 March 2022|access-date=2 April 2022|work=New York Times}}{{cite web|title=In villages near Kyiv, how Ukraine has kept Russia's army at bay|url=https://www.reuters.com/world/europe/villages-near-kyiv-how-ukraine-has-kept-russias-army-bay-2022-03-29/|date=30 March 2022|access-date=2 April 2022|publisher=Reuters}}</ref>|partof=[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២]]|place=[[តំបន់កៀវ]], [[អ៊ុយក្រែន]]|date=២៤ កុម្ភៈ – ៣ មេសា ២០២២<br />({{age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=24|year1=2022|month2=4|day2=3|year2=2022}})<ref>[https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-04-3-22/h_73c9bdc355cda059115acc4fe731aefb Ukrainian forces regain control of Pripyat, the ghost town near the Chernobyl nuclear plant]</ref>|caption=ទ្រនិចនាឡិកាពីកំពូលឆ្វេង: {{flatlist| * ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់រុស្ស៊ីទៅលើ[[អគារទូរទស្សន៍កៀវ]]អំឡុងពេល[[សមរភូមិកៀវឆ្នាំ ២០២២|សមរភូមិកៀវ]] * បំណែកនៃយន្តហោះ [[អង់តូណូវ An-225 ម្រីយ៉ា]] បន្ទាប់ពីការបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់វានៅក្នុង[[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានអង់តូណូវ]] * ឃ្លាំងស្តុកប្រេងត្រូវបានឆេះកំឡុង[[សមរភូមិវ៉ាសៀលកីវ]] * បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នានៅក្នុង[[សមរភូមិហូស្តូមេល]] * អង្គភាព​រថក្រោះ​រុស្ស៊ី​រុល​ចូល​[[តំបន់កៀវ]] }}|campaignbox={{Campaignbox 2022 Russian invasion of Ukraine}}}} '''ការវាយលុកទីក្រុងកៀវ''' គឺជា ទិដ្ឋភាពមួយ នៅក្នុង [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២]] ។ វាជាប់ពាក់ព័ន្ធការវាយប្រហារដោយ [[រុស្ស៊ី]] តាមបណ្ដោយ[[ព្រំដែន រុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] និង [[ព្រំដែន បេឡារុស្ស-អ៊ុយក្រែន]] ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី ២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២២ សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងទីក្រុង [[កៀវ]] និងតំបន់ជុំវិញរបស់ទីក្រុង ។ [[កៀវ]] គឺជារដ្ឋធានីនៃ [[ប្រទេសអ៊ុយក្រែន]] ហើយមានទីស្នាក់ការកណ្តាលសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន និងបញ្ជាការយោធា។ ដំបូងឡើយ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីដណ្តើមបានទីក្រុង និងទីក្រុងជាច្រើនដោយជោគជ័យ ក្នុងអំឡុងពេលវាយលុក។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការវាយលុកបានជាប់គាំងលើបញ្ហាភស្តុភារ និងយុទ្ធសាស្ត្រ។ ចំពេលមានការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ និងអភិវឌ្ឍន៍តិចតួចក្នុងការវាយលុក រុស្ស៊ីបានដកកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចេញពី[[គៀវ|ទីក្រុងគៀវ]]។ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនជាបន្តបន្ទាប់បានគ្រប់គ្រងឡើងវិញលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយរុស្សីនៅតំបន់ដុនបាសក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ 2022។<ref>អត្ថបទនេះមានការចម្លងចេញពីវីគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស ហើយត្រូវបានបកប្រែនិងកែសម្រួល</ref> == ឯកសារយោង == ewefpyydtj5xkdtsimg4ukygwwam75o Toy Story 2 0 46617 342572 340918 2026-11-07T23:18:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342572 wikitext text/x-wiki {{Retaining title}}{{Infobox film|name=Toy Story 2|distributor=[[Buena Vista Pictures Distribution]]|gross=$៤៩៧.៤&nbsp;លាន<ref name="Boxofficemojo" />|budget=$៩០&nbsp;លាន<ref name="Boxofficemojo">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=toystory2.htm |title=Toy Story 2 (1999) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=August 20, 2016|archive-url=https://www.webcitation.org/67q1xwz6q?url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=toystory2.htm|archive-date=May 22, 2012|url-status=live}}</ref>|language=អង់គ្លេស|country={{USA}}|runtime=៩២ នាទី<ref name=Runtime>{{cite news |title=Toy Story 2 |url=https://www.nytimes.com/1999/11/24/movies/film-review-animated-sequel-finds-new-level-of-imagination.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 24, 1999|access-date=September 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921191306/https://www.nytimes.com/1999/11/24/movies/film-review-animated-sequel-finds-new-level-of-imagination.html|archive-date=September 21, 2018|url-status=live}}</ref>|released={{film date|1999|11|13|[[El Capitan Theatre]]|1999|11|24|សហរដ្ឋអាមេរិក|ref1=<ref name=EWTS2Premiere>{{cite web |last1=Bell |first1=Carrie |url=https://www.ew.com/article/1999/11/26/toy-story-2-premiere |title='Toy Story 2': The Premiere |work=Entertainment Weekly |access-date=July 23, 2015 |date=November 26, 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724042316/https://ew.com/article/1999/11/26/toy-story-2-premiere/ |archive-date=July 24, 2015 |url-status=dead |archivedate=កក្កដា 24, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724042316/https://ew.com/article/1999/11/26/toy-story-2-premiere/ }}</ref>}}|editing={{plainlist| * Edie Bleiman * [[David Ian Salter]] * [[Lee Unkrich]] }}|image=Toy Story 2 logo.svg|cinematography=[[Sharon Calahan]]|music=[[Randy Newman]]|starring={{plainlist | * [[Tom Hanks]] * [[Tim Allen]] <!-- No billing block in poster. These two cast members are the only top-billed actors in the end credits and are also the only ones named in the poster. --> }}|story={{plainlist| * John Lasseter * [[Pete Docter]] * [[Ash Brannon]] * Andrew Stanton }}|screenplay={{plainlist| * [[Andrew Stanton]] * Rita Hsiao * Doug Chamberlin * Chris Webb }}|producer={{plainlist| * Helene Plotkin * Karen Robert Jackson }}|director=[[John Lasseter]]|studio={{plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]]<!-- Credited as "Pixar Animation Studios" --><!-- Syndicated for Barbie --> }}}}'''''Toy Story 2''''' (ថយ ស្តូរី២) គឺជាភាពយន្តគំនូរជីវចលកុំព្យូទ័ររបស់អាមេរិកឆ្នាំ ១៩៩៩ ដែលផលិតដោយ Pixar Animation Studios សម្រាប់ Walt Disney Pictures។<ref name="Toy Story 2">{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/444087/Toy-Story-2/full-credits.html|title=Toy Story 2|work=[[Turner Classic Movies]]|publisher=[[Turner Broadcasting System]] ([[Time Warner]])|location=[[Atlanta]]|access-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613160903/http://www.tcm.com/tcmdb/title/444087/Toy-Story-2/full-credits.html|archive-date=June 13, 2018|url-status=dead|archivedate=មិថុនា 13, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613160903/http://www.tcm.com/tcmdb/title/444087/Toy-Story-2/full-credits.html}}</ref> ដឹកនាំដោយ John Lasseter និងដឹកនាំដោយ Ash Brannon និង Lee Unkrich វាគឺជាវគ្គទីពីរនៅក្នុងរឿង Toy Story franchise និងរឿងភាគរបស់ ''[[Toy Story]]'' (១៩៩៥)។ នៅក្នុងខ្សែភាពយន្តនេះ Woody ត្រូវបានលួចដោយអ្នកប្រមូលប្រដាប់ក្មេងលេង ដែលជំរុញឱ្យ Buzz Lightyear និងមិត្តភក្តិរបស់គាត់ជួយសង្គ្រោះគាត់ ប៉ុន្តែ Woody ត្រូវបានល្បួងដោយគំនិតនៃអមតៈនៅក្នុងសារមន្ទីរមួយ។ Tom Hanks, Tim Allen, Don Rickles, Wallace Shawn, John Ratzenberger, Jim Varney, Annie Potts, R. Lee Ermey, John Morris និង Laurie Metcalf សម្តែងឡើងវិញនូវតួនាទីរបស់ពួកគេពីខ្សែភាពយន្តដំបូង។ តួសម្តែងត្រឡប់មកវិញត្រូវបានចូលរួមដោយ Joan Cusack, Kelsey Grammer, Estelle Harris, Wayne Knight និង Jodi Benson ដែលដើរតួជាតួអង្គថ្មីដែលបានណែនាំនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តនេះ។ ដំបូងឡើយ Disney បានស្រមៃមើលរឿង ''Toy Story 2'' ជារឿងបន្តផ្ទាល់ទៅវីដេអូ។ ខ្សែភាពយន្តនេះបានចាប់ផ្តើមផលិតនៅក្នុងអគារមួយដាច់ដោយឡែកពី Pixar ក្នុងកម្រិតតូចមួយ ដោយសារតែបុគ្គលិកសំខាន់ៗរបស់ Pixar ភាគច្រើនកំពុងមមាញឹកធ្វើការលើ ''[[A Bug's Life]]'' (១៩៩៨)។ នៅពេលដែលសាច់រឿងបានដំណើរការឡើងវិញ ក្រុមហ៊ុន Disney បានធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវខ្សែភាពយន្តនេះទៅជាការចេញផ្សាយល្ខោន ប៉ុន្តែ Pixar មិនសប្បាយចិត្តនឹងគុណភាពភាពយន្តនោះទេ។ Lasseter និង​ក្រុម​រឿង​បាន​ធ្វើ​ការ​អភិវឌ្ឍ​ឡើងវិញ​នូវ​គ្រោង​ទាំងមូល​ក្នុង​មួយ​ចុង​សប្តាហ៍។ ទោះបីជាលក្ខណៈពិសេសរបស់ Pixar ភាគច្រើនត្រូវចំណាយពេលច្រើនឆ្នាំដើម្បីអភិវឌ្ឍក៏ដោយ ក៏កាលបរិច្ឆេទនៃការចេញផ្សាយដែលបានបង្កើតឡើងមិនអាចផ្លាស់ទីបានទេ ហើយកាលវិភាគផលិតកម្មសម្រាប់ ''Toy Story 2'' ត្រូវបានបង្រួមទៅជាប្រាំបួនខែ។ == តួអង្គ == * Tom Hanks - Woody * Tim Allen - Buzz Lightyear & Utility Belt Buzz (dual role) * Joan Cusack - Jessie * Kelsey Grammer - Prospector * John Ratzenberger - Hamm * Don Rickles - Mr. Potato Head * Jim Varney - Slinky Dog * Wallace Shawn - Rex * Annie Potts - Bo Peep * Estelle Harris - Mrs. Potato Head * John Morris - Andy Davis * Wayne Knight - Al McWhiggin * Laurie Metcalf - Andy's mom * R. Lee Ermey - Sarge * Jodi Benson - Tour Guide Barbie * Jonathan Harris - the Cleaner * Joe Ranft - Wheezy * Jeff Pidgeon - Aliens * Andrew Stanton - Evil Emperor Zurg == រង្វាន់ == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" | រង្វាន់ |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! style="width:075px;"|'''ឆ្នាំ''' ! style="width:200px;"|'''រង្វាន់''' ! style="width:300px;"|'''ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម''' ! style="width:200px;"|'''អ្នកទទួល''' !width="80"|'''លទ្ធផល''' |- | rowspan="20" align=center|2000 | [[American Society of Composers, Authors and Publishers|ASCAP Film and Television Music Awards]]<ref name="nytimes1">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/181134/Toy-Story-2/awards |title=Toy-Story-2 – Cast, Crew, Director and Awards |access-date=November 20, 2013 |archive-url=https://archive.today/20131120155655/http://www.nytimes.com/movies/movie/181134/Toy-Story-2/awards |archive-date=November 20, 2013 |work=[[The New York Times]] |url-status=dead}}</ref> | Top Box Office Films of 2000 Award | [[Randy Newman]] | {{won}} |- | [[Academy Awards]]<ref name=72ndOscars>{{cite web |title=The 72nd Academy Awards (1999) Nominees and Winners |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |work=Academy Award |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=November 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201011248/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |archive-date=February 1, 2012}}</ref><ref name="nytimes1" /> | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | Randy Newman ({{small|for "[[When She Loved Me]]"}}) | rowspan="3" {{nom}} |- | rowspan="2"|[[Saturn Award]]s<ref name="nytimes1" /> | Best Fantasy Film | |- | Best Music | Randy Newman |- | rowspan="9"|[[Annie Award]]s<ref name=annie>{{cite web |url=http://annieawards.org/28thwinners.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424041350/http://annieawards.org/28thwinners.html |archive-date=April 24, 2008 |title=28th Annual Annie Award Nominees and Winners (2000) |work=Annie Awards |publisher=The International Animated Film Society, ASIFA-Hollywood |access-date=January 28, 2009 |archivedate=កុម្ភៈ 8, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208102756/http://annieawards.org/28thwinners.html |url-status=dead }}</ref> | [[Annie Award for Best Animated Feature|Animated Theatrical Feature]] | Helene Plotkin & Karen Robert Jackson | {{won}} |- | Outstanding Individual Achievement for Character Animation | Doug Sweetland | {{nom}} |- | [[Annie Award for Directing in a Feature Production|Outstanding Individual Achievement for Directing in an Animated Feature Production]] | [[John Lasseter]], [[Lee Unkrich]] & [[Ash Brannon]] | rowspan="2" {{won}} |- | [[Annie Award for Music in a Feature Production|Outstanding Individual Achievement for Music in an Animated Feature Production]] | Randy Newman |- | Outstanding Individual Achievement for Production Design in an Animated Feature Production | William Cone & Jim Pearson | {{nom}} |- | Outstanding Individual Achievement for Storyboarding in an Animated Feature Production | Dan Jeup & [[Joe Ranft]] | rowspan="7" {{won}} |- | [[Annie Award for Voice Acting in a Feature Production|Outstanding Individual Achievement for Voice Acting by a Female Performer in an Animated Feature Production]] | [[Joan Cusack]] |- | Outstanding Individual Achievement for Voice Acting by a Male Performer in an Animated Feature Production | [[Tim Allen]] |- | [[Annie Award for Writing in a Feature Production|Outstanding Individual Achievement for Writing in an Animated Feature Production]] | John Lasseter, [[Pete Docter]], Ash Brannon, [[Andrew Stanton]], Rita Hsiao, Doug Chamberlin & Chris Webb |- | [[Blockbuster Entertainment Awards]]<ref>{{cite web |title=Blockbuster Entertainment Award winners |url=https://variety.com/2000/film/news/blockbuster-entertainment-award-winners-1117781474/ |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=November 23, 2013 |date=May 9, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211107/http://variety.com/2000/film/news/blockbuster-entertainment-award-winners-1117781474/|archive-date=March 3, 2016|url-status=live}}</ref> | Best Family Film (Internet Only) | |- | [[Bogey Awards]]<ref name="nytimes1" /> | Bogey Award | |- | [[Critics' Choice Movie Award|Broadcast Film Critics Association Awards]]<ref>{{cite news |title=2000 BROADCAST FILM CRITICS ASSOCIATION AWARDS |url=http://www.hollywood.com/static/2000-broadcast-film-critics-association-awards |work=[[Hollywood.com]] |access-date=November 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131123094856/http://www.hollywood.com/static/2000-broadcast-film-critics-association-awards |archive-date=November 23, 2013}}</ref> | [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Animated Feature|Best Animated Film]] | John Lasseter, Lee Unkrich and Ash Brannon |- | [[Casting Society of America]]<ref>{{cite web |title=Artios Awards |url=http://www.castingsociety.com/awards/artios#2000 |publisher=[[Casting Society of America]] |access-date=November 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502160504/http://www.castingsociety.com/awards/artios#2000 |archive-date=May 2, 2013 |archivedate=វិច្ឆិកា 2, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102213058/http://www.castingsociety.com/awards/artios#2000 |url-status=dead }}</ref> | Best Casting for Animated Voiceover – Feature Film | Ruth Lambert | {{nom}} |- | rowspan="2"|[[Golden Globe Award]]s<ref>{{cite magazine |last=Wolk |first=Josh |title=Good as Golden |url=https://www.ew.com/ew/article/0,,84940,00.html |magazine=Entertainment Weekly |access-date=November 23, 2013 |date=January 23, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221724/http://www.ew.com/ew/article/0,,84940,00.html |archive-date=December 2, 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Best Original Song – Motion Picture |url=http://www.goldenglobes.org/browse/?param=%2Fcategory_year%2F637 |work=Golden Globe Award |publisher=Hollywood Foreign Press Association |access-date=November 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508210952/http://www.goldenglobes.org/browse/?param=%2Fcategory_year%2F637 |archive-date=May 8, 2013 |url-status=dead |archivedate=ឧសភា 8, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508210952/http://www.goldenglobes.org/browse/?param=%2Fcategory_year%2F637 }}</ref> | [[Golden Globe Award for Best Motion Picture – Musical or Comedy|Best Picture – Musical or Comedy]] | | {{won}} |- | [[Golden Globe Award for Best Original Song|Best Original Song]] | Randy Newman ({{small|for "When She Loved Me"}}) | rowspan="2" {{nom}} |- | rowspan="1"|[[Nickelodeon Kids' Choice Awards|Kids' Choice Awards]]<ref name="nytimes1" /> | Favorite Movie | |- |} == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តឌីសនីយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Toy Story]] 4sknvpxaewwrpc0geejcz30m0ftil8x រីអូ (ខ្សែភាពយន្តឆ្នាំ ២០១១) 0 46909 342700 340963 2026-11-08T05:16:47Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342700 wikitext text/x-wiki {{RoughTranslation}}{{Infobox film|name=រីយ៉ូ|image=Rio (película).svg|director=[[Carlos Saldanha]]|screenplay={{Plain list| * [[Don Rhymer]] * [[Joshua Sternin]] * [[Jennifer Ventimilia]] * [[Sam Harper]] }}|story={{Plain list| * Carlos Saldanha * Earl Richey Jones * Todd Jones }}|producer={{Plain list| * Bruce Anderson * John C. Donkin }}|starring={{Plain list| * [[Jesse Eisenberg]] * [[Anne Hathaway]] * [[will.i.am]] * [[Jamie Foxx]] * [[Jemaine Clement]] * [[Leslie Mann]] * [[George Lopez]] * [[Tracy Morgan]] }}<!-- DO NOT CHANGE THIS LIST, THIS IS ACCORDING TO THE CREDIT BLOCK ON THE POSTER! -->|cinematography=Renato Falcão|editing=Harry Hitner|music=[[John Powell (composer)|John Powell]]|studio={{Plain list| * [[Blue Sky Studios]] * [[20th Century Fox Animation]] }}|distributor=[[20th Century Fox]]|released={{Film date|2011|3|22|ការចាក់បញ្ចាំងពិភពលោក|2011|4|15|អាមេរិក​ខាង​ជើង|ref1=<ref name="BrazilPremiere">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/animated-3d-film-rio-premieres-in-brazil-favela-2254194.html |title=Animated 3D film 'Rio' premieres in Brazil favela |work=The Independent |location=UK |date=March 26, 2011 |access-date=June 1, 2011 |archive-date=September 28, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928025028/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/animated-3d-film-rio-premieres-in-brazil-favela-2254194.html |url-status=dead }}</ref>}}|runtime=៩៦ នាទី|country={{USA}}|language=អង់គ្លេស<ref>{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|website=BBFC|title=Rio (2011)|access-date=November 14, 2017|archive-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115084329/http://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011|url-status=dead|archivedate=វិច្ឆិកា 15, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115084329/http://www.bbfc.co.uk/releases/rio-2011}}</ref>|budget=$៩០ លាន<ref name="LABox">{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |title=Movie Projector: 'Rio' should stifle 'Scream 4' |last=Kaufman |first=Amy |work=Los Angeles Times |date=April 14, 2011 |access-date=May 3, 2011 |archive-date=March 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033206/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/04/box-office-rio-scream-4-conspirator.html |url-status=live }}</ref>|gross=$៤៨៤.៦ លាន<ref name="BoxOfficeMojo">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |title=Rio (2011) |work=Box Office Mojo |publisher=IMDb |access-date=September 2, 2011 |archive-date=September 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110901233624/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rio.htm |url-status=live }}</ref>}}'''''រីអូ''''' ({{Lang-en|Rio}}) គឺជាខ្សែភាពយន្តបែបកំប្លែងបែបផ្សងព្រេងបែបតន្ត្រីបែបកំប្លែងបែប 3D របស់អាមេរិកឆ្នាំ ២០១១ ដែលផលិតដោយ Blue Sky Studios និង 20th Century Fox Animation និងដឹកនាំដោយ Carlos Saldanha ។ ចំណងជើងគឺសំដៅទៅលើទីក្រុង Rio de Janeiro របស់ប្រទេសប្រេស៊ីល ដែលខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានកំណត់។ ខ្សែភាពយន្តនេះមានសំលេងរបស់ Jesse Eisenberg, Anne Hathaway, Leslie Mann, Rodrigo Santoro, Jemaine Clement, George Lopez, Tracy Morgan, will.i.am, និង Jamie Foxx ។ == សាច់រឿង == នៅទីក្រុង [[រីអូ ដេ ចាណេរ៉ូ]] ទារក macaw, Blu ត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយឈ្មួញ និងរត់ពន្ធទៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ពេលកំពុងបើកបរឆ្លងកាត់ Moose Lake រដ្ឋ Minnesota ឡានដឹកទំនិញ Blu បានធ្លាក់ប្រអប់ Blu ដោយចៃដន្យនៅលើផ្លូវ។ ក្មេងស្រីម្នាក់ឈ្មោះ លីនដា រកឃើញបក្សី ហើយចិញ្ចឹមគាត់ដោយក្តីស្រឡាញ់។ ដប់ប្រាំឆ្នាំក្រោយមក Blu គឺជាបក្សីក្នុងស្រុក និងឆ្លាតវៃដែលមិនហើរ ហើយរស់នៅប្រកបដោយផាសុកភាពជាមួយម្ចាស់ហាងសៀវភៅ Linda ។ Tulio ដែលជាអ្នកជំនាញខាងដើមកំណើតជនជាតិប្រេស៊ីលដ៏ល្ងង់ខ្លៅម្នាក់បានទៅសួរសុខទុក្ខ Linda ហើយពន្យល់ថា Blu គឺជាឈ្មោលចុងក្រោយនៃប្រភេទសត្វរបស់គាត់ ហើយគាត់មានស្រីមួយឈ្មោះថា Jewel នៅ រីអូ ដេ ចាណេរ៉ូ។ គាត់បានអញ្ជើញ Linda ឱ្យនាំ Blu ទៅ Rio ដើម្បីឱ្យគាត់ និង Jewel អាចជួយសង្គ្រោះប្រភេទសត្វរបស់ពួកគេ។ Linda ធ្វើដំណើរជាមួយ Blu និង Tulio ទៅកាន់ រីអូ ដេ ចាណេរ៉ូ ហើយពួកគេបានចាកចេញពី Blu និង Jewel នៅក្នុងទ្រុងធំមួយនៅក្នុងវិទ្យាស្ថានដែល Tulio ធ្វើការ។ ខណៈពេលដែលពួកគេកំពុងញ៉ាំអាហារពេលល្ងាច អ្នករត់ពន្ធបានលួចចូលទៅក្នុងវិទ្យាស្ថាន ហើយលួច Blu និង Jewel ដើម្បីលក់ពួកគេ។ Linda និង Tulio រកមើលគ្រប់ទីកន្លែងសម្រាប់ Blu ដែលត្រូវបានគេដាក់ច្រវាក់ទៅនឹង Jewel ហើយលាក់ខ្លួននៅក្នុងអនាធិបតេយ្យមួយ។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ Jewel និង Blu បានរត់គេចពីអ្នកចាប់របស់ពួកគេ ហើយធ្វើជាមិត្តនឹងបក្សីមួយក្រុមដែលជួយពួកគេឱ្យកម្ចាត់ច្រវាក់។ វាគឺជាពិធីបុណ្យ និងអ្នករត់ពន្ធ ហើយមានន័យថា សត្វកន្លាត Nigel មិនមានបំណងបោះបង់ចោល Blu និង Jewel ហើយដេញសត្វស្លាបតាមដងផ្លូវដែលមានមនុស្សច្រើន។ == តួអង្គ == * Jesse Eisenberg - Blu * Anne Hathaway - Jewel * will.i.am - Pedro * Jamie Foxx - Nico * George Lopez - Rafael * Tracy Morgan - Luiz * Jemaine Clement - Nigel * Leslie Mann - Linda Gunderson ** Sofia Scarpa Saldanha - Young Linda Gunderson * Rodrigo Santoro - Dr. Túlio Monteiro * Jake T. Austin - Fernando * Carlos Ponce - Marcel * Davi Vieira - Armando * Jeffrey Garcia - Tipa * Jane Lynch - Alice * Wanda Sykes - Chloe * Bebel Gilberto - Eva * Bernardo de Paula - Kipo * Francisco Ramos - Mauro == ឯកសារយោង == <references /> == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{imdb title|id=1436562|2=រីអូ}} * {{BCDB title|110636}} * {{AllRovi movie|489380|រីអូ}} * {{Rotten-tomatoes|rio|រីអូ}} * {{metacritic film|rio}} * {{Mojo title|rio}} * {{Tcmdb title|775459|រីអូ}} * {{Mtime|117095|រីអូ}} * {{Douban|3731581}} mtrs6lr1p3e3rmf2lenx72o8emm7vl9 ហ៊ុន ម៉ាណែត 0 46963 342750 342246 2026-11-08T06:56:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342750 wikitext text/x-wiki [[Category:Articles with hCards]] {{Infobox officeholder | honorific-prefix = [[សម្ដេច]]មហាបវរធិបតី | name = ហ៊ុន ម៉ាណែត | honorific-suffix = | image = Hun Manet in Australia on March 5, 2024.jpg | imagesize = | caption = ហ៊ុន ម៉ាណែត ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ | native_name = | office = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] | monarch = [[នរោត្តម សីហមុនី]] | 1blankname = ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី | 1namedata = {{List collapsed|title={{nobold|''បញ្ជីឈ្មោះ''}}|[[អូន ព័ន្ធមុនីរ័ត្ន]]|[[វង្សី វិស្សុត]]|[[ស សុខា]]|[[ទៀ សីហា]]|[[ហង់ជួន​ ណារ៉ុន]]|[[សុខ ចិន្តាសោភា]]|[[កើត រិទ្ធ]]|[[សាយ សំអាល់]]|[[ស៊ុន ចាន់ថុល]]|[[នេត សាវឿន]]}} [[ ហ៊ុន ម៉ានី ]] | term_start = ២២ សីហា ២០២៣ | term_end = | predecessor = [[ហ៊ុន សែន]] | successor = | office1 = សមាជិក[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] | term_start1 = ២១ សីហា ២០២៣ | term_end1 = | constituency1 = [[មណ្ឌលបោះឆ្នោតរាជធានីភ្នំពេញ|ភ្នំពេញ]] | birth_date = {{Birth date and age|1977|10|20|df=y}} | birth_place = [[ស្រុកមេមត់]], តំបន់ភាគខាងកើត, [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]<br />(​បច្ចុប្បន្នគឺ [[ស្រុកមេមត់]], [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ]], [[កម្ពុជា]]) | nationality = ខ្មែរ | education = [[បណ្ឌិតសភាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក]] ([[បរិញ្ញាបត្រ​សិល្បៈ]])<br />[[សាកលវិទ្យាល័យញូវយ៉ក]] ([[អនុបណ្ឌិតសិល្បៈ]])<br />[[សាកលវិទ្យាល័យប៊្រីសតូល]] ([[បណ្ឌិតទស្សនវិជ្ជា]]) | party = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]] | spouse = ពេជ្រ ច័ន្ទមុនី | mother = [[ប៊ុន រ៉ានី]] | father = [[ហ៊ុន សែន]] | relatives = | website = {{URL|hunmanet.kh}} | module = | allegiance = {{flag|កម្ពុជា}} | branch = [[កងទ័ពជើងគោកនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កងទ័ពជើងគោកកម្ពុជា]] | serviceyears = ១៩៩៥–បច្ចុប្បន្ន | rank = [[​ឧត្តម​សេនីយ៍​]] | commands = {{ubl|អគ្គមេបញ្ជាការរងនៃ[[កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]]|អគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពជើងគោកកម្ពុជា|មេបញ្ជាការ​អង្គភាព​អង្គរក្ស​នាយករដ្ឋមន្ត្រី|ប្រធាន​នាយសេនាធិការចម្រុះនៃកង​យោធពល​ខេមរភូមិន្ទ|ប្រធាន​ក្រុម​ការងារ​ប្រឆាំង​អំពើ​ភេរវកម្ម​ជាតិ}} | unit = | battles = [[ជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ]] | awards = [[File:KHM Ordre Royal du Cambodge - Grand Croix BAR.svg|25px]] [[គ្រឿងឥស្សរិយយសព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>មេដាយការពារជាតិ | signature = Hun Manet's Signature.png | laterwork = }} '''សម្ដេចធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត''' (កើតថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៧៧) គឺជា[[អ្នកនយោបាយ]] និង[[​ឧត្តម​សេនីយ៍​]]ខ្មែរមួយរូបដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងបម្រើការជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ មុនពេលប្រឡូកចូលក្នុងវិស័យនយោបាយ លោកធ្លាប់បានកាន់តំណែងជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃ[[កងទ័ពយុទ្ធពលខេឞរភូមិន្ទ|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] និងជាមេបញ្ជាការនៃបញ្ជាការដ្ឋាន[[កងទ័ពជើងគោកនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កងទ័ពជើងគោកកម្ពុជា]]។ លោក​ជា​កូន​ប្រុស​ច្បង​របស់ [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​សម្ដេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ]] [[ហ៊ុន សែន]] និង​សម្ដេចកិត្តិព្រឹទ្ធិបណ្ឌិត [[ប៊ុន រ៉ានី]] ហ៊ុន សែន ។ គាត់ក៏ដឹកនាំក្រុមការងារប្រឆាំងភេរវកម្មរបស់ប្រទេសផងដែរ។ លោកមានគោរមងារជា '''សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត'''។<ref>{{Cite web |title=សម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ថែ្លងអំណរព្រះរាជគុណចំពោះព្រះមហាក្សត្រ ដែលបានព្រះរាជហឫទ័យប្រោសព្រះរាជទានគោរមងារជាជូនសម្តេច |url=https://pressocm.gov.kh/archives/84229 |archive-date=2023-09-03 |access-date=3 កញ្ញា 2023 |website=អង្គភាពព័ត៌មាន និងប្រតិកម្មរហ័ស |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903014252/https://pressocm.gov.kh/archives/84229 |url-status=dead }}</ref> ម៉ាណែតបានធំដឹងក្តី និងទទួលបានការអប់រំទូទៅនៅទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយក្រោយមកបានចូលបម្រើកងទ័ពនៅឆ្នាំ១៩៩៥។ ក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ គាត់បានចូលរៀននៅ[[បណ្ឌិតសភាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក|សាលាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅវ៉េស ផនត៍ (West Point) ដោយបានទទួលសញ្ញាប័ត្រនៅឆ្នាំ១៩៩៩ ដែលធ្វើឱ្យលោកក្លាយជាជនជាតិខ្មែរដំបូងគេដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សាពីបណ្ឌិត្យសភាដ៏ល្បីល្បាញ។ បន្ទាប់​ពី​[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៧ ឆ្នាំ២០២៣|ការ​បោះ​ឆ្នោត​សកល​នៅ​កម្ពុជាក្នុង​ឆ្នាំ​២០២៣]] សម្ដេចហ៊ុន សែនបាន​ប្រកាស​លាលែង​ពី​តំណែង​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៦ ខែ​កក្កដា ហើយផ្ទេរដំណែងឱ្យម៉ាណែតក្លាយជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ជាប់ឆ្នោតជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite web|url=https://www.khmertimeskh.com/501331629/prime-minister-hun-sen-announces-resignation/|title=Prime Minister Hun Sen announces resignation|work=Khmer Times|date=26 July 2023|access-date=21 January 2024|archive-date=27 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727011745/https://www.khmertimeskh.com/501331629/prime-minister-hun-sen-announces-resignation/|url-status=live}}</ref> == ជីវប្រវត្តិ == [[ឯកសារ:20220216_hyoukei_11.jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ជួបជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន លោក ហ្វូមីអូ គីស៊ីដា នៅទីក្រុងតូក្យូ ថ្ងៃទី១៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។]] លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២០ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៧៧ នៅ​ភូមិ​កោះថ្ម ស្រុក [[ស្រុកមេមត់|​មេមត់]] [[ខេត្តកំពង់ចាម|ខេត្ត​កំពង់ចាម]] ក្នុង [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​គ្រប់​គ្រង​ក្នុង]] ​នាម​ជា​កូន​ប្រុស​ទី​ពីរ​របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន]] និងលោកជំទាវ [[ប៊ុន រ៉ានី]] ។ នៅ​យប់ថ្ងៃកើត ពន្លឺ​ភ្លឺ​បាន​ហោះ​មក​លើ​ដំបូល​ផ្ទះ ដែល​លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ដែលជឿ​ថា កូន​ប្រុស​របស់​លោក​កើត​ចេញ​ពី ​អព្ភូតហេតុ ដែល​គេ​បូជា​នៅ​ភូមិ​កោះថ្ម។ លោក បានធំដឹងក្តី និងទទួលបានការអប់រំទូទៅនៅភ្នំពេញ ហើយក្រោយមកបានចូលបម្រើការងារក្នុងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទនៅឆ្នាំ ១៩៩៥ ក្នុងឆ្នាំដដែលនោះគាត់បានចូលរៀននៅសាលាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិកនៅ វ៉េស ផនត៍ ។ ដោយបានទទួលសញ្ញាប័ត្រនៅខែឧសភា ឆ្នាំ 1999 គាត់បានក្លាយជានិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សានៅបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាដំបូងគេ ហើយក្នុងចំណោមកម្មាភិបាលបរទេសតែប្រាំពីរនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ចប់ការសិក្សានៅឆ្នាំនោះ។ ពេល​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​ពី វ៉េស ផនត៍ លោក​បាន​ទទួល​បរិញ្ញាបត្រ​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច និង​ទទួល​បាន​គណៈកម្មាការ​ជា​អនុសេនីយ៍ឯក​ក្នុង​កងយោធពល​ខេមរភូមិន្ទ។ គាត់ក៏បានទទួលសញ្ញាប័ត្រអនុបណ្ឌិតផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចពី [[សាកលវិទ្យាល័យញូវយ៉ក]] សហរដ្ឋអាមេរិក ក្នុងឆ្នាំ២០០២ និង បណ្ឌិតផ្នែក សេដ្ឋកិច្ចពី [[សាកលវិទ្យាល័យ Bristol|សាកលវិទ្យាល័យ ប្រីស្តូល]] ចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងឆ្នាំ២០០៨។ លោក បានទទួលការតែងតាំងជាមេបញ្ជាការកងកម្លាំងពិសេសប្រឆាំងភេរវកម្មជាតិរបស់កម្ពុជា ដែលមានឋានៈវរសេនីយ៍ឯកក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ជាមួយនឹងការទទួលខុសត្រូវក្នុងការជួយកសាងសមត្ថភាពរបស់កម្ពុជាក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើភេរវកម្ម។ លោកទទួលបានឋានន្តរស័ក្តិជាឧត្តមសេនីយឯកក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៣ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ និងជានាយសេនាធិការចម្រុះនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ។ ក្នុង​អំឡុង​ការ​ប្រឈម​មុខ​ដាក់​គ្នា​រវាង​កម្ពុជា-ថៃ ឆ្នាំ ២០០៨-២០១១ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បាន​ដើរ​តួនាទី​យ៉ាង​សំខាន់​ក្នុង​ការ​ចរចា​ដើម្បី​បញ្ចប់​ការ​ប្រឈម​មុខ​ដាក់​គ្នា។ លោក​ក៏​ចូលរួម​យ៉ាង​ខ្លាំង​ជាមួយ​នឹង​ដំណើរការ​កំណែទម្រង់​កងយោធពល​ខេមរភូមិន្ទ ជាពិសេស​ផ្តោត​លើ​មន្ត្រី​យោធា និង​យោធិន​វ័យក្មេង។ ក្រៅ​ពី​កាតព្វកិច្ច​យោធា​អាជីព លោក​បាន​ចូល​រួម​យ៉ាង​សកម្ម​ជាមួយ​នឹង​កម្មវិធី​សង្គម​ជា​ច្រើន។ លោកជាប្រធានគណៈកម្មាធិការអាហារូបករណ៍សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន និងសមាគមអាហារូបករណ៍សម្តេចតេជោ ដែលផ្តល់ឱកាសអាហារូបករណ៍ដល់យុវជនកម្ពុជារាប់ពាន់នាក់បានទៅសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យនានាទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកក៏ជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃសមាគមគ្រូពេទ្យស្ម័គ្រចិត្តយុវជនសម្តេចតេជោ (TYDA) ដែលប្រមូលផ្តុំគ្រូពេទ្យ និស្សិតពេទ្យ និងអ្នកស្ម័គ្រចិត្តរាប់ពាន់នាក់ ដើម្បីជួយផ្តល់សេវាថែទាំសុខភាពដោយឥតគិតថ្លៃដល់ប្រជាជនកម្ពុជានៅតាមជនបទទូទាំងប្រទេស។ លោក​ក៏​បាន​ចូលរួម​ជាមួយ​នឹង​សកម្មភាព​មួយ​ចំនួន​ទៀត​ដើម្បី​លើក​កម្ពស់​សកម្មភាព​មនុស្សធម៌​សម្រាប់​មណ្ឌល​កុមារ​កំព្រា និង​ជន​ពិការ។ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បានរៀបការជាមួយលោកស្រី ពេជ្រ ច័ន្ទមុនី។ កាលពីថ្ងៃទី ៣០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០១៨ ប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនការបោះឆ្នោតសភា លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន បានតែងតាំងកូនប្រុសច្បងទី២ គឺលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ឲ្យឡើងកាន់តំណែងជាយោធាជាន់ខ្ពស់ ក្នុងគោលបំណងរៀបចំកូនប្រុសរបស់លោកធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រី នៅពេលលោកចូលនិវត្តន៍ ឬទទួលមរណភាពនៅកម្ពុជា។ លោក​ត្រូវ​បាន​លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ចាត់​ទុក​ថា ជា​អ្នក​ស្នង​តំណែង​ដ៏​មាន​សក្តានុពល​របស់​លោក។ <ref>{{Cite news|date=9 October 2018|title=Hun Sen Says Son Is 'Possible Future Leader' of Cambodia|publisher=[[Voice of America]]|url=https://www.voacambodia.com/a/hun-sen-says-son-is-possible-future-leader-of-cambodia/4604519.html|access-date=11 October 2018}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២០ ម៉ាណែត ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានក្រុមយុវជនរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។ លោក ហ៊ុន សែន ប្រកាស​ជា​សាធារណៈ​អំពី​ការ​គាំទ្រ​បេក្ខភាព​លោក ម៉ាណែត ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ជា​លើក​ដំបូង​នៅ​ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ​២០២១។ ទោះបីជាមិនដែលបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍ជាសាធារណៈអំពីតួនាទីនេះក៏ដោយ ក៏លោកទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងពីរដ្ឋមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួន សមាជិកគណបក្ស ក៏ដូចជាគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ដ៏មានឥទ្ធិពលរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។ <ref>{{Cite news|last=Sokhean|first=Ben|date=6 December 2021|title=Support for Hun Manet as next PM continues to grow|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/50982927/support-for-hun-manet-as-next-pm-continues-to-grow/|access-date=9 December 2021}}</ref> លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន បញ្ជាក់​ថា ការ​បន្ត​បន្ទាប់​នឹង​មិន​កើត​ឡើង​រហូត​ដល់​យ៉ាង​ហោច​ណាស់​ក្រោយ​ការ​បោះឆ្នោត​ឆ្នាំ ២០២៨។ == បម្រើផ្នែក​យោធា == [[ឯកសារ:Hun Manet (2019).jpg|រូបភាពតូច]] លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បានចូលបម្រើកងទ័ពនៅឆ្នាំ ១៩៩៥ ដែលជាឆ្នាំតែមួយ ដែលគាត់បានចូលរៀននៅបណ្ឌិតសភាយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក។ លោកបានក្លាយជា [[ឧត្តមសេនីយ៍ទោ|ឧត្តមសេនីយឯក]] ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០១១ ប៉ុន្មានខែប៉ុណ្ណោះបន្ទាប់ពីត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ និងជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ។ ម៉ាណែត​បាន​ដើរ​តួនាទី​យ៉ាង​សំខាន់​ក្នុង​ការ​ចរចា​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​មាន​ជម្លោះ [[ជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|​កម្ពុជា-ថៃ​ឆ្នាំ​២០០៨]] ។ លោកបានក្លាយជា ឧត្តមសេនីយឯក នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ 2013 ហើយក្រោយមកត្រូវបានតម្លើងឋានន្តរស័ក្តិជាឧត្តមសេនីយផ្កាយបួនក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ 2018 ស្របពេលជាមួយនឹងការទទួលបន្ទុករបស់គាត់ជាអគ្គមេបញ្ជាការរងនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (RFAC)។ <ref>{{Cite news|last=Vichea|first=Pang|date=2018-07-02|title=Hun Manet is now a four-star General|language=en|work=Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/hun-manet-now-four-star-general|access-date=2018-09-07}}</ref> ប្អូនប្រុស​របស់​លោក​គឺ ​លោក ហ៊ុន ម៉ានិត ក៏​បម្រើការ​ក្នុង​ជួរ​កងទ័ព​ដែរ​ក្នុង​ឋានៈ [[ឧត្តមសេនីយ៍ទោ|​ជា​ឧត្តម​សេនីយ៍ត្រិយ៍]]។ == អាជីពនយោបាយ == [[File:Hun Manet and Bongbong Marcos in Manila.jpg|thumb|ជាមួយប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីន បុងបុង ម៉ាកូស នៅទីក្រុងម៉ានីឡា ថ្ងៃទី ១១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៥។]] លោក​ហ៊ុន ម៉ាណែតត្រូវ​បាន​សារព័ត៌មាន​ទាំង​ពីលើក​ឡើង​ហើយពី​លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ផ្ទាល់ថា ​ជា​បេក្ខភាពនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រី។<ref>{{Cite news|last=Hutt|first=David|date=8 June 2019|title=Hun Manet: The Next Prime Minister of Cambodia?|publisher=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2019/06/hun-manet-the-next-prime-minister-of-cambodia/|access-date=30 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ben|first=Sokhean|date=25 October 2018|title=Hun Manet can be prime minister if he is elected, says Hun Sen|work=The Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/hun-manet-can-be-prime-minister-if-he-elected-says-hun-sen/|access-date=30 August 2019|archive-date=7 មេសា 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407013448/https://www.phnompenhpost.com/national/hun-manet-can-be-prime-minister-if-he-elected-says-hun-sen|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ សម្ដេចហ៊ុន ម៉ាណែត ត្រូវបានគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆ័ន្ទឱ្យធ្វើជាបេក្ខភាពនាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់គណបក្ស បន្ទាប់ពីលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ដែលសំខាន់ធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងរង់ចាំ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីបន្តវេន]] ។ <ref>{{Cite news|date=24 December 2021|title=Hun Manet unanimously elected to be the future Prime Minister|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/50994699/hun-manet-unanimously-elected-to-be-the-future-prime-minister/|access-date=24 December 2021}}</ref>ការកើនឡើងរបស់គាត់ត្រូវបានសម្គាល់ដោយការពេញចិត្តរបស់ឪពុកគាត់ លោក​ ហ៊ុន ម៉ាណែត៖ គ្មានការបញ្ជាឱ្យដកទ័ព និងដោះដូរដីដើម្បីចរចាជាមួយថៃទេ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត នៅរសៀលថ្ងៃទី៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ នេះបានបញ្ជាក់ថា គ្មានការបញ្ជាឱ្យកងទ័ពជួរមុខនៅសមរភូមិដកថយ ក្រោយបទឈប់បាញ់ និងគ្មានការចរចាដោយភ្ជាប់លក្ខខណ្ឌដោះដូរដីជាមួយថៃទេ។ ការបញ្ជាក់យ៉ាងដូច្នេះរបស់លោក ហ៊ុន ម៉ាណែតធ្វើឡើង ក្រោយមានការវែកញែកលើបណ្តាញសង្គមហ្វេសប៊ុកជុំវិញភាពអសកម្ម និងកម្សោយនៃការដោះស្រាយបញ្ហាជម្លោះព្រំដែនជាមួយថៃកន្លងមករបស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រួសារត្រកូលហ៊ុន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧត្តមសេនីយ៍កម្ពុជា]] tg8ukxxxd67ogobbehrqlr2e6qwr8fd ហ្សក សឺដែស្ត 0 47118 342752 342144 2026-11-08T06:58:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342752 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:George_Coedès.jpg|រូបភាពតូច| លោក ហ្សក សឺដែស]] លោក '''ហ្សក សឺដែស្ត''' (កើត ថ្ងៃទី ១០ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៨៨៦​ និង ស្លាប់ថ្ងៃទី ២ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៦៩) លោកកជាអ្នកប្រាជ្ញបារាំងស ខាង [[បុរាណវិទ្យា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ។ == ជីវប្រវត្តិ == លោក ហ្សក សឺដែស្ត កើតនៅ [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] ក្នុងគ្រួសារ ជនជាតិហុងគ្រី ដែលកាន់សាសនារ ជ្វីហ្វ ។ <ref>Alatas, Farid, et al. (2004)''Asia in Europe, Europe in Asia'' International Institute for Asian Studies, Institute of Southeast Asian Studies {{ISBN|981-230-206-9}}</ref> ពីមុន គ្រួសារគាតមានទីលំនៅក្នុងតំបន់ ស្ត្រាស់បួរ តាំងពីឆ្នាំ ១៧៤០ ។ បុព្វបុរស​របស់​គាត់​ធ្វើ​ការ​ឱ្យ​រតនាគារ។ ឪពុករបស់គាត់ធ្វើការជាធនាគារិកដែរ។ លោក សឺដែស្ត បានក្លាយជានាយក បណ្ណាល័យជាតិនៃប្រទេសថៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៩១៨ ហើយនៅឆ្នាំ ១៩២៩ បានក្លាយជានាយក សាលាបារាំងចុងបូព៌ា‌ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៤៦ ។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៥ គាត់បានរៀបការជាមួយនាងយ៉ាវ។ បន្ទាប់មកគាត់បានរស់នៅក្នុង [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] រហូតដល់គាត់បានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ ។ សមិទ្ធិផល​ផ្នែក​វិជ្ជា​ដ៏​អស្ចារ្យ​បំផុត​របស់​គាត់​គឺ​ស្នាដៃ​របស់គាត់​លើ​សិលាចារឹក [[សំស្ក្រឹត|​សំស្ក្រឹត]] និង ​អក្សរបូរាណខ្មែរ ​ពី [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] ។ ស្នាដៃ ៨ ភាគរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើង ''សិលាចារឹកកម្ពុជា'' (១៩៣៧-១៩៦៦) មានការបោះពុម្ព និងការបកប្រែជាងមួយពាន់[[សិលាចារឹក]]ពីសម័យមុនអង្គរ និងអង្គរ។ បើតាមលោកហ្សក សឺដេសបានឱ្យដឹងថាប្រាសាទអង្គរវត្តគឺតំណាងឱ្យពិភពលោក។ ប្រាង្គកណ្តាលតំណាងឱ្យភ្នំព្រះសុមេរុដែលស្ថិតនៅកណ្តាលពិភពលោក។ ប្រាង្គទាំង៥ តំណាងឱ្យកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុដែលជាជាយផែនដី និងគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញប្រាសាទគឺ ជាសមុទ្រដែលព័ទ្ធជុំវិញ។<ref>[https://www.vayofm.com/news/detail/116597-756.html ថា ចាន់ធី, ប្រវត្តិប្រាសាទអង្គរវត្តដ៏អស្ចារ្យរបស់កម្ពុជា!, ''វាយោ,'' ថ្ងៃទី ១១ ខែ មេសា ឆ្នាំ ២០២២]</ref> លោក ហ្សក សឺដែស្ត បានរកឃើញឡើងវិញនូវអតីតរាជាណាចក្រ [[អាណាចក្រស្រីវិជ័យ]] ដែលមានឥទ្ធិពលលាតសន្ធឹងពី [[កោះស៊ូម៉ាត្រា]] រហូតដល់ [[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] និង [[កោះជ្វា|ជ្វា]] ។ សៀវភៅ​របស់គាត ពុំ​មែន​ជា​មគ្គុទ្ទេសក៍​ទេសចរណ៍​ទេ តែ​ជា​គំនិត​ផ្ដួច​ផ្ដើម​ឱ្យ​អ្នក​សិក្សា អ្នក​អាន​មាន​ចំណេះ​ដឹង​លើ​កេរដំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​រាជធានី​ខ្មែរ ពី​អតីតកាល។<ref>{{Cite web |url=http://krou.moeys.gov.kh/kh/article/item/1412-1412.html#.Yqf2yFtBwz0 |title=ការិយាល័យ​បច្ចេកវិទ្យា​ព័ត៌មាន​អប់រំ , ដើម្បី​យល់​កាន់​តែ​ច្បាស់​អំពី​អង្គរ, ''ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា អាសយដ្ឋាន'', ២៩ សីហា ២០១៦ |access-date=2022-06-14 |archivedate=2020-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128173204/http://krou.moeys.gov.kh/kh/article/item/1412-1412.html#.Yqf2yFtBwz0 |url-status=dead }}</ref> == ស្នាដៃ == * ''Textes d'auteurs grecs et latins relatifs à l'Extrême-Orient depuis le IV{{sup|e}} siècle av. J.-C. jusqu'au XIV{{sup|e}} siècle'', 1910 * ''Études cambodgiennes'', 1911–1956 * ''Le Royaume de Çrīvijaya'', 1918 * "Some Problems in the Ancient History of the Hinduized States of South-East Asia", ''Journal of Southeast Asian History'', Vol.5, No.2, pp.&nbsp;1–14 * "À propos de l'origine des chiffres arabes", ''Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London'', Vol.6, No.2, pp.&nbsp;323–328 * "La Stèle de Ta-Prohm", ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient (BEFEO)'', Hanoi, VI, 1906, pp.&nbsp;44–81 * [http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1921/JSS_014_1b_Coedes_OriginsOfSukhodayaDynasty.pdf "The Origins of the Sukhodaya Dynasty"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020044526/http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1921/JSS_014_1b_Coedes_OriginsOfSukhodayaDynasty.pdf |date=2016-10-20 }}, ''Journal of the Siam Society'', Vol. 14.1, 1921 * ''Listes générales des inscriptions et des monuments du Champa et du Cambodge,'' Hanoi, Imprimerie d'Extrême-Orient, 1923 * ''The Vajiranana National Library of Siam'', Bangkok, Council of the National Library, 1924 * ''Documents sur l'histoire politique et religieuse du Laos occidental'', 1925 * "Une exposition de sculptures Khmères et Siamoises au Musée Cernuschi", ''Artibus Asiae'', Vol.1, No.3 (1926), pp.&nbsp;190–202 * "À propos de la chute du royaume de Çrīvijaya". ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië'', Deel 83, 2de/3de Afl. (1927), pp.&nbsp;459–472 * [https://web.archive.org/web/20231208133004/http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1921/JSS_021_3b_C%C5%93d%C3%A8s_ExcavationsAtPongTuk.pdf "The excavations at Pong Tuk and their importance for the ancient history of Siam"], ''Journal of the Siam Society'', Vol.21, part 3, Mar. 1928, pp.&nbsp;195–209 * "Études cambodgiennes: XXXI. Nouvelles notes sur tcheou ta-kouan", ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient (BEFEO)'', II, pp.&nbsp;148–151 * [https://www.persee.fr/doc/befeo_0336-1519_1930_num_30_1_3169 "Les inscriptions malaises de Çrīvijaya"]. ''Bulletin de l'Ecole française d'Extrême-Orient'', 30 (1930), pp.&nbsp;29–80. * "Pa-sseu-wei", ''T'oung Pao'', Second Series, Vol. 30, No. 3/5 (1933), pp.&nbsp;224–230 * ''Un grand roi du Cambodge: Jayavarman VII,'' Phnom Penh, Editions de la Bibliothèque Royale, 1935 * "L'origine du cycle des douze animaux au Cambodge", ''T'oung Pao'', Second Series, Vol.31, Livr.3/5 (1935), pp.&nbsp;315–329 * ''Inscriptions du Cambodge'', Hanoi, Imp. d'Extreme-Orient, 1937–1966 * ''Pour mieux comprendre Angkor'', 1943 * ''Les stèles de Sdok Kok Thom, Phnom Sandak et Prah Vihar'', 1943–1946 * ''Histoire ancienne des États hindouisés d'Extrême-Orient'', Hanoi, Imprimerie d'Extrême-Orient, 1944 * "Fouilles en Cochinchine: Le Site de Go Oc Eo, Ancien Port du Royaume de Fou-nan", ''Artibus Asiae'', Vol.10, No.3 (1947), pp.&nbsp;193–199 * ''Les états hindouisés d'Indochine et d'Indonésie'', 1948 * "Un yantra recemment decouvert a Angkor", ''Journal asiatique'', Année 1952, p. [465]–477. * "Une Roue de la Loi avec inscription en Pāli provenant du Site de P'ră Păthŏm", ''Artibus Asiae'', Vol.19, No.3/4 (1956), pp.&nbsp;221–226 * "The Traibhūmikathā Buddhist Cosmology and Treaty on Ethics", ''East and West'', Vol.7, No.4 (January 1957), pp.&nbsp;349–352 * "Note sur une stèle indienne d'époque Pāla découverte a Ayudhyā (Siam)", ''Artibus Asiae'', Vol.22, No.1/2 (1959), pp.&nbsp;9–14 * "Les Môns de Dvāravatī", ''Artibus Asiae. Supplementum'', Vol.23, pp.&nbsp;112–116 * ''Les Peuples de la péninsule indochinoise'', 1962 * ''Découverte numismatique au Siam interessant le royaume de Dvaravati,'' Paris, Librairie C. Klincksieck, 1964. * ''L'avenir des etudes khmeres'', Saigon, Imprimerie nouvelle d'Extrême-Orient, 1965 * ''Angkor: an Introduction'' translated and edited by Emily Floyd Gardiner, photographs by George Bliss, Hong Kong, Oxford University Press, 1966 * ''The making of South East Asia'', translated by H. M. Wright, London, Routledge & Kegan Paul, 1966 * ''Catalogue des manuscrits en pali, laotien et siamois provenant de la Thailande'', Copenhague, Bibliothèque Royale, 1966 * ''The Indianized States of Southeast Asia'', edited by Walter F. Vella, translated by Susan Brown Cowing, Canberra, Australian National University Press, 1968 * —and Charles Archaimbault, ''Les trois mondes = Traibhumi Brah R'van'' Paris, École française d'Extrême-Orient 1973 * ''Sriwijaya: history, religion & language of an early Malay polity. Collected studies by George Cœdès and [[:en:Louis-Charles_Damais|Louis-Charles Damais]]'', Kuala Lumpur, MBRAS, 1992 * ''Finding Zero: A Mathematician's Odyssey to Uncover the Origins of Numbers,'' New York, Palgrave Macmillan, Aczel, Amir D., 2015 == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នករុករកជនជាតិបារាំង]] 6p09piuw2c1w9rs6nofuta0i7ag77p7 ការធ្វើឃាតរបស់លោកស៊ីនហ្សូ អាបេ 0 47348 342576 340920 2026-11-07T23:26:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342576 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ការធ្វើឃាតរបស់លោកស៊ីនហ្សូ អាបេ | image = Shinzo Abe 2022 (cropped).jpg | caption = លោកស៊ីនហ្សូ អាបេនៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ | map = {{infobox mapframe|coord={{Coord|34|41|38.6|N|135|47|02.2|E}}|zoom=15}} | location = នៅជិត[[ស្ថានីយ៍យ៉ាម៉ាតុ-សៃដៃជី]], [[ណារ៉ា (ទីក្រុង)|ណារ៉ា]], [[ណារ៉ា(ខេត្ត)|ខេត្តណារ៉ា]], ជប៉ុន | coordinates = {{coord|34|41|38.6|N|135|47|02.2|E|region:JP-29_type:event|display=inline,title}} | target = [[ស៊ីនហ្សូ អាបេ]] | date = {{start date|2022|7|8|df=yes}} | time = {{circa|11:30&nbsp;[[Japan Standard Time|JST]]}} | timezone = [[UTC+9:00]] | type = [[ការធ្វើឃាត]]ដោយ[[អំពើហឹង្សាដោយកាំភ្លើង|ការបាញ់ប្រហារ]] | fatalities = ស៊ីនហ្សូ អាបេ | perpetrators = <!-- Leave blank for now --> | accused = <!-- Tetsuya Yamagami --> <!-- do not add name until charges laid --> | weapons = [[អាវុធកែច្នៃ|អាវុធផលិតនៅផ្ទះ]]<ref name="reuters" />{{efn|name=Weapon|ខណៈ​ដែល​ប្រភព​ជា​ច្រើន​រាយការណ៍​ថាអាវុធ​នោះ​ជា​កាំភ្លើងបាញ់<ref name="BloombergShotgun">{{Cite web |title=Shooting of Japan's Ex-Leader Shocks Nation Where Guns Are Rare |archive-url=https://archive.today/20220708062536/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-07-08/shooting-of-japan-s-ex-leader-shocks-country-where-guns-are-rare |date=8 July 2022 |archive-date=8 July 2022 |website=[[Bloomberg News]] |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-07-08/shooting-of-japan-s-ex-leader-shocks-country-where-guns-are-rare |access-date=8 July 2022 |url-status=live }}</ref> នគរបាល​ខេត្ត​ណារ៉ាបាន​រាយការណ៍​ថាអាវុធ​នោះ​គឺ​កាំភ្លើងខ្លី<ref>{{Cite news |date=2022-07-08 |title=Japanese police say former prime minister shot with pistol, weapon may have been made by shooter |language=en-US |url=https://soranews24.com/2022/07/08/japanese-police-say-former-prime-minister-shot-with-pistol-weapon-may-have-been-made-by-shooter/ |access-date=2022-07-08 |website=Sora News 24 |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708112037/https://soranews24.com/2022/07/08/japanese-police-say-former-prime-minister-shot-with-pistol-weapon-may-have-been-made-by-shooter/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Teh |first=Cheryl |title=The man arrested over the shooting of former Japanese PM Shinzo Abe told police he was 'dissatisfied' with Abe: report |language=en-US |url=https://www.businessinsider.com/shinzo-abe-shooting-suspect-was-dissatisfied-ex-pm-report-2022-7 |access-date=2022-07-08 |website=Business Insider |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708112037/https://www.businessinsider.com/shinzo-abe-shooting-suspect-was-dissatisfied-ex-pm-report-2022-7 |url-status=live }}</ref>}} }} នៅថ្ងៃទី ៨ ខែកក្កដា [[ឆ្នាំ ២០២២]] លោក[[ស៊ីនហ្សូ អាបេ]] អតីត[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន]] និងបម្រើសមាជិក[[សភាតំណាងរាស្រ្តជប៉ុន|សភាតំណាងរាស្រ្ត]] ត្រូវបានគេ[[ការធ្វើឃាត|ធ្វើឃាត]]ពេលថ្លែងក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយនៅខាងក្រៅស្ថានីយ៍យ៉ាម៉ាតុ-សៃដៃជី នៅក្នុងទីក្រុង[[ណារ៉ា (ទីក្រុង)|ណារ៉ា]] [[ណារ៉ា(ខេត្ត)|ខេត្តណារ៉ា]] ប្រទេស[[ជប៉ុន]]<ref name="NHKWorld">{{cite news |date=8 July 2022 |title=Man taken into custody after former Japanese PM Abe Shinzo collapses |work=[[NHK World]] |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_19/ |url-status=dead |access-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708032135/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_19/ |archive-date=8 July 2022}}</ref><ref>{{Cite web |title=Former Japanese PM Abe Shinzo showing no vital signs after apparently being shot |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_22/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708034700/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_22/ |archive-date=8 July 2022 |access-date=8 July 2022 |website=[[NHK World]] |language=en |archivedate=8 កក្កដា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220708034700/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20220708_22/}}</ref><ref>{{Cite news |date=8 July 2022 |title=Former Japanese PM Shinzo Abe shot dead |website=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/asia/live-news/shinzo-abe-japan-pm-collapses-nara-07-08-22-intl-hnk/index.html |url-status=live |access-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708041003/https://edition.cnn.com/asia/live-news/shinzo-abe-japan-pm-collapses-nara-07-08-22-intl-hnk/index.html |archive-date=8 July 2022}}</ref> នៅ​ម៉ោង​ប្រហែល ១១:៣០ [[ម៉ោងស្តង់ដារជប៉ុន]] (JST) (UTC+09:00) នៅពេលថ្លែងសុន្ទរកថាយុទ្ធនាការដើម្បីបេក្ខជនគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី លោកអាបេត្រូវបានគេបាញ់ពីខាងក្រោយនៅចម្ងាយជិតដោយ[[អាវុធកែច្នៃ|អាវុធផលិតនៅផ្ទះ]]<ref name="reuters">{{Cite news|last=Kim|first=Chang-Ran|date=July 8, 2022|title=Shinzo Abe shot while making election speech in Japan|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-ex-prime-minister-abe-may-have-been-shot-taken-hospital-nhk-2022-07-08/|url-status=live|access-date=8 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708041916/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-ex-prime-minister-abe-may-have-been-shot-taken-hospital-nhk-2022-07-08/|archive-date=8 July 2022}}</ref> ជនសង្ស័យម្នាក់ តេត្ស៊ឹយ៉ា យ៉ាម៉ាហ្គាមី ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅកន្លែងកើតហេតុ លោកអាបេត្រូវបានដឹកតាម[[សេវាវេជ្ជសាស្រ្តខ្យល់|ឧទ្ធម្ភាគចក្រពេទ្យ]]ទៅកាន់[[សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រណារ៉ា|មន្ទីរពេទ្យសាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រណារ៉ា]]​ កន្លែងដែលលោកត្រូវបានគេប្រកាសថាបានស្លាប់នៅម៉ោង ១៧:០៣ ម៉ោងស្តង់ដារជប៉ុន (JST) ៥​ ម៉ោងកន្លះបន្ទាប់ពីការបាញ់ប្រហារ<ref name="Kyodo 2022-07-08" /> មេដឹកនាំមកពីប្រទេសជាច្រើនបានសរសើរសមិទ្ធិផលរបស់គាត់ ខណៈពេលដែលបង្ហាញពីភាពតក់ស្លុត និងសោកសៅចំពោះមរណភាពរបស់លោកអាបេ<ref name="Reactions2">{{cite web|date=8 July 2022|title=Reactions to Shinzo Abe shooting|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/reaction-shooting-japans-former-pm-abe-2022-07-08/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708105237/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/reaction-shooting-japans-former-pm-abe-2022-07-08/|archive-date=8 July 2022|access-date=8 July 2022|work=[[Reuters]]}}</ref>​ ការ​ធ្វើ​ឃាត​របស់​លោក​គឺ​ជា​លើក​ដំបូង​របស់[[សៃតូ ម៉ាកូតុ]] និង​[[តាកាហាស៊ិ កូរ៉េគិយ៉ុ]] អតីត​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រីជប៉ុន ក្នុង​អំឡុង​ពេល​[[ឧប្បត្តិហេតុថ្ងៃទី ២៦ ខែកុម្ភៈ]] ឆ្នាំ ១៩៣៦ ក៏ដូចជាអតីតមេដឹកនាំ[[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ]]ជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីលោក[[អាល់ដូ ម៉ូរ៉ូ]]របស់ប្រទេសអ៊ីតាលីក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៨ == កំណត់ចំណាំ == <references group="lower-alpha" /> == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧក្រិដ្ឋកម្មនៅប្រទេសជប៉ុន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការធ្វើឃាតនៅប្រទេសជប៉ុន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្លាប់ដោយអាវុធនៅជប៉ុន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការស្លាប់ដោយមនុស្សនៅជប៉ុន]] fumht9eiponcqomi3p3em3xxw14nemb អឹមផក 0 47466 342767 339114 2026-11-08T07:14:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342767 wikitext text/x-wiki {{Rough translation}} {{Infobox medical condition | image = Monkeypox.jpg | caption = កន្ទួលជំងឺអុតស្វាលើក្មេងស្រីអាយុ 4 ឆ្នាំ (1971) | pronounce = | specialty = [[ជំងឺឆ្លង (ឯកទេសវេជ្ជសាស្រ្ត)|ជំងឺឆ្លង]]<ref name=WHOfact2023/> | symptoms = ក្តៅខ្លួន, ឈឺក្បាល, ឈឺសាច់ដុំ, ញ័រ, កន្ទួលពងបែក, កូនកណ្តុរហើម<ref name=CDC_Sym/> | complications = ការឆ្លងទីពីរ, រលាកសួត, រោគចូលឈាម, រលាកខួរក្បាល, ការឆ្លងមេរោគភ្នែកធ្ងន់ធ្ងរ<ref name=WHOfact2023/> | onset = 5 ទៅ 21 ថ្ងៃបន្ទាប់ពីការប៉ះពាល់<ref name=CDC_Sym/> | duration = 2 ទៅ 4 សប្តាហ៍<ref name=CDC_Sym/> | types = ក្លាត I, ក្លាត II<ref name=WHOfact2023/> | causes = [[វីរុសអុតស្វា]]<ref name=ICTV/> | risks = | diagnosis = ធ្វើសំណាកដើម្បីរក ADN មេរោគ<ref name=WHOfact2023/> | differential = [[ជំងឺអុតស្វាយ]], [[ជំងឺអុត]]<ref name=Mc2014/> | prevention = [[វ៉ាក់សាំងជំងឺអុត|វ៉ាក់សាំងជំងឹអុត និងអុតស្វាយ]], ការលាងសម្អាតដៃ, គ្របដណ្តប់កន្ទួល, [[ឧបករណ៍ការពារផ្ទាល់ខ្លួន]], [[គម្លាតសហគមន៍|រក្សាគម្លាតពីអ្នកជំងឺ]]<ref name=WHOfact2023/> | treatment = គាំទ្រដោយសុទិដ្ឋនិយម<ref name=WHOfact2023/> | medication = [[តេកូវីរីម៉ាត]], [[ថ្នាំប្រឆាំងវីរុស]]<ref name=WHOfact2023/> | prognosis = ភាគច្រើនជាសះស្បើយវិញ<ref name=Gov.UK2022/> | name = អឹមផក<br/>Mpox }} '''ជំងឺអឹមផក'''<ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=ក្រសួងសុខាភិបាលចេញប្រកាសព័ត៌មាន ស្ដីពីការរកឃើញជំងឺអឹមផក(Mpox) (ឈ្មោះដើម ជំងឺអុតស្វា) ករណីទី៦|url=https://www.khmerload.com/article/202240 |access-date=3 September 2024 |website=Khmerload }}</ref> (Mpox, មានឈ្មោះដើមថា '''ជំងឺអុតស្វា''', ​[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ monkeypox) គឺជា[[ជំងឺមេរោគ|ជំងឺឆ្លងធ្ងន់ធ្ងរបង្កឡើងដោយវីរុស]] ដែលអាចកើតមានឡើងទៅលើមនុស្ស និងពពួកសត្វមួយចំនួន។<ref name=WHOfact2023>{{cite web |title=WHO Factsheet – Mpox (Monkeypox) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) |date=18 April 2023 |access-date=16 August 2024 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |url-status=live }}</ref> រោគសញ្ញានៃជំងឺនេះរួមមាន [[គ្រុន|គ្រុនក្តៅ]] [[ជំងឺ Lymphadenopathy|ហើមកូនកណ្តុរ]] និងស្នាមកន្ទួលៗដែលបង្កជា[[ពងបែក]] ហើយបន្ទាប់មកប្រែជាសំបកកន្ទួលក្រៀមលើស្បែក។<ref name=WHOfact2023/> ជំងឺនេះជាធម្មតាមានលក្ខណៈស្រាល ហើយអ្នកដែលឆ្លងជំងឺនេះភាគច្រើនអាចជាសះស្បើយវិញក្នុងរយៈពេលពីពីរទៅបីសប្តាហ៍ដោយមិនចាំបាច់ការព្យាបាល។<ref name="Gov.UK2022">{{cite web |date=24 May 2022 |title=Monkeypox |url=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518173849/https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |archive-date=18 May 2022 |access-date=16 August 2024 |website=GOV.UK}}</ref> [[រយៈពេលបង្ករោគ|រយៈវេលានៃរោគសញ្ញា]]នឹងចាប់ផ្តើមពីប្រាំទៅម្ភៃមួយថ្ងៃក្រោយការប៉ះពាល់ ហើយរោគសញ្ញាជាធម្មតាមានរយៈពេលពីរទៅបីសប្តាហ៍។<ref name="CDC_Sym">{{cite web |date=2 February 2023 |title=Mpox Symptoms |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |access-date=16 August 2024 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រង និងបង្ការជំងឺ]]អាមេរិក (CDC) |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521160405/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |url-status=live }}</ref> តែទោះយ៉ាងណា ករណីឆ្លងអាចវិវត្តទៅសភាពធ្ងន់ធ្ងរបាន ជាពិសេសចំពោះកុមារ ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ ឬអ្នកដែលមានប្រព័ន្ធការពាររាងកាយខ្សោយ។<ref name="WHO_Q&A">{{Cite web |date=12 May 2023 |title=Mpox (monkeypox) |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/monkeypox |access-date=16 August 2024 |website=អង្គការសុខភាពពិភពលោក |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523095500/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/monkeypox |url-status=live }}</ref> ជំងឺ​នេះត្រូវបាន​បង្កឡើង​ដោយ [[វីរុសអុតស្វា]] ​ដែលជា​មេរោគ[[ហ្សូណូស]] នៅក្នុងពូជ ''[[មេរោគអ័រថូផក]]''។<ref name=ICTV>{{Cite web |title=Orthopoxvirus monkeypox |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202304771&taxon_name=Orthopoxvirus%20monkeypox |access-date=2024-08-22 |website=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> [[វីរុសវ៉ារីអូឡា]] ដែលជាភ្នាក់ងារបង្ក[[ជំងឺអុត]] ក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រភេទជំងឺនេះដែរ។<ref name=WHOfact2023/> ការចម្លងពីមនុស្សទៅមនុស្សអាចកើតមានឡើងតាមរយៈការប៉ះពាល់ផ្ទាល់នឹងស្បែកដែលឆ្លង ឬវត្ថុវាវក្នុងរាងកាយណាមួយ ដោយរួមមានកត្តាទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទផងដែរ។<ref name=WHOfact2023/> រយៈពេលឆ្លងនៃជំងឺនេះនឹងអូសបន្លាយចាប់ពីកើតមានរោគសញ្ញារហូតដល់ពេលដែលស្នាមដំបៅនិងសង្វារទាំងអស់បានបាត់ទើបមានន័យថាជាសះស្បើយ។<ref name="WHO_Q&A" /> វីរុសនេះក៏អាចឆ្លងពីសត្វដែលផ្ទុកមេរោគតាមរយៈការប៉ះពាល់សាច់សត្វឆ្លង ឬតាមរយៈការខាំឬខ្វាចពីសត្វដែលឆ្លង។<ref name="WHO_Q&A" /> ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យអាចត្រូវបញ្ជាក់បានដោយការធ្វើតេស្តស្វ័យប្រវត្តិ PCR នៅលើស្នាមដំបៅដើម្បីរក អាដេអិន របស់វីរុស។<ref name=WHOfact2023/> អ្នកដែលងាយរងនឹងហានិភ័យខ្ពស់ត្រូវបានអ្នកជំនាញណែនាំឱ្យចាក់វ៉ាក់សាំងជាមុន។​<ref name=WHOfact2023/> មកទល់បច្ចុប្បន្ននេះ គ្មានវ៉ាក់សាំងណាដែលបានផលិតឡើងជាពិសេសសម្រាប់ប្រឆាំងនឹងអឹមផកនោះទេ ប៉ុន្តែវ៉ាក់សាំងបង្កាជំងឺអុតទូទៅត្រូវបានគេរកឃើញថាមានប្រសិទ្ធភាពធម្មតា។<ref>{{cite journal | vauthors = Christodoulidou MM, Mabbott NA | title = Efficacy of smallpox vaccines against Mpox infections in humans | journal = Immunotherapy Advances | volume = 3 | issue = 1 | pages = ltad020 | date = 1 January 2023 | pmid = 37886620 | pmc = 10598838 | doi = 10.1093/immadv/ltad020 }}</ref> ជំងឺអឹមផកគឺមិនមានវិធីព្យាបាលជាក់លាក់ណាឡើយ ដូច្នេះគេមានតែវិធីគ្រប់គ្រងរោគសញ្ញា និងបង្កាកុំឱ្យវារើធ្ងន់ធ្ងរបន្ត។<ref name=WHOfact2023/><ref name="NIH_Mpox">{{Cite web |date=6 December 2022 |title=Mpox (formerly Monkeypox) |url=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |access-date=21 August 2024 |website=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |url-status=live }}</ref> ថ្នាំប្រឆាំងវីរុសមួយចំនួនដូច [[តេកូវីរីម៉ាត]] អាចយកមកប្រើប្រាស់បានដើម្បីព្យាបាលជំងឺអឹមផក<ref name=WHOfact2023/> តែប្រសិទ្ធភាពរបស់ថ្នាំទាំងនោះមិនទាន់ត្រូវបានបញ្ជាក់បង្ហាញត្រឹមត្រូវនោះទេ។<ref name="CSC_TPOXX">{{Cite web |date=28 November 2022 |title=Patient's Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |access-date=21 August 2024 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=24 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |url-status=live }}</ref> អឹមផកគឺជាជំងឺកំពុងរាតត្បាតនៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]​ និង[[អាហ្វ្រិកខាងលិច|ខាងលិច]] ដែលត្រូវជាជម្រកប្រភេទថនិកសត្វមួយចំនួនដែលគេសង្ស័យថាជាស្ពានចម្លងធម្មជាតិនៃវីរុសនេះ។<ref name="WHOfact2023" /> ករណីឆ្លងលើមនុស្សដំបូងត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងឆ្នាំ 1970 ក្នុងក្រុង[[បាសានគូស៊ូ]], [[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]]។<ref name="Bunge2022">{{Cite journal|last=Bunge|first=Eveline M.|last2=Hoet|first2=Bernard|last3=Chen|first3=Liddy|last4=Lienert|first4=Florian|last5=Weidenthaler|first5=Heinz|last6=Baer|first6=Lorraine R.|last7=Steffen|first7=Robert|date=11 February 2022|title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review|journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|volume=16|issue=2|pages=e0010141|doi=10.1371/journal.pntd.0010141|pmc=8870502|pmid=35148313}}</ref> ចាប់តាំងពីពេលនោះមក​ ភាពធ្ងន់ធ្ងរ និងញឹកញាប់នៃការរាតត្បាតជំងឺអឹមផកបានកើនឡើងជាលំដាប់ ដែលប្រហែលបណ្ដាលមកពីការចុះខ្សោយនៃប្រព័ន្ធស៊ាំរបស់មនុស្សនៅក្នុងតំបន់បន្ទាប់ពីការចាក់វ៉ាក់សាំងបង្ការជំងឺអុតជាប្រចាំលែងសូវបានអនុវត្តខ្ជាប់ខ្ខូន។<ref name="Bunge2022" /> ការផ្ទុះឡើងជាសកលនៃជំងឺប្រភេទក្លាត II នៅក្នុងឆ្នាំ 2022–2023 គឺជាករណីឆ្លងតាមសហគមន៍ដែលរីករាលដាលនៅក្រៅទ្វីបអាហ្រ្វិកជាលើកដំបូង។ នៅអំឡុងខែកក្កដា ឆ្នាំ 2022 [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) បានប្រកាសការផ្ទុះជំងឺនេះថាជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈកម្រិតអន្តរជាតិ (PHEIC)។ មកដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ 2023 អង្គការមួយនេះបានទម្លាក់សេចក្ដីប្រកាសអាសន្ននោះចោល ដោយហេតុថាការរីករាលដាលបានកំពុងស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រង ដែលជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំង និងការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានសុខភាពសាធារណៈមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។<ref name="WHO2023-05">{{Cite web |title=Mpox (monkeypox) Outbreak |url=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |access-date=22 August 2024 |website=www.who.int |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731232426/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |url-status=live }}</ref> ការផ្ទុះឡើងនៃវ៉ារ្យ៉ង់ (ប្រភេទ) ថ្មីនៃ clade I mpox (ដែលគេស្គាល់ថា ក្លាត Ib) ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2023។ គិតត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ 2024 វាបានរីករាលដាលដល់ប្រទេសមួយចំនួនផ្សេងៗទៀតនៃទ្វីបអាហ្រ្វិក ដោយបង្កើតជាក្ដីព្រួយបារម្ភថាប្រភេទមួយនេះអាចមានសមត្ថភាពចម្លងសាហាវជាងប្រភេទមុនៗ។<ref>{{Cite web |date=30 July 2024 |title=How scientists are racing to understand the new Mpox strain in the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-scientists-are-racing-understand-new-mpox-strain-democratic-republic-congo |access-date=22 August 2024 |website=VaccinesWork {{!}} Gavi, the Vaccine Alliance }}</ref><ref name=":1" /> នៅថ្ងៃទី 14 ខែសីហា ឆ្នាំ 2024 អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានប្រកាសករណីផ្ទុះថ្មីៗនោះថា PHEIC។<ref>{{Cite web |date=14 August 2024 |title=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa |url=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk?ocid=winp2fptaskbarent&cvid=5dcf205619284b6799a0b07848490901&ei=8 |access-date=22 August 2024 |website=www.msn.com}}</ref> == រោគសញ្ញា == [[File:Stages of monkeypox lesion development.jpg|thumb|ការវិវត្តនៃស្នាមដំបៅអឹមផកតាមដំណាក់កាលនីមួយៗ]] [[File:22-1374-F1.jpg|thumb|upright=1.3|ការវិវត្តនៃស្នាមដំបៅរលួយអឹមផកបន្ទាប់ពីការប៉ះម្ជុលលើពងខ្ទុះ។<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M | title = Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 28 | issue = 12 | pages = 2516–2519 | date = December 2022 | pmid = 36252152 | pmc = 9707600 | doi = 10.3201/eid2812.221374 | s2cid = 252969061 }}</ref>]] រោគសញ្ញាដំបូងៗក្រោយឆ្លងជំងឺអឹមផករួមមាន គ្រុនក្តៅ ឈឺសាច់ដុំ និងឈឺបំពង់ក បន្ទាប់មកមានកើតកន្ទួលរមាស់ឬឈឺចាប់ ឈឺក្បាល ហើមកូនកណ្តុរ និងឆាប់អស់កម្លាំង។ តែគ្មានករណីណាដែលអ្នកជំងឺបានជួបគ្រប់រោគសញ្ញាទាំងអស់នោះទេ។<ref name="WHOfact2023" /><ref name="CDC_Sym" /> អ្នកជំងឺអឹមផកភាគច្រើននឹងមានកើតរោគសញ្ញាពី 4 ទៅ 11 ថ្ងៃក្រោយការឆ្លងវា តែយ៉ាងណា [[រយៈពេលភ្ញាស់]]ខ្លីបំផុតអាចមានពេលតែមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ ការរាតត្បាតនៅរវាងឆ្នាំ 2022–2023 បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា រយៈពេលភ្ញាស់អាចកើតមានរហូតដល់ទៅ 4 សប្តាហ៍ ដោយ 5% នៃករណីទាំងអស់មានរយៈពេលភ្ញាស់យូរជាងការស្មាន់ 21 ថ្ងៃ។<ref name="WHOfact2023" /><ref name="McFarland2023">{{cite journal | vauthors = McFarland SE, Marcus U, Hemmers L, Miura F, Iñigo Martínez J, Martínez FM, Montalbán EG, Chazelle E, Mailles A, Silue Y, Hammami N, Lecompte A, Ledent N, Vanden Berghe W, Liesenborghs L, Van den Bossche D, Cleary PR, Wallinga J, Robinson EP, Johansen TB, Bormane A, Melillo T, Seidl C, Coyer L, Boberg R, Jurke A, Werber D, Bartel A | title = Estimated incubation period distributions of mpox using cases from two international European festivals and outbreaks in a club in Berlin, May to June 2022 | journal = Euro Surveillance | volume = 28 | issue = 27 | date = July 2023 | pmid = 37410383 | pmc = 10370040 | doi = 10.2807/1560-7917.ES.2023.28.27.2200806 }}</ref> កន្ទួលអឹមផកមានស្នាមដំបៅតូចៗ ដែលអាចលេចឡើងនៅលើបាតដៃ បាតជើង មុខ​ មាត់ ​បំពង់ក ប្រដាប់ភេទ និងទ្វារធំជាដើម។<ref name="WHOfact2023" /> កន្ទួលទាំងនោះដំបូងមានជាស្នាមរាបតូចៗ មុននឹងវិវត្តបន្តទៅជាដុំកន្ទួលតូចៗ ដែលក្រោយបន្តិចមកនឹងផ្ទុកដោយសារធាតុរាវ​ មុនពេលផ្ទុះបង្កើតជាស្នាមសង្វារ ការវិវត្តន៍នៃស្នាមកន្ទួលនេះជាធម្មតាប្រើរយៈពេលប្រហែលដប់ថ្ងៃ។<ref name="CDC_Sym" /> ក្នុងករណីកម្រ ដុំដំបៅនឹងប្រែជារលួយ ដែលនឹងតម្រូវឱ្យមានការវះកាត់នៅលើចំណុចនោះ។<ref>{{Cite journal |last1=Prasad |first1=Sonya |last2=Galvan Casas |first2=Cristina |last3=Strahan |first3=Alexis G. |last4=Fuller |first4=L. Claire |last5=Peebles |first5=Klint |last6=Carugno |first6=Andrea |last7=Leslie |first7=Kieron S. |last8=Harp |first8=Joanna L. |last9=Pumnea |first9=Teodora |last10=McMahon |first10=Devon E. |last11=Rosenbach |first11=Misha |last12=Lubov |first12=Janet E. |last13=Chen |first13=Geoffrey |last14=Fox |first14=Lindy P. |last15=McMillen |first15=Allen |date=March 2023 |title=A dermatologic assessment of 101 mpox (monkeypox) cases from 13 countries during the 2022 outbreak: Skin lesion morphology, clinical course, and scarring |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=88 |issue=5 |pages=1066–1073 |doi=10.1016/j.jaad.2022.12.035 |issn=0190-9622 |pmc=9833815 |pmid=36641010}}</ref><ref name=":4" /> អ្នកជំងឺមួយចំនូនអាចមានចំណុចដំបៅតែមួយប៉ុណ្ណោះនៅលើដងខ្លួន ឯខ្លះទៀតអាចមានរហូតដល់ទៅរាប់រយ។<ref name="WHOfact2023" /> បុគ្គលម្នាក់អាចឆ្លងវីរុសអុតស្វាហើយមិនកើតរោគសញ្ញាសម្បីតែមូយ។​<ref name="WHOfact2023" /> រោគសញ្ញាជាធម្មតាមានរយៈពេល 2 ទៅ 4 សប្តាហ៍។<ref name="CDC_Sym" /><ref name="WHOfact2023" /> ===ដង្ហកធ្វើទុក្ខ=== ដង្ហកធ្វើទុក្ខដោយជំងឺអឹមផករួមមាន៖ ការឆ្លងទីពីរ រលាកសួត រោគចូលឈាម រលាកខួរក្បាល និងអាចប៉ះពាល់ដល់កញ្ចក់ភ្នែកដែលធ្វើឱ្យសមត្ថភាពនៃការមើលឃើញធ្លាក់ចុះ។<ref name=WHOfact2023/> ប្រសិនបើបុគ្គលណាដែលមានប្រព័ន្ធស៊ាំខ្សោយ មិនថាដោយសារកត្តាសុខភាព ថ្នាំវេជ្ជសាស្ត្រ ឬជំងឺហ៊ីវទេ ពួកគេគឺមានភាគរយហានិភ័យខ្ពស់ក្នុងការកើតករណីធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name="WHOfact2023" /> ប្រសិនស្ត្រីមានផ្ទៃពោះឆ្លងជំងឺអឹមផក នោះវាអាចបង្កឱ្យមានផលវិបាកក្នុងការសម្រាលកូន ហើយក្នុងករណីធ្ងន់ធ្ងរវាអាចនាំឱ្យទារកស្លាប់ក្នុងផ្ទៃ ឬមុននឹងកើត។<ref name="WHO_Q&A" /> ===លទ្ធផល=== ក្នុងករណីមិនមានដង្ហកធ្វើទុក្ខនោះទេ ផលវិបាកក្រោយពេលជាសះស្បើយគីកម្រ តែស្នាមសន្លាក់ដែលបង្កដោយអុតស្វាអាចជាសភាពស្លេក មុនពេលប្រែជាស្នាមរាងក្រម៉ៅ។<ref name="Goldman20202">{{cite book | vauthors = Petersen BW, Damon IK |title=Goldman-Cecil Medicine |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-53266-2 | veditors = Goldman L, Schafer AI |edition=26th |volume=2 |location=Philadelphia |pages=2180–2183 |chapter=348. Smallpox, monkeypox and other poxvirus infections |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180 |access-date=28 May 2022 |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201623/https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180 |url-status=live }}</ref> ===ករណីមរណៈ=== តាំងពីដើមមក​ អត្រាករណីស្លាប់ (CFR) ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាស្ថិតនៅចន្លោះពី 1% ទៅ 10% នៃអ្នកឆ្លងសរុប ដោយប្រភេទក្លាត I ត្រូវបានចាត់ទុកថាធ្ងន់ធ្ងរជាងប្រភេទក្លាត II ។<ref name="Death_Rates">{{cite journal |vauthors=Vogel L |date=August 2022 |title=Making sense of monkeypox death rates |url=https://www.cmaj.ca/content/194/31/E1097 |url-status=live |journal=CMAJ |volume=194 |issue=31 |pages=E1097 |doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=9377567 |pmid=35970550 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531173637/https://www.cmaj.ca/content/194/31/E1097 |archive-date=31 May 2023 |access-date=3 September 2024}}</ref><ref name="Gessain 2022">{{cite journal |vauthors=Gessain A, Nakoune E, Yazdanpanah Y |date=November 2022 |title=Monkeypox |journal=The New England Journal of Medicine |volume=387 |issue=19 |pages=1783–1793 |doi=10.1056/NEJMra2208860 |pmid=36286263 |doi-access=free}}</ref> អត្រាករណីស្លាប់កាលពី[[ការរីករាលដាលនៃជំងឺអឹមផកឆ្នាំ 2022–2023|ផ្ទុះជំងឺនេះនៅរវាងឆ្នាំ 2022–2023]] ដែលបង្កឡើងដោយប្រភេទក្លាត II​ គឺមានកម្រិតទាបខ្លាំង ដោយមានអត្រាប្រមាណតែ 0.16% ប៉ិណ្ណោះនៃចំនួនអ្នកឆ្លងសរុប ហើយករណីស្លាប់ភាគច្រើនគឺកើតលើបុគ្គលដែលប្រព័ន្ធស៊ាំរបស់ពួកគេស្ទើរលែងដំណើរការ​ ឬអត់ដំណើរការតែម្តង។<ref>{{Cite web |title=Mpox (monkeypox) – Prognosis |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531173630/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |archive-date=31 May 2023 |access-date=3 September 2024 |website=BMJ Best Practice}}</ref>​ ផ្ទុយមកវិញ បើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ 2024 ការផ្ទុះឡើងនៃប្រភេទក្លាត I នៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោបានតម្លើងអត្រាករណីស្លាប់មក 4.9%។<ref name=":22">{{cite journal |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |date=May 2024 |title=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=73 |issue=19 |pages=435–440 |doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=11115432 |pmid=38753567}}</ref> ==ហេតុបង្ក== អឹមផកនៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស និងសត្វគឺបង្កឡើងដោយការឆ្លងនឹង ''អរថូផកវីរុសអុតស្វា'' (''Orthopoxvirus monkeypox'') ដែលជាវីរុសអាដេអិនទ្វេខ្សែនៅក្នុងពួក[[អរថូផកវីរុស]]នៃគ្រួសារ[[ផកវីរីដេ]] ដែលនាំឱ្យជំងឺនេះមានទំនាក់ទំនងកៀកជិតគ្នានឹង ជំងឺអុត​ [[ជំងឺអុតគោ|អុតគោ]] និងពួក[[វីរុសវ៉ាក់ស៊ីន]]ជាដើម។<ref name="WHOfact2023" /> ជំងឺនេះបន្តបែងចែកទៅជាអនុប្រភេទធំៗចំនួនពីរគឺ៖ ក្លាត I និងក្លាត II។ នៅអំឡុងខែមេសា​ ឆ្នាំ 2024 បន្ទាប់ពីគេបានរកឃើញនូវវ៉ារ៉្យង់ (ប្រភេទ) ថ្មី គេក៏បានសម្រេចបែងចែកក្លាត I បន្តទៅអនុប្រភេទពីរទៀតគឺ Ia និង Ib។ ចំពោះក្លាត II វិញក៏គេបែងចែកស្រដៀងគ្នាដែរដោយមាន IIa និង IIb។<ref name="WHOfact2023" /><ref name="UKHSA" >{{Cite web |date=19 August 2024 |title=Mpox: background information |url=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |access-date=5 September 2024 |website=UK Health Security Agency }}</ref><ref>{{Cite web |date=17 April 2024 |title=New mpox clade 1 lineage identified in DR Congo outbreak {{!}} CIDRAP |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/new-mpox-clade-1-lineage-identified-dr-congo-outbreak |access-date=5 September 2024 |website=CIDRAP - Center for Infectious Disease Research & Policy Research and Innovation Office, University of Minnesota }}</ref> ក្លាត I ត្រូវ​បាន​គេ​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ថាអាច​បង្ក​ឱ្យ​កើតជា​ជំងឺ​ធ្ងន់ធ្ងរ​ និង​មានអត្រា​ស្លាប់​ខ្ពស់​ជាងក្លាត II។<ref>{{Cite web |date=6 December 2022 |title=Mpox (formerly Monkeypox) {{!}} NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |url=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |access-date=5 September 2024 |website=www.niaid.nih.gov |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |url-status=live }}</ref> [[File:Monkeypox viruses scale.png|thumb|ទម្រង់ និងទំហំវីរុសអុតស្វា]] វីរុស​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជាវីរុស​កំពុងរីករាលដាលនៅក្នុង​តំបន់​ព្រៃ​ត្រូពិច​នៃ​តំបន់អាហ្វ្រិក​កណ្តាល និង​ខាងលិច។<ref name="NIH_mpox">{{Citation | vauthors = Moore MJ, Rathish B, Zahra F |title=Mpox (Monkeypox) |date=30 November 2022 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |work=StatPearls |access-date=5 September 2024 |publisher=StatPearls Publishing |pmid=34662033 |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីសត្វស្វា វីរុសនេះត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណថាមាននៅក្នុង[[សត្វកណ្ដុរយក្សកំប៊ី]] (Cricetomys gambianus), [[កណ្តុរស្រយង់]] (Graphiurus spp.) និងពពួកសត្វកំប្រុកអាហ្វ្រិក (Heliosciurus និង Funisciurus)។ ការចាប់ប្រមាញ់សត្វទាំងអស់នេះធ្វើជាអាហារអាចជាប្រភពចម្បងមួយនៃការចម្លងពីសត្វទៅមនុស្ស។<ref name="WHOfact2023" /> ==ការចម្លង== ថនិកសត្ចតូចៗនៅតំបន់ត្រូពិចនៃទ្វីបអាហ្វ្រិកអាចជាស្ពានចម្លងធម្មជាតិនៃអរថូផកវីរុសអុតស្វា។<ref name="NIH_mpox" />​ វីរុសនេះអាចឆ្លងពីសត្វទៅមនុស្សតាមរយៈការខាំឬខ្វាច ឬក្នុងអំឡុងពេលបរបាញ់ ពន្លះស្បែក ឬចម្អិនសត្វដែលផ្ទុកវីរុស។ វីរុសអឹមផកអាចចូលទៅក្នុងរាងកាយមនុស្សបានតាមរយៈស្បែកដែលខូច ឬផ្ទៃស្បែកស្តើងៗដូចមាត់ជាដើម ផ្លូវដង្ហើម ឬប្រដាប់ភេទ។<ref name="WHOfact2023" /> អឹមផកអាចឆ្លងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតតាមរយៈការប៉ះពាល់ជាមួយដំបៅឬសារធាតុរាវនៅលើស្បែក នៅក្នុងមាត់ឬនៅលើប្រដាប់បន្តពូជ នេះរួមបញ្ចូលទាំងសកម្មភាពប៉ះរាងកាយ ទំនាក់ទំនងផ្លូវកាយជិតស្និទ និងអំឡុងពេលរួមភេទ។ វាក៏អាចឆ្លងបានពីការនៅក្បែរអ្នកជម្ងឺក្នុងរយៈពេលយូរតាមរយៈដំណក់ផ្លូវដង្ហើមផងដែរ។<ref name="WHOfact2023" /><ref name="CDC_Transmission">{{Cite web |date=2 February 2023 |title=Mpox – How It Spreads |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |access-date=5 September 2024 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |url-status=live }}</ref> កាលពីការផ្ទុះរីករាលដាលនៃប្រភេទក្លាត II នៅអំឡុងឆ្នាំ 2022–2023​ ការចម្លងរវាងមនុស្សនឹងមនុស្សស្ទើរទាំងស្រុងកើតតាមរយៈទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទ។<ref>{{Cite web |date=28 April 2023 |title=Safer Sex, Social Gatherings, and Mpox |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/prevention/sexual-health.html |access-date=5 September 2024 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529200408/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/prevention/sexual-health.html |url-status=live }}</ref> ការឆ្លងវីរុសអឹមផកតាមរយៈវត្ថុដែលធ្លាប់ប៉ះដោយអ្នកជម្ងឺដូចជាសម្លៀកបំពាក់ ឬពូកជាដើម គឺមានភាគរយ និងហានិភ័យតិចតួចណាស់​​ តែគួរយ៉ាងណាត្រូវបន្តរក្សាជំហរប្រុងប្រយ័ត្ន ជៀសវាងការប៉ះនឹងវត្ថុចម្លងទាំងនោះជាដាច់ខាត។<ref name="CDC_Transmission" /> ==រោគវិនិច្ល័យ== ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យត្រូវប្រព្រឹត្តិទៅដោយល្អិតល្អន់ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណវីរុសឱ្យបានច្បាស់លាស់​ និងចៀសវាងការភាន់ច្រឡំជាមួយប្រភេទជំងឺកន្ទួលផ្សេងៗទៀត ដូចជាជំងឺអុតស្វាយ កញ្ជ្រឹល ការឆ្លងបាក់តេរីលើស្បែក [[កមរមាស់]] [[រោគស្វាយ]] និងអាឡែស៊ីថ្នាំវេជ្ជសាស្ត្រផ្សេងៗ។ ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យអាចត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់បញ្ជាក់ដោយការធ្វើតេស្ត ឬសំណាករកវីរុស។ ការធ្វើតេស្ត PCR តាមរយៈសំណាកពីដំបៅនៅលើស្បែកគឺជាជម្រើសធ្វើតេស្តដ៏ល្អបំផុត។<ref name="WHOfact2023" /> ==ការការពារ== ===វ៉ាក់សាំង=== ក្រោយពីការសង្កេតមើលអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមក គេរកឃើញថាវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអុតទូទៅអាចកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃជំងឺអឹមផកបាន។ តំហយចុះនៃភាពស៊ាំទៅនឹងវីរុសអុជ​ ឬផកវីរុស​នៅក្នុងសហគមន៍គឺជាកត្តាមួយដែលនាំឱ្យកើនការចម្លងអឹមផកទៅលើមនុស្ស។ ក្នុងន័យនេះ គេបានសន្មតថា ភាពស៊ាំរបស់អ្នកដែលបានចាក់វ៉ាក់សាំងមុនឆ្នាំ 1980 អាចលែងសូវមានប្រសិទ្ធភាព​ ហើយម្យ៉ាងទៀត យុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងជំងឺអុតត្រូវបានបិទបណ្ដើរៗនាអំឡុងពេលនោះ ដែលនាំឱ្យអ្នកកើតជំនាន់ថ្មីមិនបានទទួលវា។<ref name="Kantele, A. 2016">{{cite journal |vauthors=Kantele A, Chickering K, Vapalahti O, Rimoin AW |date=August 2016 |title=Emerging diseases-the monkeypox epidemic in the Democratic Republic of the Congo |journal=Clinical Microbiology and Infection |volume=22 |issue=8 |pages=658–659 |doi=10.1016/j.cmi.2016.07.004 |pmc=9533887 |pmid=27404372 |doi-access=free}}</ref> គិតត្រឹមខែសីហា​ ឆ្នាំ​ 2024 គេមានប្រភេទវ៉ាក់សាំងចំនួនបួនដែលប្រើប្រាស់ដើម្បីបង្ការការពារវីរុសអឹមផក តែវ៉ាក់សាំងទាំងនោះនៅមានចំនួនកំណត់ខ្លាំង។​ គួរបញ្ជាក់ដែរថាវ៉ាក់សាំងទាំងបួនប្រភេទត្រូវបានផលិតឡើងដំបូងដើម្បីប្រឆាំងនឹងជំងឺអុត។<ref>{{Cite news | vauthors = Rigby J |date=14 August 2024 |title=Mpox vaccines likely months away even as WHO, Africa CDC discuss emergency |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/mpox-vaccines-likely-months-away-even-who-africa-cdc-discuss-emergency-2024-08-14/ |work=Reuters}}</ref> * វ៉ាក់សាំង MVA-BN (ឈ្មោះតាមទីផ្សារហៅថា Jynneos, Imvammune ឬ Imvanex) ផលិតនៅប្រទេសដាណឺម៉ាកដោយក្រុមហ៊ុន Bavarian Nordic។ វាបានទទួលអាជ្ញាប័ណ្ណសម្រាប់ប្រើប្រាស់ប្រឆាំងនឹងអឹមផកនៅទ្វីបអឺរ៉ុប សហរដ្ឋអាមេរិក និងកាណាដា។<ref>{{Cite web | vauthors = Cornall J |date=25 July 2022 |title=Bavarian Nordic gets European monkeypox approval for smallpox vaccine |url=https://www.labiotech.eu/trends-news/monkeypox-smallpox-vaccine/ |access-date=5 September 2024 |website=Labiotech.eu }}</ref> *​ LC16 ផលិតនៅប្រទេសជប៉ុនដោយក្រុមហ៊ុន KMB Biologics។ វាបានទទួលអាជ្ញាប័ណ្ណសម្រាប់ប្រើនៅប្រទេសជប៉ុន។<ref>{{Cite web |title=Mpox – Prevention {{!}} BMJ Best Practice US |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/prevention |access-date=5 September 2024 |website=British Medical Journal }}</ref> * OrthopoxVac ផលិត​ និងទទួលបានអាជ្ញាប័ណ្ណប្រើប្រាស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ីដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវរដ្ឋនៃវិសាណូសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាជីវសាស្ត្រវិចទ័រ]]។<ref>{{Cite web |date=26 September 2023 |title=The Vector center will soon commence the production of the smallpox vaccine |url=https://gxpnews.net/en/2023/09/the-vector-center-will-soon-commence-the-production-of-the-smallpox-vaccine/ |access-date=5 September 2024 |website=GxP News }}</ref> * ACAM2000​ ផលិត និងទទួលបានអាជ្ញាប័ណ្ណប្រើប្រាស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកដោយក្រុមហ៊ុន Emergent BioSolutions។<ref name="FDA PR 20240830">{{cite press release | title=FDA Roundup: August 30, 2024 | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=30 August 2024 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-roundup-august-30-2024 | access-date=5 September 2024}}</ref><ref>{{cite press release | title=Emergent BioSolutions' ACAM2000, (Smallpox and Mpox (Vaccinia) Vaccine, Live) Receives U.S. FDA Approval for Mpox Indication; Public Health Mpox Outbreak Continues Across Africa & Other Regions | publisher=Emergent Biosolutions | via=GlobeNewswire | date=29 August 2024 | url=https://www.globenewswire.com/en/news-release/2024/08/29/2938196/33240/en/Emergent-BioSolutions-ACAM2000-Smallpox-and-Mpox-Vaccinia-Vaccine-Live-Receives-U-S-FDA-Approval-for-Mpox-Indication-Public-Health-Mpox-Outbreak-Continues-Across-Africa-Other-Regio.html | access-date=5 September 2024}}</ref> ===វិធីសាស្ត្រផ្សេងៗទៀត=== មជ្ឈមណ្ឌលប្រយុទ្ធប្រឆាំងជំងឺឆ្លងនៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការណែនាំលម្អិតៗបន្ថែមលើការប្រុងប្រយ័ត្នដើម្បីគ្រប់គ្រងការឆ្លងនៃវីរុសនេះ។ សេចក្ដីណែនាំនោះបានបង្គាប់ឱ្យគ្រូពេទ្យ និងរាល់បុគ្គលិកសុខភាពចូលពាក់សម្លៀកបំពាក់ការពារ ម៉ាស វ៉ែនតាការពារ និងឧបករណ៍ដង្ហើមចម្រោះផ្សេងៗ (ដូច N95) ហើយអ្នកជំងឺគួរតែត្រូវដាក់ឱ្យនៅដាច់ដោយឡែកក្នុងបន្ទប់ឯកជនមួយ ដើម្បីការពារអ្នកក្រៅពីការធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកជំងឺ។<ref>{{Cite web |date=31 October 2022 |title=Infection Prevention and Control of Mpox in Healthcare Settings |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |publisher=U.S. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |access-date=6 September 2024 |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518152243/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |url-status=live }}</ref> ចំពោះអ្នកដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសដែលកំពុងរងការឆ្លងរីករាលដាលអឹមផក ជាពិសេសក្នុងតំបន់កំណើតនៃជំងឺនេះ គួរតែជៀសវាងការទាក់ទង ឬប៉ះពាល់ជាមួយថនិកសត្វដែលអាចមានផ្ទុកវីរុសដូចជា សត្វកកេរ ថវិកសត្វ ពពួកវានរសត្វដែលមិនមានសណ្ឋានដូចមនុស្ស (ងាប់ ឬនៅរស់) ហើយគួរតែបដិសេធមិនបរិភោគ ឬប៉ះពាល់សាច់សត្វព្រៃជាដាច់ខាត។<ref>{{Cite web |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries: Update |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |access-date=6 September 2024 |website=www.who.int |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530002122/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |url-status=live }}</ref><ref name="WHO_Q&A" /> នៅអំឡុងការផ្ទុះជំងឺអឹមផកកាលពីឆ្នាំ 2022–2023 អាជ្ញាធរសុខាភិបាលសាធារណៈក្នុងប្រទេសជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការផ្សព្វផ្សាយអប់រំជាសាធារណៈអំពីជំងឺនេះដើម្បីកាត់បន្ថយការរីករាលដាលតទៅមុខទៀត។<ref>{{Cite web |date=23 May 2023 |title=CDC's Mpox Toolkit for Event Organizers {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |access-date=6 September 2024 |website=Centers for Disease Control and Prevention |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528072604/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Monkeypox – Campaign details |url=https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |access-date=6 September 2024 |website=Department of Health and Social Care – Campaign Resource Centre |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528122209/https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 June 2022 |title=Mpox (Monkeypox) awareness campaign: Communications toolkit for stakeholders |url=https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |access-date=6 September 2024 |website=Western Australia Department of Health |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528122208/https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |url-status=live }}</ref> ==ការព្យាបាល== ករណីឆ្លងអឹមផកភាគច្រើនមានរោគសញ្ញាស្រាល ហើយអ្នកជម្ងឺអាចជាសះស្បើយពេញលេញក្នុងរយៈពេលពី​ 2 ទៅ 4 សប្តាហ៍។​<ref name="Gov.UK2022" /><ref name="WHO_Q&A" /> ចំពោះជំងឺអឹមផកគឺមិនមានវិធីព្យាបាលជាក់លាក់ណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែថ្នាំប្រឆាំងវីរុសខ្លះដូចជា [[តេកូវីរីម៉ាត]] ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាអាចមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការព្យាបាលករណីអឹមផកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name="CSC_TPOXX" /><ref>{{cite web |date=28 January 2022 |title=Tecovirimat SIGA |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516151355/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |archive-date=16 May 2022 |access-date=6 September 2024 |publisher=European Medicines Agency}}</ref><ref name="NIH_Mpox" /> អ្នកជំងឺដែលមានអាការធន់ស្រាលគួរតែនៅឱ្យដាច់ដោយឡែកក្នុងគេហដ្ឋាន រក្សាជាតិទឹក ទទួលទានអាហារឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ និងរក្សាសុខភាពផ្លូវចិត្តឱ្យបានល្អ។<ref name="WHOfact2023" /> អ្នកជំងឺដែលមានហានិភ័យខ្ពស់នឹងជំងឺនេះច្រើនតែជាកុមារ ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ មនុស្សចាស់ និងអ្នកដែលមានប្រព័ន្ធស៊ាំខ្សោយ។<ref>{{Cite web |date=25 October 2022 |title=Factsheet for health professionals on mpox (monkeypox) |url=https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |access-date=6 September 2024 |website=European Centre for Disease Prevention and Control |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620042406/https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |url-status=live }}</ref> ចំពោះអ្នកជំងឺធ្ងន់ធ្ងរគួរតែចូលសម្រាកក្នុងមន្ទីរពេទ្យដើម្បីទទួលការត្រួតពិនិត្យរោគសញ្ញាបានទៀងទាត់។<ref name="BMJ_Best">{{Cite web |title=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |access-date=15 September 2024 |website=BMJ Best Practice |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |url-status=live }}</ref> ឆ្លងតាមការពិសោធន៍បច្ចេកទេសបានបញ្ជាក់ថាថ្នាំតេកូវីរីម៉ាតគឺមានសុវត្ថិភាពនិងមិនប៉ះពាល់អ្វីធ្ងន់ធ្ងរដល់អ្នកជំងឺឡើយ<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R | title = Therapeutics for treating mpox in humans | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2023 | issue = 3 | pages = CD015769 | date = March 2023 | pmid = 36916727 | pmc = 10012405 | doi = 10.1002/14651858.CD015769 | collaboration = Cochrane Infectious Diseases Group }}</ref> តែការវិនិច្ឆ័យសាកល្បងថ្នាំប្រឆាំងវីរុសតេកូវីរីម៉ាតនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោបានបង្ហាញឱ្យឃើញថាវាមិនមានលទ្ធភាពកាត់បន្ថយរយៈពេលនៃវត្តមានដំបៅអឹមផកចំពោះអ្នកជំងឺប្រភេទក្លាត I នោះទេ។<ref>{{Cite web |date=14 August 2024 |title=The antiviral tecovirimat is safe but did not improve clade I mpox resolution in Democratic Republic of the Congo |url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/antiviral-tecovirimat-safe-did-not-improve-clade-i-mpox-resolution-democratic-republic-congo |access-date=6 September 2024 |website=National Institutes of Health (NIH) }}</ref>​ តែទោះជាយ៉ាងណា អត្រាស្លាប់សរុបក្រោយការធ្វើតេស្តវិនិច្ឆ័យថ្នាំប្រឆាំងវីរុសលើអ្នកជម្ងឺមានតែ 1.7% ប៉ុណ្ណោះដែលជាអត្រាទាបគួរឱ្យកត់សម្គាល់បើប្រៀបនឹងអត្រាស្លាប់ទូទៅនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោដែលមាន 3.6%។<ref>{{Cite web |last=Mast |first=Jason |date=15 August 2024 |title=Antiviral used for mpox no better than placebo, NIH says |url=https://www.statnews.com/2024/08/15/mpox-antiviral-tecovirimat-no-better-than-placebo-nih/ |access-date=6 September 2024 |website=STAT }}</ref> ទាំងនេះជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា ការសម្រាកព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យ និងក្រោមការមើលថែទាំដិតដោយពីអ្នកបច្ចេកទេស គឺជាវីធីសាស្ត្រព្យាបាលដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតសម្រាប់អ្នកឆ្លងវីរុសអឹមផក។<ref>{{Cite web |last=Priyan |first=Vishnu |date=16 August 2024 |title=NIAID reports preliminary data from trial of SIGA's Mpox treatment |url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/niaid-siga-mpox-trial/ |access-date=6 September 2024 |website=Clinical Trials Arena }}</ref> ==រោគូត្បាតសាស្ត្រ== {{Update|part=section|date=May 2023|reason=ត្រូវការព័ត៌មានថ្មីៗបន្ថែម}} [[File:Monkeypox By Country.svg|thumb|upright=1.5|ផែនទីពិភពលោកបង្ហាញពីការរីករាលដាលនៃ ''[[វីរុសអុតស្វា]]''។ {{legend|#8888ff|ករណីក្លាត I}}{{legend|#ff8888|ករណីក្លាត II}}{{legend|#aa44aa|មានករណីក្លាតទាំងពីរ}}{{legend|#aa0000|ក្លាត II ចាប់រាតត្បាតក្នុងឆ្នាំ 2022}}{{legend|#FFC6C6|ករណីសង្ស័យ}}]] ===ប្រវត្តិ=== អឹមផកត្រូវបានគេកំណត់អត្តសញ្ញាណថាជាជំងឺដាច់ដោយឡែកពីប្រភេទជំងឺអុតផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ 1958 បន្ទាប់ពីបានរកឃើញវានៅលើសត្វស្វាក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍មួយកន្លែងនៅឯទីក្រុង[[កូពែនហាក]] ប្រទេសដាណឺម៉ាក។<ref>{{Cite journal|last=Parker|first=Scott|last2=Buller|first2=R. Mark|date=2013-02-01|title=A review of experimental and natural infections of animals with monkeypox virus between 1958 and 2012|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23626656/|journal=Future Virology|volume=8|issue=2|pages=129–157|doi=10.2217/fvl.12.130|issn=1746-0794|pmc=3635111|pmid=23626656}}</ref> នៅក្នុងអំឡុងយុទ្ធនាការកម្ចាត់ជំងឺអុតនៅក្នុងឆ្នាំ 1970 គេបានកត់ត្រាករណីអឹមផកឆ្លងលើមនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើកុមារចំនួន​ 6 នាក់ ដែលពួកគេសុទ្ធតែមិនធ្លាប់បានចាក់វ៉ាក់់សាំងបង្ការជំងឺអុតពីមុនមក ដោយករណីឆ្លងដំបូងត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងក្មេងប្រុសអាយុ​ 9 ខែក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ។<ref name="Bunge2022" /><ref name="Cho1973">{{cite journal | vauthors = Cho CT, Wenner HA | title = Monkeypox virus | journal = Bacteriological Reviews | volume = 37 | issue = 1 | pages = 1–18 | date = March 1973 | pmid = 4349404 | pmc = 413801 | doi = 10.1128/br.37.1.1-18.1973 }}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ 1981 រហូតដល់ឆ្នាំ 1986 គេបានរកឃើញករណីអឹមផក​ជាង 300 ករណីនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ដោយករណីឆ្លងស្ទើរទាំងអស់សុទ្ធតែធ្លាប់មានប្រវត្តិប៉ះពាល់ជាមួយសត្វព្រៃ។<ref name="Meyer2002">{{cite journal | vauthors = Meyer H, Perrichot M, Stemmler M, Emmerich P, Schmitz H, Varaine F, Shungu R, Tshioko F, Formenty P | title = Outbreaks of disease suspected of being due to human ''Orthopoxvirus monkeypox'' infection in the Democratic Republic of Congo in 2001 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2002-08_40_8/page/2919 | journal = Journal of Clinical Microbiology | volume = 40 | issue = 8 | pages = 2919–2921 | date = August 2002 | pmid = 12149352 | pmc = 120683 | doi = 10.1128/JCM.40.8.2919-2921.2002 }}</ref> វីរុសនេះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសត្វ[[កណ្តុរយក្សកំប៊ី]] [[កណ្តុរស្រយោង]] និងពពួកសត្វកំប្រុកអាហ្វ្រិក ដោយសុទ្ធតែជាប្រភេទសត្ចដែលប្រជាជនកុងហ្គោ​ និងតំបន់ជុំវិញយកបរិភោគជាអាហារ។<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Falendysz EA, Lopera JG, Lorenzsonn F, Salzer JS, Hutson CL, Doty J, Gallardo-Romero N, Carroll DS, Osorio JE, Rocke TE | title = Further Assessment of Monkeypox Virus Infection in Gambian Pouched Rats (Cricetomys gambianus) Using In Vivo Bioluminescent Imaging | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 9 | issue = 10 | pages = e0004130 | date = 30 October 2015 | pmid = 26517839 | pmc = 4627722 | doi = 10.1371/journal.pntd.0004130 | doi-access = free }}</ref><ref name="WHOfact2023" /> ករណីអឹមផកជាច្រើនទៀតត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងតំបន់អាហ្វ្រិកកណ្តាល និងខាងលិច ជាពិសេសនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ដែលមានអ្នកឆ្លងជាង 2,000 ករណីរៀងរាល់ឆ្នាំនៅចន្លោះឆ្នាំ 2011 និងឆ្នាំ 2014។ ក៏ប៉ុន្តែ ទិន្នន័យដែលប្រមូលបាននោះភាគច្រើនមិនទាន់មានលក្ខណៈគ្រប់គ្រាន់ពេញលេញ និងមិនអាចបញ្ជាក់បានច្បាស់លាស់ទេ ដែលនាំឱ្យការប៉ាន់ប្រមាណចំនួនមនុស្សឆ្លងតាមរយៈកាលនីមូយៗមិនមានភាពប្រក្រតី។<ref name="Skle">{{cite journal | vauthors = Sklenovská N, Van Ranst M | title = Emergence of Monkeypox as the Most Important Orthopoxvirus Infection in Humans | journal = Frontiers in Public Health | volume = 6 | pages = 241 | date = September 2018 | pmid = 30234087 | pmc = 6131633 | doi = 10.3389/fpubh.2018.00241 | doi-access = free }}</ref> ដើមឡើយគេបានគិតថាវាកម្រនឹងឆ្លងទៅលើមនុស្សណាស់ ប៉ុន្តែចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1980 មក ករណីឆ្លងចំពោះមនុស្សបានហក់ស្ទុះឡើងយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់<ref name="Andrew2020">{{cite book | vauthors = James WD, Elston D, Treat JR, Rosenbach MA, Neuhaus I |title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-54753-6 |edition=13th |location=Edinburgh |page=389 |chapter=19. Viral diseases |chapter-url=https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389 |access-date=11 September 2024 |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201622/https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389 |url-status=live }}</ref><ref name="Bunge2022" /> ខណៈគេចោតមូលហេតុថាអាចបណ្ដាលមកពីការចុះខ្សោយនៃប្រព័ន្ធស៊ាំរបស់ប្រជាជននៅក្នុងតំបន់បន្ទាប់ពីយុទ្ធនាការចាក់់វ៉ាក់សាំងបង្ការជំងឺអុតជាប្រចាំត្រូវបានថយចុះ​ និងលែងបន្ត។<ref name="Mc2014">{{cite journal | vauthors = McCollum AM, Damon IK | title = Human monkeypox | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 58 | issue = 2 | pages = 260–267 | date = January 2014 | pmid = 24158414 | doi = 10.1093/cid/cit703 | doi-access = }}</ref> ===ហានិភ័យនាពេលអនាគត=== ស្ពានចម្លងធម្មជាតិនៃ''អរថូផកវីរុសអុតស្វា'' (''Orthopoxvirus monkeypox'') មិនទាន់ត្រូវបានគេកំណត់ច្បាស់លាស់នោះទេ។ ពពួកសត្ចកកេរតូចៗត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាបេក្ខភាពផ្ទុកវីរុសមួយនេះ។​ បើពុំមានយុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងទ្រង់ទ្រាយធំទេនោះ ការផ្ទុះរីករាលដាលជំងឺអឹមផកនឹងនូវតែបន្ត​ ពិសេសក្នុងតំបន់ក្រហម ពោលគឺតំបន់រាតត្បាតនៅអាហ្វ្រិកកណ្ដាលនោះឯង ខណៈហានិភ័យឆ្លងទៅក្រៅតំបន់ក្រហមក៏អាចមានលទ្ធភាពទៅរួចដែរ។​ ភស្តុតាងថ្មីៗជាច្រើនដែលបញ្ជាក់ថាសមត្ថភាពចម្លងអឹមផកបានកំពុងវិវត្តសាហាវជាងមុន បានកំពុងធ្វើឱ្យអ្នកជំនាញ​ និងអ្នកឃ្លាំមើលកើតការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងដោយខ្លាចថាវីរុសនេះនឹងទៅបង្កើតស្ពានចម្លងនៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ឬនាំឱ្យកើតការផ្ទុះរីករាលដាលជាសកលធំជាងមុន។<ref>{{cite journal | vauthors = Johnson PL, Bergstrom CT, Regoes RR, Longini IM, Halloran ME, Antia R | title = Evolutionary consequences of delaying intervention for monkeypox | journal = Lancet | volume = 400 | issue = 10359 | pages = 1191–1193 | date = October 2022 | pmid = 36152668 | pmc = 9534010 | doi = 10.1016/S0140-6736(22)01789-5 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Monkeypox cases waning, but global threat remains |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |access-date=11 September 2024 |website=Gavi, the Vaccine Alliance |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601140741/https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Adetifa I, Muyembe JJ, Bausch DG, Heymann DL | title = Mpox neglect and the smallpox niche: a problem for Africa, a problem for the world | journal = Lancet | volume = 401 | issue = 10390 | pages = 1822–1824 | date = May 2023 | pmid = 37146622 | pmc = 10154003 | doi = 10.1016/S0140-6736(23)00588-3 | s2cid = 258441920 }}</ref><ref>{{Cite web |date=30 December 2022 |title=Mpox (monkeypox) and animals |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |access-date=11 September 2024 |website=Public Health Agency of Canada |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601140740/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់ពីកើតការផ្ទុះរាលដាលក្នុងកំឡុងឆ្នាំ 2022–2023 វីរុសអឹមផក (ប្រភេទក្លាត IIb) នូវតែបន្តមានវត្តមាននៅក្នុងចំនួនប្រជាជនរស់នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិកក្នុងកម្រិតទាបបំផុត។<ref>{{Cite journal | vauthors = Mathieu E, Spooner F, Dattani S, Ritchie H, Roser M |date=24 May 2022 |title=Mpox (monkeypox) |url=https://ourworldindata.org/monkeypox |journal=Our World in Data |access-date=11 September 2024 |archive-date=3 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703033822/https://ourworldindata.org/monkeypox |url-status=live }}</ref> នៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2023 អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានរាយការណ៍ថា ករណីជំងឺអឹមផកប្រភេទក្លាត I បានកំពុងកើនឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ដោយមានករណីឆ្លងសរុបចំនួន 12,569 ករណីរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន និងករណីស្លាប់ចំនួន 651 ករណី។​ អំឡុងពេលរាលដាលថ្មីៗនេះ គេក៏បានរកឃើញករណីឆ្លងប្រភេទក្លាត I ដំបូងតាមរយៈទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទផងដែរ។<ref>{{Cite web |date=23 November 2023 |title=Mpox (monkeypox)- Democratic Republic of the Congo |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |access-date=11 September 2024 |website=World Health Organization |archive-date=24 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231124220630/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ 2024 នេះ អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានដាក់បញ្ចូលវីរុសអុតស្វាទៅក្នុងបញ្ជីនៃ "ភ្នាក់ងារបង្ករោគជាអាទិភាព" ដែលអាចបង្កឱ្យកើតការរាតត្បាតជាសកលបាន។<ref>{{Cite journal | vauthors = Mallapaty S |date=2 August 2024 |title=The pathogens that could spark the next pandemic |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |journal=Nature |volume=632 |issue=8025 |page=488 |doi=10.1038/d41586-024-02513-3 |pmid=39095457 |bibcode=2024Natur.632..488M |access-date=11 September 2024 |archive-date=2 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802180033/https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ==ការរាលដាល== ខាងក្រោមនេះគឺជាបញ្ជីនៃការផ្ទុះរាលដាលនៃជំំងឺអឹមផក ដោយរួមបញ្ចូលទាំងការផ្ទុះរាលដាលធំៗនៅក្នុងតំបន់ក្រហមផងដែរ (ដូចជាប្រទេសកាណា កាបុង​ កាមេរូន សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ កូតឌីវ័រ នីហ្សេរីយ៉ា បេណាំង លីបេរីយ៉ា សៀរ៉ាលេអូន ស៊ូដង់ខាងត្បូង និងសាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្ដាល)។<ref>{{Cite web |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |access-date=12 September 2024 |website=World Health Organization |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |url-status=live }}</ref> ការផ្ទុះរាលដាលនៃជំងឺអឹមផកច្រើនកើតឡើងម្តងហើយម្តងទៀតនៅក្នុងតំបន់ក្រហម ដោយសារតែកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសុខាភិបាល ហើយណាមួយហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសុខាភិបាលដែលមានគឺមិនស្របតាមស្តង់ដាអន្តរជាតិ ដែលនាំឱ្យកំណត់ត្រានៃការផ្ទុះរាលដាលក្នុងទម្រង់តូចមានភាពរអាក់រអួល និងមិនច្បាស់លាស់។<ref>{{cite journal | vauthors = Besombes C, Mbrenga F, Schaeffer L, Malaka C, Gonofio E, Landier J, Vickos U, Konamna X, Selekon B, Dankpea JN, Von Platen C, Houndjahoue FG, Ouaïmon DS, Hassanin A, Berthet N, Manuguerra JC, Gessain A, Fontanet A, Nakouné-Yandoko E | title = National Monkeypox Surveillance, Central African Republic, 2001–2021 | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 28 | issue = 12 | pages = 2435–2445 | date = December 2022 | pmid = 36328951 | pmc = 9707566 | doi = 10.3201/eid2812.220897 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kozlov M | title = WHO may soon end mpox emergency - but outbreaks rage in Africa | journal = Nature | volume = 614 | issue = 7949 | pages = 600–601 | date = February 2023 | pmid = 36765257 | doi = 10.1038/d41586-023-00391-9 | url = https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 | access-date = 12 September 2024 | url-status = live | s2cid = 256764657 | bibcode = 2023Natur.614..600K | archive-url = https://web.archive.org/web/20230516144506/https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 | archive-date = 16 May 2023 | url-access = subscription }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 October 2022 |title=In Central Africa, a deadly monkeypox variant is surging |url=https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |access-date=12 September 2024 |website=National Geographic |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530133148/https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ការរាលដាលជំងឺ''អរថូផកវីរុសអុតស្វា'' |- ! ឆ្នាំ ! ប្រទេស ! ប្រភេទ ! data-sort-type="number" | ករណីឆ្លង ! data-sort-type="number" | ករណីស្លាប់ ! data-sort-type="number" | [[អត្រាករណីស្លាប់]] ! សម្គាល់ |- | 1970 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}} | ក្លាត I | 5 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | |- | 1971 | {{flag|នីហ្សេរីយ៉ា}} | ក្លាត II | 2 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | |- | 1981–1986 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}} | ក្លាត I | 338 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | |- | 1995–1996 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}} | ក្លាត I | >500 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | |- | 2001–2004 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}} | ក្លាត I | 2,734 | colspan="2" align="center" | ''គ្មានទិន្នន័យ'' |- | 2003 | {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} | ក្លាត II | 71 | 0 | 0% | |- | 2015 | {{Flagicon image|Flag of the Central African Republic.svg}} [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល|ស. អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]<ref>{{cite journal | vauthors = Nakoune E, Lampaert E, Ndjapou SG, Janssens C, Zuniga I, Van Herp M, Fongbia JP, Koyazegbe TD, Selekon B, Komoyo GF, Garba-Ouangole SM, Manengu C, Manuguerra JC, Kazanji M, Gessain A, Berthet N | title = A Nosocomial Outbreak of Human Monkeypox in the Central African Republic | journal = Open Forum Infectious Diseases | volume = 4 | issue = 4 | pages = ofx168 | date = 2017 | pmid = 29732376 | pmc = 5920348 | doi = 10.1093/ofid/ofx168 }}</ref> | ក្លាត I | 10 | 2 | 20% | |- | 2017–2022 | {{flag|នីហ្សេរីយ៉ា}} | ក្លាត II | 558 | 8 | 1.4% | |- | 2020 | {{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}}<ref>{{cite web |title=Monkeypox - Democratic Republic of the Congo October 2020 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |website=WHO |publisher=World Health Organization |access-date=12 September 2024 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605103903/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |url-status=live }}</ref> | ក្លាត I | 4,600 | 171 | 3.7% | |- | 2022–2023 | [[ការរាលដាលជំងឺអឹមផកឆ្នាំ 2022–2023|ការរាលដាលសកល]] | ក្លាត IIb | 93,327 | 208 | 0.2% |*កំពុងកើត<ref name=":6" /> |- | 2023–2024* |{{flagcountry|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ}}<br />{{Flagicon image|Flag of the Central African Republic.svg}} [[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល|ស. អាហ្វ្រិកកណ្ដាល]]<br />{{flag|សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ}}<br />{{flag|កេនយ៉ា}}<br />{{flag|ប៊ូរុនឌី}} | ក្លាត I<br />ក្លាត Ib | >18,245 | >919 | ~5% | *កំពុងកើត<ref name="cohen" /> |-} |} ===ការរាលដាលសកលឆ្នាំ 2022–2023=== ការរាលដាលនៃជំងឺអឹមផកដែលបង្កឡើងដោយក្លាត IIb ត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងនៅក្នុងអំឡុងខែឧសភា​ ឆ្នាំ 2022។<ref name="WHO13">{{cite web |date=21 May 2022 |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |archive-date=22 May 2022 |access-date=15 September 2024 |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក}}</ref> ករណីដំបូងរបស់វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍នៃចក្រភពអង់គ្លេសនៅថ្ងៃទី​ 6 ខែឧសភា នៅក្នុងអ្នកជំងឺម្នាក់ដែលធ្លាប់មានប្រវត្តិធ្វើដំណើរចេញពីប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]]ថ្មីៗ ដែលជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ក្រហម។<ref name="gov.uk">{{Cite web |date=6 September 2022 |title=Monkeypox cases confirmed in England – latest updates |url=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516173645/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |archive-date=16 May 2022 |access-date=15 September 2024 |website=GOV.UK }}</ref><ref name="WHO12">{{cite web |date=16 May 2022 |title=Monkeypox – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517223855/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-date=17 May 2022 |access-date=15 September 2024 |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក}}</ref> ករណីបន្ទាប់ៗនៃវីរុសប្រភេទ IIb នេះក៏ចាប់ផ្តើមលេចចេញឡើងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសក្នុងតំបន់ក្រហម និងប្រទេសក្បែរៗនោះ។{{refn|<ref name="arg">{{cite web|date=26 May 2022|title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Viruela del mono: confirmaron el primer caso del virus en el país|url=https://www.lanacion.com.ar/sociedad/viruela-del-mono-confirmaron-el-primer-caso-del-virus-en-el-pais-nid26052022/|access-date=15 September 2024|archive-date=24 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624004100/https://www.lanacion.com.ar/sociedad/viruela-del-mono-confirmaron-el-primer-caso-del-virus-en-el-pais-nid26052022/|url-status=live}}</ref><ref name="alarabiya">{{cite web |title=UAE reports first case of monkeypox in the country |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2022/05/24/UAE-reports-first-case-of-monkeypox-in-the-country |website=Al Arabiya |date=24 May 2022 |access-date=5 September 2024 |archive-date=24 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524192332/https://english.alarabiya.net/News/gulf/2022/05/24/UAE-reports-first-case-of-monkeypox-in-the-country |url-status=live }}</ref><ref name="1stisrael">{{Cite news|vauthors=Efrati I|title=Israel Confirms First Case of Monkeypox Virus|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-discovers-first-case-of-monkeypox-virus-1.10812439|access-date=15 September 2024|archive-date=20 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520192033/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-discovers-first-case-of-monkeypox-virus-1.10812439|url-status=dead}}</ref><ref name="aus">{{cite web |date=20 May 2022 |title=Monkeypox confirmed in Melbourne and Sydney |url=https://www.abc.net.au/news/2022-05-20/monkeypox-case-in-sydney-and-melbourne/101084864 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520071749/https://www.abc.net.au/news/2022-05-20/monkeypox-case-in-sydney-and-melbourne/101084864 |archive-date=20 May 2022 |access-date=15 September 2024 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}</ref><ref name="moroc1st">{{cite web |title=Morocco Reports First Monkeypox Case |url=https://www.moroccoworldnews.com/2022/06/349441/morocco-reports-first-monkeypox-case |website=Morocco World News |access-date=15 September 2024 |archive-date=21 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621015327/https://www.moroccoworldnews.com/2022/06/349441/morocco-reports-first-monkeypox-case |url-status=live }}</ref><ref name="ghanafirstcase">{{cite web | vauthors = Christian Y |title=5 cases of monkeypox confirmed in Ghana |url=https://www.myjoyonline.com/5-cases-of-monkeypox-confirmed-in-ghana/ |website=MyJoyOnline.com |date=8 June 2022 |access-date=15 September 2024 |archive-date=21 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621191942/https://www.myjoyonline.com/5-cases-of-monkeypox-confirmed-in-ghana/ |url-status=live }}<!-- Reliable source? --></ref>}} នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ 2022 អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានប្រកាសកំណត់ការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺនេះថាជាបញ្ហាសុខភាពសាធារណៈកម្រិតអន្តរជាតិ។​ មកដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ 2023​ អង្គការសុខភាពពិភពលោកក៏បានទម្លាក់ស្ថានភាពអាសន្ននៃជំងឺនេះក្រោយពីមើ់លឃើញថាចំនួនករណីឆ្លងបានថយចុះជាខ្លាំងដោយសារតែប្រសិទ្ធភាពនៃយុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងបង្ការ និងការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានអប់រំ។​<ref name="kimball511">{{Cite web | vauthors = Kimball S |date=11 May 2023 |title=WHO says mpox outbreak, the largest in history, no longer global health emergency |url=https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |access-date=15 September 2024 |website=CNBC |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511193947/https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |url-status=live }}</ref> គិតមកត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ 2024 ករណីអឹមផកប្រភេទក្លាត IIb នៅខាងក្រៅតំបន់ក្រហមនៃទ្វីបអាហ្វ្រិកនូវតែបន្តរកឃើញតែនៅក្នុងកម្រិតទាបបំផុត។<ref name=":6">{{Cite web |title=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024 |url=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |access-date=15 September 2024 |website=www.who.int }}</ref> ===ការរាលដាលឆ្នាំ 2023–2024=== ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ​ 2023 ការរាលដាលនៃជំងឺអឹមផកប្រភេទ I​ នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោបានចម្លងមនុស្សប្រមាណចំនួន 14,626 នាក់​ ខណៈករណីស្លាប់បានហក់ឡើងដល់ 654 ករណីដែលធ្វើឱ្យអត្រាស្លាប់មាន 4.5%។ ការរាលដាលនៃប្រភេទ I​ នេះបានបន្តទៅក្នុងឆ្នាំ 2024 ដោយគេបានរកឃើញករណីសង្ស័យចំនូន 3,576 ករណី និងករណីស្លាប់ចំនួន 256 ករណីបន្ថែមនៅកំឡុងប្រាំបួនសប្តាហ៍ដំបូង ដែលនាំឱ្យអត្រាស្លាប់កើនឡើងដល់ 7.4%។<ref name="drcmpox">{{cite news | vauthors = Van Beusekom M |title=More than 600 dead in spreading DR Congo mpox outbreak as Republic of Congo reports its first cases |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/more-600-dead-spreading-dr-congo-mpox-outbreak-republic-congo-reports-its-first-cases |access-date=15 September 2024 |agency=CIDRAP |publisher=University of Minnesota |date=16 March 2024 |archive-date=19 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319082039/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/more-600-dead-spreading-dr-congo-mpox-outbreak-republic-congo-reports-its-first-cases |url-status=live }}</ref> ការផ្ទុះរាលដាលលើកនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញថា វីរុសអុតស្វាច្រើនឆ្លងតាមរយៈការទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទ និងទំនាក់ទំនងគ្រួសារ ខណៈករណីឆ្លងជាច្រើនទៀតបានលេចឡើងនៅក្នុងតំបន់ដែលគ្មានប្រវត្តិឆ្លងដូចជា [[គីវូខាងត្បូង]] និង[[គីនស្យាសា]]ជាដើម។ 64% នៃករណីឆ្លងទាំងអស់បូករួមទាំង 85% នៃករណីស្លាប់សរុបបានកើតឡើងនៅលើកុមារ។ ការរាលដាលនេះបានបង្កឡើងដោយអនុប្រភេទក្លាត I​ ពីរផ្សេងៗគ្នា ដោយក្នុងនោះមានអនុប្រភេទមួយដែលមានការវិវត្តន៍ថ្មីប្លែកពីអនុប្រភេទដទៃ ដែលនាំឱ្យវាមានលក្ខណៈពិបាកក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណ។<ref name="drcmpox" /><ref>{{cite news | vauthors = Stawiska Z |title=Deadly Mpox Transmission in DR Congo Happening Under Radar; Most Victims are Children |url=https://healthpolicy-watch.news/deadlly-mpox-transmission-in-dr-congo-happening-under-radar-children-main-victims/ |access-date=25 September 2024 |agency=Health Policy Watch |date=13 March 2024 |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030810/https://healthpolicy-watch.news/deadlly-mpox-transmission-in-dr-congo-happening-under-radar-children-main-victims/ |url-status=live }}</ref> ក្រោយផ្ទុះឡើងនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ជំងឺអឹមផកក៏បានបន្តរាលដាលទៅដល់[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]]ដែលត្រូវជាប្រទេសជិតខាង ដោយទទួលករណីឆ្លងចំនួន 43 ករណីនៅក្នុងខែមីនាឆ្នាំ 2024។<ref name="drcmpox" /> មកដល់ដើមខែសីហា ជំងឺអឹមផកបានរីករាលដាលបន្ថែមទៀតទៅកាន់តំបន់អាហ្រ្វិកកណ្តាល និងភាគខាងត្បូង ដែលសុទ្ធសឹងតែជាករណីនៃប្រភេទក្លាត I និងក្លាត II។<ref name="cohen">{{cite news | vauthors = Cohen J |title=Deadlier strain of mpox spreads to multiple African countries |url=https://www.science.org/content/article/deadlier-strain-mpox-spreads-more-african-countries |access-date=15 September 2024 |agency=Science |date=3 August 2024 |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030815/https://www.science.org/content/article/deadlier-strain-mpox-spreads-more-african-countries |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=5 August 2024 |title=WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |access-date=15 September 2024 |website=University of Minnesota {{!}} CIDRAP |archive-date=6 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |url-status=live }}</ref> អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានប្រកាសកំណត់ការផ្ទុះរាលដាលនេះជាគ្រោះអាសន្នសុខភាពសកលនៅថ្ងៃទី 14 ខែសីហា ឆ្នាំ 2024។<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html |title=W.H.O. Declares Global Emergency over New Mpox Outbreak |work=The New York Times |access-date=15 September 2024 |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174239/https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html |url-status=live | vauthors = Mandavilli A |date=14 August 2024 }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ប្រទេស[[ស៊ុយអែត]]បានក្លាយជាប្រទេសក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិកដំបូងគេដែលទទួលករណីអឹមផកប្រភេទក្លាត I។<ref name=":5">{{cite news |title=Sweden confirms first case of mpox strain outside Africa |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/15/sweden-confirms-first-case-of-mpox-strain-outside-africa |access-date=15 September 2024 |agency=Al Jazeera |date=15 August 2024}}</ref> មួយថ្ងៃបន្ទាប់ទៀតគឺនៅថ្ងៃទី 16 ខែសីហាឆ្នាំ 2024 ករណីអឹមផកមួយទៀតត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite web |title=Pakistan registers 1st case of mpox – DW – 08/16/2024 |url=https://www.dw.com/en/pakistan-registers-1st-case-of-mpox/a-69957813 |access-date=2024-09-15 |website=dw.com }}</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|Monkeypox|ជំងឺអុតស្វា}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox WHO – Monkeypox Fact Sheet] * [https://www.monkeypoxtracker.net/ MonkeypoxTracker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240911125450/https://www.monkeypoxtracker.net/ |date=2024-09-11 }} – Monkeypox statistics visualization site * [https://poxapp.stanford.edu/ PoxApp – the mpox app] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240925123541/https://poxapp.stanford.edu/ |date=2024-09-25 }} – Assesses skin lesions and symptoms with [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត|artificial intelligence]] developed by [[:en:Stanford University|Stanford University]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺផក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺអុតស្វា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:លក្ខខណ្ឌស្បែកដែលទាក់ទងនឹងមេរោគ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំងឺមេរោគសត្វ]] 19g8t1bngten8f1i8lxj336owo48smm គណបក្សភឿថៃ 0 47469 342598 338136 2026-11-08T00:58:20Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342598 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន គណបក្សនយោបាយ|colorcode={{party color|Pheu Thai Party}}|name=គណបក្សភឿថៃ|native_name=พรรคเพื่อไทย|logo=Pheu Thai Logo 2021.png|leader1_title=ប្រធានគ្រួសារគណបក្សភឿថៃ|leader1_name=[[ផែថងថាន ជិនវ័ត្រ]]<ref>{{Cite web |title=Former PM Thaksin's daughter rises in Pheu Thai Party |url=https://www.thaipbsworld.com/former-pm-thaksins-daughter-rises-in-pheu-thai-party/ |access-date=2022-05-01 |website=www.thaipbsworld.com |language=en-US}}</ref>|leader=[[ឆុនឡាណាន ស៊ីកែវ]]|secretary_general=[[ប្រ៉ាសើត ច័ន្ទ្រៈរួងថង]]<ref>{{cite news |last1=Sattaburuth |first1=Aekarach |title=Pheu Thai's Anudith is no puppet |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/1811484#cxrecs_s |access-date=9 December 2019 |work=Bangkok Post |date=9 December 2019}}</ref>|foundation={{Start date and age|df=yes|2007|9|20}}|predecessor=[[គណបក្សអំណាចប្រជាជន (ថៃ)|គណបក្សអំណាចប្រជាជន]] (''de facto'')|slogan={{lang|th|ขอคิดใหม่ ทำใหม่ เพื่อไทยทุกคน... อีกครั้ง}}<br /> ''សូមគិតឡើងវិញ ធ្វើថ្មី សម្រាប់ថៃទាំងអស់... ម្តងទៀត''<ref>{{cite web|url=http://www.ptp.or.th/about/logo.aspx|title=Pheu Thai Party Website Logo and Motto page in Thai|access-date=22 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426065551/http://www.ptp.or.th/about/logo.aspx|archive-date=26 April 2012|url-status=dead|archivedate=26 មេសា គណបក្សភឿថៃ (ភាសាថៃ៖ พรรคไทยภักดี, អង់គ្លេស៖ Thai Pakdee Party) គឺជាគណបក្សនយោបាយមួយនៅប្រទេសថៃ ដែលបានបង្កើតនៅថ្ងៃទី ២៤ សីហា ឆ្នាំ ២០២១ ដោយ វ៉ារុង ដិតគិតវិគ្រម (Warong Detkitvikrom)។ គណបក្សនេះមានទស្សនៈអភិរក្សនិយម និងសាសន្យនិយម ដែលលើកទឹកចិត្តការគោរពព្រះមហាក្សត្រ និងការរក្សាប្រពៃណីជាតិនិយមរបស់ថៃ។ 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426065551/http://www.ptp.or.th/about/logo.aspx}}</ref>|headquarters=1770 OAI Bld. New Petchburi Rd. Bangkapi, [[Huai Khwang District|Huai Khwang]], [[Bangkok]]|youth_wing=វិទ្យាស្ថានយុវជនថៃ<ref>{{Cite web|url=https://mgronline.com/politics/detail/9560000133271|title="อ้อเล็ก" โผล่คุมงานเยาวชนเพื่อไทย "ปู-โอ๊ค-อ้วน" รับบทกุนซือ|date=24 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://webboard.news.sanook.com/forum/?topic=3775407.0|title=พรรคเพื่อไทยให้ความสำคัญวัยใส เปิดตัวสถาบันเยาวชนเพื่อไทย|access-date=2022-07-26|archivedate=2023-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405095219/https://webboard.news.sanook.com/forum/?topic=3775407.0|url-status=dead}}</ref>|membership_year=2021|position=[[នយោបាយកណ្តាល|កណ្តាល]]<ref name="theaseanpost">{{cite web|url=https://theaseanpost.com/article/major-players-thailands-election/|title=Major players in Thailand's election}}</ref> ទៅ[[នយោបាយ​កណ្តាល​ស្តាំ|កណ្តាល​ស្តាំ]]<ref name="theaseanpost"/>|membership=62,126<ref>[https://www.ect.go.th/ect_th/download/article/article_20220215140159.pdf ข้อมูลพรรคการเมืองที่ยังดำเนินการอยู่ ณ วันที่ 14 กุมภาพันธ์ 2565]</ref>|ideology={{Nowrap|[[ប្រជានិយម]]<ref>{{Cite news |author=Boris Sullivan |title=Is Thaksin's Pheu Thai a Populist Party? |newspaper=Thailand Business News |date=5 June 2011 |url=https://www.thailand-business-news.com/politics/30640-is-thaksins-pheu-thai-a-populist-party.html |archive-date=2020-09-24 |access-date=2022-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924201219/https://www.thailand-business-news.com/politics/30640-is-thaksins-pheu-thai-a-populist-party.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/thaielection/2011/07/201171925890758.html |title=Thailand's main political parties |work=AlJazeera |date=2 July 2011}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Peter Warr |title='Thaksinomics' and Thai Populism Redux |journal=Global Asia |volume=6 |number=3 |date=20 September 2011 |url=https://www.globalasia.org/v6no3/feature/thaksinomics-and-thai-populism-redux_peter-warr}}</ref><br />[[កំណែទម្រង់និយម]]<ref name="prachatai">{{cite news|url=https://prachatai.com/english/node/7737|title=Nidhi Eoseewong: An open letter to Pheu Thai|author=Nidhi Eoseewong |work=prachatai|date=2018-05-08}}</ref><ref>[https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/2247855/reform-on-two-fronts Reform on two fronts ]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.thaienquirer.com/15407/analysis-the-decline-of-peu-thai-party/ |title=Analysis: The Decline of Pheu Thai Party |access-date=2022-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701131412/https://www.thaienquirer.com/15407/analysis-the-decline-of-peu-thai-party/ |archive-date=2022-07-01 |url-status=dead}}</ref><br />[[គណៈរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់នៃជាតិ|ប្រឆាំងរបបផ្ដាច់ការយោធា]]<ref name="AP">{{cite news|url=https://www.apnews.com/5b5ce4f33c6c4446bc5a1c707f068d8f|title=Thai anti-military parties say they have seats to form govt|author=Kaweewit Kaewjinda |work=AP|date=2019-03-27}}</ref><br />[[សេរីនិយមថ្មី]]<ref>{{cite book |last1=Phongpaichit |first1=Pasuk |last2=Baker |first2=Chris |title=Thaksin |url=https://archive.org/details/thaksin0000pasu |date=2009 |publisher=Silkworm Books |pages=[https://archive.org/details/thaksin0000pasu/page/115 115]–123 |edition=Second}}</ref>}}|international=|seats1_title=[[សភាតំណាងរាស្រ្តថៃ|សភាតំណាងរាស្រ្ត]]|seats1={{Infobox political party/seats|133|500|hex={{party color|Pheu Thai Party}}}}|colours={{Color box|{{party color|Pheu Thai Party}}|border=darkgray}} [[ក្រហម]]|website={{url|http://www.ptp.or.th}}|country=ថៃ|seats2={{Infobox political party/seats|20|50|hex={{party color|Pheu Thai Party}}}}|seats2_title=[[សភាបាងកក]]|seats3={{Infobox political party/seats|9|76|hex={{party color|Pheu Thai Party}}}}|seats3_title=[[អង្គការ​រដ្ឋាភិបាល​ថៃ|ប្រធានអង្គការរដ្ឋបាលខេត្ត]]}} '''គណបក្សភឿថៃ''' <ref>{{Cite journal|date=9 November 2007|title=ประกาศนายทะเบียนพรรคการเมือง เรื่อง รับจดแจ้งการจัดตั้งพรรคเพื่อไทย|trans-title=Political parties registrar announcement Re: Pheu Thai Party establishment register accepted|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2550/E/174/1.PDF|journal=Royal Thai Government Gazette|language=th|volume=124|issue=special part 174 D|page=23|accessdate=24 August 2011|archive-date=14 មិថុនា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614155533/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2550/E/174/1.PDF|dead-url=yes}}</ref> ( '''PTP''' ; {{Lang-th|พรรคเพื่อไทย|lit=For Thais Party}} បកប្រែ: គណបក្សដើម្បីថៃ) គឺជាការចាប់បដិសន្ធិទីបីនៃ [[បញ្ជីឈ្មោះគណបក្សនយោបាយនៅប្រទេសថៃ|គណបក្សនយោបាយថៃដែល]] បង្កើតឡើងដោយអតីត [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] [[ទក្សិណ ជិនវ័ត្រ]] ។ គណបក្សភឿថៃត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី ២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០០៧<ref>{{Cite web |url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2550/E/174/1.PDF |title=พรรคที่จดทะเบียนจัดตั้ง เมื่อวันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2550 |access-date=2022-07-26 |archivedate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614155533/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2550/E/174/1.PDF |url-status=dead }}</ref> ជាការរំពឹងទុកជំនួស [[គណបក្ស​អំណាច​ប្រជាជន​ថៃ|គណបក្សអំណាចប្រជាជន]] (PPP) ដែល [[តុលាការធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសថៃ]] បានរំលាយតិចជាងបីខែក្រោយមក បន្ទាប់ពីរកឃើញសមាជិកបក្សមានទោសពីបទក្លែងបន្លំការបោះឆ្នោត។ គណបក្ស​អំណាច​ប្រជាជន​គឺ​ខ្លួន​ឯង​ជំនួស​ឲ្យ [[គណបក្ស ថៃ រ៉ាក់ ថៃ|​គណបក្ស​ថៃ​រ៉ាក់​ថៃ]] (TRT) ដើម​ររបស់ទក្សិនដែល​ត្រូវ​បាន​រំលាយ​ដោយ​តុលាការ​ក្នុង​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ ​២០០៧ ដោយសារ​ការ​រំលោភ​ច្បាប់​បោះឆ្នោត [[Category:Articles containing Thai-language text]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណបក្ស​នយោបាយ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណបក្ស​នយោបាយថៃ]] o7zrwpimyowmiz4uqbdy5oq1f5u7idp សេវាដឹកជញ្ជូនសាធារណៈរថយន្តក្រុងរាជធានីភ្នំពេញ 0 47560 342743 340053 2026-11-08T06:28:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342743 wikitext text/x-wiki   [[ឯកសារ:Phnom_Penh_bus_01.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Phnom_Penh_bus_01.jpg/220px-Phnom_Penh_bus_01.jpg|រូបភាពតូច| រថយន្តក្រុងមួយចំនួនក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវបានលាបពណ៌ក្នុងផ្ទាំងផ្សាយពាណិជ្ជកម្មសម្រាប់ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ [[ក្រុមហ៊ុន Smart Axiata|Smart]]]] '''ឡានក្រុងភ្នំពេញ ឬ សេវាដឹកជញ្ជូនសាធារណៈរថយន្តក្រុងរាជធានីភ្នំពេញ''' ( {{Lang-km|សេវាដឹកជញ្ជូនសាធារណៈរថយន្តក្រុងរាជធានីភ្នំពេញ}} ) គឺជាប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនសាធារណៈក្រុង ដែលបម្រើដល់ [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ ប្រព័ន្ធនេះបានបើកជាសាធារណៈក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៤ ជាមួយនឹង ៣ ខ្សែ ហើយខ្សែផ្សេងទៀតត្រូវបានបន្ថែមជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំខាងមុខ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២០ មាន ១៧ ខ្សែរត់ពេញទីក្រុង។ ប្រព័ន្ធនេះគ្របដណ្តប់ព្រែកព្នៅ (ខាងជើង) [[ក្រុងតាខ្មៅ|តាខ្មៅ]] (ខាងត្បូង) ច្បារអំពៅ (ខាងកើត) និងតំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេស (ខាងលិច) មានគម្រោងពង្រីកបណ្តាញទៅខាងក្រៅ។ តម្លៃសំបុត្រសម្រាប់រថយន្តក្រុងសាធារណៈគឺ 1,500 រៀល (USD0.37) ក្នុងមួយការធ្វើដំណើរដោយមិនគិតពីចម្ងាយ។ ប្រជាពលរដ្ឋជាន់ខ្ពស់ (អាយុលើសពី ៧០ឆ្នាំ) កុមារតូចៗ (ក្រោម១ម៉ែត្រ) ជនពិការ ព្រះសង្ឃ លោកគ្រូ អ្នកគ្រូ និងសិស្សានុសិស្ស ធ្វើដំណើរដោយមិនគិតថ្លៃ ទោះបីជាពួកគេត្រូវតែបញ្ជាក់អត្តសញ្ញាណក៏ដោយ។ ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី 1 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2017 មក កម្មកររោងចក្រក៏បានធ្វើដំណើរដោយឥតគិតថ្លៃ ហើយការលើកលែងនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់ថ្ងៃទី 1 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2021។ <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.facebook.com/phnompenhcitybus.gov.kh/posts/1303848569794858|title=រដ្ឋាករស្វយ័តដឹកជញ្ជូនសាធារណៈរថយន្តក្រុង - City BUS|website=www.facebook.com|language=km|archivedate=2020-02-23}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == សេវានេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ [[អភិបាលរាជធានីភ្នំពេញ|រដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ]] ។ វាគឺជាការប៉ុនប៉ងលើកទីពីររបស់អាជ្ញាធរសាលាក្រុង និង [[ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិជប៉ុន]] (Jica) ដើម្បីបើកដំណើរការសេវារថយន្តក្រុងសាធារណៈនៅកម្ពុជា។ គម្រោងស្រដៀងគ្នានេះកាលពី 13 ឆ្នាំមុនត្រូវបានលុបចោលបន្ទាប់ពីត្រឹមតែ 2 ខែដោយសារតែខ្វះអ្នកដំណើរ។ <ref>[https://www.theguardian.com/global-development/2014/feb/17/cambodia-public-buses-phnom-penh Cambodians board Phnom Penh's first public buses in more than a decade]</ref> * កាលពីថ្ងៃទី 1 ខែតុលា ឆ្នាំ 2018 សាលាក្រុងបានសម្ពោធដាក់ឱ្យដំណើរការនូវខ្សែរថភ្លើងថ្មីចំនួន 5 ខ្សែនៅថ្ងៃទី 1 ខែតុលា បន្ថែមលើខ្សែរថភ្លើងមុនចំនួន 8 ខ្សែ ដែលផ្តល់ឱ្យរថយន្តក្រុងសរុបចំនួន 13 ខ្សែ។ <ref>{{Cite news|last=Mom|first=Kunthear|date=2018-10-02|title=City Hall launches five new bus routes|language=en-US|work=Khmer Times|url=https://www.khmertimeskh.com/538462/city-hall-launches-five-new-bus-routes/|access-date=2019-06-26}}</ref> ការកែប្រែ និងការបន្ថែមមានដូចខាងក្រោម៖ <ref>{{Cite web|url=http://phnompenh.gov.kh/en/news-press-releases/post/ការកែសម្រួល-និងបន្ថែមបណ/|title=(Khmer) ការកែសម្រួល និងបន្ថែមបណ្ដាញខ្សែរត់ថ្មីរបស់រដ្ឋាករស្វយ័តដឹកជញ្ជូនសាធារណៈរថយន្តក្រុង {{!}} Phnom Penh Capital Hall|date=2018-09-28|website=phnompenh.gov.kh|language=km|archivedate=2022-08-13|access-date=2022-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220813162916/https://phnompenh.gov.kh/en/news-press-releases/post/%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BD%E1%9E%9B-%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%94%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9F%82%E1%9E%98%E1%9E%94%E1%9E%8E/|url-status=dead}}</ref> ** បន្ទាត់ថ្មី៖ ខ្សែទី 4C ខ្សែទី 10 ខ្សែទី 11 ខ្សែទី 12 ខ្សែទី 13 ។ ** បន្ទាត់ដែលមានផ្លូវផ្លាស់ប្តូរ៖ ខ្សែទី 1 បានផ្លាស់ប្តូរ និងបំបែកទៅជា 1A, 1B; ខ្សែទី 2; ខ្សែទី4B; ខ្សែទី 5; ខ្សែទី 6; ខ្សែទី 7; ខ្សែទីទី ៨ ។ ** នៅដើមឆ្នាំ២០២០​ សេវារថយន្តក្រុងត្រូវបានផ្អាកដោយសារបញ្ហាជម្ងឺកូវីត១៩ ** ចុងឆ្នាំ២០២២ សេវារថយន្តក្រុងចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ចំនួន៥ខ្សែ : ខ្សែទី 01.02.03.4A.4B ** ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ រដ្ឋាករស្វ័យតដឹកជញ្ជូនសាធារណ:រថយន្តក្រុងបានដំណើរការរថយន្តក្រុងទាំង១៣ខ្សែឡើងវិញទាំងស្រុង និងកែប្រែខ្សែមួយចំនួនដូចជា​ ខ្សែទី 11 បានបែងចែកជា ២ គឹ​11A , 11B(ជំនួសខ្សែទី​4C), ខ្សែទី13ប្តូរទៅជាខ្សែទី​12B និងខ្សែទី​12 ប្តូរទៅជាខ្សែទី​12A។​ ចំណែកខ្សែទី​13 ត្រូវបានប្តូរមកតម្រាយផ្លូវថ្មី គឺមហាវិថីឈ្នះឈ្នះ (ផ្លូវកប់ស្រូវ) រហូតដល់ស្ថានីយរថយន្តក្រុងតំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសផ្លូវជាតិលេខ ៤ ។ ខ្សែទី៥ ត្រូវបានប្តូរទិសដៅចុះចតមក គីឡូម៉ែត្រលេខ៩ វិញ ។ ** ខែមករា ឆ្នាំ២០២៤​ រដ្ឋាករស្វ័យតដឹកជញ្ជូនសាធារណ:រថយន្តក្រុងបានបន្ថែមខ្សែថ្មីចំនួន៣ទៀត​គឺ 2A,2B,2C(រត់តាមខ្សែទី៥ចាស់) និងខ្សែទី 11C ដែលរត់កាត់ផ្សាទំនើបAEON 3 ។ ចំណែកខ្សែទី 4B ត្រូវបានប្តូរទិសដៅចេញដំណើរ មកចាប់ពីបុរីសន្តិភាព២ ដល់តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសផ្លូវជាតិលេខ ៤ វិញ។ សរុបគិតមកដល់ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤​ នេះ រថយន្តក្រុងរាជធានីភ្នំពេញ មានចំនួន១៣ខ្សែធំៗ បើរាប់ទាំងខ្សែរង គឺចំនួន ២១ខ្សែ ដូចជា​ 1A,1B,1C,2A,2B,2C,3,4A,4B,5,6,7,8,9,10,11A,11B,11C,12A,12B,13 ។ ** ខែកុម្ភះ ឆ្នាំ២០២៥ រដ្ឋាករស្វ័យតដឹកជញ្ជូនសាធារណ:រថយន្តក្រុងបានប្រកាសស្តីពីការបន្ថែមម៉ោងរត់រហូតដល់ម៉ោង១១:00 នាទីយប់ សម្រាប់ខ្សែទី1C,2A,3,4A ដែលដំណើរការតែថ្ងៃចុងសប្តាហ៍ សៅរ៍- អាទិត្យ ហើយខ្សែទី1C និង 2A អាចរត់ចូលទៅក្បែរផ្លូវថ្មើរជើង ឬ Chaktomuk Walk Street ** ខែកញ្ញា ថ្ងៃទី០៩ ឆ្នាំ២០២៥ រដ្ឋាករស្វ័យតដឹកជញ្ជូនសាធារណ:រថយន្តក្រុងបានបន្ថែមខ្សែរត់ថ្មីចំនួន១ខ្សែទៀត គឺខ្សែរត់ទៅអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ (Airport Express Bus ហៅកាត់ថា AEB ដែលបើកដំណើរការចាប់ពីម៉ោង ៥:៣០ នាទីព្រឹក ដល់ម៉ោង ១១:៣០នាទីយប់។ == តម្រាយខ្សែរត់ == === ខ្សែទី 1A : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងមហាវិថីឈ្នះឈ្នះ - ស្ពានព្រែកព្នៅ ផ្លូវជាតិលេខ៥ គីឡូម៉ែត្រលេខ៩ សួនច្បារឬស្សីកែវ មន្ទីរពេទ្យកាល់ម៉ែត្រ មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស ស្ពានអាកាសមរតកតេជោ ផ្សារច្បារអំពៅ ដល់ស្ថានីរថយន្តក្រុងវាលស្បូវ === === ខ្សែទី 1B : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងវាលស្បូវ - ផ្សារគគី - សាលាស្រុកគៀនស្វាយ ដល់ស្ថានីយរថយន្តក្រុងព្រីនម៉ាណ័រ === === ខ្សែទី 1C : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងវាលស្បូវ - ចូលក្នុងបុរីប៉េងហួតបឹងស្នោរ ចូលកោះនរា កោះពេជ្រ ផ្លូវសុធារស ផ្សារទំនើបអេអនទី១ រួចត្រឡប់មកចាប់ពីស្ថានីរថយន្តក្រុងវាលស្បូវវិញ (ខ្សែនេះរត់វិលជុំ) === === ខ្សែទី 2A : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងរង្វង់មូលកួចកាណុង វត្តភ្នំ មន្ទីរពេទ្យព្រះអង្គឌួង វិមានឯករាជ្យ ផ្លូវនរោត្តម ស្ពានអាកាសក្បាលថ្នល់ ផ្លូវជាតិលេខ២ ស្ថានីយរថយន្តក្រុងចាក់អង្រែលើ ដល់ស្ថានីយរថយន្តក្រុងព្រែកសំរោង (តាខ្មៅ) === === ខ្សែទី 2B : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងចាក់អង្រែលើ ស្ថានីយរថយន្តក្រុងព្រែកសំរោង (តាខ្មៅ) វត្តក្របៅទួលក្រសាំង រហូតដល់ស្ថានីយរថយន្តក្រុងបុរីសិរីមង្គល (ខេត្តកណ្តាល) === === ខ្សែទី 2C : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងរង្វង់មូលកួចកាណុង ផ្លូវ២៧៣ អង់តែនទួលគោក សាលាតិចណូ សាលាបឋមសិក្សាសន្ធោរមុខផ្លូវម៉ៅសេទុង ផ្សារដើមគ ស្ថានទូតចិន រហូតដល់ស្ថានីយរថយន្តក្រុងចាក់អង្រែលើ === === ខ្សែទី 3 : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុង គីឡូម៉ែត្រ លេខ៩ ផ្លូវជាតិលេខ៥ សួនច្បារឬស្សីកែវ ផ្សារាត្រីមាត់ទន្លេ មន្ទីរពេទ្យព្រះអង្គដួង ផ្សាថ្មី មហាវិថីកម្ពុជាក្រោម មហាវិថីសហព័ន្ធរុស្សី អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ ស្ពានអាកាសចោមចៅ ផ្លូវជាតិលេខ៣ ទួលកី ដល់បុរីសន្តិភាព២។ === === ខ្សែទី 4A : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងសួនច្បារឬស្សីកែវ ផ្លូវជាតិលេខ5 រង្វង់មូលកួចកាណុង វត្តភ្នំ មន្ទីរពេទ្យព្រះអង្គឌួង ផ្សារថ្មី ផ្លូវមុនីរ៉េត217 ផ្សារទំនើបអូឡាំព្យា ផ្សារស៊ីធីម៉ល ផ្សារដើមគរ ស្ពានអាកាសស្ទឹងមានជ័យ ច្រមុះជ្រូកស្ទឹងមានជ័យ ផ្លូវវែងស្រេង ផ្សារទួលពង្រ ដល់បុរីសន្តិភាព 2 ។ === === ខ្សែទី 4B : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងបុរីសន្តិភាព 2 ផ្សារទួលពង្រ ផ្លូវវែងស្រេង ផ្សារត្រពាំងថ្លឹង ស្ពានអាកាសចោមចៅ ផ្លូវជាតិលេខ4 ផ្សារបែកចាន ស្ថានីយប្រេងឥន្ធនះLHR ស្រុកអង្គស្នួល បកមកស្ថានីយរថយន្តក្រុងតំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេស ។ === === ខ្សែទី 5 : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងសួនច្បារឫស្សីកែវ ផ្លូវជាតិលេខ៥ ស្ថានីយរថយន្តក្រុងរង្វង់មូលកួចកាណុង វត្តភ្នំ មន្ទីរពេទ្យអង្គដួង ផ្លូវសម្តេចប៉ាន ផ្សារអូឫស្សី ផ្លូវទេពផន មហាវិថីម៉ៅសេទុង សាលាតិចណូ សាលាបឋមសិក្សាទួលគោក ផ្សារទំនើបអ៉ីអនសែនសុខ សាលាសង្កាត់ក្រាំងធ្នង់ វត្តឈូកវ៉ា ផ្លូវកប់ស្រូវ ផ្លូវជាតិលេខ៥ រហូតដល់ស្ថានីយរថយន្តក្រុងសួនច្បារឫស្សីកែវ (រត់ជារង្វង់) ។ === === ខ្សែទី 6 : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងមហាវិថីឈ្នះឈ្នះ សួនសត្វសាហ្វ៉ារី ផ្សារម៉ាក្រូព្រែកលាប ផ្សារជ្រោយចង្វារ សាកលវិទ្យាល័យន័រតុន ស្ពានជ្រោយចង្វារ ដល់ស្ថានីយរថយន្តក្រុងកួចកាណុង === === ខ្សែទី 7 : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងគីឡូម៉ែត្រលេខ៩ បុរីវិមានភ្នំពេញផ្លូវជាសុផារ៉ា រង្វង់មូលកាំកូរស៊ីធី ផ្លូវ៥៩៨ មជ្ឈមណ្ឌល់សហប្រតិបត្តិការកម្ពុជាកូរ៉េ​CKCC ស្ពានអាកាស៧មករា ផ្លូវ២៧១ ស្ពានអាកាសក្បាលថ្នល់ ផ្សារច្បារអំពៅ ដល់ស្ថានីរថយន្តក្រុងវាលស្បូវ។ === === ខ្សែទី 8 : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងផ្លូវ២០០៤ ផ្សារឈូកមាស ផ្លូវឧកញ្ញាទ្រីហេង ផ្លូវម៉ុងឬទ្ធី រង្វង់មូលកាំកូរ រង្វង់មូលទួលគោក ផ្លូវ២៧៣ ផ្លូវជាតិលេខ៥ ដល់ស្ថានីរថយន្តក្រុងសួនច្បារឬស្សីកែវ ។ === === ខ្សែទី 9 : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងចាប់ពីបុរីសន្តិភាព 2 ផ្លូវជាតិលេខ៣ កាច់ចូលស្ថានីយរថយន្តក្រុងពងទឹក បកមកផ្លូវប្រទះឡាង រហូតដល់រង្វង់មូលតំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេស រួចបកត្រឡប់ទៅទីតាំងដើមវិញ ។ (រត់វិលជុំ) === === ខ្សែទី 10 : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងផ្លូវ២០០៤ ផ្លូវសឡា​៣៧១ ច្រមុះជ្រូកស្ទឹងមានជ័យ ផ្លូវមុនីរ៉េត២១៧(ចំការដូង) ផ្លូវប៉េសេ ៣៧១ ស្ពានអាកាសក្បាលថ្នល់ ផ្សារច្បារអំពៅ ដល់ស្ថានីរយន្តក្រុងវាលស្បូវ ។ === === ខ្សែទី 11A : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងពងទឹក ផ្លូវព្រែស បុរីពិភពថ្មីចំការដូង ស្ពានដែកចំការដូង ច្រមុះជ្រូកស្ទឹងមានជ័យ ផ្សាស្ទឹងមានជ័យថ្មី ផ្សារដើមគ ដល់ចំណតរង់ចាំស្តាតអូឡាំពិច​ ត្រលប់ទៅទីតាំងដើមវិញ ដោយឆ្លងកាត់ផ្លូវព្រះសីហនុ (រត់វិលជុំ) === === ខ្សែទី 11B : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងព្រែកកំពឹស រង្វង់មូលកួរស្រូវ បុរីពិភពថ្មីចំការដូង ស្ពានដែកចំការដូង ច្រមុះជ្រូកស្ទឹងមានជ័យ ផ្សាស្ទឹងមានជ័យថ្មី ផ្សារដើមគ ដល់ចំណតរង់ចាំស្តាតអូឡាំពិច​ ត្រលប់ទៅទីតាំងដើមវិញ ដោយឆ្លងកាត់ផ្លូវព្រះសីហនុ (រត់វិលជុំ) === === ខ្សែទី 11C : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងព្រែកកំពឹស ផ្លូវជាតិលេខ២ ផ្សារទំនើបអេអនមានជ័យ​(អេអន៣) ផ្លូវ៦០ម៉ែត្រ ផ្សារទំនើបជីបម៉ុង២៧១ មេហ្កាម៉ល ដល់ស្ថានីយរថយន្តក្រុងចាក់អង្រែលើ។ === === ខ្សែទី 12A : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងរង្វង់មូលកួចកាណុង មន្ទីរពេទ្យកាល់ម៉ែត្រ ផ្លូវមុនីវង្ស កាច់មកមហាវិថីកម្ពុជាក្រោម ស្តុបណានជីង កាច់មកផ្លូវនេរុ ផ្សារដេប៉ូ ផ្លូវព្រះសីហនុ វិមានឯករាជ្យ ផ្សារទំនើបអេអន១ កោះពេជ្រ កោះនរា ចូលក្នុងបុរីប៉េងហួតបឹងស្នោរ រួចបកត្រឡប់មករង្វង់មូលកួចកាណុងវិញ (វិលជុំ)​ ។ === === ខ្សែទី 12B : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងរង្វង់មូលកួចកាណុង ផ្លូវ២៧៣ បឹងកក់ ផ្សារEDEN GARDEN រង្វង់មូលក្តាន់២ សាលាបឋមសិក្សាបាក់ទូក ផ្សារទំនើបអូឡាំព្យា វត្តមហាមន្រ្តី ផ្សារទួលទំពូង រង្វង់មូលផ្សារដើមថ្កូវ ឆ្លងកាត់ផ្លូវ២៧១ ដល់ផ្លូវ៦០ម៉ែត្រ កាច់ឆ្វេងមកផ្លូវជាតិលេខ២ ចូលស្ថានីយរថយន្តក្រុងចាក់អង្រែលើ ។ === === ខ្សែទី 13A : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងមហាវិថីឈ្នះឈ្នះ ស្ពានព្រែកព្នៅ ផ្លូវកប់ស្រូវ ផ្សារដើមគរថ្មី មន្ទីរពេទ្យជាតិតេជោសន្តិភាព - ប្រសព្វផ្លូល្បឿនលឿនភ្នំពេញក្រុងព្រះសីហនុ ចូលដល់ផ្លូវជាតិលេខ៤ សាលាស្រុកកំបូល ដល់ស្ថានីយរថយន្តក្រុងតំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេស ។ === === ខ្សែទី 13B : === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងមហាវិថីឈ្នះឈ្នះ ស្ពានព្រែកព្នៅ មហាវិថីមិត្តភាពភ្នំពេញហាណូយ ស្ពានអាកាសផ្សារដីហុយ ផ្លូវណតប្រីដ ផ្លូវទ្រុងមាន់ ផ្លូវវែងស្រេង រហូតដល់ចំណតរថយន្តក្រុងច្រមុះជ្រូកស្ទឹងមានជ័យ (រត់វិលជុំ) === === ខ្សែ AEB (រថយន្តក្រុងទៅអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ) : <ref name=":0" /> === === ចាប់ពីស្ថានីយរថយន្តក្រុងរង្វង់មូលកួចកាណុង - (1) សួនច្បារកាណាឌីយ៉ា- (2) សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទនីតិសាស្រ្ត និងវិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច- (3) មហាវិថីសម្តេចតេជោហ៊ុនសែន បុរី អ&អេហ្វ(R&F City) - (4) ផ្សារទំនើបអ៉ីអនមានជ័យ ដល់ចំណតរង់ចាំអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ។<ref name=":0" /> === == ឯកសារយោង == rlt63sig98npat5hk1x3klhcmudlhu1 ការបះបោររបស់ប្រទេសថៃភាគខាងត្បូង 0 47625 342578 332134 2026-11-07T23:28:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342578 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Souththailandmap-id.png|រូបភាពតូច]] {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា|conflict=South Thailand insurgency|date={{start date|df=yes|2004|1|4}}<ref name="C&TST">{{cite web |url=https://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/contemporary_southeast_asia_a_journal_of_international_and_strategic_affairs/v028/28.1pongsudhirak.html|title=Project MUSE - Conflict and Terrorism in Southern Thailand (review) |access-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717222937/https://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fcontemporary_southeast_asia_a_journal_of_international_and_strategic_affairs%2Fv028%2F28.1pongsudhirak.html |archive-date=17 July 2015|url-status=live}}</ref> – present<br>({{Age in months, weeks and days|year1=2004|month1=1|day1=4}})|image=Souththailandmap.svg|image_size=320px|caption=Map of the southern provinces of Thailand showing the Malay-Muslim majority areas|place=[[Southern Thailand]] ([[Songkhla Province|Songkhla]], [[Pattani Province|Pattani]], [[Yala Province|Yala]] and [[Narathiwat Province|Narathiwat]])|status=[[បញ្ជីនៃជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលកំពុងបន្ត|កំពុងបន្ត]] Emergency Decree imposed for [[Pattani Province|Pattani]], [[Yala Province|Yala]], [[Narathiwat Province|Narathiwat]] as of July 2005|combatant1={{Flag|Thailand}} : {{Flagicon image|Flag of the Royal Thai Armed Forces HQ.svg}} [[Royal Thai Armed Forces|RTARF]] : {{Flagicon image|Thai National Police Flag.svg}} [[Royal Thai Police|RTP]] : [[Volunteer Defense Corps (Thailand)|VDC]] {{Collapsible list | titlestyle=background-color:transparent; text-align:left; | title=Support: | {{Flag|Malaysia}}<ref name="eng">{{cite web |url=http://apcss.org/wp-content/uploads/2015/08/AP-Wassana-counterinsurgency-Aug2015.pdf |title=Engagement of Malaysia and Indonesia on Counter Insurgency in the South of Thailand |author=Wassana Nanuam |publisher=[[Asia Pacific Center for Security Studies]]|date=August 2015 |access-date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929073425/http://apcss.org/wp-content/uploads/2015/08/AP-Wassana-counterinsurgency-Aug2015.pdf |archive-date=29 September 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ir.unimas.my/3059/1/Southern%20Thailand%20Peace%20Talks%20The%20Long%20And%20Winding%20Road%20%E2%80%93%20An%20Analysis(abstract).pdf |title=Southern Thailand Peace Talks: The Long and Winding Road - An Analysis |publisher=[[Universiti Malaysia Sarawak]] (Institutional Repository) |year=2013 |access-date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929073951/http://ir.unimas.my/3059/1/Southern%20Thailand%20Peace%20Talks%20The%20Long%20And%20Winding%20Road%20%E2%80%93%20An%20Analysis(abstract).pdf |archive-date=29 September 2015 |url-status=dead |archivedate=29 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929073951/http://ir.unimas.my/3059/1/Southern%20Thailand%20Peace%20Talks%20The%20Long%20And%20Winding%20Road%20%E2%80%93%20An%20Analysis(abstract).pdf }}</ref> | {{Flag|Indonesia}}<ref name="eng"/><ref>{{Cite web|url=https://www.isranews.org/south-news/other-news/84529-aceh.html|title=ผบ.ทบ.เยือนอินโดฯ ชู "อาเจะห์โมเดล" ดับไฟใต้ "สร้างความเข้าใจ ไม่แยกดินแดน"|date=15 January 2020|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref> | {{Flag|Qatar}}<ref>{{Cite web|url=https://www.southernreports.org/2019/07/18/11884/|title=กต.กาต้าร์ แถลงการณ์ประณามอย่างรุนแรงต่อเหตุการณ์ระเบิดตลาดนัดบ่อทอง|date=18 July 2019|access-date=31 សីហា 2022|archivedate=28 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728072922/https://www.southernreports.org/2019/07/18/11884/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chaidantai.com/?p=26830|title=คณะลูกเรือไทยสายการบินกาตาร์แอร์เวยส์ มอบอุปกรณ์จำเป็นแก่ จนท.ชายแดนใต้ (ชมคลิป) &#124; ข่าวชายแดนใต้ &#124; แอดชายแดนใต้|access-date=2022-08-31|archivedate=2022-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220930234040/http://www.chaidantai.com/?p=26830|url-status=dead}}</ref> | {{Flag|Bahrain}}<ref>{{Cite web|url=https://www.nia.go.th/newsnow/almanac-files/static/pdf/2564/%E0%B8%9A%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B9%8C%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%99_2564.pdf|title=ราชอาณาจักรบาห์เรน (Kingdom of Bahrain)|website=สำนักข่าวกรองแห่งชาติ|date=2 February 2022|page=10|access-date=31 សីហា 2022|archivedate=8 កុម្ភៈ 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208115250/https://www.nia.go.th/newsnow/almanac-files/static/pdf/2564/%E0%B8%9A%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B9%8C%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%99_2564.pdf|url-status=dead}}</ref> | {{Flag|Turkey}}<ref>{{Cite web|url=https://www.isranews.org/isranews-article/48740-socth.html|title=บทบาทตุรกีในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้|date=27 July 2016|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref> | {{Flag|Germany}}<ref>{{Cite web|url=https://www.lapluangprangchannel.com/2019/06/25/22226/|title=เยอรมัน ก็มา|date=25 June 2019|access-date=31 សីហា 2022|archivedate=29 វិច្ឆិកា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201129143553/https://www.lapluangprangchannel.com/2019/06/25/22226/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.matichon.co.th/region/news_1761836|title='กต.เยอรมัน' เยือน 'ศอ.บต.' ปลื้มทำงานยึดปชช.เป็นที่ตั้ง|date=20 November 2019}}</ref> | {{Flag|New Zealand}} {{nobr|({{midsize|[[forensic science]]}})}}<ref>{{Cite web|url=https://www.matichon.co.th/politics/news_262972|title=ทูตนิวซีแลนด์พบ "นายกฯ" พร้อมช่วยเหลือด้านนิติวิทยาศาสตร์พื้นที่ชายแดนใต้ไทย|date=25 August 2016}}</ref> | {{Flag|Australia}} {{nobr|({{midsize|intelligence support}})}}<ref>{{Cite web|url=https://workpointnews.com/2018/2018/02/06/ศรีวราห์-จับมือฝ่ายมั/|title='ศรีวราห์' จับมือฝ่ายมั่นคงออสเตรเลีย สกัดเว็บไซต์ก่อการร้าย}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.posttoday.com/social/general/539358|title=พบ50เว็บไซต์ไอเอสโยง3จว.ชายแดนใต้|website=posttoday.com|date=6 February 2018|access-date=31 សីហា 2022|archivedate=5 មិថុនា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220605092329/https://www.posttoday.com/social/general/539358|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/791440|title=พบ 50 เว็บไซต์ IS โยง 3 จังหวัดชายแดนใต้|website=bangkokbiznews.com/|date=6 February 2018}}</ref> | {{Flag|Russia}} {{nobr|({{midsize|intelligence support}})}}<ref>{{Cite web|url=https://www.isranews.org/content-page/67-south-slide/43175-warning.html|title=หน่วยข่าวตั้งข้อสังเกตรัสเซียแจ้งเตือน IS เข้าไทย - ชายแดนใต้เฝ้าระว...|date=4 December 2015|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.matichon.co.th/foreign/news_534680|title='ท่องเที่ยวรัสเซีย' เตือนชาวรัสเซียในไทยระวังเหตุก่อการร้าย-หลีกเลี่ยงที่ชุมชน|date=20 April 2017}}</ref> | {{Flag|Canada}} {{nobr|({{midsize|[[mine clearance]]}})}}<ref>{{Cite web |url=http://www.thaibizcanada.com/ca/about/relations.php |title=ความสัมพันธ์กับไทย - ศูนย์ข้อมูลธุรกิจไทยในแคนาดา |access-date=2022-08-31 |archivedate=2020-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200328020540/http://www.thaibizcanada.com/ca/about/relations.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://thainews.prd.go.th/th/website_th/news/news_detail/WNSOC6108310010016|title=ศูนย์ปฏิบัติการทุ่นระเบิดแห่งชาติ ศูนย์บัญชาการทางทหาร ส่งมอบพื้นที่ปลอดภัยจากทุ่นระเบิดและกับระเบิด ในพื้นที่อำเภอกาบัง จังหวัดยะลา|website=thainews.prd.go.th|access-date=2022-08-31|archivedate=2021-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308060843/https://thainews.prd.go.th/th/website_th/news/news_detail/WNSOC6108310010016|url-status=dead}}</ref> | {{Flag|USA}} {{nobr|({{midsize|[[CIA]],<ref>{{Cite web|url=https://www.isranews.org/content-page/67-south-slide/56177-barisan-56177.html|title=ได้เวลาตีตรา "บีอาร์เอ็น" องค์กรก่อการร้าย...หรือยัง?|date=11 May 2017|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref> [[explosive ordnance disposal|EOD]],<ref>{{Cite web|url=https://news.thaipbs.or.th/content/255562|title="คนกู้ระเบิด" ชีวิตบนเส้นด้าย ตร.เสริมทักษะ-เพิ่มความรู้ ลดความเสี่ยง|date=7 September 2016|website=Thai PBS}}</ref> [[Police dog|K-9]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=rPZviAOiwVI|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211118/rPZviAOiwVI| archive-date=2021-11-18|url-status=live|title=สหรัฐฯ ส่ง K-9 ช่วยตำรวจไทย|via=www.youtube.com}}{{cbignore}}</ref>}})}} }}|combatant2={{Flagicon image|Flag of the Barisan Revolusi Nasional.svg}} [[Barisan Revolusi Nasional|BRN]]<br>[[Runda Kumpulan Kecil|RKK]]<br>[[Gerakan Mujahidin Islam Patani|GMIP]]<br>[[Islamic Front for the Liberation of Pattani|BIPP]]<br>{{flagicon image|Flag of Pattani.svg}} [[Pattani United Liberation Organisation|PULO]]<br>{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Jemaah Islamiyah]]<ref name=KiwL>{{cite web |url=http://www.law.unimelb.edu.au/files/dmfile/funstonfinalforwebsite2.pdf |title=Conflict in Southern Thailand |work=Melbourne Law School Paper |year=2008 |access-date=6 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130412121807/http://www.law.unimelb.edu.au/files/dmfile/funstonfinalforwebsite2.pdf |archive-date=12 April 2013 |archivedate=12 មេសា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130412121807/http://www.law.unimelb.edu.au/files/dmfile/funstonfinalforwebsite2.pdf }}</ref> {{Collapsible list | titlestyle=background-color:transparent; text-align:left; | title=Former support: | {{flagicon image|Flag of Aceh.svg}} [[Aceh]] {{midsize|(until 2005)}}<ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/thailand2-01.htm |title=Thailand Islamic Insurgency|work=Global Security|access-date=6 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208201307/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/thailand2-01.htm |archive-date=8 December 2014|url-status=live}}</ref> | Mayaki Cartel {{nobr|({{midsize|financial support}})}}<ref>{{Cite web|url=https://mgronline.com/politics/detail/9520000139867|title=เปิดโปง "แก๊งค้ายา" ชายแดนใต้ ตัวการใหญ่สัมพันธ์ลึก "บิ๊กจิ๋ว"|date=19 November 2009|website=mgronline.com}}</ref> }} ---- {{flag|Islamic State}} *[[Islamic State – East Asia Province|East Asia Province]] (minimal presence)<ref>{{cite web| url = https://jamestown.org/program/briefs-366/| title = Briefs |author=Jacob Zenn | work = Jamestown Foundation | date = 3 June 2022 | access-date = 11 June 2022 }}</ref>|combatant3=[[Drug cartels]]<ref>{{Cite web|url=https://www.isranews.org/content-page/67-south-slide/6142--qq--sp-1659775653.html|title=ยาเสพติดโยงป่วนใต้...แต่ไม่ใช่รากเหง้าของ "เงื่อนไข" ที่ปลายขวาน|first=ปกรณ์|last=พึ่งเนตร|date=31 March 2012|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/thai/40024683|title=ที่มายาเสพติด หนึ่งคำถามที่ทหารปัตตานีตอบไม่ได้|first=นันท์ชนก|last=วงษ์สมุทร์|date=28 May 2017|publisher=BBC}}</ref> * Mayaki Cartel<ref name="isranews">{{Cite web|url=https://www.isranews.org/south-news/scoop/1703-1-sp-1399953912.html|title=จาก 'ตุลา 16' ถึง '16 ตุลา' ใครฆ่า 3จี ?|date=14 October 2012|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref> * Xaysana Cartel<ref>{{Cite web|url=http://www.rsutv.tv/35273/|title=สื่อนอกแฉเงินจากขบวนการค้ายา "ไซซะนะ" ถูกใช้ก่อความไม่สงบทางภาคใต้ของไทย|website=rsutv.tv|date=10 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101071602/http://www.rsutv.tv/35273/|archive-date=1 January 2020|access-date=31 សីហា 2022|archivedate=1 មករា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200101071602/http://www.rsutv.tv/35273/|url-status=dead}}</ref> * Usman Cartel<ref name="isranews"/> ---- [[Smuggling|Oil smugglers]]<ref>{{Cite web|url=http://nationthailand.com/news/30236680|title=Businessman detained under martial law after raid|website=nationthailand.com|date=19 June 2014 }}</ref><ref name="mgronline">{{Cite web|url=https://mgronline.com/south/detail/9570000069865|title=เปิดปูมคนดังยุค คสช.ที่ชายแดนใต้ "เสี่ยโจ้ - สหชัย เจียรเสริมสิน"|date=21 June 2014|website=mgronline.com}}</ref><ref name="น้ำมันเถื่อน">{{Cite web|url=https://www.isranews.org/content-page/67-south-slide/23730-อะหมัด,-ปทิตตา,-นาซือเราะ.html|title=ยิงดับ 5 ตร.ปราบน้ำมันเถื่อน สลด "ร.ต.ท." เตรียมเข้าพิธีวิวาห์|first=อะหมัด, ปทิตตา|last=นาซือเราะ|date=11 September 2013|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref> ---- [[Piracy in the Strait of Malacca|Pirates]]<ref>{{Cite web|url=https://www.isranews.org/content-page/67-south-slide/57487-pirates.html|title="โจรสลัด" อีกหนึ่งภัยคุกคามทะเลไทย-อาเซียน|date=26 June 2017|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref>|commander1={{flagdeco|Thailand}} [[Bhumibol Adulyadej]] ({{midsize|2004–2016}})<br>{{flagdeco|Thailand}} [[Vajiralongkorn]] {{nobr|({{midsize|2016–present}})}}<br>{{flagdeco|Thailand}} [[Anupong Paochinda]] ({{midsize|2007–2010}})<br>{{flagdeco|Thailand}} [[Pongsapat Pongcharoen]] ({{midsize|2011–2013}})<br>{{flagdeco|Thailand}} [[Kowit Wattana]] {{nobr|({{midsize|2011–2012}})}}<br>{{flagdeco|Thailand}} [[Prayuth Chan-ocha]] ({{midsize|2014–present}})|commander2={{flagicon image|Flag of the Barisan Revolusi Nasional.svg}} Sapaeing Basoe<ref name=KiwL/><br>{{flagicon image|Flag of the Barisan Revolusi Nasional.svg}} Masae Useng<ref name=KiwL/><br>{{flagicon image|Flag of the Barisan Revolusi Nasional.svg}} Hassan Taib<br>[[Wan Kadir Che Man]]<br>{{flagicon image|Flag of Pattani.svg}} Kabir Abdul Rahman<br>{{flagicon image|Flag of Pattani.svg}} Sama-ae Thanam<ref name=AmER>{{cite web |url=http://kms1.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/ISN/10752/ipublicationdocument_singledocument/9e93edd5-3b11-4b7b-bc9d-59aa638320f2/en/098_southern_thailand.pdf |title=Southern Thailand: Insurgency, Not Jihad |work=Asia Report №98 |date=18 May 2005 |access-date=6 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208032106/http://kms1.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/ISN/10752/ipublicationdocument_singledocument/9e93edd5-3b11-4b7b-bc9d-59aa638320f2/en/098_southern_thailand.pdf |archive-date=8 December 2014 |archivedate=8 ធ្នូ 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208032106/http://kms1.isn.ethz.ch/serviceengine/Files/ISN/10752/ipublicationdocument_singledocument/9e93edd5-3b11-4b7b-bc9d-59aa638320f2/en/098_southern_thailand.pdf }}</ref><br>{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Abdullah Sungkar]]<br>Tengku Jalal Nasir<br>Nasoree Saesang<ref name=AmER/>|commander3=Mayaki Yako<ref name="isranews"/><br>Xaysana Kaewpimpa ({{midsize|arrested}})<ref name="ไซซะนะ">{{Cite web|url=https://www.isranews.org/content-page/67-south-slide/53866-road-53866.html|title=จาก"ไซซะนะ"ถึง"อุสมาน" อาณาจักรค้ายาจากลาวถึงชายแดนใต้|first=ปกรณ์|last=พึ่งเนตร|date=7 February 2017|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref><br>Usman Slamang ({{midsize|fugitive}})<ref name="ไซซะนะ"/><ref>{{Cite web|url=https://mgronline.com/crime/detail/9600000007150|title="ท้าวไซซะนะ"นักค้ายาตัวเอ้ผงาด!!??ยุทธจักรยาเสพติด"อุสมาน สะแลแมง"หายตัวไร้ร่องรอยหรือแผนมังกรเปลี่ยนหัว|date=22 January 2017|website=mgronline.com}}</ref><br>Rafed Lumbok ({{midsize|fugitive}})<ref>{{Cite web|url=https://www.khaosod.co.th/around-thailand/news_2845391|title=รวบเครือข่ายยานรก บัง หลำบ๊ก มาเฟีย 3 จังหวัดชายแดนใต้ ยึดทรัพย์ 13 ล้าน|date=29 August 2019|website=ข่าวสด}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.naewna.com/local/436874|title=ปส.ลุยจับแก๊งยานรก 9ราย-ยึดของกลางอื้อ โยงผู้มีอิทธิพล3จว.ใต้|website=naewna.com|date=30 August 2019 }}</ref> ---- Sahachai Jiansermsin {{nobr|({{midsize|[[high sea]]}})}},<ref name="mgronline"/><ref>{{Cite web|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/610585|title=ไทม์ไลน์'เสี่ยโจ้'สารพัดคดีบนเส้นทางสีเทา|website=bangkokbiznews.com/|date=11 October 2014}}</ref> etc.<ref>{{Cite web|url=https://www.isranews.org/content-page/67-south-slide/31939-oil_31939.html|title=ผ่าเครือข่ายน้ำมันเถื่อนภาคใต้ ผลประโยชน์หมื่นล้าน-ส่วยทะลัก|date=7 August 2014|website=สำนักข่าวอิศรา}}</ref>|units1={{army|Thailand}}<ref>{{Cite web|url=https://thestandard.co/security-new-year-yala/|title=ทหารยะลาปรับด่านความมั่นคง สร้างสีสันและรอยยิ้ม ควบคู่มาตรการดูแลความปลอดภัยช่วงปีใหม่|date=26 December 2019}}</ref> * [[5th Infantry Division (Thailand)|5th Infantry Division]]<ref>{{Cite web|url=https://www.llpch.news/2020/03/03/41839/|title=45 ปี กองพลทหารราบที่ 5 จาก …ปราบปรามคอมมิวนิสต์มาลายา สู่….ความมั่นคง ด้ามขวาน ยัน ปัญหาชายแดนใต้|date=3 March 2020|access-date=31 សីហា 2022|archivedate=31 សីហា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831140054/https://www.llpch.news/2020/03/03/41839/|url-status=dead}}</ref> * [[9th Infantry Division (Thailand)|9th Infantry Division]]<ref>{{Cite web|url=https://www.thairath.co.th/content/337117|title=ทหารพล.ร.9กลับจาก 3จชต.วอนผู้ก่อความไม่สงบยุติความรุนแรง|website=www.thairath.co.th|date=6 April 2013 }}</ref> * [[15th Infantry Division (Thailand)|15th Infantry Division]]<ref>{{Cite web|url=https://www.naewna.com/politic/columnist/42374|title=คอลัมน์การเมือง - กองกำลังทหารพรานกองทัพภาคที่4 หน่วยรบจรยุทธ์ชุดดำในพื้นที่ภาคใต้|website=naewna.com|date=14 December 2019 }}</ref> * [[Thahan Phran]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/416187/sia-jo-suspected-of-involvement-in-illegal-activities|title=Tycoon's Pattani timber factory raided|first=Bangkok Post Public Company|last=Limited|website=Bangkok Post}}</ref> {{navy|Thailand}}<ref>{{Cite web|url=https://www.khaosod.co.th/around-thailand/news_508060|title="บิ๊กณะ"ปลุกขวัญกำลังพลนาวิก ลงพื้นที่ป้องภัยชายแดนใต้|date=13 September 2017|website=ข่าวสด}}</ref> * {{marines|Thailand|name=RTMC}}<ref>{{Cite web|url=https://www.naewna.com/local/371511|title=ผบ.ทร.ลงใต้ตรวจเยี่ยมทหารนาวิกโยธิน กำชับกำลังพลยึดมั่นในความเสียสละ|website=naewna.com|date=20 October 2018 }}</ref> * [[Paramilitary Marine Regiment (Thailand)|Thahan Phran Marines]]<ref>{{Cite web|url=https://www.thairath.co.th/news/local/east/1015587|title=นาวิกโยธินฝึกเข้ม เตรียมพร้อมผลัดเปลี่ยนกำลังลงชายแดนใต้|date=25 July 2017|website=thairath.co.th}}</ref> {{air force|Thailand|name=RTAF}}<ref>{{Cite web|url=https://www.khaosod.co.th/around-thailand/news_535472|title="ทัพฟ้า" ส่งกำลังพลดูแลความสงบ 3 จังหวัดชายแดนใต้|date=28 September 2017|website=ข่าวสด}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.khaosod.co.th/around-thailand/news_1632369|title="ทัพฟ้า"ส่งกำลังพลปฏิบัติหน้าที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้|date=1 October 2018|website=ข่าวสด}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lapluangprangchannel.com/2019/07/18/23786/|title=ทัพฟ้า เพิ่มบทบาทที่ชายแดนใต้|date=18 July 2019|access-date=31 សីហា 2022|archivedate=29 វិច្ឆិកា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201129140515/https://www.lapluangprangchannel.com/2019/07/18/23786/|url-status=dead}}</ref><br> [[File:Bpplogo.svg|19px|link=]] [[Border Patrol Police]]<ref>{{Cite web|url=https://www.thairath.co.th/content/396758|title=เปิดใจ ตชด.หญิง แม่พิมพ์หัวใจแกร่งในพื้นที่สีแดง|date=17 January 2014 }}</ref> * {{nobr|[[File:Border_Patrol_Police_Aerial_Reinforcement_Unit.svg|19px|link=]] [[Border Patrol Police#Border Patrol Police Aerial Reinforcement Unit|PARU]]}}<ref>{{Cite web|url=https://mgronline.com/south/detail/9580000108366|title=รำลึก 8 ปีการจากไปของ "ผู้กองแคน-หมวดตี้" ตำรวจพลร่ม "วีรบุรุษชายแดนใต้"|date=25 September 2015}}</ref>|units2=No specific units|units3=No specific units|strength1=[[File:Emblem of the Ministry of Defence of Thailand.svg|19px]] 60,000<ref name="eng"/>|strength2=10,000–30,000<ref name="eng"/>|strength3=unknown|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''ការបះបោររបស់ប្រទេសថៃភាគខាងត្បូង''' ( {{Lang-th|ความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย}} ; {{Lang-ms|Pemberontakan di Thailand Selatan}} ) ជា​ជម្លោះ​ដែល​កំពុង​កើត​មាន​នៅ [[ប្រទេសថៃភាគខាងត្បូង|​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​ថៃ]] ។ វាមានដើមកំណើតនៅក្នុងឆ្នាំ 1948 <ref>{{Cite web|url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/asiapacific-region/thailandmalay-muslims-1948-present/|title=Thailand/Malay Muslims (1948–present)|archivedate=30 កញ្ញា 2015|archive-date=30 September 2015|access-date=31 សីហា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930013606/http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/asiapacific-region/thailandmalay-muslims-1948-present/|url-status=dead}}</ref> ជា [[ការបះបោរ]] [[ផ្តាច់ខ្លួន]] ជនជាតិភាគតិច និងសាសនានៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រ[[ម៉ាឡេ (ក្រុមជនជាតិភាគតិច)|ម៉ាឡេ]] [[ប៉ាតានី (តំបន់)|តំបន់ប៉ាតានី]] បង្កើតឡើងដោយខេត្តភាគខាងត្បូងបំផុតទាំងបីនៃប្រទេសថៃ និងផ្នែកនៃទីបួន ប៉ុន្តែកាន់តែស្មុគស្មាញ និងកាន់តែមានអំពើហិង្សាចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 ពីក្រុមជួញដូរគ្រឿងញៀន បណ្តាញរត់ពន្ធប្រេង និង ហើយជួនកាលការវាយឆ្មក់របស់ចោរសមុទ្រ ។ ដែលបង្កើតឡើងដោយខេត្តភាគខាងត្បូងបំផុតទាំងបីនៃ [[ប្រទេសថៃ]] និងផ្នែកនៃទីបួន ប៉ុន្តែបានក្លាយទៅជាស្មុគ្រស្មាញ និងអំពើហិង្សាកាន់តែខ្លាំងឡើងចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 ពី គ្រឿងញៀន ។ ក្រុមជួញដូរ, <ref>{{Cite web|url=https://library2.parliament.go.th/ebook/content-issue/2561/hi2561-002.pdf|title=ยาเสพติด : ปัญหาภัยแทรกซ้อนในจังหวัดชายแดนภาคใต้|access-date=2022-08-31|archivedate=2020-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201205150145/https://library2.parliament.go.th/ebook/content-issue/2561/hi2561-002.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.matichon.co.th/local/crime/news_1249219|title=ยิ่งจับยิ่งเยอะ รวบแก๊งค้ายาบ้าจังหวัดชายแดนใต้ พร้อมของกลางกว่า 7 แสนเม็ด|date=29 November 2018}}</ref> បណ្តាញរត់ពន្ធប្រេង, <ref>{{Cite web|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/597869|title=ผ่าเครือข่ายน้ำมันเถื่อนใต้ ผลประโยชน์หมื่นล้าน|website=bangkokbiznews.com/|date=8 August 2014}}</ref> និងពេលខ្លះការវាយឆ្មក់របស់ ចោរសមុទ្រ ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/589207|title=แกะรอยเส้นทาง'เสี่ยโจ้'คนโตชายแดนใต้?|website=bangkokbiznews.com/|date=20 June 2014}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.posttoday.com/social/local/332694|title=จับ8โจรสลัดปล้นเรืออินโดฯรุกน่านน้ำไทย|website=posttoday.com|access-date=2022-08-31|archivedate=2021-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210628160524/https://www.posttoday.com/social/local/332694|url-status=dead}}</ref> អតីត [[ព្រះរាជាណាចក្រប៉ាតានី|ស្តេចស៊ុលតង់នៃប៉ាតានី]] ដែលរួមមានខេត្ត [[ខេត្តប៉ាត់តានី|ប៉ាតានី]] ភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃ [[ខេត្តយលា|យ៉ាឡា]] [[ខេត្តនរាធិវាស|ណារ៉ាធីវ៉ាត់]] ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាខេត្តព្រំដែនភាគខាងត្បូងទាំងបី (SBP) <ref>{{Cite web|url=http://hdff.org/hdri/hdri-human-security-studies/|archive-date=2014-10-17|title=South Thailand Security Report – July 2014|archivedate=2014-10-17|access-date=2022-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141017070404/http://hdff.org/hdri/hdri-human-security-studies/|url-status=dead}}</ref> ក៏ដូចជាផ្នែកជិតខាងនៃ [[ខេត្តសង្ខលា|ខេត្តសុងក្លា]] និងផ្នែកឦសាននៃ [[ម៉ាឡេស៊ី|ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] ( កេឡានតាន ) ត្រូវបានដណ្តើមកាន់កាប់ដោយព្រះរាជាណាចក្រសៀមក្នុងឆ្នាំ 1785 ហើយលើកលែងតែខេត្ត កេឡានតាន ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសថៃចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ ថ្វីបើអំពើហឹង្សាបំបែកខ្លួនកម្រិតទាបបានកើតឡើងនៅក្នុងតំបន់អស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយក៏ដោយ យុទ្ធនាការនេះបានកើនឡើងបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 2001 ដោយមាន [[wiktionary:recrudescence|ការរើឡើងវិញ]] នៅឆ្នាំ 2004 ហើយបានរីករាលដាលម្តងម្កាលទៅកាន់ខេត្តផ្សេងទៀត។ <ref>{{Cite news|date=14 June 2007|title=Police say bomb at soccer match in southern Thailand wounds 14 officers|publisher=The San Diego Union-Tribute|agency=Associated Press|url=http://legacy.utsandiego.com/news/world/20070614-0509-thailand-southernviolence.html|url-status=live|access-date=19 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113124/http://legacy.utsandiego.com/news/world/20070614-0509-thailand-southernviolence.html|archive-date=22 December 2015}}</ref> ឧប្បត្តិហេតុដែលត្រូវបានស្តីបន្ទោសទៅលើក្រុមបះបោរភាគខាងត្បូងបានកើតឡើងនៅទីក្រុងបាងកក និងភូកេត។ <ref>{{Cite web|url=http://bangkokpost.com/news/local/386197/27-wounded-as-3-blasts-hit-songkhla-tourist-area|title=27 wounded as 3 blasts hit Songkhla tourist area|archivedate=29 ធ្នូ 2013|access-date=13 កុម្ភៈ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131229045150/http://bangkokpost.com/news/local/386197/27-wounded-as-3-blasts-hit-songkhla-tourist-area|url-status=dead}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៥ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] [[ទក្សិណ ជិនវ័ត្រ|តាក់ស៊ីន ស៊ីណាវ៉ាត្រា]] បានកាន់អំណាចក្នុងគ្រាអាសន្នយ៉ាងទូលំទូលាយ ដើម្បីដោះស្រាយជាមួយអំពើហិង្សាភាគខាងត្បូង ប៉ុន្តែការបះបោរបានកើនឡើងបន្ថែមទៀត។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៩ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ​២០០៦ [[រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ ២០០៦ ប្រទេសថៃ|របប​យោធា​មួយ​បាន​ទម្លាក់​លោក តាក់ស៊ីន ស៊ីណាវ៉ាត្រា ក្នុង​រដ្ឋប្រហារ]] ។ របបយោធាបានអនុវត្តការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយដ៏សំខាន់មួយដោយជំនួសវិធីសាស្រ្តមុនរបស់ថាក់ស៊ីនជាមួយនឹងយុទ្ធនាការដើម្បីឈ្នះលើ "ចិត្ត និងគំនិត" នៃពួកបះបោរ។ <ref name="Janes.com">{{Cite web|url=http://www.janes.com/news/security/countryrisk/jiaa/jiaa071119_1_n.shtml|title=Mid-November 2007 update on the insurgency|date=19 November 2007|archivedate=3 November 2011|archive-date=3 December 2008}}</ref> ទោះបីជាមានការរីកចម្រើនតិចតួចក្នុងការទប់ស្កាត់អំពើហិង្សាក៏ដោយ ក៏របបយោធាបានប្រកាសថាសន្តិសុខកំពុងប្រសើរឡើង ហើយសន្តិភាពនឹងមកដល់តំបន់នៅឆ្នាំ 2008។ <ref>{{Cite news|last=Wannabovorn|first=Sutin|date=1 May 2008|title=Thai military says security improving|work=USA Today|agency=Associated Press Writer|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2008-01-05-3112885265_x.htm|url-status=live|access-date=19 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223012434/http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2008-01-05-3112885265_x.htm|archive-date=23 December 2015}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយមកដល់ខែមីនាឆ្នាំ 2008 ចំនួនអ្នកស្លាប់បានលើសពី 3,000 ។ <ref>{{Cite web|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5hcTlgAZVzJiptydwaDUTo068R0ow|archive-date=2011-05-20|title=Bloodshed part of daily life in Thailand's Muslim south|date=19 March 2008|archivedate=25 មីនា 2008|access-date=31 សីហា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325040540/http://afp.google.com/article/ALeqM5hcTlgAZVzJiptydwaDUTo068R0ow|url-status=dead}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលរដ្ឋាភិបាលដឹកនាំដោយ [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (ប្រទេសថៃ)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]] របស់លោក [[អភិសិទ្ធិ វេជ្ជាជីវៈ|អភិសិទ្ធិ វេជ្ធាជីវ៉ា]] រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស កាសិទ្ធិ ពីរ៉ូមយ៉ា បានកត់សម្គាល់ពី "អារម្មណ៍សុទិដ្ឋិនិយម" ហើយបាននិយាយថាគាត់មានទំនុកចិត្តក្នុងការនាំយកសន្តិភាពដល់តំបន់ក្នុងឆ្នាំ 2010 ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gbc6xwfs6FX61vjH_LYOm4UkqRAQ|archive-date=2010-02-06|title=Thailand can quash insurgency by year-end: minister|date=2 February 2010|archivedate=3 November 2011}}</ref> ប៉ុន្តែនៅចុងឆ្នាំ 2010 អំពើហឹង្សាដែលទាក់ទងនឹងការបះបោរបានកើនឡើង ដោយធ្វើឱ្យមានការភាន់ច្រឡំដល់សុទិដ្ឋិនិយមរបស់រដ្ឋាភិបាល។ <ref>{{Cite web|url=http://www.newsweek.com/2011/01/14/thailand-moves-toward-normality.print.html|title=Thailand Tries to Project Normality|date=14 January 2011|archivedate=19 មករា 2011|archive-date=19 January 2011|access-date=31 សីហា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110119223351/http://www.newsweek.com/2011/01/14/thailand-moves-toward-normality.print.html|url-status=dead}}</ref> ទីបំផុតនៅខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ រដ្ឋាភិបាលបានទទួលស្គាល់ថា អំពើហឹង្សាកំពុងកើនឡើង ហើយមិនអាចដោះស្រាយបានក្នុងរយៈពេលពីរបីខែ។ <ref>{{Cite news|date=7 March 2011|title=Thailand says southern unrest worsening|agency=Agence France-Presse|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hQESp04-NFOG6zrOvhwREMuWJ-kQ?docId=CNG.94f20013cdd393d22cb9d0a563a113f9.581|access-date=3 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110313113925/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hQESp04-NFOG6zrOvhwREMuWJ-kQ?docId=CNG.94f20013cdd393d22cb9d0a563a113f9.581|archive-date=2011-03-13}}</ref> មេដឹកនាំក្នុងតំបន់បានទាមទារយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួននូវកម្រិតស្វ័យភាពពីប្រទេសថៃសម្រាប់តំបន់ប៉ាតានី ហើយចលនាបះបោរផ្តាច់ខ្លួនមួយចំនួនបានធ្វើការទាមទារជាបន្តបន្ទាប់សម្រាប់ការចរចាសន្តិភាព និងការចរចា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រុមទាំងនេះត្រូវបានដកចេញពីក្រុម [[Barisan Revolusi Nasional|បដិវត្តន៍ជាតិប៉ារីសាន]] - ការសម្របសម្រួល (BRN-C) ដែលជាក្រុមដែលដឹកនាំការបះបោរនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ វា​មើល​ឃើញ​ថា​គ្មាន​ហេតុផល​សម្រាប់​ការ​ចរចា និង​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​ចរចា​ជាមួយ​ក្រុម​បះបោរ​ផ្សេង​ទៀត។ BRN-C មានគោលបំណងភ្លាមៗដើម្បីធ្វើឱ្យប្រទេសថៃភាគខាងត្បូងមិនអាចគ្រប់គ្រងបាន ហើយវាបានទទួលជោគជ័យយ៉ាងច្រើន។ <ref name="Zachary Abuza p. 20">Zachary Abuza, ''The Ongoing Insurgency in Southern Thailand'', INSS, p. 20</ref> ការប៉ាន់ប្រមាណនៃកម្លាំងនៃការបះបោរប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំង។ ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៤ [[ប៉ាល់ ពិនម៉ានី|ឧត្តមសេនីយ ប៉ាល់ឡុប ពីនម៉ានី]] បាន​អះអាង​ថា មាន​ក្រុម​ជីហាដ​រឹងរូស​តែ ៥០០ នាក់​ប៉ុណ្ណោះ។ ការ​ប៉ាន់​ស្មាន​ផ្សេង​ទៀត​និយាយ​ថា មាន​ក្រុម​បះបោរ​ប្រដាប់​អាវុធ​ដល់​ទៅ ១៥.០០០​នាក់។ ប្រហែលឆ្នាំ 2004 អ្នកវិភាគថៃមួយចំនួនជឿថា [[ភេរវកម្មអ៊ីស្លាម|ក្រុមភេរវករ]] ឥស្លាមបរទេសកំពុងជ្រៀតចូលទៅក្នុងតំបន់នេះ ហើយថា មូលនិធិ និងអាវុធរបស់បរទេសកំពុងត្រូវបាននាំយកមក បើទោះបីជាជាថ្មីម្តងទៀត ការអះអាងបែបនេះត្រូវបានធ្វើឱ្យមានតុល្យភាពដោយស្ថាប័នដែលមានមតិធំស្មើគ្នា ដែលបង្ហាញថានេះនៅតែជាជម្លោះក្នុងតំបន់ជាក់លាក់។ មនុស្សជាង 6,500 នាក់បានស្លាប់ និងជិត 12,000 នាក់បានរងរបួសក្នុងចន្លោះឆ្នាំ 2004 និង 2015 នៅក្នុងចលនាបះបោររបស់អតីតក្រុម [[ផ្តាច់ខ្លួន]] ជនជាតិភាគតិច ដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានកាន់កាប់ដោយក្រុម [[ជីហាឌី|ជីហាដរឹងរូស]] ហើយបានទម្លាក់ពួកគេប្រឆាំងនឹងទាំងជនជាតិភាគតិចដែលនិយាយព្រះពុទ្ធសាសនាថៃ និងមូស្លីមក្នុងស្រុកដែលមានវិធីសាស្រ្តមធ្យម។ ឬអ្នកដែលគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលថៃ។ djzbmk765gc3nbqobu7r548oyfwrdhq ការបាញ់ប្រហារនៅខេត្តហ្នងបួលំភូ ឆ្នាំ ២០២២ 0 47807 342577 326123 2026-11-07T23:27:58Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342577 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ការបាញ់ប្រហារនៅខេត្តហ្នងបួលំភូ ឆ្នាំ ២០២២ | location = [[ស្រុកណាក្លាង]], ខេត្តហ្នងបួលំភូ<!-- DO NOT LINK, see [[MOS:GEOLINK]] first -->, ប្រទេសថៃ<!-- DO NOT LINK, see [[MOS:GEOLINK]] first --> | date = {{start date|2022|10|06|df=y}} | partof = | image = | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | map = {{maplink|frame=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=300|plain=yes|zoom=13|frame-coord={{Coord|17|14|51|N|102|09|36|E}}|type=point|coord={{Coord|17|14|12|N|102|09|36|E}}|title=The nursery in Utthai Sawan|marker=1|type2=point|coord2={{Coord|17|15|26|N|102|09|44|E}}|title2=Ban Nong Kung Si |marker2=2|type3=point|coord3={{Coord|17|15|35|N|102|09|37|E}}|title3=Ban Tha Uthai|marker3=3}} | map_size = | map_alt = | map_caption = ឈុតឆាកឧក្រិដ្ឋកម្មបឋម: កន្លែងបណ្តុះកូននៅឧទ័យសួគ៌ (១), បានហ្នងគុងស៊ី (ភូមិហ្នងគុងស៊ី) (២) និងបានថាឧទ័យ (ភូមិថាឧទ័យ) (៣) | coordinates = {{Coord|17|14|12|N|102|09|36|E|display=inline,title}} | time = ១២:៥០ ថ្ងៃត្រង់ | timezone = [[UTC+7]] | target = | type = ការធ្វើអត្តឃាតក្នុងគ្រួសារ, ការបាញ់ប្រហារដ៏ធំ, ការ​ចាក់​សម្លាប់​រង្គាល, ឃាតកម្មដ៏ធំ, ឃាតកម្ម-ការធ្វើអត្តឃាត, ឃាតកម្មលើកុមារ, ការវាយប្រហារដោយរថយន្ត | weapons = * កាំភ្លើងខ្លី 9mm * កាំភ្លើងបាញ់ (Shotgun) * កាំបិត * រថយន្តភីកអាប់ | fatalities = ៣៧ នាក់ (រួមទាំងជនល្មើស)<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/shootings-thailand-84efe7ba76707f4b3d47ee8394c4f24f |title=Former cop attacks Thai day care center, kills at least 36 |publisher=[[Associated Press]] |date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122035/https://apnews.com/article/shootings-thailand-84efe7ba76707f4b3d47ee8394c4f24f |url-status=live}}</ref> | injuries = ១០ នាក់ | victims = | perpetrator = បញ្ញា ខាំរ៉ាប | assailants = <!-- or | assailant = --> | numparts = <!-- or | numpart = --> | dfens = <!-- or | dfen = --> | motive = | inquiry = | coroner = | accused = | convicted = | verdict = | convictions = | charges = | litigation = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = }} នៅថ្ងៃទី ៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ លោកបញ្ញា ខាំរ៉ាប (ប៉ាន់យ៉ា ខាំរ៉ាប) អាយុ៣៤​ ឆ្នាំ បានសម្លាប់៣៦ នាក់ និងរបួស​ ១០​ នាក់​ទៀត​ដោយ​ការ​បាញ់​ប្រហារ ចាក់​ និងបុក​រថយន្តនៅ[[ខេត្តហ្នងបួលំភូ]] [[ប្រទេសថៃ]] មុនពេលសម្លាប់ខ្លួន​ ការ​វាយ​ប្រហារ​នេះ​បាន​កើត​ឡើង​ជា​ចម្បង​នៅ​កន្លែង​បណ្តុះ​កូន​ក្មេងមាន​ទីតាំងនៅសង្កាត់ឧទ័យសួគ៌ [[ស្រុកណាក្លាង]]<ref name="dailynews1">{{cite news|date=6 October 2022|title=ด่วน! 'อดีตตร.' คลั่ง! บุกศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก กราดยิงมั่วสังเวยแล้ว 24 ศพ|language=th|work=[[Daily News (Thailand)|Daily News]]|url=https://www.dailynews.co.th/news/1549869/|url-status=live|access-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006141302/https://www.dailynews.co.th/news/1549869/|archive-date=6 October 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-asia-63156417|title=At least 34 killed in mass shooting at Thai nursery|publisher=BBC News|access-date=6 October 2022|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006090034/https://www.bbc.com/news/live/world-asia-63156417|url-status=live}}</ref> នេះ​ជា​[[ឃាតកម្មដ៏ធំ|ឃាតកម្ម​ដ៏​សាហាវ​បំផុត]]​ដោយ​ជនល្មើស​តែ​ម្នាក់​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​របស់​ប្រទេស​ថៃ លើសចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយ[[ការបាញ់ប្រហារនៅខេត្តនគររាជសីមា]]ក្នុងឆ្នាំ ២០២០<ref>{{cite news|date=6 October 2022|title=Mass murder at childcare centre, 35 confirmed slain|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2408603/mass-murder-at-childcare-centre-35-confirmed-slain|access-date=6 October 2022}}</ref> == ការបាញ់ប្រហារ == នៅថ្ងៃទី ៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ នៅម៉ោងប្រហែល ១១២៤​ [[UTC+7|ICT]] (UTC+7) លោកបញ្ញា ខាំរ៉ាប អ្នកវាយប្រហារ បានបើករថយន្តភីកអាប់ពណ៌ស ចេញពីផ្ទះរបស់គាត់<ref name="Timeline1">{{cite news|date=6 October 2022|title=เปิดไทม์ไลน์โศกนาฏกรรม "ไอ้แมน" อดีต ตร.คลั่ง! กราดยิงหนองบัวลำภู|language=th|trans-title=Open the timeline of the tragedy of "Ai Man", the former policeman is crazy! Shooting at Nong Bua Lamphu|work=Daily News|url=https://www.dailynews.co.th/news/1552073/|url-status=live|access-date=7 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006144011/https://www.dailynews.co.th/news/1552073/|archive-date=6 October 2022}}</ref> គាត់បានមកដល់កន្លែងបណ្តុះកូននៅម៉ោង ១២:៥០ ដែលជាកន្លែងដែលការវាយប្រហារបានចាប់ផ្តើមភ្លាមៗបន្ទាប់ពីអាហារថ្ងៃត្រង់<ref name="BBClive update">{{cite news|date=6 October 2022|title=At least 31 killed in mass shooting at Thai nursery|publisher=BBC News|editor-last=Spender|editor-first=Tom|url=https://www.bbc.com/news/live/world-asia-63156417|url-status=live|access-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006090034/https://www.bbc.com/news/live/world-asia-63156417|archive-date=6 October 2022}}</ref> ប្រដាប់ដោយកាំភ្លើងខ្លី [[កាំភ្លើងផារ៉ាប៊ែលលូម 9×19mm|9mm]] កាំភ្លើងបាញ់ (Shotgun) និងកាំបិត<ref name="Vejpongsa1">{{Cite news|last1=Vejpongsa|first1=Tassanee|last2=Rising|first2=David|title=Thai gunman shot and slashed sleeping children – at least 36 people killed|language=en-NZ|work=[[The New Zealand Herald]]|url=https://www.nzherald.co.nz/world/thai-daycare-massacre-at-least-36-killed-in-deadliest-rampage-in-nations-history/Z2EW2T4GXLHNIMCA6SWPXEJ4VI/|url-status=live|access-date=7 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007053925/https://www.nzherald.co.nz/world/thai-daycare-massacre-at-least-36-killed-in-deadliest-rampage-in-nations-history/Z2EW2T4GXLHNIMCA6SWPXEJ4VI/|archive-date=7 October 2022}}</ref> លោកខាំរ៉ាប​បាន​បាញ់​សម្លាប់​ឪពុក​និង​កូន​នៅ​ខាង​ក្រៅ​អគារ​បណ្តុះ​កូន<ref name="Timeline1" />​​ បន្ទាប់មកគាត់បានវាយប្រហារបុគ្គលិកបួនទៅប្រាំនាក់ដែល ៣ នាក់បានស្លាប់<ref name="Timeline2">{{cite news|date=6 October 2022|title=เปิดไทม์ไลน์เหตุสะเทือนขวัญ อดีตตำรวจคลั่ง "กราดยิงหนองบัวลำภู"|language=th|trans-title=Open the timeline of shocking events crazy ex-cop "Shooting at Nong Bua Lamphu"|publisher=Bangkok Business|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/news-update/1031001|url-status=live|access-date=7 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006141354/https://www.bangkokbiznews.com/news/news-update/1031001|archive-date=6 October 2022}}</ref>​ ក្នុង​នោះ​មាន​គ្រូ​ម្នាក់​ដែល​មាន​ផ្ទៃ​ពោះ ​៨​ ខែ<ref name="Hariharan">{{cite news|date=6 October 2022|title=Thailand Mass Shooting: 22 Children, 8-month Pregnant Staff Among 34 Killed as Ex-Cop Storms Day-care Centre; Drives Home, Shoots Self, Family|publisher=[[CNN-News18]]|editor=Revathi Hariharan|url=https://www.news18.com/news/world/at-least-20-people-killed-in-mass-shooting-in-thailand-police-6109249.html|access-date=6 October 2022}}</ref> បុគ្គលិកជាច្រើននាក់បានរត់ចេញពីកន្លែងកើតហេតុ បន្ទាប់មកលោកខាំរ៉ាបបានចូលទៅក្នុងបន្ទប់មួយដែលក្មេងៗកំពុងដេកនិងបានវាយប្រហារពួកគេដោយកាំបិត​ សាក្សី​នៅ​ក្បែរ​នោះ​យល់​ច្រឡំ​ថា​ការ​បាញ់​កាំជ្រួច<ref name="AJ1">{{cite news|date=6 October 2022|title=Death toll in children's daycare shooting in Thailand rises to 34|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/6/at-least-20-people-killed-in-mass-shooting-in-thailand-police|access-date=6 October 2022}}</ref> នៅ​ពេល​មាន​ការ​វាយ​ប្រហារ​នោះ មាន​កុមារ​ចំនួន ៣០ នាក់​នៅ​ក្នុង​មណ្ឌល​ថែទាំ<ref name="RU1">{{cite news|date=6 October 2022|title=Thailand mass shooting kills 34 at day-care centre|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/least-20-people-killed-mass-shooting-thailand-police-2022-10-06/|url-status=live|access-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006081940/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/least-20-people-killed-mass-shooting-thailand-police-2022-10-06/|archive-date=6 October 2022}}</ref> សាកសពក្មេងប្រុស ១៩ នាក់និងក្មេងស្រី ៣ នាក់ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងថ្នាលបណ្តុះកូន​ ខណៈ​សាកសព​កុមារ និង​មនុស្ស​ពេញវ័យ​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​អគារ​រដ្ឋាភិបាល​ក្បែរ​នោះ<ref name="Davies1">{{cite news|last1=Davies|first1=Gareth|date=6 October 2022|title=Thailand mass shooting: Ex-police officer kills 22 sleeping children in nursery|work=[[The Daily Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/10/06/children-among-least-30-killed-mass-shooting-nursery-thailand/|access-date=6 October 2022}}</ref> ក្រោយមក លោកខាំរ៉ាប​បាន​រត់​គេច​ខ្លួន​ពី​កន្លែង​កើត​ហេតុ​តាម​រថយន្ត​ភីកអាប់ ពេលឆ្លងកាត់[[ស្រុកហ្នងគុងស៊ី]] ជន​រង​គ្រោះ​បាន​បាញ់​សម្លាប់​មនុស្ស​ ៧ ​នាក់<ref name="Timeline1" /> ដោយប្រើឡានភីកអាប់ គាត់​ក៏​បាន​វាយ​អ្នក​ឈរ​មើល បណ្ដាល​ឲ្យ​របួស​ពីរ​នាក់<ref name="Reuters3">{{cite news|date=6 October 2022|title=Thai attacker was in court on drugs charge just before mass shooting – police|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-attacker-was-court-drugs-charge-just-before-mass-shooting-police-2022-10-06/|access-date=6 October 2022}}</ref><ref name="AJ1" /> នៅភូមិថាឧទ័យហ្នឿ សង្កាត់ឧទ័យសួគ៌ គាត់​បាន​វាយ​អ្នក​ភូមិ​ម្នាក់​ស្លាប់<ref name="ch7A">{{cite news|date=6 October 2022|title=กราดยิงหนองบัวลำภู หนูน้อยผู้รอดเพียงหนึ่งเดียว ญาติแห่ปลอบขวัญ|language=th|trans-title=Shooting at Nong Bua Lamphu The only survivor Relatives parade to consolation|publisher=Channel 7|url=https://news.ch7.com/detail/598749|access-date=7 October 2022}}</ref> លោកខាំរ៉ាបបានមកដល់ផ្ទះរបស់គាត់ ដែលជាកន្លែងដែលគាត់បានប្រើសាំងដើម្បីដុតរថយន្តភីកអាប់<ref name="Timeline1" /> មាន​អ្នក​ស្លាប់​ចំនួន ១១ ​នាក់ មនុស្សពេញវ័យ ៩ នាក់ និងកុមារ ២ នាក់ ​បើ​តាម​ប៉ូលិស​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា នៅ​ខាង​ក្រៅ​ថ្នាល ខណៈ​ដែល​លោកខាំរ៉ាបបាន​បាញ់​ពី​រថយន្ត​របស់​គាត់<ref name="AP1">{{cite news|date=6 October 2022|title=More than 30, mostly children, dead in a mass shooting at a Thai child care center|publisher=[[NPR]]|agency=Associated Press|url=https://www.npr.org/2022/10/06/1127160766/dozens-killed-child-care-center-thailand|url-status=live|access-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122809/https://www.npr.org/2022/10/06/1127160766/dozens-killed-child-care-center-thailand|archive-date=6 October 2022}}</ref>​ ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ស្លាប់​ទាំង ១១​ នាក់​នោះ មាន​ប្រពន្ធ និង​កូនរបស់លោកខាំរ៉ាប ដែល​គាត់​បាន​បាញ់​ស្លាប់​មុន​នឹង​សម្លាប់​ខ្លួន<ref name="BBClive update" /><ref name="AP1" /> មនុស្សពេញវ័យ៣នាក់បានស្លាប់នៅតាមផ្លូវទៅមន្ទីរពេទ្យ<ref name="Davies1" /> សាកសព​ត្រូវ​បាន​សមត្ថកិច្ច​យក​ទៅ​រក្សា​ទុក​នៅ​ប៉ុស្តិ៍​នគរបាល<ref name="FMT1">{{cite news|date=6 October 2022|title=Thailand mourns child victims of mass killing|publisher=[[Free Malaysia Today]]|agency=Reuters|url=https://www.freemalaysiatoday.com/category/world/2022/10/07/thailand-mourns-child-victims-of-mass-killing/|access-date=7 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233338/https://www.freemalaysiatoday.com/category/world/2022/10/07/thailand-mourns-child-victims-of-mass-killing/|archive-date=6 តុលា 2022|url-status=dead}}</ref> កន្លែងដែលគេដាក់ក្នុងមឈូស ហើយបញ្ជូនទៅមន្ទីរពេទ្យឧត្តរធានី<ref name="straitstimes1">{{cite news|date=6 October 2022|title='Little kids who were still sleeping': Thailand mourns victims of mass killing|work=The Straits Times|agency=Reuters|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/little-kids-who-were-still-sleeping-thailand-mourns-victims-of-mass-killing|url-status=live|access-date=7 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007053928/https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/little-kids-who-were-still-sleeping-thailand-mourns-victims-of-mass-killing|archive-date=7 October 2022}}</ref> អ្នក​របួស​មួយ​ចំនួន​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជូន​ទៅ​មន្ទីរពេទ្យណាក្លាង ចំណែក​មនុស្ស ៨ នាក់​ផ្សេង​ទៀត​បាន​ទទួល​ការ​វះកាត់​នៅ​មន្ទីរពេទ្យហ្នងបួលំភូ<ref name="thecoverage1">{{cite news|date=6 October 2022|title='ผอ.รพ. – สสจ.' ระบุ รพ.หนองบัวลำภู ไม่ขาดแคลนเลือดแล้ว|language=th|trans-title='Director of the hospital – Sor.SorPor.' stated that Nong Bua Lamphu Hospital No more blood shortages|publisher=The Coverage|url=https://www.thecoverage.info/news/content/4115|access-date=7 October 2022|archive-date=6 តុលា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006104519/https://www.thecoverage.info/news/content/4115|url-status=dead}}</ref> គ្រូពេទ្យ​នៅ​មន្ទីរពេទ្យ​ហ្នងបួលំភូបាន​និយាយ​ថា​ត្រូវ​ការ​ឈាម​បន្ទាន់ និងមានការបរិច្ចាគឈាមត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅទីនោះ<ref>{{cite news|date=6 October 2022|title=ด่วน โรงพยาบาลหนองบัวลำภู ต้องการเลือดจำนวนมาก|language=th|trans-title=Urgent, Nong Bua Lamphu Hospital need a lot of blood|work=Thairath|url=https://www.thairath.co.th/news/society/2519831|access-date=6 October 2022}}</ref>​ សមាជិកគ្រួសារខ្លះនៅកន្លែងបណ្តុះកូននៅពេលល្ងាច ហើយអ្នកប្រឹក្សាសុខភាពផ្លូវចិត្តបានលួងលោមពួកគេ<ref name="Ratcliffe1">{{cite news|last1=Ratcliffe|first1=Rebecca|date=7 October 2022|title=Thailand in mourning after children killed in mass stabbing and shooting|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/07/thailand-in-mourning-after-children-killed-in-mass-stabbing-and-shooting|url-status=live|access-date=7 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007023445/https://www.theguardian.com/world/2022/oct/07/thailand-in-mourning-after-children-killed-in-mass-stabbing-and-shooting|archive-date=7 October 2022}}</ref> == ជនរងគ្រោះ == មនុស្សសរុបចំនួន ៣៦ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់<ref>{{Cite news|date=6 October 2022|title=Thailand: Many children among dead in pre-school attack|language=en-GB|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63155169|url-status=live|access-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006075723/https://www.bbc.com/news/world-asia-63155169|archive-date=6 October 2022}}</ref> រួមទាំងកុមារយ៉ាងតិច ២៤ នាក់<ref name="ITV1">{{cite news|date=6 October 2022|title=Thailand: At least 37 killed, including 24 children, in mass shooting at nursery|publisher=[[ITV News]]|url=https://www.itv.com/news/2022-10-06/more-than-30-killed-in-mass-shooting-at-nursery-in-thailand|access-date=6 October 2022}}</ref> ជន​រង​គ្រោះ​មាន​អាយុ​ចន្លោះ​ពី​ ៣ ​ឆ្នាំ ​ទៅ ​៦៩ ​ឆ្នាំ<ref name="Tnews1">{{cite news|date=7 October 2022|title=แม่ปัญญา คำราบ โชว์ใบปริญญา ลูกจบเกียรตินิยมอันดับ2 จะเอาไปให้ศาลหวังลดโทษ|language=th|trans-title=Mae Panya Khamrab shows off her degree. Her son graduated with 2nd class honours; will take it to the court in hopes of reducing the punishment|publisher=Tnews|url=https://www.tnews.co.th/social/social-news/575475|access-date=7 October 2022}}</ref> របួស ១០ នាក់ទៀត សេចក្តីរាយការណ៍​បឋម​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា មនុស្ស​ ១៥​ នាក់​បាន​រង​របួស ប៉ុន្តែពួកគេប្រាំនាក់បានស្លាប់ជាបន្តបន្ទាប់<ref name="thecoverage1" /> អ្នករបួស៧នាក់ កំពុងសម្រាកព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យ<ref name="Vegpongsa2">{{cite news|last1=Vegpongsa|first1=Tassanee|last2=Rising|first2=David|date=7 October 2022|title=Details Emerge on Deadly Thai Shooting, With Gunman Daycare as Toddlers Napped|publisher=Bloomberg L.P.|agency=Associated Press|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-07/thailand-mourns-children-others-slain-by-ex-police-officer|access-date=7 October 2022}}</ref> អង្គភាព​ស៊ើបអង្កេត​របស់​ប៉ូលិស​ខេត្ត​បាន​អត្ថាធិប្បាយ​ថា អ្នក​ស្លាប់​ភាគច្រើន​គឺ​មក​ពី​លទ្ធផល​រួម​គ្នា​នៃ​ការ​បាញ់​កាំភ្លើង និង​របួស​ដោយ​កាំបិត<ref name="AFP1" /> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការសម្លាប់រង្គាល]] d6qie7ffvosb033n37lfryg0sai5w97 សម្តេច 0 47949 342727 322348 2026-11-08T06:03:09Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342727 wikitext text/x-wiki '''សម្តេច''' មានន័យថាលោកអ្នកមានតេជះច្រើន, លោកអ្នកមានបុណ្យមានអំណាចធំ ។ '''គុ.''' ខ្ពង់ខ្ពស់, ឧដុង្គឧត្ដម, ថ្កើងស័ក្ដិ ថ្កើងអំណាច, ថ្កើងថ្កាន( សមតែនឹងយល់ថាក្លាយមកពី បា. សំ + តេជ ឬ សំ. សំតេជស៑ "ដែលមានតេជះខ្លាំង" ព្រោះខ្មែរបុរាណសរសេរជា សម្ដេជ ក៏មាន ) ។ ពាក្យសម្រាប់ប្រើបន្ថែមលើព្រះនាម ឬលើឋានន្ដរក្សត្រិយ៍ មន្រ្តីស័ក្តិខ្ពស់ : '''ព្រះបាទសម្ដេចព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី...,''' '''សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី'''; '''សម្ដេចព្រះឧបយុវរាជ'''; '''សម្ដេចព្រះឧភយោរាជ'''; '''សម្ដេចព្រះវររាជជននី'''; '''សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជ'''; '''សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ'''; '''សម្ដេចព្រះរៀម'''; '''សម្ដេចព្រះអនុជ''' ។ ល ។ '''សម្ដេចចៅពញា''' ឋានន្ដរសេនាបតីទី ១ សម្រាប់ទោ ( មានតែពីក្នុងសម័យបុរាណ ) ។ ល ។<ref group="វចនានុក្រមខ្មែរសម្តេចសង្ឃរាជជួនណាតភាគ១ ភាគ២">ដកស្រង់ចេញពីវចនានុក្រមសម្តេចសង្ឃរាជជួន ណាត</ref> '''សម្តេច''' គឺជាកិត្តិយសរបស់[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលត្រូវបាន[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]] ប្រគល់ជូនដល់បុគ្គលនានា ដែលចាត់ទុកថាបានរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ដល់ប្រទេសជាតិ។ <ref name="rfa">{{Cite web |date=12 May 2016 |title=In a Title Fight, Phnom Penh Orders the Press to Use 'Samdech' for Top Government Officials |url=https://www.rfa.org/english/news/cambodia/in-a-title-fight-05122016154401.html |access-date=27 June 2020 |website=Radio Free Asia}}</ref> ជារឿយៗវាត្រូវបានអមដោយចំណងជើងវែងជាង។ ឧទាហរណ៍ ចំណងជើងពេញរបស់[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] [[ហ៊ុន សែន]] គឺសម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន។ <ref name="guardian">{{Cite news|date=12 May 2016|title=Welcome, Lord Prime Minister: Cambodian media told to use leader's full royal title|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/12/cambodian-media-prime-minister-hun-sen-full-royal-title|access-date=27 June 2020}}</ref> សមាជិក​រាជវង្ស និង​មេ​ដឹក​នាំ[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|សាសនា​មួយ]]​ចំនួន​ក៏​មាន " ''សម្តេច'' " ជា​ផ្នែក​នៃ​ឋានៈ​របស់​ពួក​គេ​ដែរ។ <ref>{{Cite web |title=Statement by His Royal Highness Samdech Krom Preah Norodom Ranariddh The First Prime Minister of Kingdom of Cambodia |url=https://asean.org/?static_post=statement-by-his-royal-highness-samdech-krom-preah-norodom-ranariddh-the-first-prime-minister-of-kingdom-of-cambodia |access-date=27 June 2020 |website=asean.org}}</ref> <ref name="post">{{Cite web |date=8 April 2011 |title=Chuon Nath: Guardian of Cambodian culture |url=https://www.phnompenhpost.com/post-plus/chuon-nath-guardian-cambodian-culture |website=Phnom Penh Post}}</ref> នៅខែកក្កដាឆ្នាំ ២០១៦ រដ្ឋាភិបាលបានបញ្ជាឱ្យប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយប្រើប្រាស់ចំណងជើងពេញរបស់មេដឹកនាំ។ <ref name="rfa" /> ងារ​នេះ​ធ្លាប់​ជា​កម្រមាន​ដូច​ក្នុង[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រជ្ជកាល​ព្រះបាទ]] [[នរោត្ដម សីហនុ|​នរោត្តម សីហនុ]] មាន​អ្នក​នយោបាយ​តែ​បួន​រូប​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​បាន​ទទួល​ងារ​នោះ​រួម​មាន [[ប៉ែន នុត]] លោក [[ញឹក ជូឡុង]] លោក [[សឺន សាន]] និង​លោក [[ចៅ​សែន​ កុសល​ឈុំ|ចៅ សែន កុសលឈុំ]] ដែល​សុទ្ធ​សឹង​បាន​ធ្វើ​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី។ <ref name="cdaily">{{Cite web |date=22 June 2015 |title=If a Republican Can Be a Samdech, Why Not CPP Leaders? |url=https://english.cambodiadaily.com/news/if-a-republican-can-be-a-samdech-why-not-cpp%E2%80%88leaders-86083/ |website=The Cambodia Daily |access-date=25 តុលា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025071138/https://english.cambodiadaily.com/news/if-a-republican-can-be-a-samdech-why-not-cpp%E2%80%88leaders-86083/ |archive-date=25 តុលា 2022 |url-status=dead }}</ref> == អ្នកទទួលដែលស្គាល់ == === រាជានិយម === === រាជវង្ស === === អ្នក​នយោបាយ === === អ្នកដឹកនាំសាសនា === == ឯកសារយោង == dmjy9pkjdsiy5zlf2l18m2bl05fu8g2 G-Devith 0 48014 342564 328233 2026-11-07T23:00:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342564 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #778899;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> G-Devith </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="2" |Cambodia Pop Singer <br> The Popular Artis of Music Remixed Dancers |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''ឈ្មោះ''' | [[G-Devith]] |- style="vertical-align:center;" |'''ថ្ងៃ.ខែ.ឆ្នាំកំណើត''' |{{Birth date and age|1994|10|05|df=yes}} |- style="vertical-align:center;" |'''សញ្ជាតិ''' | {{KHM}} |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រភេទតន្ត្រី''' |​Khmer Music, Classic, Rock , Folk, R&B, Hip hop. |- style="vertical-align:center;" |'''ឆ្នាំសកម្ម''' |2014-បច្ចុប្បន្ន |- style="vertical-align:center;" |'''អាជីពសិល្បៈ''' | * អ្នកចម្រៀង * អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង * អ្នកសម្រួលតន្ត្រី |- style="vertical-align:center;" |'''ស្លាកតន្ត្រី''' | * [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] 2015 - 2017 * ផលិតកម្មផ្ទាល់ខ្លួន <br> (Dit Way Nation) 2017 - 2019 * អ្នកចម្រៀងឯករាជ 2020 - 2022 |} '''G-Devith''' (អានថា: ជីដេវីដ) ឈ្មោះកំណើត ងួន ចាន់ដេវីដ (កើតនៅ ថ្ងៃទី ០៥ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៩៤) លោកគឺជាតារាចម្រៀងរ៉េបមួយរូបដ៏មានប្រជាប្រិយភាពនៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ដែលទទួលបាននូវការចាប់អារម្មណ៍ពីទស្សនិជន ជាមួយនិងការបង្ហាញខ្លួនរបស់លោកក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ ដែលគេស្គាល់លោកតាមរយៈការផ្ទុកឡើង នូវបទចម្រៀង Cover របស់លោកនៅលើបណ្ដាញសង្គម YouTube រួមជាមួយនិងការបកស្រាយបទចម្រៀងដែលទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍លើកដំបូង ជាមួយអ្នកនាង [[ពេជ្រ សោភា]] ក្នុងអាល់ប៊ុម Queen ដែលត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដោយ [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] ផងដែរ ។<ref>Fifimov (2016) [https://hifimov.co/videos/52/8A4OM67StTM/%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F-2018/%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%85%E1%9E%84%E1%9F%8B%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%9A%E1%9E%9B%E1%9F%81%E1%9E%84-u200b-%E1%9E%87%E1%9E%B8-%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F-khnhom-jong-der-leng-g-devith ប្រវត្តិតារាចម្រៀង ងួន ចាន់ដេវិត G Devith មុននិងក្រោយចូលសិល្បៈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221107110035/https://hifimov.co/videos/52/8A4OM67StTM/%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F-2018/%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%85%E1%9E%84%E1%9F%8B%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%9A%E1%9E%9B%E1%9F%81%E1%9E%84-u200b-%E1%9E%87%E1%9E%B8-%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F-khnhom-jong-der-leng-g-devith |date=2022-11-07 }}, Website: hifimov.co, Publication: @2016 Hifimov.co</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' G-Devith កើតនៅ ថ្ងៃទី ០៥​ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៩៤ លោកមានទីកន្លែងកំណេីតនៅទីរួម [[ខេត្តបាត់ដំបង]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ក្រុងបាត់ដំបង]]) មិនមានកំណត់ត្រាពីក្រុមគ្រួសារលោកច្រើនឡើយ "រងចាំឯកសារយោងពីប្រភពផ្សេងៗទៀត ក្នុងការសរសេរបន្ថែម" ។ ដេវីដ បានបោះបង់ការសិក្សាត្រឹមថ្នាក់វិទ្យាល័យ ដោយសារកត្តាជីវភាពគ្រួសារ ផងដែរ ហើយលោកបានសម្រេចចិត្ត ផ្លាសមករស់នៅទី [[ក្រុងភ្នំពេញ]] ដែលមានមុខរបរជាអ្នកបញ្ចូលបទចម្រៀង ក្នុងទូរសព្ទ ក្រោយមកលោកបានច្រៀង ចម្រៀង Cover ជាច្រើនបទ Upload ទៅក្នុងបណ្ដាញសង្គម Youtube ដោយការច្រៀងរបស់លោក តែងធ្វើត្រាប់តាម តារាចម្រៀងពេញនិយម K-Pop ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2014 ដោយសារសមត្ថភាពនៃការរេប​ diss track​ ឌឺដង របស់លោក បានធ្វើឱ្យតារាចម្រៀងពេញនិយម ហៅកាត់ថា C-Pop គឺអ្នកនាង [[ពេជ្រ សោភា]] បានទាក់ទងលោកយកមកធ្វើជាដៃគូច្រៀង រហូតបានធ្វើឱ្យទស្សនិកជនពេញចិត្តជាខ្លាំង ក្រោយមកជីវិតរបស់លោកបានផ្លាស់ប្តូរ ១៨០ដឺក្រេ ក្រោយបានជួបនឹងតារាចម្រៀង ពេជ្រ សាភា ដែលជាតារាចម្រៀងលំដាប់ជួរមុខនៅកម្ពុជា បានជួយធានាលោក ចូលក្នុងផលិតកម្មយក្សនៅកម្ពុជា ដោយគ្រប់គ្នាស្គាល់ថា [[ផលិតកម្ម រស្មីហង្សមាស]] ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2015 ។<ref>Tomnerb (2017) [http://tomnerb.epizy.com/2017/03/15/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%8B%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%9A%E1%9F%80%E1%9E%94%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%8B%E1%9E%96%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C/ ស្តាប់ការរៀបរាប់ពីប្រវត្តិដ៏កំសត់របស់លោកងួន ចាន់ដេវិត ហៅ G-Devith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221107161327/http://tomnerb.epizy.com/2017/03/15/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%8B%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%9A%E1%9F%80%E1%9E%94%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%8B%E1%9E%96%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C/ |date=2022-11-07 }}, Website: tomnerb.epizy.com, Publication: March 15, 2017</ref> == សមិទ្ធិផល == '''Achievement''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | ឆ្នាំ ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ការដាក់ចូល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ប្រភេទពាន ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | លទ្ធផល ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ |- | align="center" | 2015 | align="center" | កាហ្វេ 1500 | align="center" | Top 3 | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | (MAMF) South Korea |- | align="center" | 2016 | align="center" | រាំញីកែងជើង (Heel Dance) | align="center" | Music of The year | align="center" style="background:#FFB6C1;" | Nominated | align="center" | Hun Sen Prime Minister of Cambodia |- | align="center" | 2018 | align="center" | Best Creative Artist of The Year | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio 89FM Cambodia<ref>World Bridge Media (2018) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |- | align="center" | 2019 | align="center" | Best Male Popularity Artist | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio 89FM Cambodia<ref>World Bridge Media (2019) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |- | align="center" | 2019 | align="center" | Best Music Performance | align="center" | NRG Music Awards | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | NRG Radio 89FM Cambodia<ref>World Bridge Media (2019) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ NRG Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |- | align="center" | 2020 | align="center" | Best Rapper of The Year | align="center" | [[Cambodian Music Awards]] | align="center" style="background:#90EE90;" | Won | align="center" | WorldBridge Media <ref>World Bridge Media (2020) [https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ Cambodian Music Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109164939/https://www.worldbridgemedia.com.kh/history/ |date=2022-11-09 }}, Website: worldbridgemedia.com.kh Publication: © WorldBridge Media | All Rights Reserved</ref> |} == កាត់ឡុកតន្ត្រី == '''Discography''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * Live Fast Die Young (2014) * Forever (2014) * 3 word (2014) * ស្អាតជានិច្ច (2014) * កាហ្វេ 1500 ft. [[ពេជ្រ សោភា]] (2015) * No Money No Honey ft. [[ពេជ្រ សោភា]] (2015) * Love is Pain (2015) * I Khnow You Like Money ft. [[ពេជ្រ សោភា]] (2015) * ទឹកភ្នែកក្មេងរើសសំរាម ft. [[ពេជ្រ សោភា]] (2016) * Queen ft. [[ពេជ្រ សោភា]] (2016) * Hand Up ft. [[ពេជ្រ សោភា]] (2016) * រាំញីកែងជើង (2016) * រាំក្រលែងចង្កេះ (2016) * ស្រលាញ់បងម៉ែឲ្យជិះឆ្កែ (2016) ft. [[ពេជ្រ សោភា]] * សម្លសម្លក់ ft. ព្រាបសុវត្ថិ, [[ពេជ្រ សោភា]] * រាំពាក់ម៉ាស (2016) * No Smoke (2016) * Feeling Good (2017) * មនុស្សស្រីដែលខ្ញុំស្រលាញ់ (2017) * រាំបទបាំបាំ (2017) * រកគីឡូធុងបាស ft. [[ទេព បូព្រឹក្ស]] (2017) * បូបាច់ (2017) </div> == ឃើញដូចនេះ == '''See also''' * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] * [[តារាសម្ដែងកម្ពុជា]] * [[តារាកំប្លែងកម្ពុជា]] * [[ពិធីករកម្ពុជា]] * [[ពិធីការនីកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] i8bnu3mh1f5xq2ibnnn7c236w1eu9rg ខេត្តទៀនយ៉ាង 0 48094 342593 326127 2026-11-08T00:32:11Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342593 wikitext text/x-wiki {{For|the Tiền Giang river|Tiền River}}{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Tiền Giang province | native_name = Tỉnh Tiền Giang | native_name_lang = vi<!-- ISO 639-2 code: vi for Vietnamese --> | image_skyline = My Tho.JPG | image_caption = [[Mỹ Tho]] | nickname = Anterior River ''or'' The Kingdom of Fruits | image_flag = | image_seal = | image_map = Tien Giang in Vietnam before 1 July 2025.svg | map_caption = Location of Tiền Giang within Vietnam | image_map1 = {{Infobox mapframe|zoom=8|frame-width=280}} | pushpin_map = Vietnam#Asia | pushpin_map_caption = Location within Vietnam##Location within Asia | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|10|25|N|106|10|E|region:VN_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Vietnam}} | subdivision_type1 = [[Regions of Vietnam|Region]] | subdivision_name1 = [[Mekong Delta]] | subdivision_type2 = [[Metropolitan area]] | subdivision_name2 = [[Ho Chi Minh City metropolitan area]] | seat_type = Capital | seat = [[Mỹ Tho]] | leader_party = | leader_title = [[Provinces of Vietnam#People's Council|People's Council]] Chair | leader_name = Nguyễn Văn Danh | leader_title1 = [[Provinces of Vietnam#People's Committee|People's Committee]] Chair | leader_name1 = Lê Văn Hưởng | area_total_km2 = 2510.6 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 1,972,785 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = Demographics | demographics1_title1 = [[List of ethnic groups in Vietnam|Ethnicities]] | timezone1 = ICT | utc_offset1 = +7 | area_code = 0273 | area_code_type = Calling code | iso_code = [[ISO 3166-2:VN|VN-46]] | website = {{URL|http://tiengiang.gov.vn/}} | settlement_type = [[Provinces of Vietnam|Province]] | demographics1_info1 = [[Vietnamese people|Vietnamese]], [[Hoa people|Hoa]], [[Khmer Krom|Khmer]], [[Chams|Chăm]] | official_name = }} '''ខេត្តទៀនយ៉ាង ឬ ខេត្តមេ-ស''' គឺជា[[ខេត្តនៃវៀតណាម|ខេត្ត]]មួយនៅក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ|ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ]]នៃភាគខាងត្បូង [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]](ដែនដីកម្ពុជាក្រោម) ។ ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៧៦ ដោយ​ការ​រួម​បញ្ចូល​គ្នា​នៃ[[ខេត្ត Định Tường|ខេត្តឌិញត្រឿង]] និង [[ខេត្តកោះគង|​ខេត្តកោះគង]] ។ <ref>[http://www.tiengiang.gov.vn/xemtin.asp?idcha=7338&cap=4&id=7358 Tiền Giang]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ខេត្តមេ-សមានអត្ថប្រយោជន៍មួយក្នុងការស្ថិតនៅចន្លោះតំបន់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ពីរ - តំបន់សេដ្ឋកិច្ចគន្លឹះខាងត្បូង (SKEZ) និង[[ដីសណ្តមេគង្គ|ដីសណ្ដមេគង្គ]] ។ ខេត្តនេះគឺជាច្រកផ្លូវទៅកាន់ [[ទីក្រុងព្រៃនគរ|ទីក្រុងហូជីមិញ]] (HCMC) និងខេត្តភាគខាងកើតផ្សេងទៀត ព្រមទាំងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គតាមរយៈប្រព័ន្ធរបស់ខ្លួន {{Convert|150|km}} ផ្លូវ, ផ្លូវល្បឿនលឿនមួយ, ផ្លូវជាតិលេខបួន ( 1, 30, 50 និង 60) ។ ឆ្នេរសមុទ្រមាន {{Convert|32|km}} វែងជាមួយឆ្នេរខ្សាច់រាប់ពាន់ ដែលជាអត្ថប្រយោជន៍សម្រាប់ការបង្កាត់ពូជក្នុងទឹក ដូចជាក្តាម និងការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចតាមសមុទ្រ។ <ref>{{Cite web |title=จัดทําโดยสถานกงสุลใหญ ณ นครโฮจิมินห พฤษภาคม |url=http://www.thaiembassy.org/hochiminh/contents/files/articles-20130516-173839-421112.pdf |access-date=2022-11-22 |archivedate=2019-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191102131117/http://www.thaiembassy.org/hochiminh/contents/files/articles-20130516-173839-421112.pdf |url-status=dead }}</ref> ខេត្តមេ-ស មានព្រំប្រទល់ជាប់[[ខេត្តកំពង់គោ]] នៅខាងជើង [[ខេត្តផ្សារដែក]] នៅខាងលិច[[ខេត្តកំពង់ឫស្សី]] និង [[ខេត្តលង់ហោរ]] នៅភាគខាងត្បូង និងសមុទ្រខាងកើតនៅខាងកើត។ ទីក្រុង [[ទីរួមខេត្តមេ-ស|មេ-ស]] ដែលដើរតួជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចសង្គម និងនយោបាយនៃទីក្រុង ខេត្តមេ-ស គឺជាចំណុចប្រសព្វដ៏សំខាន់នៃការអប់រំ វប្បធម៌ និងទេសចរណ៍សម្រាប់ខេត្តជិតខាង។ ទីក្រុងនេះមាន {{Convert|70|km}} ឆ្ងាយពីទីក្រុងហូជីមិញទៅភាគខាងត្បូង និង {{Convert|90|km}} ឆ្ងាយពីទីក្រុង [[ទីក្រុងព្រែកឫស្សី|ព្រែកឫស្សី]] ទៅខាងកើត។ <ref>{{Cite web |title=จัดทําโดยสถานกงสุลใหญ ณ นครโฮจิมินห พฤษภาคม |url=http://www.thaiembassy.org/hochiminh/contents/files/articles-20130516-173839-421112.pdf |access-date=2025-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102131117/http://www.thaiembassy.org/hochiminh/contents/files/articles-20130516-173839-421112.pdf |archive-date=2019-11-02 |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == 3tp969ng6e3egp25cqtayaebz113n93 សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ 0 48105 342735 332411 2026-11-08T06:11:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342735 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ | native_name = {{nobold|''République démocratique du Congo'' ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]])<br/>{{small|''Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi'' ([[ភាសាគីទូបា|គីទូបា]])<br/>''Republíki ya Kongó Demokratíki'' ([[ភាសាលីនហ្កាឡា|លីនហ្កាឡា]])<br/>''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' ([[ភាសាស្វាហ៊ីលី|ស្វាហ៊ីលី]])<br/>''Ditunga dia Kongu wa Mungalaata'' ([[ភាសាលូបា-កាសៃ|លូបា-លូលូអា]])}}}} | common_name = | image_flag = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|វរលញ្ឆករ]] | motto = "Justice – Paix – Travail" ([[ភាសាបារាំង|បារាំង]])<br/>យុត្តិធម៌ – សន្តិភាព – ការងារ | anthem = ''[[ក្រោកឈរឡើងកុងហ្គោ|Debout Congolais]]'' (បារាំង)<br/>"ក្រោកឈរឡើងកុងហ្គោ" | image_map = Democratic Republic of the Congo on the globe (Africa centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[គីនស្យាសា]] | coordinates = {{Coord|4|19|S|15|19|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាបារាំង]] | national_languages = {{unbulleted list |[[ភាសាគីទូបា|គីទូបា]]|[[ភាសាលីនហ្កាឡា|លីនហ្កាឡា]]|[[ភាសាស្វាហ៊ីលី|ស្វាហ៊ីលី]]|[[ភាសាលូបា-កាសៃ|ត្ស៊ីលូបា]]}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |៩៥.០% [[គ្រិស្តសាសនានៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>–៥៤.៩% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|កាតូលិក]]<br/>–៤០.១% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[សាសនាប្រពៃណីអាហ្វ្រិក|ជំនឿប្រពៃណី]] |១.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|ឥស្លាមសាសនា]] |១.០% [[សាសនានៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] / គ្មានជំនឿសាសនា }} | religion_year = ២០២០ | religion_ref = <ref>{{cite web|author=Joel C |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=57c |title=National Profiles |publisher=Thearda.com |date= |accessdate=2022-09-30}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី|និយមពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ហ្វីលីក ត្ស៊ីសេកេឌី]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ហ្សង់-មីឆែល សាម៉ា លូខុនដេ]] | leader_title3 = | leader_name3 = | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (សាធារណរដ្ឋប្រជាធិនតេយ្យកុងហ្គោ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ)|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភា (សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ)|រដ្ឋសភា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សមាគមន៍អន្តរជាតិកុងហ្គោ|ធ្លាក់ក្រោមអាណានិគម]] | established_date2 = ១៧ វិច្ឆិកា ១៨៧៩ | established_event3 = [[រដ្ឋសេរីកុងហ្គោ]] | established_date3 = ១ កក្កដា ១៨៨៥ | established_event4 = [[កុងហ្គោបែលហ្ស៊ិក]] | established_date4 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩០៨ | established_event5 = [[វិបត្តិបែលហ្ស៊ិក|ទទួលឯករាជ្យ]]ពី[[បែលហ្ស៊ិក]] | established_date5 = ៣០ មិថុនា ១៩៦០<ref name="cia.gov">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 កុម្ភៈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead |archivedate=22 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ }}</ref> | established_event6 = [[ហ្សាអៀ|សាធារណរដ្ឋហ្សាអៀ]] | established_date6 = ២៧ តុលា ១៩៧៦ | established_event7 = [[សង្គ្រាមកុងហ្គោទី១]] | established_date7 = ១៧ ឧសភា ១៩៩៧ | established_event8 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date8 = ១៨ កុម្ភៈ ២០០៦ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២,៣៤៥,៤០៩ | area_rank = ទី១១<!-- ចំណាត់ថ្នាក់ក្រឡាផ្ទៃត្រូវតែស្របនឹង [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៣២ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ១០៨,៤០៧,៧២១<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Congo Democratic Republic of the|access-date=24 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = ២០២២ | population_estimate_rank = ទី១៤ | population_density_km2 = ៤៦.៣ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៦៣.៩១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]|access-date= December 14, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី៩០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ១,៣២៨ ដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៨៨ | GDP_nominal = {{increase}} ១២៨.៥៤ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៨៦ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៦០ ដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៩០ | Gini = ៤២.១ | Gini_year = ២០១២ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=gini>{{cite web|title=GINI index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=16 July 2021|archive-date=7 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707032440/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|url-status=dead|archivedate=30 មិថុនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៤៧៩ | HDI_year = ២០២១ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=8 September 2022|access-date=30 September 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី១៧៩ | currency = [[ហ្វ្រង់កុងហ្គោ]] | currency_code = CDF | time_zone = [[ម៉ោងអាហ្វ្រិកខាងលិច|WAT]] និង [[ម៉ោងអាហ្វ្រិកកណ្ដាល|CAT]] | utc_offset = +១ ទៅ +២ | date_format = ថ្ងៃ/ខែ/ឆ្នាំ<br/>dd/mm/yyyy | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|+២៤៣]] | iso3166code = CD | cctld = [[.cd]] | today = }} '''សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ''' ([[ភាសាបារាំង]]៖ ''République démocratique du Congo (RDC)'') ឬអាចហៅក្រៅផ្លូវការបានថា '''កុងហ្គោគីនស្យាសា''' ឬ '''កុងហ្គោ''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកកណ្តាល]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ភាគពាយ័ព្យជាប់នឹង[[សាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]] នៅភាគខាងជើងជាប់[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]] នៅភាគឦសានជាប់[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]] នៅប៉ែកខាងកើតមានជាប់ប្រទេស[[អ៊ូកង់ដា]] [[រ៉្វាន់ដា]] និង[[ប៊ូរុនឌី]] ភាគខាងត្បូងនិងភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ប្រទេស[[សំប៊ី]] ភាគនិរតីជាប់[[អង់កូឡា]] ភាគខាងលិចជាប់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក|មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងត្បូង]]និង[[ខេត្តកាប៊ីនដា|តំបន់កាប៊ីនដា]]របស់អង់កូឡា។ បើគិតជាផ្ទៃដីសរុប វាត្រូវជាប្រទេស​ធំ​ជាង​គេ​បំផុតទី​ពីរ​ប្រចាំ​[[ទ្វីប​អាហ្វ្រិក]] និង​ជា​ប្រទេស​ធំ​បំផុត[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី១១ នៅលើ​ពិភពលោក]]។ ដោយមានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ១០៨ លាននាក់ សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាធិបតេយ្យ​កុងហ្គោ​ជា​[[បញ្ជីរាយប្រទេស​ដែលមានភាសាបារាំងជាភាសាផ្លូវការ|ប្រទេសដែលមានប្រជាជននិយាយភាសាបារាំង]]​ច្រើនជាងគេ​ផងដែរនៅលើ​ពិភពលោក។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតមានឈ្មោះថា [[គីនស្យាសា]] ហើយទីក្រុងនេះក៏ត្រូវជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់មួយរបស់ប្រទេសផងដែរ។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំកណ្តាល[[អាងទឹកកុងហ្គោ]] ទឹកដីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោត្រូវបានមនុស្សចូលមករស់នៅជាលើកដំបូងប្រមាណ ៩០,០០០ ឆ្នាំមុន ហើយត្រូវបាន[[បង់ធូ (ជនជាតិ)|ជនជាតិបង់ធូ]]ផ្លាស់ទីមករស់នៅប្រហែល ៣,០០០ ឆ្នាំមុន។ នៅប៉ែកខាងលិច [[ព្រះរាជាណាចក្រកុងហ្គោ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីនៅជុំវិញមាត់[[ទន្លេកុងហ្គោ]]នៅវាងសតវត្សទី១៤ ដល់ទី១៩។ ចំណែកនៅភូមិភាគឦសាន កណ្តាល និងកើតវិញត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ព្រះរាជាណាចក្រ[[ហ្សង់ដេ (ជនជាតិ)|អាហ្សង់ដេ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រលូបា|លូបា]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រលូនដា|លូនដា]]ពីសតវត្សទី១៦ និងទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១៩។ ព្រះបាទ[[លេអូប៉ូលទី២]] នៃ[[បែលហ្ស៊ិក|ព្រះរាជាណាចក្របែលហ្ស៊ិក]]បានទទួលសិទ្ធិគ្រប់គ្រងលើទឹកដីកុងហ្គោជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥ ហើយបានប្រកាសទឹកដីនេះជាកម្មសិទ្ធិឯកជនរបស់ទ្រង់ ដោយបានប្រទានឈ្មោះថា [[រដ្ឋសេរីកុងហ្គោ]]។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៨៥ ដល់ឆ្នាំ១៩០៨ [[កងកម្លាំងសាធារណៈ (កុងហ្គោ)|កម្លាំងយោធាអាណានិគម]]របស់ព្រះអង្គបានចាប់បង្ខំប្រជាជនក្នុងតំបន់ឱ្យផលិតដំណាំកៅស៊ូ និងបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើន។ នៅឆ្នាំ១៩០៨ ព្រះបាទលេអូប៉ូលបានសម្រេចព្រះទ័យប្រទានទឹកដីកុងហ្គោមកឱ្យរដ្ឋ ដែលកាលនុះវាត្រូវបានគេស្គាល់ថា ទឹកដី[[កុងហ្គោបែលហ្ស៊ិក|អាណានិគមបែលហ្ស៊ិក]]។ កុងហ្គោបានទទួលឯករាជ្យពីប្រទេសបែលហ្ស៊ិកនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦០ ហើយខ្លួនត្រូវបានប្រឈមនឹង[[វិបត្តិកុងហ្គោ|ចលនាអបគមន៍]]ភ្លាមៗ ហើយជាលទ្ធផល លោក[[ម៉ូប៊ូធូ សេសេ សេកូ]]បានធ្វើ[[រដ្ឋប្រហារនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោឆ្នាំ១៩៦៥|រដ្ឋប្រហារដណ្តើមអំណាចនៅឆ្នាំ១៩៦៥]]។ ម៉ូប៊ូធូបានប្តូរឈ្មោះប្រទេសទៅ[[ហ្សាអៀ]]នៅឆ្នាំ១៩៧១ ហើយបានបង្កើតរបបផ្តាច់ការបែបបុគ្គលនិយមរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៧ ជាពេលដែលរបបលោកត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុង[[សង្រ្គាមកុងហ្គោទីមួយ]]។ ក្រោយមក ប្រទេសមួយនេះក៏បានប្តូរឈ្មោះទៅឈ្មោះដើមវិញ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានក៏ត្រូវប្រឈមមុខនឹង[[សង្រ្គាមកុងហ្គោលើកទីពីរ|សង្គ្រាមជាថ្មី]]ទៀតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៨ ដល់ឆ្នាំ២០០៣ ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥.៤ លាននាក់។<ref name="IRC2007fullreport"> {{Cite report|url=http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2006-7_congoMortalitySurvey.pdf|title=Mortality in the Democratic Republic of Congo: An ongoing crisis: Full 26-page report|page=26|archive-date=8 កញ្ញា 2013}}</ref><ref name="The deadliest war in the world"> {{Cite news|last=Robinson|first=Simon|date=28 May 2006|title=The deadliest war in the world|work=Time|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1198921,00.html|url-status=live|access-date=2 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911082009/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1198921,00.html|archive-date=11 កញ្ញា 2013}}</ref><ref> {{Cite news|last=Bavier|first=Joe|date=22 January 2008|title=Congo War driven crisis kills 45,000 a month|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122|url-status=live|access-date=2 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122|archive-date=14 មេសា 2011}}</ref><ref name="IRC2007Facts"> {{Cite web |title=Measuring Mortality in the Democratic Republic of Congo |url=http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/IRC_DRCMortalityFacts.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811153815/http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/IRC_DRCMortalityFacts.pdf |archive-date=11 August 2011 |access-date=2 September 2011 |publisher=International Rescue Committee}}</ref> សង្រ្គាមដ៏រ៉ាំរ៉ៃបានបញ្ចប់នៅក្នុងអាណត្តិប្រធានាធិបតី[[យ៉ូសែហ្វ កាប៊ីឡា]] ដែលលោកបានដឹកនាំប្រទេសពីឆ្នាំ២០០១ ដល់ឆ្នាំ២០១៩ ប៉ុន្តែក្រោមរដ្ឋបាលរបស់លោក កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងប្រទេសនៅតែបន្តស្ថិតក្នុងកម្រិតខ្ពស់ ហើយប្រជាជនមានភាពក្រីក្រយ៉ាងដំណំ។ បន្ថែមទៀតនោះ ករណីរំលោភបំពានគ្រប់រូបភាពបានកើតឡើងជាញឹកញាប់ដូចជា ការបាត់ខ្លួនដោយកំបាំង ការធ្វើទារុណកម្ម ការចាប់មនុស្សដាក់ពន្ធនាគារតាមអំពើចិត្ត និងការរឹតបន្តឹងលើសេរីភាពស៊ីវិលជាដើម។<ref>{{Cite web |title=Democratic Republic of Congo in Crisis &#124; Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/blog-feed/democratic-republic-congo-crisis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513223749/https://www.hrw.org/blog-feed/democratic-republic-congo-crisis |archive-date=13 May 2021 |access-date=18 May 2021}}</ref> នៅក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោឆ្នាំ២០១៨|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០១៨]] អំណាចនយោបាយត្រូវបានផ្ទេរទៅកាន់មេដឹកនាំថ្មីដោយសន្តិវិធី ជាលើកដំបូងបង្អស់ចាប់តាំងពីបានបានទទួលឯករាជ្យមក ដោយលោកកាប៊ីឡាត្រូវបានស្នងតំណែងជាប្រធានាធិបតីដោយលោក[[ហ្វីលីក ត្ស៊ីសេកេឌី]]។<ref name="Mwanamilongo">{{Cite web |last=Mwanamilongo |first=Saleh |last2=Anna |first2=Cara |date=24 January 2019 |title=Congo's surprise new leader in 1st peaceful power transfer |url=https://apnews.com/article/2d0729b681354355a2b2903c93c59a2f |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518102037/https://apnews.com/article/2d0729b681354355a2b2903c93c59a2f |archive-date=18 ឧសភា 2021 |access-date=29 May 2021 |website=Associated Press}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៥ មក នៅភាគខាងកើតប្រទេសបានក្លាយជាទីតាំងនៃ[[ជម្លោះគីវូ|ជម្លោះយោធា]]ដែលនៅតែបន្តរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោគឺសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិជាច្រើន ប៉ុន្តែធនធានទាំងនោះត្រូវទទួលរងគ្រោះដោយសារអស្ថិរភាពនយោបាយ កង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ អំពើពុករលួយ និងការទាញយកផលចំណេញផ្នែកពាណិជ្ជកម្មនិងការធ្វើអាណានិគមពីបរទេសអស់ជាច្រើនសតវត្ស ហើយក្រោយឯករាជ្យបានជាង ៦០ ឆ្នាំ ប្រទេសនេះបានត្រឹមតែអាចអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួនបានតិចតួចប៉ុណ្ណោះ។<ref name=":9"> BBC. (9 October 2013). </ref> ក្រៅពីរដ្ឋធានី[[គីនស្យាសា]] ទីក្រុងធំៗបន្ទាប់ពីរគឺ [[លូប៊ូមបាស្យី]] និង [[អ៊ឹមប៊ូជីម៉ាយី]] គឺជាសហគមន៍រុករករ៉ែទាំងពីរ។ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោច្រើននាំចេញរ៉ែឆៅទៅបរទេស ដោយមានប្រទេសចិនជាអ្នកទទួលផលិតផលនាំចេញរបស់ខ្លួនជាង ៥០% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។ នៅឆ្នាំ២០១៩ ដដែរ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោត្រូវបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១៧៥ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៨៩ ដែលជាការវាស់ស្ទង់ដោយ[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]។<ref name="UNHDR">{{Cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|archive-date=15 December 2020}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៨ បន្ទាប់ពីរការឆាបឆេះនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលអស់ជាងពីរទសវត្សរ៍ និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងជាបន្តបន្ទាប់ ជនភៀសខ្លួនរបស់កុងហ្គោប្រមាណ ៦០០,០០០ នាក់នៅតែបន្តរស់នៅក្នុងប្រទេសជិតខាង។<ref>{{Cite news|last=Samir Tounsi|date=6 June 2018|title=DR Congo crisis stirs concerns in central Africa|agency=AFP|url=https://www.yahoo.com/amphtml/news/dr-congo-crisis-stirs-concerns-central-africa-013608788.html|url-status=dead|access-date=6 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613062552/https://www.yahoo.com/amphtml/news/dr-congo-crisis-stirs-concerns-central-africa-013608788.html|archive-date=13 មិថុនា 2018}}</ref> កុមារ​ចំនួនពីរ​លាន​នាក់​ត្រូវប្រថុយ​នឹង​ការ​អត់ឃ្លាន ហើយសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមគ្នា​បាន​បង្ខំឱ្យមនុស្ស​ចំនួន ៤.៥ លាននាក់ផ្លាស់ទីជម្រករបស់ខ្លួន។ <ref>{{Cite news|last=Robyn Dixon|date=12 April 2018|title=Violence is roiling the Democratic Republic of Congo. Some say it's a strategy to keep the president in power|work=Los Angeles Times|url=https://www.latimes.com/world/africa/la-fg-congo-crisis-20180412-story.html|url-status=live|access-date=8 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180608045928/http://www.latimes.com/world/africa/la-fg-congo-crisis-20180412-story.html|archive-date=8 មិថុនា 2018}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសនេះជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] [[សហភាពអាហ្វ្រិក]] [[សហគមន៍អាហ្វ្រិកខាងកើត]] [[ទីផ្សារទូទៅសម្រាប់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងខាងត្បូង|កូមេសា]] [[សហគមន៍អភិវឌ្ឍន៍អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] និង[[សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចនៃរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល]]ជាដើម។ល។ == ឯកសារយោង == {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បណ្ដាប្រទេសអាហ្វ្រិកកណ្ដាល]] rfm3lbn7qio5dfvac7t0j3v20xiyjvi Kidflomatic 0 48165 342565 324898 2026-11-07T23:06:43Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342565 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | name = '''Safidine Phar (Kidflomatic)''' | image = Kidflomatic1.jpg | birth_date = ២១ ធ្នូ ១៩៨២ }} == អំពី == '''Safidine Phar''' (កើតថ្ងៃទី 21 [[ខែធ្នូ]] ឆ្នាំ 1982) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាឈ្មោះ Kidflomatic (អតីត Kid) គឺជាតារាចម្រៀងរ៉េបជនជាតិ ខ្មែរឥស្លាម-អាមេរិក គាត់ជាតារាចម្រៀង ផលិតករ និងជាសហគ្រិន។ មានដើមកំណើតនៅរដ្ឋ Colorado ធំធាត់នៅ Orange County California ។ '''Kidflomatic''' បានចាប់ផ្តើមអាជីពរបស់គាត់ជាមួយ Worldwide Records ក្នុងឆ្នាំ 2000-2004 ហើយបានបង្កើតក្រុមហ៊ុនផលិតកម្មចំរៀងរបស់ពួកគាត់ឱ្យបានក្ាយជាក្រុមចំរៀងពេញនិយមនាសម័យនោះ។ នៅក្មេង គាត់មានទេពកោសល្យពីកំណើតក្នុងការអាន និងតន្ត្រី។ បច្ចុប្បន្ន​គាត់​ជា​សិល្បករ​មួយ​រូប​ដែល​ចុះ​ហត្ថលេខា​ក្នុង​បទ “Big Boy Music” ហើយ​ថ្មីៗ​នេះ​បាន​ចេញ​បទ​ចម្រៀង​ល្បី​ចំនួន ៣ ហើយ​ក៏​កំពុង​ធ្វើ​ការ​លើ​អាល់ប៊ុម​ពេញ​លេញ​ផង​ដែរ។ ទេពកោសល្យ​ក៏​រួម​បញ្ចូល​ទាំង​ការ​ចេះ Deejay និង​លេង​ឧបករណ៍​ដូច​ជា ព្យាណូ និង​ហ្គីតា។ == បរិយាយ == លោក Kidflomatic ​បានចេញនូវបទថ្មី​ ច្រៀង​ជាភាសាខ្មែរ​លើកទី១របស់ លោកនូវផលិតកម្ម Rock Music ។ បទចម្រៀងថ្មីមួយបទនេះមានចំណងជើងថា «នឹក» ជាបទថ្មីទាំងភ្លេង នឹងទំនុក​ច្រៀង គឺថ្មីទាំងអស់​ដោយអត្ថន័យ នៃបទចម្រៀងនេះ បានបង្ហាញឲ្យប្រិយមិត្តអ្នកស្តាប់ មានអារម្មណ៍ថា ដូចជានឹក​​មនុស្ស ម្នាក់ដែលយើង​​ធ្លាប់​ស្គាល់គ្នា និងធ្លាប់សាង​អនុស្សាវរីយ៍ជាមួយ​គ្នា ជាយូរមកហើយ ប៉ុន្តែបែរជាមិនបាន​នៅជួបជុំ​ក្បែរគ្នាទៅវិញ។ == ឯកសារយោង == ១. <ref>[https://freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/54376-kidflomatic.html តារាចម្រៀង​​ដ៏​ល្បី មក​​ពី​​អាមេរិក លោក Kidflomatic ចេញបទ ជាភាសាខ្មែរ​​លើក​​ដំបូង នៅ​ក្នុង​​ផលិតកម្ម «រ៉ក់»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205110542/https://freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/54376-kidflomatic.html |date=2022-12-05 }} ផុសដោយ freshnewsasia (2017-05-08)</ref> ២. <ref>https://www.phnompenhpost.com/post-weekend/meet-black-voice-khmer-hip-hop ផុសដោយ phnompenhpost (17 June 2016 )</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] rj8z9g9aa0ziajjjg8jkv0p4fxt5dmh ស្រុកវត្តរាជបពិត្រ 0 48240 342748 340776 2026-11-08T06:47:18Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342748 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | official_name = វត្តរាជបពិត្រ | native_name = วัดราชบพิธ | settlement_type = [[ខ្វែង]] | image_skyline = (2020) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร (5).jpg | imagesize = | image_caption = [[Wat Ratchabophit]], the eponymous | mapsize = | named_for = វត្តរាជបពិត្រ | coordinates = {{coord|13|44|55.7|N|100|29|52.4|E|display=title}} | motto = | image_map = {{#property:P242}} | map_caption = ទីតាំងនៅ[[ស្រុកព្រះនរគ]] <!-- Location ------------------>| subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|ប្រទេសថៃ}} | subdivision_type2 = [[ចង្វាតនៃថៃ|ខេត្ត]] | subdivision_name2 = [[បាងកក]] | subdivision_type3 = [[អាំភើ|ខេត]] | subdivision_name3 = [[ព្រះនគរ|ព្រះនគរ]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = ០.២២០ | area_water_km2 = | population_as_of = ២០២១ | population_footnotes = <ref>กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้าน ประจำปี พ.ศ. 2564." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statyear/#/TableTemplate4/Area/statpop?yymm=64&ccDesc=กรุงเทพมหานคร&topic=statpop&ccNo=10&rcodeNo=1001&rcodeDesc=เขตพระนคร {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260311132437/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statyear/#/TableTemplate4/Area/statpop?yymm=64&ccDesc=กรุงเทพมหานคร&topic=statpop&ccNo=10&rcodeNo=1001&rcodeDesc=เขตพระนคร |date=2026-03-11 }} 2564. สืบค้น 17 เมษายน 2565.</ref> | population_note = | population_total = ២ ៩៦៤ | population_density_km2 = ១៣ ៤៧២.៧៣ | utc_offset = +7 | elevation_footnotes = | elevation_m = | postal_code_type = Postal code | postal_code = {{#property:P281}} | area_code = 100103 | website = | footnotes = }} '''ស្រុកវត្តរាជបពិត្រ ឬ ស្រុកវត្តរាជបពិធ''' ( {{Lang-th|วัดราชบพิธ}} , {{IPA-th|wát râːt.t͡ɕʰā.bɔ̄ː.pʰít|pron}} '')'' គឺជាសង្កាត់មួយក្នុងសង្កាត់ [[ស្រុកព្រះនគរ|ព្រះនរគ]] [[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]] ។ == ការដាក់ឈ្មោះ == ស្រុក​នេះ​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម [[វត្ត​រាជ​បពិត្រ​ស្ថិត​មហា​សីមារាម​រាជ​វរ​វិហារ|​វត្ត​រាជបពិត្រ]] ជា[[វត្ត|វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា]]​ដ៏​លេចធ្លោ​មួយ​នៅ​ក្នុង​តំបន់។ សាងសង់​ដោយ​ព្រះបាទ[[ចុល្លាង្ករណ៍]] (រាមាទី៤) ក្នុង​ឆ្នាំ១៨៦៩ និង​បញ្ចប់​ក្នុង​ឆ្នាំ១៨៧០។ វត្តអារាមតូចស្ងប់ស្ងាត់ ប៉ុន្តែ​សំខាន់​នេះ ឈ្មោះ​របស់​វា​មាន​ន័យ​ថា "វត្តកសាងដោយព្រះមហាក្សត្រ"។ វាជាវត្តមួយទៀតរបស់ស្តេចចុល្លាង្ករណ៍ ក្រៅពី[[វត្ត​បេញ្ចមបពិត្រ​ឌុសិតវនារាម|វត្តបេញ្ចមបពិត្រ]] (វត្តថ្មម៉ាប) ក៏ជាប្រាសាទរបស់ស្តេច [[ប្រជាធិផុក]] ផងដែរ។ <ref>{{Cite web |title=Wat Ratchabophit Sathitmahasimaram |url=https://www.tourismthailand.org/Attraction/wat-ratchabophit-sathitmahasimaram-2 |website=TAT |access-date=2022-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128155130/https://www.tourismthailand.org/Attraction/wat-ratchabophit-sathitmahasimaram-2 |archive-date=2023-01-28 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=รัชกาลที่ 5 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, รัชกาลที่ 7 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร |trans-title=Rama V King Chulalongkorn, Rama VII King Prajadhipok, Wat Ratchabophit Sathitmahasimaram Ratchaworawihan temple |url=https://dop.rta.mi.th/honour/index.php/2018-05-05-03-28-40/5-7#:~:text=%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%8A%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%205%20%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%9A%E0%B8%B2%E0%B8%97%E0%B8%AA%E0%B8%A1%E0%B9%80%E0%B8%94%E0%B9%87%E0%B8%88,%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%B5%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3 |website=Dop.rta |language=thai |access-date=2022-12-18 |archivedate=2022-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221218074206/https://dop.rta.mi.th/honour/index.php/2018-05-05-03-28-40/5-7#:~:text=%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%8A%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A5%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%205%20%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%9A%E0%B8%B2%E0%B8%97%E0%B8%AA%E0%B8%A1%E0%B9%80%E0%B8%94%E0%B9%87%E0%B8%88,%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%B5%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3 |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} p3qvsioiwszegth7h5j9db577d47azh អវតារ (ភាពយន្ត) 0 48278 342761 342522 2026-11-08T07:02:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342761 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=អវតារ|image=Avatar poster.jpg|alt=|caption=ផ្ទាំងរូបភាពភាពយន្ត|director=[[ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន]]|producer={{Plainlist| * ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន * [[ចន លេនដូ]]}}|writer=ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន|starring={{Plainlist| * [[សេម វើថីងតុន]] * [[ស្សូអ៊ី សាលដាណា]] * [[w:Stephen Lang|ស្ទីហ្វីន លេង]] * [[Michelle Rodriguez មីឆែល រ៉ូដ្រីហ្គេស្ស]] * [[ស៊ីហ្គូនី វៀវើ]]}}|music=ជេមស៍ ហូណឺ|cinematography=ម៉ូរ៉ូ ហ្វីអូរ៉េ|editing={{Plainlist| * ជេមស៍ ខេមើរ៉ុន * ចន រីហ្វាវ * ស្ទីហ្វីន អ៊ី. រីបគីន}}|studio=<nowiki>{{Plainlist|</nowiki> * [[ទ្វីនធីហ្វកស៍ ស៊ិនជូរី]]<ref name="ProducedBy20thCentury">{{cite web | url = https://www.nytimes.com/2010/01/30/business/global/30avatar.html | title = China's Zeal for 'Avatar' Crowds Out 'Confucius' | work = [[The New York Times]] | first = Sharon | last = LaFraniere | date = January 29, 2010 | access-date = January 18, 2020}}</ref> * [[w:Lightstorm Entertainment|ឡាយថ៍ស្ទមអ៊ិនធើធេនមិន]]<ref name=afi>{{cite web |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/55800?sid=661491dd-58f6-4229-b4e2-708dfe2e063a&sr=0.8563489&cp=1&pos=1 |title=Avatar (2009) |work=[[AFI Catalog of Feature Films]] |access-date=July 6, 2018}}</ref> * [[w:Dune Entertainment|ឌូនអ៊ិនធើធេនមិន]]<ref name=afi /> *<nowiki> [[w:Ingenious Media|អ៊ិនជីនៀសមេឌៀ]</nowiki><ref name=afi /><nowiki>}}</nowiki>|distributor=ទ្វីនធីហ្វកស៍<ref name=afi />|released={{Film date|2009|12|10|[[ลอนดอน]]}}<br>{{Film date|2009|12|17|ไทย}}<br>{{Film date|2009|12|18|សហរដ្ឋអាមេរិក}}|runtime=162 នាទី<!--រយៈពេល: 161:35--><ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/avatar-film-4 |title=''AVATAR'' [2D] |work=[[British Board of Film Classification]] |date=December 8, 2009 |accessdate=August 19, 2014 |archivedate=សីហា 27, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827005400/https://www.bbfc.co.uk/releases/avatar-film-4 |url-status=dead}}</ref>|country=សហរដ្ឋអាមេរិក|language=អង់គ្លេស|budget=237 លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="Patten (2009)" /><br />ជាង 9 លានដុល្លារ (ចាក់ឡើងវិញ)<ref name=bandwagon>{{cite web |author=James Wigney |url=http://www.heraldsun.com.au/entertainment/avatar-director-slams-bandwagon-jumpers/story-e6frf96f-1225905342936 |title=Avatar director slams bandwagon jumpers |work=Herald Sun |location=Australia |date=August 15, 2010 |accessdate=August 16, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615021522/http://www.heraldsun.com.au/entertainment/avatar-director-slams-bandwagon-jumpers/story-e6frf96f-1225905342936 |archivedate=June 15, 2011}}</ref>|gross=2.923 ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="Boxofficemojo">{{cite Box Office Mojo |title=Avatar |id=0499549 |access-date=April 30, 2021 }}</ref>}}'''អវតារ''' (/ ''Avatar'' / {{Efn|คำภาษาอังกฤษ "avatar" (อ่าน "แอวาทาร์" /ˈævəˌtɑr/) มาจากคำในภาษาสันสกฤต "อวตาร" ([[อักษรเทวนาครี]]: अवतार, อ่าน ''อะวะตาระ'') ซึ่งในภาษาไทยมีคำใช้อยู่แล้ว คือ "อวตาร" (อ่าน ''อะวะตาน'') ดังนั้น คำและชื่อภาพยนตร์ "อวตาร" ไม่อ่านว่า "อะวะทาร์" เพราะมิใช่คำทับศัพท์ (ดู [http://dictionary.reference.com/browse/avatar ดิกเชินแนรีดอตคอม])}} ; {{Lang-en|Avatar}} ) គឺជាខ្សែភាពយន្តវីរភាពរបស់អាមេរិក។ រឿងប្រឌិតបែបវិទ្យាសាស្រ្ត ចាក់បញ្ចាំងលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 2009 <ref>{{Cite news|last=French, Philip|date=March 14, 2010|title=Avatar was the year's real milestone, never mind the results|work=The Observer|location=UK|url=https://www.theguardian.com/film/2010/mar/14/avatar-kathryn-bigelow-hollywood-history|access-date=March 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100317150833/http://www.guardian.co.uk/film/2010/mar/14/avatar-kathryn-bigelow-hollywood-history|archive-date=March 17, 2010}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Johnston|first=Rich|date=December 11, 2009|title=Review: AVATAR&nbsp;– The Most Expensive American Film Ever&nbsp;... And Possibly The Most Anti-American One Too.|publisher=[[Bleeding Cool]]|url=http://www.bleedingcool.com/2009/12/11/review-avatar-the-most-expensive-american-film-ever-and-the-most-anti-american-one-too/|access-date=March 29, 2010}}</ref> ដឹកនាំ សរសេរ ប្រតិបត្តិ ផលិត និងសហការកែសម្រួលដោយ James Cameron សម្តែងដោយ Sam Worthington, Zoe Saldana, Stephen Lang, Michelle Rodríguez និង Sigourney Weaver ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានកំណត់នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 22 ។ នៅពេលដែលមនុស្សធ្វើអាណានិគម Pandora ។ ព្រះច័ន្ទដែលមានជីជាតិ និងអាចរស់នៅបាននៃយក្សឧស្ម័ននៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្កាយ។ អាល់ហ្វា centaur សម្រាប់ការជីកយករ៉ែ obthenium (Unobtainium) <ref>{{Cite news|last=Choi|first=Charles Q.|date=December 28, 2009|title=Moons like Avatar's Pandora could be found|publisher=[[MSNBC]]|url=http://www.space.com/7709-moons-avatar-pandora.html|access-date=February 27, 2010}}</ref> <ref name="Horwitz2009">{{Cite news|last=Horwitz|first=Jane|date=December 24, 2009|title=Family Filmgoer|work=Boston Globe|url=https://www.boston.com/lifestyle/family/articles/2009/10/29/family_filmgoer/?page=3|access-date=January 9, 2010|archive-date=មីនា 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175545/http://www.boston.com/lifestyle/family/articles/2009/10/29/family_filmgoer/?page=3|url-status=dead}}</ref> ដែល ជាសារធាតុរ៉ែ superconducting សីតុណ្ហភាពបន្ទប់ ការពង្រីកអាណានិគមនៃការជីកយករ៉ែគំរាមកំហែងដល់អត្ថិភាពបន្តនៃ Na'vi ដែលជាពូជមនុស្សនៅលើ Pandora ។ ចំណងជើងនៃខ្សែភាពយន្តនេះក៏សំដៅទៅលើ ការនាំយករាងកាយរបស់កងទ័ពជើងទឹក ដែលបានកែប្រែហ្សែន បន្ទាប់មក វាត្រូវបានគ្រប់គ្រង ដោយខួរក្បាលមនុស្សពីចម្ងាយ ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីធ្វើអន្តរកម្មជាមួយជនជាតិដើមរបស់ Pandora ការអភិវឌ្ឍន៍នៃ ''Avatar'' <ref name="QA">{{Cite news|last=Jeff Jensen|date=January 10, 2007|title=Great Expectations|work=Entertainment Weekly|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html|url-status=dead|access-date=January 28, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html|archive-date=January 24, 2007}}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅ <ref name="abc">{{Cite web |last=Alexander Marquardt |date=January 14, 2010 |title=Did Avatar Borrow from Soviet Sci-Fi Novels? |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/avatars-james-cameron-borrow-soviet-sci-fi-novels/story?id=9561339 |access-date=March 8, 2012 |publisher=[[ABC News]]}}</ref> 1994 នៅពេល Cameron បាន ''ព្រាង'' គ្រោង 80 ទំព័រ ។ មិនទាន់មានបច្ចេកវិទ្យាណាដែលអាចសម្រេចបាននូវចក្ខុវិស័យរបស់គាត់សម្រាប់ខ្សែភាពយន្ត <ref name="autogenerated1996">{{Cite news|last=Judy Hevrdejs|last2=Mike Conklin|date=August 9, 1996|title=Channel 2 has Monday morning team in place|work=Chicago Tribune}}</ref> [[ជីវិតក្រៅភព]] ការផលិតខ្សែភាពយន្តនេះបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 2005 ហើយ Cameron បានចាប់ផ្តើមបង្កើតស្គ្រីប និងសកលលោកប្រឌិតរបស់ខ្សែភាពយន្តនេះនៅដើមឆ្នាំ 2006។ <ref name="USCMarshall">{{Cite web |title=Crafting an Alien Language, Hollywood-Style: Professor's Work to Hit the Big Screen in Upcoming Blockbuster Avatar |url=http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526133613/http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style |archive-date=May 26, 2011 |access-date=May 31, 2011 |website=USC Marshall |publisher=University of Southern California Marshall School of Business |archivedate=ឧសភា 26, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110526133613/http://www.marshall.usc.edu/news/releases/2009/crafting-alien-language-hollywood-style }}</ref> <ref name="Patten (2009)">{{Cite news|last=Patten|first=D.|date=December 3, 2009|title='Avatar's' True Cost&nbsp;– and Consequences|publisher=The Wrap|url=https://www.thewrap.com/article/true-cost-and-consequences-avatar-11206?page=1|url-status=dead|access-date=December 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205175252/http://www.thewrap.com/article/true-cost-and-consequences-avatar-11206|archive-date=December 5, 2009}}</ref> ''ត្រូវ'' បានចំណាយថវិកាជាផ្លូវការចំនួន $237 លានដុល្លារ។ ប៉ាន់ស្មានចន្លោះពី ២៨០ ទៅ ៣១០ លានដុល្លារ និង ១៥០ លានដុល្លារ។ សម្រាប់ការផ្សព្វផ្សាយ <ref name="www.nytimes.com">{{Cite news|last=Barnes|first=Brooks|date=December 20, 2009|title='Avatar' Is No. 1 but Without a Record|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/12/21/movies/21box.html|url-status=live|access-date=December 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113023114/http://www.nytimes.com/2009/12/21/movies/21box.html|archive-date=November 13, 2011}}</ref> <ref name="latimes budget">{{Cite news|last=Fritz, Ben|date=December 20, 2009|title=Could 'Avatar' hit $1&nbsp;billion?|work=Los Angeles Times|url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2009/12/could-avatar-hit-1-billion.html|url-status=live|access-date=December 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222081117/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2009/12/could-avatar-hit-1-billion.html|archive-date=December 22, 2009}}</ref> <ref name="vanityfair">{{Cite news|last=Keegan|first=R.|date=December 3, 2009|title=How Much Did Avatar Really Cost?|work=Vanity Fair|url=https://www.vanityfair.com/online/oscars/2009/12/how-much-did-avatar-really-cost.html|url-status=dead|access-date=December 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114015407/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2009/12/how-much-did-avatar-really-cost.html|archive-date=January 14, 2010}}</ref> ខ្សែភាពយន្តនេះប្រើបច្ចេកទេសថតចលនាសម្រាប់ខ្សែភាពយន្តភាគច្រើន។ ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានបង្ហាញជាទម្រង់ធម្មតា បីវិមាត្រ (RealD 3D, Dolby 3D, XpanD 3D និង IMAX 3D formats ) និងបួនវិមាត្រនៅក្នុងរោងកុនដែលជ្រើសរើសនៅប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង ថាវាជាភាពជឿនលឿនផ្នែកបច្ចេកវិទ្យានៃខ្សែភាពយន្ត ''អវតារ'' បានបញ្ចាំងជាលើកដំបូងនៅទីក្រុងឡុងដ៍នៅថ្ងៃទី 10 ខែធ្នូឆ្នាំ 2009 និងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅថ្ងៃទី 18 ខែធ្នូឆ្នាំ 2009 ចំពោះការពិនិត្យឡើងវិញជាវិជ្ជមាន។ អ្នក​រិះគន់​បាន​សរសើរ​ឥទ្ធិពល​ពិសេស​ដ៏​អស្ចារ្យ <ref name="D">{{Cite news|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=December 19, 2009|title='Avatar' takes $27&nbsp;million in its first day|work=Variety|url=https://variety.com/2009/digital/news/avatar-takes-27-million-in-its-first-day-1118012989/|access-date=January 11, 2010}}</ref> <ref name="www.comingsoon.net">{{Cite web |last=Douglas |first=Edward |date=December 21, 2009 |title=Avatar Soars Despite Heavy Snowstorms |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223003750/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739 |archive-date=December 23, 2009 |access-date=December 21, 2009 |publisher=ComingSoon.net |archivedate=ធ្នូ 23, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091223003750/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739 }}</ref> <ref name="www.reuters.com">{{Cite news|last=Reporting by Dean Goodman; editing by Anthony Boadle|date=December 20, 2009|title="Avatar" leads box office, despite blizzard|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN2021595320091220?type=marketsNews|url-status=live|access-date=December 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100119152143/https://www.reuters.com/article/idUSN2021595320091220?type=marketsNews|archive-date=January 19, 2010}}</ref> កំឡុង​ពេល​បង្ហាញ។ ខ្សែភាពយន្តនេះបានបំបែកកំណត់ត្រា Box Office ជាច្រើន ហើយបានក្លាយជា វាជាខ្សែភាពយន្តដែលរកចំណូលបានខ្ពស់បំផុត នៅទូទាំងពិភពលោក ក៏ដូចជានៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងកាណាដា <ref>[[รายชื่อภาพยนตร์ที่ทำเงินสูงสุดในแคนาดาและสหรัฐ#ไม่ปรับตามอัตราเงินเฟ้อ]] ดูเพิ่มเติมที่ [[รายชื่อภาพยนตร์ที่ทำเงินสูงสุดในแคนาดาและสหรัฐ#ปรับตามอัตราเงินเฟ้อของราคาตั๋ว]]</ref> លើសពីកាមេរ៉ុន ''ទីតានិច'' ដែលបានកាន់កាប់កំណត់ត្រាអស់រយៈពេល ''ដប់ពីរ'' ឆ្នាំ <ref name="boxofficemojoalltime">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office Grosses |url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128023144/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=January 28, 2010 |access-date=January 27, 2010 |website=Box Office Mojo}}</ref> វាត្រូវបានយកឈ្នះដោយ ''Avengers: Endgame'' ក្នុងឆ្នាំ 2019 ហើយក្នុងអំឡុងពេលដំណើរការឡើងវិញនៅក្នុងប្រទេសចិន ''Avatar'' បានទទួលចំណងជើងចាស់របស់ខ្លួនឡើងវិញនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 2021។ <ref>{{Cite web |last=Tartaglione |first=Nancy |date=March 13, 2021 |title='Avatar' Overtakes 'Avengers: Endgame' As All-Time Highest-Grossing Film Worldwide; Rises To $2.8B Amid China Reissue – Update |url=https://deadline.com/2021/03/avatar-overtakes-avengers-endgame-highest-grossing-film-all-time-worldwide-box-office-china-james-cameron-disney-1234713788/ |access-date=March 13, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> ''អវតារ'' គឺជាភាពយន្តដំបូងគេដែលរកចំណូលបានច្រើនជាង $2 ពាន់លានដុល្លារ <ref>{{Cite web |title='Avatar' Wins Box Office, Nears Domestic Record |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9711561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203052551/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9711561 |archive-date=February 3, 2010 |access-date=February 2, 2010 |publisher=ABC News}}</ref> និងជា ខ្សែភាពយន្តដែលលក់ដាច់បំផុតនៅសហរដ្ឋអាមេរិកគិតត្រឹម ''ឆ្នាំ 2010'' ។ វា បានទទួលពានរង្វាន់ Academy Awards សម្រាប់ រូបភាពល្អបំផុត និង អ្នកដឹកនាំល្អបំផុត <ref name="List of Academy Award nominations">{{Cite news|date=February 2, 2010|title=List of Academy Award nominations|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html|url-status=live|access-date=February 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205062220/http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html|archive-date=February 5, 2010}}</ref> ហើយបានឈ្នះ [[รางวัลออสการ์ สาขาการออกแบบงานสร้างภาพยนตร์|សម្រាប់ទិសដៅសិល្បៈ]] ល្អបំផុត ការថតរូបល្អ បំផុត និង ឥទ្ធិពលពិសេសល្អបំផុត។ បន្ទាប់ពីជោគជ័យនៃខ្សែភាពយន្ត Cameron បានចុះហត្ថលេខាជាមួយ ហ្វកសតវត្សទី 20 ដើម្បី​ផលិត​រឿង​ភាគ​បួន​ទៀត​ជាមួយ ''Avatar: Way of the River'' និង ''Avatar 3'' បាន​ថត​រួច​ហើយ។ វាត្រូវបានគ្រោងសម្រាប់ការចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 16 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2022 និងថ្ងៃទី 20 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2024 រៀងៗខ្លួន ជាមួយនឹងវគ្គបន្តដែលនៅសេសសល់គ្រោងនឹងចាក់បញ្ចាំងនៅថ្ងៃទី 18 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2026 និងថ្ងៃទី 22 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2028 <ref name="SequelDates">{{Cite news|last=Galuppo|first=Mia|date=2019-05-07|title=Three New 'Star Wars' Films Get Release Dates in Disney Schedule Reset|work=The Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/three-new-star-wars-films-get-release-dates-disney-1208352|access-date=2019-05-07}}</ref> <ref name="Gerald return">{{Cite news|last=Anthony D'Alessandro|date=August 7, 2017|title=Matt Gerald Returning To James Cameron's 'Avatar' World; Boards Crackle's 'The Oath'|work=[[Deadline Hollywood]]|url=https://deadline.com/2017/08/avatar-sequels-matt-gerald-returns-1202144393/|access-date=September 25, 2017}}</ref> <ref name="Filming this week">{{Cite web |date=September 25, 2017 |title=Avatar 2 Filming Starts This Week! |url=http://www.superherohype.com/news/404935-avatar-2-filming-starts-this-week#/slide/1 |access-date=September 25, 2017 |publisher=[[CraveOnline|SuperHeroHype]]}}</ref> == ដំណើររឿង == នៅឆ្នាំ 2154 មនុស្សបានអស់ធនធានធម្មជាតិនៃភពផែនដី។ ឈានទៅរកវិបត្តិថាមពលធ្ងន់ធ្ងរ រដ្ឋបាលអភិវឌ្ឍន៍ធនធាន (RDA) បានសាងសង់អណ្តូងរ៉ែនៅលើ Pandora ។ [[ดวงจันทร์ที่อาศัยอยู่ได้|ព្រះច័ន្ទដែលអាចរស់នៅបាន។]] ជាមួយនឹងព្រៃក្រាស់ គោចរជុំវិញ Polyplemus ដែលជា ឧស្ម័នយក្ស ប្រព័ន្ធផ្កាយប្រឌិត។ អាល់ហ្វា centaur ដើម្បីជីកយករ៉ែដ៏មានតម្លៃហៅថា Unobtanium <ref name="Horwitz2009"/> [[បរិយាកាស]] របស់ Pandora គឺពុលដល់មនុស្ស។ នៅទីនោះបានរស់នៅជាពូជមនុស្សដូចមនុស្ស ដែលគេស្គាល់ថាជាជនជាតិ [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา#%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%B5|Navi]] ដែលមានកម្ពស់ 10 ហ្វីត (3 ម៉ែត្រ) និងមានស្បែកពណ៌ខៀវ <ref>Rottenberg, Josh. "James Cameron Talks ''Avatar'': Brave Blue World," ''Entertainment Weekly'' No. 1081 ({{Nowrap|December 18}}, 2009): 48.</ref> រស់នៅដោយសុខដុមជាមួយធម្មជាតិ និងថ្វាយបង្គំព្រះអេវ៉ា។ ដើម្បីស្វែងយល់ [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา|ពីបរិយាកាសនៃ Pandora]] អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានប្រើរាងកាយរបស់កងទ័ពជើងទឹកដើម្បីកែសម្រួលហ្សែនជាមួយមនុស្ស។ រហូតដល់អាចគ្រប់គ្រងរាងកាយរបស់កងទ័ពជើងទឹកបានដោយប្រើការផ្គូផ្គងហ្សែនជាមួយមនុស្សដែលមានឈ្មោះថា "''អវតារ''" Jake Sully ដែលជាអតីត ទាហានម៉ារីន ដែលពិការ។ ដើម្បីគ្រប់គ្រងសាកសពរបស់កងទ័ពជើងទឹកជំនួសឱ្យបងប្រុសភ្លោះរបស់គាត់ដែលបានស្លាប់គឺ Dr. Grace Augustine ប្រធានគម្រោង ''អវតារ'' មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹង Sully ជំនួស​ប្អូន​ប្រុស​របស់​គាត់។ ប៉ុន្តែ​បាន​យល់ព្រម​តែងតាំង​គាត់​ជា​អង្គរក្ស ខណៈពេលដែលកំពុងអមដំណើរការចាប់កំណើតរបស់ Grace និង Dr. Norm Spellman ដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមួយផ្សេងទៀត ''អវតារ'' របស់ Jake ត្រូវ [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา#%E0%B8%9F%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%99%E0%B8%B2|Thanater វាយប្រហារ។]] Jake រត់ចូលទៅក្នុងព្រៃ ហើយត្រូវបានជួយសង្គ្រោះដោយ Naytiri ដែលជានារីសមុទ្រ។ អ្នកដឹកនាំខាងវិញ្ញាណនៃកងទ័ពជើងទឹក។ បញ្ជាឱ្យកូនស្រីរបស់គាត់បង្រៀន Jake ពីវិធីនៃជីវិតរបស់កងទ័ពជើងទឹក។ លោកវរសេនីយ៍ឯក Miles Quaritch ប្រធានកងកម្លាំងសន្តិសុខឯកជនរបស់ RDA បានសន្យាថា Jake នឹងជួយសង្រ្គោះជើងរបស់គាត់។ ប្រសិនបើគាត់ប្រមូលព័ត៌មានអំពី Nawis និងកន្លែងប្រមូលផ្តុំដែលគេស្គាល់ថាជា Home Tree <ref name="Script25">{{Cite web |last=Cameron |first=James |title=Avatar |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archive-date=May 25, 2010 |access-date=February 9, 2010 |website=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |page=25 |archivedate=កុម្ភៈ 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf }}</ref> ដែលមានទីតាំងនៅខាងលើតំបន់ Othenium ដ៏សម្បូរបែបបំផុត។ នៅពេលដែល Grace ដឹងអំពីរឿងនេះ បន្ទាប់មកនាងផ្ទេរខ្លួននាង Jake និង Norm ទៅប៉ុស្តិ៍។ សម្រាប់រយៈពេលបីខែកន្លងមកនេះ។ Jake និង Naytiri ធ្លាក់​ក្នុង​អន្លង់​ស្នេហ៍ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ Jake មានការអាណិតអាសូរចំពោះជនជាតិដើម។ បន្ទាប់ពី Jake ត្រូវបានទទួលយកចូលទៅក្នុងកុលសម្ព័ន្ធកងទ័ពជើងទឹក។ គាត់ និង Naytiri ពួកគេបានជ្រើសរើសធ្វើជាគូស្នេហ៍នឹងគ្នា។ មិនយូរប៉ុន្មាន Jake បង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរនៃភាពស្មោះត្រង់របស់គាត់។ នៅពេលដែលគាត់ព្យាយាមបិទម៉ាស៊ីនឈូសឆាយ ដែលគំរាមបំផ្លាញទីជម្រកកងទ័ពជើងទឹក នៅពេលដែល Quaritch បង្ហាញវីដេអូភស្តុតាងនៃ Jake បំផ្លាញគ្រឿងឈូសឆាយទៅ Parker Selfringe ដែលជាអ្នកថែរក្សា RDA ជាន់ខ្ពស់របស់គាត់ <ref name="Script8and15">{{Cite web |last=Cameron |first=James |title=Avatar |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archive-date=May 25, 2010 |access-date=February 9, 2010 |website=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |pages=8 and 15 |archivedate=កុម្ភៈ 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf }}</ref> ហើយនៅពេលដែល Jake សារភាពថាកងទ័ពជើងទឹកនឹងមិនរើចេញពី Home Tree ទេ។ Selfrink បានបញ្ជាឱ្យ Hometree ត្រូវបានបំផ្លាញ។ ទោះបីជា Grace បានប្រកែកថាការបំផ្លាញ Home Tree អាចធ្វើឱ្យខូចខាតដល់ដើមឈើ [[โครงข่ายประสาทชีวภาพ|បណ្តាញសរសៃប្រសាទជីវសាស្រ្ត]] នៃតារា Pandora Self Fringe ផ្តល់ឱ្យ Jake និង Grace មួយម៉ោងដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលកងទ័ពជើងទឹកឱ្យជម្លៀសចេញពី Hometree មុនពេលការវាយប្រហារចាប់ផ្តើម។ Jake សារភាពចំពោះកងទ័ពជើងទឹកថាគាត់ជាចារកម្ម។ បណ្តាលឱ្យគាត់និង Grace ត្រូវបានចាប់ខ្លួន បុរសរបស់ Quaritch បានបំផ្លាញ Hometree ។ ធ្វើជាឪពុករបស់ Naytiri (មេក្រុម) និងអ្នករុករកជាច្រើនត្រូវបានសម្លាប់។ Moat ដោះលែង Jake និង Grace ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេត្រូវបានបង្ខំឱ្យផ្តាច់ខ្លួនចេញពី អវតារ ហើយត្រូវបានជាប់ដោយកងកម្លាំងរបស់ Quaritch ។ Pilot Trudy Charcon មិនចូលចិត្តភាពឃោរឃៅរបស់ Quaritch នោះទេ។ ពួកគេបានដោះលែង Jake, Grace និង Norm ហើយបញ្ជូនអ្នកទាំងបីទៅកាន់ទីស្នាក់ការរបស់ Grace ។ ប៉ុន្តែ​ខណៈ​កំពុង​រត់​គេច​ Grace ត្រូវ​បាន​គ្រាប់​កាំភ្លើង​បាញ់​។ Jake ភ្ជាប់ជាមួយ Toruk ។ សត្វមំសាសីដូចនាគ ខ្លាច និងគោរពដោយកងទ័ពជើងទឹក។ ដើម្បីស្តារទំនុកចិត្តរបស់កងទ័ពជើងទឹកឡើងវិញ Jake បានជួបនាវិកកងទ័ពជើងទឹកម្នាក់ ដែលបានភៀសខ្លួនចូល [[จักรวาลสมมติในอวตาร#%E0%B8%95%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B9%84%E0%B8%A1%E0%B9%89%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%8D%E0%B8%8D%E0%B8%B2%E0%B8%93|ដើមឈើនៃវិញ្ញាណ]] ហើយអង្វរ Moat ដើម្បីជួយសង្រ្គោះ Grace កងទ័ពជើងទឹកព្យាយាមជួយ Grace ដោយផ្ទេរ Grace ពីទម្រង់មនុស្សរបស់នាងទៅ អវតារ តាមរយៈដើមឈើនៃវិញ្ញាណ។ ប៉ុន្តែនាងបានស្លាប់មុនពេលដំណើរការបានបញ្ចប់។ Jake បង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធកងទ័ពជើងទឹក។ ដោយមានការគាំទ្រពី Zutei ដែលជាប្រធានត្រកូលថ្មី។ ហើយប្រាប់ពួកគេឱ្យប្រមូលផ្តុំត្រកូលផ្សេងទៀតដើម្បីប្រយុទ្ធ។ RDA Quaritch គ្រោងការវាយប្រហារបឋមលើដើមឈើនៃវិញ្ញាណ។ វាត្រូវបានគេជឿថាការបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់វានឹងបំផ្លាញជនជាតិដើម។ នៅមុនថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធ ជេក​អង្វរ​អេវ៉ា។ តាមរយៈការតភ្ជាប់សរសៃប្រសាទទៅនឹងដើមឈើនៃវិញ្ញាណ ដើម្បីជួយកងទ័ពជើងទឹក។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះ។ កងទ័ពជើងទឹក​បាន​រង​របួស និង​ស្លាប់​ជាច្រើន​នាក់​។ រួមទាំង Zooey និង [[ชีวมณฑลของดาวแพนดอรา#%E0%B8%9F%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%99%E0%B8%B2|Trudy ។]] គាត់បានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាម ហើយបានមកជួយកងទ័ពជើងទឹកដោយមិននឹកស្មានដល់។ Naytiri បកស្រាយថា Eva បានទទួលយកសំណើរបស់ Jake។ Jake បំផ្លាញអ្នកបំផ្ទុះគ្រាប់បែក មុនពេលទៅដល់ដើមឈើនៃវិញ្ញាណ។ Quaritch ដែលពាក់ឈុត AMP រត់ចេញពីយន្តហោះ ហើយព្យាយាមបំផ្លាញតំណភ្ជាប់រូបតំណាងមនុស្សរបស់ Jake ។ ដើម្បីទទួលយកបរិយាកាសពុលរបស់ Pandora Quaritch រៀបចំដើម្បីកាត់បំពង់ករបស់ Jake ។ ប៉ុន្តែ Naytiri សម្លាប់ Quaritch និងជួយសង្គ្រោះ Jake ពីការថប់ដង្ហើម។ ហើយនៅពេលដែលនាងបានឃើញទម្រង់មនុស្សរបស់ Jake ជាលើកដំបូង លោកបណ្ឌិត Norm និងមនុស្សមួយចំនួនបានជ្រើសរើសស្នាក់នៅ ត្រូវបានបណ្តេញចេញពី Pandora ហើយបញ្ជូនត្រឡប់ទៅផែនដីវិញ។ Self Fringe ព្រមាន Jake ថាមនុស្សនឹងមិនចាកចេញពីភពផែនដីនេះដោយងាយឡើយ មុនពេលឡើងជិះយានអវកាសដើម្បីត្រឡប់មកផែនដីវិញ។ តាមរយៈដើមឈើនៃវិញ្ញាណ Jake បានផ្ទេរខ្លួនគាត់ពីមនុស្សទៅជារូបតំណាង។ អវតារ គឺជាកងទ័ពជើងទឹកពេញលេញ។  {{multiple image|align=right|image1=Sam Worthington 4, 2013.jpg|width1=171|alt1=|caption1=|image2=Zoe Saldana (28584925641) (cropped 2).jpg|width2=161|alt2=|caption2=|footer=[[សេម វើថីងតុន]] (''ឆ្វេង'') និង [[ស្សូអ៊ី សាលដាណា]] (''ឆ្វេង'') ជាអ្នកសម្ដែងក្នុងភាពយន្ត}} === តួសម្ដែង === * Sam Worthington ជា Jake Sully អតីតទាហានជើងទឹក ពិការ ដែលក្លាយជាផ្នែកមួយនៃគម្រោង Avatar បន្ទាប់ពីបងប្រុសភ្លោះរបស់គាត់ត្រូវបានសម្លាប់។ សាវតាយោធារបស់គាត់បានជួយអ្នកចម្បាំងកងទ័ពជើងទឹកភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយគាត់។ Cameron ដេញតួសម្តែងអូស្ត្រាលីបន្ទាប់ពីការស្វែងរកទូទាំងពិភពលោកសម្រាប់តារាសម្តែងវ័យក្មេងដែលសន្យាថានឹងជ្រើសរើសតារាសម្តែងដែលមិនស្គាល់ដើម្បីកាត់បន្ថយថវិកាផលិតកម្ម <ref>{{Cite news|last=Kevin Williamson|title=Paraplegic role helps Worthington find his feet|publisher=lfpress.com|url=https://lfpress.com/entertainment/movies/2009/12/15/12167326.html|url-status=dead|access-date=January 1, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130075614/http://www.lfpress.com/entertainment/movies/2009/12/15/12167326.html|archive-date=January 30, 2010}}</ref> របស់គាត់បានឆ្លងកាត់ការប្រឡងចំនួនពីរនៅពេលចាប់ផ្តើមនៃការអភិវឌ្ឍន៍ <ref name="QA2">{{Cite news|last=Jeff Jensen|date=January 10, 2007|title=Great Expectations (page 2)|work=Entertainment Weekly|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998_2,00.html|access-date=January 17, 2010|archive-date=តុលា 17, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017021234/http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998_2,00.html|url-status=dead}}</ref> ហើយគាត់បានចុះហត្ថលេខាលើរឿងភាគប្រសិនបើវាត្រូវបានធ្វើ <ref>{{Cite web |date=January 14, 2010 |title=This week's cover: James Cameron reveals plans for an 'Avatar' sequel |url=http://popwatch.ew.com/2010/01/14/avatar-sequel-james-cameron/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123170827/http://popwatch.ew.com/2010/01/14/avatar-sequel-james-cameron/ |archive-date=January 23, 2010 |access-date=January 24, 2010 |website=Entertainment Weekly}}</ref> ធ្លាប់សម្តែងក្នុងរឿងធំៗ ពីមុនអាចអោយគាត់ធ្វើជាតួ។ លោក Cameron បាននិយាយថា "មានធម្មជាតិពិតរបស់មនុស្ស" "មើលទៅដូចជាបុរសម្នាក់ដែលអ្នកចង់ផឹកស្រាបៀរជាមួយ ហើយទីបំផុតគាត់បានក្លាយជាអ្នកដឹកនាំផ្លាស់ប្តូរពិភពលោក" <ref>{{Cite news|last=John Horn|title=Faces to watch 2009: film, TV, music and Web|work=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-faces-watch-2009-film-music-tv-web-pg,0,2140976.photogallery?index=11|url-status=live|access-date=December 28, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081231040636/http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-faces-watch-2009-film-music-tv-web-pg%2C0%2C2140976.photogallery?index=11|archive-date=December 31, 2008}}</ref> ** Sam Worthington ក៏ដើរតួជាប្អូនប្រុសភ្លោះរបស់គាត់ឈ្មោះ Tommy ផងដែរ។ * [[สตีเฟน แลง|Stephen Lang]] ជាវរសេនីយ៍ឯក Miles Quaritch ជាប្រធានសន្តិសុខអណ្តូងរ៉ែ។ គាត់មិនមានការគោរពយ៉ាងជ្រាលជ្រៅចំពោះអ្នកស្រុក Pandora ទេ។ ក្រៅពី Parker ដែល​ជា​មេ​បញ្ជាការ​នៃ​ការ​កាន់កាប់​របស់ Pandora នេះ​បាន​បង្ហាញ​ឱ្យ​ឃើញ​ពី​ការ​ប្រព្រឹត្ត និង​ភាសា​របស់​គាត់។ គាត់មិនអើពើនឹងជីវិតណាមួយដែលមិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាមនុស្ស។ Lang បានបរាជ័យក្នុងការសវនកម្មសម្រាប់តួនាទីនៅក្នុង ''រឿង Aliens 2 របស់'' Cameron (1986) ប៉ុន្តែ Cameron បានទទួលស្គាល់គាត់។ បន្ទាប់មក Cameron បានទៅជិតគាត់ដើម្បីសម្ដែងគាត់នៅក្នុង ''Avatar'' <ref name="lang" /> [[ไมเคิล บีห์น|ជាមួយ Michael Biehn]] ដែលពីមុនបានធ្វើការជាមួយ Cameron នៅលើ ''Aliens 2: Extraterrestrial'' ''Factions, Iron Man 2029'' ''និង Iron Man 2029 ។ 2'' ត្រូវបានពិចារណាសម្រាប់តួនាទីមួយរយៈ។ គាត់បានអានស្គ្រីប និងមើលរូបភាព 3D មួយចំនួនជាមួយ Cameron <ref>{{Cite web |last=Barnes |first=Jessica |date=March 26, 2007 |title=Michael Biehn Talks 'Avatar'&nbsp;– Cameron Not Using Cameras? |url=http://www.cinematical.com/2007/03/26/michael-biehn-talks-avatar-cameron-not-using-cameras/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112112731/http://www.cinematical.com/2007/03/26/michael-biehn-talks-avatar-cameron-not-using-cameras |archive-date=January 12, 2010 |website=Cinematical}}</ref> ប៉ុន្តែទីបំផុតគាត់មិនត្រូវបានសម្ដែងទេ។ * [[จิโอวานี ริบิซี|Giovani Ribisi]] គឺជាលោក Parker Selfrink ដែលជាអគ្គនាយករុករករ៉ែនៃអង្គការ RDA <ref>{{Cite news|last=Leslie Simmons|date=September 21, 2007|title='Avatar' has new player with Ribisi|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5bf6a751bdf67ff54ba0a195d9527992|url-status=dead|access-date=September 21, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003223042/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5bf6a751bdf67ff54ba0a195d9527992|archive-date=October 3, 2007}}</ref> ខណៈដែលគាត់គឺជាមនុស្សដំបូងដែលមានឆន្ទៈក្នុងការបំផ្លាញអរិយធម៌កងទ័ពជើងទឹកដើម្បីការពារលទ្ធផលហិរញ្ញវត្ថុរបស់ក្រុមហ៊ុន។ គាត់មានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យមានការវាយប្រហារលើកងទ័ពជើងទឹក និងធ្វើឱ្យខូចមុខមាត់របស់គាត់។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពី quaritch ដៃស្តាំនិងអ្នកក្រោមបង្គាប់របស់គាត់បញ្ចុះបញ្ចូលគាត់ថាវាចាំបាច់ហើយការវាយប្រហារនឹងជាមនុស្ស។ ដូច្នេះ គាត់​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​អនុញ្ញាត​ការ​វាយ​ប្រហារ។ ខណៈដែលរូបភាពនៃការវាយប្រហារបានរីករាលដាលដល់មូលដ្ឋាន Selffringe បានបង្ហាញពីភាពមិនស្រួលរបស់គាត់ចំពោះអំពើហិង្សា និងការភ័យខ្លាចចំពោះ Quaritch ។ * Sigourney Weaver ជា Dr. Grace Augustine ជីវវិទូអវកាស និងជាប្រធានគម្រោង Avatar នាងក៏ជាអ្នកណែនាំដល់ Sully និងជាអ្នកតស៊ូមតិសន្តិភាពសម្រាប់កងទ័ពជើងទឹកផងដែរ។ ដោយសាងសង់សាលាភាសាអង់គ្លេសសម្រាប់ពួកគេ <ref>{{Cite news|last=Clint Morris|date=August 2, 2007|title=Sigouney Weaver talks ''Avatar''|publisher=Moviehole.net|url=http://www.moviehole.net/news/20070802_sigouney_weaver_talks_avatar.html|access-date=August 2, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929083436/http://www.moviehole.net/news/20070802_sigouney_weaver_talks_avatar.html|archive-date=September 29, 2007}}</ref> * Michelle Rodriguez ជា Trudy Charcon ដែលជាអ្នកបើកយន្តហោះដែលត្រូវបានចាត់ឱ្យជួយក្នុងគម្រោង Avatar ។ អាណិត Nawis ។ Cameron ចង់ធ្វើការជាមួយ Rodriguez តាំងពីបានឃើញនាងក្នុងរឿង ''[[เกิรล์ไฟท์|Girl Fight]]'' <ref name="lang">{{Cite news|last=Anne Thompson|date=August 2, 2007|title=Lang, Rodriguez armed for 'Avatar'|work=Variety|url=https://variety.com/2007/film/news/lang-rodriguez-armed-for-avatar-2-1117969650/|access-date=August 3, 2007}}</ref> * [[โจเอล เดวิด มัวร์|Joel David Moore]] ជា Dr. Norm Spellman ជាអ្នកជំនាញខាងផ្នែកនរវិទ្យាក្រៅភព <ref name="Cameron2007P10">{{Cite web |last=Cameron |first=James |year=2007 |title=Avatar |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archive-date=May 25, 2010 |access-date=May 6, 2010 |website=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |page=10 |archivedate=កុម្ភៈ 15, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf }} [https://web.archive.org/web/20120505035505/http://www.webcitation.org/5pVxzZPrq Archived version {{Nowrap|May 6}}, 2010]</ref> ដែលសិក្សាអំពីជីវិតរុក្ខជាតិ និងសត្វជាផ្នែកនៃគម្រោង Avatar <ref name="Lux2009">{{Cite web |last=Lux |first=Rachel |date=December 14, 2009 |title=Close-Up: Joel David Moore |url=http://www.altpress.com/screening/joeldavidmoore.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102033335/http://altpress.com/screening/joeldavidmoore.htm |archive-date=January 2, 2010 |access-date=May 6, 2010 |website=Alternative Press |publisher=Alternative Press Magazine, Inc}} [https://web.archive.org/web/20120505034600/http://www.webcitation.org/5pVvDFOrF Archived version {{Nowrap|May 6}}, 2010]</ref> គាត់បានមកដល់ Pandora នៅម៉ោងដូចគ្នាជាមួយ Sully ហើយទទួលបន្ទុកលើ Avatar ។ ទោះបីជាគាត់ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងដឹកនាំទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយកងទ័ពជើងទឹកក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែវាប្រែថា Jake មានបុគ្គលិកលក្ខណៈសមជាងដើម្បីទទួលបានការគោរពពីជនជាតិដើម។ * [[ไดลีป เรา|ឌីលីប យើង]] គឺជា Dr. Max Patel ដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលធ្វើការលើ Project Avatar និងបានជួយក្នុងការបះបោររបស់ Jake ប្រឆាំងនឹង RDA <ref>{{Cite news|last=Lewis Bazley|date=May 25, 2009|title=Drag Me to Hell Review|publisher=inthenews.co.uk|url=http://www.inthenews.co.uk/entertainment/reviews/film/non-fiction/drag-me-hell-$1298376.htm|url-status=dead|access-date=June 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611000612/http://www.inthenews.co.uk/entertainment/reviews/film/non-fiction/drag-me-hell-%241298376.htm|archive-date=June 11, 2009}}</ref> === តួអង្គ === * Zoe Saldana ជា Naytiri ជាកូនស្រីរបស់ប្រធាន Omaticaya ។ នាងត្រូវបានចាប់ចិត្តដោយ Jake សម្រាប់ភាពក្លាហានរបស់គាត់។ ទោះបីជានាងខឹងនឹងភាពស្លូតត្រង់និងភាពឆោតល្ងង់របស់គាត់ក៏ដោយ។ នាងគឺជាគូស្នេហ៍ <ref name="Brennan2007">{{Cite web |last=Brennan |first=David |date=February 11, 2007 |title=Avatar Scriptment: Summary, Review, and Analysis |url=http://jamescameron.blogspot.com/2007/02/avatar-scriptment-summary-review-and.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219184249/http://jamescameron.blogspot.com/2007/02/avatar-scriptment-summary-review-and.html |archive-date=December 19, 2009 |access-date=April 29, 2010 |website=James Cameron's Movies & Creations}}</ref> Jake ។ ដូចតួអង្គ Navy ទាំងអស់ <ref name="cnn">{{Cite news|last=Thompson|first=Anne|date=January 9, 2007|title="Titanic" director sets sci-fi epic for '09|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN0840149120070111|url-status=live|access-date=December 26, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100122120454/https://www.reuters.com/article/idUSN0840149120070111|archive-date=January 22, 2010}}</ref> Saldana ក៏បានចុះហត្ថលេខាលើរឿងភាគនាពេលអនាគត <ref name="starts">{{Cite news|last=20th Century Fox|date=January 9, 2007|title=Cameron's ''Avatar'' Starts Filming in April|publisher=ComingSoon.net|url=https://www.comingsoon.net/news/avatarnews.php?id=18318|access-date=October 10, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822104854/http://www.comingsoon.net/news/avatarnews.php?id=18318|archive-date=August 22, 2008}}</ref> * [[ซีซีเอช พาวเดอร์|ម្សៅ CCH]] ជា Moat ដែលជាអ្នកដឹកនាំខាងវិញ្ញាណនៃកុលសម្ព័ន្ធ Omatikaya ។ ម្តាយរបស់ Naytiri និងភរិយារបស់ចៅហ្វាយនាយនៃ Aytukan <ref>{{Cite news|date=April 30, 2007|title=Pounder Talks Avatar|url=https://www.ign.com/articles/2007/04/30/pounder-talks-avatar|access-date=December 25, 2009}}</ref> * [[เวส สตูดี|West Studi]] ជា Eytukan មេដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធ Omatikaya ។ ឪពុករបស់ Naytiri និងប្តីរបស់ Moat ។ * [[ลาซ อลอนโซ|Laz Alonso]] ជា Zutei ដែលជាអ្នកចម្បាំងដ៏ខ្លាំងម្នាក់នៃត្រកូល Omatikaya ។ គាត់គឺជាអ្នកស្នងតំណែងរបស់ Clan Chief ។ == ការផលិត == === ប្រភពដើម === ក្នុងឆ្នាំ 1994 <ref name="abc"/> អ្នកដឹកនាំរឿង James Cameron បានសរសេរគ្រោង 80 ទំព័រនៃ ''Avatar'' ដែលត្រូវបានបំផុសគំនិតដោយ ''សៀវភៅប្រឌិតវិទ្យាសាស្ត្រទាំងអស់។'' ដែលគាត់បានអានក្នុងយុវវ័យរបស់គាត់ និងប្រលោមលោកផ្សងព្រេងដោយ Edgar ''Rice Burroughs និង H. Ryder Haggard <sup about="#mwt356" class="mw-ref reference" data-cx="{<nowiki>&</nowiki>quot;adapted<nowiki>&</nowiki>quot;:true,<nowiki>&</nowiki>quot;partial<nowiki>&</nowiki>quot;:false}" data-mw="{<nowiki>&</nowiki>quot;name<nowiki>&</nowiki>quot;:<nowiki>&</nowiki>quot;ref<nowiki>&</nowiki>quot;,<nowiki>&</nowiki>quot;attrs<nowiki>&</nowiki>quot;:{<nowiki>&</nowiki>quot;name<nowiki>&</nowiki>quot;:<nowiki>&</nowiki>quot;QA<nowiki>&</nowiki>quot;},<nowiki>&</nowiki>quot;body<nowiki>&</nowiki>quot;:{<nowiki>&</nowiki>quot;html<nowiki>&</nowiki>quot;:<nowiki>&</nowiki>quot;<nowiki><span data-cx=\&amp;quot;[{&amp;amp;#34;adapted&amp;amp;#34;:true,&amp;amp;#34;partial&amp;amp;#34;:false,&amp;amp;#34;targetExists&amp;amp;#34;:true,&amp;amp;#34;mandatoryTargetParams&amp;amp;#34;:[&amp;amp;#34;title&amp;amp;#34;],&amp;amp;#34;optionalTargetParams&amp;amp;#34;:[&amp;amp;#34;url&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;publisher&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last2&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first2&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;others&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;month&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;year&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;editor-last&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;editor-first&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;editor-link&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;issue&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;department&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;location&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;publication-place&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;publication-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;agency&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;edition&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;volume&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;page&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;pages&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;nopp&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;at&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;language&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;script-title&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;trans-title&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;type&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;format&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;arxiv&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;asin&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;asin-tld&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;bibcode&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;doi&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;doi-broken-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;isbn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;issn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;jfm&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;jstor&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lccn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;mr&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;oclc&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ol&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;osti&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;pmc&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;pmid&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;rfc&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ssrn&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;zbl&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;id&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;quote&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ref&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;postscript&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;registration&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;subscription&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last3&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first3&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last4&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first4&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last5&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first5&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last6&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first6&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last7&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first7&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last8&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first8&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last9&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;first9&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-mask&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-name-separator&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-separator&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;display-authors&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link2&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;archive-url&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;archive-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lay-url&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lay-source&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;lay-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link3&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link4&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link5&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link6&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link7&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link8&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;author-link9&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;last-author-amp&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;access-date&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;orig-year&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;via&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;url-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;bibcode-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;doi-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;hdl-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;jstor-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;ol-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;osti-access&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;url-status&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;work&amp;amp;#34;]}]\&amp;quot; data-mw=\&amp;quot;{&amp;amp;#34;parts&amp;amp;#34;:[{&amp;amp;#34;template&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;target&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Cite news&amp;amp;#34;,&amp;amp;#34;href&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;./ទំព័រគំរូ:Cite news&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;params&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;last&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Jeff Jensen&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;url&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;title&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Great Expectations&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;work&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;Entertainment Weekly&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;date&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;January 10, 2007&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;access-date&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;January 28, 2007&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;archive-url&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;archive-date&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;January 24, 2007&amp;amp;#34;},&amp;amp;#34;url-status&amp;amp;#34;:{&amp;amp;#34;wt&amp;amp;#34;:&amp;amp;#34;live&amp;amp;#34;}},&amp;amp;#34;i&amp;amp;#34;:0}}]}\&amp;quot; data-ve-no-generated-contents=\&amp;quot;true\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjU\&amp;quot; typeof=\&amp;quot;mw:Transclusion\&amp;quot;>&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki><cite about=\&amp;quot;#mwt109\&amp;quot; class=\&amp;quot;citation news cs1\&amp;quot; data-ve-ignore=\&amp;quot;true\&amp;quot; id=\&amp;quot;CITEREFJeff_Jensen2007\&amp;quot;>Jeff Jensen (January 10, 2007). <a class=\&amp;quot;external text\&amp;quot; href=\&amp;quot;http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjY\&amp;quot; rel=\&amp;quot;mw:ExtLink nofollow\&amp;quot;>\&</nowiki>quot;Great Expectations\<nowiki>&</nowiki>quot;<nowiki></a></nowiki>. <nowiki><i id=\&amp;quot;mwAjc\&amp;quot;>Entertainment Weekly</i></nowiki>. <nowiki><a class=\&amp;quot;external text\&amp;quot; href=\&amp;quot;https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjg\&amp;quot; rel=\&amp;quot;mw:ExtLink nofollow\&amp;quot;>เก็บ</a></nowiki>จากแหล่งเดิมเมื่อ January 24, 2007<nowiki><span class=\&amp;quot;reference-accessdate\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjk\&amp;quot;>. สืบค้นเมื่อ <span class=\&amp;quot;nowrap\&amp;quot; id=\&amp;quot;mwAjo\&amp;quot;>January 28,</span></nowiki> 2007<nowiki></span></nowiki>.<nowiki></cite></nowiki><nowiki>&</nowiki>quot;}}" id="cite_ref-QA_14-1" rel="dc:references" typeof="mw:Extension/ref"><nowiki></sup></nowiki>[./อวตาร_(ภาพยนตร์)#cite_note-QA-14 <span class="mw-reflink-text">។</span>] Tanik'' បានបញ្ចប់ គាត់បានប្រកាសថាគាត់នឹងថតរឿង ''Avatar'' ដោយប្រើតួសំយោគ ឬប្រើរូបភាពដែលបង្កើតដោយកុំព្យូទ័រ។ <ref name="autogenerated1996"/> គម្រោងនេះនឹងមានតម្លៃ 100 លានដុល្លារ ហើយមានតួសម្តែងយ៉ាងតិចប្រាំមួយតួសម្តែង ''វាហាក់ដូចជាការពិត'' <ref>{{Cite web |title="Avatar": James Cameron's New SciFi Thriller -The Official Trailer (VIDEO) |url=http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/08/james-camerons-avatar-hollywood-betting-big-on-3-d-future-after-years-of-dismissing-3-d-as-childs-play-hollywood-studio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014233936/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/08/james-camerons-avatar-hollywood-betting-big-on-3-d-future-after-years-of-dismissing-3-d-as-childs-play-hollywood-studio.html |archive-date=October 14, 2017 |access-date=October 14, 2017 |website=The Daily Galaxy --Great Discoveries Channel |archivedate=តុលា 14, 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014233936/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2009/08/james-camerons-avatar-hollywood-betting-big-on-3-d-future-after-years-of-dismissing-3-d-as-childs-play-hollywood-studio.html }}</ref> Digital ''Domain'' ដែលជាក្រុមហ៊ុនបែបផែនពិសេសដែល Cameron ជាដៃគូបានចូលរួមក្នុងគម្រោងនេះ។ ផលិតកម្មត្រូវបានគេសន្មត់ថាចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1997 ហើយត្រូវបានកំណត់ពេលសម្រាប់ការចេញផ្សាយឆ្នាំ 1999 គាត់​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ផ្ដោត​លើ​ការ​បង្កើត​ភាពយន្ត​ឯកសារ និង​កែលម្អ​បច្ចេកវិទ្យា​ក្នុង​រយៈពេល​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​បន្ទាប់។ វាត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុង ''Boomberg Bisnisweek បាននិយាយ'' ថា 20th Century Fox បានផ្តល់ 10 លានដុល្លារ។ បានផ្តល់ឱ្យ Cameron នូវភស្តុតាងវីដេអូខ្លីនៃគំនិតសម្រាប់ ''Avatar'' ដែលគាត់បានបង្ហាញដល់នាយកប្រតិបត្តិរបស់ Fox ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 2005។ <ref name="businessweek">{{Cite news|last=Grover|first=R|last2=Lowry, T.|last3=White, M.|date=January 21, 2010|title=King of the World (Again)|pages=1–4|work=Bloomberg BusinessWeek|publisher=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/10_05/b4165048396178.htm|url-status=live|access-date=January 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125173417/http://www.businessweek.com/magazine/content/10_05/b4165048396178.htm|archive-date=January 25, 2010}}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2006 Cameron បានបង្ហាញថា ''Project 880'' គឺជា "កំណែមុន ''Avatar'' " នៃខ្សែភាពយន្តដែលគាត់បានព្យាយាមផលិតជាច្រើនឆ្នាំមុន <ref>{{Cite news|last=Harry Knowles|date=February 28, 2006|title=Harry talks to James Cameron, Cracks PROJECT 880, the BATTLE ANGEL trilogy & Cameron's live shoot on Mars!!!|work=[[Ain't It Cool News]]|url=http://www.aintitcool.com/display.cgi?id=22599|url-status=live|access-date=October 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061013151349/http://www.aintitcool.com/display.cgi?id=22599|archive-date=October 13, 2006}}</ref> ដោយលើកឡើងពីភាពជឿនលឿននៃបច្ចេកវិទ្យាក្នុងការបង្កើតតួអង្គដែលបង្កើតចេញពីកុំព្យូទ័រដូចជា Gollum, King Kong ។ និង Davy Jones, <ref name="QA"/> Cameron បានជ្រើសរើស ''Avatar'' លើ ''គម្រោង Battle Angel'' របស់គាត់ បន្ទាប់ពីការធ្វើតេស្តកាមេរ៉ារយៈពេល 5 ថ្ងៃកាលពីឆ្នាំមុន <ref name="latimes">{{Cite news|last=John Horn|date=January 8, 2007|title=Director Cameron to shoot again|work=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-cameron8jan08,0,1470846.story}}</ref> យោងតាមបទសម្ភាសន៍ជាមួយតារាសម្តែងជនជាតិឥណ្ឌា Covinta លោក James Cameron បានទាក់ទងគាត់ដើម្បីផ្តល់ឱ្យគាត់នូវតួនាទីរបស់ Jake Sully ដែលគាត់បានបដិសេធដោយមិនយល់ព្រមចំពោះការប្រើថ្នាំលាបខ្លួនផង <ref>[https://www.youtube.com/watch?time_continue=85&v=NyFF18a7e-Y] Govinda Reveals He Suggested Avatar Title To Director James Cameron’s Film</ref> ។ Cameron បន្ទាប់ពីការធានាថាខ្សែភាពយន្តនេះនឹងទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំង។ នេះបានធ្វើឱ្យអ្នកប្រើប្រាស់ជាច្រើនចំអកគាត់នៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម។ <ref>[https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/govinda-says-he-turned-down-avatar-by-james-cameron-so-internet-made-the-best-jokes-and-memes-1575116-2019-07-30] Govinda says he turned down Avatar by James Cameron. So Internet made the best jokes and memes</ref> <ref>[https://www.ndtv.com/entertainment/govindas-rather-tall-avatar-claim-has-been-turned-into-rude-but-rofl-memes-on-twitter-2077965] Govinda's Rather Tall Avatar Claim Has Been Turned Into Rude But ROFL Memes On Twitter</ref> 'អាកប្បកិរិយាមិនរើសមុខ' <ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/govinda-i-am-fine-with-people-wondering-how-someone-like-govinda-could-refuse-a-james-cameron-film/articleshow/70512218.cms] Govinda: I am fine with people wondering how someone like Govinda could refuse a James Cameron film</ref> <ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/govinda-reacts-to-being-mocked-on-social-media-over-avatar-claim/videoshow/70553392.cms]</ref> Cameron បានចាប់ផ្តើមសរសេរ និងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌កងទ័ពជើងទឹក។ Aliens ដែលថតពីខែមករាដល់ខែមេសា ឆ្នាំ 2006 ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Dr. Paul Fromer ដែលជាអ្នកភាសាវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យ Southern California <ref name="QA"/> ភាសាកងទ័ពជើងទឹកមានវចនានុក្រមប្រហែល 1000 ពាក្យដែលត្រូវបានបន្ថែមដោយ Cameron សម្រាប់ 30 ពាក្យផ្សេងទៀត ។ ព្យញ្ជនៈដែលឆ្លងកាត់ខ្យល់ (ដូចជា "kx" នៅក្នុង "skxawng") ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងភាសា Amharic នៅក្នុង [[អេត្យូពី|ប្រទេស Ethiopia]] ហើយពាក្យដែលចាប់ផ្តើមដោយ "ng" ត្រូវបានគេគិតថាបានមកពីភាសា Maori នៃ [[នូវែលហ្សេឡង់|ប្រទេសនូវែលសេឡង់]] ។ តារាសម្តែង Sigourney Weaver និងអ្នករចនាឈុតបានជួប Jodnes S. លោក Holt សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកសរីរវិទ្យារុក្ខជាតិនៅសាកលវិទ្យាល័យកាលីហ្វ័រញ៉ា រីវើស៊ីដ ដើម្បីសិក្សាអំពីរបៀប អ្នករុក្ខសាស្ត្រ វា​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដើម្បី​សិក្សា និង​ប្រមូល​សំណាក​រុក្ខជាតិ និង​ពិភាក្សា​ពី​របៀប​ពន្យល់​អំពី​ទំនាក់ទំនង​រវាង​សារពាង្គកាយ​របស់ Pandora ដែល​បាន​បង្ហាញ​ក្នុង​ខ្សែភាពយន្ត <ref>{{Cite news|last=Kozlowski|first=Lori|date=January 2, 2010|title='Avatar' team brought in UC Riverside professor to dig in the dirt of Pandora|work=Los Angeles Times|url=http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2010/01/avatar-team-brought-in-uc-riverside-professor-to-dig-in-the-dirt-of-pandora.html|url-status=live|access-date=January 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104200052/http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2010/01/avatar-team-brought-in-uc-riverside-professor-to-dig-in-the-dirt-of-pandora.html|archive-date=January 4, 2010}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ 2005 ដល់ឆ្នាំ 2007 លោក Cameron បានធ្វើការជាមួយអ្នករចនាជាច្រើននាក់ រួមទាំងអ្នកគូររូប Fantasy ដ៏ល្បីល្បាញ Wayne Barlow និងវិចិត្រករគំនិតដ៏ល្បីល្បាញ Jordu Shell ដើម្បីរចនារូបរាងរបស់ Navy ដោយមើលឃើញ និងគូររូបរាងកាយ។ នៅពេលដែល Cameron មានអារម្មណ៍ថាការ rendering 3D មិនត្រូវគ្នានឹងចក្ខុវិស័យរបស់គាត់ <ref>{{Cite news|title=Avatar Concept Designer Reveals the Secrets of the Na'vi|work=[[io9]]|url=http://io9.com/5354315/avatar-concept-designer-reveals-the-secrets-of-the-navi|access-date=April 20, 2010|archive-date=មករា 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122204641/https://io9.gizmodo.com/avatar-concept-designer-reveals-the-secrets-of-the-navi-5354315|url-status=dead}}</ref> ធ្វើការរួមគ្នានៅក្នុងផ្ទះបាយនៅផ្ទះ [[มาลิบู, แคลิฟอร์เนีย|Malibu របស់]] Cameron <ref>{{Cite news|last=Kendricks|first=Neil|date=March 7, 2010|title=Cameron, the Science Geek Who Became a Movie Titan for the Ages|work=[[U-T San Diego]]|url=http://www.utsandiego.com/news/2010/mar/07/cameron-the-science-geek-who-became-a-movie-titan/|access-date=April 20, 2010}}</ref> ក្នុងខែកក្កដា គ. នៅឆ្នាំ 2006 Caremon បានប្រកាសថាគាត់នឹងថតរឿង ''Avatar'' សម្រាប់ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2008 ។ ការចេញផ្សាយ ដោយមានគម្រោងចាប់ផ្តើមថតជាមួយតួសម្តែងក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៧។ <ref name="extravaganza">{{Cite news|last=Crabtree|first=Sheigh|date=July 7, 2006|title=Cameron comes back with CG extravaganza|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=http://www.hollywoodreporter.com/thr/columns/film_reporter_display.jsp?vnu_content_id=1002801137|url-status=dead|access-date=October 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060814194411/http://www.hollywoodreporter.com/thr/columns/film_reporter_display.jsp?vnu_content_id=1002801137|archive-date=August 14, 2006}}</ref> សីហា ក្រុមហ៊ុនបែបផែនពិសេស [[สแตน วินสตัน|Weta]] [[เวตา ดิจิตอล|Digital]] បានចុះហត្ថលេខាដើម្បីជួយ Cameron ផលិត ''Avatar'' <ref>{{Cite news|last=Smith|first=Lynn|date=August 4, 2006|title=Special-Effects Giant Signs on for 'Avatar'|work=Los Angeles Times}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Winston Effect|date=October 2006}}</ref> ការរចនាផលិតកម្មរបស់ ''ខ្សែភាពយន្ត'' នេះបានចំណាយពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ ខ្សែភាពយន្តនេះមានអ្នករចនាផលិតកម្មពីរផ្សេងគ្នា និងនាយកដ្ឋានសិល្បៈពីរដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ មួយផ្តោតលើ [[រុក្ខជាតិ]] និង សត្វ <ref name="io9jamsession">{{Cite web |date=December 10, 2009 |title=Avatar Started As A Four-Month, Late-Night Jam Session At James Cameron's House |url=http://io9.com/5423458/avatar-started-as-a-four+month-late+night-jam-session-at-james-camerons-house |access-date=ធ្នូ 28, 2022 |archivedate=កុម្ភៈ 26, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226231156/http://io9.com/5423458/avatar-started-as-a-four+month-late+night-jam-session-at-james-camerons-house |url-status=dead }}</ref> Pandora និងមួយទៀតផ្តោតលើការបង្កើតម៉ាស៊ីនមនុស្ស និងកត្តាមនុស្សភពផែនដី។ ប្រព័ន្ធនេះប្រើកាមេរ៉ាដែលមានគុណភាពបង្ហាញខ្ពស់ពីរនៅក្នុងតួកាមេរ៉ាតែមួយដើម្បីបង្កើតការយល់ឃើញជម្រៅ <ref>{{Cite news|last=Waters|first=Jen|date=September 28, 2006|title=Technology adds more in-depth feeling to the movie experience|work=The Washington Times|url=http://www.washingtontimes.com/news/2006/sep/27/20060927-094134-2760r/|access-date=December 22, 2006}}</ref> ខណៈ​ពេល​ដែល​ការ​ត្រៀម​ខ្លួន​កំពុង​ដំណើរការ Fox នៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការយល់ព្រមលើការផលិត ''Avatar'' ដោយបានឆ្លងកាត់ការចំណាយដ៏ឈឺចាប់ និងការពន្យារពេលនៃខ្សែភាពយន្ត ''Titanic'' មុនរបស់ Cameron ។ ទោះបីជា Cameron សរសេរឡើងវិញនូវស្គ្រីបដើម្បីនាំយកតួអង្គជាច្រើនមកជាមួយគ្នា និងបានស្នើឱ្យកាត់បន្ថយវិក្កយបត្ររបស់គាត់ក្នុងករណីដែលខ្សែភាពយន្តនេះបរាជ័យក៏ដោយ <ref name="businessweek"/> Cameron បានដំឡើងភ្លើងចរាចរណ៍ដែលមានភ្លើងពណ៌លឿងនៅផ្នែកខាងក្រៅបន្ទប់របស់ Jon Landau ដើម្បីបង្ហាញពី អនាគតមិនច្បាស់លាស់របស់ខ្សែភាពយន្ត <ref name="businessweek" /> នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2006 Fox បានប្រាប់ Cameron ថាពួកគេ "និយាយដោយស្មោះត្រង់ថាពួកគេមិនបានយល់ព្រមលើខ្សែភាពយន្តនេះទេ" ដូច្នេះគាត់បានចាប់ផ្តើមលក់ខ្សែភាពយន្តនេះទៅស្ទូឌីយោផ្សេងទៀតហើយបានទៅជិត។ ស្ទូឌីយោ Walt Disney <ref name="businessweek" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែល Disney ព្យាយាមទិញខ្សែភាពយន្តនេះ Fox បាន [[สิทธิที่จะปฏิเสธก่อน|ប្រើសិទ្ធិក្នុងការបដិសេធដំបូងរបស់ខ្លួន]] <ref name="businessweek" /> ។ ការបង្កើត ''Avatar'' ត្រូវបានអនុម័តបន្ទាប់ពី Ingenious Media បានយល់ព្រមក្នុងការឧបត្ថម្ភខ្សែភាពយន្តនេះ។ នេះបានកាត់បន្ថយហានិភ័យហិរញ្ញវត្ថុរបស់ Fox មកតិចជាងពាក់កណ្តាលនៃថវិកាផ្លូវការចំនួន 237 លានដុល្លាររបស់ខ្លួន <ref name="businessweek" /> Landau "ខ្ញុំមិនដឹងថាតើយើងឆ្កួតជាងឱ្យអ្នកធ្វើបែបនេះឬអ្នកឆ្កួតជាងគិតថាអ្នក ''អាច'' ធ្វើវាបាន?&nbsp;. . ។ <ref>{{Cite book|title=The Making of Avatar|year=2010|url=https://archive.org/details/makingofavatar0000dunc|author=Duncan|publisher=[[Abrams Books]]}}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 2006 លោក Cameron បានពណ៌នា ''Avatar'' ថាជា "រឿងអនាគតនៅលើភពផែនដី 200 ឆ្នាំចាប់ពីពេលនេះទៅ" ។&nbsp;... ដំណើរផ្សងព្រេងក្នុងព្រៃបែបបុរាណជាមួយនឹងមនសិការបរិស្ថាន [ដែល ឆ្ពោះទៅរកការនិទានរឿងកម្រិតរឿងនិទាន។ «ដំណើរ​ផ្លូវ​អារម្មណ៍​នៃ​ការ​ប្រោសលោះ និង​បដិវត្តន៍»។ “អតីតទាហានម៉ារីនដែលរងរបួសកំពុងស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការប៉ុនប៉ងបង្កើត និងកេងប្រវ័ញ្ចភពកម្រនិងអសកម្មដែលពោរពេញទៅដោយ ជីវចម្រុះ ដែលនៅទីបំផុតឆ្លងកាត់ទៅកាន់ពូជសាសន៍ជនជាតិដើមភាគតិចក្នុងការតស៊ូដើម្បីការរស់រានមានជីវិត។ រឿងនេះនឹងជាពិភពលោកទាំងមូលដែលពោរពេញទៅដោយប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីនៃរុក្ខជាតិ និងសត្វ និងជនជាតិដើមដែលមានវប្បធម៌ និងភាសាចម្រុះ <ref name="starts"/> វាត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាតម្លៃនៃខ្សែភាពយន្តនេះគឺប្រហែល 280-310 ។&nbsp;លានដុល្លារអាមេរិក សម្រាប់​ការ​ផលិត​ភាពយន្ត​នេះ​ប្រហែល​១៥០​លាន​ដុល្លារ​អាមេរិក។ សម្រាប់​ទីផ្សារ និង​ឥណទាន​ពន្ធ​ប្រហែល 30 លាន​ដុល្លារ ដែល​នឹង​ជួយ​កាត់​បន្ថយ​ផល​ប៉ះពាល់​ផ្នែក​ហិរញ្ញវត្ថុ <ref name="vanityfair"/> ​ស្ទូឌីយោ <ref name="latimes budget"/> ​អ្នក​ផ្តល់​ហិរញ្ញប្បទាន​របស់​ខ្លួន <ref name="www.nytimes.com"/> ប្រាក់​ដុល្លារ​អាមេរិក បូក​នឹង​ប្រាក់​ចំនួន 150 លាន​ដុល្លារ​អាមេរិក​ទៀត។ សម្រាប់ការផ្សព្វផ្សាយ ចុងបញ្ចប់នៃព័ត៌មាន" <ref name="Patten (2009)"/> === ប្រធានបទ និងការបំផុសគំនិត === លោក James Cameron បាននិយាយ ទិដ្ឋភាពតារា Pandora ទទួលឥទ្ធិពលពីទេសភាពនៃភ្នំខ្ពស់នៅក្នុង [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ជាពិសេស ភ្នំ Huangshan នៅភាគខាងត្បូងនៃ ខេត្ត Anhui <ref name="avatar">{{Cite web |date=24 December 2009 |title=Stunning Avatar |url=http://life.globaltimes.cn/entertainment/2009-12/494242_2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228085058/http://life.globaltimes.cn/entertainment/2009-12/494242_2.html |archive-date=2009-12-28 |access-date=24 January 2010 |publisher=Global Times |archivedate=28 ធ្នូ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091228085058/http://life.globaltimes.cn/entertainment/2009-12/494242_2.html }}</ref> និងឧទ្យានជាតិមួយ។ ទីក្រុង Wulingyuan ទីក្រុង Zhangjiajie ខេត្ត Hunan ភាពយន្ត​ត្រូវ​បាន​ថត​ជាមួយ​តារា​សម្តែង​ដោយ​ប្រើ​បច្ចេកទេស​កុំព្យូទ័រ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា "ការ [[โมชั่นแคปเจอร์|​ចាប់​យក]] ​ចលនា" ដោយ​ប្រើ​កាមេរ៉ា​ដែល​បាន​រចនា​យ៉ាង​ពិសេស​ដាក់​លើ​ក្បាល​តួ​សម្តែង។ ដើម្បីចាប់យកចលនា [[ភ្នែក]] ទឹកមុខ និង ការបញ្ចេញមតិ មានឧបករណ៍ចាប់សញ្ញាចលនារាងកាយ។ បន្ទាប់មកត្រូវបានកែច្នៃទៅជា ចលនា ជាមួយនឹង កម្មវិធីកុំព្យូទ័រ <ref>{{Cite web |title=สำเนาที่เก็บถาวร |url=http://www.movieline.com/2009/12/new-avatar-set-photo-reveals-how-to-emote-in-blue.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306021304/http://www.movieline.com/2009/12/new-avatar-set-photo-reveals-how-to-emote-in-blue.php |archive-date=2010-03-06 |access-date=2010-02-15 |archivedate=2010-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100306021304/http://www.movieline.com/2009/12/new-avatar-set-photo-reveals-how-to-emote-in-blue.php }}</ref> រូបភាពទាំងអស់នឹងបង្ហាញនៅលើកាមេរ៉ាដែលបានរចនាយ៉ាងពិសេសហៅថា "កាមេរ៉ានិម្មិត" វាមើលទៅដូចជា [[ម៉ូនីទ័រកុំព្យូទ័រ]] ចល័តដែលប្រើដោយ Cameron ។ ដើម្បីក្លែងធ្វើរូបភាពដែលនឹងកើតឡើងនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តដោយសេរីនៅគ្រប់ទិសទី។ ខណៈពេលដែលតួអង្គកំពុងដើរតួ ការងារបច្ចេកទេសកុំព្យូទ័រភាគច្រើនត្រូវបានអនុវត្តដោយ Weta Digital នៅ ទីក្រុង Wellington [[នូវែលហ្សេឡង់|ប្រទេសនូវែលសេឡង់]] ដែលមានបុគ្គលិកជាង 900 នាក់ <ref>{{Cite news|last=Philip Wakefield|date=December 19, 2009|title=Close encounters of the 3D kind|work=[[The Listener]]|url=http://www.listener.co.nz/issue/3632/features/14597/close_encounters_of_the_3d_kind_.html|access-date=February 4, 2010}}</ref> ដោយប្រើ កុំព្យូទ័រទំនើប។ មានម៉ាស៊ីនមេ 4,000 Hewlett-Packard គ្រឿង, [[អង្គភាពដំណើរការកណ្តាល|ស៊ីភីយូ]] 35,000 <ref>{{Cite news|last=Jim Ericson|date=December 21, 2009|title=Processing AVATAR|work=[[SourceMedia]]|publisher=Information Management magazine|url=http://www.information-management.com/newsletters/avatar_data_processing-10016774-1.html|access-date=February 2, 2010|archive-date=ធ្នូ 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091225182745/http://www.information-management.com/newsletters/avatar_data_processing-10016774-1.html|url-status=dead}}</ref> ក្រាហ្វិកកុំព្យូទ័រ នៃ យានជំនិះ ផ្សេងៗនៅក្នុងសាច់រឿង និងឈុតឆាកប្រយុទ្ធត្រូវបានផ្តល់ដោយ [[อินดัสเตรียลไลต์แอนด์แมจิก|Industrial Lights and Magic]] (ILM) ដែលជាក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ Lucas Film <ref>{{Cite news|last=by Daniel Terdiman|date=December 19, 2009|title=ILM steps in to help finish 'Avatar' visual effects|work=[[CNet]]|url=http://news.cnet.com/8301-13772_3-10419046-52.html|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021161227/http://news.cnet.com/8301-13772_3-10419046-52.html|archive-date=តុលា 21, 2013|url-status=dead}}</ref> == ពានរង្វាន់ == Avatar បានទទួលពានរង្វាន់ជាច្រើនពីខ្សែភាពយន្ត Guild ។ ប៉ុន្តែ​ពាន​រង្វាន់​គួរ​ឱ្យ​កត់​សម្គាល់​រួម​មាន៖ * អូស្ការ អ្នកឈ្នះ ៣ រង្វាន់ ** ការថតល្អបំផុត ** ឧត្តមភាពបច្ចេកទេសពិសេស ** ទិសដៅសិល្បៈល្អបំផុត * Golden Globe Awards អ្នកឈ្នះ 2 នាក់។ ** ភាពយន្តល្អបំផុត ប្រភេទខ្សែភាពយន្តរឿង ** អ្នកដឹកនាំរឿងល្អបំផុត [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 7xwvfr7dxb54pgwi6kaucrxp3c70v3m ម៉ូស្គូ 0 48421 342692 318433 2026-11-08T04:59:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342692 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Moscow Oblast}}{{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Moscow | subdivision_type = Country | settlement_type = [[Capital city]] and [[Federal cities of Russia|federal city]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | image1 = Saint Basil's Cathedral and the Red Square.jpg | image2 = Moscow-Bolshoi-Theare-1.jpg | image3 = Moscow State University.jpg | image4 = Business Centre of Moscow 2.jpg | image5 = Cathedral of Christ the Saviour-1.jpg | image6 = Moscow_International_Business_Center7.jpg | color = white | footer = '''From top to bottom and left to right:''' [[Red Square]] with the [[Spasskaya Tower]] of the [[Kremlin]] on the left, [[Saint Basil's Cathedral]] on the right and [[Ostankino Tower]] in the background; the [[Bolshoi Theatre]]; [[Moscow State University]]; the [[Moscow International Business Center]] at night; the [[Cathedral of Christ the Savior]]; view along the [[Moskva (river)|Moskva River]].}} | image_flag = Flag of Moscow, Russia.svg | image_map = Locator map of Moscow, Russia (2014–2022).svg | subdivision_name = {{flag|Russia}} | coordinates = {{Coord|55|45|21|N|37|37|2|E|type:adm1st_region:RU-MOS|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type2 = [[Federal districts of Russia|Federal district]] | subdivision_name2 = [[Central Federal District|Central]] | subdivision_type3 = [[Economic regions of Russia|Economic region]] | subdivision_name3 = [[Central economic region|Central]] | established_title = First mentioned | established_date = 1147<ref name="dolgorukiy">{{cite web |url=http://faculty.oxy.edu/richmond/csp8/history_of_moscow.htm |title=The History of Moscow |publisher=Occidental College |last=Comins-Richmond |first=Walter |access-date=July 3, 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517163858/http://faculty.oxy.edu/richmond/csp8/history_of_moscow.htm |archive-date=May 17, 2006 |archivedate=ឧសភា 17, 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060517163858/http://faculty.oxy.edu/richmond/csp8/history_of_moscow.htm }}</ref> | governing_body = [[Moscow City Duma|City Duma]]<ref>{{cite web |title=The Moscow Statute |url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14215&documentId=118572 |work=Moscow City Duma |publisher=Moscow City Government |access-date=September 29, 2010 |date=June 28, 1995 |quote=The supreme and exclusive legislative (representative) body of the state power in Moscow is the Moscow City Duma. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823154646/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14215&documentId=118572 |archive-date=August 23, 2011 |archivedate=សីហា 23, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823154646/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14215&documentId=118572 }}</ref> | leader_title = [[Mayor of Moscow|Mayor]]<ref name="mayor">{{cite web |url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14107 |title=The Moscow City Mayor |publisher=Government of Moscow |access-date=March 18, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823154527/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14107 |archive-date=August 23, 2011 |archivedate=សីហា 23, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823154527/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14107 }}</ref> | leader_name = [[Sergey Sobyanin]]<ref name="mayor"/> | total_type = Total | area_total_sq_mi = 989.0 | area_total_km2 = 2561.5<ref name="InfostatArea">{{cite web |title=Общая площадь Москвы в длинну и ширину |url=https://rosinfostat.ru/ploshhad-moskvy/ |publisher=RosInfoStat}}</ref> | elevation_m = 156 | population_rank = [[List of cities and towns in Russia by population|1st]] | population_density_km2 = 5080.09 | population_as_of = [[Russian Census (2021)|2021 Census]] | population_total = {{increase}} 13010112 | population_footnotes = <ref name=2021Census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|archive-date=1 កញ្ញា 2022|url-status=dead}}</ref> | population_urban_footnotes = <ref name="Urban" /> | population_urban = {{increase}} 17,000,000 | population_metro_footnotes = <ref>[[Moscow metropolitan area]]</ref> | population_metro = {{increase}} 21,534,777<ref>together with [[Moscow Oblast]]</ref> | population_demonym = Muscovite | timezone1 = [[Moscow Time|MSK]]<ref>{{cite web |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&prevDoc=102483854&backlink=1&&nd=102148085 |script-title=ru:"Об исчислении времени". Официальный интернет-портал правовой информации |language=ru |access-date=19 January 2019}}</ref> | website = [https://www.mos.ru/en mos.ru] | footnotes = | native_name = Москва | image_shield = Coat of Arms of Moscow.svg | iso_code = RU-MOW | registration_plate = 77, 177, 777; 97, 197, 797; 99, 199, 799, 977<ref>{{Cite web |title=Автомобильные коды регионов России-2022: таблица с последними изменениями |url=https://ria.ru/20221116/avtokody-1831987874.html |access-date=2022-11-28 |website=РИА Новости |date=November 16, 2022 |language=ru}}</ref> | utc_offset = +3 | anthem = "[[Moya Moskva|My Moscow]]"<br>{{center| }} | flag_size = 120px | shield_size = 75px | flag_link = Flag of Moscow | shield_link = Coat of arms of Moscow | mapsize = 295 }} [[ឯកសារ:Pretschistenskaja Nabereschnaja.jpg|រូបភាពតូច|234x234ភីកសែល|ម៉ូស្គូ]] '''មូស្គូ''' ( {{Respell|MOS|koh}} <small>ជាចម្បង របស់សហរដ្ឋអាមេរិក</small> /ˈ m ɒ s k aʊ / {{Respell|MOS|kow}} ; <ref>{{Cite book|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref> <ref>{{Cite book|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|isbn=978-0-521-15253-2}}</ref> {{Lang-rus|Москва|r=Moskva}} <nowiki>,</nowiki><span> </span><small>IPA៖&nbsp;</small><span lang="ru-Latn-fonipa" class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[mɐskˈva]</span>&#x20;<span class="nowrap" style="font-size:85%">( <span class="unicode haudio"><span class="fn"><span style="white-space:nowrap;margin-right:.25em;">[[ឯកសារ:Loudspeaker.svg|តំនភ្ជាប់=File:Москва2.oga|alt=|11x11ភីកសែល|អំពីសំឡេងនេះ។]]</span></span></span></span> <span class="nowrap" style="font-size:85%"><span class="unicode haudio"><span class="fn">[[មេឌា:Москва2.oga|ស្តាប់]]</span></span> )</span> ) គឺជា[[រាជធានី|រដ្ឋធានី]] និងជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់[[រុស្ស៊ី|ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ។ ទីក្រុងនេះឈរនៅលើដងទន្លេម៉ុសវ៉ា ក្នុងភាគកណ្តាលនៃប្រទេសរុស្ស៊ី ជាមួយនឹងចំនួនប្រជាជនប៉ាន់ស្មានថាមានអ្នកស្រុកចំនួន ១៣.០ លាននាក់នៅក្នុងដែនកំណត់ទីក្រុង <ref name="2021Census">{{Cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=1 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|archive-date=1 កញ្ញា 2022|url-status=dead}}</ref> អ្នកស្រុកជាង១៧ លាននាក់នៅក្នុងតំបន់ទីក្រុង <ref name="Urban">{{Cite web |title=Demographia World Urban Areas |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |access-date=July 22, 2020 |publisher=Demographia}}</ref> និងជាង ២១.៥ លាននាក់រស់នៅក្នុង តំបន់ទីប្រជុំជន ។ <ref name="Megapolis">{{Cite web |last=Akishin |first=Alexander |date=August 17, 2017 |title=A 3-Hour Commute: A Close Look At Moscow The Megapolis |url=https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417121056/https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration |archive-date=April 17, 2021 |access-date=May 23, 2020 |website=Strelka Mag |archivedate=មេសា 17, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417121056/https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration }}</ref> ទីក្រុងនេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ២៥១១គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៩៧០ម៉ាយ៍) ខណៈពេលដែលតំបន់ទីក្រុងគ្របដណ្តប់ ៥៨៩១គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (២២៧៥ម៉ាយ៍)<ref name="Urban" /> និងតំបន់ទីប្រជុំជនគ្របដណ្តប់ជាង២៦០០០គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (១០០០០ម៉ាយ៍) ។ <ref name="Megapolis" /> ទីក្រុងមូស្គូ គឺជាទីក្រុងធំជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប ជាទីក្រុង និងទីប្រជុំជនធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប <ref name="Urban" /> <ref name="Megapolis" /> និងជាទីក្រុងធំបំផុតតាមផ្ទៃដីនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ <ref name="Planète Énergies">{{Cite web |date=September 11, 2017 |title=Moscow, a City Undergoing Transformation |url=https://www.planete-energies.com/en/medias/close/moscow-city-undergoing-transformation |access-date=May 27, 2020 |website=Planète Énergies}}</ref> ចងក្រងជាឯកសារលើកដំបូងនៅឆ្នាំ១១៤៧ ទីក្រុងមូស្គូបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដ៏វិបុលភាព និងមានអំណាច ដែលបម្រើជារាជធានីរបស់ Grand Duchy ដែលមានឈ្មោះរបស់វា ។ នៅពេលដែល Grand Duchy នៃទីក្រុងមូស្គូបានវិវត្តទៅជាត្សារដម នៃប្រទេសរុស្ស៊ី ទីក្រុងមូស្គូនៅតែជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់ប្រវត្តិសាស្រ្តភាគច្រើនរបស់ Tsardom ។ នៅពេលដែល Tsardom ត្រូវបានកែទម្រង់ចូលទៅក្នុង[[ចក្រភពរុស្ស៊ី]] រដ្ឋធានីត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរពីទីក្រុងមូស្គូទៅ Saint Petersburg ដែលកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលនៃទីក្រុង។ បន្ទាប់មក រដ្ឋធានីត្រូវបានផ្លាស់ទៅទីក្រុងមូស្គូវិញ បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តន៍ខែតុលា]] ហើយទីក្រុងត្រូវបាននាំយកមកវិញជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] និងបន្ទាប់មក [[សហភាពសូវៀត]] ។ <ref>[[1977 Constitution of the Soviet Union]] - Section VIII, Article 172: "The Capital of the Union of Soviet Socialist Republics is the city of Moscow."</ref> បន្ទាប់ពីការ រំលាយសហភាពសូវៀត ទីក្រុងមូស្គូនៅតែជារាជធានីនៃសហសម័យ និងទើបបង្កើតថ្មីរបស់សហព័ន្ធរុស្ស៊ី។ == ឯកសារយោង == [[Category:Articles containing Russian-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋធានីនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] fks88z9t9a3z77v09ngqwtt9zrqdj4x ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី 0 48426 342660 341951 2026-11-08T04:07:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342660 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Russian_ambassadors_in_China.jpg|រូបភាពតូច| មន្ត្រីទូតរុស្ស៊ីប្រចាំនៅប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សទី ១៧ ។ រូបភាពគូរដោយ នីវ៉ា (នីវ៉ា, សតវត្សទី ១៩)]] មុនសតវត្សទី ១៧ '''ប្រទេសចិន''' និង '''រុស្ស៊ី''' ស្ថិតនៅដាច់ពីគ្នាម្ខាងម្នាក់ដោយមាន [[ស៊ីបេរី]] ស្ថិតនៅចន្លោះនោះដោយមានជាតិពន្ធុរស់នៅបែបពនេចរនានារស់នៅទីនោះ។ នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៦៤០ [[ផ្លូវទន្លេស៊ីបេរី|អ្នកតាំងលំនៅរុស្ស៊ី]] បានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់តំបន់ភាគច្រើននៃស៊ីបេរី ហើយបានបង្កើតការតាំងទីលំនៅនៅតាមអាងទន្លេ [[ទន្លេ Amur|អាមួរ ។]] ចាប់ពីឆ្នាំ ១៦៥២ ដល់ឆ្នាំ ១៦៨៩ កងទ័ពរបស់ចិន [[ជម្លោះព្រំដែនរុស្ស៊ី-ម៉ាន់ជូ|បានបណ្តេញអ្នកតាំងលំនៅរុស្ស៊ីចេញ]] ប៉ុន្តែក្រោយឆ្នាំ ១៦៨៩ ចិន និងរុស្ស៊ីបានចរចារគ្នា និងបង្កើតកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្ម។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩ សេដ្ឋកិច្ច និងយោធារបស់ប្រទេសចិនបានដើរយឺតជាងមហាអំណាចអាណានិគម។ ចិន​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ [[សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នា|​សន្ធិសញ្ញា​មិន​ស្មើភាព​គ្នា]] ​ជាមួយ​បណ្តា​ប្រទេស​លោកខាងលិច និង​រុស្ស៊ី ដែល​តាមរយៈ​នោះ​រុស្ស៊ី​បាន​កាន់កាប់​អាង​ទន្លេអាមួរ និង [[វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក|វ្លាឌីវ៉ូស្តុក]] ។ [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]] និងមហាអំណាចលោកខាងលិចបានទាមទារនូវសំណងជាច្រើនទៀតពីប្រទេសចិន ដូចជាសំណងសម្រាប់កុបកម្មប្រឆាំងលោកខាងលិច ការគ្រប់គ្រងលើពន្ធគយរបស់ចិន និង [[បត្យាប័ន|កិច្ចព្រមព្រៀងក្រៅ]] ទឹកដី រួមទាំងអភ័យឯកសិទ្ធិផ្លូវច្បាប់សម្រាប់ជនបរទេស និងអាជីវកម្មបរទេស។ ទន្ទឹមនឹងនេះ វប្បធម៌ និងសង្គមរបស់រុស្ស៊ី ជាពិសេសពួកឥស្សរជន ត្រូវបានធ្វើឲ្យមាននូវភាពជាលោកខាងលិច។ អ្នកគ្រប់គ្រងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីជាផ្លូវការមិនត្រូវបានគេហៅថា ត្សារ ទៀតទេដោយហៅថាជា អធិរាជ វិញដែលជាគោរមងារបែបអឺរ៉ុបខាងលិច។ <ref>{{Cite web |title=Leaders of Muscovy, Russia, the Russian Empire, and the Soviet Union |url=https://www.britannica.com/topic/Leaders-of-Muscovy-Russia-the-Russian-Empire-and-the-Soviet-Union-1832695 |access-date=2019-08-27 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Russian Empire {{!}} History, Facts, & Map |url=https://www.britannica.com/place/Russian-Empire |access-date=2019-08-27 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> បញ្ហា​ដែល​ប៉ះពាល់​តែ​រុស្ស៊ី​និង​ចិន​ ​ភាគច្រើន​ជា​បញ្ហាព្រំដែន​រុស្ស៊ី​ ចិន​ ដោយហេតុ​រុស្ស៊ី​មានព្រំដែនជាប់ចិនផ្ទាល់មិន​ដូច [[ពិភពលោកខាងលិច|​ប្រទេស​លោកខាងលិច]] ​ ។ប្រជាជនចិនជាច្រើនមានអារម្មណ៍អាម៉ាស់ ដោយសារការចុះញមរបស់ចិនចំពោះផលប្រយោជន៍បរទេស ដែលរួមចំណែកដល់ការរីករាលដាលនៃអរិភាពចំពោះព្រះចៅអធិរាជចិន។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩១១ កំហឹង​សាធារណៈ​ជន បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​បដិវត្តន៍​មួយដែល​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៃ [[សាធារណរដ្ឋ​ចិន (១៩១២-១៩៤៩)|​សាធារណរដ្ឋ​ចិន]] ​។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ របបថ្មីរបស់ចិនដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[រដ្ឋាភិបាលក្រុងប៉េកាំង|រដ្ឋាភិបាល]] ប៉ីយ៉ាង ត្រូវបានបង្ខំឱ្យចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាពបន្ថែមទៀតជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច និងជាមួយរុស្ស៊ី។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ រុស្ស៊ី និងចិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែន។ <ref>{{Cite web |title=China, Russia sign border agreement |url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2008-07/22/content_6865847.htm |access-date=2019-08-27 |website=www.chinadaily.com.cn}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ ១៩១៧ [[ទីក្រុងម៉ូស្គូ]] និង [[ប៉េត្រូក្រាដ|ក្រុងពេត្រូក្រាត]] ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយក្រុម [[លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត|កុម្មុយនិស្ត]] [[បុលសេវិក|បុលសេវិច]] ក្នុងកំឡុង [[បដិវត្តន៍ខែតុលា|បដិវត្តខែតុលា]] ដែលបណ្តាលឱ្យមាន [[សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី|សង្រ្គាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]] រវាង [[កងទ័ពក្រហម]] បុលសេវិច និងកងកម្លាំង [[ចលនាពណ៌ស|ស]] ប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត។ រដ្ឋាភិបាល ប៉ីយ៉ាង របស់ចិនបានចូលខ្លួនជាមួយទ័ពស ហើយរួមជាមួយនឹងប្រទេសលោកខាងលិចភាគច្រើន [[អន្តរាគមន៍របស់សម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី|បានបញ្ជូនកងទ័ព]] ទៅប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមទ័ពក្រហម។ នៅឆ្នាំ ១៩២២ ទ័ពក្រហមបានឈ្នះសង្រ្គាមស៊ីវិលហើយបានបង្កើតជាប្រទេសថ្មីមួយគឺ [[សហភាពសូវៀត]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩២៣ សូវៀតបានផ្តល់ជំនួយនិងការគាំទ្រដល់ [[គួមីនតាង]] ដែលជាបក្សពួកចិនដែលប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង។ ក្នុងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ [[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] <ref>The CCP is officially the Communist Party of China (CPC), but CCP and CPC are interchangeable</ref> គួមីនតាង [[បេសកកម្មភាគខាងជើង|បានដណ្តើមអំណាចនៅឆ្នាំ ១៩២៨]] ហើយប្រទេសទាំងពីរបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូត។ [[ទំនាក់ទំនងចិន-សូវៀត|ទំនាក់ទំនង​ចិន​-​សូ​វៀត]] ​នៅតែ​មានភាពប្រេះស្រាំ ហើយ​ប្រទេស​ទាំងពីរ [[ជម្លោះចិន-សូវៀត (១៩២៩)|​បាន​ធ្វើសង្គ្រាម​ពីរ​លើក]] ​សម្រាប់រយៈពេល [[ទសវត្សរ៍ណានឃីង|​ដប់​ឆ្នាំ​បន្ទាប់]] ​។ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ សូវៀត​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម [[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន|​យ៉ូសែប ស្តាលីន]] បាន​ជួយ​រដ្ឋាភិបាល​គួមីនតាង​របស់ [[ឈៀង កៃសេក|​ឈៀង កៃឆេក]] [[សម័យ Showa|ប្រឆាំង​នឹង​ចក្រភពជប៉ុន]] ។ ស្តាលីនបានប្រាប់មេដឹកនាំកុម្មុយនិស្ត [[ម៉ៅ សេទុង]] ឱ្យរួមដៃជាមួយរបបគួមីនតាងរបស់ចិន ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ម៉ៅនៅតែវាយប្រហារលើ គួមីនតាង។ ពួកកុម្មុយនិស្តបានបរាជ័យក្នុងការផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់ឈៀង។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៧ ពួកគួមីនតាង និងពួកកុម្មុយនិស្តបានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពថ្មីមួយដើម្បីប្រឆាំងនឹង [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសចិន]] ប៉ុន្តែពួកគេបានប្រយុទ្ធគ្នាឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៤២ ។ បន្ទាប់ពីជប៉ុនបានចាញ់សង្រ្គាមនៅឆ្នាំ ១៩៤៥ ភាគីចិនទាំងពីរបានចុះហត្ថលេខាលើ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីដប់ពីរ|បទឈប់បាញ់]] មួយ ប៉ុន្តែ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] នៅតែផ្ទុះឡើងម្តងទៀត។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៩ ដោយមានការគាំទ្រពីសូវៀត ពួកកុម្មុយនិស្តបានឈ្នះ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្រ្គាមស៊ីវិលចិន]] ហើយបានបង្កើត [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ដែលបាន [[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព សម្ព័ន្ធភាព និងជំនួយទៅវិញទៅមក របស់ចិន-សូវៀត|ចងសម្ព័ន្ធភាព]] ជាមួយសូវៀត។ ម៉ៅបានក្លាយជាមេដឹកនាំដំបូងគេរបស់ចិនកុម្មុយនិស្ត។ អ្នកគាំទ្រជ្រុលនិយមបំផុតរបស់លោកម៉ៅ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា " [[ក្រុមបួន]] " បានកម្ចាត់គូប្រជែងភាគច្រើនរបស់គាត់បន្តិចម្តងៗ ក្នុងរយៈពេល​​ ២៧ ឆ្នាំរបស់គាត់ដែលកាន់អំណាច។ ភាព​តានតឹង​ខាង​មនោគមវិជ្ជា​រវាង​ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​បាន​កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​មរណភាព​របស់​ស្តាលីន​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៥៣។ [[Nikita Khrushchev|នីគីតា គ្រូឆូវ]] បានបរិហារឧក្រិដ្ឋកម្មរបស់ស្តាលីនក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៦ ហើយរបបទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមរិះគន់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ដំបូងឡើយ ការរិះគន់គឺដោយប្រយោល និងត្រូវបានបិទបាំង ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៦៩ ម៉ៅបានចោទប្រកាន់មេដឹកនាំសូវៀតអំពី [[ការពិនិត្យឡើងវិញនិយម (ម៉ាក្សនិយម)|ការសើរើឡើងវិញ]] ហើយសម្ព័ន្ធភាពបានបញ្ចប់ដោយបើកចំហ។ ប្រទេសទាំងពីរបានប្រកួតប្រជែងគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងរដ្ឋកុម្មុយនិស្តនានានិងចលនានយោបាយ ហើយប្រទេសជាច្រើនមានគណបក្សកុម្មុយនិស្តជាគូប្រជែងចំនួនពីរ ដែលប្រមូលផ្តុំភ្លើងគ្នាទៅវិញទៅមក។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ [[ជម្លោះព្រំដែនចិន-សូវៀត|សង្រ្គាមព្រំដែនខ្លី]] រវាងប្រទេសទាំងពីរបានកើតឡើង។ គ្រូឆូវ ត្រូវបានជំនួសដោយ [[លោក Leonid Brezhnev|លោក លីអូនីត ប្រស្នែវ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ ដែលបានបោះបង់ចោលកំណែទម្រង់សូវៀតជាច្រើនដែលត្រូវបានរិះគន់ដោយម៉ៅ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វោហាសាស្ត្រប្រឆាំងសូវៀតរបស់ចិនកាន់តែខ្លាំងក្លានៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃអ្នកគាំទ្រដ៏ជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់ម៉ៅគឺក្រុមទាំងបួន ។ ម៉ៅបានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩៧៦ ហើយ ក្រុមទាំងបួន បានបាត់បង់អំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៧៨ ។ បន្ទាប់ពីអស្ថិរភាពមួយរយៈមក [[តេង សៀវពីង|តេង ស៊ាវពីង]] បានក្លាយជាមេដឹកនាំថ្មីរបស់ប្រទេសចិន។ ភាពខុសគ្នាខាងទស្សនវិជ្ជារវាងប្រទេសទាំងពីរបានថយចុះបន្តិច ចាប់តាំងពីការដឹកនាំថ្មីរបស់ប្រទេសចិនបានបោះបង់ចោលលទ្ធិ [[ប្រឆាំងការកែប្រែ|ប្រឆាំងការសើរើឡើងវិញ]] ។ កំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងរបស់ចិនមិនបាននាំមកនូវការបញ្ចប់ជម្លោះជាមួយសហភាពសូវៀតភ្លាមៗនោះទេ។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៩ [[សង្គ្រាម​ចិន-វៀតណាម|ចិនបានឈ្លានពានវៀតណាម]] ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តសូវៀត។ ចិន​ក៏​បាន​បញ្ជូន​ជំនួយ​ទៅ​ពួក​មូចាហ៊ីឌីន​ប្រឆាំង​នឹង​ការ [[សង្គ្រាមសូវៀត - អាហ្វហ្គានីស្ថាន|​ឈ្លានពាន​របស់​សូវៀត​នៅ​អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩៨២ ប្រេស្នែវ បានធ្វើសុន្ទរកថាដែលផ្តល់ការផ្សះផ្សាជាមួយប្រទេសចិនហើយ តេង បានយល់ព្រមស្តារទំនាក់ទំនងការទូតឡើងវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៥ [[លោក Mikhail Gorbachev|លោក មីគហ៊ែល ហ្គោបាឆូវ]] បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីនៃសហភាពសូវៀត កាត់បន្ថយយោធភូមិភាគសូវៀតនៅព្រំដែនចិន-សូវៀត និងនៅម៉ុងហ្គោលី ចាប់ផ្តើមពាណិជ្ជកម្មឡើងវិញ និងទម្លាក់បញ្ហាព្រំដែនដែលបង្កឱ្យមានសង្រ្គាមបើកចំហកាលពី ១៦ ឆ្នាំមុន។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៩ គាត់បានដកការគាំទ្រសូវៀតពីរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ ការអនុវត្តបានបង្កើនល្បឿនបន្ទាប់ពីសហភាពសូវៀតដួលរលំ ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ [[រុស្ស៊ី|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ [[ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីតាំងពីឆ្នាំ១៩៩១|ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩១]] បច្ចុប្បន្នមានភាពស្និទ្ធស្នាលជាងមុន។ ប្រទេស​ទាំងពីរ​រក្សា​បាន​នូវ [[ប្រព័ន្ធកូអ័រដោណេភូមិសាស្ត្រ|​សម្ព័ន្ធភាព​ភូមិសាស្ត្រ​នយោបាយ]] និង [[ថាមពលក្នុងតំបន់|​តំបន់]] ​ដ៏​រឹងមាំ និង​កម្រិត [[ពាណិជ្ជកម្ម|​ពាណិជ្ជកម្ម]] ​ដ៏​សំខាន់​។ == សម័យចក្រភព == [[ឯកសារ:1551_Venice_Gastaldi-Descriptione_de_la_Moscouia.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/1551_Venice_Gastaldi-Descriptione_de_la_Moscouia.jpg/220px-1551_Venice_Gastaldi-Descriptione_de_la_Moscouia.jpg|រូបភាពតូច| ផែនទីនៃប្រទេសរុស្សុីនៅសតវត្សទី១៦ ជាញឹកញាប់បានបង្ហាញ " [[ខាន់បាលីក|ព្រះរាជាណាចក្រ Chumbalik]] " ជាប្រទេសជិតខាងនៅភាគអាគ្នេយ៍របស់រុស្ស៊ី ដែលអាចទៅដល់បានដោយការធ្វើដំណើរពី [[យូហ្គ្រា]] ឡើងលើ [[ទន្លេអូប|ទន្លេអប]]ឆ្ពោះទៅកាន់ "បឹង [[កាថាយ|គីធី]] " ។ (ផែនទីដោយ [[Giacomo Gastaldi|យ៉ាកូម៉ូ ហ្គាស្តាលឌី]], ១៥៥០)]] ស្ថិតនៅម្ខាងម្នាក់នៃអឺរ៉ាស៊ី ប្រទេសទាំងពីរមានទំនាក់ទំនងតិចតួចនៅមុនប្រហែលឆ្នាំ ១៦៤០។ <ref>The section down to the Treaty of Nerchinsk is largely a summary of G. Patrick March, 'Eastern Destiny: Russia in Asia and the North Pacific, 1996, who in turn summarizes Mark Mancall, Russia and China: Their Diplomatic Relations to 1728,1971.</ref> ប្រទេសទាំងពីរត្រូវប្រឈមជាមួយពួកពនេចរតំបន់ស្តេព សម្រាប់រុស្ស៊ីពីភាគខាងត្បូង និងសម្រាប់ចិនពីភាគពាយ័ព្យ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានក្លាយជាអ្នកជិតខាងភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិននៅពេលកំឡុងឆ្នាំ ១៥៨២-១៦៤៣ អ្នកផ្សងព្រេងរុស្ស៊ី [[ផ្លូវទន្លេស៊ីបេរី|បានតាំងខ្លួនជាម្ចាស់]] នៃតំបន់ព្រៃឈើស៊ីបេរី។ ទំនាក់ទំនងអាចកើតមាននៅបីចំណុច: ១) នៅខាងត្បូងអាងទន្លេអាមួរ (ដើម), ២) ខាងកើតតាមបណ្តោយគែមខាងត្បូងនៃស៊ីបេរីឆ្ពោះទៅកាន់ប៉េកាំង (អ័ក្សសំខាន់) និង ៣) នៅ ទួគីស្ថាន (ចុង) ។ ជនជាតិ [[អ័ររ៉ាស|អូអ៊ីរ៉ាត់]] បានបញ្ជូនការពិពណ៌នាដែលច្របូកច្របល់ និងមិនត្រឹមត្រូវមួយចំនួននៃប្រទេសចិនទៅកាន់ជនជាតិរុស្ស៊ីនៅឆ្នាំ ១៦១៤ ដោយឈ្មោះ "តៃប៊ីកាន់កាន់" ត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើ [[អធិរាជ Wanli|អធិរាជ វ៉ានលី]] ។ <ref name="Perdue2009">{{Cite book|author=Peter C Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC&q=bogda+khan&pg=PA100|date=30 June 2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|pages=100–}}</ref> === ពីខាងត្បូងទៅ Amur (១៦៤០-១៦៨៩) === {{ដើមចំបង|Amur Annexation}} នៅប្រហែលឆ្នាំ​ ១៦៤០ ទ័ពកូសាក់ស៊ីបេរីបានវាតទីរស់នៅចាប់ពីលើ [[ភ្នំ Stanovoy|ភ្នំ ស្តាណូវី]] រហូតដល់អាងទន្លេ [[ទន្លេ Amur|អាមួរ]] ។ ទឹកដីទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​អះអាងដោយ​ពួក [[ម៉ាន់ជូ]] ថាជាទឹកដីរបស់ខ្លួន ដោយនៅ​ពេលនោះពួកនេះ​ទើប​តែ​ចាប់​ផ្តើម​ច្បាំង​ដណ្តើម​យក​ប្រទេស​ចិន ( [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្ស ឆេង]] )។ នៅឆ្នាំ ១៦៨៩ ជនជាតិរុស្ស៊ីត្រូវបានរុញច្រានត្រឡប់មកវិញនៅលើភ្នំវិញ ហើយភ្នំស្តាណូវី ស្ថិតនៅជាព្រំដែនរុស្ស៊ី - ចិនពី [[សន្ធិសញ្ញា Nerchinsk|សន្ធិសញ្ញា នែឈីង]] (១៦៨៩) ដល់ [[សន្ធិសញ្ញា Aigun|សន្ធិសញ្ញា អៃគុន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៩ ។ សម្រាប់សេចក្តីពិស្តារសូមមើល [[ជម្លោះព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី]] ។ <ref>R. A. Pierce, ''Eastward to Empire: Exploration and Conquest on the Russian Open Frontier, to 1750'' (Montreal, 1973).</ref> === ការពង្រីករបស់រុស្សីទៅខាងកើតតាមបណ្តោយគែមខាងត្បូងនៃស៊ីបេរី === ការពង្រីកទឹកដីរបស់រុស្ស៊ីនៅស៊ីបេរី ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ព្រៃដោយសារតែ ទ័ពកូសាក់ មានជំនាញក្នុងការធ្វើដំណើរក្នុងព្រៃ ហើយមានបំណង ស្វែងរករោមសត្វ ខណៈពេលដែលអ្នកស្រុកព្រៃមានភាពទន់ខ្សោយ ហើយពួកពនេចរស្តេពនេះ ចូលចិត្តធ្វើសង្រ្គាម។ នៅភាគខាងលិច ស៊ីបេរីមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងវាលស្មៅកាហ្សាក់ស្ថាន។ ភាគខាងជើងនៃអ្វីដែលឥឡូវនេះគឺម៉ុងហ្គោលី មានភ្នំ [[បឹងបៃកាល់|បឹង បៃកាល់]] និងភ្នំជាច្រើនទៀតរហូតដល់ [[ទន្លេ Argun (អាស៊ី)|ទន្លេ អាគុន]] ដែលបំបែក [[ឆ្លងកាត់បៃកាល់|ត្រង់បៃកាលា]] ពី [[ម៉ាន់ជូរី]] ។ ភាគខាងលិចនៃស៊ីបេរី ប្រទេសរុស្ស៊ី បានពង្រីកបន្តិចម្តងៗចុះពីទន្លេវ៉ុលហ្គា ជុំវិញភាគខាងត្បូងអ៊ុយរ៉ាល់ និងចេញទៅវាលទំនាបកាហ្សាក់ស្ថាន។ === ទំនាក់ទំនងដំបូង === ចាប់ពីសម័យពួក [[Kievan Rus'|គៀវ រូស]] មានការជួញដូរ (រោមសត្វនិងទាសករ) ចុះពីទន្លេវ៉ុលហ្គា ដល់សមុទ្រកាសព្យែន និង ពែក្ស។ ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មក្រោយមកបានពង្រីកភាគអាគ្នេយ៍ ទៅផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីសំខាន់ៗនៅ [[ប៊ូខារ៉ា]] ។ នៅក្រោមនឹមម៉ុងហ្គោល ព្រះអង្គម្ចាស់រុស្ស៊ីតែងតែធ្វើដំណើរទៅកាន់ [[សារ៉ាយ (ទីក្រុង)|សារៃ]] ដើម្បីទទួលការតែងតាំង។ នៅពេលដែល ម៉ាកូ ប៉ូឡូ ត្រឡប់មកពីប្រទេសចិនវិញ គាត់បានលើកឡើងពីប្រទេសរុស្ស៊ីថាជាប្រទេសមិនច្បាស់លាស់មួយនៅភាគខាងជើងឆ្ងាយ។ នៅឆ្នាំ ១៤៦៦/៧៣ [[Afanasy Nikitin|អាហ្វាណាស៊ី នីគីទីន]] បានធ្វើដំណើរទៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបានបន្សល់ការកត់សម្គាល់ដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយ។ បន្ទាប់ពីអង់គ្លេស បានទៅដល់ សមុទ្រស [[លោក Anthony Jenkinson|អង់តូនី ចេនគិនសុន]] បានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ ម៉ូស្គូវី ទៅ [[ប៊ូខារ៉ា]] ។ នៅឆ្នាំ ១៦០៨ ស្តេចត្រាញ់នៃ [[ថមស្ក|តុម]] បានព្យាយាម ហើយបរាជ័យក្នុងការទៅដល់ប្រទេសចិនតាមរយៈ [[Altan Khan នៃ Khotgoid|អាល់តាន់ ខាន់]] នៅភាគខាងលិចម៉ុងហ្គោលី។ នៅឆ្នាំ ១៦១៦ ការប៉ុនប៉ងលើកទីពីរបានទៅដល់ត្រឹមស្តេចខាន់ (វ៉ាស៊ីលី​ ទ្យូមើណេត និង អាយវ៉ាន់ ពែត្លីន) ។ ជនជាតិរុស្សីដំបូងគេដែលបានទៅដល់ទីក្រុងប៉េកាំងគឺប្រហែលជា [[លោក Ivan Petlin|អាយវ៉ាន់ ពែត្លីន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨/១៩ ។ បន្ទាប់ពីជនជាតិរុស្ស៊ីបានទៅដល់ [[ឆ្លងកាត់បៃកាល់|ត្រង់បៃកាលា]] ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ ១៦៤០ ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មមួយចំនួនបានលូតលាស់ ប៉ុន្តែមិនមានកំណត់ត្រាបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់។ នាពេលនោះមានផ្លូវចំនួនបី៖ ១) [[ទន្លេ Irtysh|ទន្លេ អ៊ីទីស]] និងខាងកើតឆ្លងកាត់ ឌ្សុងហ្គារា និងម៉ុងហ្គោលី ២) បឹងបៃកាល់ [[ទន្លេ Selenga|ទន្លេ សេលេនហ្គា]] និងភាគអាគ្នេយ៍ (ខ្លីបំផុត) និង ២) បឹងបៃកាល់ ខាងកើតទៅ [[Nerchinsk|នែឈីង]] និងភាគខាងត្បូង (យឺតប៉ុន្តែមានសុវត្ថិភាព) ។ ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី-ចិនដំបូងមានការលំបាកដោយសារហេតុផលបីយ៉ាង៖ ការមិនដឹងថាមានវត្តមានប្រទេសទាំងពីរទៅវិញទៅមក កង្វះភាសាសាមញ្ញ និងជនជាតិចិនចង់ចាត់ទុកជនជាតិរុស្សីជាពួកព្រៃត្រូវលើកសួយសារអាករមកខ្លួន ដែលជាអ្វីដែលជនជាតិរុស្ស៊ីមិនព្រមទទួលយក និងមិនទាន់យល់ច្បាស់។ បញ្ហាភាសាត្រូវបានដោះស្រាយនៅពេលដែលជនជាតិរុស្ស៊ីចាប់ផ្តើមបញ្ជូនជនជាតិលោកខាងលិចដែលនិយាយភាសាឡាតាំងដែលអាចនិយាយទៅកាន់ [[បេសកកម្ម Jesuit របស់ចិន|អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា ចេស្វីត]] នៅ [[ប៉េកាំង|ទីក្រុងប៉េកាំង]] ។ នៅឆ្នាំ ១៦៥៤ [[Fyodor Baykov|ហ្វីអូដ័រ បាយកូវ]] ត្រូវបានបញ្ជូនជារាជទូតដំបូង ប៉ុន្តែបេសកកម្មរបស់គាត់បានបរាជ័យ ដោយសារតែគាត់មិនមានឆន្ទៈក្នុងការអនុវត្តតាមច្បាប់នៃការទូតចិន។ [[Setkul Ablin|សេតគូល អាប្លីន]] ជនជាតិអាស៊ីកណ្តាល ដែលបម្រើរាជការរុស្ស៊ីបានធ្វើដំណើរទៅ ប៉េកាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៦៥៥ ១៦៥៨ និង ១៦៦៨ ។ ជាក់ស្តែងនៅក្នុងដំណើរទីបីរបស់គាត់ដែល ធ្វើឲ្យពួកម៉ាន់ជូ បានដឹងថាមនុស្សទាំងនេះមកពីភាគខាងលិចគឺដូចគ្នាទៅនឹងពួកដែលកំពុងលុកលុយ អាមួរ ដែរ។ នៅឆ្នាំ ១៦៧០ នាវា នែឈីង បានបញ្ជូន អ៊ីកណាទី​ មីឡូវ៉ាណូវ ទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំង (គាត់ប្រហែលជាជនជាតិរុស្ស៊ីដំបូងគេដែលឆ្លងកាត់ម៉ាន់ជូរី) ។ រាជទូតបន្ទាប់គឺ [[Nicholae Milescu|នីកូឡេ មីឡេស្គូ]] (១៦៧៥-៧៨) ក៏មិនទទួលបានជោគជ័យដែរ។ ក្រោយ​ពី​ឈ្លោះ​ប្រកែក​គ្នា​មិន​បាន​ផ្លែផ្កា​ជាច្រើន​ខែ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្រៀន​ អំពី​អាកប្បកិរិយា​ត្រឹមត្រូវ​ដែលពួកសួយសារអាករព្រៃត្រូវធ្វើ ហើយ​បញ្ជូន​មកស្រុកវិញ។ បន្ទាប់ពីការកាន់កាប់ [[អាល់បាហ្សីន|អាល់បាហ្ស៊ីន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៥ ជនជាតិរុស្សីពីរបីនាក់ដែលជាទូទៅហៅថា [[ជនជាតិអាល់បាហ្សីន|ពួកអាល់បាហ្ស៊ីន]] បានតាំងទីលំនៅក្នុងទីក្រុងប៉េកាំង ហើយពួកគេបង្កើត [[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់របស់ចិន|វិហារគ្រិស្តអក់តូដក់របស់ចិន]] ។ === សន្ធិសញ្ញា នែឈីង (១៦៨៩) === បន្ទាប់ពីជ័យជម្នះលើកដំបូងរបស់ពួកគេនៅ [[អាល់បាហ្សីន|អាល់បាហ្ស៊ីន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៥ ពួកម៉ាន់ជូ បានផ្ញើសំបុត្រពីរទៅស្តេចត្សារ (ជាភាសាឡាតាំង) លើកស្នើនូវសន្តិភាព និងទាមទារឱ្យពួកចោរព្រៃរុស្ស៊ីចាកចេញពីអាមួរ ។ ការចរចាជាលទ្ធផលបានកើតជា [[សន្ធិសញ្ញា Nerchinsk|សន្ធិសញ្ញា នែឈីង]] ។ ជនជាតិរុស្ស៊ីបានបោះបង់ចោលជ្រលងភ្នំអាមួរ ប៉ុន្តែបានរក្សាទឹកដីរវាងបឹងបៃកាល់ និង ទន្លេ អាគុន ។ សន្ធិសញ្ញា​នេះ​មិន​បាន​និយាយ​អ្វី​អំពី​អ្វី​ដែល​ជា​ម៉ុងហ្គោលី​ឥឡូវ​នេះ​ទេ ដោយ​តំបន់​នោះ​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ [[អ័ររ៉ាស|អូអ៊ីរ៉ាត់]] [[Zunghar Khanate|ហ្សុងខា]] ។ <ref>Peter C. Perdue, "Boundaries and trade in the early modern world: Negotiations at Nerchinsk and Beijing." ''Eighteenth-Century Studies'' 43#3 (2010): 341–356 [https://muse.jhu.edu/article/388527/pdf online].</ref> បន្ទាប់ពី នែឈីង រទេះជំនួញធម្មតាបានចាប់ផ្តើមរត់ពី នែឈីង ភាគខាងត្បូងទៅ ប៉េកាំង ។ ពាណិជ្ជករខ្លះជាជនជាតិអាស៊ីកណ្តាល។ ការធ្វើដំណើរមួយជុំ ចំណាយពេលពីដប់ទៅដប់ពីរខែ។ ពាណិជ្ជកម្ម​នេះ​ទំនង​ជា​បានផលចំណេញ​សម្រាប់​ប្រជាជន​រុស្ស៊ី ប៉ុន្តែ​តិច​តួចសម្រាប់​ចិន។ ចំណែក​ជនជាតិ​ចិន​វិញ​ក៏​ខកចិត្ត​នឹង​ការ​ប្រតាយប្រតប់​គ្នាពេលស្រវឹង​របស់​ឈ្មួញ​ផង​ដែរ ។ នៅឆ្នាំ ១៦៩០ រាជវង្សឆេងបានកម្ចាត់ពួកអូអ៊ីរ៉ាត់នៅមហាកំផែង ហើយទទួលបានការគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងលើពួកម៉ុងហ្គោលខាលកា នៅ [[ម៉ុងហ្គោលីខាងក្នុង]] ។ នៅឆ្នាំ ១៦៩៦ ពួកអូអ៊ីរ៉ាត់ បានបរាជ័យហើយត្រូវបានរុញច្រានត្រឡប់ទៅភ្នំ អាល់តៃ(អធិរាជ កាងស៊ី បានដឹកនាំកងទ័ព ៨ម៉ឺននាក់ដោយផ្ទាល់ នៅក្នុងសមរភូមិនៅជិត [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] ) ។ ការណ៍នេះបានបើកលទ្ធភាពនៃការធ្វើពាណិជ្ជកម្មពី បៃកាល់ ទៅភាគអាគ្នេយ៍ និងលេចឡើងនូវបញ្ហាព្រំដែនភាគខាងជើងនៃម៉ុងហ្គោលីខាងក្រៅ។ នៅខែមីនាឆ្នាំ ១៦៩២ [[Eberhard Isbrand Ides|អ៊ែប៊ែហាត អ៊ីសប្រាន អ៊ីដែស]] ដែលជាជនជាតិដាណឺម៉ាក បម្រើការនៅក្នុងរាជការរុស្ស៊ីត្រូវបានបញ្ជូនពី នែឈីង ជារាជទូត។ ពួកម៉ាន់ជូ បានលើកឡើងនូវសំណួរអំពីព្រំដែនភាគខាងលិចនៃអាគុន ។ អ៊ីដែស បានត្រលប់ទៅទីក្រុងម៉ូស្គូវិញនៅខែមករាឆ្នាំ ១៦៩៥ ។ ចាប់ពីពេលនេះទៅ គេបានសម្រេចចិត្តថា ពាណិជ្ជកម្មជាមួយចិននឹងក្លាយជាកម្មសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋ។ ក្បួនរទេះជំនួញរដ្ឋចំនួនបួនបានធ្វើដំណើរពីទីក្រុងមូស្គូទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំងរវាងឆ្នាំ ១៦៩៧ និង ១៧០២ ។ ក្បួនទីបួនបានត្រលប់មកវិញតាមរយៈ [[Selenginsk|សេឡេនហ្គីន]] (ក្បែរបឹងបៃកាល់) ក្នុងរយៈពេល ៩០ ថ្ងៃ ហើយបានសំបុត្រពី [[លី-ហ្វាន យាន|លីហ្វាន់ យន់]] ដែលស្នើឱ្យពាណិជ្ជកម្មនាពេលអនាគតប្រើប្រាស់ផ្លូវនេះ។ [[ឯកសារ:Year-1720-Russian-letter-to-Kangxi.png|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Year-1720-Russian-letter-to-Kangxi.png/170px-Year-1720-Russian-letter-to-Kangxi.png|រូបភាពតូច| សំបុត្រឆ្នាំ ១៧២០ ពីមន្ត្រីរុស្ស៊ីទៅកាន់ព្រះចៅកាងស៊ី]] នៅឆ្នាំ ១៧១២ [[ធូលីសិន|ទូលីសិន]] បានក្លាយជាមន្ត្រី ម៉ាន់ជូ ឬចិនដំបូងគេដែលបានទៅទស្សនកិច្ចនៅប្រទេសរុស្ស៊ី (មិនរាប់បញ្ចូលដំណើរទស្សនកិច្ចមុនទៅកាន់ នែឈីង) ។ គាត់ចាប់អារម្មណ៍ជាចម្បងលើពួក [[កាល់មីក|កាលមីក]] នៅតាមបណ្តោយសមុទ្រកាសព្យែន និងរបៀបដែលពួកគេអាចប្រើប្រាស់ជនជាតិនេះដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាមួយបងប្អូនជីដូនមួយរបស់ពួកគេគឺពួក [[អ័ររ៉ាស|អូអ៊ីរ៉ាត់]] ។ គាត់បានចាកចេញពីប៉េកាំង នៅខែមិថុនាឆ្នាំ ១៧១២ ហើយបានទៅដល់ តូបូល នៅខែសីហា ១៧១៣ ។ នៅទីនេះគាត់បានដឹងថាគាត់មិនអាចចូលគាល់ស្តេចត្សារបានឡើង ដោយសារតែព្រះអង្គជាប់ធ្វើសង្គ្រាមជាមួយស៊ុយអែត។ គាត់បានទៅ សារ៉ាតូវ និងធ្វើដំណើរចុះក្រោមទន្លេវ៉ុលហ្គា ដើម្បីទៅជួប [[អាយូកា ខាន់|អាយូកា​ខាន់]] នៃពួកកាលមីក។ គាត់បានត្រលប់ទៅប៉េកាំងវិញនៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៧១៥។ របាយការណ៍របស់គាត់ ' [[និទានកថា ស្ថានទូតចិនប្រចាំនៅខណ្ឌនៃ Tourgouth Tartars ក្នុងឆ្នាំ ១៧១២, ១៣, ១៤, និង ១៥|អ៊ីយីលូ]] ' មានន័យថា កំណត់ត្រានៃភូមិភាគចម្លែក គឺជាប្រភពចំបងនៃចំណេះដឹងរបស់ចិន នៃប្រទេសរុស្ស៊ី។ នៅពេលនេះ អធិរាជកាងស៊ី បានចាប់ផ្តើមដាក់សម្ពាធលើក្រុង សាំង ពែទ្យែបួក ដើម្បីកំណត់ព្រំដែនម៉ុងហ្គោលី ភាគខាងលិចនៃអាគុន ហើយក្បួនរទេះជំនួញរបស់រុស្ស៊ីជាច្រើនត្រូវបានចាប់ឃាត់ទុក។ នៅខែកក្កដាឆ្នាំ ១៧១៩ លេស អ៊ីស្មែលឡូវ <ref>[[John Bell (traveller)|John Bell]], (Travels from St Petersburg in Russia to diverse parts of Asia, Edinburgh,1808 and OCR reprint) has a record of this journey</ref> ត្រូវបានបញ្ជូនជារាជទូតទៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលជាកន្លែងដែលគាត់បានចរចារជាមួយទូលីសិន ប៉ុន្តែជនជាតិចិននឹងមិនដោះស្រាយបញ្ហាពាណិជ្ជកម្មរហូតដល់បញ្ហាព្រំដែនត្រូវបានដោះស្រាយ។ អ៊ីស្មែលឡូវ បានត្រលប់ទៅទីក្រុងម៉ូស្គូវិញនៅខែមករាឆ្នាំ ១៧២២ ។ [[Lorenz Lange|ឡូរេន ឡង់]] ត្រូវបានបន្តស្នាក់នៅជាកុងស៊ុលនៅទីក្រុងប៉េកាំង ប៉ុន្តែត្រូវបានបណ្តេញចេញនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៧២២។ គាត់បានត្រលប់ទៅ សេលេនហ្គីន ហើយផ្ញើរបាយការណ៍ទៅរាជធានី ។ === សន្ធិសញ្ញា ខ្យារខ្តារ (១៧២៩) === នៅ​មុន​ពេល​សោយទីវង្គត សេ្តចភីទ័រទី១ បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​ព្រំដែន។ លទ្ធផលគឺ [[សន្ធិសញ្ញា Kyakhta|សន្ធិសញ្ញា ខ្យារខ្តារ]] ។ សន្ធិសញ្ញានេះបានកំណត់ព្រំដែនភាគខាងជើងនៃអ្វីដែលឥឡូវនេះគឺម៉ុងហ្គោលី (លើកលែងតែ [[ទូវ៉ា]] ) ហើយបានបើកការជួញដូរ [[រថភ្លើងអូដ្ឋ|រទេះអូដ្ឋ]] [[កយ៉ាកតា|ខ្យារខ្តារ]] ភាគអាគ្នេយ៍ដល់ទីក្រុងប៉េកាំង។ តម្រូវការសម្រាប់ការប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នារវាងពាណិជ្ជកររុស្ស៊ី និងចិននៅ ខ្យារខ្តារ និងកន្លែងផ្សេងទៀតបានបណ្តាលឱ្យមានការវិវត្តនៃភាសាភីដជីនមួយ ដែលត្រូវបានស្គាល់ដោយអ្នកភាសាវិទ្យាថា [[Kyakhta Pidgin រុស្ស៊ី - ចិន|ភាសាភីដជីនខ្យារខ្តារ រុស្សុី ចិន]] ។ <ref name="lee">{{Cite book|author=International Council for Philosophy and Humanistic Studies|publisher=Walter de Gruyter|year=1996|isbn=3-11-013417-9|title=Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia, and the Americas, Volume 2, Part 1. (Volume 13 of Trends in Linguistics, Documentation Series).|url=https://books.google.com/books?id=glU0vte5gSkC|pages=911–912}}</ref> សន្ធិសញ្ញា នែឈីង និង ខ្យារខ្តារ គឺជាមូលដ្ឋាននៃទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី-ចិន រហូតដល់ [[សន្ធិសញ្ញា Aigun|សន្ធិសញ្ញា អៃគុន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨ ។ ព្រំដែនឋិតថេរបានជួយចិនឱ្យទទួលបានការគ្រប់គ្រងពេញលេញនៃ [[ម៉ុងហ្គោលីខាងក្រៅ]] និងកាន់កាប់ [[ស៊ីនជាំង]] នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧៥៥ ។ ពាណិជ្ជកម្មរុស្ស៊ី - ចិនបានផ្លាស់ប្តូរពី នែឈីង ទៅ ខ្យារខ្តារ ហើយពាណិជ្ជកម្មនៅនែឈីង បានបាត់នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧៥០ ។ (ពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុកនៅក្នុងតំបន់នេះបានផ្លាស់ប្តូរទិសខាងកើតទៅកាន់ទីក្រុងព្រំដែនមួយហៅថា ត្ស៊ូរូខៃទូ នៅលើទន្លេ អាគុន) ។ <ref>Peter C. Perdue, "Boundaries and trade in the early modern world: Negotiations at Nerchinsk and Beijing." ''Eighteenth-Century Studies'' (2010): 341-356.</ref> === ទួគីស្ថាន === បន្ទាប់ពីជនជាតិរុស្ស៊ីបានទៅដល់ [[តូបូល។|តូបុល]] ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨៥ វាជារឿងធម្មតាក្នុងការបន្តឡើងលើ [[ទន្លេ Irtysh|ទន្លេ អ៊ីទីស]] ទៅកាន់ជម្រាលភ្នំកាហ្សាក់ ភាគខាងជើងនៃ [[បឹង Balkhash|បឹងបាល់កាស]] ទៅ [[ឌីហ្សុងរីយ៉ា|ឌ្សុងហ្គារា]] និងភាគខាងលិចម៉ុងហ្គោលី ដែលជាផ្លូវដែល ហ្វីអូដ័រ បៃកូវ ប្រើដើម្បីទៅដល់ប្រទេសចិន។ នៅឆ្នាំ ១៧១៤ [[Peter the Great|ភីទ័រទី១]] បានបញ្ជូន អាយវ៉ាន់ ប៊ូខូត ជាមួយនឹងកងទ័ព ១៥០០ រួមទាំងអ្នករុករករ៉ែស៊ុយអែតដែលជាអ្នកទោសសង្រ្គាមឡើងទៅ អ៊ីទីស ទៅកាន់ [[បឹង Zaysan|បឹងហ្សៃសាន]] ដើម្បីស្វែងរកមាស។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ គាត់បានធ្វើដំណើរទៅទន្លេម្តងទៀតជាមួយនឹងកម្មករចំនួន ៣០០០ នាក់ ដើម្បីសាងសង់បន្ទាយ។ [[Tsewan Rabtan|ត្សេវ៉ាង រ៉ាប់តាន់]] (ឬ ត្សេរេន ដុនដុក) នៃ [[Zunghar Khanate|នគរ ហ្ស៊ុងហា]] បានវាយប្រហារពួកគេហើយបានដេញពួកគេត្រឡប់ទៅ អ៊ុម ។ នៅឆ្នាំ ១៧២០​បេសកកម្មមួយនៅក្រោម អាយវ៉ាន់ លីខារេវ បានកាន់កាប់ទន្លេហើយបានបង្កើតការតាំងទីលំនៅអចិន្រ្តៃយ៍នៅ [[Ust-Kamenogorsk|អូស្កើមេន]] ខាងលិចបឹង។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរពួកហ្ស៊ុងហា ត្រូវទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីពួកម៉ាន់ជូ ហើយត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទីបេ។ នៅឆ្នាំ ១៧២១ ដល់ ១៧២៣ ស្តេចភីទ័រ បានបញ្ជូន អាយវ៉ាន់ អ៊ុនកូវស្គី ដើម្បីព្យាយាមចរចារអំពីសម្ព័ន្ធភាព។ មូលហេតុចម្បងនៃការបរាជ័យគឺថា ឡូរ៉ង់ ឡង់ នៅ សេលេនហ្គីន បានប្រគល់ជនភៀសខ្លួនម៉ុងហ្គោលមួយចំនួនទៅពួកម៉ាន់ជូ ដែលជាផ្នែកមួយនៃការកសាងសន្ធិសញ្ញាខ្យារខ្តារ ។ នៅឆ្នាំ ១៧៥៥ ពួកឆេងបានបំផ្លាញសំណល់នៃ នគរហ្ស៊ុងហា ហើយបង្កើតព្រំដែនរុស្ស៊ី - ចិននៅ [[ស៊ីនជាំង]] ។ តំបន់​នេះ​មិន​មានសកម្មភាព​ម្តង​ទៀត​ទេ​រហូត​ដល់[[ការសញ្ជ័យរបស់រុស្ស៊ីនៃ Turkestan|​ការធ្វើសញ្ជ័យ​របស់​រុស្ស៊ី​លើ​ទួគីស្ថាន]] ។ <ref>Nicholas Vakar, "The Annexation of Chinese Turkestan." ''Slavonic and East European Review'' 14.40 (1935): 118–123.</ref> === ១៧៥៥–១៩១៧ === === ជំនួបនៅអាស៊ីកណ្តាល === នៅពេលដែលចក្រភពចិន [[យុទ្ធនាការដ៏អស្ចារ្យចំនួនដប់|បានបង្កើតការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន]] លើ [[ស៊ីនជាំង]] ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៧៥០ ហើយចក្រភពរុស្ស៊ីបានពង្រីកចូលទៅក្នុង [[កាហ្សាក់ស្ថាន|ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]] នៅដើម និងពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩ តំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពទាំងពីរបានជួបគ្នានៅក្នុងអ្វីដែលសព្វថ្ងៃនេះគឺ កាហ្សាក់ស្ថានខាងកើត និងស៊ីនជាំងខាងលិច។ [[សន្ធិសញ្ញា Kulja|សន្ធិសញ្ញា គុលចា]] ឆ្នាំ ១៨៥១ បានធ្វើឱ្យពាណិជ្ជកម្មមានភាពស្របច្បាប់រវាងប្រទេសទាំងពីរនៅក្នុងតំបន់។ <ref>{{Cite book|title=Russia in Asia: A Record and a Study, 1558–1899|last=Krausse|first=Alexis|publisher=Henry Holt and Company|year=1899|isbn=978-90-04-21271-8|location=New York|pages=71}}</ref> === ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី === នៅឆ្នាំ ១៨៥៨ កំឡុង [[សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីពីរ]] ប្រទេសចិនកាន់តែទន់ខ្សោយជា " [[បុរសអាស៊ី|បុរសឈឺនៃអាស៊ី]] " ខណៈពេលដែលរុស្ស៊ី [[ការបញ្ចូល Amur|បានពង្រឹង ហើយទីបំផុតបានបញ្ចូលច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេអាមួរ]] និងឆ្នេរសមុទ្រចុះទៅព្រំដែនកូរ៉េក្នុង " [[សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នា|សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាព]] " នៃ [[សន្ធិសញ្ញា Aigun|សន្ធិសញ្ញាអៃគុន]] ។ [[សន្ធិសញ្ញា Aigun|សន្ធិសញ្ញាអៃគុន]] (១៨៥៨) និង អនុសញ្ញា ប៉េកាំង (១៨៦០) ។ រុស្ស៊ី និង​ជប៉ុន​បាន​កាន់កាប់​កោះ [[សាខាលីន]] ។ សង្គ្រាម ម៉ាន់ហ្សា (១៨៦៨) គឺជាការប៉ុនប៉ងលើកដំបូងដោយរុស្ស៊ីដើម្បីបណ្តេញជនជាតិចិនចេញពីទឹកដីដែលខ្លួនគ្រប់គ្រង។ <ref>Sergey Glebov, "Between Foreigners and Subjects: Imperial Subjecthood, Governance, and the Chinese in the Russian Far East, 1860s–1880s." ''Ab imperio'' 2017.1 (2017): 86–130 [https://www.academia.edu/download/55932725/foreigners_SG.pdf online]{{Dead link|date=July 2022|bot=medic}}.</ref> អរិភាពបានផ្ទុះឡើងជុំវិញទីក្រុងនៃឈូងសមុទ្រភីទ័រឡឺហ្រ្កង់ [[វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក|ទីក្រុង វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក]] នៅពេលដែលជនជាតិរុស្ស៊ីព្យាយាមបិទប្រតិបត្តិការរុករករ៉ែមាស និងបណ្តេញកម្មករចិននៅទីនោះ។ <ref>{{Cite book|publisher=Central European University Press|editor=Pál Nyíri, Joana Breidenbach|year=2005|isbn=963-7326-14-6|url=https://books.google.com/books?id=icZJJN0wYPcC&pg=PA89|accessdate=18 March 2012|author=Joana Breidenbach|title=China inside out: contemporary Chinese nationalism and transnationalism|edition=illustrated|quote=Probably the first clash between the Russians and Chinese occurred in 1868. It was called the Manza War, Manzovskaia voina. "Manzy" was the Russian name for the Chinese population in those years. In 1868, the local Russian government decided to close down goldfields near Vladivostok, in the Gulf of Peter the Great, where 1,000 Chinese were employed. The Chinese decided that they did not want to go back, and resisted. The first clash occurred when the Chinese were removed from Askold Island,|page=89}}</ref> ជនជាតិចិនបានទប់ទល់នឹងការប៉ុនប៉ងរបស់រុស្ស៊ីដើម្បីដណ្តើមយកកោះអាស្កូល ហើយជាការឆ្លើយតប ស្ថានីយយោធារុស្ស៊ីចំនួនពីរ និងទីប្រជុំជនរុស្ស៊ីចំនួនបីត្រូវបានវាយប្រហារដោយជនជាតិចិន ហើយរុស្ស៊ីបានបរាជ័យក្នុងការបណ្តេញជនជាតិចិន។ <ref>{{Cite book|publisher=Central European University Press|editor=Pál Nyíri, Joana Breidenbach|year=2005|isbn=963-7326-14-6|url=https://books.google.com/books?id=icZJJN0wYPcC&q=khunkhuzy+russians&pg=PA90|accessdate=18 March 2012|author=Joana Breidenbach|title=China inside out: contemporary Chinese nationalism and transnationalism|edition=illustrated|quote=in the Gulf of Peter the Great. They organized themselves and raided three Russian villages and two military posts. For the first time, this attempt to drive the Chinese out was unsuccessful.|page=90}}</ref> ==== ស្ថានភាពពិសេសរបស់រុស្ស៊ី ==== មិនដូចបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចផ្សេងទៀត ដែលត្រូវប្រឈមនឹងរាជការឆេងក្នុងបញ្ហាឋានៈជារដ្ឋអធិបតេយ្យស្មើមុខស្មើមាត់គ្នា ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយស្ថាប័នរដ្ឋបាល ក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចការបរទេសរបស់ មហាឆេង (លីហ្វាន់ យន់) និងព្រឹទ្ធសភារុស្ស៊ី (ស៊ីណាត)។ មិនដូចប្រទេសហូឡង់ និងព័រទុយហ្គាល់ក្នុងសតវត្សទី ១៨ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃប្រព័ន្ធសួយសារអាករ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2UAlDwAAQBAJ&q=difference+in+russian+and+western+embassies+in+qing+china&pg=PA180|title=Encyclopedia of Chinese History|isbn=9781317817161|date=December 2016}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីអាចធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយផ្ទាល់ជាមួយទីក្រុងប៉េកាំង ហើយទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេស្ថិតនៅក្រោមយុត្តាធិការរបស់មន្ត្រីព្រំដែនម៉ុងហ្គោលី និងម៉ាន់ជូ។ <ref>{{Cite journal|last=Shioya|first=Akifumi|year=2019|title=The Treaty of Ghulja reconsidered: Imperial Russian diplomacy toward Qing China in 1851|journal=[[Journal of Eurasian Studies]]|volume=10|issue=2|pages=147–158|doi=10.1177/1879366519842882|doi-access=free}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបង្កើតបេសកកម្មគ្រិស្តអ័រតូដក់នៅទីក្រុងប៉េកាំងនៅដើមសតវត្សទី ១៨​ ហើយអាចគេចផុតពីការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រឆាំងនឹងពួកគ្រិស្តសាសនានៃរាជវង្សឆេង ។ <ref>{{Cite web |title=Embassy History |url=http://www.russia.org.cn/en/embassy-history/ |access-date=2023-01-29 |archivedate=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309104925/https://www.russia.org.cn/en/embassy-history/ |url-status=dead }}</ref> === ល្បែងធំ និងជម្លោះព្រំដែនស៊ីនជាំងឆ្នាំ ១៨៧០ === អ្នកសង្កេតការណ៍ជនជាតិអង់គ្លេសម្នាក់ឈ្មោះ ឌីមីទ្រៀស ឆាលដឺកាវ៉ាណា ប៊ូលជេ បានស្នើឱ្យមានសម្ព័ន្ធភាពអង់គ្លេស-ចិន ដើម្បីទប់ទល់នឹងការពង្រីកទឹកដីរបស់រុស្ស៊ីនៅ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ។ ក្នុងអំឡុងពេលវិបត្តិ អ៊ីលី នៅពេលដែល មហាឆេង បានគម្រាមធ្វើសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីលើការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ីលី មន្រ្តីអង់គ្លេស [[លោក Charles George Gordon|ឆាល ហ្សក ហ្គរដុន]] ត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសចិនដោយចក្រភពអង់គ្លេសដើម្បីផ្តល់យោបល់ដល់ប្រទេសចិនអំពីជម្រើសយោធារបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីនៅក្នុងសង្រ្គាមដ៏មានសក្តានុពលរវាង ចិន និងរុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite book|author=John King Fairbank|title=The Cambridge History of China: Late Chʻing, 1800–1911, pt. 2|url=https://books.google.com/books?id=pEfWaxPhdnIC&pg=PA94|year=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22029-3|page=94}}</ref> ជនជាតិរុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទីក្រុង កុលចា ក្នុងស៊ីនជាំង កំឡុង ការបះបោរ ឌុងកាន (១៨៦២-១៨៧៧) ។ បន្ទាប់ពីឧត្តមសេនីយ ជូ ចុងតាន និង [[កងទ័ព Xiang|កងទ័ព ស៊ាង]] របស់គាត់វាយកម្ទេចពួកឧទ្ទាម ហើយពួកគេបានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីប្រគល់តំបន់ដែលកាន់កាប់មកវិញ។ ឧត្តមសេនីយ [[Zuo Zongtang|ជួ ចុងតាន]] បាននិយាយដោយឥតសំចៃមាត់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយសង្ឃឹមថានឹងដោះស្រាយរឿងនេះដោយការវាយប្រហារលើកងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅទីក្រុង ស៊ីនជាំង ជាមួយនឹងកងទ័ពស៊ាង របស់គាត់។ នៅឆ្នាំ ១៨៧៨ ភាពតានតឹងបានកើនឡើងនៅក្នុង ស៊ីនជាង ហើយជូ បានប្រមូលផ្តុំកងទ័ពចិនឆ្ពោះទៅកាន់ កុលចា ដែលកាន់កាប់ដោយរុស្ស៊ី។ កងកម្លាំងចិនក៏បានបាញ់ទៅលើកងកម្លាំងបេសកជនរុស្ស៊ីដែលមានដើមកំណើតពី យ៉ាត វែណាអ៊ិច ហើយបណ្តេញពួកគេចេញ និងបណ្តាលឱ្យមានការដកថយរបស់រុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=778QAQAAMAAJ&pg=PA462|title=The Canadian spectator, Volume 1|year=1878|page=462}}</ref> ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសង្កេតឃើញថា ជនជាតិចិនបានសាងសង់ឃ្លាំងអាវុធទំនើបរបស់ពួកគេក្នុងអំឡុងវិបត្តិអ៊ីលី ចាប់តាំងពីពួកគេបានទិញកាំភ្លើងរាប់ពាន់ដើមពីប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។ <ref>{{Cite book|title=The Russian General Staff and Asia, 1860–1917|url=https://books.google.com/books?id=wDXfGErwPtsC&pg=PA78|date=22 November 2006|isbn=978-1-134-25379-1|page=78}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៨០ គ្រឿងបរិក្ខារយោធា និងកាំភ្លើងធំជាច្រើនត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមទូកទៅកាន់ប្រទេសចិនពីទីក្រុង អានវែប ខណៈដែលប្រទេសចិនបានទិញម៊ីស៊ីលក្នុងទឹក កាំភ្លើងធំ និងកាំភ្លើងទំនើបចំនួន ២៦០២៦០ដើម ពីអឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite book|title=The Russian General Staff and Asia, 1860–1917|url=https://books.google.com/books?id=wDXfGErwPtsC&pg=PA79|date=22 November 2006|isbn=978-1-134-25379-1|pages=79–}}</ref> អ្នកសង្កេតការណ៍យោធារុស្ស៊ីម្នាក់ឈ្មោះ ឌីវី ពូទីត្យារ បានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់ប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៨ ហើយបានរកឃើញថានៅ [[ភាគឦសាននៃប្រទេសចិន]] (ម៉ាន់ជូរី) តាមបណ្តោយព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី ទាហានចិនអាចមានភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការប្រើប្រាស់ "យុទ្ធសាស្ត្រអឺរ៉ុប" ក្នុងកាលៈទេសៈជាក់លាក់មួយ ហើយត្រូវបានបំពាក់ដោយអាវុធទំនើបៗ។ ដូចជាកាំភ្លើងធំគ្រុប, កាំភ្លើងកាប៊ីនវីនឆេសស្ទ័រ និងកាំភ្លើងម៉ូស៊ើ ។ <ref>{{Cite book|author=Alex Marshall|title=The Russian General Staff and Asia, 1860–1917|url=https://books.google.com/books?id=wDXfGErwPtsC&pg=PA80|date=22 November 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-25379-1|pages=80–}}</ref> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយរុស្ស៊ី អត្ថប្រយោជន៍កាន់តែច្រើនត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យពួកមូស្លីមកៀហ្គី នៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយចិន។ អ្នកតាំងលំនៅរបស់រុស្សីបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជនមូស្លីម កៀហ្គី ដែលនាំឱ្យជនជាតិរុស្ស៊ីជឿថា កៀហ្គី នឹងក្លាយជាផ្នែកណាមួយក្នុងជម្លោះណាមួយប្រឆាំងនឹងប្រទេសចិន។ ពួកមូស្លីមកៀហ្គី ប្រាកដក្នុងចិត្តថា នៅក្នុងសង្រ្គាម នឹងធ្វើឱ្យចិនយកឈ្នះរុស្ស៊ី។ <ref>{{Cite book|author=Alex Marshall|title=The Russian General Staff and Asia, 1860–1917|url=https://books.google.com/books?id=wDXfGErwPtsC&pg=PA85|date=22 November 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-25379-1|pages=85–}}</ref> រាជវង្សឆេង បានបង្ខំឱ្យរុស្ស៊ីប្រគល់ទឹកដីដែលមានជម្លោះនៅក្នុង សន្ធិសញ្ញាសាំងពែទ្យែបួក (១៨៨១) នៅក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានមើលឃើញយ៉ាងទូលំទូលាយដោយលោកខាងលិចថាជាជ័យជំនះការទូតសម្រាប់ពួកឆេង ។ <ref>{{Cite book|author=John King Fairbank|title=The Cambridge History of China: Late Chʻing, 1800–1911, pt. 2|url=https://books.google.com/books?id=pEfWaxPhdnIC&pg=PA96|year=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22029-3|pages=96–}}</ref> រុស្ស៊ី​បាន​ទទួល​ស្គាល់​ថា ចិន​អាច​បង្ក​ការ​គំរាម​កំហែង​ខាង​យោធា​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref name="Scott2008">{{Cite book|author=David Scott|title=China and the International System, 1840–1949: Power, Presence, and Perceptions in a Century of Humiliation|url=https://books.google.com/books?id=6U_DPS4vfO0C&pg=PA104|date=7 November 2008|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-7742-7|pages=104–105}}</ref> ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយដ៏ធំនៅលោកខាងលិចបានពណ៌នាប្រទេសចិនថាជាមហាអំណាចយោធាដែលកំពុងកើនឡើងដោយសារតែកម្មវិធីទំនើបកម្មរបស់ខ្លួន និងជាការគំរាមកំហែងដ៏ធំចំពោះលោកខាងលិច។ ពួក​គេ​ថែម​ទាំង​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​មាន​ការ​ភ័យ​ខ្លាច​ថា ចិន​នឹង​គ្រប់​គ្រង​ការ​ដណ្តើម​យក​អាណានិគម​លោក​ខាង​លិច​ដូច​ជា [[អូស្ត្រាលី|​ប្រទេស​អូស្ត្រាលី]] ។ <ref>{{Cite book|author=David Scott|title=China and the International System, 1840–1949: Power, Presence, and Perceptions in a Century of Humiliation|url=https://books.google.com/books?id=6U_DPS4vfO0C&pg=PA111|date=7 November 2008|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-7742-7|pages=111–112}}</ref> អ្នកឯកទេសខាងចិនជាតិរុស្ស៊ី ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរុស្ស៊ី ការគំរាមកំហែងនៃការបះបោរផ្ទៃក្នុង ស្ថានភាពឯកោដែលបង្កឡើងដោយ [[សភាទីក្រុងប៊ែកឡាំង|កិច្ចប្រជុំក្រុងប៊ែរឡាំង]] និងស្ថានភាពអវិជ្ជមាននៃ [[សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី]] សុទ្ធតែនាំឱ្យរុស្ស៊ីយល់ព្រម និងចរចាជាមួយប្រទេសចិននៅសាំងពែទ្យែបួក ហើយប្រគល់ភាគច្រើននៃអ៊ីលីទៅ ចិន។ <ref>{{Cite book|author=John King Fairbank|title=The Cambridge History of China: Late Chʻing, 1800–1911, pt. 2|url=https://books.google.com/books?id=pEfWaxPhdnIC&pg=PA95|year=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22029-3|pages=95–}}</ref> អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របានវិនិច្ឆ័យភាពងាយរងគ្រោះ និងភាពទន់ខ្សោយរបស់រាជវង្សឆេង ចំពោះចក្រពត្តិនិយមបរទេសក្នុងសតវត្សទី ១៩ ដោយផ្អែកលើភាពទន់ខ្សោយខាងកងទ័ពជើងទឹករបស់ចិន ទោះបីជាបានទទួលជោគជ័យប្រឆាំងនឹងពួកបស្ចិមប្រទេសនៅលើដីក៏ដោយ។ ប្រវត្តិវិទូ អេដវ៉ាដ អិល ឌ្រេយើ បាននិយាយថា “ភាពអាម៉ាស់របស់ចិនក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួនគឺទាក់ទងយ៉ាងខ្លាំងទៅនឹងភាពទន់ខ្សោយ និងការបរាជ័យរបស់គេនៅឯសមុទ្រ។ នៅពេលចាប់ផ្តើមនៃសង្រ្គាមអាភៀន ប្រទេសចិនមិនមានកងទ័ពជើងទឹកតែមួយ និងមិនដឹងថាអាចងាយរងគ្រោះប៉ុណ្ណាក្នុងការវាយប្រហារពីសមុទ្រ។ កងកម្លាំងអង់គ្លេសបានបើកទូកក្តោង និងទូកម៉ាស៊ីនគ្រប់ទីកន្លែងដែលពួកគេចង់ទៅ។ . . . នៅក្នុងសង្រ្គាមព្រួញ (១៨៥៦-៦០) ជនជាតិចិនមិនមានវិធីដើម្បីរារាំងបេសកកម្មអង់គ្លេស-បារាំងឆ្នាំ ១៨៦០ ពីការជិះចូលទៅក្នុងឈូងសមុទ្រ ជីលី និងចុះចតនៅជិតបំផុតក្បែរទីក្រុងប៉េកាំង។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ កងទ័ពចិនថ្មី ប៉ុន្តែមិនទំនើបបានបង្ក្រាបការបះបោរនៅពាក់កណ្តាលសតវត្ស [[សន្ធិសញ្ញា Saint Petersburg (1881)|ធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីនៃព្រំដែនជម្លោះនៅអាស៊ីកណ្តាល]] និង [[សមរភូមិ Bang Bo (Zhennan Pass)|បានកម្ចាត់កងកម្លាំងបារាំងនៅលើដីក្នុងសង្គ្រាមចិន-បារាំង (១៨៨៤-៨៥)]] ។ ប៉ុន្តែការបរាជ័យនៃកងនាវា និងការគម្រាមកំហែងជាលទ្ធផលដល់ការធ្វើចរាចរនាវាទៅកាន់កោះតៃវ៉ាន់ បានបង្ខំប្រទេសចិនឱ្យបញ្ចប់សន្តិភាពដោយលក្ខខណ្ឌមិនអំណោយផល។" យោងតាមលោក ហង់់រី ហ៊ូក ភីទ័រ ឌាស៊ី ក្នុងឆ្នាំ ១៩០១ ប្រជាជន [[ស៊ីនជាំង]] បានយល់ថា "ការបះបោរគឺផ្លូវចុងក្រោយដែលជនជាតិដើមចង់បានឯករាជ្យផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។ រាល់​កុបកម្ម​និង​ការ​រំខាន​ដែល​កើត​ឡើង​ត្រូវ​បាន​មន្ត្រី​ជំរុញ​ឡើង​ក្នុង​គោល​បំណង​បង្ក​ការខូចខាតដល់​ជនបរទេស។ ប្រជាជនគ្មានភាពក្លាហានប្រយុទ្ធ គ្មានអាវុធ គ្មានមេដឹកនាំ គ្មានសមត្ថភាពទាំងស្រុងក្នុងការធ្វើសកម្មភាពរួមគ្នា ហើយរហូតធ្វើឲ្យពួកអ្នកត្រួតត្រាគ្មានការព្រួយបារម្ភ ពួកនេះឡើយ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​គេគាបសង្កត់យ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែ​នៅតែចង់​នៅ​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ចិន។ បើ​គេ​សួរ ​គេតប​ថា​ចិន​ប្លន់​យើង តែ​គេ​មិន​បង្ខំនិងកេងប្រវ័ញ្ច ហើយ​យើងអាច​ធ្វើ​អ្វីតាម​ចិត្ត។ មតិនេះស្របនឹងគំនិតរបស់ ពួកអាឌីចាន ឬជនជាតិដើមរបស់រុស្ស៊ី នៅទួគីស្ថាន ដែលអះអាងថាការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ីគឺមិនមានប្រជាប្រិយភាពច្រើនក្នុងចំណោមពួកគេ ដោយសារការគ្រប់គ្រង ដែលតែងតែយាយីលើអ្នកក្រោមចំណុះ។" <ref>[[iarchive:cu31924023489879/page/n393| Deasy 1901]], pp. 356–357.</ref> === សម្ព័ន្ធភាពឆ្នាំ ១៨៩០ === រដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុរុស្ស៊ីលោក [[លោក Sergei Witte|ស៊ើជៃ វីត]] បានគ្រប់គ្រងគោលនយោបាយអាស៊ីបូព៌ាក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៩០ ។ <ref>Andrew Malozemoff, ''Russian Far Eastern Policy, 1881–1904'' (U of California Press, 1958)</ref> គោលដៅរបស់គាត់គឺការពង្រីកពាណិជ្ជកម្មដោយសន្តិវិធី និងការបង្កើនឥទ្ធិពលរុស្ស៊ីលើប្រទេសចិន។ យោធាជប៉ុនដែលបានពង្រីក និងធ្វើទំនើបនីយកម្ម អាចកម្ចាត់យ៉ាងងាយនូវកងកម្លាំងចិនបុរាណនៅក្នុង [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ។|សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ]] (១៨៩៤-១៨៩៥) ។ ឥឡូវនេះរុស្ស៊ីបានប្រឈមមុខនឹងជម្រើសក្នុងការធ្វើការជាមួយប្រទេសជប៉ុនដែលមានទំនាក់ទំនងល្អគួរសមអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ ឬដើរតួជាអ្នកការពារប្រទេសចិនប្រឆាំងនឹងប្រទេសជប៉ុន។ វីត បានជ្រើសរើសគោលនយោបាយចុងក្រោយ ហើយនៅឆ្នាំ ១៨៩៤ រុស្ស៊ីបានចូលរួមជាមួយអង់គ្លេស និងបារាំងក្នុងការបង្ខំឱ្យជប៉ុនបន្ទន់លក្ខខណ្ឌសន្តិភាពដែលខ្លួនបានដាក់លើប្រទេសចិន។ ប្រទេសជប៉ុនត្រូវបានបង្ខំឱ្យប្រគល់ [[ឧបទ្វីប Liaodong|ឧបទ្វីបលាវដុង]] និង [[លូសុនគុ|ផែ អាក់ទួរ]] (ទឹកដីទាំងពីរនៅភាគអាគ្នេយ៍ម៉ាន់ជូរី ដែលជាខេត្តរបស់ចិន) ទៅប្រទេសចិនវិញ។ តួនាទីថ្មីរបស់រុស្ស៊ីបានធ្វើឱ្យទីក្រុងតូក្យូខឹងសម្បារ ដែលបានសម្រេចចិត្តថា រុស្ស៊ីគឺជាសត្រូវដ៏សំខាន់នៅក្នុងដំណើររបស់ខ្លួនដើម្បីគ្រប់គ្រងម៉ាន់ជូរី កូរ៉េ និងចិន។ វីត បាន​មើល​ស្រាល​កម្លាំង​សេដ្ឋកិច្ច​និង​យោធា​របស់​ជប៉ុន​ដែល​កំពុង​កើន​ឡើង ហើយ​នឹងទុកចិត្តខ្លាំងពេកលើ​សមត្ថភាព​យោធា​របស់​រុស្ស៊ី។ <ref>B. V. Ananich and S. A. Lebedev, "Sergei Witte and the Russo-Japanese War." ''International Journal of Korean History'' 7.1 (2005): 109–131. [https://ijkh.khistory.org/upload/pdf/7_05.pdf Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809032711/https://ijkh.khistory.org/upload/pdf/7_05.pdf|date=2019-08-09}}</ref> រុស្ស៊ី​បាន​ចុះ​សម្ព័ន្ធភាព​ជាមួយ​ចិន​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩៦ ដោយ ​សន្ធិសញ្ញា លី-ឡូបាណូវ ជាមួយ​ចិនដែល​ជា​ដៃគូ​តូចតាច និង​ជាប្រទេសក្រោម​អាណាព្យាបាល។ <ref>S. E. O. K. Huajeong, "International Rivalry in Korea and Russia’s East Asian Policy in the Late Nineteenth Century." ''Korea journal'' 50.3 (2010): 176–201. [https://www.ekoreajournal.net/sysLib/down.php?file=..%2FUPLOAD%2FT_articles%2FPDF5038 online]{{Dead link|date=កញ្ញា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> វាបាននាំឲ្យនៅឆ្នាំ ១៨៩៨ ដល់ការកាន់កាប់ និងការគ្រប់គ្រងដោយភ្នាក់ងារសម្ងាត់ និងប៉ូលីសរុស្សីនៃឧបទ្វីបលាវដុង ទាំងមូល និងទៅកាន់បន្ទាយ ផែ អាទួរ ដែលគ្មានទឹកកក។ ចាប់តាំងពីប្រទេសរុស្ស៊ីកំពុងទទួលបានប្រាក់កម្ចីយ៉ាងច្រើនពីប្រទេសបារាំង វីត បានប្រើប្រាស់មូលនិធិមួយចំនួនដើម្បីបង្កើត [[ធនាគាររុស្ស៊ី - ចិន|ធនាគាររុស្សុី ចិន]] ដែលបានផ្តល់ប្រាក់ចំនួន 100 លានរូប្លែសម្រាប់ប្រទេសចិនដើម្បីផ្តល់មូលនិធិដល់សំណងដែលខ្លួនជំពាក់ជប៉ុន។ រួមជាមួយនឹងធនាគារពាណិជ្ជអន្តរជាតិនៃទីក្រុង St-Petersburg វាបានក្លាយជាផ្លូវឆ្លងកាត់ដែលរដ្ឋធានីរបស់រុស្ស៊ីត្រូវបានបញ្ជូលទៅក្នុងអាស៊ីបូព៌ា។ លើសពីនេះ ធនាគារ Russo-Chinese Bankrolled គោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីចំពោះ Manchuria និងកូរ៉េ។ អានុភាពដ៏ធំសម្បើមនោះបានអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីធ្វើការជួលជាយុទ្ធសាស្ត្រនៃកំពង់ផែយោធា និងស្ថានីយ៍ការពារសំខាន់ៗ។ <ref>Ananich and Lebedev, "Sergei Witte" pp. 109–131.</ref> រដ្ឋាភិបាលចិនបានលះបង់សិទ្ធិសម្បទានរបស់ខ្លួនសម្រាប់ការសាងសង់ និងកាន់កាប់ ផ្លូវដែកចិនភាគខាងកើត ថ្មី ដែលត្រូវឆ្លងកាត់ភាគខាងជើង Manchuria ពីខាងលិចទៅខាងកើត ដើម្បីភ្ជាប់ស៊ីបេរីជាមួយ Vladivostok និងពង្រឹងសមត្ថភាពយោធារបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅតំបន់ឆ្ងាយបូព៌ា។ . វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ 1898 ដល់ឆ្នាំ 1903 និងដំណើរការដោយធនាគារ Russo-Chinese Bank ហើយបានអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចនៅម៉ាន់ជូរី ដែលនៅតែត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយទីក្រុងប៉េកាំង។ <ref>Henry B. Miller, "Russian Development of Manchuria." ''National Geographic Magazine'' 15 (1904): 113+. [https://books.google.com/books?hl=en&lr=lang_en&id=cxQSAAAAYAAJ&oi=fnd&pg=PA113&dq=%22Chinese+Eastern+Railway%22&ots=k-fB7_hlQe&sig=_wpYrLBiP2YKbBqQwj-rAznyGwM#v=onepage&q=%22Chinese%20Eastern%20Railway%22&f=false online]</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៩៩ [[ការបះបោររបស់អ្នកប្រដាល់]] បានផ្ទុះឡើងជាមួយនឹងការវាយប្រហារ របស់ជនជាតិចិនទៅលើជនបរទេសទាំងអស់។ សម្ព័ន្ធដ៏ធំមួយនៃមហាអំណាចលោកខាងលិចធំៗចំនួន ១១ ដែលដឹកនាំដោយរុស្ស៊ី និងជប៉ុន បានបញ្ជូនកងទ័ពដើម្បីរំដោះបេសកជនការទូតរបស់ពួកគេនៅក្នុងទីក្រុង [[ប៉េកាំង]] និងដើម្បីគ្រប់គ្រងរាជធានីរបស់ប្រទេសចិន។ <ref>Alena N. Eskridge-Kosmach, "Russia in the Boxer Rebellion." ''Journal of Slavic Military Studies'' 21.1 (2008): 38–52.</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានប្រើវាជាឱកាសមួយដើម្បីនាំយក [[ការលុកលុយរបស់រុស្ស៊ីលើម៉ាន់ជូរី|កងទ័ពយ៉ាងច្រើនចូលទៅក្នុងម៉ាន់ជូរី]] ដែលបានក្លាយជាច្រកជំនួញនៃប្រទេសរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៩០០។ ជប៉ុន​ចាប់​ផ្តើម​ត្រៀម​ធ្វើ​សង្រ្គាម​ជាមួយ​រុស្ស៊ី​លើ​កូរ៉េ និង​ម៉ាន់ជូរី។ <ref>Ananich and Lebedev, "Sergei Witte" pp. 109–131.</ref> === សង្គ្រាមរុស្ស៊ី - ជប៉ុន === ពួកចោរចិន [[ហុងហ៊ូស៊ី|Honghuzi]] គឺជាក្រុមដែលដើរពនេចរមកពីប្រទេសចិនទៅ ម៉ាន់ជូរី និងព្រំដែនរុស្ស៊ី ចិន និងវាយឆ្មក់អ្នកតាំងលំនៅរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ ១៨៧០ដល់ឆ្នាំ ១៩២០។ <ref>{{Cite book|author1=Felix Patrikeeff|author2=Harry Shukman|title=Railways and the Russo-Japanese War: Transporting War|url=https://books.google.com/books?id=ZOdBI8vcNfQC&pg=PA53|year=2007|publisher=Routledge|page=53|isbn=9780203964767}}</ref> === បដិវត្តន៍ === ប្រទេសទាំងពីរបានឃើញរាជាធិបតេយ្យរបស់ពួកគេត្រូវបានលុបចោលក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ១៩១០ រាជវង្សឆេងរបស់ចិននៅឆ្នាំ ១៩១២បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តស៊ីនហៃ]] និង [[រាជវង្ស Romanov|រាជវង្ស រ៉ូម៉ាណូវ]] របស់រុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តខែកុម្ភៈ]] ។ == សហភាពសូវៀត សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន == === សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី និងម៉ុងហ្គោលី === [[រដ្ឋាភិបាលក្រុងប៉េកាំង|រដ្ឋាភិបាល Beiyang]] នៅ [[ភាគខាងជើងប្រទេសចិន]] បានចូលរួម [[អន្តរាគមន៍របស់សម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]] ។ វាបានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ២៣០០ នាក់នៅ [[អន្តរាគមន៍ស៊ីបេរី|ស៊ីបេរី]] និង [[យុទ្ធនាការរុស្ស៊ីខាងជើង|រុស្ស៊ីខាងជើង]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩១៨ បន្ទាប់ពីការស្នើសុំរបស់សហគមន៍ចិននៅក្នុងតំបន់នោះ។ <ref>{{Cite book|publisher=Central European University Press|editor=Pál Nyíri, Joana Breidenbach|year=2005|isbn=963-7326-14-6|url=https://books.google.com/books?id=icZJJN0wYPcC&q=khunkhuzy+russians&pg=PA90|accessdate=18 March 2012|author=Joana Breidenbach|title=China inside out: contemporary Chinese nationalism and transnationalism|edition=illustrated|quote=Then there occurred another story which has become traumatic, this one for the Russian nationalist psyche. At the end of the year 1918, after the Russian Revolution, the Chinese merchants in the Russian Far East demanded the Chinese government to send troops for their protection, and Chinese troops were sent to Vladivostok to protect the Chinese community: about 1600 soldiers and 700 support personnel.|page=90|archive-date=12 November 2012}}</ref> [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង [[ទូវ៉ា]] បានក្លាយជាដែនដីប្រកួតប្រជែង។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន [[ការកាន់កាប់របស់ម៉ុងហ្គោលី|កាន់កាប់]] ដោយឧត្តមសេនីយ៍ចិន [[លោក Xu Shuzheng|ស៊ូ ស៊ុយចេង]] នៅឆ្នាំ ១៩១៩ ហើយបន្ទាប់មកដោយឧត្តមសេនីយ៍ពួករុស្ស៊ីស ដែលបានប្រែក្លាយជាមេទ័ពឯករាជ្យ [[Roman Ungern von Sternberg|Ungern von Sternberg]] នៅឆ្នាំ ១៩២០ [[កងទ័ពក្រហម|កងទ័ពសូវៀត]] ដោយមានការគាំទ្រពី [[កងទ័ពបដិវត្តន៍ប្រជាជនម៉ុងហ្គោលី|ទ័ពព្រៃ]] [[ម៉ុងហ្គោល។|ម៉ុងហ្គោលី]] ដឹកនាំដោយ [[Damdin Sukhbaatar|ដាំឌីន ស៊ូកខាបាតា]] បានកម្ចាត់ពួករុស្ស៊ីស។ [[ស្ថានភាពអតិថិជន|រដ្ឋចំណុះ]] ម៉ុងហ្គោលីគាំទ្រសូវៀតថ្មី។ នៅឆ្នាំ 1924 វាបានក្លាយជា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតម៉ុងហ្គោលី ។ === KMT, CCP និងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន === រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសូវៀត [[Georgy Chicherin|ហ្គកជី ឈីឈែរីន]] បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបង្កើតទំនាក់ទំនងផ្លូវការជាមួយប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ ១៩២៤ និងក្នុងការរៀបចំគោលនយោបាយចិនរបស់វិមានក្រឹមឡាំង។ គាត់បានផ្តោតលើផ្លូវដែកចិនខាងកើត ម៉ាន់ជូរី និងបញ្ហាម៉ុងហ្គោលី។ <ref>Anastasiya Kartunova, "Georgy Chicherin's Role in the Chinese Policy of Soviet Russia." ''Far Eastern Affairs'' (2014) 42#4 pp. 92–119.</ref> <ref>Louis Fischer, ''Russia's Road from Peace to War: Soviet Foreign Relations 1917–1941'' (1969) pp. 67–74</ref> <ref>Tianfang Cheng, ''A history of Sino–Russian relations'' (1957) pp. 114–116.</ref> នៅឆ្នាំ ១៩២១ សហភាពសូវៀតបានចាប់ផ្តើមគាំទ្រ [[គួមីនតាង|បក្ស គូមីនតាំង]] ហើយនៅឆ្នាំ ១៩២៣[[អ្នកសម្របសម្រួល|កុំអាំងទែន]] ណែនាំឱ្យ [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] ចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាយោធាជាមួយ KMT ។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩២៦ មេដឹកនាំ KMT លោក [[ឈៀង កៃសេក|ឈៀង កៃសៀក]] បានបណ្តេញទីប្រឹក្សាសូវៀតភ្លាមៗ ហើយបានដាក់កំហិតលើការចូលរួមរបស់ CCP នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំ ១៩២៧ នៅពេលដែល [[បេសកកម្មភាគខាងជើង (1926-1928)|បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ត្រូវបានបញ្ចប់ ឈៀងបានកម្ទេចពួក CCP ចេញពីសម្ព័ន្ធភាព KMT-CCP ដែលជាលទ្ធផលនៅក្នុង [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]] ដែលនឹងបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥០ ពីរបីខែបន្ទាប់ពី [[ចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ដឹកនាំដោយ [[ម៉ៅ សេទុង]] ត្រូវបានប្រកាស។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាម ការគាំទ្ររបស់សូវៀតមួយចំនួនត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យ CCP ដែលក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ ត្រូវបានរងការវាយប្រហារយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលដែល KMT បានបញ្ចប់ទៅឱ្យ សាធារណរដ្ឋសូវៀតចិន ដោយចាប់ផ្តើម CCP's [[ចលនាចល័តទ័ពវែង|Long March]] ទៅ សានស៊ី ។ <ref>{{Cite book|title=Diplomacy and Deception: Secret History of Sino–Soviet Diplomatic Relations, 1917-27|url=https://books.google.com/books?id=PaAYDQAAQBAJ&pg=PT111|year=2016|pages=23–50, 75–76, 109–11, 136–37|isbn=9781315293196}}</ref> === សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ === [[ឯកសារ:Wuhan-Soviet-Aviators-Tomb-0184.jpg|រូបភាពតូច| វិមានសម្រាប់ អាកាសយានិកសូវៀត នៅ [[អ៊ូហាន|ទីក្រុង Wuhan]]]] នៅឆ្នាំ ១៩៣១ [[ចក្រភពជប៉ុន]] បានលុកលុយ ម៉ាន់ជូរី ហើយបានបង្កើត [[រដ្ឋអាយ៉ង]] [[ម៉ាន់ជូគូ|ម៉ានឈូគួ]] (១៩៣២) ដែលជាសញ្ញានៃការចាប់ផ្តើមនៃ [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ|សង្រ្គាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៧ មួយខែបន្ទាប់ពី [[ឧប្បត្តិហេតុស្ពានម៉ាកូប៉ូឡូ|ឧប្បត្តិហេតុស្ពាន ម៉ាកូប៉ូឡូ]] សហភាពសូវៀតបានបង្កើត [[កិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពាន|កតិកាសញ្ញាមិនឈ្លានពាន]] ជាមួយសាធារណរដ្ឋចិន។ ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប្រទេសទាំងពីរបានទទួលរងការខាតបង់ច្រើនជាងប្រទេសដទៃទៀត ដោយប្រទេសចិន (ក្នុង [[Second Sino–Japanese war|សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] ) បានបាត់បង់មនុស្សជាង ៣៥លាននាក់ និងសហភាពសូវៀត ២៧លាននាក់។ === ជ័យជំនះរួមគ្នាលើចក្រភពជប៉ុន === នៅថ្ងៃទី ៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៤៥ បីខែបន្ទាប់ពី [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់]] បានចុះចាញ់ ហើយនៅសប្តាហ៍នៃការ [[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកបរមាណូនៅហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគី|ទម្លាក់គ្រាប់បែកបរិមាណូរបស់]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក|អាមេរិក]] លើទីក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគី (ថ្ងៃទី ៦ និងទី ៩ខែសីហា) សហភាពសូវៀតបានចាប់ផ្តើម [[ការលុកលុយរបស់សូវៀតលើម៉ាន់ជូរី]] ដែលជាប្រតិបត្តិការយោធាដ៏ធំដែលប្រមូលផ្តុំមនុស្ស ១,៥ លាននាក់។ ទាហានប្រឆាំងនឹង [[កងទ័ព Kwantung|កងទ័ព ក្វានទុង]] មួយលាននាក់ ដែលជា [[កងទ័ពអធិរាជជប៉ុន|វត្តមានយោធាចុងក្រោយរបស់ជប៉ុន]] ដែលនៅសេសសល់។ កងកម្លាំងសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងដាច់អហង្ការ ខណៈពេលដែល ពួកក្វានទុង បានទទួលរងរបួសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយមាន ៧០០ ០០០ នាក់បានចុះចាញ់។ សហភាពសូវៀតបានចែកចាយអាវុធមួយចំនួនរបស់កងទ័ព ក្វានទុង ដែលត្រូវបានចាប់ខ្លួនទៅ CCP ដែលនឹងបន្តប្រយុទ្ធជាមួយ KMT នៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន។ === ឯករាជ្យនៃម៉ុងហ្គោលី === [[ចិន សហភាពសូវៀត៖ សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព និងសម្ព័ន្ធភាព]] ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយ [[សហភាពសូវៀត]] និង [[តៃវ៉ាន់|សាធារណរដ្ឋចិន]] ។ វាបាននិយាយថា [[Pan-Mongolism|ឯករាជ្យភាពម៉ុងហ្គោលី]] ដែលអាចមានជាថ្នូរនឹងការបរាជ័យរបស់សូវៀតក្នុងការគាំទ្រពួកកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសចិន។ === សង្គ្រាមរំដោះជាតិ និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន === នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៤៦ និង ១៩៥០ CCP កាន់តែទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងច្រើនពីប្រជាជនចិននៅក្នុង "សង្គ្រាមរំដោះ" និងអនុវត្ត [[សង្គ្រាមប្រជាជន|សង្រ្គាមប្រជាជន]] ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែ KMT កាន់តែឯកោកាន់តែខ្លាំងឡើង ហើយបានត្រឹមតែព្យាយាមយ៉ាងយឺតពេលដើម្បីទប់ស្កាត់អំពើពុករលួយ និងណែនាំកំណែទម្រង់ពេញនិយម។ នៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនត្រូវបានប្រកាសដោយម៉ៅ សេទុង ហើយនៅខែឧសភាឆ្នាំ ១៩៥០ សង្រ្គាមស៊ីវិលត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ [[សមរភូមិ Kuningtou|សមរភូមិ គូនីនទូ]] ដែល KMT ត្រូវបានបណ្តេញចេញពី [[ចិនដីគោក]] ប៉ុន្តែនៅតែគ្រប់គ្រងលើ [[តៃវ៉ាន់|កោះតៃវ៉ាន់]] ។ . ជាមួយនឹងការបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន អំណាចនយោបាយកំពូលក្នុងប្រទេសទាំងពីរបានផ្តោតនៅក្នុងគណបក្សកុម្មុយនិស្តពីរ ដែលទាំងពីរបានប្រកាន់យកនូវមនោគមវិជ្ជា [[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|ម៉ាក្សនិយម-លេនីននិយម]] បដិវត្តន៍៖ បក្សកុម្មុយនិស្តចិន និង [[គណបក្ស​កុម្មុយនិស្តសហភាពសូវៀត|បក្សកុម្មុយនិស្តនៃសហភាពសូវៀត]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥១ ឧត្តមសេនីយ៍មូស្លីមចិន [[បៃឆុងស៊ី|បៃ ឆុងស៊ី]] បានធ្វើសុន្ទរកថានៅតៃវ៉ាន់ទៅកាន់ [[ពិភពឥស្លាម|ពិភពមូស្លីម]] ទាំងមូល ដែលបានអំពាវនាវឱ្យមានសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងសូវៀត និងការជៀសវាងនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រីឥណ្ឌា [[ចាវ៉ាហាឡាល នេហរុ|Jawaharlal Nehru]] ដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ថាជាមនុស្សខ្វាក់ចំពោះ [[ចក្រពត្តិនិយមសូវៀត]] ។ <ref>{{Cite news|date=25 Sep 1951|title=Moslems Urged To Resist Russia|work=Christian Science Monitor|url=https://pqasb.pqarchiver.com/csmonitor_historic/access/275861742.html?dids=275861742:275861742&FMT=CITE&FMTS=CITE:AI&date=Sep+25%2C+1951&author=&pub=Christian+Science+Monitor&desc=Moslems+Urged+To+Resist+Russia&pqatl=google|url-status=dead|access-date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104060734/http://pqasb.pqarchiver.com/csmonitor_historic/access/275861742.html?dids=275861742:275861742&FMT=CITE&FMTS=CITE:AI&date=Sep+25,+1951&author=&pub=Christian+Science+Monitor&desc=Moslems+Urged+To+Resist+Russia&pqatl=google|archive-date=4 November 2012}}</ref> <ref>{{Cite news|date=24 Sep 1951|title=CHINESE ASKS ALL MOSLEMS TO FIGHT REDS|work=Chicago Daily Tribune|url=https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/497978032.html?dids=497978032:497978032&FMT=CITE&FMTS=CITE:AI&type=historic&date=Sep+24%2C+1951&author=&pub=Chicago+Tribune&desc=CHINESE+ASKS+ALL+MOSLEMS+TO+FIGHT+REDS&pqatl=google|url-status=dead|access-date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104060744/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/497978032.html?dids=497978032:497978032&FMT=CITE&FMTS=CITE:AI&type=historic&date=Sep+24,+1951&author=&pub=Chicago+Tribune&desc=CHINESE+ASKS+ALL+MOSLEMS+TO+FIGHT+REDS&pqatl=google|archive-date=4 November 2012}}</ref> === ពី​ភាព​ស្និទ្ធស្នាល​ដល់​ការ​បំបែក​រដ្ឋ​ចិន-សូវៀត === បន្ទាប់ពី PRC ត្រូវបានប្រកាស [[សហភាពសូវៀត]] បានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់ខ្លួនអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ ការរចនា គ្រឿងបរិក្ខារ និងកម្លាំងពលកម្មជំនាញរបស់សូវៀត ត្រូវបានបញ្ជូនចេញដើម្បីជួយ [[ឧស្សាហូបនីយកម្ម]] និង [[ទំនើបកម្ម]] នៃ PRC ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ទំនាក់ទំនងកាន់តែតានតឹងខ្លាំងដោយការ [[ការបំបែកចិន-សូវៀត|បែកបាក់ចិន-សូវៀត]] ។ ក្នុង​ន័យ​យោធា មាន [[ជម្លោះព្រំដែនចិន-សូវៀត|​ជម្លោះ​ព្រំដែន​ចិន-សូវៀត]] ​តិចតួច។ ការ​បំបែក​នេះ​គឺ​មកពី​មនោគមវិជ្ជា និង​បាន​បង្ខំ​ឱ្យ​គណបក្ស​កុម្មុយនិស្ត​ជុំវិញ​ពិភពលោក​រើសបក្សេពួក។ ពួកគេជាច្រើនបានបែកបាក់គ្នា ហើយពួកកុម្មុយនិស្តនិយមសូវៀតកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយកុម្មុយនិស្តនិយមចិន ដើម្បីគ្រប់គ្រងក្នុងស្រុកនៃកុម្មុយនីស្តសកល។ ការបែកបាក់នេះហាក់បីដូចជាសំបុត្រមរណភាពនៃសម្ព័ន្ធភាពឆ្នាំ ១៩៥០ រវាងទីក្រុងមូស្គូ និងទីក្រុងប៉េកាំង បំផ្លាញការរួបរួមរបស់ជំរុំសង្គមនិយម និងប៉ះពាល់ដល់តុល្យភាពអំណាចពិភពលោក។ នៅខាងក្នុង វាបានលើកទឹកចិត្តម៉ៅឱ្យទម្លាក់ប្រទេសចិនចូលទៅក្នុង [[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដើម្បីលុបបំបាត់ដាននៃវិធីគិតរបស់សូវៀត។ ការឈ្លោះប្រកែកគ្នាបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៥៨ បន្ទាប់ពីទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាច្រើនឆ្នាំ។ ម៉ៅតែងតែស្មោះត្រង់នឹងស្តាលីន ហើយ [[Nikita Khrushchev|នីគីតា គ្រូឆូវ]] មានអារម្មណ៍ថាត្រូវគាត់ប្រមាថ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែល [[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី|សន្ធិសញ្ញាវ៉ារស្សាវ៉ា]] បានកំទេចចលនាប្រឆាំងនៅ [[អឺរ៉ុប​ខាងកើត|អឺរ៉ុបខាងកើត]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៦ ទីក្រុងប៉េកាំងមានសេចក្តីរីករាយដែលទីក្រុងមូស្គូបានដឹងពីគ្រោះថ្នាក់នៃ [[De-Stalinization|ការផ្ដាច់ស្តាលីននីយកម្ម]] ហើយនឹងមិនអត់ធ្មត់ចំពោះឯករាជ្យភាព ឬលើកទឹកចិត្តដល់ការកែប្រែឡើងវិញឡើយ។ ទីក្រុងប៉េកាំងក៏រីករាយផងដែរដែលចំពោះភាពជោគជ័យរបស់សហភាពសូវៀតក្នុងការប្រណាំងលំហ (Sputniks ដើម) បង្ហាញថាចលនាកុម្មុយនិស្តអន្តរជាតិបានចាប់យកបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ជាមួយលោកខាងលិច។ ម៉ៅបានប្រកែកថា ទាល់តែមាន [[សង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ]] បើមិនអញ្ជឹង មនុស្សជាតិនឹងមិនត្រូវបានបំផ្លាញទេ ប៉ុន្តែពិភពលោកកុម្មុយនិស្តថ្មីដ៏ក្លាហាននឹងកើតចេញពីផេះនៃចក្រពត្តិនិយម។ អាកប្បកិរិយានោះបានធ្វើឱ្យទីក្រុងមូស្គូមានការព្រួយបារម្ភ ដែលមានទិដ្ឋភាពជាក់ស្តែងជាងនេះ អំពីគ្រោះមហន្តរាយទាំងស្រុងដែលនឹងអមជាមួយនឹងសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ។ ភ្លាមៗនោះបញ្ហាធំៗចំនួនបីបានក្លាយជាការរិះគន់ក្នុងការបែងចែកប្រទេសទាំងពីរគឺ តៃវ៉ាន់ ឥណ្ឌា និង [[ការលោតទៅមុខដ៏អស្ចារ្យ|ចលនាមហាលោតផ្លោះ]] របស់ចិន។ ទោះបីជាទីក្រុងមូស្គូបានគាំទ្រជំហររបស់ទីក្រុងប៉េកាំងចំពោះតៃវ៉ាន់ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ចិនទាំងស្រុងក៏ដោយ ប៉ុន្តែវាបានទាមទារឱ្យមានការព្រមានជាមុនអំពីការឈ្លានពានឬការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរដែលនឹងនាំមកនូវអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិក។ ទីក្រុងប៉េកាំងបានបដិសេធ ហើយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ចិនទៅលើកោះ [[ឃ្វីម៉ូយ|Quemoy]] ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៥៨ បានធ្វើឱ្យភាពតានតឹងកើនឡើង។ ទីក្រុងមូស្គូកំពុងជ្រោមជ្រែងប្រទេសឥណ្ឌា ទាំងជាអ្នកទិញគ្រាប់រំសេវ និងជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏សំខាន់ខាងយុទ្ធសាស្ត្រ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសចិនបានបង្កើនការគំរាមកំហែងរបស់ខ្លួនចំពោះតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា ជាពិសេសពីទីបេ ហើយកំពុងសាងសង់ប្រព័ន្ធផ្លូវដ៏សំខាន់មួយផ្នែកយោធាដែលនឹងទៅដល់តំបន់ជម្លោះនៅតាមព្រំដែន។ ទីក្រុងមូស្គូបានពេញចិត្តនឹងឥណ្ឌាយ៉ាងច្បាស់ ហើយទីក្រុងប៉េកាំងមានអារម្មណ៍ថាត្រូវគេក្បត់ជាលទ្ធផល។ រហូតមកដល់ពេលនោះ បញ្ហាមនោគមវិជ្ជាចម្បងគឺចលនាមហាលោតផ្លោះ ដែលតំណាងឱ្យការបដិសេធរបស់ចិនចំពោះទម្រង់នៃការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់សូវៀត។ សូវៀតមានការអាក់អន់ចិត្តយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសចាប់តាំងពីពួកគេបានចំណាយប្រាក់យ៉ាងច្រើនដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ប្រទេសចិនជាមួយនឹងបច្ចេកវិទ្យាទំនើប សូម្បីតែរួមទាំងបច្ចេកវិទ្យានុយក្លេអ៊ែរមួយចំនួនផងដែរ។ សូវៀតបានដកអ្នកបច្ចេកទេសសំខាន់ៗ និងជំនួយសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា។ គ្រូឆូវ កាន់តែខឹងសម្បារ និងមិនអត់ធ្មត់ក្នុងការចំអកចិន និងម៉ៅ ដល់ទស្សនិកជនទាំងកុម្មុយនិស្ត និងមិនមែនកុម្មុយនិស្ត។ ចិន​បាន​ឆ្លើយតប​តាម​រយៈ​បណ្តាញ​ឃោសនា​ផ្លូវការ​របស់​ខ្លួន​ដែល​បដិសេធ​ការ​ទាមទារ​របស់​ក្រុង​ម៉ូស្គូ​ចំពោះ​បេតិកភណ្ឌ​របស់​លេនីន។ ទីក្រុងប៉េកាំងបានទទូចថាខ្លួនគឺជាអ្នកទទួលមរតកពិតប្រាកដនៃប្រពៃណីលេនីននិយមដ៏អស្ចារ្យ។ នៅឯកិច្ចប្រជុំធំមួយនៃគណបក្សកុម្មុយនិស្ត គ្រូឆូវ ផ្ទាល់បានវាយប្រហារលោកម៉ៅថាជាអ្នកជ្រុលនិយម និងជាអ្នកសើរើឆ្វេង ហើយបានប្រៀបធៀបគាត់ទៅនឹងស្តាលីនសម្រាប់ការស្អប់ខ្ពើមដ៏គ្រោះថ្នាក់។ ជម្លោះ​ឥឡូវ​នេះ​មិន​អាច​គ្រប់គ្រង​បាន​ទេ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ផ្ទុះ​ឡើង​កាន់​តែ​ខ្លាំង​ឡើង​នៅ​ក្នុង​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​ចំនួន ៨១ ជុំវិញ​ពិភពលោក។ ការបែកបាក់ចុងក្រោយបានកើតឡើងនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៦៣ បន្ទាប់ពីជនភៀសខ្លួន ៥០​​ ០០០ នាក់បានរត់គេចពី ស៊ីនគាង នៅ [[ភាគខាងលិចប្រទេសចិន]] ទៅកាន់ទឹកដីសូវៀតដើម្បីគេចចេញពីការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ប្រទេសចិនបានចំអកឱ្យភាពអសមត្ថភាពរបស់សូវៀតនៅក្នុង [[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]] ឆ្នាំ ១៩៦២ ថាជាការផ្សងព្រេង និងការបញ្ចប់ជម្លោះដែលបានបញ្ចប់ដោយការបរាជ័យ។ ទីក្រុងម៉ូស្គូកំពុងផ្តល់អាទិភាពកាន់តែខ្លាំងឡើងចំពោះទំនាក់ទំនងមិត្តភាព និងសាកល្បងសន្ធិសញ្ញាហាមប្រាមជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអង់គ្លេស។ <ref>Richard Evans, ''Deng Xiaoping and the making of modern China'' (1997) pp. 155–161.</ref> <ref>William Taubman, ''Khrushchev: the man and his era'' (2003) pp. 389–395.</ref> <ref>Donald S. Zagoria, ''The Sino–Soviet Conflict, 1956–1961'' (Princeton UP, 1962).</ref> <ref>Gordon H. Chang, ''Friends and enemies : the United States, China, and the Soviet Union, 1948–1972'' (1990) [[iarchive:friendsenemiesth00chan|online]]</ref> កាន់តែខ្លាំងឡើង ប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមចាត់ទុកសហភាពសូវៀត ដែលខ្លួនចាត់ទុកថាជា [[សង្គម - ចក្រពត្តិនិយម|ចក្រពត្តិនិយមសង្គម]] ជាការគំរាមកំហែងដ៏ធំបំផុតដែលខ្លួនប្រឈមមុខ ច្រើនជាងសូម្បីតែមហាអំណាច [[មូលធននិយម]] ឈានមុខគេគឺសហរដ្ឋអាមេរិក។ ផ្ទុយទៅវិញ ទំនាក់ទំនងរវាង PRC និង US ដូចជានៅក្នុង [[Ping Pong ការទូត|ការទូត ពីងពុង]] និង [[1972 Nixon ធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់ប្រទេសចិន|ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ និចសុន ឆ្នាំ ១៩៧២ ទៅកាន់ប្រទេសចិន]] ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨៨ ព្រំដែនចិន-សូវៀត រួមទាំងតំបន់ [[ទន្លេ Tumen|ទន្លេទូមេន]] បានក្លាយជាតំបន់យោធា និងត្រូវបានពង្រឹងយ៉ាងខ្លាំង។ នោះរាប់បញ្ចូលទាំងការប្រមូលផ្តុំដ៏ធំនៃទីតាំងកាំជ្រួចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរយុទ្ធសាស្ត្រនៅសងខាងនៃតំបន់។ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩៩១ ជនបរទេស ស្ថានកុងស៊ុល និងអ្នកមិនស្នាក់នៅមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតនៅ [[វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៤៨ ឬនៅ [[យ៉ានប៊ីន|យ៉ានបៀន]] ឬតំបន់ព្រំដែននៃ [[ហីឡុងជាំង|ខេត្ត ហៃឡុងជាង]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៦៥ ។ ស្ថានភាពនយោបាយ សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនជាងមុន ដោយសារ [[បដិវត្តន៍វប្បធម៌|បដិវត្តន៍វប្បធម៌បាន]] រំខានដល់ជីវិត និងស្ថាប័នរបស់ចិនពីឆ្នាំ ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧២។ រយៈពេលនៃភាពតានតឹងខ្លាំងក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៨ ដល់ ១៩៧០ តាមបណ្តោយព្រំដែនចិន-សូវៀតភាគខាងកើត (ជាមួយ Primorsky) បណ្តាលឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមដងទន្លេ អ៊ូស៊ូរី ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៩ និងម្តងទៀតពីឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨០ នៅពេលដែល [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|វៀតណាមបានឈ្លានពានកម្ពុជា]] ហើយប្រទេសចិនបានសងសឹកដោយចាប់ផ្តើម [[សង្គ្រាម​ចិន-វៀតណាម|សង្រ្គាមព្រំដែន]] ជាមួយ [[វៀតណាម]] ។ ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​គ្នា​បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​ពង្រឹង​កម្លាំង​ការពារ​ព្រំដែន និង​ការ​ចល័ត​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​ទាំង​សងខាង។ <ref>The Tumern River area development program, 1990–2000: In search of a model for regional economic cooperation in Northeast Asia</ref> === សម័យក្រោយ ម៉ៅ និងទំនាក់ទំនងស្ថិរភាព === នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៦ ម៉ៅបានស្លាប់។ មួយខែក្រោយមក ក្រុម [[ក្រុមបួន|កាងទាំងបួន]] ត្រូវបានផ្ដួលរំលំដោយអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់គឺប្រធាន [[Hua Guofeng|ហួ គួយហ្វេង]] ដោយមានការគាំទ្រពី [[តេង សៀវពីង|តេង ស៊ាវពីង]] ដែលនឹងអនុវត្ត [[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]] ដែលគាំទ្រទីផ្សារក្នុងពេលឆាប់ៗនេះ។ ជាមួយនឹង PRC លែងប្រើសញ្ញាណ [[អ្នកប្រឆាំងការកែប្រែ|ប្រឆាំងការសើរើឡើងវិញ]] អំពី [[ភាពផ្ទុយគ្នា។|ភាពផ្ទុយគ្នា]] រវាងវណ្ណៈ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរបានក្លាយជាធម្មតាបន្តិចម្តងៗ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ PRC បានចាប់ផ្តើម [[សង្គ្រាម​ចិន-វៀតណាម|សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]] ។ ការឈ្លានពានរបស់ [[វៀតណាម]] ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តសូវៀត គឺដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម និងការកាន់កាប់]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ជាបន្តបន្ទាប់ ដែលបានផ្តួលរំលំ [[ខ្មែរក្រហម]] ដែលគាំទ្រដោយចិនពីអំណាច។ ទោះបីជាមេដឹកនាំសូវៀតលោក [[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]] បានបន្តរិះគន់ CCP ក្រោយម៉ៅនិយមចំពោះការអនុញ្ញាតឱ្យមហាសេដ្ឋី PRC ឲ្យដើរវង្វេងផ្លូវ [[សង្គមនិយម]] ជាមួយនឹងការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ និងដើមទសវត្សឆ្នាំ ១៩៩០ រុស្ស៊ីខ្លួនឯងបានងាកទៅ [[ឯកជនភាវូបនីយកម្ម|រកការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] ។ === ការរំលាយសហភាពសូវៀត === មិនដូចនៅ PRC ទេ ទម្រង់ [[ឯកជនភាវូបនីយកម្មនៅប្រទេសរុស្ស៊ី|ឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] ដែលមិនមានការគ្រប់គ្រងខ្លាំងជាងនេះ បានកើតឡើងកំឡុងពេល លោក [[លោក Boris Yeltsin|បូរីស យែលសិន]] កាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ដែលបណ្តាលឱ្យមានការចាប់យកទ្រព្យសម្បត្តិដោយជនជាតិរុស្សីក្នុងទម្រង់ដែលមិនមានការគ្រប់គ្រងខ្លាំង និងនៅក្នុងវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចសង្គមយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី និងការដួលរលំនៃ សេដ្ឋកិច្ចក៏ដូចជាស្ថាប័នរុស្ស៊ីផ្សេងៗ។ ដូច្នេះហើយ បន្ទាប់ពី [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] PRC បានលេចឡើងក្នុងស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុដ៏អំណោយផល និងមានស្ថេរភាពជាងមុន។ PRC បច្ចុប្បន្នកំពុងមើលឃើញអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនបំផុតនៃសេដ្ឋកិច្ចធំណាមួយ ដែលមានភាគរយជាច្រើនខ្ពស់ជាងប្រទេសរុស្ស៊ី ដែលបាននិងកំពុងកើនឡើងក្នុងអត្រាប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ៥-៦%។ [[សេដ្ឋកិច្ចនៃប្រទេសរុស្ស៊ី|សេដ្ឋកិច្ចរបស់រុស្ស៊ី]] នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ ២០០០ ភាគច្រើនត្រូវបានជំរុញដោយតម្រូវការសម្រាប់ការនាំចេញធនធានធម្មជាតិទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាស៊ី ជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗនូវខ្សែសង្វាក់តម្លៃបន្ថែម ខណៈដែលរោងម៉ាស៊ីនអាលុយមីញ៉ូម និងដែករបស់រុស្ស៊ីបានដំឡើងកម្រិតស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សាររីកចម្រើន ហើយជាមួយនឹងបំពង់បង្ហូរប្រេង ESPO រុស្ស៊ីនឹងបន្តធ្វើពិពិធកម្មការនាំចេញថាមពលឆ្ងាយពីអឺរ៉ុប និងឆ្ពោះទៅអាស៊ី។ === ប្រទេសចិន និងសហព័ន្ធរុស្ស៊ី === ប្រទេសចិន និងរុស្ស៊ីមានព្រំដែនគោកមួយដែលត្រូវបាន [[កិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែនចិន-សូវៀតឆ្នាំ ១៩៩១|បោះបង្គោលនៅឆ្នាំ ១៩៩១]] ហើយពួកគេបានចុះហត្ថលេខាលើ [[ឆ្នាំ ២០០១ សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពចិន-រុស្ស៊ី|សន្ធិសញ្ញានៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអ្នកជិតខាងល្អ និងមិត្តភាព]] ក្នុងឆ្នាំ ២០០១ ដែលត្រូវបានបន្តនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២១ សម្រាប់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំទៀត។ <ref>{{Cite web |date=2021-06-28 |title=Russia, China extend friendship and cooperation treaty -Kremlin |url=https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |access-date=2021-08-22 |website=Reuters |language=en}}</ref> នៅមុនថ្ងៃនៃ [[ដំណើរទស្សនកិច្ចរដ្ឋ|ដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋ]] ឆ្នាំ ២០១៣ ទៅកាន់ [[ម៉ូស្គូ|ទីក្រុងមូស្គូ]] របស់ [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] [[ស៊ី ជីនពីង]] និង [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន|លោក វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]] បានកត់សម្គាល់ថាប្រទេសទាំងពីរកំពុងបង្កើត [[ទំនាក់ទំនងពិសេស (ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ)|ទំនាក់ទំនងពិសេស]] ។ <ref>{{Cite web |title=AFP: Chinese leader Xi, Putin agree key energy deals |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130411013534/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |archive-date=2013-04-11 |access-date=2023-01-29 |archivedate=2013-04-11 |archiveurl=https://archive.ph/20130411013534/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 }}</ref> ប្រទេសទាំងពីរបានរីករាយនឹងទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធផ្នែកយោធា សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ ខណៈពេលដែលមានការជួយគ្នាទៅវិញទៅមកលើបញ្ហាពិភពលោកផ្សេងៗ។ <ref>{{Cite news|last=Trofimov|first=Yaroslav|last2=Grove|first2=Thomas|date=2020-06-20|title=Weary Russia Tries to Avoid Entanglement in U.S.-China Spat|language=en-US|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|access-date=2020-06-21|issn=0099-9660}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Bob Savic|title=Behind China and Russia's 'Special Relationship'|work=[[The Diplomat]]|url=https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/}}</ref> <ref>{{Cite news|last=DD Wu|title=China and Russia Sign Military Cooperation Roadmap|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០២២ រុស្ស៊ីបានបញ្ចូលតៃវ៉ាន់ទៅក្នុង [[បញ្ជីប្រទេសដែលមិនរួសរាយរាក់ទាក់|បញ្ជីរដ្ឋបរទេស និងដែនដី]] ដែលប្រព្រឹត្ត "សកម្មភាពមិនរាក់ទាក់" ប្រឆាំងនឹង [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​ឆ្នាំ ២០២២|ការឈ្លានពានយោធារបស់ខ្លួនលើអ៊ុយក្រែន]] <ref>{{Cite web |date=5 March 2022 |title=Measures to improve the resilience of the economy in the face of sanctions, No. 430-r |url=http://government.ru/docs/44745 |website=[[Government of Russia|Russian Government]]}}</ref> ទោះបីជារុស្ស៊ីទទួលស្គាល់ [[ប្រទេសចិនមួយ។|តៃវ៉ាន់ថាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិន]] ក៏ដោយ។ == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[ព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី]] * [[ផ្លូវដែកចិនខាងកើត]] * [[សន្ធិសញ្ញា Li-Lobanov]] ឆ្នាំ ១៨៩៦ រវាងរុស្ស៊ី និងចិន * [[ពាណិជ្ជកម្ម Kyakhta]] * [[ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃមហាអំណាច (១៨១៤-១៩១៩)]] * [[ជនជាតិចិននៅរុស្ស៊ី]] * [[ជនជាតិរុស្ស៊ីនៅក្នុងប្រទេសចិន]] * BRICS សម្រាប់ទំនាក់ទំនងសតវត្សទី 21 នៃប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា ចិន និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង == កំណត់ចំណាំ និងឯកសារយោង == {{Notelist}}{{បញ្ជីឯកសារយោង}} == ការអានបន្ថែម == * Chen, Vincent ។ ''ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ'' (Springer, 2012) * Cheng, Tianfang ។ ''ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី'' (សារព័ត៌មានកិច្ចការសាធារណៈ ឆ្នាំ 1957) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.110405|តាមអ៊ីនធឺណិតដោយឥតគិតថ្លៃ]] * ដាលីន ដាវីឌ។ ''គោលនយោបាយការបរទេសរបស់សូវៀតបន្ទាប់ពីស្តាលីន'' (1961) [[iarchive:sovietforeignpol00dall|តាមអ៊ីនធឺណិត]] * Elleman, Bruce ។ ''ទីក្រុងមូស្គូ និងការកើតឡើងនៃអំណាចកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសចិន ឆ្នាំ 1925-30៖ ការបះបោរ Nanchang និងកំណើតនៃកងទ័ពក្រហម'' (Routledge, 2009) ។ * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFElleman,_Bruce2016">[[Special:BookSources/9781315293196|៩៧៨១៣១៥២៩៣១៩៦]]</cite></bdi> * Fischer, Louis ។ ''ផ្លូវរបស់រុស្ស៊ីពីសន្តិភាពទៅសង្រ្គាម៖ ទំនាក់ទំនងបរទេសសូវៀត ១៩១៧-១៩៤១'' (១៩៦៩) * Fletcher, យ៉ូសែប។ "ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី ឆ្នាំ ១៨០០-៦២"។ នៅក្នុង Fairbank, John King, ed ។ ''ប្រវត្តិសាស្ត្រខេមប្រ៊ីជនៃប្រទេសចិន៖ ចុងឆីង ១៨០០–១៩១១ ទំ។ 1.'' (1978) * Floyd, David ។ ''ម៉ៅប្រឆាំងនឹង Khrushchev: ប្រវត្តិសង្ខេបនៃជម្លោះចិន-សូវៀត'' (1964) [https://www.questia.com/library/32878/mao-against-khrushchev-a-short-history-of-the-sino-soviet តាមអ៊ីនធឺណិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926001909/https://www.questia.com/library/32878/mao-against-khrushchev-a-short-history-of-the-sino-soviet |date=2020-09-26 }} * Foust, Clifford M. ''Muscovite និង Mandarin: ពាណិជ្ជកម្មរបស់រុស្ស៊ីជាមួយប្រទេសចិន និងការកំណត់របស់វា, 1727–1805'' (1969) [https://web.archive.org/web/20150617143038/https://www.questia.com/library/98007002/muscovite-and-mandarin-russia-s-trade-with-china តាមអ៊ីនធឺណិត] * Fravel, M. Taylor ។ ''ការការពារសកម្ម៖ យុទ្ធសាស្ត្រយោធារបស់ចិនតាំងពីឆ្នាំ 1949'' (ការសិក្សាព្រីនស្តុនក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងនយោបាយអន្តរជាតិ) (2019)។ * Friedman, Jeremy ។ ''សង្គ្រាមត្រជាក់ស្រមោល៖ ការប្រកួតប្រជែងចិន-សូវៀតសម្រាប់ពិភពលោកទីបី'' (UNC Press Books, 2015) ។ * Garver, John W. ''Chinese-Soviet Relations, 1937–1945: The Diplomacy of Chinese Nationalism'' (Oxford University Press, 1988) [https://web.archive.org/web/20150617123545/https://www.questia.com/library/3014958/chinese-soviet-relations-1937-1945-the-diplomacy តាមអ៊ីនធឺណិត] * Heinzig, Dieter ។ ''សហភាពសូវៀត និងចិនកុម្មុយនិស្ត 1945-1950: ផ្លូវលំបាកទៅកាន់សម្ព័ន្ធ'' (ME Sharpe, 2004)។ * Hsu, Jing-Yun, និង Jenn-Jaw Soong។ "ការអភិវឌ្ឍន៍ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី (1949-2011) ដែនកំណត់ ឱកាស និងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច។" ''សេដ្ឋកិច្ចចិន'' 47.3 (2014): 70–87 ។ [http://www.ncku.edu.tw/~cseas/%E3%80%8AThe%20Chinese%20Economy%E3%80%8B/6.%20Jing-Yun%20Hsu%20and%20Jenn-Jaw%20Soong.pdf លើបណ្តាញ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220093302/http://www.ncku.edu.tw/~cseas/%E3%80%8AThe%20Chinese%20Economy%E3%80%8B/6.%20Jing-Yun%20Hsu%20and%20Jenn-Jaw%20Soong.pdf |date=2016-12-20 }} * Jersild, អូស្ទីន។ ''សម្ព័ន្ធភាពចិន-សូវៀត៖ ប្រវត្តិសាស្ត្រអន្តរជាតិ'' (University of North Carolina Press, 2014) [https://networks.h-net.org/system/files/contributed-files/roundtable-xvi-27.pdf ការពិនិត្យឡើងវិញ និងការពិភាក្សាលម្អិតនៃសៀវភៅនេះដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត, ខែមិថុនា 2015] ; [https://www.questia.com/library/120089427/the-sino-soviet-alliance-an-international-history អត្ថបទពេញលើអ៊ីនធឺណិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807085445/https://www.questia.com/library/120089427/the-sino-soviet-alliance-an-international-history |date=2020-08-07 }} * Lukin, អាឡិចសាន់ឌឺ។ ''The Bear Watches the Dragon: ការយល់ឃើញរបស់រុស្ស៊ីចំពោះប្រទេសចិន និងការវិវត្តន៍នៃទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី-ចិន ចាប់តាំងពីសតវត្សទីដប់ប្រាំបី'' (2002) [https://www.amazon.com/Bear-Watches-Dragon-Perceptions-Russian-Chinese/dp/0765610256 ដកស្រង់] * Lüthi, Lorenz M. ''The Sino-Soviet Split: Cold War in Communist World'' (២០០៨) * McAleavy, Henry ។ "ប្រទេសចិន និងខេត្ត Amur" ''ប្រវត្តិសាស្រ្តថ្ងៃនេះ'' (1964) 14#6 ទំព័រ 381–390 ។ * Moore, Harriet L. ''គោលនយោបាយចុងបូព៌ាសូវៀត ឆ្នាំ ១៩៣១–១៩៤៥'' (ព្រីនស្តុន យូប ឆ្នាំ ១៩៤៥)។ [https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/35891/GIPE-013397.pdf?sequence=3 លើបណ្តាញ] * Morse, Hosea Ballou ។ ''ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចក្រភពចិន៖ រយៈពេលនៃជម្លោះ៖ ១៨៣៤-១៨៦០។ (1910) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.53367|តាមអ៊ីនធឺណិត]]'' ** Morse, Hosea Ballou ។ ''ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចក្រភពចិន៖ រយៈពេលនៃការចុះចូល៖ ១៨៦១-១៨៩៣។ (1918) [[iarchive:internationalre00morsgoog|តាមអ៊ីនធឺណិត]]'' ** Morse, Hosea Ballou ។ ''ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចក្រភពចិន៖ សម័យកាលនៃប្រធានបទ៖ 1894-1911'' (1918) [[iarchive:internationalrel03mors|តាមអ៊ីនធឺណិត]] * Morse, Hosea Ballou ។ ''ពាណិជ្ជកម្ម និងរដ្ឋបាលនៃចក្រភពចិន'' (1908) [[iarchive:tradeandadminist025044mbp|តាមអ៊ីនធឺណិត]] * Paine, SCM ''Imperial Rivals: China, Russia, and their Disputed Frontier'' (1996) [https://web.archive.org/web/20150617143044/https://www.questia.com/library/6840785/imperial-rivals-china-russia-and-their-disputed តាមអ៊ីនធឺណិត] * Pavlovsky, Michel N. ''ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី'' (បណ្ណាល័យទស្សនវិជ្ជា ឆ្នាំ ១៩៤៩) [https://web.archive.org/web/20150617122832/https://www.questia.com/library/420691/chinese-russian-relations តាមអ៊ីនធឺណិត] * Quested, Rosemary KI ''ទំនាក់ទំនង Sino-Russian: ប្រវត្តិខ្លី'' (Routledge, 2014) * Radchenko, Sergey ។''ព្រះអាទិត្យ​ពីរ​នៅ​ស្ថានសួគ៌៖ ការ​តស៊ូ​របស់​ចិន-សូវៀត​ដើម្បី​ឧត្តមភាព ឆ្នាំ ១៩៦២–១៩៦៧'' (២០០៩)។ * Robinson, Thomas W. "ជម្លោះព្រំដែនចិន-សូវៀត៖ ផ្ទៃខាងក្រោយ ការអភិវឌ្ឍន៍ និងការប៉ះទង្គិចនៅខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៦៩"។ ''ការពិនិត្យឡើងវិញអំពីវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយអាមេរិក'' 66.4 (1972): 1175–1202។ [http://www.centralnation.com/recall/zhenbaodao1969.pdf លើបណ្តាញ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206120634/http://www.centralnation.com/recall/zhenbaodao1969.pdf |date=2021-12-06 }} * Ross, Robert S. ''ប្រទេសចិន, សហរដ្ឋអាមេរិក, និងសហភាពសូវៀត: ភាពជាត្រីភាគី និងការបង្កើតគោលនយោបាយនៅក្នុងសង្រ្គាមត្រជាក់'' (1993) [https://web.archive.org/web/20131028124810/http://www.questia.com/library/77420976/china-the-united-states-and-the-soviet-union-tripolarity តាមអ៊ីនធឺណិត] * Rozman, Gilbert ។ ''កញ្ចក់សម្រាប់សង្គមនិយម៖ ការរិះគន់សូវៀតនៃប្រទេសចិន'' (១៩៨៥) * Shen, Zhihua និង Yafeng Xia, "Hidden Currents during the Honeymoon: Mao, Khrushchev, and the 1957 Moscow Conference," ''Journal of Cold War Studies'' (2009) 11#4 pp74–117 ។ * Tang, James Tuck-Hong ។ ''ការជួបរបស់អង់គ្លេសជាមួយបដិវត្តន៍ចិន ឆ្នាំ ១៩៤៩-៥៤'' (Springer, 2016)។ * Urbansky, Sören។ ''Beyond the Steppe Frontier: ប្រវត្តិនៃព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី'' (2020) ប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ទូលំទូលាយមួយ; [https://www.amazon.com/Beyond-Steppe-Frontier-Sino-Russian-Weatherhead/dp/0691181683/ ដកស្រង់] * Walker, Michael M. ''1929 Sino-Soviet War: The War Nobody Knew'' (2017) [http://www.h-net.msu.edu/reviews/showrev.php?id=54028 ការពិនិត្យសៀវភៅអនឡាញ] * Westad, Odd Arne, ed ។ ''Brothers in Arms: ការកើនឡើង និងការដួលរលំនៃសម្ព័ន្ធភាពចិន-សូវៀត'' (1998) * Whiting, Allen S. ''គោលនយោបាយសូវៀតនៅក្នុងប្រទេសចិន, 1917–1924'' (សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យស្ទែនហ្វដ, 1954) * Yakhontoff, Victor A. ''Russia and the Soviet Union in the Far East'' (1932) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.226284|តាមអ៊ីនធឺណិត]] * Zhang, Shu Guang, "សម្ព័ន្ធ Sino-Soviet and the Cold War in Asia, 1954-1962" នៅក្នុង ''The Cambridge History of the Cold War, Vol 1'' in Melvyn P. Leffler and Odd Arne Westad, eds. (2010), ទំព័រ 353–375 === ប្រភពបឋម === * Radchenko, Sergey, និង David Wolff, "ទៅកាន់កិច្ចប្រជុំកំពូលតាមរយៈ Proxy-Summits: ភស្តុតាងថ្មីពីបណ្ណសារសូវៀត និងចិននៅលើ Long March របស់ Mao ទៅ Moscow, 1949," ''CWIHPB'', no. 16 (រដូវស្លឹកឈើជ្រុះ 2007–Winter 2008), 105–82 ។ * Westad, Odd Arne ។ "ការប្រយុទ្ធដើម្បីមិត្តភាព៖ ម៉ៅ ស្តាលីន និងសន្ធិសញ្ញាចិន-សូវៀត ឆ្នាំ ១៩៥០" ''CWIHPB'' លេខ ១១ ៨–៩ (រដូវរងា ឆ្នាំ ១៩៩៦–៩៧), ២២៤–៣៦ ** គំនិតផ្តួចផ្តើមឌីជីថលជាច្រើនរបស់ CWIHP មាននៅ [http://www.wilsoncenter.org/program/cold-war-international-history-project លើអ៊ីនធឺណិត] ។ gababvpveme1svw8zn5vjipufk8thhc ប៊្លូអ៊ី (ស៊េរីទូរទស្សន៍ឆ្នាំ ២០១៨) 0 48487 342656 304344 2026-11-08T03:59:25Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342656 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}} {{Infobox television | image = Bluey (2018 TV series) title card.jpg | genre = | creator = Joe Brumm | writer = Joe Brumm | director = {{Plainlist| * Richard Jeffery (animation) * Joe Brumm (series) }} | voices = {{Plainlist| * [[David McCormack]] * Melanie Zanetti }} | composer = {{Plainlist| * Joff Bush * David Barber }} | country = {{AUS}} | language = អង់គ្លេស | num_series = ៣ | num_episodes = ១៤១ | executive_producer = {{Plainlist| * Charlie Aspinwall * Daley Pearson * [[Michael Carrington (television executive)|Michael Carrington]] (ABC) * Henrietta Hurford-Jones (BBC) }} | producer = {{Plainlist| * Sam Moor }} | editor = Michael Griffin | runtime = ៧ នាទី | company = Ludo Studio | distributor = [[BBC Studios]] | network = [[ABC Kids (Australia)|ABC Kids]] | first_aired = {{Start date|2018|10|01|df=y}} | last_aired = បច្ចុប្បន្ន }} '''''ប៊្លូអ៊ី''''' ({{Lang-en|Bluey}}) គឺជាស៊េរី​ទូរទស្សន៍របស់[[អូស្ត្រាលី]] ដែលបានចាក់ផ្សាយលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ ABC Kids នៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០១៨។ កម្មវិធីនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Joe Brumm ហើយត្រូវបានផលិតដោយក្រុមហ៊ុន Ludo Studio ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ Queensland ។ វាត្រូវបានចាត់តាំងដោយសាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយអូស្ត្រាលី និងសាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស ជាមួយនឹង BBC Studios កាន់កាប់សិទ្ធិចែកចាយ និងលក់ទំនិញទូទាំងពិភពលោក។ ស៊េរីនេះបានចាក់បញ្ចាំងជាលើកដំបូងនៅលើ Disney Junior នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយត្រូវបានចេញផ្សាយជាអន្តរជាតិនៅលើ Disney+ ។ ការបង្ហាញនេះធ្វើតាម ប៊្លូអ៊ី ដែលជាកូនឆ្កែ Blue Heeler អាយុប្រាំមួយឆ្នាំដែលមានរូបរាងដូចមនុស្ស ដែលត្រូវបានកំណត់ដោយថាមពល ការស្រមើលស្រមៃ និងការចង់ដឹងចង់ឃើញដ៏សម្បូរបែបរបស់នាង។ ឆ្កែវ័យក្មេងរស់នៅជាមួយឪពុករបស់នាងឈ្មោះ បណ្ឌិត; ម្តាយ, ម្ទេស; និងប្អូនស្រី ប៊ីងហ្គោ ដែលតែងតែចូលរួមជាមួយ ប៊្លូអ៊ី ក្នុងដំណើរផ្សងព្រេង ខណៈដែលអ្នកទាំងពីរចាប់ផ្តើមលេងបែបស្រមើស្រមៃជាមួយគ្នា។ តួអង្គផ្សេងទៀតដែលមានលក្ខណៈពិសេសនីមួយៗតំណាងឱ្យពូជឆ្កែផ្សេងៗគ្នា។ ប្រធានបទសំខាន់ៗរួមមានការផ្តោតលើគ្រួសារ ការធំឡើង និងវប្បធម៌អូស្ត្រាលី។ កម្មវិធីនេះត្រូវបានបង្កើតឡើង និងត្រូវបានផលិតនៅក្នុងរដ្ឋ Queensland ។ រដ្ឋធានី ប្រ៊ីសបេន របស់ខ្លួន បំផុសគំនិតនៃការរៀបចំកម្មវិធី។ ប៊្លូអ៊ី បានទទួលការមើលខ្ពស់ជាប់លាប់ក្នុងប្រទេសអូស្ត្រាលី ទាំងទូរទស្សន៍ និងវីដេអូតាមតម្រូវការសេវាកម្ម។ វាបានជះឥទ្ធិពលដល់ការអភិវឌ្ឍន៍ទំនិញ និងការបង្ហាញលើឆាកដែលបង្ហាញពីតួអង្គរបស់វា។ កម្មវិធីនេះបានឈ្នះពានរង្វាន់ ឡូជី ចំនួនពីរសម្រាប់កម្មវិធីកុមារឆ្នើមបំផុត ក៏ដូចជាពានរង្វាន់ Emmy Kids អន្តរជាតិក្នុងឆ្នាំ ២០១៩។ វាត្រូវបានសរសើរដោយអ្នករិះគន់តាមទូរទស្សន៍សម្រាប់ការពិពណ៌នាអំពីជីវិតគ្រួសារប្រចាំថ្ងៃដ៏ទំនើប សារអំពីឪពុកម្តាយប្រកបដោយការស្ថាបនា និងតួនាទីរបស់ បណ្ឌិត ជាឪពុកវិជ្ជមាន។ រូប។ == រង្វាន់ == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:99%;" |- style="background:#CCCCCC; text-align:center;" ! scope="col"| រង្វាន់ ! scope="col"| ឆ្នាំ ! scope="col"| អ្នកទទួល ! scope="col"| ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ! scope="col"| លទ្ធផល ! scope="col" class="unsortable"| ឯកសារយោង |- ! scope="row" rowspan="4"| [[AACTA Awards]] |[[9th AACTA Awards|2019]] |data-sort-value="Bluey" rowspan="4"| ''Bluey'' |rowspan="4"|[[AACTA Award for Best Children's Television Series|Best Children's Program]] |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |last=Knox |first=David |date=2 December 2019 |title=AACTA Awards: 2019: Lambs of God, The King scoop craft winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2019/12/aacta-awards-2019-lambs-of-god-the-king-scoop-craft-winners.html |url-status=live |access-date=2 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001051946/https://tvtonight.com.au/2019/12/aacta-awards-2019-lambs-of-god-the-king-scoop-craft-winners.html |archive-date=1 October 2020}}</ref> |- |[[10th AACTA Awards|2020]] |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |last=Knox |first=David |date=1 December 2020 |title=AACTA Awards 2020: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2020/12/aacta-awards-2020-winners.html |url-status=live |access-date=5 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205082157/https://tvtonight.com.au/2020/12/aacta-awards-2020-winners.html |archive-date=5 December 2020}}</ref> |- |[[11th AACTA Awards|2021]] |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |last=Knox |first=David |date=6 December 2021 |title=AACTA Industry Awards 2021: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2021/12/aacta-industry-awards-2021-winners.html |url-status=live |access-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206102445/https://tvtonight.com.au/2021/12/aacta-industry-awards-2021-winners.html |archive-date=6 December 2021}}</ref> |- |[[12th AACTA Awards|2022]] |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |last=Knox |first=David |date=6 December 2022 |title=AACTA Industry Awards 2022: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2022/12/aacta-industry-awards-2022-winners.html |url-status=live |access-date=11 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206105017/https://tvtonight.com.au/2022/12/aacta-industry-awards-2022-winners.html |archive-date=6 December 2022}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="5"|[[APRA Awards (Australia)|APRA Screen Music Awards]] |[[APRA Music Awards of 2019|2019]] |data-sort-value="Bush, Joff (for "Teasing")"| Joff Bush (for "Teasing") |rowspan="2"| Best Music for Children's Television |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="screenmusicawards">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=21 November 2019 |title=Screen Music Awards 2019: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2019/11/screen-music-awards-2019-winners.html |url-status=live |access-date=23 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215215041/https://tvtonight.com.au/2019/11/screen-music-awards-2019-winners.html |archive-date=15 February 2020}}</ref> |- |[[APRA Music Awards of 2020|2020]] |data-sort-value="Bush, Joff (for "Flat Pack")"| Joff Bush (for "Flat Pack") |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="screenmusicawards2020">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=29 October 2020 |title=Screen Music Awards: 2020: nominees |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2020/10/screen-music-awards-2020-nominees.html |url-status=live |access-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030221751/https://tvtonight.com.au/2020/10/screen-music-awards-2020-nominees.html |archive-date=30 October 2020}}</ref> |- | rowspan="2"|[[APRA Music Awards of 2021|2021]] |data-sort-value="Bush, Joff"| Joff Bush |Best Music for Children's Programming |{{won}} |style="text-align:center;" rowspan="2"|<ref name="screenmusicawards2021">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=22 February 2022 |title=Screen Music Awards 2021: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2022/02/screen-music-awards-2021-winners.html |url-status=live |access-date=6 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221180630/https://tvtonight.com.au/2022/02/screen-music-awards-2021-winners.html |archive-date=21 February 2022}}</ref> |- |data-sort-value="Bluey: The Album"| ''Bluey: The Album'' |Best Soundtrack Album |{{won}} |- |[[APRA Music Awards of 2022|2022]] |data-sort-value="Bush, Joff"| Joff Bush |Most Performed Screen Composer – Overseas |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="screenmusicawards2022">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=13 October 2022 |title=Screen Music Awards 2022: nominees |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2022/10/screen-music-awards-2022-nominees.html |url-status=live |access-date=15 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013000145/https://tvtonight.com.au/2022/10/screen-music-awards-2022-nominees.html |archive-date=13 October 2022}}</ref> |- ! scope="row"|[[ARIA Music Awards]] |[[2021 ARIA Music Awards|2021]] |data-sort-value="Bluey: The Album"| ''Bluey: The Album'' |[[ARIA Award for Best Children's Album|Best Children's Album]] |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="aria2021">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=25 November 2021 |title=''Bluey'' wins ARIA Award |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2021/11/bluey-wins-aria-award.html |url-status=live |access-date=27 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125125806/https://tvtonight.com.au/2021/11/bluey-wins-aria-award.html |archive-date=27 November 2021}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2"|Asian Academy Creative Awards |2020 |data-sort-value="Bluey"| ''Bluey'' |rowspan="2"|Best Preschool Programme |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="asianacademy2020">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=6 December 2020 |title=ABC wins at Asian Academy Awards |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2020/12/abc-wins-at-asian-academy-awards.html |url-status=live |access-date=13 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201213043744/https://tvtonight.com.au/2020/12/abc-wins-at-asian-academy-awards.html |archive-date=13 December 2020}}</ref> |- |2022 |data-sort-value="Bluey (for "Rain" and "Fairytale")"| ''Bluey'' (for "Rain" and "Fairytale") |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="asianacademy2022">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=10 December 2022 |title=Asian Academy Creative Awards 2022: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2022/12/asian-academy-creative-awards-2022-winners.html |url-status=live |access-date=11 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211101548/https://tvtonight.com.au/2022/12/asian-academy-creative-awards-2022-winners.html |archive-date=11 December 2022}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3"| [[Australian Book Industry Awards]] |rowspan="2"|2020 |data-sort-value="Bluey (for "The Beach")" rowspan="2"| ''Bluey'' (for "The Beach", Penguin) |Children's Picture Book of the Year (Ages 0–6) |{{won}} |rowspan="2" style="text-align:center;"|<ref name="abia2020">{{Cite web |last=Convery |first=Stephanie |date=13 May 2020 |title=''Bluey'': "The Beach" named book of the year at Australian Book Industry awards |url=https://www.theguardian.com/books/2020/may/13/bluey-the-beach-named-book-of-the-year-at-australian-book-industry-awards |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513121129/https://www.theguardian.com/books/2020/may/13/bluey-the-beach-named-book-of-the-year-at-australian-book-industry-awards |archive-date=13 May 2020 |access-date=18 June 2020 |website=The Guardian}}</ref><ref name="tvtbook">{{Cite web |last=Knox |first=David |date=14 May 2020 |title=''Bluey'' wins Book of the Year |url=https://tvtonight.com.au/2020/05/bluey-wins-book-of-the-year.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520214548/https://tvtonight.com.au/2020/05/bluey-wins-book-of-the-year.html |archive-date=20 May 2020 |access-date=20 June 2020 |website=TV Tonight}}</ref> |- |Book of the Year |{{won}} |- |2021 |data-sort-value="Bluey (for "The Creek")"| ''Bluey'' (for "The Creek", Penguin) |Children's Picture Book of the Year (Ages 0–6) | {{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="abia2021">{{Cite web |date=12 April 2021 |title=ABIA 2021 shortlists announced |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2021/04/12/184964/abia-2021-shortlists-announced/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905084518/https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2021/04/12/184964/abia-2021-shortlists-announced/ |archive-date=5 September 2021 |access-date=5 September 2021 |website=Books and Publishing}}</ref> |- ! scope="row"| [[Australian Directors' Guild]] Awards |2021 |data-sort-value="Jeffery, Richard (for "Sleepytime")"| Richard Jeffery (for "Sleepytime") |Best Direction in a Children's TV or SVOD Drama Program Episode |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="sleepytimewin">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=4 December 2021 |title=Australian Directors Guild Awards 2021: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2021/12/australian-directors-guild-awards-2021-winners.html |url-status=live |access-date=4 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203214454/https://tvtonight.com.au/2021/12/australian-directors-guild-awards-2021-winners.html |archive-date=4 December 2021}}</ref> |- ! scope="row"| Australian Toy Association |2020 |data-sort-value="Bluey"| ''Bluey'' (Moose Toys) |Preschool License of the Year |{{won}} |style="text-align:center;"| |- !scope="row"|[[British Academy Children's Awards|BAFTA Children & Young People Awards]] |[[British Academy Children's Awards 2022|2022]] |data-sort-value="Bluey"| ''Bluey'' |International |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bafta.org/cyp2022-Winners|title=BAFTA's Children & Young People Awards 2022 - Winners|date=27 November 2022|work=[[British Academy Children's Awards]]|publisher=[[British Academy of Film and Television Arts]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128035200/https://www.bafta.org/cyp2022-Winners|archive-date=28 November 2022|access-date=4 December 2022}}</ref> |- ! scope="row"| [[Banff World Media Festival]] Rockie Awards |2021 |data-sort-value="Bluey"| ''Bluey'' |Animation: Preschool (0–4) |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |date=16 June 2021 |title=''First Day'', ''Bluey'' Receive 2021 BANFF Rockie Awards |publisher=[[Australian Children's Television Foundation]] |url=https://actf.com.au/news/view/18453/first-day-bluey-receive-2021-banff-rockie-awards |url-status=dead |access-date=5 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705085043/https://actf.com.au/news/view/18453/first-day-bluey-receive-2021-banff-rockie-awards |archive-date=5 July 2021}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2"| [[Critics' Choice Television Awards]] |[[27th Critics' Choice Awards|2022]] |data-sort-value="Bluey"| ''Bluey''{{refn|The series was listed under Disney Junior as a distributor.<ref name="criticschoice2022" />|group=note}} |rowspan="2"|[[Critics' Choice Television Award for Best Animated Series|Best Animated Series]] |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="criticschoice2022">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=7 December 2021 |title=2021 US Critics' Choice Awards: nominees |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2021/12/2021-us-critics-choice-awards-nominees.html |url-status=live |access-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207214411/https://tvtonight.com.au/2021/12/2021-us-critics-choice-awards-nominees.html |archive-date=8 December 2021}}</ref> |- |[[28th Critics' Choice Awards|2023]] |data-sort-value="Bluey"| ''Bluey''{{refn|The series was listed under Disney+ as a distributor.<ref name="criticschoice2023" />|group=note}} |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="criticschoice2023">{{Cite web |last1=Panaligan|first=EJ|last2=Earl |first2=William|date=15 January 2023 |title=Critics' Choice Awards 2023 Full Winners List: ''Everything Everywhere All at Once'', ''Abbott Elementary'' and ''Better Call Saul'' Take Top Honors |url=https://variety.com/2023/awards/news/critics-choice-awards-2023-winners-list-1235488828/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116025853/https://variety.com/2023/awards/news/critics-choice-awards-2023-winners-list-1235488828/ |archive-date=16 January 2023 |access-date=4 February 2023 |website=Variety}}</ref> |- ! scope="row"| [[International Emmy Kids Awards]] |2019 |data-sort-value="Bluey"| ''Bluey'' |[[List of International Emmy Award winners#Kids: Preschool|Kids: Preschool]] |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |last=Knox |first=David |date=1 April 2020 |title=''Bluey'' wins International Emmy |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2020/04/bluey-wins-international-emmy.html |url-status=live |access-date=1 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402215947/https://tvtonight.com.au/2020/04/bluey-wins-international-emmy.html |archive-date=2 April 2020}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="5"| Kidscreen Awards |rowspan="4"|2021 |data-sort-value="Bluey" rowspan="4"|''Bluey'' |Preschool Programming – Best Animated Series |{{won}} |style="text-align:center;" rowspan="4"|<ref>{{Cite news |last=Knox |first=David |date=10 February 2021 |title=''Bluey'', ''First Day'', ''The Unlisted'', ''Play School'' win Kidscreen Awards |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2021/02/bluey-first-day-the-unlisted-play-school-win-kidscreen-awards.html |url-status=live |access-date=13 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210112826/https://tvtonight.com.au/2021/02/bluey-first-day-the-unlisted-play-school-win-kidscreen-awards.html |archive-date=10 February 2021}}</ref> |- |Creative Talent – Best Directing |{{won}} |- |Creative Talent – Best Writing |{{won}} |- |Creative Talent – Best Music |{{won}} |- |2023<!---Award ceremony takes place in 2023---> |data-sort-value="Bluey (for Series 3)"| ''Bluey'' (for Series 3) |Preschool Programming – Best Animated Series |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |last=Knox |first=David |date=14 February 2023 |title=Kidscreen winners |work=TV Tonight |url=https://kidscreen.com/2023/02/14/and-the-2023-kidscreen-awards-winners-are/ |url-status=live |access-date=14 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215000147/https://kidscreen.com/2023/02/14/and-the-2023-kidscreen-awards-winners-are/ |archive-date=14 February 2023}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2"| [[Logie Awards]] |[[Logie Awards of 2019|2019]] |data-sort-value="Bluey" rowspan="2"| ''Bluey'' |rowspan="2"|[[Logie Award for Most Outstanding Children's Program|Most Outstanding Children's Program]] |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |last=Knox |first=David |date=30 June 2019 |title=Logie Awards 2019: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2019/06/logie-awards-2019-winners.html |url-status=live |access-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630112832/https://tvtonight.com.au/2019/06/logie-awards-2019-winners.html |archive-date=30 June 2019}}</ref> |- |[[Logie Awards of 2022|2022]] |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |last=Knox |first=David |date=19 June 2022 |title=Logie Awards 2022: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2022/06/logie-awards-2022-winners.html |url-status=live |access-date=19 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619130620/https://tvtonight.com.au/2022/06/logie-awards-2022-winners.html |archive-date=19 June 2022}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2"| Prix Jeunesse International Awards |2020 |data-sort-value="Bluey"| ''Bluey'' |rowspan="2"|TV – Up to 6 Years Fiction (Children's) |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="prixjeunesse2020">{{Cite news |date=31 January 2020 |title=Four Australian Productions Nominated for 2020 Prix Jeunesse Festival |publisher=Australian Children's Television Foundation |url=https://actf.com.au/news/view/17164/four-australian-productions-nominated-for-2020-prix-jeunesse-festival |url-status=live |access-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219010135/https://actf.com.au/news/view/17164/four-australian-productions-nominated-for-2020-prix-jeunesse-festival |archive-date=19 February 2020}}</ref> |- |2022 |data-sort-value="Bluey (for "Sleepytime")"| ''Bluey'' (for "Sleepytime") |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="prixjeunesse2022">{{Cite press release |title=''Bluey'' awarded a prestigious Prix Jeunesse International Award |date=17 June 2022 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |url=https://about.abc.net.au/press-releases/bluey-awarded-a-prestigious-prix-jeunesse-international-award/ |access-date=25 June 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625062257/https://about.abc.net.au/press-releases/bluey-awarded-a-prestigious-prix-jeunesse-international-award/ |archive-date=25 June 2022}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3"| [[Screen Producers Australia]] Awards |rowspan="2"| 2019 |data-sort-value="Bluey" rowspan="2"| ''Bluey'' |Animated Series Production of the Year |{{won}} |rowspan="2" style="text-align:center;"|<ref name="screenproducers">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=15 November 2019 |title=Screen Producers Awards 2019: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2019/11/screen-producers-awards-2019-winners.html |url-status=live |access-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114204233/https://tvtonight.com.au/2019/11/screen-producers-awards-2019-winners.html |archive-date=14 November 2019}}</ref> |- |Screen Business Export of the Year |{{won}} (Tied){{refn|''Bluey'' was tied with ''[[Animal Kingdom (TV series)|Animal Kingdom]]''.<ref name="screenproducers" />|group=note}} |- |2022 |data-sort-value="Bluey (for Series 2)"| ''Bluey'' (for Series 2) |Children's Series Production of the Year |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="screenproducers2022">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=31 March 2022 |title=Screen Producers Australia Awards 2022: winners |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2022/03/screen-producers-australia-awards-2022-winners.html |url-status=live |access-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630204924/https://tvtonight.com.au/2022/03/screen-producers-australia-awards-2022-winners.html |archive-date=30 June 2022}}</ref> |- ! scope="row"| TV Blackbox Awards |2021 |data-sort-value="Bluey"|''Bluey'' | Most Popular Children's Show |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news |last=Simmonds |first=Matthew |date=28 November 2021 |title=''Bluey'' wins Most Popular Children's Show at the TV Blackbox Awards |work=TV Blackbox |url=https://tvblackbox.com.au/page/2021/11/28/bluey-wins-most-popular-childrens-show-at-the-tv-blackbox-awards/ |url-status=live |access-date=5 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103223555/https://tvblackbox.com.au/page/2021/11/28/bluey-wins-most-popular-childrens-show-at-the-tv-blackbox-awards/ |archive-date=5 January 2022}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="4"| [[TV Tonight]] Awards |2019 |data-sort-value="Bluey" rowspan="4"| ''Bluey'' |rowspan="4"|Best Kid's Show |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="tvtonightawards2019">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=7 January 2020 |title=TV Tonight Awards: Best of 2019 |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2020/01/tv-tonight-awards-best-of-2019.html/ |url-status=live |access-date=8 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106220514/https://tvtonight.com.au/2020/01/tv-tonight-awards-best-of-2019.html/ |archive-date=6 January 2020}}</ref> |- |2020 |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="tvtonightawards2020">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=11 January 2021 |title=TV Tonight Awards: Best of 2020 |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2021/01/tv-tonight-awards-best-of-2020.html |url-status=live |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110225316/https://tvtonight.com.au/2021/01/tv-tonight-awards-best-of-2020.html |archive-date=10 January 2021}}</ref> |- |2021 |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="tvtonightawards2021">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=10 January 2022 |title=TV Tonight Awards: Best of 2021 |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2022/01/tv-tonight-awards-best-of-2021.html |url-status=live |access-date=21 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121105218/https://tvtonight.com.au/2022/01/tv-tonight-awards-best-of-2021.html |archive-date=21 January 2022}}</ref> |- |2022 |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="tvtonightawards2022">{{Cite news |last=Knox |first=David |date=9 January 2023 |title=TV Tonight Awards: Best of 2022 |work=TV Tonight |url=https://tvtonight.com.au/2023/01/tv-tonight-awards-best-of-2022.html |url-status=live |access-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109051613/https://tvtonight.com.au/2023/01/tv-tonight-awards-best-of-2022.html |archive-date=9 January 2023}}</ref> |} == កំណត់ចំណាំ == {{reflist|group="note"}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{Official website|https://www.bluey.tv/}} * {{IMDb title|7678620|ប៊្លូអ៊ី}} paj8e5tkl01mbvtc3moqla0og1wfeuz អនុទិន ជាញវីរកូល 0 48733 342760 338978 2026-11-08T07:02:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342760 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = អនុទិន ជាញវីរកូល | native_name = อนุทิน ชาญวีรกูล | native_name_lang = | image = 2025 Anutin Charnvirakul อนุทิน ชาญวีรกูล (2568) (cropped).jpg | caption = | office = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] | termstart = ៧ កញ្ញា ២០២៥ | termend = | monarch = [[វជិរាលង្ករណ៍]] | predecessor = [[ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ]]<br/>[[ភូមិធម្ម វេជ្ជយជ័យ]] (ស្ដីទី) | successor = | office1 = [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] | termstart1 = ១០ កក្កដា ២០១៩ | termend1 = ១៩ មិថុនា​ ២០២៥ | primeminister1 = [[ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា]]<br/>[[ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន]]<br/>ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ | predecessor1 = | successor1 = | office3 = [[ក្រសួងមហាផ្ទៃ (ថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ]] | primeminister3 = ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន<br/>ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ | termstart3 = ១ កញ្ញា ២០២៣ | termend3 = ១៩ មិថុនា ២០២៥ | predecessor3 = [[អនុពង្ស ផៅចិន្តា]] | successor3 = ភូមិធម្ម​ វេជ្ជយជ័យ | office4 = [[ក្រសួងសុខាភិបាលសាធារណៈ (ថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសុខាភិបាលសាធារណៈ]] | primeminister4 = ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា | termstart4 = ១០ កក្កដា ២០១៩ | termend4 = ១ កញ្ញា ២០២៣ | predecessor4 = ពិយសាកល សាកលសត្យាដ​រ<ref>{{cite web |title=Name list of Minister of Public Health, Past-Present |url=https://www.moph.go.th/index.php/about/minister |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327000136/https://www.moph.go.th/index.php/about/minister |url-status=dead |archive-date=March 27, 2020 |website=Ministry of Public Health |accessdate=27 March 2020 |archivedate=27 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200327000136/https://www.moph.go.th/index.php/about/minister }}</ref> | successor4 = [[ចលណន ស្រីកែវ]] | office5 = [[ក្រសួងសុខាភិបាលសាធារណៈ (ថៃ)|អនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសុខាភិបាលសាធារណៈ]] | primeminister5 = [[ទក្សិណ ជិនវ័ត្រ]] | term_start5 = ១១ មីនា ២០០៥ | term_end5 = ១៩ កញ្ញា ២០០៦ | office6 = [[ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម (ថៃ)|អនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម]] | primeminister6 = ទក្សិណ ជិនវ័ត្រ | term_start6 = ៦ តុលា ២០០៤ | term_end6 = ១១ មីនា ២០០៥ | office7 = ប្រធាន[[គណបក្សភូមិជ័យថៃ]] | termstart7 = ១៤ តុលា ២០១២ | termend7 = | predecessor7 = [[ជវរ័ត្ន ជាញវីរកុល]] | successor7 = | birth_date = {{birth date and age|1966|9|13|df=y}} | birth_place = [[បាងកក]] ថៃ | death_date = | death_place = | party = [[គណបក្សភូមិជ័យថៃ]] (តាំងពីឆ្នាំ២០១២) | otherparty = [[គណបក្សថៃរាក់ថៃ]]​ (២០០១–២០០៧) | parents = [[ជវរ័ត្ន ជាញវីរកុល]] (ឳពុក) | spouse = វឌ្ឍនន និរមិត្ត | children = ២ | alma_mater = [[សាកលវិទ្យាល័យអូហ្វស្ត្រា]] (បរិ.វិស្វកម្ម)<br/>[[សាកលវិទ្យាល័យធម្មសាស្ត្រ]] (បរិ.ខ្ព.រដ្ឋបាលធុរកិច្ច) | signature = Anutin Charnvirakul signature.svg | nickname = ហ្នូ (หนู) }} '''អនុទិន ជាញវីរកូល''' ([[ភាសាថៃ|ថៃ]]៖ อนุทิน ชาญวีรกูล, [[ភាសាចិន|ចិន]]៖ 陈锡尧,<ref>{{Cite web |date=2023-02-04 |title=专程接机中国游客上热搜 泰国副总理：我是100%中国人后代 |url=https://k.sina.com.cn/article_6145283913_16e49974902001sshl.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225163426/https://k.sina.com.cn/article_6145283913_16e49974902001sshl.html |archive-date=2023-02-26 |access-date=2023-02-26 |publisher=Sina Weibo}}</ref> កើតថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៦) គឺជាអ្នកនយោបាយថៃមួយរូបដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងបម្រើការជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]]។ មុនឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រី លោកធ្លាប់បានបម្រើការជា[[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជា[[ក្រសួងមហាផ្ទៃ (ថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃថៃ]]ពីឆ្នាំ២០២៣ រហូតដល់ពេលដែលលោកបានលាលែងពីមុខតំណែងទាំងពីរនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥។ នៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលលោក[[ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រ៍ឱជា]]ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៩ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៣ លោកអនុទិន​បានបម្រើការជា[[ក្រសួងសុខាភិបាលសាធារណៈ (ថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសុខាភិបាល]] ហើយត្រូវជាបុគ្គលដ៏សំខាន់ម្នាក់ដែលបានទទួលបន្ទុកគ្រប់គ្រង[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅថៃ|ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩ នៅប្រទេសថៃ]]។<ref>{{Cite web |date=2022-12-20 |title=(ជាភាសាថៃ) อนุทินระบุ สถานการณ์โควิดอยู่ภายใต้การควบคุม แนะประชาชนควรฉีดวัคซีนอย่างน้อย 4 เข็ม |url=https://thestandard.co/anutin-covid-20122022/ |access-date=2025-09-05 |website=THE STANDARD }}</ref><ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាថៃ) ปลัดสธ. เผยกรณี "อนุทิน" ติดโควิดแม้ฉีดวัคซีนหลายเข็ม ชี้ติดเชื้อได้แต่อาการไม่รุนแรง |url=http://www.hfocus.org/content/2022/06/25397 |access-date=2025-09-05 |website=Hfocus.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012234930/https://www.hfocus.org/content/2022/06/25397 |archive-date=2023-10-12 |url-status=dead }}</ref> លោកអនុទិនធ្លាប់ប្រឡូកជាសមាជិកនៃគណបក្សនយោបាយមួយចំនួននៅថៃដូចជា [[គណបក្សជាតិស្ថាបនា|គណបក្សអភិវឌ្ឍន៍ជាតិ]] [[គណបក្សថៃរាក់ថៃ]] ហើយបច្ចុប្បន្នជាមេដឹកនាំនៃ[[គណបក្សភូមិជ័យថៃ]]។<ref>{{Cite web |title=News Detail |url=http://www.matichon.co.th/news_detail.php?newsid=1379594867&grpid=01&catid=&subcatid= |archive-url=https://archive.today/20130920151400/http://www.matichon.co.th/news_detail.php?newsid=1379594867&grpid=01&catid=&subcatid= |url-status=dead |archive-date=2013-09-20 |access-date=5 September 2025 |website=www.matichon.co.th |archivedate=2013-09-20 |archiveurl=https://archive.today/20130920151400/http://www.matichon.co.th/news_detail.php?newsid=1379594867&grpid=01&catid=&subcatid= }}</ref> បន្ទាប់ពីបានព្រមព្រៀងគ្នាជាមួយបក្សប្រឆាំងគឺ[[គណបក្សប្រជាជនថៃ (២០២៤)|គណបក្សប្រជាជន]]នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ លោកអនុទិនបានបង្ហាញពីគោលបំណងក្នុងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះថ្មី និងក្លាយជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]បន្ទាប់របស់ប្រទេសថៃ។<ref>{{Cite news |last=Ratcliffe |first=Rebecca |last2= |first2= |date=2025-09-03 |title=Thailand tycoon who championed cannabis laws takes lead in race for PM |url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/03/thailand-elections-tycoon-championed-cannabis-legalisation-takes-lead-pm-race |access-date=2025-09-05 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} {{Thailand-politician-stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជនជាតិថៃដើមកំណើតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជនជាតិកាតាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសុខាភិបាលសាធារណៈថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយមកពីបាងកក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានគណបក្សនយោបាយនៅថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលកើតនៅឆ្នាំ ១៩៦៦]] fip3uvzk6r2uoh2mu1l7youlz6uom69 បញ្ជីឈ្មោះធនាគារនៅកម្ពុជា 0 48942 342637 334103 2026-11-08T03:25:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342637 wikitext text/x-wiki នេះ​ជា '''​បញ្ជី​ធនាគារ''' ​នៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​កម្ពុជា]] ។ {{កាលពី|2020|7|31}}, មានធនាគារពាណិជ្ជ 51 ,<ref>{{Cite web |title=Commercial Banks |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/commercial_banks.php |url-status=dead |access-date=2021-06-27 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archivedate=2021-04-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210421234728/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/commercial_banks.php }}</ref> ធនាគារឯកទេស14 ,<ref>{{Cite web |title=Specialized Banks |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/specialized_banks.php |access-date=2021-06-27 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126151808/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/specialized_banks.php |archive-date=2022-01-26 |url-status=dead }}</ref> គ្រឹះស្ថានមីក្រូហិរញ្ញវត្ថុ 75,<ref>{{Cite web |title=Microfinance Institutions |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/microfinances_institutions.php |access-date=2021-06-27 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archivedate=2021-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627041018/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/microfinances_institutions.php |url-status=dead }}</ref> គ្រឹះស្ថានមីក្រូហិរញ្ញវត្ថុ​ទទួលប្រាក់បញ្ញើ 7,<ref>{{Cite web |title=Microfinance Deposit Taking Institutions |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/microfinance_deposit_taking_institutions.php |access-date=2021-06-27 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126135104/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/microfinance_deposit_taking_institutions.php |archive-date=2022-01-26 |url-status=dead }}</ref> ការិយាល័យតំណាង 6 ,<ref>{{Cite web |title=Representative Offices |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/representative_offices.php |access-date=2021-06-27 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archivedate=2021-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627041016/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/representative_offices.php |url-status=dead }}</ref> និង ក្រុមហ៊ុនភតិសន្យាហិរញ្ញវត្ថុ 15<ref>{{Cite web |title=Leasing Companies |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/leasing_companies.php |access-date=2021-06-27 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archivedate=2021-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627041015/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/leasing_companies.php |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ {{កាលពី|2021|9|30}}, មានធនាគារពាណិជ្ជ 54 ,<ref>{{Cite web |title=Commercial Banks |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/commercial_banks.php |url-status=dead |access-date=2022-01-19 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archivedate=2022-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220206153805/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/commercial_banks.php }}</ref> ធនាគារឯកទេស 10,<ref>{{Cite web |title=Specialized Banks |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/specialized_banks.php |access-date=2022-01-19 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archivedate=2022-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126151808/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/specialized_banks.php |url-status=dead }}</ref> គ្រឹះស្ថានមីក្រូហិរញ្ញវត្ថុ 79,<ref>{{Cite web |title=Microfinance Institutions |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/microfinances_institutions.php |access-date=2022-01-19 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archivedate=2021-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211111221732/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/microfinances_institutions.php |url-status=dead }}</ref> គ្រឹះស្ថានមីក្រូហិរញ្ញវត្ថុទទួលប្រាក់ 6,<ref>{{Cite web |title=Microfinance Deposit Taking Institutions |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/microfinance_deposit_taking_institutions.php |access-date=2022-01-19 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archivedate=2022-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126135104/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/microfinance_deposit_taking_institutions.php |url-status=dead }}</ref> ការិយាល័យតំណាង 6,<ref>{{Cite web |title=Representative Offices |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/representative_offices.php |access-date=2021-06-27 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archivedate=2021-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627041016/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/representative_offices.php |url-status=dead }}</ref> និង ក្រុមហ៊ុនភតិសន្យាហិរញ្ញវត្ថុ 17 <ref>{{Cite web |title=Leasing Companies |url=https://www.nbc.org.kh/english/supervision/leasing_companies.php |access-date=2022-01-19 |website=www.nbc.org.kh |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627041015/https://www.nbc.org.kh/english/supervision/leasing_companies.php |archive-date=2021-06-27 |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ គិតត្រឹមថ្ងៃទី 20 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 2022 តាមទិន្នន័យរបស់ [[ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា]] បញ្ជាក់ថាមានធនាគារពាណិជ្ជសរុបចំនួន 58។ <ref>{{Cite web |last=National Bank of Cambodia |title=List of Commercial Banks |url=https://www.nbc.org.kh/download_files/data/english/En/EN-Commercial%20Bank.pdf }}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ធនាគារកណ្តាល == [[ឯកសារ:National_Bank_Cambodia.jpg|រូបភាពតូច| ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា]] === [[ធនាគារជាតិនៃកម្ពុជា]] <ref name="CFI">{{Cite web |title=Top Banks in Cambodia |url=https://corporatefinanceinstitute.com/resources/careers/companies/top-banks-in-cambodia/ |access-date=21 June 2019 |website=Corporate Finance Institute}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Overview |url=https://www.nbc.org.kh/english/about_the_bank/overview_of_functions_and_operation.php |access-date=21 June 2019 |website=National Bank of Cambodia (NBC) }}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === == ធនាគារក្នុងស្រុក == {| class="wikitable sortable" |+ !ឈ្មោះអង់គ្លេស !ឈ្មោះខ្មែរ !គេហទំព័រ !ការិយាល័យកណ្ដាល |- |[http://www.sbilhbank.com.kh SBI LY HOUR Bank Plc] |ធនាគារ អេស ប៊ី អាយ លី ហួរ ម.ក |https://www.sbilhbank.com.kh |អាគារ 219, ផ្លូវ 128 & 169, សង្កាត់មិត្តភាព, ខណ្ឌ៧មករា, រាជធានីភ្នំពេញ |- |[[ACLEDA Bank]] |ធនាគារ អេស៊ីលីដា |https://www.acledabank.com.kh/kh/eng/ |#61 មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស, សង្កាត់ស្រះចក, ខណ្ឌដូនពេញ, រាជធានីភ្នំពេញ |- |Agricultural and Rural Development Bank (ARDB) |ធនាគារ អភិវឌ្ឍន៍ជនបទ |https://www.ardb.com.kh/ |#9-13 ផ្លូវលេខ 7, សង្កាត់ចតុមុខ, រាជធានីភ្នំពេញ |- |Asia-Pacific Development Bank |ធនាគារ អេស៊ា-ប៉ាស៊ីហ្វិក ឌីវេឡុបមេន |https://apdbank.com.kh/en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221121094151/https://apdbank.com.kh/en |date=2022-11-21 }} |#132 កែងមហាវិថីព្រះនរោត្តម និងផ្លូវ 294 សង្កាត់ទន្លេបាសាក់ ខណ្ឌចំការមន រាជធានីភ្នំពេញ |- |Bridge Specialized Bank |ធនាគារ ឯកទេស ប្រ៊ីដ |https://www.worldbridge.com.kh/portfolio/bridge-specialized-bank/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221201132122/https://www.worldbridge.com.kh/portfolio/bridge-specialized-bank/ |date=2022-12-01 }} |#46E0 មហាវិថីព្រះនរោត្ដម, សង្កាត់ជ័យជំនះ, ខណ្ឌដូនពេញ, រាជធានីភ្នំពេញ |- |Cambodia Asia Bank |ធនាគារ កម្ពុជា អាស៊ី |https://www.cab.com.kh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230507132909/https://www.cab.com.kh/ |date=2023-05-07 }} |#333 មហាវិថីព្រះសីហនុ (274), រាជធានីភ្នំពេញ |- |Cambodia Post Bank (CPB) |ធនាគារ ប្រៃសណីយ៍កម្ពុជា |https://www.cambodiapostbank.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220627200747/https://www.cambodiapostbank.com/ |date=2022-06-27 }} |#265-269 ផ្លូវព្រះអង្គឌួង, សង្កាត់វត្តភ្នំ, ខណ្ឌដូនពេញ, រាជធានីភ្នំពេញ |- |[[Canadia Bank]] |ធនាគារ កាណាឌីយ៉ា |https://www.canadiabank.com.kh/ |#315 កែង ផ្លូវព្រះអង្គឌួង និង មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស,​​ រាជធានីភ្នំពេញ |- |Chip Mong Commercial Bank |ធនាគារ ជីប ម៉ុង |https://www.chipmongbank.com/en |#137B មហាវិថីម៉ៅសេទុង, សង្កាត់បឹងកេងកងទី៣, ខណ្ឌចំការមន, រាជធានីភ្នំពេញ |- |Foreign Trade Bank of Cambodia (FTB) |ធនាគារ ពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស នៃកម្ពុជា |https://ftbbank.com/en/ |មហាវិថីសាធារណរដ្ឋឆេក (169), ខណ្ឌ៧មករា, រាជធានីភ្នំពេញ |- |[[Oriental Bank PLC]] |ធនាគារ អូរៀនថល |https://www.orientalbank.com.kh/ |#101 កែងមហាវិថីព្រះនរោត្ដម និង រុក្ខវិថីសម្ដេចប៉ាន, សង្កាត់បឹងរាំង, ខណ្ឌដូនពេញ, រាជធានីភ្នំពេញ |- |Prince Bank |ធនាគារ ព្រីនស៍ |https://www.princebank.com.kh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418022450/https://www.princebank.com.kh/ |date=2023-04-18 }} |#175 ABCD មហាវិថីម៉ៅសេទុង, សង្កាត់ទួលស្វាយព្រៃទី១, ខណ្ឌបឹងកេងកង, រាជធានីភ្នំពេញ |- |Union Commercial Bank (UCB) |ធនាគារ សហពាណិជ្ជកម្ម |https://www.ucb.com.kh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303152653/https://www.ucb.com.kh/ |date=2022-03-03 }} |ESUN Tower, មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស, សង្កាត់បឹងព្រលឹត, ខណ្ឌ៧មករា, រាជធានីភ្នំពេញ |- |[[Vattanac Bank]] |ធនាគារ វឌ្ឍនៈ |https://www.vattanacbank.com/ |#66 ជានទី២ នៃ អាគារវឌ្ឍនៈកាពីតាល់, មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស, រាជធានីភ្នំពេញ |- |Wing Bank |ធនាគារ​ វីង |https://www.wingmoney.com/en/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230206215936/https://www.wingmoney.com/en/ |date=2023-02-06 }} |#721 មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស, រាជធានីភ្នំពេញ |} == ធនាគារដែលគ្រប់គ្រងដោយបរទេស ក្រុមហ៊ុនបណ្តាក់ទុនរួមគ្នា ឬធនាគារបុត្រសម្ព័ន្ធ == {| class="wikitable sortable" !ឈ្មោះអង់គ្លេស !ឈ្មោះខ្មែរ !គេហទំព័រ !សម្ព័ន្ធធនាគារបរទេស !ការិយាល័យកណ្ដាល |- |Advanced Bank of Asia (ABA) |ធនាគារ វឌ្ឍនៈ​ អាស៊ី​ ចំកាត់​ |https://www.ababank.com/en/ |[[National Bank of Canada]] |#148, Preah Sihanouk Blvd, Sangkat Boeung Keng Kang I, Khan Boeung Keng Kang, Phnom Penh |- |AEON Specialized Bank |ធនាគារ ឯកទេស អ៊ីអន |https://aeon.com.kh/ |[[AEON (company)|ÆON Co., Ltd.]] |6th floor (S603) of Diamond Twin Tower, Koh Pich, Sangkat Tonle Basak, Khan Chamkar Mon, Phnom Penh |- |Agribank Cambodia Branch |ធនាគារ អាហ្រ្គីប៊ែង សាខាកម្ពុជា |https://web.archive.org/web/20191210140817/http://agribank.com.kh/index.html |[[Vietnam Bank for Agriculture and Rural Development|Agribank Vietnam]] |#364, Preah Monivong, Street 93, Phnom Penh 12302, Cambodia |- |Bank of China (Cambodia) |ធនាគារ ចិន (កម្ពុជា) |https://www.bankofchina.com.kh/en-kh/home.html |[[Bank of China (Hong Kong)]] |Canadia Tower, 1st & 2nd Floor, St. 315 Ang Duong, Phnom Penh |- |Bank for Investment and Development of Cambodia (BIDC) |ធនាគារ ប៊ីអាយឌីស៊ី |https://www.bidc.com.kh/en/individual |[[Bank for Investment and Development of Vietnam]] |#235, Preah Norodom Blvd, Sangkat Tonle Bassac, Khan Chamkamorn, Phnom Penh |- |Bangkok Bank (Cambodia) |ធនាគារ បាងកក |https://www.bangkokbank.com/en/International-Banking/Asean/Cambodia-Business-Banking |[[Bangkok Bank]] |#344, Mao Tse Toung Blvd (245), Phnom Penh |- |B.I.C (Cambodia) Bank |ធនាគារ ប៊ីធនាគារ ប្រេដ ប៊ែង ខេមបូឌាអាយស៊ី |https://www.bicbank.com.kh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418030959/https://www.bicbank.com.kh/ |date=2023-04-18 }} |Joint Venture (Cambodia, Laos, and Thailand Investment Groups) |#462, Monivong Blvd (93), Sangkat Tonle Bassac, Khan Chamkar Morn, Phnom Penh |- |Bred Bank (Cambodia) |ធនាគារ ប្រេដ ប៊ែង ខេមបូឌា |https://www.bredcambodia.com/ |[[BRED Banque populaire]] |#30, Preah Norodom Boulevard, Sangkat Phsar Thmey 3, Khan Daun Penh, Phnom Penh |- |[[Cambodia Commercial Bank|Cambodian Commercial Bank]] |ធនាគារ កម្ពុជា ពាណិជ្ជកម្ម |https://www.scb.co.th/ccb/corporate-banking.html |[[Siam Commercial Bank]] |#26, Preah Monivong Blvd (93), Phnom Penh |- |[[Cambodian Public Bank]] |ធនាគារ កម្ពុជា សាធារណៈ |https://www.cpbebank.com/Home {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418022452/https://www.cpbebank.com/Home |date=2023-04-18 }} |[[Public Bank Berhad]] |#23 Kramuon Sar St. (114), Sangkat Phsar Thmey 2, Khan Daun Penh, Phnom Penh |- |CIMB Bank |ធនាគារ ស៊ីអាយអេមប៊ី ភីអិលស៊ី |[https://www.cimbbank.com.kh/en/personal/home.html https://www.cimbbank.com.kh/en/p] https://www.cathaybk.com.kh/#&panel1-1[https://www.cimbbank.com.kh/en/personal/home.html ersonal/home.html] |[[CIMB]] |#187 E0E1, Mao Tse Toung Boulevard, Sangkat Toul Svay Prey Ti 1, Khan Chamkarmon, PhnomPenh |- |[[Cathay United Bank]] (Cambodia) |ធនាគារ កាថេ​ យូណាយធីត |https://www.cathaybk.com.kh/#&panel1-1 |[[Cathay United Bank]] |#5-6B/294, Mao Tse Toung Blvd (245), Phnom Penh |- |CHIEF (Cambodia) Commercial Bank |ធនាគារ ឈិហ្វ (ខេមបូឌា) |https://www.chiefbank.com.kh/ |[https://www.chiefgroup.com.hk/en/home/index Chief Group] |C-01, St.R11, Corner St. 70, Phnom Penh City Center, Phum 1 Sangkat Sras Chork, Phnom Penh |- |DGB Bank |ធនាគារ ឌីជីប៊ី |https://www.dgbcambodia.com/ |[[DGB Financial Group]] |#689B, Kampucheakrom Blvd, Sangkat Teuk Laak1, Khan Toul Kork, Phnom Penh |- |Hattha Bank |ធនាគារ ហត្ថា |https://www.hatthabank.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418022450/https://www.hatthabank.com/ |date=2023-04-18 }} |[[Bank of Ayudhya|Bank of Ayudhya (Krungsri Bank)]] |#606, St.271, Sansam Kosal 3 village/Boeng Tumpun 1, Sangkat Mean Chey, KhanPhnom Penh |- |[[Hong Leong Bank|Hong Leong Bank (Cambodia)]] |ធនាគារ ហុង លីអុង |https://www.hlb.com.kh/en/personal-banking/home.html |[[Hong Leong Bank]] |#28, Samdech Pan Avenue (St.214), Sangkat Boeung Raing, Khan Daun Penh, Phnom Penh |- |J Trust Royal Bank |ធនាគារ ជេ ត្រាស់ រ៉ូយ៉ាល់ |https://jtrustroyal.com/en/personal/ |Joint Venture (J Trust Group & Royal Group of Companies) |#20 Kramoun Sar & Corner of Street 67, Sangkat Phsar Thmey I, Khan Daun Penh, Phnom Penh |- |[[Kookmin Bank|Kookmin Bank Cambodia]] |ធនាគារ គូកមីន កម្ពុជា |https://online-kbcambodia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418022454/https://online-kbcambodia.com/ |date=2023-04-18 }} |[[Kookmin Bank]] |#55, St. 214, Sangkat Boeung Raing, Khan Daun Penh, Phnom Penh |- |Kasikorn Bank (Cambodia) |ធនាគារ កសិកន |https://www.kasikornbank.com.kh/KH/Pages/Landing.aspx |[[Kasikornbank|Kasikorn Bank]] |#274, Preah Sihanouk Blvd (274), Phnom Penh |- |[[Krungthai Bank|Krung Thai Bank Public]] |ធនាគារ ក្រុងថៃ ចំកាត់ (មហាជន) |https://krungthai.com/en/contact-us/foreign-branch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418022452/https://krungthai.com/en/contact-us/foreign-branch |date=2023-04-18 }} |[[Krungthai Bank|Krung Thai Bank]] |#149, Road 215, Sangkat Deiao, 1 Market, Tuankok District Phnom Penh |- |[[Maybank|Maybank (Cambodia)]] |ធនាគារ មេឃប៊ែង (ខេមបូឌា) |https://www.maybank2u.com.kh/en/personal/index.page |[[Maybank]] |#43, Maybank Tower, Preah Norodom Blvd (41), Phnom Penh |- |[[Phnom Penh Commercial Bank]] |ធនាគារ ភ្នំពេញ ពាណិជ្ជ |https://www.ppcbank.com.kh/ |[[JEONBUK BANK]] |#217, Norodom Blvd, Sangkat Tonle Bassac, Khan Chamkamorn, Phnom Penh |- |Phillip Bank |ធនាគារ​ ហ្វីលីព |https://www.phillipbank.com.kh/en |[[PhillipCapital|Phillip Capital]] |#27DEFG, Preah Monivong Blvd, Sangkat Srah Chak, Khan Doun Penh, Phnom Penh, |- |[[RHB Bank |RHB BANK (Cambodia)]] |ធនាគារ អ អេច ប៊ី ឥណ្ឌូឆៃណា |https://www.rhbgroup.com.kh/ |[[RHB Bank]] |Street 108 Corner Street 110, Phnom Penh |- |Sathapana Bank |ធនាគារ ស្ថាបនា |https://www.sathapana.com.kh/ |[https://www.maruhan.co.jp/english/ MARUHAN Corporation] |#63, Sathapana Tower, Preah Norodom Blvd (41), Penh 12210 |- |SBI Ly Hour Bank |ធនាគារ អេស ប៊ី អាយ លី​ ហ៊ួរ |https://sbilhbank.com.kh/en/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418022454/https://www.sbilhbank.com.kh/en/ |date=2023-04-18 }} |[[SBI Group|SBI Holdings, Inc]] |#219, Street128&169, Sangkat Mittapheap, Khan Prampir Makara, Phnom Penh |- |[[Standard Chartered|Standard Chartered Bank]] |ធនាគារ ស្តាន់ដារឆាទើរែត |https://www.sc.com/kh/ |[[Standard Chartered]] |Unit G-02, Himawari Hotel No. 313, Preah Sisowath Quay, 12210 |- |Sacombank Cambodia |ធនាគារ សាខមប៊ែង ខេមបូឌា |https://www.sacombank.com.kh/ |[https://www.sacombank.com.vn/ Saigon Thuong Tin Commercial Joint Stock Bank] |#60, Preah Norodom Blvd (41), Phnom Penh |- |[[Shinhan Bank|Shinhan Cambodia Bank]] |ធនាគារ​ ស៊ិនហាន ខ្មែរ |https://www.shinhan.com.kh/en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418022451/https://www.shinhan.com.kh/en |date=2023-04-18 }} |[[Shinhan Bank]] |#79, Street Kampuchea Krom Blvd (128), Phnom Penh 12251 |- |Woori Bank (Cambodia) |ធនាគារ អ៊ូរី |https://www.wooribank.com.kh/ |[[Woori Bank]] |#398, Preah Monivong Blvd., Sangkat Boeng Keng Kang 1, Khan Boeng Keng Kang, Phnom Penh. |} == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[កម្ពុជានិងធនាគារពិភពលោក]] * [[កម្ពុជានិងមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] * [[សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == <references responsive="1"></references> == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [https://www.export.gov/article?id=Cambodia-us-banks កម្ពុជា - ធនាគារអាមេរិក និងធនាគារអ្នកឆ្លើយឆ្លងព័ត៌មានក្នុងស្រុក] * [https://camconomy.wordpress.com/list-of-financial-institutions/ បញ្ជីធនាគារនៅកម្ពុជា] {{កម្ពុជា}}{{ប្រធានបទអាស៊ី|List of banks in}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ធនាគារនៅកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីឈ្មោះក្រុមហ៊ុននៅកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីឈ្មោះធនាគារតាមប្រទេស]] magaextzsv9lc6nmws67jubd7x31urb កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ ២០២៣ 0 48993 342582 333668 2026-11-07T23:34:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342582 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #708587;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> '''កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២''' </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" | |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | Logo of Cambodia Host <br> 32nd Sea Games 2023 |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:left;" |'''ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍''' |កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ <br> The Southeast Asian Games |- style="vertical-align:left;" |'''ឈ្មោះហៅកាត់''' |សុីហ្គេម (Sea Games) |- style="vertical-align:left;" |'''អ្នករៀបចំ''' |ប្រទេសកម្ពុជា ម្ចាស់ផ្ទះលើកទី៣២ |- style="vertical-align:left;" |'''បាវចនា''' |កីឡារស់ក្នុងសន្តិភាព <br> (Sports Live in Peace) |- style="vertical-align:left;" |'''ប្រជាជាតិ''' |អាសុីអាគ្នេយ៍ ទាំង (១១) |- style="vertical-align:left;" |'''អត្តពលិក''' |ត្រូវបានប្រកាស (TBA) |- style="vertical-align:left;" |'''វិញ្ញាសារ''' |៦០៨ នៃ ៣៧ ប្រភេទកីឡា |- style="vertical-align:left;" |'''បើកព្រឹត្តិការណ៍''' |០៥ ឧសភា ២០២៣ |- style="vertical-align:left;" |'''បិទព្រឹត្តិការណ៍''' |១៧ ឧសភា ២០២៣ |- style="vertical-align:left;" |'''អធិបតី''' |សម្ដេចនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុនសែន]] |- style="vertical-align:left;" |'''ជម្រើសកីឡាដ្ឋាន''' |កីឡាដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ |- style="vertical-align:left;" |'''ថវិកាចំណាយសរុប''' |400$ million |} '''កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ២០២៣''' ([[អង់គ្លេស]]: The 2023 Southeast Asian Games) គឺជាការប្រកួតកីឡា នៃប្រជាជាតិអាសុីអាគ្នេយ៍ ដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយប្រទេសកម្ពុជា ដែលហៅកាត់ថា [[សុីហ្គេម លើកទី៣២]] (32nd Sea Games) ដែលមានវិញ្ញាសា ៥៨៤ នៃ ៣៧ ប្រភេទកីឡា នៃការបើកព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍លើកទី៣២ ដែលធ្វើឡើងនៅទីក្រុងភ្នំពេញ នាថ្ងៃទី ០៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ។<ref>NOCC (2023) [https://www.cambodia2023.com/ Cambodia 2023 Southeast Asian Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502024205/https://cambodia2023.com/ |date=2023-05-02 }}, Website: cambodia2023.com, Publication: National Olympic Committee of Cambodia 2023</ref> == ការជ្រើសរើសម្ចាស់ផ្ទះ == '''Host selection''' កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជាក់​ជា​ផ្លូវ​ការ​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ​សម្រាប់​ស៊ីហ្គេម​លើក​ទី​៣២ ឆ្នាំ​២០២៣ ។ លោក ថោង ខុន ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​អូឡាំពិក​កម្ពុជា បាន​ធ្វើ​សេចក្តី​ប្រកាស​ក្នុង​កិច្ចប្រជុំ​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​កីឡា​ស៊ីហ្គេម នៅ​សណ្ឋាគារ Fairmount ក្នុង​ប្រទេស​សិង្ហបុរី ។ ដំណឹង​នេះ​បន្ទាប់​ពី​លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុនសែន]] បញ្ជាក់​អំពី​ការ​រចនា​ចុង​ក្រោយ​នៃ​កីឡដ្ឋាន​សំខាន់​របស់​កីឡាសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ។ កីឡដ្ឋាននេះគឺជាផ្នែកមួយនៃពហុកីឡាដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ ដែលគ្រោងចំណាយថវិកាសាងសង់ប្រមាណ ២០០លានដុល្លារ និងគ្រោងនឹងបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ២០១៩ ។ ពហុកីឡាដ្ឋាន​ថ្មី​នេះ គឺជា​គន្លឹះ​ក្នុងការ​ជួយ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ឱ្យ​ស្របតាម​ស្តង់ដារ​អន្តរជាតិ​ដែល​ទាមទារ​សម្រាប់ធ្វើម្ចាស់ផ្ទះ​ស៊ីហ្គេម ។ រដ្ឋាភិបាល​ចិន​បាន​យល់ព្រម​ផ្តល់​មូលនិធិ​ដល់​ដំណាក់កាល​ទី២ និង​ផ្តល់​ហិរញ្ញប្បទាន​ដល់​ការ​បញ្ចប់​ការ​សាងសង់នៃពហុកីឡដ្ខានថ្មីនេះ ​។ ការសាងសង់បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ 2013 នៅលើដីទំហំ 94 ហិចតា នៅជិតផ្លូវជាតិលេខ 5 ក្នុងខណ្ឌឬស្សីកែវ ភាគខាងជើងនៃរាជធានីភ្នំពេញ ។<ref> Khmer Times (2015) [https://www.khmertimeskh.com/6111/cambodia-confirmed-as-2023-sea-games-hosts/ Cambodia Confirmed as 2023 SEA Games Hosts], Website: khmertimeskh.com, Publication: © Virtus Media Pte., Ltd. (Khmer Times) June 4, 2015 </ref> == ការរៀបចំ == '''Preparation''' ការរៀបចំកីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកដំបូងធ្វើឡើងនៅទីក្រុងបាងកក [[ប្រទេសថៃ]] ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាឧបទ្វីបអាសុីអាគ្នេយ៍ ឆ្នាំ ១៩៥៩ "The 1959 Southeast Asian Peninsular Games" ហៅកាត់ថា សេបហ្គេម (Sep Games) ដែលការប្រកួតនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រទេសថៃ ជាមួយនិង សហស្ថាបនិក ប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ ហើយប្រទេសភូមា បានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះបន្ទាប់ក្នុងឆ្នាំ 1961 និង កម្ពុជាទទួលបានសិទ្ធធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះក្នុងឆ្នាំ 1963 ប៉ុន្តែក្នុងអំឡុងឆ្នាំនោះ កម្ពុជាបានខកខាន ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ ដោរសារ បញ្ហានយោបាយក្នុងស្រុក ដូចនេះកម្ពុជា បានខកខានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ អស់រយៈពេល ៦០ឆ្នាំមកហើយបើគិតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ហើយកម្ពុជាទើបតែទទួលបាននូវសិទ្ធរៀបចំធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះកីឡាសុីហ្គេម លើកទី៣២ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នេះទេ ដែលវាជាលើកដំបូង និង ជាលើកទី១ ក្នុងការបើកទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រសម្រាប់កម្ពុជាផងដែរ ។<ref> Radio France international (2023) [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6/20230405-%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%A0%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9F%81%E1%9E%98-%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A3%E1%9F%A2-%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6-%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%97%E1%9E%BC-%E1%9E%80%E1%9E%B8%E1%9E%A1%E1%9E%B6-%E1%9E%85%E1%9E%BC%E1%9E%9B-%E1%9E%9A%E1%9E%BD%E1%9E%98-%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%84-%E1%9F%A1%E1%9F%A2-%E1%9F%A0%E1%9F%A0%E1%9F%A0%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B-%E1%9E%81%E1%9E%8E%E1%9F%88%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8-%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%BC%E1%9E%9C%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A-%E1%9E%9F%E1%9E%9B%E1%9F%8B-%E1%9F%A3%E1%9F%A0%E1%9E%90%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9F%83%E1%9E%91%E1%9F%80%E1%9E%8F ស៊ីហ្គេម​លើកទី៣២​នៅកម្ពុជា​ មាន​ប្រតិភូ​កីឡា​ចូល​រួម​ជាង​១២ ០០០នាក់​ ខណៈពិធី​ផ្លូវការ​សល់​៣០ថ្ងៃទៀត], Website: rfi.fr/km, Publication: 05 April 2023 </ref> === ការចំណាយ === '''Budget''' កញ្ចប់ថវិកាដែលបានស្នើឡើងដោយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាសម្រាប់ការប្រកួតកីឡាស៊ីហ្គេមនេះ ត្រូវបានប៉ាន់ស្មានដំបូងថាមានចំនួន 825 ពាន់លានរៀល ដោយស្មើនិង (200 លានដុល្លារអាមេរិក) ។ ដើម្បី​ធានា​ថា​មនុស្ស​ជាអតិបរមា​អាច​ចូល​រួម ឬ ទស្សនា​ការ​ប្រកួត​កីឡា​ចម្រុះ​ថ្នាក់​តំបន់ រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​បាន​សម្រេច​លើក​លែង​ថ្លៃ​ចូល​ទស្សនា​កីឡា​គ្រប់​ប្រភេទ​ក្នុង​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ និង​ផ្តល់​សិទ្ធិ​ផ្សាយ​ដោយ​សេរី​ដល់​ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ ។ ជាប្រពៃណី គណៈប្រតិភូត្រូវបង់ថ្លៃប្រចាំថ្ងៃចំនួន 50 ដុល្លារក្នុងមនុស្សម្នាក់ទៅកាន់ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះនៃការប្រកួតនេះ ដើម្បីរ៉ាប់រងថ្លៃស្នាក់នៅ អាហារ និងការដឹកជញ្ជូនក្នុងប្រទេស ក៏ប៉ុន្តែ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន បាន​ថ្លែង​ថា ​កម្ពុជា «នឹង​រ៉ាប់រង​យ៉ាង​ពេញលេញ​សម្រាប់​ពួកគេ» ដែលមានន័យថា ម្ចាស់ផ្ទះកម្ពុជា និង Free សម្រាប់ប្រតិភូកីឡា និងកីឡាករទាំងអស់ ហើយបន្ថែមលើការចំណាយ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមេសា បន្ទាប់ពីលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន បានប្រកាសថា រាល់ការចំណាយទាំងអស់នឹងត្រូវបានរ៉ាប់រង បន្ថែមចំនួន 7 លានដុល្លារ ដែលសរុបទៅថវិកាពីមុនមានចំនួន 124 លានដុល្លារ ។ បើដូច្នេះមែន វានឹងក្លាយជាស៊ីហ្គេមដែលថ្លៃបំផុតចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2015 នៅពេលដែលសិង្ហបុរីបានចំណាយប្រហែល 200 លានដុល្លារសម្រាប់ការប្រកួតនេះ ។ តាមការប្រៀបធៀប វៀតណាមបានចំណាយ 32.8 លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ 2022 ការប្រកួតប្រជែងដំបូងដែលបានគ្រោងទុកនៅឆ្នាំ 2021 ត្រូវបានពន្យារពេលដោយសារជំងឺរាតត្បាត Covid-19 ហ្វីលីពីន 147 លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ 2019 និងម៉ាឡេស៊ី 101 លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ 2017 ។<ref> Cambodiaianese (2023) [https://cambodianess.com/#:~:text=According%20to%20Vongsey%20Visoth%2C%20the,to%20host%20the%20SEA%20Games. SEA Games to Benefit Cambodia’s Economy], Website: cambodianess.com, Publication: April 26, 2023 </ref> === ទីកន្លែង === '''Venues''' {{Location map many |Cambodia |label1=Phnom Penh Region |marksize=8 |pos=top |lat=11.55|long=104.91667 |label2=Kampot |mark2size=8 |pos2=right |lat2=10.5999976|long2=104.166666 |label3=Kep |mark3size=8 |pos3=top |lat3=10.48291|long3=104.31672 |label4=Siem Reap |mark4size=8 |pos4=left |lat4=13.357331904|long4=103.85582991 |label5=Sihanoukville |mark5size=8 |pos5=left |lat5=10.60932|long5=103.52958 |width=250 |float=right |caption=Provinces that hosted 2023 Southeast Asian Games }} បន្ទាប់​ពី​ការ​ប្រកាស​ជ្រើសរើស​ម្ចាស់​ផ្ទះ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន បាន​អនុម័ត​ការ​រចនា​ចុងក្រោយ​នៃ​កីឡដ្ឋាន​សំខាន់​របស់​កម្ពុជា ក្នុងដំណើរបំពេញទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន ទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំង កាលពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដើម្បីជួបពិភាក្សាការងាររវាងរដ្ឋប្រទេសទាំងពីរ ខណៈពេលដែល មេដឹកនាំចិន លោក សុីជីនពីង (Xi Jinping) នៃប្រធានាធិបតី សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន បានសន្យាថានឹងផ្តល់ថវិកាសម្រាប់សាងសង់ពហុកីឡដ្ឋានពហុគោលបំណងថ្មីនៅលើទីក្រុងរណបនៃរាជធានីភ្នំពេញក្នុងខណ្ឌជ្រោយចង្វារ ។ កីឡដ្ឋានធំដែលអាចផ្ទុកអ្នកទស្សនារហូតដល់ 75,000 (ជាង7មុឺននាក់) ដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថានឹងចំណាយប្រាក់ប្រហែល 157 លានដុល្លារអាមេរិក ហើយនឹងសាងសង់ដោយក្រុមហ៊ុនសំណង់របស់ចិន នឹងត្រូវបញ្ចប់នៅចន្លោះឆ្នាំ 2019 ដល់ឆ្នាំ 2020 ជាមួយនឹងជំនួយឥតសំណងរបស់ចិនផងដែរ ។<ref> The Phnom Penh Post (2015) [https://www.phnompenhpost.com/national/hun-sen-reveals-design-sea-games-stadium Hun sen Reveals Design Sea Games Stadium], Website: phnompenhpost.com, Publication: 19 May 2015 </ref> ខណៈពេលដែលទីក្រុងភ្នំពេញជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នោះ ខេត្តផ្សេងទៀតជាច្រើនបានជួយក្នុងការធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃការប្រកួតនេះផងដែរ ដែលទីតាងរួមមាន [[កំពត]] [[កែប]] [[សៀមរាប]] និង [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ។ ដើម្បីជួយសម្រួលដល់ អត្តពលិក និង ប្រតិភូកីឡា ដែលមកចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា កម្ពុជាបានរៀបចំសាងសង់នៅ "ភូមិកីឡា" (Sport Village) តែម្ដងដែលជា​កន្លែង​សំខាន់ និង​ធំ​ជាង​គេ​សម្រាប់​អត្តពលិក និង​មន្ត្រី​រៀបចំ​ការ​ប្រកួត​ស្នាក់​នៅ​​ក្នុង​ព្រឹត្តិការណ៍​កីឡា​ស៊ីហ្គេម លើក​ទី​៣២ និង​អាស៊ាន​ប៉ារ៉ាហ្គេម លើក​ទី​១២ ​ដែល​ប្រទេស​កម្ពុជាបាន​ធ្វើ​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ ផងដែរ ។ គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​រៀបចំ​ការ​ប្រកួត​កីឡាស៊ីហ្គេម-អាស៊ាន​ប៉ារ៉ាហ្គេម​នឹង​រៀបចំ​ពិធី​ក្រុងពាលី​នា​ល្ងាច​ថ្ងៃ​ទី​២០ ខែ​មេសា​នេះ​ក្រោម​អធិបភាព​សម្តេច​ពិជ័យសេនា ទៀ បាញ់ ឧបនាយក​រដ្ឋ​មន្ត្រី រដ្ឋ​មន្ត្រី​ក្រសួង​ការពារ​ជាតិ និង​ជា​ប្រធានគណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​រៀបចំ​ការ​ប្រកួត​កីឡាស៊ីហ្គេម-អាស៊ាន​ប៉ារ៉ាហ្គេម​ដើម្បីចូល​ស្នាក់​នៅ​ជា​ផ្លូវ​ការ បន្ទាប់​ពី​សម្រុក​​​កសាង​​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ប៉ុន្មាន​ខែ​ចុង​ក្រោយ​ ហើយ​ទី​បំផុត​រួច​រាល់​ជា​ស្ថាពរ​​នៅ​ពាក់​កណ្តាល​ខែ​មេសា​នេះ។ លោក វ៉ាត់ ចំរើន អគ្គលេខាធិការគណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​រៀបចំ​ការ​ប្រកួត​កីឡា​ស៊ីហ្គេម-អាស៊ាន​ប៉ារ៉ាហ្គេម ឆ្នាំ​២០២៣ ធ្លាប់​បាន​ប្រាប់​ថា «ភូមិ​កីឡា​​»ដែល​ស្ថិត​ក្នុង​បរិវេណ​ពហុកីឡដ្ឋាន​ជាតិ​មរតក​តេជោមាន​គ្រែ​​​ប្រហែល​ជា​​៧​​ពាន់ ហើយ​​ក្នុង​១​ថ្ងៃៗ​ អត្តពលិក និង​ប្រតិភូ​កីឡា​​អន្តរជាតិ​អាច​ចូល​ស្នាក់​នៅ និង​ទទួល​ទាន​អាហារ​​​ចន្លោះ​ពី​៤​​ទៅ​៦​ពាន់​នាក់ ។ ភូមិ​កីឡា​នេះ​បង្ក​លក្ខណៈ​ងាយស្រួល​ច្រើន​មែន​ទែន​ដល់​ប្រតិភូកីឡាអន្តរជាតិ ដោយពួក​គាត់​មិន​ចាំ​បាច់​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ណា​ឆ្ងាយ និង​​មាន​​​សុវត្ថិភាព​ខ្ពស់​សម្រាប់​ពួក​គាត់ ហើយ​កីឡា​ជា​ច្រើន​ប្រភេទ​ត្រូវ​ប្រកួត​ក្នុង​បរិវេណ​ពហុកីឡដ្ឋាន​ជាតិ​មរតក​តេជោ ។<ref> Kampuchea Tmey Daily (2023) [https://www.kampucheathmey.com/sports/498260 ល្ងាច​នេះ«ភូមិ​កីឡា​»​ធ្វើ​ពិធី​ក្រុងពាលី​ត្រៀម​ទទួល​ប្រតិភូ​កីឡា​ប្រមាណ៧​ពាន់​នាក់], Website: kampucheathmey.com/sports , Publication: 20 April 2023 </ref> == មុនបើកព្រឹត្តិការណ៍ == '''Before the event''' មុនពេលចាប់ផ្តើមបើកព្រឹត្តិការណ៍ ការប្រកួតកីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍លើកទី 32 ព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ដែលជាព្រះមហាក្សត្រ នៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] បានយាងជា ជាអធិបតី ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ក្នុងការរាជប្រទានភ្លើងជ័យ ពីពន្លឺភ្លើង [[ព្រះអាទិត្យ]] ដុតបន្តទៅ ភ្លើងគប់ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ ដែលធ្វើឡើង នៅថ្ងៃទី 21 ខែមីនា ឆ្នាំ 2023 នា [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត]] ដែលជាប្រាសាទ អច្ឆរិយៈវត្ថុមួយនៅលើពិភពលោក ។ ភ្លើងគប់ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ មានកម្ពស់ 75 cm និង ទម្ងន់ ប្រមាណជា 1kg កំពូល​ដងភ្លើងគប់ ត្រូវ​បាន​រចនា​ឡើង​ដើម្បី​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ពី​និមិត្តរូប​នៃ​ផ្កា​រំដួល ជា​ផ្កាតំណាង​ជាតិ​នៃ​ប្រទេសកម្ពុជា ហើយ​វា​បាន​ស្រោប​ដោយ​ពណ៌​មាស ដើម្បី​បង្ហាញ​ថា ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា និង​ប្រជាជន​បាន​ចាប់ផ្ដើមពីយុគសម័យមាសម្ដងទៀត ។ ការរចនានៅលើចំណុចទាក់ទាញនៃ ភ្លើងគប់ គឺពោរពេញទៅដោយក្បាច់ផ្កាចន្ទ ដែលភ្ជាប់ជាមួយគ្នា ដើម្បីបង្ហាញពីការរួបរួមក្នុងការសម្រេចបាននូវសន្តិភាព និង ភាពជោគជ័យសម្រាប់ប្រទេស និង សហគមន៍អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។<ref>NOCC (2023) [https://www.cambodia2023.com/ Cambodia 2023 Torch Relay Kicks Off] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502024205/https://cambodia2023.com/ |date=2023-05-02 }}, Website: cambodia2023.com, Publication: National Olympic Committee of Cambodia 21 March 2023</ref> === ការរត់បណ្ដាក់ភ្លើងគប់ === '''Torch Relay''' ការរត់បណ្ដាក់ភ្លើងគប់ ត្រូវបានចាប់ផ្តើមដំណើររត់របស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសចំនួន 9 ផ្សេងទៀតនៃតំបន់ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ដោយចាប់ផ្តើមពីថ្ងៃទី 21 ខែមីនា ចេញពីសៀមរាបអង្គរ ចេញទៅតាមប្រទេសក្នុងតំបន់អាស៊ាន នៅថ្ងៃទី 24 ខែមីនា រហូតដល់ត្រលប់មកកម្ពុជាវិញនៅថ្ងៃទី 28 ខែមេសា និង បន្តរត់ជុំវិញ រាជធានី ខេត្តក្រុងរបស់កម្ពុជា រហូតដល់ កម្មវិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ ដែលធ្វើឡើង នៅពហុកីឡដ្ឋានធំ (Main Stadium) នៃពហុកីឡដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ (Morodok Tech National Stadium) ដែលរៀបចំឡើង នៅថ្ងៃទី ០៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៣ ។<ref> The Star (2023) [https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2023/03/21/torch-relay-begins-for-2023-sea-games-in-cambodia Torch relay begins for 2023 SEA Games in Cambodia], Website: thestar.com.my, Publication: Tuesday, 21 Mar 2023 </ref> === សមាជិករត់ភ្លើងគប់ === '''Member of Torch Run''' {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! width=50|រត់ភ្លើងគប់ ! width=250|ប្រទេសចូលរួម ! width=25|កាលបរិច្ឆេទ |-style="background:#9acdff;" |align=center|1||[[File:Flag_of_Cambodia.svg|25px]] [[កម្ពុជា]]||align=center|21 មីនា |- |align=center|2||[[File:Flag_of_Vietnam.svg|25px]] [[វៀតណាម]]||align=center|24 មីនា |- |align=center|3||[[File:Flag_of_the_Philippines.svg|25px]] [[ហ្វីលីពីន]]||align=center|27 មីនា |- |align=center|4||[[File:Flag_of_Indonesia.svg|23px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]||align=center| 01 មេសា |- |align=center|5||[[File:Flag_of_East_Timor.svg|23px]] [[ទីម័រខាងកើត]]||align=center|04 មេសា |- |align=center|6||[[File:Flag_of_Malaysia.svg|23px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]]||align=center|11 មេសា |- |align=center|7||[[File:Flag_of_Singapore.svg|23px]] [[សិង្ហបុរី]]||align=center|15 មេសា |- |align=center|8||[[File:Flag_of_Thailand.svg|23px]] [[ថៃ]]||align=center|17 មេសា |- |align=center|9||[[File:Flag_of_Myanmar.svg|23px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]]||align=center|21 មេសា |- |align=center|10||[[File:Flag_of_Laos.svg|23px]] [[ឡាវ]]||align=center |25 មេសា |} == អត្តពលិក និង ប្រតិភូកីឡា == '''Athletes and sports delegates''' សមាជិកទាំង១១ នៃសហព័ន្ធកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (SEAGF) បានចូលរួមក្នុងការប្រកួតកីឡាស៊ីហ្គេម ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា លើកទី៣២ ឆ្នាំ ២០២៣ ដែលមាន អត្តពលិក និង ប្រតិភូកីឡា សរុបចំនួន 12,404 នាក់ ក្នុងវិញ្ញាសារ 608 នៃ 37 ប្រភេទកីឡា ។<ref>Olympic Council Asia (2023) [https://ocasia.org/news/3892-sea-games-nations-register-over-12000-athletes-and-officials-for-cambodia-2023.html Sea Games Nations Register Over 12000 Athletes And Officials For Cambodia 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502073140/https://ocasia.org/news/3892-sea-games-nations-register-over-12000-athletes-and-officials-for-cambodia-2023.html |date=2023-05-02 }}, Website: ocasia.org/news, Publication: 01 May 2023</ref> * [[File:Flag_of_Brunei.svg|23px]] [[ប្រ៊ុយណេ]] (113) * [[File:Flag_of_Cambodia.svg|23px]] [[កម្ពុជា]] (1158) (ម្ចាស់ផ្ទះ) * [[File:Flag_of_East_Timor.svg|23px]] [[ទីម័រខាងកើត]] (171) * [[File:Flag_of_Indonesia.svg|23px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] (1802) * [[File:Flag_of_Laos.svg|23px]] [[ឡាវ]] (656) * [[File:Flag_of_Malaysia.svg|23px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] (1532) * [[File:Flag_of_Myanmar.svg|23px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] (694) * [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|23px]] [[ហ្វីលីពីន]] (1342) * [[File:Flag_of_Singapore.svg|23px]] [[សិង្ហបុរី]] (1228) * [[File:Flag_of_Thailand.svg|23px]] [[ថៃ]] (1985) * [[File:Flag_of_Vietnam.svg|23px]] [[វៀតណាម]] (1663) == ផ្ដើមការប្រកួត == '''Start the games''' ប្រភេទកីឡាដែលចាប់ផ្ដើមមុនមួយសប្ដាហ៍ នៃពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ [[កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២]] ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០៥ ខែឧសភា មានដូចជា៖ ប្រភេទកីឡា បាល់ទាត់បុរស អុកចត្រង្គ គ្រីឃីត ហក់គី ដែលចាប់ផ្ដើមការប្រកួត ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី 29 ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៣ ។<ref> International Olympic Committee (2023) [https://olympics.com/en/news/southeast-asian-games-2023-football-results-scores Southeast Asian Games 2023: Football results, scores and medal winners], Website: olympics.com, Publication: 02 May 2023 23:57 GMT+7 </ref> === កម្មវិធីប្រកួត === '''Match program''' {| class=wikitable ! width="300"|ប្រភេទកីឡា ! width="500"|វិញ្ញាសារប្រកួត |- |align="center"|'''កីឡាបាល់ទាត់ [[File:Football pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[បាល់ទាត់បុរស សុីហ្គេម លើកទី៣២]] <br> [[បាល់ទាត់នារី សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''អុកចក្រតង្គ [[File:Chess (game) pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[អុកចត្រង្គ សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''គ្រីឃីត [[File:Cricket pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[គ្រីឃីត សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''ហុកគី [[File:Indoor hockey pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[ហុកគី សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''ប្រណាំងទូកក្ដោង [[File:Sailing pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[ប្រណាំងទូកក្ដោង សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''រត់ឧបសគ្គ [[File:Obstacle course racing pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[រត់ឧបសគ្គ សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''បាល់ទះ [[File:Volleyball (indoor) pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[បាល់ទះបុរស សុីហ្គេម លើកទី៣២]] <br> [[បាល់ទះនារី សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''ជូជីតស៊ូ [[File:Jujitsu pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[ជូជីតស៊ូ សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |- |align="center"|'''គុនល្បុក្កតោ [[File:Bokator pictogram.svg|25px]]''' |align="center"|[[គុនល្បុក្កតោ សុីហ្គេម លើកទី៣២]] |} == ពិធីបង្ហូតទង់ជាតិ == '''Flag raising ceremony''' ការមកដល់របស់គណៈប្រតិភូកីឡាមកពីប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ចំនួន ១១ ក្នុងការប្រកួតកីឡាស៊ីហ្គេមលើកទី៣២ ត្រូវបានស្វាគមន៍ ខណៈដែលទង់ជាតិរបស់ពួកគេត្រូវបានលើកឡើង ក្នុងពិធីបង្ហូតទង់ជាតិ កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ តាមរយៈ លោកថោង ខុន រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងទេសចរណ៍ និងជាអនុប្រធានអចិន្រ្តៃយ៍ គណៈកម្មាធិការ ជាតិរៀបចំការប្រកួតកីឡាសុីហ្គេម បានអញ្ជើញជាអធិបតីនៃពិធីបង្ហូតទង់ជាតិអាស៊ានទាំង ១១ប្រទេស និងស្វាគមន៍ប្រតិភូកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ និងអាស៊ានប៉ារ៉ាហ្គេម លើកទី១២ ឆ្នាំ២០២៣ នាព្រឹកថ្ងៃទី០៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ដែលធ្វើឡើងនៅពហុកីឡដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ រាជធាធានីភ្នំពេញ ។<ref> Cambodia Ministry of Information (2023) [https://www.information.gov.kh/articles/103448 ពិធីបង្ហូតទង់ជាតិអាស៊ាន និងស្វាគមន៍ប្រតិភូកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍], Website: information.gov.kh, Publication: 03 May 2023 </ref> <ref> Vovworld (2023) [https://vovworld.vn/en-US/news/sea-games-32-flag-raising-ceremony-welcomes-participating-teams-1196106.vov SEA Games 32 flag raising ceremony welcomes participating teams], Website: vovworld.vn, Publication: Wednesday, May 3, 2023 </ref> == ពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ == '''Opening Ceremony of the 32nd Southeast Asian Games''' [[File:32nd Sea Games Open ceremony.jpg|thumb|Cambodia Opening Ceremony 32nd Sea Games 2023]] ពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ បានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី 05 ខែ ឧសភា ឆ្នាំ 2023 ដែលចាប់ផ្ដើមជាផ្លូវការណ៍នៅម៉ោង 07:00 ល្ងាច ត្រូវនិងម៉ោងសកល 19:00 PบชM (ម៉ោងក្នុងតំបន់) នៅពហុកីឡដ្ឋានជាតិ មរតកតេជោ ក្រោមក្រសែរភ្នែកអ្នកទស្សាផ្ទាល់ប្រមាណជា 60,000 (៦មុឺននាក់) ។ ការចាប់ផ្ដើមពិធីដង្ហែរទង់ជាតិ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា អមដោយកុមារ 64 នាក់តំណាង គ្រប់ជនជាតិភាគតិចនៅកម្ពុជា អត្ថន័យ នៃកុមារ ទាំង 64នាក់ សំដៅលើរយៈពេល 64ឆ្នាំ នៃការរង់ចាំ ដែលកម្ពុជា ធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ [[កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២]] ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រលើកដំបូងសម្រាប់កម្ពុជា ។ <br> '''កំណើតនគរខ្មែរ''' សម័យកាលបុរេប្រវត្តិ នៅលើកទឹកដីដ៏ចំណាស់មួយ ទឹកសមុទ្របានស្រកចុះ ហើយបង្កើតបានកោះមួយ ដែលមានដើមគោកធ្លកដុះឡើង ហើយកោះនោះហៅថា កោះគោកធ្លក នាងនាគ ជាកូនរបស់ស្ដេចនាគ បានជួបព្រះថោង ពួកគេទាំងពីរក៏ស្រលាញ់គ្នា គ្រប់គ្រងលើជនជាតិចំរុះ ហើយបង្កើតអាណាចក្រនគរភ្នំ ។ <br> '''អច្ឆរិយភាពនៃអង្គរ''' ប្រកបដោយភាពរីកចម្រើនរុងរឿង ដ៏កំពូល នៃចក្រភពខ្មែរ បានបង្កើត សំណង់ ស្ថាបត្យកម្មធំៗ រួមមាន ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ និង សំណង់មហាប្រាសាទធំៗ ដូចជា៖ [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត]] [[ប្រាសាទ តាព្រហ្ម]] កោះកេរ [[ប្រាសាទ បាយ័ន]] និង សម្បត្តិអរូបី ជាច្រើនទៀត ដូចជា៖ របាំអប្សា [[ល្ខោនខោល]] ល្ខោនស្បែកធំ និង គុន [[ល្បុក្កតោ]] មិនត្រឹមតែជាសម្បត្តិមរតកដូនតាខ្មែរប៉ុនណោះទេ ថែមទាំងជាសម្បត្តិបេតិភណ្ឌពិភពលោក និង សម្បត្តិវប្បធម៌អរូបី របស់មនុស្សជាតិផងដែរ ។ <br> '''ស្នាមញញឹមខ្មែរ''' រៀបរាប់ពីការចាប់ផ្ដើមយុគសម័យកាលចាប់ផ្ដើមថ្មី ក្រោយបញ្ចប់សម័យកាលខ្មៅងងឹតនៃរបបប្រល័យពូជសាសន៍ប៉ុលពការបើកទព័រប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីនៅកម្ពុជា តាមរយៈ នយោបាយឈ្នះៗ ដឹកនាំដោយលោក នាយករដ្ឋមន្ត្រី [[ហ៊ុន សែន]] ក្នុងការបញ្ចប់សង្គ្រាមសុីវិល នាំមកនូវ សុខសន្តិភាពនិងការឯកភាពជាតិ ពេញលេញក៏សាងអនាគតដ៏រុងរឿងប្រកបដោយភាពជឿជាក់ និង ផ្ដល់សិទ្ធិសេរីភាពដល់ប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបនូវក្ដីសង្ឃឹម និង ស្នាមញញឹមយ៉ាងកក់ក្តៅ ការបង្ហាញនូវការរីកចម្រើននៃសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ការបង្ហាញនូវសក្ដានុពល នៃតំបន់ឆ្នេរកម្ពុជា ការបង្ហាញនូវសក្ដានុពលនៃផលនេសាទត្រី នៅ [[បឹងទន្លេសាប]] កម្ពុជា ការបង្ហាញជីវៈចម្រុះនៃសត្វផ្សោតដង [[ទន្លេមេគង្គ]] កម្ពុជា ការបង្ហាញនូវសក្ដានុពលនៃផលក្រណាត់សូត្រកម្ពុជា ដែលបង្កើតបានផលិតផលផ្នែកវាយនភណ្ឌ នៃការផលិតសម្លៀកបំពាក់កម្ពុជា តាមរយៈការច្នៃមូដប្រកបដោយភាពរស់និយម សុីវុីល័យ ស្រស់ស្អាត និង ការបង្ហាញពីផ្នែកសិកម្ម នៃការប្រមូលទិន្នផលស្រូវអង្ករកម្ពុជា ។ <br> '''អនាគតនៃកម្ពុជា''' ការបង្ហាញនូវសន្ធឹកស្គរខ្មែរ បានប្រមូលផ្ដុំបង្កើតជាថាមពលក្នុងការបណ្ដុះស្មារតី ពលរដ្ឋកម្ពុជា ធ្វើដំណើរទៅកាន់ការធ្វើទំនើបកម្មឌីជីថល (Digital) ដើម្បីជម្រុញការអភិវវឌ្ឍន៍ទៅលើប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗបន្ថែមទៀត និង ការបង្ហាញនូវការរាំតុល្យភាពពន្លឺ (Light Balance) ។<ref> South China Morning Post (2023) [https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3219592/spectacular-opening-sea-games-host-cambodias-brand-new-stadium Spectacular opening of SEA Games at host Cambodia’s brand-new stadium], Website: scmp.com/news/asia, Publication: 5 May 2023 </ref> <ref> Channel News Asia (2023) [https://www.channelnewsasia.com/sport/sea-games-2023-opening-ceremony-cambodia-phnom-penh-3467631 Party in Phnom Penh as 32nd SEA Games officially open], Website: channelnewsasia.com, Publication: Matthew Mohan 05 May 2023 10:16PM </ref> === ចម្រៀងផ្លូវការណ៍ === '''Official Song''' ចម្រៀងផ្លូវការណ៍ នៃពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ បានបកស្រាយដោយកំពូលតារាចម្រៀងប្រទេសកម្ពុជា មានដូចជា៖ លោក ព្រាប សុវត្ថិ, អ្នកនាង [[ឱក សុគន្ធកញ្ញា]] អ្នកនាង សុខ សុីឡាឡីន អ្នកនាង តន់ ច័ន្ទសីម៉ា និង លោក សាទីយ៉ា ដែលបទចម្រៀងច្រៀងរួមគ្នានេះ មានចំណងជើងថា "កីឡារស់ក្នុងសន្តិភាព" (Sport Live in Peace) ដែលត្រួវបានតាក់តែងឡើងជាពិសេស សម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងនាមជាម្ចាស់ផ្ទះកីឡា សុីហ្គេមលើកទី៣២ ។ បទចម្រៀងដ៏មានអត្ថន័យនេះផងដែរ ត្រូវបានយកមកចាក់បន្តសម្រាប់ ការទទួល ក្បួនព្យុះហយាត្រា ក្រុមអត្តពលិក និង ក្រុមប្រតិភូកីឡា នៃប្រជាជាតិអាសុីអាគ្នេយ៍ ទាំង១១ប្រទេសផងដែរ ។ === ព្យុះហយាត្រា អត្តពលិក និង ប្រតិភូកីឡា === '''Parade of Athletes and sports delegates''' {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="border:0;" |- ! width=50|លំដាប់ ! width=150|ប្រជាជាតិ ! width=200|អ្នកកាន់ទង់ជាតិ ! width=150|កីឡា |- | align="center" |1 | align="left" |[[File:Flag_of_Brunei.svg|23px]] [[ប្រ៊ុយណេ]] |align="center" |Mohd Ali Saifullah bin Haji Mohd Suhaimi |align="center" |បញ្ចសិលា |- | align="center" |2 | align="left" |[[File:Flag_of_Indonesia.svg|23px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] |align="center" |Flairene Candrea Wonomiharjo |align="center" |ហែលទឹក |- | align="center" |3 | align="left" |[[File:Flag_of_Laos.svg|23px]] [[ឡាវ]] |align="center" |Soulasith Khamvongsa |align="center" |បោះបូល |- | align="center" |4 | align="left" |[[File:Flag_of_Malaysia.svg|23px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] |align="center" |Sharmendran Raghonathan |align="center" |ការ៉ាតេដូ |- | align="center" |5 | align="left" |[[File:Flag_of_Myanmar.svg|23px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] |align="center" |Aung Khaing Linn |align="center" |វ៉ូវីណាម |- | align="center" |6 | align="left" |[[File:Flag_of_the_Philippines.svg|25px]] [[ហ្វីលីពីន]] |align="center" |Alyssa Valdez |align="center" |បាល់ទះ |- | align="center" |7 | align="left" |[[File:Flag_of_Singapore.svg|23px]] [[សិង្ហបុរី]] |align="center" |Tay Wei-An Terry |align="center" |កាយសម្ព័ន្ធ |- | align="center" |8 | align="left" |[[File:Flag_of_Thailand.svg|23px]] [[ថៃ]] |align="center" |Chanatip Jakrawan |align="center" |បាល់បោះ |- | align="center" |9 | align="left" |[[File:Flag_of_East_Timor.svg|23px]] [[ទីម័រខាងកើត]] |align="center" |Felisberto de Deus |align="center" |អត្តពលកម្ម |- | align="center" |10 | align="left" |[[File:Flag_of_Vietnam.svg|25px]] [[វៀតណាម]] |align="center" |Nguyễn Huy Hoàng |align="center" |ហែលទឹក |- | align="center" |11 | align="left" |[[File:Flag_of_Cambodia.svg|25px]] [[កម្ពុជា]] |align="center" |Prom Samnang |align="center" |[[គុនខ្មែរ]] |} == តារាង មេដាយ == '''Medal table''' {{color box|#9370DB}} '''កម្ពុជា (ម្ចាស់ផ្ទះ)''' === តារាងមេដាយ កីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ ឆ្នាំ ២០២៣ === * លទ្ធផលចំនួនមេដាយនៃការបញ្ចប់ព្រឹត្តិការណ៍ កីឡាអាសុីអាគ្នេយ៍ លើកទី៣២ នៅ [[ថ្ងៃពុធ]] ទី17 ខែ ឧសភា ឆ្នាំ 2023 ម៉ោង 17:00 PM (GMT+7)<ref>NOCC (2023) [https://games.cambodia2023.com/ 32nd Sea Games, Medal Standings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230518080555/https://games.cambodia2023.com/ |date=2023-05-18 }}, Website: cambodia2023.com, Publication: National Olympic Committee of Cambodia 2023</ref> {| class="wikitable" ! style="background-color:#FFFFFF" width=5% | ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="background-color:#FFFFFF" width=15% | ប្រជាជាតិ ! style="background-color:Gold" width=10% | មាស ! style="background-color:Silver" width=10% | ប្រាក់ ! style="background-color:#CD7F32" width=10% | សំរិទ្ធ ! style="background-color:#FFFFFF" width=10% | ចំនួនសរុប |- | align="center" | 1 | align="left" | [[File:Flag_of_Vietnam.svg|25px]] [[វៀតណាម]] | align="center" | 136 | align="center" | 105 | align="center" | 118 | align="center" | 359 |- | align="center" | 2 | align="left" | [[File:Flag_of_Thailand.svg|23px]] [[ថៃ]] | align="center" | 108 | align="center" | 96 | align="center" | 108 | align="center" | 312 |- | align="center" | 3 | align="left" | [[File:Flag_of_Indonesia.svg|23px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] | align="center" | 87 | align="center" | 80 | align="center" | 109 | align="center" | 276 |- | align="center" | 4 | align="left" style="background:#9370DB;" | [[File:Flag_of_Cambodia.svg|25px]] [[កម្ពុជា]] | align="center" | 81 | align="center" | 74 | align="center" | 127 | align="center" | 282 |- | align="center" | 5 | align="left" | [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|23px]] [[ហ្វីលីពីន]] | align="center" | 58 | align="center" | 85 | align="center" | 117 | align="center" | 260 |- | align="center" | 6 | align="left" | [[File:Flag_of_Singapore.svg|23px]] [[សិង្ហបុរី]] | align="center" | 51 | align="center" | 43 | align="center" | 64 | align="center" | 158 |- | align="center" | 7 | align="left" | [[File:Flag_of_Malaysia.svg|23px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] | align="center" | 34 | align="center" | 45 | align="center" | 96 | align="center" | 175 |- | align="center" | 8 | align="left" | [[File:Flag_of_Myanmar.svg|23px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | align="center" | 21 | align="center" | 25 | align="center" | 68 | align="center" | 114 |- | align="center" | 9 | align="left" | [[File:Flag_of_Laos.svg|23px]] [[ឡាវ]] | align="center" | 6 | align="center" | 22 | align="center" | 60 | align="center" | 88 |- | align="center" | 10 | align="left" | [[File:Flag_of_Brunei.svg|23px]] [[ប្រ៊ុយណេ]] | align="center" | 2 | align="center" | 1 | align="center" | 6 | align="center" | 9 |- | align="center" | 11 | align="left" | [[File:Flag_of_East_Timor.svg|23px]] [[ទីម័រខាងកើត]] | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 8 | align="center" | 8 |- | align="center" style="background:#D3D3D3;" |'''ប្រជែង''' | align="left" style="background:#D3D3D3;" | '''11 ប្រទេស''' | align="center" style="background:#D3D3D3;" | '''584''' | align="center" style="background:#D3D3D3;" |'''576''' | align="center" style="background:#D3D3D3;" |'''881''' | align="center" style="background:#D3D3D3;" |'''2041''' |} =ប៉ុស្តិ៍ការផ្សាយបន្តផ្ទាល់= =ប៉ុស្តិ៍ទស្សនា ការផ្សាយបន្តផ្ទាល់= ការទស្សនាផ្សាយបន្តផ្ទាល់ និងនៅក្នុងពិភពលោកទាំងមូល '''BROADCASTING channels''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#FFFFFF" width=10% | ប្រទេស ! style="background-color:#FFFFFF" width=15% | ប៉ុស្តិ៍។ តារផ្សាយបន្តផ្ទាល់ និង ប៉ិបស៊ី ទស្សនាការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ ! style="background-color:#FFFFFF" width=15% |ស្ថាប័នពត៌មាន |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Cambodia.svg|25px]] [[កម្ពុជា]] | align="Left" | [[ទូរទស្សន៍ជាតិកម្ពុជា|TVK]], [https://btv.com.kh/ BTV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Bayon_Television Bayon TV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Hang_Meas_HDTV Hang Meas HDTV], [https://cstvkh.com/page/about_us CSTV]{{Dead link|date=មិថុនា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},[https://www.cbscambodia.com.kh/ CBS TV]{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [https://pnn.com.kh/ PNN TV], [https://www.tv5hd.com/ TV5hd], | align="left" |[https://www.phnompenhpost.com/sport/sea-games-opening-ceremony-wins-hearts Phnom Penh Post], [https://www.khmertimeskh.com/501285573/sea-games-cambodians-have-been-waiting-64-years-for-this-moment-says-pm/ Khmer Times],[https://web.archive.org/web/20230509060605/https://english.cambodiadaily.com/news/spectacular-opening-of-sea-games-at-host-cambodias-brand-new-stadium-182563/ Cambodia Daily],[https://m.freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/290391-2023-05-07-08-45-54.html Fresh News], [https://amp.dev/documentation/guides-and-tutorials/start/create/basic_markup/ Tmey Tmey], [https://cambojanews.com/cambodia-launches-32nd-southeast-asian-games-wins-medals/ Camboja News], [https://cambodianess.com/ Cambodianess News]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Brunei.svg|25px]] [[ប្រ៊ុយណេ]] | align="Left" |[https://www.rtbnews.rtb.gov.bn/SitePages/Home.aspx RTB] | align="left" |[https://borneobulletin.com.bn/brunei-begins-sea-games-campaign-in-obstacle-race/ Borneo Bulletin], [https://www.brusports.com/category/sea-games-2023/ Brunei Sport News] |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Indonesia.svg|25px]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/TVRI TVRI], [https://en.wikipedia.org/wiki/RCTI RCTI], [https://en.wikipedia.org/wiki/INews iNews], [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_Nusantara_Citra MNC Media], | align="left" |[https://jakartaglobe.id/news/indonesia-wins-third-consecutive-mens-volleyball-gold-in-sea-games Jakata Globe] |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Laos.svg|25px]] [[ឡាវ]] | align="Left" | | align="Left" |[https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=72868 Laos New Agency], [https://laotiantimes.com/2023/04/24/lao-athletes-to-compete-in-32-sports-at-sea-games-in-cambodia/ The Laostian Times]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Malaysia.svg|25px]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Radio_Televisyen_Malaysia RMT], [https://en.wikipedia.org/wiki/TV_Okey TV Okey]. | align="Left" |[https://www.bernama.com/en/sports/news.php?id=2186093 Bernama News], [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Star_(Malaysia) The Star]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Myanmar.svg|25px]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Sky_Net Sky Net], [https://en.wikipedia.org/wiki/Myanmar_National_TV MNTV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Channel_9_(Burmese_TV_channel) Channel 9], [https://en.wikipedia.org/wiki/Myanmar_Radio_and_Television MRTV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Channel_ME Channel ME]. | align="Left" |[https://www.gnlm.com.mm/myanmars-chinlone-vovinam-teams-grab-gold-medal-each-in-sea-games/ Global New Light of Myanmar], [https://www.mdn.gov.mm/en/cambodia-ready-host-32nd-sea-games-next-month Myanmar Digital News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230509070858/https://www.mdn.gov.mm/en/cambodia-ready-host-32nd-sea-games-next-month |date=2023-05-09 }}. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|25px]] [[ហ្វីលីពីន]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/People%27s_Television_Network#:~:text=People%27s%20Television%20Network%20(Filipino%3A%20Telebisyon,of%20People%27s%20Television%20Network%2C%20Inc. PTV], [https://en.wikipedia.org/wiki/Intercontinental_Broadcasting_Corporation#:~:text=Intercontinental%20Broadcasting%20Corporation%20(IBC)%20is,Private%20(1959%2D1986) iBC], [https://en.wikipedia.org/wiki/One_Sports One Sports], [https://en.wikipedia.org/wiki/Smart_Communications Smart Communications]. | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Philippine_Daily_Inquirer Philippine Daily Inquirer], [https://en.wikipedia.org/wiki/ABS-CBN_Corporation ABS-CBN], [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Philippine_Star The Philippine Star], [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Manila_Times The Manila Times], [https://en.wikipedia.org/wiki/GMA_Integrated_News_and_Public_Affairs GMA News], [https://en.wikipedia.org/wiki/Rappler Rappler]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Singapore.svg|25px]] [[សិង្ហបុរី]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Mediacorp Mediacorp], [https://en.wikipedia.org/wiki/CNA_(TV_network) CNA (TV-network)]. | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/CNA_(TV_network) Channel News Asia], [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Straits_Times The Straits Times], [https://sg.news.yahoo.com/sea-games-quah-ting-wen-gold-sailors-medals-125235458.html Yahoo News Singapore]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Thailand.svg|25px]] [[ថៃ]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/MCOT_HD Channel 9], [https://en.wikipedia.org/wiki/One_31#:~:text=One%2031%2C%20fully%20known%20as,competition%2C%20news%20and%20entertainment%20programs. One 31], [https://en.wikipedia.org/wiki/GMM_25 GMM25], [https://www.tsports7.com/en T Sports7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230507133217/https://tsports7.com/en |date=2023-05-07 }}. | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Nation_(Thailand) The Nation], [https://en.wikipedia.org/wiki/Bangkok_Post Bangkok Post], [https://en.wikipedia.org/wiki/Thai_Public_Broadcasting_Service Thai PBS]. |- | align="left" style="background:#FFFFFF;" | [[File:Flag_of_Vietnam.svg|25px]] [[វៀតណាម]] | align="Left" |[https://en.wikipedia.org/wiki/Vietnam_Television VTV], [https://vi.wikipedia.org/wiki/K%2B K+], [https://en.wikipedia.org/wiki/FPT_Corporation FPT], [https://en.wikipedia.org/wiki/Ho_Chi_Minh_City_Television HTV], [https://vi.wikipedia.org/wiki/VieON VieOn], [https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_C%C3%B4ng_ty_Truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh_C%C3%A1p_Vi%E1%BB%87t_Nam VTVcab] | align="Left" |[https://vi.wikipedia.org/wiki/VietnamPlus Vietnam Plus], [https://en.wikipedia.org/wiki/Voice_of_Vietnam Voice of Vietnam], [https://en.wikipedia.org/wiki/VnExpress VnExpress], [https://en.wikipedia.org/wiki/VietNamNet VietnamNet], [https://m.hanoitimes.vn/sea-games-32-vietnam-earns-more-gold-medals-breaking-the-record-323652.html Hanoi Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230509083046/https://m.hanoitimes.vn/sea-games-32-vietnam-earns-more-gold-medals-breaking-the-record-323652.html |date=2023-05-09 }}. |} == ស្ថាប័នព័តមានអន្តរជាតិ == '''International News Agency''' {| class=wikitable ! width="300"|ស្ថាប័នផ្សព្វ ការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ *និងនៅក្នុង *ពិភពលោកទាំងមូល *ទស្សនាផ្សាយផ្ទាល់ *និងការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ *និងការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ * ផ្តល់ជូនការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ ! width="300"|World News |- |align="center"|[[File:IOC Logo.svg|80px]] |align="center"|[https://olympics.com/en/sport-events/2023-southeast-asian-games-phnom-penh/ International Olympic Commitee] |- |align="center"|[https://en.wikipedia.org/wiki/Olympic_Council_of_Asia Olympic Council of Asia (OCA)] |align="center"|[https://ocasia.org/news/3892-sea-games-nations-register-over-12000-athletes-and-officials-for-cambodia-2023.html Olympic Council of Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502073140/https://ocasia.org/news/3892-sea-games-nations-register-over-12000-athletes-and-officials-for-cambodia-2023.html |date=2023-05-02 }} |- |align="center"|[[File:ABC News logo 2021.svg|200px]] |align="center"|[https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/cambodias-brand-new-stadium-hosts-opening-sea-games-99105575 abc News] |- |align="center"|[[File:CNA new logo.svg|50px]] |align="center"|[https://www.channelnewsasia.com/topic/sea-games-2023 Channel News Asia] |- |align="center"|[[File:Arab News (2019-07-27).svg|200px]] |align="center"|[https://www.arabnews.com/node/2298546/sport Arab News] |- |align="center"|[[File:Asia News Network logo.svg|100px]] |align="center"|[https://asianews.network/spectacular-sea-games-opening-draws-international-praise/ Asia News Network] |- |align="center"|[[File:The Japan Times (2021-01-21).svg|100px]] |align="center"|[https://www.japantimes.co.jp/sports/2023/05/03/more-sports/sea-games-cambodia/ The Japan Times] |- |align="center"|[[File:VOA logo.svg|100px]] |align="center"|[https://www.voanews.com/a/flags-fireworks-as-cambodia-kicks-off-sea-games-/7081009.html Voice of America] |- |align="center"|[[File:SCMP logo.svg|200px]] |align="center"|[https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3219592/spectacular-opening-sea-games-host-cambodias-brand-new-stadium South China Morning Post] |- |align="center"|[[File:Associated Press logo 2012.svg|50px]] |align="center"|[https://apnews.com/article/sea-games-cambodia-muay-thai-kickboxing-249025937474754880ead18b4eb5dd95 Associated Press] |- |align="center"|[[File:France24.png|50px]] |align="center"|[https://www.france24.com/en/live-news/20230505-flags-and-fireworks-as-cambodia-kicks-off-sea-games France 24] |- |align="center"|[[File:RFI logo 2013.svg|50px]] |align="center"|[https://www.rfi.fr/en/sports/20230505-flags-and-fireworks-as-cambodia-kicks-off-sea-games Radio France Internationale] |} == កង្វល់ និង វិវាទ == '''Concerns and controversies''' === ការធ្វើពហិការដឹកនាំដោយ សហព័ន្ធប្រដាល់មួយថៃ (IFMA) ក្នុងវិញ្ញាសា នៃការប្រកួតប្រដាល់គុនខ្មែរ === '''Boycott led by Mouy Thai Boxing Federation (IFMA) in Kun Khmer Boxing competition''' == ឯកសារយោង == 3mprbxrvjp7kmgmhhbj4g6igyvch173 ធម្មនុញ្ញអាស៊ាន 0 49084 342631 328626 2026-11-08T02:50:27Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342631 wikitext text/x-wiki '''ធម្មនុញ្ញអាស៊ាន''' <ref name="Charter">{{Cite book|title=The ASEAN Charter|date=Dec 2007|location=Jakarta|isbn=978-979-3496-62-7|url=http://www.asean.org/images/2012/publications/ASEAN-Charter.pdf|archive-date=2015-09-23|access-date=20 May 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923185415/http://www.asean.org/images/2012/publications/ASEAN-Charter.pdf |date=2015-09-23 }}</ref> គឺជាឧបករណ៍ធាតុផ្សំនៃ [[អាស៊ាន|សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] (អាស៊ាន)។ វាត្រូវបានអនុម័តនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ានលើកទី១៣ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៧។ <ref>[https://web.archive.org/web/20080321012408/http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/22/content_7129449.htm "Indonesian ministers asked to follow up ASEAN summit results"], ''[[Xinhua]]'', 22 Nov 2007.</ref> គោលបំណងនៃសេចក្តីព្រាងធម្មនុញ្ញនេះត្រូវបានស្នើឡើងជាផ្លូវការនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន]] លើកទី១១ ដែលបានប្រារព្ធឡើងក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៥ នៅ [[គូឡាឡាំពួ|ទីក្រុងគូឡាឡាំពួ]] [[ម៉ាឡេស៊ី|ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] ។ មេដឹកនាំអាស៊ានទាំងដប់ ដែលម្នាក់មកពីរដ្ឋសមាជិកនីមួយៗ ហៅថា [[ក្រុមបុគ្គលលេចធ្លោអាស៊ាន]] (EPG) ត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យបង្កើតអនុសាសន៍សម្រាប់ការតាក់តែងធម្មនុញ្ញ។ [[ឯកសារ:Association of Southeast Asian Nations (orthographic projection).svg|រូបភាពតូច|[[សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]]]] នៅឯកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ានលើកទី១២ ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០០៧ នៅ[[សេប៊ូ|ទីក្រុងសេប៊ូ]] ប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]] សំណើជាមូលដ្ឋានមួយចំនួនត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ។ មេដឹកនាំអាស៊ានបានព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងអំឡុងកិច្ចប្រជុំកំពូលដើម្បីបង្កើត "ក្រុមការងារកម្រិតខ្ពស់លើការព្រាងធម្មនុញ្ញអាស៊ាន" ដែលមានសមាសភាពមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់ចំនួនដប់រូបមកពីប្រទេសសមាជិកទាំងដប់។ បន្ទាប់មកក្រុមការងារបានបើកកិច្ចប្រជុំចំនួន១៣ ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ២០០៧។ == ធម្មនុញ្ញ == គោលការណ៍ដែលមានចែងក្នុងធម្មនុញ្ញរួមមាន៖ * ការសង្កត់ធ្ងន់លើភាពជាកណ្តាលរបស់អាស៊ានក្នុងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់។ * គោរពគោលការណ៍ [[បូរណភាពទឹកដី]] [[អធិបតេយ្យភាព]] ការមិនជ្រៀតជ្រែក និងអត្តសញ្ញាណជាតិរបស់សមាជិកអាស៊ាន។ * ការលើកកម្ពស់សន្តិភាព និងអត្តសញ្ញាណក្នុងតំបន់ ការដោះស្រាយវិវាទដោយសន្តិវិធីតាមរយៈការសន្ទនា និងការពិគ្រោះយោបល់ និងការលះបង់ការឈ្លានពាន។ * គោរពច្បាប់អន្តរជាតិ ដោយគោរព [[សិទ្ធិមនុស្ស]] [[យុត្តិធម៌​សង្គម|យុត្តិធម៌សង្គម]] និងពាណិជ្ជកម្មពហុភាគី។ * ជំរុញសមាហរណកម្មពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់។ * ការតែងតាំង [[អគ្គលេខាធិការ]] និង [[តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍]] របស់អាស៊ាន។ * បង្កើត​ស្ថាប័ន​សិទ្ធិ​មនុស្ស និង​យន្តការ​ជម្លោះ​ដែល​មិន​អាច​ដោះស្រាយ​បាន ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​ផ្លូវការ​ក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន|​កិច្ចប្រជុំ​កំពូល​អាស៊ាន]] ។ * ការអភិវឌ្ឍទំនាក់ទំនងមិត្តភាពខាងក្រៅ និងជំហរជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ (ដូច [[សហភាពអឺរ៉ុប]] ) * បង្កើន​ចំនួន​កិច្ចប្រជុំ​កំពូល​អាស៊ាន​ដល់​ពីរ​ដង​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ និង​លទ្ធភាព​កោះប្រជុំ​សម្រាប់​ភាពអាសន្ន។ * ការរំលឹកឡើងវិញនូវការប្រើប្រាស់ [[ទង់ជាតិនៃសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ទង់ជាតិអាស៊ាន]] [[ទំនុកតម្កើងអាស៊ាន|ភ្លេងជាតិ]] [[និមិត្តសញ្ញានៃសមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍|និមិត្តសញ្ញា]] និង [https://asean.org/asean/about-asean/asean-day/ ទិវាជាតិអាស៊ាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413083129/https://asean.org/asean/about-asean/asean-day/ |date=2019-04-13 }} នៅថ្ងៃទី ៨ ខែសីហា។ {| class="wikitable" !រដ្ឋសមាជិក ! ការផ្តល់សច្ចាប័ន របស់រដ្ឋាភិបាល ! ការដាក់ប្រាក់<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ឧបករណ៍នៃការផ្តល់សច្ចាប័ន ! ចុះហត្ថលេខា​ដោយ |- |{{Flag|Singapore}}</img>{{Flag|Singapore}} | style="text-align:right;" | ១៨ ធ្នូ ២០០៧ | style="text-align:right;" | ថ្ងៃទី 7 ខែមករា ឆ្នាំ 2008 | នាយករដ្ឋមន្ត្រី |- |{{Flag|Brunei Darussalam}}</img>{{Flag|Brunei Darussalam}} | style="text-align:right;" | ៣១ មករា ២០០៨ | style="text-align:right;" | ១៥ កុម្ភៈ ២០០៨ | ស៊ុលតង់ |- |{{Flag|Lao People's Democratic Republic}}</img>{{Flag|Lao People's Democratic Republic}} | style="text-align:right;" | ថ្ងៃទី ១៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ | style="text-align:right;" | ថ្ងៃទី 20 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2008 | ប្រធាន |- |{{Flag|Malaysia}}</img>{{Flag|Malaysia}} | style="text-align:right;" | ថ្ងៃទី ១៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ | style="text-align:right;" | ថ្ងៃទី 20 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2008 | រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស |- |{{Flag|Vietnam}}</img>{{Flag|Vietnam}} | style="text-align:right;" | ១៤ មីនា ២០០៨ | style="text-align:right;" | ១៩ មីនា ២០០៨ | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស |- |{{Flag|Cambodia}}</img>{{Flag|Cambodia}} | style="text-align:right;" | ២៥ កុម្ភៈ ២០០៨ <ref>{{Cite web |title=Cambodian National Assembly approves ASEAN Charter |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/26/content_7674381.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220181313/http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/26/content_7674381.htm |archive-date=20 December 2008 |access-date=16 Dec 2008 |publisher=News.xinhuanet.com |archivedate=20 ធ្នូ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081220181313/http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/26/content_7674381.htm }}</ref> | style="text-align:right;" | ១៨ មេសា ២០០៨ | រដ្ឋសភា​ជាតិ |- |{{Flag|Myanmar}}</img>{{Flag|Myanmar}} | style="text-align:right;" | ថ្ងៃទី 21 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2008 | style="text-align:right;" | ថ្ងៃទី 21 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2008 <ref>{{Cite web |date=22 Jul 2008 |title=Burma ratifies ASEAN charter &#124; The Australian |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24056268-2703,00.html |access-date=16 Dec 2008 |publisher=Theaustralian.news.com.au |archivedate=20 ធ្នូ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081220204251/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24056268-2703,00.html |url-status=dead }}</ref> | រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស |- |{{Flag|Philippines}}</img>{{Flag|Philippines}} | style="text-align:right;" | ថ្ងៃទី 7 ខែតុលា ឆ្នាំ 2008 <ref>[http://www.gmanews.tv/story/125486/Senate-ratifies-Asean-charter "Philippine Senate ratifies ASEAN Charter"], 7 Oct 2008.</ref> | style="text-align:right;" | ១២ វិច្ឆិកា ២០០៨ <ref name="bernama" /> | ព្រឹទ្ធសភា |- |{{Flag|Indonesia}}</img>{{Flag|Indonesia}} | style="text-align:right;" | ២១ តុលា ២០០៨ <ref>[https://web.archive.org/web/20081210180421/http://news.xinhuanet.com/english/2008-10/21/content_10229587.htm "ASEAN Secretariat: ASEAN Charter fully ratified"], 21 Oct 2008.</ref> | style="text-align:right;" | ១៣ វិច្ឆិកា ២០០៨ <ref name="bernama" /> | ប្រធាន និងក្រុមប្រឹក្សាតំណាងប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូនេស៊ី |- |{{Flag|Thailand}}</img>{{Flag|Thailand}} | style="text-align:right;" | ១៦ កញ្ញា ២០០៨ <ref>[http://www.nationmultimedia.com/2008/09/18/national/national_30083643.php "Surin welcomes Thailand's ratification of Asean charter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924103923/http://www.nationmultimedia.com/2008/09/18/national/national_30083643.php|date=24 September 2008}}, 16 Sep 2008.</ref> | style="text-align:right;" | ១៤ វិច្ឆិកា ២០០៨ <ref name="bernama">{{Cite web |title=Malaysian National News Agency: BERNAMA |url=http://www.bernama.com.my/bernama/v3/news.php?id=371962 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114011854/http://www.bernama.com.my/bernama/v3/news.php?id=371962 |archive-date=14 January 2009 |access-date=16 Dec 2008 |publisher=Bernama.com.my |archivedate=14 មករា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114011854/http://www.bernama.com.my/bernama/v3/news.php?id=371962 }}</ref> | សភា |} == ការអនុម័ត == ធម្មនុញ្ញនេះបានចូលជាធរមាននៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨ គឺសាមសិបថ្ងៃបន្ទាប់ពីការផ្តល់សច្ចាប័នឧបករណ៍ចុងក្រោយរបស់ប្រទេសថៃ។ តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍របស់ប្រទេសថៃប្រចាំនៅអង្គការសហប្រជាជាតិ ឯកអគ្គរដ្ឋទូត [[ដុន ប្រាមុតវីណៃ|ដន ប្រម័ត្ថវិន័យ]] បានដាក់ឯកសារនេះជាមួយអគ្គលេខាធិការអាស៊ាន[[សុរិន្ទ្រ៍ ពិសសុវណ្ណ]] នៅបេសកកម្មថៃនៅទីក្រុងញូវយ៉កកាលពីថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា។ លោក​បាន​ចេញ​សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​មួយ​ដោយ​និយាយ​ថា “នេះ​ពិត​ជា​ឱកាស​មួយ​ដើម្បី​អបអរ​សម្រាប់​ប្រជាជន​អាស៊ាន​ចំនួន ៥៧០ លាន​នាក់។ នេះ​មាន​ន័យ​ថា នៅ​ពេល​មេដឹកនាំ​អាស៊ាន​ជួប​ប្រជុំ​គ្នា​ក្នុង​កិច្ច​ប្រជុំ​កំពូល​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​នៅ​ពាក់​កណ្តាល​ខែ​ធ្នូ ធម្មនុញ្ញ​អាស៊ាន​នឹង​ចូល​ជា​ធរមាន»។ លោក​បាន​សំដៅ​ទៅ​លើ​ធម្មនុញ្ញ​ដែល​ចូល​ជា​ធរមាន​បន្ទាប់​ពី​កិច្ច​ប្រជុំ​កំពូល​លើក​ទី១៤ នៅ​ខេត្ត​ឈៀងម៉ៃ ប្រទេស​ថៃ ចាប់​ពី​ថ្ងៃ​ទី១៣ ដល់ ១៨ ខែ​ធ្នូ។ ក្នុងការធ្វើដូច្នេះ លោកបានបន្ថែមថា ការប្រារព្ធពិធីនឹងធ្វើឡើងមិនត្រឹមតែសម្រាប់ការផ្តល់សច្ចាប័នពេញលេញនៃធម្មនុញ្ញប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាការចូលជាធរមាននៃច្បាប់មូលដ្ឋានថ្មីរបស់អាស៊ានផងដែរ “វានឹងជាអង្គការផ្អែកលើច្បាប់ និងតម្រង់ទិសមនុស្ស ជាមួយនឹងបុគ្គលិកលក្ខណៈផ្លូវច្បាប់របស់ខ្លួន។ "។ <ref name="bernama"/> == បើកដំណើរការ == នៅថ្ងៃទី១៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨ សមាជិកអាស៊ានបានជួបប្រជុំគ្នានៅរដ្ឋធានី[[ចាកាតា|ហ្សាកាតា]] របស់ [[ឥណ្ឌូណេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]]ដើម្បីចាប់ផ្តើមធម្មនុញ្ញដែលបានចុះហត្ថលេខាក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៧ ដោយមានគោលបំណងផ្លាស់ទីទៅជិត "សហគមន៍រចនាប័ទ្មសហភាពអឺរ៉ុប" ។ <ref name="AFPCharter">{{Cite news|date=15 Dec 2008|title='Momentous' day for ASEAN as charter comes into force|agency=[[Agence France-Presse]]|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gT16o2eXYrGL-35uoUD0fKcRPlDw|url-status=live|access-date=16 Dec 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114201405/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gT16o2eXYrGL-35uoUD0fKcRPlDw|archive-date=14 January 2009}}</ref> <ref name="BBCCharter">{{Cite news|last=Lucy Williamson|date=15 Dec 2008|title=South East Asia to launch charter|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7783073.stm|url-status=live|access-date=16 Dec 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216223650/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7783073.stm|archive-date=16 December 2008}}</ref> ធម្មនុញ្ញបានប្រែក្លាយអាស៊ានទៅជានីតិបុគ្គល និងមានគោលបំណងបង្កើតតំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីតែមួយសម្រាប់តំបន់ដែលគ្របដណ្តប់ប្រជាជនចំនួន ៦០០លាននាក់។ [[ប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូនេស៊ី|ប្រធានាធិបតី​ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[Susilo Bambang Yudhoyono|ស៊ូស៊ីឡូ បាមបាង យូដូយូណូ]] បាន​ថ្លែង​ថា៖ «នេះ​គឺ​ជា​ការ​អភិវឌ្ឍ​ដ៏​សំខាន់។ . . អាស៊ានកំពុងប្រែក្លាយខ្លួនទៅជាសហគមន៍។ លោកបានបន្ថែមថា វាត្រូវបានសម្រេចខណៈពេលដែលអាស៊ានស្វែងរកតួនាទីកាន់តែខ្លាំងក្លានៅក្នុងកិច្ចការអាស៊ី និងពិភពលោក នៅពេលដែលប្រព័ន្ធអន្តរជាតិកំពុងជួបប្រទះនឹងការរញ្ជួយដី” លោកបានបន្ថែមដោយសំដៅទៅលើការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងចលាចលសេដ្ឋកិច្ច។ អាស៊ីអាគ្នេយ៍​លែង​ជា​តំបន់​ដែល​បែកបាក់​គ្នា​យ៉ាង​ជូរចត់​ដោយ​សង្គ្រាម​ទៀត​ហើយ​ដែល​វា​មាន​ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ១៩៦០ និង ១៩៧០»។ [[វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុសកលឆ្នាំ ២០០៨|វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុសកលដែលកំពុងបន្ត]] ត្រូវបានកំណត់ថាជាការគំរាមកំហែងដល់គោលដៅដែលរំពឹងទុកដោយធម្មនុញ្ញ។ <ref name="ReutersCharter">{{Cite news|last=Olivia Rondonuwu|last2=Suhartono, Harry|date=15 Dec 2008|title=ASEAN launches charter under shadow of crisis|publisher=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-37031520081215|url-status=dead|access-date=16 Dec 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220192555/http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-37031520081215|archive-date=20 December 2008}}</ref> ផ្នែកដ៏ចម្រូងចម្រាសបំផុតនៃធម្មនុញ្ញគឺស្ថាប័នសិទ្ធិមនុស្សដែលបានស្នើឡើង ដែលព័ត៌មានលម្អិតនឹងត្រូវដាក់ចេញនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៩។ ស្ថាប័ននេះនឹងមិនមានអំណាចក្នុងការដាក់ទណ្ឌកម្ម ឬដាក់ទណ្ឌកម្មប្រទេសដែលរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋទេ ដូច្នេះហើយនឹងមានប្រសិទ្ធភាពមានកម្រិត នេះត្រូវបានគេនិយាយថាជាឥទ្ធិពលនៃធម្មនុញ្ញអាស៊ានដែលចែងថា វាត្រូវបានសន្មត់ថាមិនជ្រៀតជ្រែកក្នុងបញ្ហានយោបាយក្នុងស្រុករបស់ រដ្ឋជាសមាជិក។ <ref name="IHTCharter">{{Cite news|date=15 Dec 2008|title=ASEAN charter comes into force|work=International Herald Tribune|url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/12/15/asia/AS-ASEAN-Charter.php|url-status=live|access-date=16 Dec 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218150438/http://www.iht.com/articles/ap/2008/12/15/asia/AS-ASEAN-Charter.php|archive-date=18 December 2008}}</ref> == ឯកសារយោង == 52mx7zeeiwrrfm7y88vvgvm712j82lk ស្ទឹងបរិបូរណ៍ 0 49474 342747 299503 2026-11-08T06:39:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342747 wikitext text/x-wiki '''ស្ទឹងបរិបូរណ៍''' គឺជា​ទន្លេ​ក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ វា​ឡើង​លើ [[Aural mountains|​ភ្នំ​ឱរ៉ាល់]] ក្នុង [[ពោធិសាត់|​ខេត្ត​ពោធិ៍សាត់]] ហើយ​កាត់ [[ស្រុកបរិបូណ៌|​ស្រុក​បរិបូរណ៍]] ក្នុង [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|​ខេត្ត​កំពង់ឆ្នាំង]] មុន​នឹង​ចូល​ទៅ​[[បឹងទន្លេសាប]] ។ វាជាដៃទន្លេដ៏សំខាន់នៃទន្លេសាប។ <ref>[http://www.wepa-db.net/policies/state/cambodia/river2_2_4.htm State of Water: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202194510/http://wepa-db.net/policies/state/cambodia/river2_2_4.htm |date=2010-12-02 }}. Water Environment Partnership in Asia.</ref> == ឯកសារយោង == 4u8hx573bf9ba0iw2v4wfwxt55r9qj1 យីងយង់ យ៉តប៊ួង៉ាម 0 49529 342694 300112 2026-11-08T05:03:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342694 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | honorific_prefix = | name = យីងយង់ យ៉តប៊ួង៉ាម | honorific_suffix = | image = | image_upright = | image_size = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = | native_name = ยิ่งยง ยอดบัวงาม | native_name_lang = th | birth_name = ប្រយង់ ប៊ួង៉ាម | alias = | birth_date = {{Birth date and age|1962|12|25}}<ref>[https://www.facebook.com/yodbuangam.yingyong/about?lst=100000410869386%3A100008169423960%3A1522771110 ข้อมูล facebook ยิ่งยง ยอดบัวงาม]</ref> | birth_place = [[ខេត្តសិរីសាកេត]], ថៃ | origin = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date first) --> | death_place = | genre = [[លូងធុង]], តួសម្ដែង, អ្នកនិពន្ធ, [[ពិធីករ]], [[YouTuber]] | occupation = {{hlist|Singer|actor|songwriter}} | instrument = ច្រៀង | years_active = ១៩៩២–បច្ចុប្បន្ន | label = {{hlist|Anothai Promotion|Topline Diamond}} | associated_acts = | website = | module = | module2 = | module3 = }} '''យីងយង់ យ៉តប៊ួង៉ាម'''<ref>{{Cite web |url=https://www.pptvhd36.com/programs/%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B9%84%E0%B8%A3%E0%B8%95%E0%B8%B5%E0%B9%89/%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%A2%E0%B9%8C-%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B9%8B-%E0%B9%82%E0%B8%AD%E0%B9%8B--Mama%E2%80%99s-Talk/76187 |title=ยิ่งยง ยอดบัวงาม กับชีวิตที่ไม่เคยถูกผู้หญิงทิ้ง |access-date=2023-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004214042/https://www.pptvhd36.com/programs/%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B9%84%E0%B8%A3%E0%B8%95%E0%B8%B5%E0%B9%89/%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%A2%E0%B9%8C-%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B9%8B-%E0%B9%82%E0%B8%AD%E0%B9%8B--Mama%E2%80%99s-Talk/76187 |archive-date=2023-10-04 |url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.ryt9.com/s/prg/3037635 'ยิ่งยง-ดาว' ร่วมโปรโมทซีรี่ส์ กระตุ้น ปชช. เข้าถึง 'กองทุนยุติธรรม' เพิ่ม]</ref> ({{Lang-th|ยิ่งยง ยอดบัวงาม}},) កើតថ្ងៃទី២៥​ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦២) ជាអ្នកចម្រៀងលូកធុងថៃ<ref>{{Cite book|title=World Music: Afghanistan: red light at the crossroads|url=https://www.google.co.th/books/edition/World_Music_Afghanistan_red_light_at_the/QzX8THIgRjUC?hl=th&gbpv=1&dq=Yingyong+Yodbuangarm&pg=PA247&printsec=frontcover|publisher=Rough Guides|date=1999|access-date=5 September 2023|isbn=978-1-85-828636-5|author=Kurt Wolff|page=247}}</ref> គាត់ត្រូវបានគេពេញនិយមដោយបទចម្រៀង​ "สมศรี 1992 (សុមស៊ី ១៩៩២)" == ការងារចម្រៀង == === អាល់ប៊ុមស្ទូឌីយោ === * 1992 -1997 : ''Ying Yong Mar Laew Vol.1-8'' (ยิ่งยงมาแล้ว ชุดที่ 1–8) === ការងារចម្រៀងដោយផ្នែក === * Som Sri 1992 (สมศรี 1992) * Ying Yong Ma Laew (ยิ่งยงมาแล้ว) * Ai Num Lieng Kwai (ไอ้หนุ่มเลี้ยงควาย) * Chang Thong Rong Hai (ช่างทองร้องไห้) * Taxi Gub Nang Lom (แท็กซี่กับนางโลม) * Fao Rak Fao Khoi (เฝ้ารักเฝ้าคอย) * Aok Hak Pro Rak Miea (อกหักเพราะรักเมีย) * Pood Hai Roo Rueng Bang (พูดให้รู้เรื่องบ้าง) * Num Surin Rak Sao Surat (หนุ่มสุรินทร์รักสาวสุราษฎร์) * Pom Took Prak Pram (ผมถูกปรักปรำ) * Kin Ya Pid Song (กินยาผิดซอง) * Khoe Nguen Miea Pai Sia Kha Hong (ขอเงินเมียไปเสียค่าห้อง) * Kan Truem Ska (กันตรึมสกา) * Koei Nong Yeam Thee Bor Kor Sor (คอยน้องแย้​มที่ บ.ข.​ส​) == ឯកសារយោង == <references /> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងថៃ]] 3hwcgdcvx86bnmkmc10uhdigi6iw1vn អ៉ិត សំហេង 0 49558 342769 325022 2026-11-08T07:18:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342769 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:អុិត សំហេង}} '''អុិត សំហេង''' ([[អង់គ្លេស]]៖ Ith Samheng) គឺជាតំណាង​រាស្ត្រ​មណ្ឌលរាជធានីភំ្នពេញ និងសមាជិក[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា នីតិកាល​ទី​៧]]​នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |title=នីតិកាលទី៧ (២០២៣-២០២៨) |url=http://national-assembly.org.kh/group-article/117 |access-date=2023-09-17 |website=national-assembly.org.kh |archivedate=2023-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230905072604/http://national-assembly.org.kh/group-article/117 |url-status=dead }}</ref> ឯកឧត្តមបណ្ឌិត អុិត សំហេង បានបំពេញតួនាទីជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការងារ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ (២០១៣–២០២៣)<ref>{{Cite web |last=Raksa |first=Sok |title=Cambodia striving to create skilled labour for digital age |url=https://phnompenhpost.com/national/cambodia-striving-create-skilled-labour-digital-age |access-date=2023-09-17 |website=phnompenhpost.com |language=en |archivedate=2023-10-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017050344/https://phnompenhpost.com/national/cambodia-striving-create-skilled-labour-digital-age |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=NSSF |date=2020-01-31 |title=H.E. ITH SAMHENG, MINISTER OF THE MINISTRY OF LABOUR AND VOCATIONAL TRAINING, HIGHLY APPRECIATED AND EVALUATED ACHIEVEMENTS OF NSSF IN 2019 |url=http://www.nssf.gov.kh/2020/01/31/h-e-ith-samheng-minister-of-the-ministry-of-labour-and-vocational-training-highly-appreciated-and-evaluated-achievements-of-nssf-in-2019/ |access-date=2023-09-17 |website=National Social Security Fund |language=en-US |archivedate=2023-10-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017044841/http://www.nssf.gov.kh/2020/01/31/h-e-ith-samheng-minister-of-the-ministry-of-labour-and-vocational-training-highly-appreciated-and-evaluated-achievements-of-nssf-in-2019/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Samdech Techo HUN SEN, Prime Minister, will lead a high delegation to pay an official visit to and attend “the 41st anniversary of the founding of the liberation forces, FALINTIL Day” in the Timor-Lesté from 19 to 20 August 2016 - Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation |url=https://mfaic.gov.kh/posts/post-1496 |access-date=2023-09-17 |website=mfaic.gov.kh |archivedate=2023-10-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017044844/https://mfaic.gov.kh/posts/post-1496 |url-status=dead }}</ref> និងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសង្គមកិច្ច អតីតយុទ្ធជន និងយុវនីតិសម្បទា (២០០៣–២០១៣)។<ref>{{Cite web |title=Ministry in Brief |url=http://mosvy.gov.kh/en/ministry-in-brief/ |access-date=2023-09-18 |website=mosvy |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20231017044842/http://mosvy.gov.kh/en/ministry-in-brief/ |archive-date=2023-10-17 |url-status=dead }}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៣ លោកត្រូវបានបង្គាប់តែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីជាលើកដំបូងបំផុត ក្នុងនាមជាអ្នក[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|នយោបាយជាន់ខ្ពស់នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite journal|title=Ministry of Health, Communicable Disease Control Department|url=https://www.moh.gov.kh/content/uploads/2009/11/v1.pdf|journal=|via=Ministry of Health and The Global Fund|accessdate=2023-09-18|archive-date=2023-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017044845/https://www.moh.gov.kh/content/uploads/2009/11/v1.pdf|dead-url=yes}}</ref> {{Infobox officeholder | name = អុិត សំហេង | office = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|សមាជិករដ្ឋសភា]] | country = {{KHM}} | president = [[ឃួន សុដារី]] | primeminister = [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] | vicepresident = អនុប្រធានទី១ ជាម យៀប<br />អនុប្រធានទី២ វង សូត | termstart = 21 សីហា 2023 | succeeded1 = ហេង សួរ | preceded1 = អុិត សំហេង | office1 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការងារ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ | termstart1 = 6 កញ្ញា 2018 | termend1 = 22 សីហា 2023 | nationality = [[ខ្មែរ]] | spouse = ញ៉េប រ៉ានី | children = 2 | residence = [[ភ្នំពេញ]] | website = {{URL|www.facebook.com/ithsamheg|Ith Samheng}} | honorific_prefix = ឯកឧត្តមបណ្ឌិត | birth_place = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | primeminister1 = [[ហ៊ុន សែន]] | relations = សំហេង បុរស (កូនប្រុស)<br />[[សំហេង បូរ៉ា]] (កូនប្រុស) | monarch = [[នរោត្តម សីហមុនី]] | image = | caption = ឯកឧត្តមបណ្ឌិត អុិត សំហេង | party = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា]] | constituency = [[ភ្នំពេញ]] | office2 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសង្គមកិច្ច អតីតយុទ្ធជន និងយុវនីតិសម្បទា | primeminister2 = [[ហ៊ុន សែន]] | preceded2 = [[ស៊ុយ សែម]] | succeeded2 = វង សូត | termstart2 = 2003 | termend2 = 23 កញ្ញា 2013 | honorific_suffix = [[សភាតំណាងរាស្ត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|តំណាងរាស្ត្រមណ្ឌលរាជធានីភ្នំពេញ]] }} == សូម​មើល​ផង​ដែរ == * [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា (កម្ពុជា)]] == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [http://national-assembly.org.kh/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់រដ្ឋសភា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605101031/http://www.national-assembly.org.kh/ |date=2014-06-05 }} * [https://www.mlvt.gov.kh/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់ក្រសួងការងារ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ] * [https://web.archive.org/web/20230920094856/http://mosvy.gov.kh/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់សង្គមកិច្ច អតីតយុទ្ធជន និងយុវនីតិសម្បទា] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយខ្មែរ]] {{DEFAULTSORT:អុិត_សំហេង}} dahzhnx0e2x8q6e2eop86nswgs5du6y រមណីយដ្ឋានព្រែកកាំពី 0 49665 342697 324926 2026-11-08T05:13:02Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342697 wikitext text/x-wiki '''រមណីយដ្ឋានព្រែកកាំពី''' ឬ '''រមណីយដ្ឋានទឹកជួរទន្លេមេគង្គ-កាំពី''' គឺជារមណីយដ្ឋានធម្មជាតិ ស្ថិតនៅលើដងទន្លេមេគង្គចម្ងាយ១៦គ.ម តាមផ្លូវលេខ៣៧៧ ខាងជើងទីរួមខេត្ត មានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិក្បាលជួរ ឃុំសំបុក [[ស្រុកចិត្របុរី]] [[ខេត្តក្រចេះ]]។ ជាកន្លែងប្រជុំទៅដោយកូនកោះតូចៗជាច្រើន ព្រមទាំងមានវាលឆ្នេរខ្សាច់ និងជ្រលងទឹកហូរ ជាច្រើនបែបសណ្ឋាន មានដើមរៃ ដើមរាំង និងទឹកទន្លេនៅខែរដូវប្រាំងដែលអាចអោយភ្ញៀវទេសចរមកលេងកម្សាន្តបានយ៉ាងសប្បាយរីករាយ មានលក្ខណៈជារដូវកាលគឺភ្ញៀវអាចទៅលេងកម្សាន្ដបានតែក្នុងរដូវប្រាំង គឺចាប់ពីខែមករា ដល់ខែឧសភាតែប៉ុណ្ណោះ។ ភ្ញៀវនិយមទៅលេងកម្សាន្តច្រើនជាងគេបំផុតជាពិសេសនៅរដូវបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ និងពិធីបុណ្យជាតិផ្សេងៗ ដែលមានភ្ញៀវមកពីគ្រប់ខេត្ត-ក្រុង រាប់ម៉ឺននាក់មកលេងកម្សាន្តរួមទាំងភ្ញៀវអន្តរជាតិផងដែរ។<ref>រដ្ឋបាលខេត្តក្រចេះhttps://www.kratie.gov.kh/detail/4106 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230930022052/https://www.kratie.gov.kh/detail/4106 |date=2023-09-30 }}</ref> រមណីយដ្ឋានព្រែកកាំពីអាចលេងទឹក នៅភូមិភាគឦសានក្នុងខេត្តក្រចេះ នោះកាន់តែចង់បង្ហាញនិងបង្អួតពីសម្រស់ធម្មជាតិខ្លួន ដែលលាយឡំដោយទេសភាពទឹកថ្លាឆ្វេងព្រៃលិចទឹកតូចៗ បៃតងខ្ចី និងមានវាលខ្សាច់ទន្លេមេគង្គដ៏ធំល្វឹងល្វើយ ។ <ref>{{Cite web |title=រមណីយដ្ឋាន​ព្រែក​កាំពី​លេងទឹក ផ្តើម​ទាក់ទាញ​ទេសចរ​ជិតឆ្ងាយ​ទៅ​កម្សាន្ត នា​ដើម ឆ្នាំ ២០១៧ |url=https://m.postkhmer.com/%E1%9E%91%E1%9F%81%E1%9E%9F%E1%9E%85%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D/%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%8E%E1%9E%B8%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%82%E1%9E%80%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9E%B8%E1%9E%9B%E1%9F%81%E1%9E%84%E1%9E%91%E1%9E%B9%E1%9E%80-%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9E%91%E1%9F%81%E1%9E%9F%E1%9E%85%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%91%E1%9F%85%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%8F-%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98-%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%86-%E1%9F%A2%E1%9F%A0%E1%9F%A1%E1%9F%A7 |access-date=2023-10-15 |website=m.postkhmer.com }}{{Dead link|date=កក្កដា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ឯកសារយោង == 2xrqgts38ivfebayj931ehoo67u2mdd សម្ព័ន្ធមិត្តនៃព្រិល 0 50024 342728 313833 2026-11-08T06:06:28Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342728 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Society of the Snow|image=Society of the Snow poster.jpg|alt=|caption=Netflix release poster|director=[[J. A. Bayona]]|screenplay={{plainlist| * J. A. Bayona * [[Bernat Vilaplana]] * Jaime Marques * Nicolás Casariego }}|based on={{based on|''La sociedad de la nieve''|[[Pablo Vierci]]}}|producer={{plainlist| * Belén Atienza * [[Sandra Hermida]] * J. A. Bayona }}|starring={{Plainlist| * [[Enzo Vogrincic]] * [[Matías Recalt]] * Agustín Pardella * Felipe González Otaño * Luciano Chatton * Valentino Alonso * Francisco Romero * Agustín Berruti * Andy Pruss * Simón Hempe * Juan Caruso * Esteban Bigliardi * Rocco Posca * Esteban Kukuriczka * Rafael Federman * Manuela Olivera * [[Agustín Della Corte]] * Tomas Wolf }}|cinematography=Pedro Luque|editing={{Plainlist| * Jaume Martí * Andrés Gil }}|music=[[Michael Giacchino]]<ref>{{cite news|url=https://filmmusicreporter.com/2023/06/19/michael-giacchino-scoring-j-a-bayonas-society-of-the-snow/|title=Michael Giacchino Scoring J.A. Bayona's 'Society of the Snow'|work=Film Music Reporter|date=19 June 2023|access-date=20 June 2023}}</ref>|studio={{ubl|Misión de Audaces Films|El Arriero Films|[[Netflix]]}}|distributor=Netflix|released=9 September 2023 (Venice) 15 December 2023 (Spain) 22 December 2023 (United States) 4 January 2024 (Netflix)|runtime=144 minutes|country={{plainlist| * [[Spain]]<ref name="nationalities">{{Cite web |last=[[Instituto de la Cinematografía y de las Artes Audiovisuales|Institute of Cinematography and Audiovisual Arts]] |date=6 October 2023 |title=Spanish nationality certificate for cinematographic films |url=https://sede.mcu.gob.es/CatalogoICAA/info/81322/0/60/262.pdf |access-date=8 January 2024 |website=www.sede.mcu.gob.es |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106005824/https://sede.mcu.gob.es/CatalogoICAA/info/81322/0/60/262.pdf |archive-date=6 មករា 2024 |url-status=dead}}</ref> * [[United States]]<ref name="nationalities"/> }}|language=Spanish|budget=€60 million<ref>{{cite news|url=https://www.elconfidencial.com/cultura/cine/2023-12-14/cuando-ha-costado-sociedad-nieve-bayona-netflix_3792636/#:~:text=Finalmente%2C%20la%20pel%C3%ADcula%20tuvo%20un,elogio%20de%20cr%C3%ADtica%20y%20p%C3%BAblico.|title= ¿Cuánto ha costado 'La sociedad de la nieve'? Así es la superproducción de Bayona con Netflix|work=Film Reporter|date=14 December 2023|access-date=21 December 2023}}</ref><br>(USD$65 million)<ref>{{Cite news |last=Brueggemann |first=Tom |date=January 29, 2024 |title= Netflix Gets 18 Oscar Nominations, but Viewers Prefer 'The Postcard Killings' to 'Maestro' |website=[[IndieWire]] |url= https://www.indiewire.com/news/box-office/netflix-viewers-the-postcard-killing-maestro-1234949228/ |access-date=January 29, 2024}}</ref>}} '''''សម្ព័ន្ធមិត្តនៃព្រិល''''' ({{Lang-es|La sociedad de la nieve|links=https://en.wikipedia.org/wiki/Society_of_the_Snow}}[https://en.wikipedia.org/wiki/Society_of_the_Snow]) គឺជា ខ្សែភាពយន្តបែបរន្ធត់ បែបរស់រានមានជីវិត របស់អេស្ប៉ាញ ឆ្នាំ 2023 ដែលដឹកនាំដោយ [[:en:J._A._Bayona|J. A. Bayona]] ដែលផ្តោតលើ [[:en:Uruguayan_Air_Force_Flight_571|គ្រោះមហន្តរាយជើងហោះហើរ Andes របស់ ជនជាតិអ៊ុយរូហ្គាយ ឆ្នាំ 1972]] ។ <ref name="vivarelli">{{Cite web |last=Vivarelli |first=Nick |date=22 July 2023 |title=Netflix Survival Thriller 'Society of the Snow,' About Andes Plane Crash Survivors, Set as Venice Film Festival Closer |url=https://variety.com/2023/film/global/j-a-bayonas-netflix-survival-thriller-society-of-the-snow-venice-film-festival-closer-1235677401/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> វាគឺជាការកែសម្រួលនៃសៀវភៅរបស់ [[:en:Pablo_Vierci|Pablo Vierci]] ដែលមានឈ្មោះដូចគ្នា <ref>{{Cite book|url=https://www.hachette.co.uk/titles/pablo-vierci/society-of-the-snow/9781408716373/|title=Society of the Snow|date=7 April 2022|isbn=978-1-4087-1637-3}}</ref> ដែលកត់ត្រាគណនីរបស់អ្នករស់រានមានជីវិតទាំង 16 នាក់នៃឧប្បត្តិហេតុធ្លាក់យន្តហោះ ដែលភាគច្រើនជាអ្នកដែល Vierci ស្គាល់តាំងពីកុមារភាព។ <ref name="mayorga">{{Cite news|last=Mayorga|first=Emilio|last2=Hopewell|first2=John|date=29 April 2022|title=Netflix, 'The Impossible' Director J.A. Bayona Wrap Spain Shoot on 'Society of the Snow,' an Uplifting Disaster Movie|work=Variety|url=https://variety.com/2022/film/global/netflix-bayona-society-of-the-snow-1235253671/|access-date=22 May 2022}}</ref> តួសម្តែងមានតួឯកប្រុស អ៊ុយរូហ្គាយ និងអាហ្សង់ទីន ដែលភាគច្រើនជាអ្នកចំណូលថ្មី។ <ref name="meseguer">{{Cite news|last=Meseguer|first=Astrid|date=29 April 2022|title='La sociedad de la nieve': así es el ambicioso rodaje de J.A. Bayona sobre el Milagro de los Andes|language=es|work=La Vanguardia|url=https://www.lavanguardia.com/cultura/20220429/8231835/la-sociedad-de-la-nieve-ambicioso-rodaje-j-a-bayona-milagro-andes-netflix.html|access-date=22 May 2022}}</ref> ខ្សែភាពយន្តនេះបានបិទ [[:en:80th_Venice_International_Film_Festival|មហោស្រពភាពយន្តអន្តរជាតិទីក្រុង Venice លើកទី 80]] នៅក្នុងការប្រកួតក្រៅឆាក។ <ref name=":0">{{Cite web |date=2023-07-22 |title=Biennale Cinema 2023 {{!}} La sociedad de la nieve by J.A. Bayona is the closing film of the 80th Venice Film Festival |url=https://www.labiennale.org/en/news/la-sociedad-de-la-nieve-ja-bayona-closing-film-80th-venice-film-festival |access-date=2023-07-22 |website=La Biennale di Venezia}}</ref> វាត្រូវបានចេញផ្សាយជាល្ខោននៅអ៊ុយរូហ្គាយនៅថ្ងៃទី 13 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2023 <ref>{{Cite web |last=Redacción |title=La sociedad de la nieve tuvo su estreno en cines uruguayos: la emoción de su director |url=https://www.elobservador.com.uy/nota/la-sociedad-de-la-nieve-tuvo-su-estreno-en-cines-uruguayos-la-emocion-de-su-director-20231269235 |access-date=2023-12-06 |website=El Observador}}</ref> នៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញ នៅថ្ងៃទី 15 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2023, <ref>{{Cite web |date=2023-10-23 |title=The film that will represent Spain at the Oscars will arrive on Netflix on January 4 |url=https://www.larazon.es/television/pelicula-que-representara-espana-premios-oscar-llegara-netflix-4-enero_2023102365366c19e8e7a50001a4ae47.html |website=La Razón (in Spanish)}}</ref> និងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅថ្ងៃទី 22 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2023, <ref name="IFC Center - Society of the Snow">{{Cite web |title=IFC Center - Society of the Snow |url=https://www.ifccenter.com/films/society-of-the-snow/}}</ref> មុនពេលចាក់ផ្សាយនៅលើ [[ណិតហ្វ្លិច|Netflix]] នៅថ្ងៃទី 4 ខែមករា ឆ្នាំ 2024។ <ref>{{Cite news|date=6 October 2023|title='La sociedad de la nieve', la película 'granadina' de J.A. Bayona, ya tiene fecha de estreno en Netflix|language=es|work=Ideal|url=https://www.ideal.es/culturas/cine/sociedad-nieve-pelicula-granadina-bayona-fecha-estreno-20231006165201-nt.html|access-date=7 October 2023}}</ref> ''សម្ព័ន្ធមិត្តនៃព្រិល'' បានទទួលការពិនិត្យវិជ្ជមាន។ វាបានឈ្នះរង្វាន់ចំនួន 12 រួមទាំង [[:en:Goya_Award_for_Best_Film|រូបភាពល្អបំផុត]] និង [[:en:Goya_Award_for_Best_Director|អ្នកដឹកនាំល្អបំផុត]] នៅឯ [[:en:38th_Goya_Awards|ពានរង្វាន់ Goya លើកទី 38]] និង ពានរង្វាន់ [[:en:96th_Academy_Awards|Academy Awards លើកទី 96]] វាត្រូវបានតែងតាំងសម្រាប់ ខ្សែភាពយន្តលក្ខណៈអន្តរជាតិល្អបំផុត តំណាងឱ្យប្រទេសអេស្ប៉ាញ និង ការតុបតែងមុខ និងស្ទីលម៉ូដសក់ល្អបំផុត ។ <ref>{{Cite web |last=Bergeson |first=Samantha |date=2023-12-21 |title=2024 Oscar Shortlists Unveiled: 'Barbie,' 'Poor Things,' 'Maestro,' and 'The Zone of Interest' Make the Cut |url=https://www.indiewire.com/awards/results/2024-oscar-shortlists-1234936672/ |access-date=2023-12-22 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref> == រឿងសង្ខេប == នៅឆ្នាំ 1972 [[:en:Uruguayan_Air_Force_Flight_571|ជើងហោះហើរ 571 របស់ Uruguayan Air Force Flight 571]] ដែលត្រូវបានជួលដោយ ក្រុមបាល់ទាត់អ៊ុយរូហ្គាយ និងអ្នកគាំទ្ររបស់ពួកគេ ដើម្បីនាំពួកគេទៅប្រកួតនៅ [[សាន់ទីអាហ្គោ|Santiago ប្រទេស Chile]] បានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងផ្ទាំងទឹកកកមួយនៅចំកណ្តាលភ្នំអង់ ([[:en:Andes|Andes]]) ។ ក្នុងចំណោមអ្នកដំណើរ 45 នាក់នៅលើយន្តហោះនោះ មាន 29 នាក់នៅរស់រានមានជីវិតពីការធ្លាក់យន្តហោះដំបូង បើទោះបីជាមនុស្សជាច្រើនទៀតនឹងស្លាប់ដោយសាររបួស ជំងឺ និងការធ្លាក់ព្រិលក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានសប្តាហ៍បន្ទាប់ក៏ដោយ។ ដោយជាប់នៅកន្លែងដែលគ្មានអ្នកណាមករកឃើញ និងជាទីដែលគ្មានជីវជីវិតរស់នៅ អ្នករស់រានមានជីវិតត្រូវបានបង្ខំឱ្យងាកទៅរក [[:en:Human_cannibalism#Reasons_and_types|ការស៊ីសាច់មនុស្សដើម្បីរស់]] របស់មនុស្សដែលបានស្លាប់ទៅហើយ ដើម្បីនៅរស់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ជាជាងមានវិវាទជាមួយគ្នា អ្នករស់រានមានជីវិតបានទាញយកការសហការគ្នាជាក្រុមដែលពួកគេបានរៀនតាមរយៈកីឡាបាល់ឱប និង [[:en:Religion_in_Uruguay|ជំនឿផ្លូវចិត្ត]] ដើម្បីរកវិធីគេចចេញពីភ្នំអង់ [[:en:Andes|(Andes]])។ == តួសម្ដែង == * Enzo Vogrincic ជា Numa Turcatti * Matías Recalt ជា Roberto Canessa * Agustín Pardella ជា Nando Parrado * Tomas Wolf ជា Gustavo Zerbino * Diego Vegezzi ជា Marcelo Pérez del Castillo * Esteban Kukuriczka ជា Adolfo "Fito" Strauch * Francisco Romero ជា Daniel Fernández Strauch * Rafael Federman ជា Eduardo Strauch * Felipe González Otaño ជា Carlitos Páez * Agustín Della Corte ជា Antonio "Tintín" Vizintín * Valentino Alonso ជា Alfredo "Pancho" Delgado * Simón Hempe ជា José Luis "Coche" Inciarte * Fernando Contigiani García ជា Arturo Nogueira * Benjamín Segura ជា Rafael "el Vasco" Echavarren * Rocco Posca ជា Ramón "Moncho" Sabella * Luciano Chatton ជា Pedro Algorta * Agustín Berruti ជា Bobby François * Juan Caruso ជា Álvaro Mangino * Andy Pruss ជា Roy Harley * Santiago Vaca Narvaja ជា Daniel Maspons * Esteban Bigliardi ជា Javier Methol * Paula Baldini ជា Liliana Methol * Federico Aznarez ជា Enrique Platero * Alfonsina Carrocio ជា Susana Parrado * Silvia Giselle Pereyra ជា Eugenia Parrado * Pablo Tate ជា Francisco Nicola * Virginia Kaufmann ជា Esther Nicola * Felipe Ramusio ជា Diego Storm * Blas Polidori ជា Gustavo Nicolich * Emanuel Parga ជា Carlos Roque * Iair Said ជាJulio César Ferradas * Juan Diego Eirea ជា Juan Carlos Menéndez * Jaime James Louta (LOUTA) ជា Gastón Costemalle * Lautaro Bakir ជា Julio Martínez Lamas * Jerónimo Bosia ជា Francisco "Pancho" Abal * Lucas Mascareña ជា Fernando Vázquez * Julián Bedino ជា Guido Magri * Toto Rovito ជា Alexis Hounié * Federico Formento ជា Daniel Shaw * Tea Alberti ជា Graciela Augusto de Mariani * Agustín Lain ជា Carlos Valeta * Francisco Bereny ជា Felipe Maquirriaín * Juan José Marco ជា Ovidio Ramírez * Carlos "Carlitos" Páez ជា his father, Carlos Páez Vilaró * Maximiliano de la Cruz ជា Dante Lagurara  == ផលិតកម្ម == Bayona បានរកឃើញសៀវភៅរបស់ Vierci ខណៈពេលកំពុងស្រាវជ្រាវសម្រាប់ខ្សែភាពយន្តឆ្នាំ 2012 របស់គាត់ ''The Impossible'' ហើយបានទិញសិទ្ធិសម្រាប់សៀវភៅនេះនៅពេលដែលគាត់បញ្ចប់ការថតរឿងនោះ។ អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្តបានថតបទសម្ភាសន៍ជាង 100 ម៉ោងជាមួយអ្នករស់រានមានជីវិតទាំងអស់។ តារាសម្តែងបានទាក់ទងជាមួយជនរងគ្រោះ និងក្រុមគ្រួសារជនរងគ្រោះ។ <ref name="ritman">{{Cite news|last=Ritman|first=Alex|date=8 September 2023|title=J.A. Bayona on Gaining the Trust of the Crash Survivors for Venice-Closing Real-Life Disaster Thriller 'Society of the Snow'|work=The Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/society-of-the-snow-ja-bayona-interview-netflix-movie-1235585406/|access-date=9 September 2023}}</ref> ''Society of the Snow'' ត្រូវបានប្រកាសក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2021។ ការថតរូបសំខាន់ បានកើតឡើងនៅ Sierra Nevada ប្រទេសអេស្ប៉ាញ ; Montevideo, អ៊ុយរូហ្គាយ; ប្រទេសឈីលី និងអាហ្សង់ទីន រួមទាំងកន្លែងធ្លាក់យន្តហោះពិតប្រាកដនៅ Andes ។ <ref>{{Cite news|last=Ritman|first=Alex|date=29 November 2021|title=J. A. Bayona Sets Netflix Real-Life Disaster Drama 'Society of the Snow'|work=The Hollywood Reporter|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/j-a-bayona-sets-real-life-disaster-drama-society-of-the-snow-with-netflix-1235053786/|access-date=22 May 2022}}</ref> ការថតនៅ Sierra Nevada មានរយៈពេលពីថ្ងៃទី 10 ខែមករា ដល់ថ្ងៃទី 29 ខែមេសា ឆ្នាំ 2022។ <ref>{{Cite news|last=Cabrero|first=José E.|date=29 April 2022|title=Dentro de 'La sociedad de la nieve', la superproducción de Bayona en Granada|language=es|work=Ideal|url=https://www.ideal.es/culturas/cine/dentro-sociedad-nieve-bayona-granada-20220429154402-nt.html|access-date=16 June 2022}}</ref> <ref name="pagina12">{{Cite news|date=27 July 2022|title=Netflix: terminó el rodaje local de una nueva película sobre la "Tragedia de los Andes"|language=es|work=Página 12|url=https://www.pagina12.com.ar/440407-netflix-termino-el-rodaje-local-de-una-nueva-pelicula-sobre-|access-date=28 July 2022}}</ref> ការថតភាពយន្តនៅអ៊ុយរូហ្គាយបានបញ្ចប់នៅចុងខែកក្កដា ឆ្នាំ 2022 <ref name="fourment">{{Cite news|last=Fourment|first=Belen|date=27 July 2022|title=Netflix en Uruguay: terminó el rodaje local de la película sobre los Andes; todo lo que se sabe|language=es|work=El País|url=https://www.elpais.com.uy/tvshow/cine/netflix-uruguay-termino-rodaje-local-pelicula-andes.html|access-date=28 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|date=27 July 2022|title=Terminó en Montevideo el rodaje de la película "La sociedad de la nieve" sobre la tragedia de Los Andes|work=Telemundo|url=https://www.teledoce.com/telemundo/cultura-y-espectaculos/termino-en-montevideo-el-rodaje-de-la-pelicula-la-sociedad-de-la-nieve-sobre-la-tragedia-de-los-andes/|access-date=28 July 2022}}</ref> <ref name="pagina12" /> ហើយផលិតកម្មបានបន្តនៅទីក្រុងម៉ាឌ្រីត។ <ref name="fourment" /> ផលិតកម្មបានចំណាយពេលសរុបចំនួន 138 ថ្ងៃ ដោយថវិការបានរាយការណ៍ថាមានចំនួនជាង 65 លានអឺរ៉ូ។ <ref name="belinchon">{{Cite news|last=Belinchón|first=Gregorio|date=27 August 2023|title=Juan Antonio Bayona: "Lo que me interesa del canibalismo es el concepto de entregar tu cuerpo a otro"|language=es|work=El País|url=https://elpais.com/cultura/2023-08-27/juan-antonio-bayona-lo-que-me-interesa-del-canibalismo-es-el-concepto-de-entregar-tu-cuerpo-a-otro.html|access-date=9 September 2023}}</ref> នៅខែសីហាឆ្នាំ 2021 អង្គភាពទីពីរ ដែលដឹកនាំដោយ Alejandro Fadel [ es ] អ្នកដឹកនាំរឿង ''Murder Me, Monster'' អាហ្សង់ទីនបានថតទេសភាពនៅប្រទេសឈីលីសម្រាប់ជាឯកសារយោងនៅក្នុង ផលិតកម្មនិម្មិតតាមការកំណត់ និងក្រោយការផលិត។ <ref name="meseguer"/> <ref name="mayorga"/> <ref name="salvans">{{Cite news|last=Salvans|first=Roger|date=1 May 2022|title='La sociedad de la nieve': Visitamos el rodaje de la nueva película de J.A. Bayona para Netflix|language=es|work=Fotogramas|url=https://www.fotogramas.es/noticias-cine/a39870145/la-sociedad-de-la-nieve-visita-rodaje-bayona-netflix/|access-date=22 May 2022}}</ref> នៅ Sierra Nevada ផលិតកម្មនេះត្រូវបានប្រឈមនឹងការខ្វះខាតនៃព្រិល ហើយដោយ ស្រទាប់ Saharan Air Layer ដែលគ្របដណ្តប់ភ្នំដោយធូលីពណ៌ទឹកក្រូច។ <ref name="meseguer" /> <ref name="efe">{{Cite news|date=29 April 2022|title=De rodaje con J.A. Bayona: El milagro de Los Andes llega a Sierra Nevada|language=es|work=EFE|url=https://www.efe.com/efe/espana/cultura/de-rodaje-con-j-a-bayona-el-milagro-los-andes-llega-sierra-nevada/10005-4794821|access-date=22 May 2022}}</ref> បំណែកយន្តហោះចម្លងចំនួន 3 គ្រឿងត្រូវបានប្រើប្រាស់៖ មួយត្រូវបានគេដាក់នៅក្នុងឃ្លាំងដែលសាងសង់នៅលើចំណតរថយន្ត <ref>{{Cite news|last=Cabrero|first=José E.|date=15 December 2021|title=El hangar de J. A. Bayona en Sierra Nevada|language=es|work=El Diario Montañés|url=https://www.eldiariomontanes.es/dmontana/esqui/hangar-bayona-sierra-20211214172400-nt.html|access-date=22 May 2022}}</ref> មួយទៀតត្រូវបានកប់នៅក្នុងព្រិលសិប្បនិម្មិត និងត្រូវបានគាំទ្រដោយស្ទូចធារាសាស្ត្រដែលអនុញ្ញាតឱ្យវាផ្លាស់ទី ហើយទីបីត្រូវបានដាក់នៅពីលើ។ tarn នៅរយៈកំពស់ {{Convert|3000|m|ft}} ។ <ref name="mayorga" /> <ref name="meseguer" /> <ref name="salvans" /> នៅក្នុងឃ្លាំង អេក្រង់កម្ពស់ 30 ម៉ែត្រ បង្ហាញរូបភាពរបស់អង្គភាពទីពីរនៃ Andes ។ <ref name="meseguer" /> <ref name="efe" /> <ref name="salvans" /> អង្គភាពទីបីត្រូវបានប្រគល់ភារកិច្ចឱ្យមានការបាញ់ប្រហារភ្នំដ៏គ្រោះថ្នាក់ជាង។ <ref name="meseguer" /> អង្គភាព​ទាំង​បី​មាន​កម្មករ​ប្រមាណ ៣០០​នាក់។ <ref name="mayorga" /> <ref name="meseguer" /> David Martí និង Montse Ribé ដែលជាសិល្បករតុបតែងមុខបែបផែនពិសេសដែលឈ្នះពានរង្វាន់ Academy Award នៃ ''Pan's Labyrinth'' បានបង្កើតសាកសពសិប្បនិម្មិត និងរបួស។ <ref name="meseguer"/> <ref name="salvans"/> ក្រោយ​ផលិតកម្ម​ត្រូវ​បាន​គេ​គ្រោង​ទុក​រយៈពេល​ប្រហែល​ប្រាំ​ខែ​ដែល​មាន​បុគ្គលិក​ចំនួន ៣០០ នាក់។ <ref name="meseguer" /> <ref name="mayorga"/> Vierci ដែលបម្រើការជាអ្នកផលិតសហការគ្នាបានទៅទស្សនាឈុតនៅ Sierra Nevada។ <ref name="mayorga" /> បាយ័ន​បាន​បង្ហាញ​ភាពយន្ត​ដំបូង​ដល់​អ្នក​រស់រាន​មាន​ជីវិត​ម្នាក់​ឈ្មោះ José Luis "Coche" Inciarte មុន​ពេល​គាត់​ស្លាប់​ក្នុង​ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ 2023។ <ref name="belinchon"/> អ្នកនៅរស់រានមានជីវិតចំនួន 14 នាក់បានមើលខ្សែភាពយន្តនេះមួយឬពីរខែមុនពេលចាក់បញ្ចាំង។ <ref name="belinchon" /> <ref name="ritman"/> == ចេញផ្សាយ == [[ឯកសារ:Society_of_the_Snow_cast_and_survivors.jpg|រូបភាពតូច| JA Bayona និងសមាជិកតួសម្តែងមួយចំនួន រួមជាមួយនឹងអ្នករស់រានមានជីវិតពីគ្រោះមហន្តរាយ Carlos Páez Rodríguez, Fernando Parrado និង Roberto Canessa នៅឯពិធីសម្ពោធខ្សែភាពយន្ត Venice]] ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានកំណត់ថាជាភាពយន្តបិទបញ្ចប់នៃ មហោស្រពភាពយន្តអន្តរជាតិទីក្រុង Venice លើកទី 80 ជាមួយនឹងការបញ្ចាំងលើកដំបូងលើពិភពលោកនៅរោងកុន Palazzo del Cinema ដែលគ្រោងធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី 9 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2023 បន្ទាប់ពីពិធីប្រគល់រង្វាន់របស់មហោស្រពនេះ។ <ref name=":0"/> វាត្រូវបានជ្រើសរើសដើម្បីបញ្ចាំងនៅក្នុងផ្នែក Perlak នៅ មហោស្រពភាពយន្តអន្តរជាតិ San Sebastián លើកទី 71 នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ 2023។ <ref>{{Cite news|last=de Partearroyo|first=Daniel|date=18 August 2023|title=San Sebastián 2023 anuncia sus Perlas: Bayona, Glazer, Kaurismäki, Hamaguchi y muchos más|language=es|work=20 Minutos|url=https://www.20minutos.es/cinemania/noticias/san-sebastian-2023-perlas-bayona-glazer-kaurismaeki-hamaguchi-5165392/|access-date=9 September 2023}}</ref> វាក៏បានចាក់បញ្ចាំងនៅក្នុងផ្នែក Out of Competition នៅ មហោស្រពភាពយន្ត Sitges លើកទី 56, <ref>{{Cite web |date=12 September 2023 |title=The Festival's 56th Edition Kicks Off by Announcing its Complete Lineup |url=https://sitgesfilmfestival.com/en/noticies/festivals-56th-edition-kicks-announcing-its-complete-lineup |access-date=17 September 2023 |website=[[Sitges Film Festival]]}}</ref> និងនៅ AFI Fest ឆ្នាំ 2023 ។ <ref>{{Cite web |last=Tangcay |first=Jazz |last2=Franklin |first2=McKinley |last3=Thompson |first3=Jaden |last4=Brew |first4=Caroline |date=29 September 2023 |title=AFI Fest Announces Full Festival Lineup Including World Premieres of 'Freud's Last Session' and 'Albert Brooks: Defending My Life' – Film News in Brief |url=https://variety.com/2023/film/news/film-news-in-brief-sept-25-2023-1235734217/ |access-date=30 September 2023 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ខ្សែភាពយន្តនេះត្រូវបានកម្មវិធីសម្រាប់ការបញ្ចាំងភាពយន្តពីថ្ងៃទី 20 ដល់ថ្ងៃទី 26 ខែតុលា ឆ្នាំ 2023 នៅ Cine Aragonia នៃ Zaragoza ។ <ref>{{Cite web |last=Valverde |first=M. |date=20 October 2023 |title='La sociedad de la nieve' se estrena por sorpresa este fin de semana en Zaragoza |url=https://www.granadahoy.com/ocio/Sociedad-Nieve-Oscar-estreno-sorpresa-Zaragoza_0_1840617227.html |website=Granada Hoy |publisher=[[Grupo Joly]]}}</ref> វាបានទទួលការចេញផ្សាយល្ខោនអេស្ប៉ាញនៅថ្ងៃទី 15 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2023 <ref>{{Cite web |date=20 October 2023 |title='La sociedad de la nieve' de J. A. Bayona arribarà als cinemes el 15 de desembre |url=https://www.lavanguardia.com/vida/20231020/9316489/sociedad-nieve-j-bayona-arribara-als-cinemes-15-desembre.html |website=[[La Vanguardia]] |access-date=27 កុម្ភៈ 2024 |archivedate=23 តុលា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231023155621/https://www.lavanguardia.com/vida/20231020/9316489/sociedad-nieve-j-bayona-arribara-als-cinemes-15-desembre.html |url-status=dead }}</ref> ហើយត្រូវបានចេញផ្សាយនៅក្នុងរោងកុនអាមេរិកនៅថ្ងៃទី 22 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 2023។ <ref name="IFC Center - Society of the Snow"/> == ការវិភាគ == On the review aggregator website Rotten Tomatoes, 91% of 150 critics' reviews are positive, with an average rating of 7.8/10. The website's consensus reads: "Society of the Snow brings masterful technical skill to bear on its tale of real-life tragedy, but none of that spectacle comes at the expense of its simple, powerful message."[33] Metacritic, which uses a weighted average, assigned the film a score of 72 out of 100, based on 33 critics, indicating "generally favorable" reviews.[34] Roxana Hadadi នៃ ''Vulture'' បាននិយាយថា "ស្គ្រីបទស្សនវិជ្ជានិងការសម្តែងដែលមិនអាចរង្គោះរង្គើ" របស់ខ្សែភាពយន្តទាំងពីរ "លើក" វានិង "រុញវាឱ្យទៅជាវិសាលភាព" ។ នាងក៏ណែនាំផងដែរថាមិនមែន "ចាប់តាំងពី ''ភាពស្ងៀមស្ងាត់'' របស់ Martin Scorsese មានខ្សែភាពយន្តមួយយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពដូច្នេះហើយបានស្នើសុំឱ្យយើងពិចារណាថាតើជំនឿគឺជាសេចក្តីសប្បុរសឬទុក្ខព្រួយ" ។ <ref name="vulture">{{Cite web |last=Hadadi |first=Roxana |date=2024-02-26 |title=The Transcendent Society of the Snow Has Existential Bite |url=https://www.vulture.com/article/review-society-of-the-snow-has-existential-bite.html |access-date=2024-01-05 |publisher=[[Vulture (website)|Vulture]]}}</ref> Pete Hammond of ''Deadline'' ផ្តល់យោបល់ថា ការបកស្រាយរបស់បាយ័នអំពីការធ្លាក់គឺ "ជាចុងក្រោយជាដំណើរខាងវិញ្ញាណលើកម្រិតជាច្រើន ដោយផ្តោតលើឆន្ទៈរបស់មនុស្សដើម្បីជម្នះស្ថានការណ៍ដ៏អាក្រក់បំផុត" ហើយថាវាជា "រឿងរ៉ាវនៃរបៀបដែលមនុស្សជាតិមករួមគ្នាសម្រាប់ ទៅវិញទៅមក។" <ref>{{Cite web |last=Hammond |first=Pete |date=9 September 2023 |title='Society Of The Snow' Review: J.A. Bayona's Thrilling Account Of 1972 Uruguayan Rugby Team Airplane Crash Closes Venice Film Festival |url=https://deadline.com/2023/09/society-of-the-snow-review-j-a-bayona-1972-uruguayan-rugby-team-airplane-crash-closes-venice-film-festival-1235540481/ |website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]}}</ref> Wendy Ide of ''ScreenDaily'' ប្រកែកថា "ការសម្របខ្លួននៃរឿងដែលថតច្រើននេះត្រូវបានលើកតម្កើងឡើងដោយឈុតសកម្មភាពសាច់ដុំកំភួនជើង" ហើយអ្វីដែលធ្វើឱ្យដាច់ពីគ្នាគឺការសម្រេចចិត្តមិនផ្តោតទាំងស្រុងលើអ្នករស់រានមានជីវិត។ បាយ័នកំពុងឈឺចាប់។ ដើម្បី​ធានា​ថា​សំឡេង​ដែល​នៅ​ខាង​មុខ​មិន​ចាំបាច់​ជា​សំឡេង​របស់​ជន​រង​គ្រោះ​ដែល​នៅ​ទីបំផុត​ធ្វើ​ឱ្យ​វា​ត្រឡប់​ទៅ​ផ្ទះ​វិញ​នោះ​ទេ»។ <ref>{{Cite web |last=Ide |first=Wendy |date=9 September 2023 |title='Society Of The Snow': Venice Review |url=https://www.screendaily.com/reviews/society-of-the-snow-venice-review/5185290.article |website=[[ScreenDaily]]}}</ref> ជាចុងក្រោយ Guy Lodge of ''Variety'' ពិពណ៌នាអំពីខ្សែភាពយន្តនេះថាជា "តួសម្តែងដែលនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញទាំងស្រុង" និងជា "ការស្រក់ទឹកភ្នែកដែលមានប្រសិទ្ធភាពយ៉ាងសម្បើម" ។ គាត់ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថាវាមាន "ភាពខុសឆ្គងខាងវិញ្ញាណដែលមិនមែនជានិកាយ ដែលសម្គាល់វាពីដំណើរផ្សងព្រេងដែលបំផុសគំនិតដោយត្រង់ៗជាងនៃខ្សែភាពយន្តមុន"។ <ref>{{Cite web |last=Lodge |first=Guy |date=9 September 2023 |title='Society of the Snow' Review: J.A. Bayona Wrests the Andes Flight Disaster Away From Hollywood |url=https://variety.com/2023/film/festivals/society-of-the-snow-review-1235718496/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> លោក David Rooney នៃ ''The Hollywood Reporter'' បានរកឃើញថា ខ្សែភាពយន្តនេះមានលក្ខណៈ "មិនស្មើគ្នា ប៉ុន្តែទីបំផុតមានប្រសិទ្ធភាព" បានប្រាប់ "ជាមួយនឹងភាពប្រាកដនិយម និងភាពពិតដ៏ត្រជាក់ ជាមួយនឹងអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែគ្មានមនោសញ្ចេតនា"។ <ref>{{Cite web |last=Rooney |first=David |date=14 September 2023 |title='Society of the Snow' Review: J.A. Bayona Blends Visceral Action With Existential Despair in Overlong but Affecting Survival Thriller |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/society-of-the-snow-review-j-a-bayona-netflix-1235591240/ |website=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> សាស្រ្តាចារ្យ Jorge Majfud (អ្នកនិពន្ធនៃ ''Cine político latinoamericano'' ) ប្រកែកថាកំណែនេះធ្វើឡើងវិញនូវគ្រោងនៃខ្សែភាពយន្តមុនៗដោយមិនចាំបាច់អានឡើងវិញដើម្បីបង្ហាញអំពីភាពត្រឹមត្រូវនោះទេ ពីព្រោះខ្សែភាពយន្តគឺជាបាតុភូតពាណិជ្ជកម្មដែលទាញយកសោកនាដកម្មមួយតាមរបៀបដែលគាត់ស្នើឱ្យអនុលោមតាមសង្គមធំ។ គំរូនៃថ្នាក់ និងពូជសាសន៍។ លោក​ក៏​បាន​លើក​ហេតុផល​ថា នេះ​ជា​តួយ៉ាង​នៃ​ឧស្សាហកម្ម​វប្បធម៌ Anglo-Saxon ដែល​លេចធ្លោ។ <ref>{{Cite web |last=Casas |first=Quim |date=11 January 2024 |title=La tragedia Netflix de Los Andes |url=https://www.pagina12.com.ar/702826-la-tragedia-netflix-de-los-andes |website=[[Página 12]] |publisher=[[Pagina12]]}}</ref> === បញ្ជីកំពូលទាំងដប់ === ខ្សែភាពយន្តនេះបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងបញ្ជីកំពូលទាំងដប់របស់អ្នករិះគន់ជាច្រើននៃខ្សែភាពយន្តអេស្ប៉ាញល្អបំផុតប្រចាំឆ្នាំ 2023៖ * '''ទី 1''' — ''El Español'' ( ''Series & Más'' consensus) <ref>{{Cite web |last=Prieto |first=Belén |last2=Morillo |first2=Valentina |date=24 December 2023 |title=Las 10 mejores películas españolas de 2023 |url=https://www.elespanol.com/series/20231224/mejores-peliculas-espanolas/818168610_0.html |website=Series & Más |via=[[El Español]]}}</ref> * '''ទី 3''' - ''Mondosonoro'' (មតិឯកភាព) <ref>{{Cite web |date=26 December 2023 |title=Las mejores películas nacionales de 2023 |url=https://www.mondosonoro.com/blog-musica/mejores-peliculas-2023-nacionales/ |website=[[Mondosonoro]]}}</ref> * '''ទី 4''' - ''El Confidencial'' (មតិឯកភាព) <ref>{{Cite web |last=Medina |first=Marta |date=21 December 2023 |title=Las 10 mejores películas españolas de 2023: niños robados, sexualidad femenina y monjas, muchas monjas |url=https://www.elconfidencial.com/cultura/cine/2023-12-21/mejores-peliculas-espanolas-2023_3793386/ |website=[[El Confidencial]]}}</ref> * '''ទី 4''' - {{Lang|es|[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]}}</link> (Luis Martínez) <ref>{{Cite web |last=Martínez |first=Luis |date=21 December 2023 |title=Las 10 mejores películas españolas de 2023, de 'Zinzindurrunkarratz' a 'La mesita del comedor' |url=https://www.elmundo.es/cultura/cine/2023/12/21/6584271dfdddffa8138b4595.html |website=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]}}</ref> * '''ទី៦''' — ''El Periódico de Catalunya'' (អ្នករិះគន់) <ref>{{Cite web |last=Casas |first=Quim |date=22 December 2023 |title=Las 10 mejores películas españolas de 2023 |url=https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20231222/10-mejores-peliculas-espanolas-2023-95987646 |website=[[El Periódico de Catalunya]] |publisher=[[Prensa Ibérica]]}}</ref> === ការសរសើរ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Award ! scope="col" |Date ! scope="col" |Category ! scope="col" |Recipient ! scope="col" |Result ! class="unsortable" scope="col" |{{Ref heading}} |- ! scope="row" |San Sebastián International Film Festival |30 September 2023 |City of Donostia / San Sebastian Audience Award for Best Film | rowspan="3" |''Society of the Snow'' | {{Won}} | align="center" |<ref>{{Cite web |date=30 September 2023 |title=La película de Bayona 'La sociedad de la nieve' gana el Premio del Público del Zinemaldia |url=https://www.noticiasdenavarra.com/cine-y-series/2023/09/30/pelicula-bayona-sociedad-nieve-gana-7326671.html |website=Noticias de Navarra}}</ref> |- ! scope="row" |Mill Valley Film Festival |12 October 2023 |¡Viva el cine! - Narrative | {{Won}} | align="center" |<ref>{{Cite web |date=17 October 2023 |title='American Fiction,' 'Rustin,' 'The Taste of Things,' 'Radical' Win 46th Mill Valley Film Festival Audience Awards |url=https://awardswatch.com/american-fiction-rustin-the-taste-of-things-radical-win-46th-mill-valley-film-festival-audience-awards/ |website=AwardsWatch}}</ref> |- ! scope="row" |Middleburg Film Festival |22 October 2023 |Audience Award for International Feature |{{Won}} | align="center" |<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Clayton |date=2023-10-23 |title=Cord Jefferson's 'American Fiction' Wins Audience Award at Middleburg Film Festival |url=https://variety.com/2023/film/awards/middleburg-film-festival-audience-award-american-fiction-1235765482/ |access-date=2023-11-07 |website=Variety}}</ref> |- ! scope="row" |Hollywood Music in Media Awards |15 November 2023 |Best Original Score — Independent Film (Foreign Language) |Michael Giacchino | {{Won}} | align="center" | |- ! scope="row" |Camerimage |18 November 2023 |Golden Frog |Pedro Luque |{{Nom}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=WE REVEAL THREE FINAL MAIN COMPETITION FILMS – EnergaCAMERIMAGE 2023 |url=https://camerimage.pl/en/prezentujemy-dwa-ostatnie-filmy-konkursu-glownego/ |access-date=2023-11-07 |website=camerimage.pl |archivedate=2023-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231202154324/https://camerimage.pl/en/prezentujemy-dwa-ostatnie-filmy-konkursu-glownego/ |url-status=dead }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |European Film Awards | rowspan="2" |9 December 2023 |Best Makeup and Hairstyling |Ana & Belén López-Puigcerver, David Martí & Montse Ribé | {{Won}} | rowspan="2" |{{center|<ref>{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/these-are-the-winners-of-the-excellence-awards-2023|title=These are the winners of the Excellence Awards 2023|work=[[European Film Awards]]|date=November 30, 2023|accessdate=November 30, 2023|archivedate=ធ្នូ 9, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231209124353/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/these-are-the-winners-of-the-excellence-awards-2023|url-status=dead}}</ref>}} |- |Best Visual Effects |Félix Bergés & Laura Pedro | {{Won}} |- ! scope="row" |Washington D.C. Area Film Critics Association Awards |10 December 2023 |Best Foreign Language Film | rowspan="3" |''Society of the Snow'' | {{Nom}} | align="center" |<ref>{{Cite web |last=Neglia |first=Matt |date=December 9, 2023 |title=The 2023 Washington DC Area Film Critics Association (WAFCA) Nominations |url=https://nextbestpicture.com/the-2023-washington-dc-area-film-critics-association-wafca-nominations/ |access-date=December 9, 2023 |website=Next Best Picture |language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" |Forqué Awards |16 December 2023 |Best Film | {{Nom}} |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://www.20minutos.es/cinemania/noticias/palmares-completo-premios-forque-2023-20000-especies-abejas-mesias-5199618/|website=[[Cinemanía]]|via=[[20minutos.es]]|title=Palmarés completo de los Premios Forqué 2023: '20.000 especies de abejas' y 'La Mesías' lideran la apertura de la temporada|date=17 December 2023}}</ref>}} |- ! rowspan="2" scope="row" |[[:fr:Indiana Film Journalists Association|Indiana Film Journalists Association]] | rowspan="2" |17 December 2023 |Best International Movie | {{Nom}} | rowspan="2" align="center" |<ref>{{Cite web |last=Rogers |first=Nick |date=December 12, 2023 |title=Nominations Announced for the 2023 Indiana Film Journalists Association Awards |url=https://midwestfilmjournal.com/2023/12/12/nominations-announced-for-the-2023-indiana-film-journalists-association-awards/ |access-date=January 21, 2024 |website=Midwest Film Journal |language=en-US}}</ref><br /><br /><ref>{{Cite web |last=Neglia |first=Matt |date=December 17, 2023 |title=The 2023 Indiana Film Journalists Association (IFJA) Winners |url=https://nextbestpicture.com/the-2023-indiana-film-journalists-association-ifja-winners/ |access-date=January 21, 2024 |website=Next Best Picture |language=en-US}}</ref> |- |Best Score |Michael Giacchino | {{Nom}} |- ! scope="row" |Dallas–Fort Worth Film Critics Association |18 December 2023 |Best Foreign Language Film | rowspan="2" |''Society of the Snow'' | {{draw|4th Place}} | align="center" |<ref>{{Cite web |last=Jorgenson |first=Todd |date=December 18, 2023 |title=DFW Film Critics Name ''The Holdovers'' Best Picture of 2023 |url=https://dfwcritics.com/dfw-film-critics-name-the-holdovers-best-film-of-2023/ |access-date=December 18, 2023 |website=[[Dallas-Fort Worth Film Critics Association]] |language=en-US}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |Astra Film Awards | rowspan="4" |6 January 2024 |Best International Feature|| {{Nom}} | rowspan="4" |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://awardswatch.com/barbie-and-oppenheimer-lead-hollywood-creative-alliance-hca-astra-awards-nominations/|website=awardswatch|date=7 December 2023|title='Barbie' and 'Oppenheimer' Lead Hollywood Creative Alliance (HCA) Astra Awards Nominations|first=Erik|last=Anderson}}</ref><ref name="AwardsWatch">{{cite web |url=https://awardswatch.com/j-a-bayona-daniel-pemberton-and-chad-stahelski-and-stunt-team-behind-john-wick-chapter-4-to-receive-honorary-awards-at-hca-astra-film-awards/ |title=J. A. Bayona, Daniel Pemberton, and Chad Stahelski and Stunt Team behind 'John Wick: Chapter 4' to Receive Honorary Awards at HCA Astra Film Awards |first=Erik |last=Anderson |publisher=AwardsWatch |date=December 20, 2023 |access-date=December 20, 2023}}</ref>}} |- |Best International Filmmaker |J.A. Bayona|| {{Nom}} |- |Best International Actor |Enzo Vogrincic|| {{Nom}} |- |Filmmaking Achievement Award |J.A. Bayona|| {{Won}} |- ! rowspan="1" scope="row" |Golden Globes Awards | rowspan="1" |7 January 2024 |Best Non-English Language Film | rowspan="2" |''Society of the Snow''|| {{Nom}} |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2023/film/news/golden-globes-nominations-list-nominees-2024-1235831576/|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=11 December 2023|title=Golden Globes 2024: Full Nominations List|first1=Brent|last1=Lang|first2=Ethan|last2=Shanfeld}}</ref>}} |- ! rowspan="2" scope="row" |Critics' Choice Awards | rowspan="2" |14 January 2024 |Best Foreign Language Film | {{Nom}} | rowspan="2" |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2023/film/awards/critics-choice-nominations-2024-full-list-barbie-1235835620/|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=13 December 2023|first=Clayton|last=Davis|title=Critics Choice 2024 Nominations: 'Barbie' Breaks All-Time Record With 18 Noms}}</ref>}} |- |Best Score |Michael Giacchino | {{Nom}} |- ! scope="row" |Houston Film Critics Society |22 January 2024 |Best Foreign Language Feature | rowspan="2" |''Society of the Snow'' | {{Nom}} | align="center" |<ref>{{Cite news|last=Darling|first=Cary|date=January 9, 2024|title=''Barbie'', ''Oppenheimer'' lead Houston Film Critics Society's nominations|language=en|work=[[Houston Chronicle]]|url=https://houstonchronicle.com/entertainment/movies_tv/article/houston-film-critics-society-awards-18594525.php|url-status=live|access-date=January 9, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109175233/http://www.houstonchronicle.com/entertainment/movies_tv/article/houston-film-critics-society-awards-18594525.php|archive-date=January 9, 2024}}</ref><br /><br /><ref>{{Cite news|last=Darling|first=Cary|date=January 22, 2024|title=Houston Film Critics Society names ''Poor Things'' the best film of 2023|work=[[Houston Chronicle]]|url=https://houstonchronicle.com/entertainment/movies_tv/article/houston-film-critics-society-poor-things-18621412.php|access-date=January 22, 2024|archive-date=មករា 22, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122230101/https://www.houstonchronicle.com/entertainment/movies_tv/article/houston-film-critics-society-poor-things-18621412.php|url-status=dead}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" |Feroz Awards | rowspan="4" |26 January 2024 |Best Drama Film|| {{Nom}} | rowspan="4" |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://www.rtve.es/noticias/20231123/premios-feroz-2024-nominaciones/2461846.shtml|website=[[rtve.es]]|date=23 November 2023|title= 'Cerrar los ojos', '20.000 especies de abejas' y 'Un amor' encabezan las nominaciones a los Premios Feroz}}</ref>}} |- |Best Director |J.A. Bayona|| {{Won}} |- |Best Original Soundtrack |Michael Giacchino|| {{Nom}} |- |Best Trailer |Harry Eaton|| {{Won}} |- ! scope="row" |Carmen Awards |3 February 2024 |Best Non-Andalusian Produced Film | rowspan="3" |''Society of the Snow''|| {{Won}} |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://www.cope.es/actualidad/cultura/noticias/bayona-lleva-premio-carmen-como-mejor-pelicula-andaluza-camino-los-oscar-20240204_3126898|website=[[Cadena COPE]]|title=Bayona se lleva un Premio Carmen como mejor película no andaluza en su camino a los Óscar|date=4 February 2024}}</ref>}} |- ! scope="row" |Gaudí Awards |4 February 2024 |Best European Film|| {{Won}} |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://www.larazon.es/cataluna/premios-gaudi-2024-lista-completa-ganadores_2024020565c0c898327cdd0001afd630.html|website=[[La Razón (Madrid)|La Razón]]|title=Premios Gaudí 2024: Lista completa de los ganadores|first=Jana|last=Oteo|date=5 February 2024}}</ref>}} |- ! rowspan="7" scope="row" |CEC Medals | rowspan="7" |5 February 2024 |Best Film|| {{Won}} | rowspan="7" |{{Center|<ref>{{Cite web|url=https://decine21.com/noticias/126773-nominados-medallas-premios-cec-2023|website=Decine21|title=Candidaturas de los Premios del Círculo de Escritores Cinematográficos, Medallas CEC|date=28 December 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elperiodicodearagon.com/cultura/2024/02/06/la-sociedad-de-la-nieva-triunfa-medallas-cec-premios-cine-97835432.html|website=[[El Periódico de Aragón]]|date=6 February 2024|title='La sociedad de la nieve' triunfa en la gala de los escritores de cine|publisher=[[Prensa Ibérica]]}}</ref>}} |- |Best Director |J.A. Bayona|| {{Nom}} |- |Best Adapted Screenplay |J.A. Bayona, Bernat Vilaplana, Jaime Marqués, Nicolás Casariego|| {{Won}} |- |Best New Actor |Matías Recalt|| {{Won}} |- |Best Cinematography |Pedro Luque|| {{Won}} |- |Best Editing |Andrés Gil, Jaume Martí|| {{Won}} |- |Best Music |Michael Giacchino|| {{Nom}} |- ! rowspan="13" scope="row" |Goya Awards | rowspan="13" |10 February 2024 |Best Film |''Society of the Snow''|| {{Won}} | rowspan="13" |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://www.20minutos.es/cinemania/noticias/premios-goya-2024-nominaciones-cine-espanol-5194856/|website=[[Cinemanía]]|via=[[20minutos.es]]|date=30 November 2023|title=Premios Goya 2024: '20.000 especies de abejas' arrasa en nominaciones por delante de Bayona y Erice}}</ref>}} |- |Best Director |J. A. Bayona|| {{Won}} |- |Best Adapted Screenplay |Bernat Vilaplana, J.A. Bayona, Jaime Marques-Olarreaga, Nicolás Casariego|| {{Nom}} |- |Best New Actor |Matías Recalt|| {{Won}} |- |Best Cinematography |Pedro Luque|| {{Won}} |- |Best Editing |Andrés Gil, Jaume Martí|| {{Won}} |- |Best Original Score |Michael Giacchino|| {{Won}} |- |Best Sound |Jorge Adrados, Oriol Tarragó, Marc Orts|| {{Won}} |- |Best Art Direction |Alain Bainée|| {{Won}} |- |Best Production Supervision |Margarita Huguet|| {{Won}} |- |Best Costume Design |Julio Suárez|| {{Won}} |- |Best Makeup and Hairstyles |Ana López-Puigcerver, Belén López-Puigcerver, Montse Ribé|| {{Won}} |- |Best Special Effects |Pau Costa, Félix Bergés, Laura Pedro|| {{Won}} |- ! scope="row" |Vancouver Film Critics Circle |12 February 2024 |Best International Film in a Non-English Language |''Society of the Snow'' | {{Nom}} | rowspan="1" align="center" |<ref>{{Cite web |last=Vlessing |first=Etan |date=January 22, 2024 |title=''Oppenheimer'' Leads Vancouver Film Critics Circle Nominations With Six Nods |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oppenheimer-vancouver-film-critics-nominations-1235803725/ |access-date=January 23, 2024 |website=[[The Hollywood Reporter]] |language=en-US}}</ref> |- ! rowspan="1" scope="row" |BAFTA Awards |18 February 2024 |Best Film Not in the English Language |J. A. Bayona and Belén Atienza | {{Nom}} |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/news/oppenheimer-leads-2024-bafta-nominations/5189539.article|website=[[ScreenDaily]]|title='Oppenheimer' leads 2024 Bafta nominations|first1=Ben|last1=Dalton|first2=Mona|last2=Tabbara|date=18 January 2024}}</ref>}} |- ! rowspan="2" scope="row" |Visual Effects Society Awards | rowspan="2" |21 February 2024 |Outstanding Supporting Visual Effects in a Photoreal Feature |Félix Bergés, Micaela Gagliano, Laura Pedro Ezequiel, Larrú Pau Costa |{{Nom}} | rowspan="2" |{{center|<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/visual-effects-society-2024-nominations-list-1235788527/|title='The Creator' Leads Visual Effects Society Feature Competition With 7 Nominations|work=The Hollywood Reporter|first=Carolyn|last=Giardina|date=January 16, 2024|accessdate=January 16, 2024}}</ref>}} |- |Outstanding Special (Practical) Effects in a Photoreal or Animated Project |Pau Costa, Carlos Laguna, Guillermo F. Aldunate, Eloy Cervera |{{Nom}} |- ! scope="row" |Society of Operating Cameramen |24 February 2024 |Camera Operator of the Year in Film |''Society of the Snow'' (Juanjo Sánchez and Manuel Branáa) | {{Won}} | align="center" | |- ! rowspan="2" scope="row" |Satellite Awards | rowspan="2" |3 March 2024 |Best Original Score |Michael Giaccino | {{Pending}} | rowspan="2" align="center" |<ref>{{Cite web |last= |first= |date=December 18, 2023 |title=IPA Reveals Nominations for the 28th Satellite™ Awards |url=https://www.pressacademy.com/news/ipa-reveals-nominations-for-the-28th-satellite-awards/ |access-date=December 18, 2023 |website=[[International Press Academy]] |language=en-US}}</ref> |- |Best Motion Picture – International |''Society of the Snow'' | {{Pending}} |- ! scope="row" |Golden Reel Awards |3 March 2024 |Outstanding Achievement in Sound Editing – Foreign Language Feature |Oriol Tarragó, Iosu Martinez, Guillem Giró, Erik Vidal, Kiku Vidal, Sarah Romero, Marc Bech, Brendan Golden, John Finklea | {{Pending}} |{{center|<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/01/golden-reel-awards-2024-nominations-list-mpse-1235791970/|website=[[Deadline Hollywood]]|date=16 January 2024|first=Erik|last=Pedersen|title=Motion Picture Sound Editors Reveal 2024 MPSE Golden Reel Nominations; 'Oppenheimer' Leads Movie Field}}</ref>}} |- ! rowspan="2" scope="row" |Academy Awards | rowspan="2" |10 March 2024 |Best International Feature Film | rowspan="1" |[[អេស្ប៉ាញ|Spain]] | {{Pending}} | rowspan="2" align="center" |<ref>{{Cite web |last=Fleming |first=Mike Jr. |last2=Hipes |first2=Patrick |date=January 23, 2024 |title=Oscar Nominations: Diversified Voting Throws the Love Around as 'Oppenheimer' Tops with 13, with 'Poor Things', 'Killers of the Flower Moon' and 'Barbie' Close Behind – Full List |url=https://deadline.com/2024/01/2024-oscar-nominations-list-1235801088/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123133912/https://deadline.com/2024/01/2024-oscar-nominations-list-1235801088/ |archive-date=January 23, 2024 |access-date=January 23, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> |- |Best Makeup and Hairstyling |Ana López-Puigcerver, David Martí & Montse Ribé | {{Pending}} |- ! scope="row" |NAACP Image Awards |16 March 2024 |Outstanding International Motion Picture |''Society of the Snow'' | {{Pending}} | align="center" |<ref>{{Cite web |last=Hipes |first=Patrick |date=January 25, 2024 |title=Colman Domingo, Keke Palmer, Ayo Edebiri, Victoria Monét Lead NAACP Image Awards Nominations |url=https://deadline.com/2024/01/2024-naacp-image-awards-nominations-list-1235804254/ |access-date=January 26, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> |- |} == ការអានបន្ថែម == * {{Cite news|last=Blyth|first=Antonia|date=December 8, 2023|title=The Partnership: J.A. Bayona & Author Pablo Vierci Tell The Real Story Behind ‘Society Of The Snow’|work=[[Deadline Hollywood]]|url=https://deadline.com/2023/12/ja-bayona-pablo-vierci-interview-the-partnership-1235653185/}} * {{Cite news|last=Fordham|first=Joe|date=January 11, 2024|title=Deliverance: Society of the Snow’|work=[[American Cinematographer]]|url=https://theasc.com/articles/deliverance-society-of-the-snow}} * {{Cite news|last=Canessa|first=Roberto|author-link=Roberto Canessa|last2=Zerbino|first2=Gustavo|date=February 20, 2024|title=Together We Can Move Mountains: Two ‘Society of the Snow’ Survivors Pen a Plea for Solidarity|work=[[IndieWire]]|url=https://www.indiewire.com/awards/industry/society-of-the-snow-survivors-solidarity-op-ed-1234955133/}} == សូម​មើល​ផង​ដែរ == ** [[:en:Alive_(1993_film)|''Alive'' (1993 film)]] ** [[:en:List_of_Spanish_films_of_2023|List of Spanish films of 2023]] ** [[:en:List_of_Spanish_submissions_for_the_Academy_Award_for_Best_International_Feature_Film|List of Spanish submissions for the Academy Award for Best International Feature Film]] == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [https://www.society-of-the-snow-movie.com/home/ គេហទំព័រ​ផ្លូវការ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240227030409/https://www.society-of-the-snow-movie.com/home/ |date=2024-02-27 }} * Society of the Snow </img> * Society of the Snow </img> * ''[https://www.allmovie.com/movie/society-of-the-snow-vm13450186825 សម្ព័ន្ធមិត្តនៃព្រិល]'' នៅ AllMovie {{Juan Antonio Bayona}}{{1972 Andes flight disaster}}{{Goya Award for Best Film}}{{Spanish submissions for the Academy Award}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ុយរូហ្គាយ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឈីលី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តរន្ធត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តធ្លាក់យន្តហោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តព្រឺព្រួច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តដ្រាម៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះ 571]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអេស្បាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តមហន្តរាយ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តពីការស៊ីសាច់មនុស្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស៊ីសាច់មនុស្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តពិត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តរស់រាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បាល់ឱប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំអង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំ Andes]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] dud3c1suqtwo8ywh00zdc3aelpbt1bq ប៉េលីមប៉ស 0 50032 342652 332620 2026-11-08T03:55:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342652 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ប៉េលីមប៉ស|image=Perlimps_Film_Poster.jpg|alt=|director=[[អាលេ អាប្រេអ៊ូ]]|writer={{Plainlist| * អាលេ អាប្រេអ៊ូ * វីវីយ៉ានេ ហ្គីម៉ារ៉ាអេស }}|animator=អាលេ អាប្រេអ៊ូ <br> សាន់ដ្រូ ក្លេអ៊ូសូ|producer={{Plainlist| * [[ឡៃស បូដានស្គី]] * [[លូអ៊ីស បូឡូណេស៊ី]] * អ៊ែរណេស្តូ សូតូ កានី * អាលេ អាប្រេអ៊ូ }}|starring={{Plainlist| * ឡូរ៉េង់សូ តារ៉ាង់តេលី * [[ជូលីយ៉ា បេនីតេ]] * [[ស្តេនីអូ ហ្គាសៀ]] * នីល ម៉ាខុនដេស * រ៉ូសា រ៉ូសាហ }}|music=អង់ដ្រេ ហូសូអ៊ី<br>អូ ហ្គ្រីវ៉ូ|editing=អាលេ អាប្រេអ៊ូ|distributor=វីត្រីនេ ហ្វីលមេស|released={{Film date|2022|06|16|បារាំង|2023|02|09|ប្រេស៊ីល}}|runtime=៧៥ នាទី|country={{BRA}}|language=ព័រទុយកាល់|budget=|gross=|ចំណងជើងដើម=Perlimps|studio={{Plainlist| * [[គ្លូបូ ហ្វីលមេស]] * ប៊ូរីទី ហ្វីលមេស * [[ក្លូប]] * [[Sony Pictures Releasing|Sony Pictures Releasing International]] }}}}'''''ប៉េលីមប៉ស''''' ({{Lang-pt|Perlimps}}) គឺជាភាពយន្តគំនូរជីវចល[[ប្រេស៊ីល]][[ឆ្នាំ ២០២២]], ផលិតដោយ [[គ្លូបូ ហ្វីលមេស]], ប៊ូរីទី ហ្វីលមេស, [[ក្លូប]] និង Sony Pictures Releasing International និងដឹកនាំដោយ [[អាលេ អាប្រេអ៊ូ]]។<ref>{{Cite web |last=Keslassy |first=Elsa |date=2023-02-17 |title=Brazilian Animated Feature ‘Perlimps’ From Oscar-Nominated Director Travels to Key Markets (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2023/film/global/perlimps-oscar-ale-abreu-boy-and-the-world-1235524966/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217075037/https://variety.com/2023/film/global/perlimps-oscar-ale-abreu-boy-and-the-world-1235524966/ |archive-date=2023-02-17 |access-date=2024-03-01 |website=Variety |language=en}}</ref> == តារាសម្តែង == * ឡូរ៉េង់សូ តារ៉ាង់តេលី សម្តែងជា ក្លាអេ (Claé) * [[ជូលីយ៉ា បេនីតេ]] សម្តែងជា ប្រ៊ូអូ (Bruô) * [[ស្តេនីអូ ហ្គាសៀ]] សម្តែងជា ចូអៅ-ដេ-បារ៉ូ (João-de-Barro) * នីល ម៉ាខុនដេស សម្តែងជា ប៉ៃ (Pai) និង សូលដាដូស (Soldados) * រ៉ូសា រ៉ូសាហ សម្តែងជា ម៉ាអេ (Mãe) == ការឆ្លើយតប == === ការឆ្លើយតបសំខាន់ === នៅលើ អោមេលេតេ ខ្សែភាពយន្តនេះមានការវាយតម្លៃជាមធ្យម ៤/៥។<ref>{{Cite web |last=Canhisares |first=Mariana |date=2023-02-09 |title=Perlimps une imaginação infantil a reflexões maduras na forma de fábula |url=https://www.omelete.com.br/filmes/criticas/perlimps-ale-abreu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210004613/https://www.omelete.com.br/filmes/criticas/perlimps-ale-Abreu |archive-date=2023-12-10 |access-date=2024-03-01 |website=Omelete |language=pt-br}}</ref> === រង្វាន់ === {| class="wikitable" !ឆ្នាំ !រង្វាន់ !ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម !លទ្ធផល !ឯកសារយោង |- | rowspan="5" |២០២២ |Festival international du film fantastique de Neuchâtel |ភាពយន្តគំនូរជីវចលល្អបំផុត |{{Nom}} |<ref>{{Cite web |title=Neuchâtel International Fantastic Film Festival |url=https://archives.nifff.ch/fr/le-nifff/archives/programmation/ |access-date=2024-01-21 |website=Neuchâtel International Fantastic Film Festival |language=fr-FR |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117211815/https://archives.nifff.ch/fr/le-nifff/archives/programmation/ |archive-date=2023-11-17 |url-status=dead |archivedate=2023-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231117211815/https://archives.nifff.ch/fr/le-nifff/archives/programmation/ }}</ref> |- |[[មហោស្រពភាពយន្តអន្តរជាតិនូវែលហ្សេឡង់]] |ភាពយន្តគំនូរជីវចលល្អបំផុត |{{Nom}} |<ref>{{Citation |title=Whānau Mārama: Perlimps |url=https://www.nziff.co.nz/nziff-2022/archive/perlimps/ |access-date=2024-01-21 |language=en-GB | archive-url= https://web.archive.org/web/20231117211824/https://www.nziff.co.nz/nziff-2022/archive/perlimps/ |archive-date= 2023-11-17 |url-status=live}}</ref> |- |[[មហោស្រពភាពយន្តអន្តរជាតិអូតាវ៉ា]] |ភាពយន្តគំនូរជីវចលល្អបំផុត |{{Nom}} |<ref>{{Cite web |title=Competition and Panorama Tickets {{!}} Ottawa International Animation Festival |url=https://www.animationfestival.ca/festival/competition-and-panorama-tickets/ |access-date=2024-01-21 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117213319/https://www.animationfestival.ca/festival/competition-and-panorama-tickets/ |archive-date=2023-11-17 |url-status=dead |archivedate=2023-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231117213319/https://www.animationfestival.ca/festival/competition-and-panorama-tickets/ }}</ref> |- |Animation is Film |ភាពយន្តគំនូរជីវចលល្អបំផុត |{{Nom}} |<ref>{{Cite web |title=Perlimps |url=https://animationisfilm.com/events/perlimps/ |access-date=2023-11-17 |work=Animation Is Film |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117211812/https://animationisfilm.com/events/perlimps/ |archive-date=2023-11-17 |url-status=dead}}</ref> |- |អានីម៉ាតេកា |ភាពយន្តគំនូរជីវចលល្អបំផុត |{{Nom}} |<ref>{{Cite web |last=Staff |first=F. N. E. |title=19th Animateka starts in just a few days! - FilmNewEurope.com |url=https://www.filmneweurope.com/festivals/item/124223-19th-animateka-starts-in-just-a-few-days |access-date=2023-11-17 |website=www.filmneweurope.com |language=en-gb| archive-url= https://web.archive.org/web/20231118005617/https://www.filmneweurope.com/festivals/item/124223-19th-animateka-starts-in-just-a-few-days |archive-date= 2023-11-18 |url-status=live}}</ref> |} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{Official website|https://www.vitrinefilmes.com.br/filme/perlimps/}} * {{IMDb title|14817802}} * {{Rotten-tomatoes|perlimps}} * {{Douban|id=35901232}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តប្រេស៊ីល]] 4b0z3u7on2v26h8va2t03tv81qixpi6 កសិដ្ឋានគោ ក្របី ស្មៅកសិកម្ម 0 50225 342573 320440 2026-11-07T23:24:18Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342573 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable infobox" style="width:20em;" |+កសិដ្ឋានគោ ក្របី ស្មៅកសិកម្ម​ | colspan="2" style="background: #dd9805;" |'''RAN DADA FARM''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |2024<gallery mode="packed" widths="330" heights="330"> </gallery> |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #dd9805;" |Profile |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះ''' |RanDada Farm |- style="vertical-align:top;" |'''បង្កើតថ្ងៃខែឆ្នាំ''' |27 មេសា, 2021 |- style="vertical-align:top;" |'''តំបន់''' |[[ខេត្តកំពង់ចាម]] |- style="vertical-align:top;" |'''ប្រទេស''' |[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:top;" |'''កសិកម្ម''' |[[កសិកម្ម|Agricultural service]] |- style="vertical-align:top;" |'''ឯកទេស''' |ចិញ្ចឹមសត្វ |- style="vertical-align:top;" |'''គេហទំព័រ''' |[https://web.archive.org/web/20240424102052/https://www.yinboran.com/ www.randadafarm.com] |- | colspan="2" |[[ឯកសារ:New born Frisian red white calf.jpg|border|កណ្តាល|រូបភាពតូច|330x330ភីកសែល]][[ឯកសារ:Frisian red white calf.jpg|កណ្តាល|រូបភាពតូច|330x330ភីកសែល]] |} '''កសិដ្ឋាន គោ ក្របី កសិកម្មស្មៅចិញ្ចឹមគោ - Cattle farm & feed''' (ភាសាអង់គ្លេស៖ RanDada Farm) ជាកសិដ្ឋានចិញ្ចឹមគោក្របីមានទីតាំងនៅក្នុង ស្រុកព្រៃឈរ ខេត្តកំពង់ចាម បានបង្កើតឡើងដោយ លោក [[យិន បូរ៉ាន់]] ដែលជាសហគ្រិនកសិកម្ម និងជា YouTuber ម្នាក់នៅកម្ពុជា។ កសិដ្ឋាននេះបានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃការច្នៃប្រឌិត និងក្នុងការចូលរួមអភិវឌ្ឍន៍សហគមន៍ក្នុងវិស័យកសិកម្មកម្ពុជា។ <ref>{{Cite web |last=កសិដ្ឋាន គោ ក្របី កសិកម្មស្មៅចិញ្ចឹមគោ |first=- Cattle farm & feed |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/RanDadaFarm/ |access-date=2024-05-06 |website=www.facebook.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=កសិដ្ឋានគោ ក្របី |first=ស្មៅកសិកម្ម🌱 |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/RanDadaFarm.KH |access-date=2024-05-06 |website=www.facebook.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=RanDada Farm |url=https://www.randadafarm.com/ |access-date=2024-05-06 |website=www.randadafarm.com |language=km |archivedate=2024-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240523154406/https://www.randadafarm.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=AMS |first=សរសេរដោយ៖ កញ្ញា ម៉ាន់ ហ៊ុយលាង |date=2022-06-07 |title=លោក យិន បូរ៉ាន់ ជាម្ចាស់កសិដ្ឋានចិញ្ចឹមគោមួយកន្លែងនៅក្នុង ស្រុកព្រៃឈរ ខេត្តកំពង់ចាម |url=https://economy.ams.com.kh/business/news/cattle-raising-is-easy-but-can-be-very-profitable/ |access-date=2024-05-06 |website=AMS ECONOMY |language=km}}</ref><ref>{{Cite web |title=RanDada Farm - About Mr. Yin Boran |url=https://www.randadafarm.com/about/Yin_Boran |access-date=2024-05-06 |website=www.randadafarm.com |language=km |archivedate=2024-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240504232805/https://www.randadafarm.com/about/Yin_Boran |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=AMS |first=Economy |date=2022-06-17 |title=ម្ចាស់កសិដ្ឋានចិញ្ចឹមគោ លោក យិន បូរ៉ាន់ បង្ហើបពីការជ្រើសរើសគោចិញ្ចឹមដែលទទួលបានផលលឿន |url=https://economy.ams.com.kh/business/news/farm-owners-reveal-fast-cattle-selection/ |access-date=2024-05-06 |website=AMS ECONOMY |language=km}}</ref> == ប្រវត្តិ == ការចាប់ផ្តើមកសិដ្ឋាន គោក្របី ស្មៅកសិកម្ម បានជំរុញដោយបំណងប្រាថ្នាដើម្បីធ្វើទំនើបកម្មវិធីសាស្រ្តចិញ្ចឹមគោបែបប្រពៃណីនៅកម្ពុជា។ ដោយផ្តោតលើការអនុវត្តប្រកបដោយនិរន្តរភាព និងការលើកកម្ពស់សហគមន៍ កសិដ្ឋានបានរីកចម្រើនក្លាយជាគំរូឈានមុខគេនៅក្នុងតំបន់។ [https://www.randadafarm.com/ '''Ran Dada Farm'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240523154406/https://www.randadafarm.com/ |date=2024-05-23 }} ជាឈ្មោះរបស់សម្រាប់សំគាល់ម្ចាស់ដែលបង្កើត គឺលោក [[យិន បូរ៉ាន់]] '''(Ran)'''<ref>{{Cite web |last=Boran |first=Yin |date=2024-04-25 |title=លោក យិន បូរ៉ាន់ ជាអ្នកបង្កើតមាតិកាអនឡាញ និងជាសហគ្រិនម្នាក់នៅកម្ពុជា |url=https://www.yinboran.com/km/post/yinboran |access-date=2024-05-06 |website=Yin Boran |language=km |archivedate=2024-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240502085847/https://www.yinboran.com/km/post/yinboran |url-status=dead }}</ref> និងភរិយា '''(Dada)'''។ <ref>{{Cite web |title=កសិដ្ឋានគោ ក្របី ស្មៅកសិកម្ម🌱 |url=https://t.me/RanDadaFarm |access-date=2024-05-06 |website=Telegram}}</ref> == ទស្សន និងការអនុវត្ត == ស្នូលនៃប្រតិបត្តិការរបស់កសិដ្ឋានគោក្របីស្មៅកសិកម្ម គឺទស្សនវិជ្ជានៃការរស់នៅប្រកបដោយសុខដុមរមនាជាមួយធម្មជាតិ និងការពង្រឹងសមត្ថភាពកសិករក្នុងស្រុកតាមរយៈការចែករំលែកចំណេះដឹង។ កសិដ្ឋានបានប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសដែលមិនប៉ះពាល់ដល់បរិស្ថាន និងលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការទទួលយកការអនុវត្តល្អប្រសើរក្នុងការចិញ្ចឹមគោក្របី និងការផលិតចំណី។ == សេវាកម្ម និងការផ្តល់ជូន == កសិដ្ឋានគោក្របីស្មៅកសិកម្ម ផ្តល់សេវាកម្មជាច្រើនរួមមាន៖ # ការបង្កាត់ពូជគោក្របីដែលមានគុណភាពខ្ពស់ដោយប្រើពូជក្នុងស្រុក និងកែលម្អ។ # ការផលិតចំណីសត្វគោក្របី ផ្តោតលើសារធាតុសរីរាង្គ។ # សិក្ខាសាលាអប់រំ និងកម្មវិធីបណ្តុះបណ្តាលសម្រាប់កសិករ និងអ្នកចូលចិត្តកសិកម្ម។ == ការប្តេជ្ញាចិត្ត == ការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់កសិដ្ឋានចំពោះការចូលរួមរបស់សហគមន៍គឺបង្ហាញឱ្យឃើញតាមរយៈការចូលរួមយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ក្នុងស្រុក ការគាំទ្រដល់កសិករខ្នាតតូច និងការរួមចំណែកក្នុងការអប់រំកសិកម្ម។ កសិដ្ឋានគោ ក្របី ស្មៅកសិកម្ម បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ការរៀនសូត្រ និងការសហការក្នុងចំណោមសហគមន៍កសិកម្មតាមបញ្តាញសង្គមផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=Huyleang |first=កញ្ញា ម៉ាន់ ហ៊ុយលាង {{!}} Ms Mann |date=2022-06-07 |title=ម្ចាស់កសិដ្ឋានចិញ្ចឹមគោវ័យក្មេង លោក យិន បូរ៉ាន់ |url=https://economy.ams.com.kh/business/news/cattle-raising-is-easy-but-can-be-very-profitable/ |access-date=2024-05-06 |website=AMS ECONOMY |language=km}}</ref> == ទិសដៅអនាគត == សម្លឹងឆ្ពោះទៅមុខ កសិដ្ឋាន រ៉ាន់ដាដា មានគោលបំណងពង្រីកវិសាលភាពរបស់ខ្លួន និងបន្តលើកកម្ពស់កសិកម្មប្រកបដោយនិរន្តរភាព។ កសិដ្ឋានគ្រោងនឹងបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍របស់ខ្លួន ដើម្បីកែលម្អបន្ថែមទៀតនូវបច្ចេកទេសចិញ្ចឹមគោ និងគុណភាពចំណីជាអាទិ៍។ == ព័ត៌មានទំនាក់ទំនង == សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែម ឬដើម្បីភ្ជាប់ជាមួយ កសិដ្ឋាន គោ ក្របី កសិកម្មស្មៅចិញ្ចឹមគោ - Cattle farm & feed បុគ្គលដែលមានចំណាប់អារម្មណ៍អាចចូលទៅកាន់ទំព័រ Facebook ឬ YouTube Channel ឬរុករកគេហទំព័រផ្លូវការ និងអាចចូលរួមការសន្ទនានៅលើ Telegram ផងដែរ។ <ref>{{Cite web |last=ទីតាំង |first= |title=កសិដ្ឋានគោ ក្របី ស្មៅកសិកម្ម🌱 |url=https://www.google.com/maps/place/%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%82%E1%9F%84+%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%B8+%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%85%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%F0%9F%8C%B1/@12.0591839,105.1476441,12z/data=!4m22!1m15!4m14!1m6!1m2!1s0x310c6b24682b3ff5:0xcc199425e16e21ba!2z4Z6A4Z6f4Z634Z6K4Z-S4Z6L4Z624Z6TIOGeguGfhCDhnoDhn5LhnprhnpThnrgg4Z6A4Z6f4Z634Z6A4Z6Y4Z-S4Z6Y4Z6f4Z-S4Z6Y4Z-F4Z6F4Z634Z6J4Z-S4Z6F4Z654Z6Y4Z6C4Z-EIC0gQ2F0dGxlIGZhcm0gJiBmZWVkLCBTdHJlZXQgbmF0aW9uIG51bWJlciA3IEthbXBvbmcgQ2hhbSwgMTAwMDEsIENhbWJvZGlh!2m2!1d105.230046!2d12.059196!1m6!1m2!1s0x310c6b24682b3ff5:0xcc199425e16e21ba!2z4Z6A4Z6f4Z634Z6K4Z-S4Z6L4Z624Z6TIOGeguGfhCDhnoDhn5LhnprhnpThnrgg4Z6A4Z6f4Z634Z6A4Z6Y4Z-S4Z6Y4Z6f4Z-S4Z6Y4Z-F4Z6F4Z634Z6J4Z-S4Z6F4Z654Z6Y4Z6C4Z-EIC0gQ2F0dGxlIGZhcm0gJiBmZWVkLCBTdHJlZXQgbmF0aW9uIG51bWJlciA3IEthbXBvbmcgQ2hhbSwgMTAwMDEsIENhbWJvZGlh!2m2!1d105.230046!2d12.059196!3m5!1s0x310c6b24682b3ff5:0xcc199425e16e21ba!8m2!3d12.059196!4d105.230046!16s%2Fg%2F11rwwt1f6g?entry=ttu |access-date=2024-05-06 |website=www.google.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boran |first=Yin |title=Yin Boran |url=https://t.me/YINBORANN |access-date=2024-05-06 |website=Telegram}}</ref><ref>{{Cite web |last=យិន បូរ៉ាន់ |first=Boran Yin |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/YINBORANN |access-date=2024-05-06 |website=www.facebook.com}}</ref><ref>{{Citation|title=លោក យិន បូរ៉ាន់ ៖ ហេតុអ្វីអ្នកចិញ្ចឹមគោ ភាគច្រើនចង់ចិញ្ចឹមគោបំប៉ន?|url=https://www.youtube.com/watch?v=GZH6uZjC26U&list=PLy4XUZ7RKRw9yKX9VR1maEnfvssLmKtnO&index=17|accessdate=2024-05-06|language=km-KH}}</ref> == ឯកសារយោង == <references /> __បង្ខំមាតិកា__ __ផ្នែកមិនត្រូវកែប្រែ__ __DISAMBIG__ __លិបិក្រម__ __តំនភ្ជាប់ផ្នែកថ្មី__ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យិន បូរ៉ាន់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កសិដ្ឋានគោ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កសិកម្ម]] 8edieqeeat1vz7jm8czc1gndeebgau9 វេណេស៊ុយអេឡា 0 50245 342720 337152 2026-11-08T05:49:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342720 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយអេឡា | native_name = {{nobold|República Bolivariana de Venezuela ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]])}} | common_name = វេណេស៊ុយអេឡា | image_flag = Flag of Venezuela.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិវេណេស៊ុយអេឡា|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Venezuela.svg | symbol_type = [[រវលញ្ឆករវេណេស៊ុយអេឡា|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = ''[[ព្រះ និងសហព័ន្ធ|Dios y Federación]]''<br />("ព្រះ និងសហព័ន្ធ") | national_anthem = [[វន្ទនាការព្រះស៊ុលតង់|Gloria al Bravo Pueblo]] (អេស្ប៉ាញ)<br/>("ភាពរុងរឿងដល់ប្រជាជនដ៏អង់អាចក្លាហាន")<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:United_States_Navy_Band_-_Gloria_al_Bravo_Pueblo.ogg]]}}</div> | image_map = Venezuela on the globe (all claims hatched) (Venezuela centered).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា (ក្រហម) នៅលើភូគោល, ទឹកដីទាមទាររបស់វេណេស៊ុយអេឡាគឺសម្គាល់ដោយឆ្នូតក្រហម | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ការ៉ាកាស]] | coordinates = {{Coord|10|28|50|N|66|54|13|W|type:city(3,200,000)_region:VE-A|display=inline}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=31 August 2020 |archive-date=7 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead |archivedate=7 កក្កដា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៥១.៦% [[ជនជាតិម៉ូរេណូវេណេស៊ុយអេឡា|ពហុជាតិសាសន៍]] | ៤៣.៦% [[ជនេជាតិវេណេស៊ុយអេឡាដើមកំណើតអឺរ៉ុប|ស្បែកស]] | ៣.៦% [[ជនជាតិអាហ្វ្រិកវេណេស៊ុយអេឡា|ស្បែកខ្មៅ]] | ១.២% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = ២០១១ | ethnic_groups_ref = <ref name="Census-ethnics">{{cite web |url=http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf |title=Resultado Básico del XIV Censo Nacional de Población y Vivienda 2011 (Mayo 2014) |page=29 |publisher= |website=ine.gov.ve |access-date=8 September 2014 |archive-date=5 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805193838/http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf |url-status=dead |archivedate=5 សីហា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190805193838/http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf }}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *៩២.៦% គ្រិស្តសាសនា **៨០.៥% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅវេណេស៊ុយអេឡា|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] **១១.២% [[ប្រូតេស្តង់]] **០.៩% និកាយគ្រិស្តសាសនាផ្សេងៗទៀត {{Tree list/end}} |៥.៥% គ្មានជំនឿសាសនា |១.១% [[វិញ្ញាណនិយមកាដិក|វិញ្ញាណនិយម]] |០.៨% សាសនាផ្សេងៗទៀត}} | religion_year = ២០២០ | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=238c |title=National Profiles | access-date=13 October 2022 |archive-date=13 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013134940/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=238c |url-status=live}}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]]អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតី]]ក្រោមអំណាចផ្ដាច់ការ{{refn|group=ស|Name=Authoritarian|វេណេស៊ុយអេឡាត្រូវបានប្រភពជាច្រើនចាត់ទុកជារដ្ឋផ្ដាច់ការ៖ <ref name="Isidoro LosadaBitar Deeb2022" /><ref name="Corrales 2020 pp. 39–53">{{cite journal | last=Corrales | first=Javier |title=Authoritarian Survival: Why Maduro Hasn't Fallen | journal=Journal of Democracy | publisher=Project Muse | volume=31 | issue=3 | year=2020 | issn=1086-3214 | doi=10.1353/jod.2020.0044 | pages=39–53| s2cid=226738491}}</ref><ref name="The Path Toward Authoritarianism in Venezuela 2019 p.">{{citation | chapter=The Path Toward Authoritarianism in Venezuela | publisher=Oxford University Press |date=30 October 2019 | doi=10.1093/obo/9780199756223-0286 | page=|title=Political Science | isbn=978-0-19-975622-3 | doi-access=free}}</ref><ref name="Corrales 2022 p.">{{cite book | last=Corrales | first=J. |title=Autocracy Rising: How Venezuela Transitioned to Authoritarianism | publisher=Brookings Institution Press | series=G - Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series | year=2022 | isbn=978-0-8157-3807-7 | page=intro}}</ref><ref name="David Rockefeller Center for Latin American Studies 2022">{{cite web |title=Battling Authoritarian Regimes in Venezuela and Beyond: A Conversation with Venezuelan Opposition Leader Leopoldo López |website=David Rockefeller Center for Latin American Studies |date=25 April 2022 |url=https://drclas.harvard.edu/event/battling-authoritarian-regimes-venezuela-and-beyond-conversation-venezuelan-opposition |access-date=13 January 2023 |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113141715/https://drclas.harvard.edu/event/battling-authoritarian-regimes-venezuela-and-beyond-conversation-venezuelan-opposition |url-status=dead |archivedate=13 មករា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230113141715/https://drclas.harvard.edu/event/battling-authoritarian-regimes-venezuela-and-beyond-conversation-venezuelan-opposition }}</ref>}} | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ឌែលស៊ី រ៉ូឌ្រីហ្គែស]] (ស្ដីទី) | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = ឌែលស៊ី រ៉ូឌ្រីហ្គែស | legislature = [[រដ្ឋសភា (វេណេស៊ុយអេឡា)|រដ្ឋសភា]] | sovereignty_type = [[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពវេណេស៊ុយអេឡា|ទទួលឯករាជ្យ]]ពី[[អេស្ប៉ាញ]] | established_event2 = ប្រកាស[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពវេណេស៊ុយអេឡា|ឯករាជ្យភាព]] | established_date2 = ៥​ កក្កដា​ ១៨១១ | established_event3 = ទទួលឯករាជ្យពី[[ក្រង់កូឡុំប៊ី]] | established_date3 = ១៣ មករា ១៨៣០ | established_event4 = ទទួលស្គាល់ | established_date4 = ២៩ មីនា ១៨៤៥ | established_event5 =[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញវេណេស៊ុយអេឡា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date5 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩<ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Venezuela_2009.pdf?lang=en|title=Venezuela (Bolivarian Republic of)'s Constitution of 1999 with Amendments through 2009|website=constituteproject.org|access-date=21 October 2020|archive-date=7 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007022912/https://www.constituteproject.org/constitution/Venezuela_2009.pdf?lang=en|url-status=live}}</ref> | area_km2 = ៩១៦,៤៤៥ | area_size = 1 E7 | area_footnote = <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19649648|title=Venezuela country profile|date=4 December 2023 |publisher=BBC News |access-date=4 December 2023|archive-date=4 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204071944/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19649648|url-status=live}}</ref> | area_rank = ទី៣២ | percent_water = ៣.២% | population_estimate = ៣០,៥១៨,២៦០<ref name="ciawfb"/> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី៥៣ | population_density_km2 = ​​៣៣.៧៤ | population_density_rank = ទី១៤៤ | GDP_PPP = {{increase}} ២១១.៩២៦ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.VE">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=299,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Venezuela) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=14 October 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108005627/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=299,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៨១ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៧,៩៨៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.VE" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៥៩ | GDP_nominal = {{increase}} ៩២.២១០ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.VE" /> | GDP_nominal_rank = ទី៩៤ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} ៣,៤៧៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.VE" /> | GDP_nominal_per_capita_rank =​ ទី១៤៥ | Gini_year = ២០១៣ | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៤៤.៨ | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Income Gini coefficient |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |website=undp.org |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] |access-date=21 September 2015 |archive-date=10 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |url-status=dead |archivedate=10 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html }}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២២ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៦៩៩ | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 March 2024 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]] }}</ref> | HDI_rank = ទី១១៩ | currency = [[បូលីវ៉ាវេណេស៊ុយអេឡា]]​ ( ផ្លូវការ)<br />[[ដុល្លារ​អាមេរិក]] (ក្រៅផ្លូវការ) | currency_code = | country_code = | time_zone = [[ម៉ោងនៅវេណេស៊ុយអេឡា|VET]] | utc_offset = −៤ | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅវេណេស៊ុយអេឡា|+៥៨]] | iso3166code = VE | cctld = [[.ve]] | today = | wikidata = Q717 }} '''ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា'''​ ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបូលីវ៉ានៃវេណេស៊ុយអេឡា''' ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''República Bolivariana de Venezuela'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅឆ្នេរប៉ែកខាងជើងនៃទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]] ដែលរួមមានទឹកដីនៅក្នុងទ្វីបផ្ទាល់ និងបណ្ដុំកោះតូចៗជាច្រើននៅ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩១៦,៤៤៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយមានប្រជាជនសរុបចំនួន ២៩ លាននាក់បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសមានឈ្មោះថា [[ការ៉ាកាស]]។ វេណេស៊ុយអេឡាមានព្រំដែនខាងជើងជាប់[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]] និង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] ខាងលិចជាប់ប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]] ឯខាងត្បូងជាបើប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] រីឯភាគឦសានជាប់នឹងប្រទេស[[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]] និងប៉ែកខាងកើតជាប់នឹងប្រទេស[[គុយយ៉ាន]]។ វេណេស៊ុយអេឡាគឺជា[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]]ដោយមាន[[រដ្ឋនៃវេណេស៊ុយអេឡា|រដ្ឋក្នុងប្រទេស]]ចំនួន ២៣​ ខណៈ[[មណ្ឌលរដ្ឋធានី (វេណេស៊ុយអេឡា)|មណ្ឌលរដ្ឋធានី]] និង[[ទឹកដីអនិស្សរភាពសហព័ន្ធនៃវេណេស៊ុយអេឡា|ទឹកដីអនិស្សរភាព]]ជាច្រើនលាតសន្ធឹងតាមតំបន់ឆ្នេរ និងនៅលើសមុទ្រ។ សព្វថ្ងៃ វេណេស៊ុយអេឡាគឺជាប្រទេសដែលមានទីប្រជុំជនច្រើនបំផុតប្រចាំអាមេរិកឡាទីន។ ប្រជាជនវេណេស៊ុយអេឡាភាគច្រើនរស់នៅក្នុងទីប្រជុំជនប៉ែកខាងជើង និងក្នុងរដ្ឋធានីការ៉ាកាស។<ref name="encartaSA">{{cite encyclopedia |url= http://encarta.msn.com/encyclopedia_761574914_3/South_America.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421194631/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761574914_3/South_America.html |archive-date=21 April 2007 |title=South America |access-date=13 March 2007 |encyclopedia= Encarta}}</ref><ref name="UNpopstats">{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/wup1999/WUP99ANNEXTABLES.pdf |title=Annex tables |access-date=13 March 2007 |publisher=United Nations |website=World Urbanization Prospects: The 1999 Revision |archive-date=28 August 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030828135807/https://www.un.org/esa/population/publications/wup1999/WUP99ANNEXTABLES.pdf |url-status=live}}</ref> ទឹកដីនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាបច្ចុប្បន្នត្រូវបានអេស្ប៉ាញចូលមកដាក់អាណានិគមនៅក្នុងឆ្នាំ១៥២២ ទោះបីជាមានការប្រឆាំងពីសំណាក់ជនជាតិដើមក្នុងស្រុកក្ដី។ មកដល់ត្រឹមឆ្នាំ១៨១១ វេណេស៊ុយអេឡាបានក្លាយជាទឹកដីអេស្ប៉ាញ-អាមេរិកដំបូងគេមួយដែលបានប្រកាស[[សាធារណរដ្ឋវេណេស៊ុយអេឡាទីមួយ|ឯករាជ្យ]]ពីប្រទេសអេស្ប៉ាញ រួចបានចូលរួមក្នុងសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនៃប្រទេសកូឡុំប៊ី (ដែលគេនិយមហៅថា [[ក្រង់កូឡុំប៊ី]])។ វេណេស៊ុយអេឡាបានបំបែកចេញពីសហព័ន្ធនោះដោយក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានអធិបតេយ្យភាពពេញលេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៣០។ នៅក្នុងកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៩ វេណេស៊ុយអេឡាត្រូវជួបនឹងវិបត្តិនយោបាយ និងរបបផ្តាច់ការជាបន្តបន្ទាប់ ខណៈប្រទេសជាតិទាំងមូលត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ផ្សេងៗគ្នាដោយតំបន់នីមួយៗត្រូវស្ថិតក្រោមអំណាចយោធាផ្ដាច់ការផ្សេងៗគ្នារហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៨ វេណេស៊ុយអេឡាទីបំផុតក៏មានរដ្ឋាភិបាលប្រជាធិបតេយ្យ លើកលែងតែតំបន់មួយចំនួនក្នុងប្រទេសដែលនៅតែបន្តគ្រប់គ្រងដោយរបបផ្តាច់ការយោធា។ ទោះជាស្ថានការណ៍នយោបាយមិនសូវផ្លាស់ប្ដូរច្រើនក្ដី សេដ្ឋកិច្ចវេណេស៊ុយអេឡាបានស្ទុះងើបក្បាលយ៉ាងលឿនរហ័សនៅក្នុងសម័យកាលនោះ។ វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចក្នុង[[អតិរេកភាពប្រេងកាតទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០|ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០]] និងឆ្នាំ១៩៩០ បាននាំឱ្យកើតមានវិបត្តិនយោបាយយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ គួបផ្សំជាមួយបញ្ហាសង្គមដែលបន្តរីករាលដាលរហូតដល់ផ្ទុះកុប្បកម្ម[[ការ៉ាកាសូ]]ឡើងដែលបានសម្លាប់មនុស្សជាច្រើននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងចំនួនពីរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ និងការបោះឆ្នោតទម្លាក់ប្រធានាធិបតីប្រទេសជុំវិញបទកេងបន្លំថវិកាសាធារណៈនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ បានអូសទាញប្រទេសវេណស៊ុយអេឡាឱ្យធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិនយោបាយកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ការបាត់បង់ទំនុកចិត្តក្នុងចំណោមគណបក្សនយោបាយក្នុងប្រទេសបាននាំឱ្យលោក[[ហ៊ូហ្គោ ឆាវែស]]ជាប់[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ១៩៩៨|ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ ដែលជាកាតាលីករនាំឱ្យកើត[[បដិវត្តន៍បូលីវ៉ា]]បន្តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ គោលនយោបាយសុខុមាលភាពសង្គមប្រជាភិថុតិរបស់រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានដំណើរការទៅមុខដោយរលូន ក៏ព្រោះតែដោយសារកំណើនតម្លៃប្រេងកាត<ref>{{Cite web|title=The Legacy of Hugo Chavez and a Failing Venezuela|url=https://publicpolicy.wharton.upenn.edu/live/news/1696-the-legacy-of-hugo-chavez-and-a-failing-venezuela|website=publicpolicy.wharton.upenn.edu|publisher=Wharton School|5=Wharton Public Policy Initiative, University of Pennsylvania|access-date=20 December 2024|archive-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424152619/https://publicpolicy.wharton.upenn.edu/live/news/1696-the-legacy-of-hugo-chavez-and-a-failing-venezuela|url-status=dead|archivedate=24 មេសា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190424152619/https://publicpolicy.wharton.upenn.edu/live/news/1696-the-legacy-of-hugo-chavez-and-a-failing-venezuela}}</ref> កំណើនចំណាយលើសង្គម<ref>{{cite journal|last1=Smilde|first1=David|date=14 September 2017|title=Crime and Revolution in Venezuela|journal=NACLA Report on the Americas|volume=49|issue=3|pages=303–308 |s2cid=158528940 |doi= 10.1080/10714839.2017.1373956|issn=1071-4839}}</ref> និងកាត់បន្ថយ[[វិសមភាពសេដ្ឋកិច្ច]] និងភាពក្រីក្រ។{{refn|group=ស|ប្រភព៖ * {{harvnb|Heritage|2002|pp=618–621}}. * Voigt, Kevin (6 March 2013). [http://edition.cnn.com/2013/03/06/business/venezuela-chavez-oil-economy/ Chavez leaves Venezuelan economy more equal, less stable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411161628/https://edition.cnn.com/2013/03/06/business/venezuela-chavez-oil-economy/ |date=11 April 2020}}. CNN.com. Retrieved 5 April 2014. * Beeton, Dan; Joe Sammut (6 December 2013). [http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/venezuela-leads-region-in-poverty-reduction-in-2012-eclac-says Venezuela Leads Region in Poverty Reduction in 2012, ECLAC Says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420124325/http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/venezuela-leads-region-in-poverty-reduction-in-2012-eclac-says |date=20 April 2015}}. Center for Economic and Policy Research. Retrieved 5 April 2014. * [http://www.worldbank.org/en/country/venezuela/overview Venezuela Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180829002114/http://www.worldbank.org/en/country/venezuela/overview |date=29 August 2018}}. World Bank. Accessed 17 November 2014. "Economic growth and the redistribution of resources associated with these missions have led to an important decline in moderate poverty, from 50% in 1998 to about 30% in 2012. Likewise, inequality has decreased, reducing the Gini Index from 0.49 in 1998 to 0.39 in 2012, which is among the lowest in the region."}} ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន មកដល់សតវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ អត្រានៃភាពក្រីក្រនៅក្នុងប្រទេសក៏បានចាប់ផ្តើមស្ទុះឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។<ref name="UN" /><ref>{{Cite web |last=Nagel |first=Juan Cristóbal |date=4 June 2014 |title=Poverty Shoots Up in Venezuela |url=https://foreignpolicy.com/2014/06/04/poverty-shoots-up-in-venezuela/ |access-date=20 December 2024 |website=Foreign Policy |archive-date=20 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320211345/http://foreignpolicy.com/2014/06/04/poverty-shoots-up-in-venezuela/ |url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ លទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវេណស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០១៣]] បាននាំឱ្យផ្ទុះវិវាទយ៉ាងធំ រួចក៏វិវត្តបន្តទៅជា[[វិបត្តិនយោបាយវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០១៣|ចលនាបាតុកម្ម]]នៅទូទាំងប្រទេស ដែល[[វិបត្តិវេណេស៊ុយអេឡា|អូសបន្លាយ]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite news|title=(ជាភាសាកូរ៉េ) 화폐경제 무너졌는데…최저임금 인상에 목매는 베네수엘라|last=남민우|first=기|date=2 May 2018|work=朝鮮日報 (The Chosun Ilbo)|via=chosun.com|url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2018/05/02/2018050201490.html|access-date=22 May 2018|archive-date=12 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912123524/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2018/05/02/2018050201490.html|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅវេណេស៊ុយអេឡាថែមទាំងបានរអិលថយក្រោយ ប្រែក្លាយទៅជាប្រទេសផ្តាច់ការ។<ref name="Isidoro LosadaBitar Deeb2022">{{cite journal | last1 = Isidoro Losada | first1 = Ana María | last2 = Bitar Deeb | first2 = Rita |title = Introduction: Authoritarianism and Violence in Venezuela | journal = Bulletin of Latin American Research |date = January 2022 | volume = 41 | issue = 1 | pages = 102–104 | issn = 0261-3050 | eissn = 1470-9856 | doi = 10.1111/blar.13316 | pmid = | s2cid = 246773739 |url = https://refubium.fu-berlin.de/handle/fub188/33969 | access-date =20 December 2024 |archive-date = 18 June 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230618004417/https://refubium.fu-berlin.de/handle/fub188/33969 |url-status = live}}</ref> ប្រទេសនេះស្ថិតក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ទាបនៅក្នុង[[ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយនៅវេណេស៊ុយអេឡា|សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] និង[[សិទ្ធិមនុស្សនៅវេណេស៊ុយអេឡា|សេរីភាពស៊ីវិល]] និងមានកម្រិត[[អំពើពុករលួយនៅវេណេស៊ុយអេឡា|អំពើពុករលួយ]]ខ្ពស់បំផុតមួយផងដែរ។<ref name="Human Rights Watch 2021">{{cite web |title=World Report 2022: Rights Trends in Venezuela | website=Human Rights Watch |date=10 December 2021 |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/venezuela | access-date=20 December 2024 |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119134226/https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/venezuela |url-status=live}}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ វេណេស៊ុយអេឡាជាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ ហើយមានធនធានរ៉ែប្រេងកាតបម្រុងដ៏ធំបំផុតមួយនៅលើលោក និងក៏ជាប្រទេសអ្នកនាំចេញប្រេងកាតឈានមុខគេមួយទៀតផងដែរ។ ដើមឡើយ ប្រទេសនេះនិយមនាំចេញផលិតផលកសិកម្មដូចជាកាហ្វេ និងកាកាវជាដើម ប៉ុន្តែរ៉ែប្រេងកាតបានក្លាយជាផលិតផលនាំចេញដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាដោយកើបបានប្រាក់ចំណូលជាច្រើនចូលក្នុងសេដ្ឋកិច្ចជាតិ។ គោលនយោបាយធ្វេសប្រហែស និងការគ្រប់គ្រងមិនល្អរបស់រដ្ឋាភិបាលបាននាំឱ្យសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាទាំងមូលដួលរលំ។<ref>{{cite web|title=Fuel subsidies have contributed to Venezuela's economic crisis|url=https://www.chinadialogue.net/article/show/single/en/8768-Fuel-subsidies-have-contributed-to-Venezuela-s-economic-crisis-|website=chinadialogue.net|date=29 March 2016|access-date=20 December 2024|archive-date=15 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415011243/https://www.chinadialogue.net/article/show/single/en/8768-Fuel-subsidies-have-contributed-to-Venezuela-s-economic-crisis-|url-status=dead|archivedate=15 មេសា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415011243/https://www.chinadialogue.net/article/show/single/en/8768-Fuel-subsidies-have-contributed-to-Venezuela-s-economic-crisis-}}</ref><ref name="ELPAISfeb2015">{{cite news|title=Volver a ser pobre en Venezuela|last1=Scharfenberg|first1=Ewald|date=1 February 2015|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2015/01/30/actualidad/1422646346_475356.html|work=El País|publisher=|access-date=20 December 2024|archive-date=27 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170627184315/http://internacional.elpais.com/internacional/2015/01/30/actualidad/1422646346_475356.html|url-status=live}}</ref> ជាលទ្ធផល ប្រទេសនេះក៏ត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាអតិផរណាខ្ពស់<ref>{{cite news |last1=Rosati |first1=Andrew |title=Venezuela's 2018 Inflation to Hit 1.37 Million Percent, IMF Says |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-09/venezuela-s-2018-inflation-to-hit-1-37-million-percent-imf-says |access-date=9 October 2018 |work=Bloomberg.com |date=9 October 2018 |archive-date=20 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009132240/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-09/venezuela-s-2018-inflation-to-hit-1-37-million-percent-imf-says |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://in.reuters.com/article/venezuela-economy-idINKCN1MJ1YX|title=IMF sees Venezuela inflation at 10 million percent in 2019|newspaper=Reuters|date=9 October 2018|via=in.reuters.com|access-date=20 December 2024|archive-date=26 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126135443/https://in.reuters.com/article/venezuela-economy-idINKCN1MJ1YX|url-status=dead}}</ref> កង្វះទំនិញជាមូលដ្ឋាន<ref>{{*}}{{cite news|last1=Gillespie|first1=Patrick|date=12 April 2016|title=Venezuela: the land of 500% inflation|work=CNNMoney|url=https://money.cnn.com/2016/04/12/news/economy/venezuela-imf-economy/|access-date=20 December 2024|archive-date=19 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119094705/http://money.cnn.com/2016/04/12/news/economy/venezuela-imf-economy/|url-status=dead}}<br />{{*}}{{cite news|last1=Gillespie|first1=Patrick|date=12 December 2016|title=Venezuela shuts border with Colombia as cash crisis escalates|work=CNNMoney|access-date=20 December 2024|url=https://money.cnn.com/2016/12/12/news/economy/venezuela-shuts-colombia-border-cash-crisis/|archive-date=17 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170117065426/http://money.cnn.com/2016/12/12/news/economy/venezuela-shuts-colombia-border-cash-crisis/|url-status=dead}} <br />{{*}}{{cite news|last1=Rosati|first1=Andrew|date=11 January 2017|title=Venezuela's Economy Was the Worst Performing of 2016, IMF Estimates|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-11/goodbye-recession-hello-depression-venezuela-gdp-takes-10-hit|access-date=20 December 2024|work=Bloomberg.com|archive-date=17 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170117070211/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-11/goodbye-recession-hello-depression-venezuela-gdp-takes-10-hit|url-status=live}}</ref> ភាពអត់ការងារធ្វើ<ref>{{cite news|url=http://www.eluniversal.com/noticias/daily-news/chamber-commerce-venezuelans-are-poverty_247647 |title=Chamber of Commerce: 80% of Venezuelans are in poverty|date=1 April 2016 |access-date=20 December 2024 |work=El Universal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404181203/http://www.eluniversal.com/noticias/daily-news/chamber-commerce-venezuelans-are-poverty_247647|archive-date=4 April 2016}}</ref> ភាពក្រីក្រ<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/world/americas/nuevos-billetes-venezuela-new-banknotes.html|title=Venezuela Issues New Bank Notes Because of Hyperinflation|last1=Herrero|first1=Ana Vanessa|date=16 January 2017|work=The New York Times|access-date=20 December 2024|last2=Malkin|first2=Elisabeth|archive-date=20 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220063111/https://www.nytimes.com/2017/01/16/world/americas/nuevos-billetes-venezuela-new-banknotes.html?_r=0|url-status=live}}</ref> រោគជំងឺរាតត្បាត អត្រាមរណៈកុមារខ្ពស់ កង្វះអាហារូបត្ថម្ភ បញ្ហាបរិស្ថាន ឧក្រិដ្ឋកម្មធ្ងន់ធ្ងរ និងអំពើពុករលួយជាដើម។ល។ កត្តាទាំងអស់នេះបានបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនវេណេស៊ុយអេឡា|វិបត្តិជនភៀសខ្លួន]]ដ៏ធំមួយ ដោយមនុស្សជាង ៧.៧ លាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួនចេញពីវេណេស៊ុយអេឡា បើគិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite web |title=Venezuela situation |url=https://www.unhcr.org/emergencies/venezuela-situation |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721054243/https://www.unhcr.org/emergencies/venezuela-situation |archive-date=21 July 2024 |access-date=2024-12-20 |website=UNHCR |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Refugees and Migrants from Venezuela |url=https://www.r4v.info/en/refugeeandmigrants |archive-url=https://archive.today/20240726145913/https://www.r4v.info/en/refugeeandmigrants |archive-date=2024-07-26 |access-date=2024-12-20 |website=Regional Inter-Agency Coordination Platform for Refugees and Migrants from Venezuela (R4V)}}</ref> លទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៤|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីក្នុងឆ្នាំ២០២៤]] មិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលខាតធ័រ]] និង[[អង្គការរដ្ឋអាមេរិកាំង]]ឡើយ ក៏ព្រោះតែគ្មានលទ្ធផលជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ និងមានការជំទាស់ប្រឆាំងពីក្រុមបក្សប្រឆាំង ដែលនាំឱ្យកើត[[បាតុកម្មនៅវេណេស៊ុយអេឡា|បាតុកម្មនៅទូទាំងប្រទេស]]។<ref>{{Cite web |first1=Tara |last1=John |first2=Stefano |last2=Pozzbon |first3=Mia |last3=Alberti |first4=Jennifer |last4=Hansler |first5=Avery |last5=Schmitz |date=2024-07-29 |title=Protests erupt in Venezuela as questions grow over strongman Maduro's victory |url=https://www.cnn.com/2024/07/29/americas/venezuela-election-results-maduro-opposition-intl-latam/index.html |access-date=2024-12-20 |website=CNN }}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វេណេស៊ុយអេឡា| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សហគមន៍អង់ឌីន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមអេស្ប៉ាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអន្តរទ្វីប]] m3lrhz2rnx0bwanqcuiabdg2kcro7rj ឡៃ ឈីងទឿ 0 50355 342754 314340 2026-11-08T06:58:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342754 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ឡៃ ឈីងទឿ | native_name = {{nobold|賴清德}} | image = 賴清德總統 (cropped).jpg | caption = | office1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន]] | primeminister1 = [[ចូ រ៉ុងថៃ]] | 1blankname1 = [[អនុប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន|អនុប្រធានាធិបតី]] | 1namedata1 = [[ស៊ៀវ ម៉ីឈីន]] | termstart1 = 20 មីនា 2024 | termend1 = | predecessor1 = [[ត្សៃ អ៊ិងវិន]] | successor1 = | order2 = | office2 = [[ប្រធានគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យចម្រើននិយម]] | 1blankname2 = អគ្គលេខាធិការ | 1namedata2 = [[ហ៊្សូ លីមីង]]<br>យ៉ាង យីសាន {{small|(ស្ដីទី)}}<br>[[លីង យូឆាង]] | termstart2 = 18 មករា 2023 | termend2 = | predecessor2 = [[ឆិន ឈីម៉ៃ]] {{small|(ស្ដីទី)}} | successor2 = | office3 = [[អនុប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន]] | president3 = ត្សៃ អ៊ីងវិន | term_start3 = 20 ឧសភា 2020 | term_end3 = 20 ឧសភា 2024 | predecessor3 = [[ឆិន ជានយឺន]] | successor3 = ស៊ៀវ ម៉ីឈីន | office5 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋចិន]] | president5 = ត្សៃ អ៊ីងវិន | 1blankname5 = [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋចិន|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | 1namedata5 = [[ស៊ី ជុនឈី]] | term_start5 = 8 កញ្ញា 2017 | term_end5 = 14 មករា 2019 | predecessor5 = [[លីន ឈួន]] | successor5 = [[ស៊ូ​ ចិនឆាង]] | office6 = អភិបាលក្រុង[[ថៃណាន]] | deputy6 = ស៊ូ​ ហឿឈុន | term_start6 = 25 ធ្នូ 2010 | term_end6 = 7 កញ្ញា 2017 | predecessor6 = ''តំណែងត្រូវបានបង្កើតឡើង''{{refn|group=ស|បន្តពីលោក[[ស៊ូ ធានថាយ]]ដែលកាលនុះជាអភិបាល[[ខេត្តក្រុង (តៃវ៉ាន់)|ខេត្តក្រុង]][[ថៃណាន]]។}} | successor6 = [[លី​ មឹងយាន]] (ស្ដីទី) | office7 = សមាជិកនៃ[[អង្គនីតិបញ្ញត្តិយាន]] | term_start7 = 1 កុម្ភៈ 2008 | term_end7 = 25 ធ្នូ 2010 | constituency7 = ថៃណានទីពីរ | term_start8 = 1 កុម្ភៈ 1999 | term_end8 = 31 មករា 2008 | constituency8 = ទីក្រុងថៃណាន | birth_date = {{birth date and age|1959|10|6|df=y}} | birth_place = [[ស្រុកវ៉ាង់លី (តៃប៉ិថ្មី)|វ៉ាង់លី]], [[ស្រុកតៃបុិ]], តៃវ៉ាន់ (បច្ចុប្បន្នត្រូវជាស្រុកវ៉ាង់លី, ទីក្រុងតៃប៉ិថ្មី, តៃវ៉ាន់) | death_date = | death_place = | party = {{flatlist| * [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យចម្រើននិយម]] **[[បក្សពួកជំនោរថ្មី]] }} | education = {{ubl |[[សាកលវិទ្យាល័យជាតិតៃវ៉ាន់]] ([[បរិញ្ញាបត្រ|ប.រិ.]]) |[[សាកលវិទ្យាល័យជាតឆឺងគុង]] ([[បរិញ្ញាបត្រវេជ្ជសាស្ត្រ, បរិញ្ញាបត្រសល្យសាស្ត្រ|ប.រិ.វេជ្ជ.]]) |[[សាកលវិទ្យាល័យហាវើដ]] ([[បរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ផ្នែកសុខភាពសាធារណៈ|ប.រិ.ខ្ព.សុ.ភ.សាធ.]])}} | spouse = [[អ៊ូ មុីរូ]] (រ.ក. 1986) | children = ពីរនាក់ | native_name_lang = }} '''ឡៃ ឈីងទឿ''' ឬហៅតាមការសរសេរជាឡាតាំងថា '''ឡៃ ឈៀងតេ''' ([[តួអក្សរចិនបុរាណ|ភាសាចិន]]៖ 賴清德, កើតនៅថ្ងៃទី 6 ខែតុលា ឆ្នាំ 1959) ឬ '''វីល្លៀម ឡៃ''' គឺជាអ្នកនយោបាយតៃវ៉ាន់ និងជាអតីតគ្រូពេទ្យម្នាក់ដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងបម្រើការជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន (តៃវ៉ាន់)]]ចាប់តាំងពីខែឧសភា ឆ្នាំ 2024 មក។ លោកត្រូវ​ជា​សមាជិក​ទី​បី​នៃ[[គណបក្ស​​ប្រជាធិបតេយ្យចម្រើននិយម]] ដែលបាន​កាន់​អំណាច​ជា​ប្រធានាធិបតី។ លោកក៏ជា[[អនុប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋចិន|អនុប្រធានាធិបតី]]កាន់អំណាចទីបីដែលបានឡើងបន្តតំណែងជាប្រធានាធិបតី ហើយជាអនុប្រធានាធិបតីដំបូងដែលឡើងកាន់អំណាចតាមរយៈការបោះឆ្នោត ជំនួសឱ្យការស្នងតំណែងភ្លាមៗ។ លើសពីនេះ លោកក៏ត្រូវជា[[ប្រធានគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យចម្រើននិយម]]ផងដែរដោយលោកបានកាន់តំណែងនេះចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2023​ មក។ កើត​ក្នុង​គ្រួសារ[[ការជីកយករ៉ែនៅតៃវ៉ាន់|អ្នក​ជីក​រ៉ែ​ធ្យូងថ្ម]] ​ថ្នាក់​កម្មករ​នៅ[[ស្រុក Wanli ទីក្រុងតៃប៉ិថ្មី។|ស្រុកតៃប៉ិ]] លោកឡៃ បាន​សិក្សា​ផ្នែក​ស្តារនីតិសម្បទា និង​សុខភាព​សាធារណៈ​នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​ក្នុង​ក្រុង​តៃប៉ិ ទីបំផុត​បាន​ទទួល​សញ្ញាប័ត្រ​អនុបណ្ឌិត​ពី [[សាកលវិទ្យាល័យហា​វើដ|​សាកលវិទ្យាល័យហាវើដ]] ក្នុង​ឆ្នាំ២០០៣។ បន្ទាប់​ពី​កាន់​តំណែង​ជា​ប្រធាន​សមាគម​គាំទ្រ​គ្រូពេទ្យ​ជាតិ លោកឡៃ បាន​ឈរ​ឈ្មោះ​ក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសភាជាតិតៃវ៉ាន់ ឆ្នាំ២០០៥|ការ​បោះឆ្នោត​សភាយ័នឆ្នាំ១៩៩៦]] ដោយ​បាន​ឈ្នះ​អាសនៈ​តំណាង​ឱ្យ[[ទីក្រុង Tainan|​ទីក្រុងតៃណាន]] ។ បន្ទាប់​ពី​បាន​ជាប់​ឆ្នោត​ជា​សមាជិក​នីតិប្បញ្ញត្តិយ័ន បួន​ដង​ជាប់​គ្នា លោកឡៃបាន​ឈរ​ឈ្មោះ​ជា[[អភិបាលក្រុង Tainan|អភិបាល​ក្រុងតៃណាន]] ក្នុង[[ការបោះឆ្នោតក្នុងស្រុកតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ 2010|ឆ្នាំ២០១០]] ។ លោកឡៃ បាន​ឈ្នះ​និង​ធ្វើ​ជា​អភិបាល​ក្រុង​អស់​រយៈ​ពេល​ប្រាំពីរ​ឆ្នាំ ដោយ​បាន​ឈ្នះ​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ឡើង​វិញ​ក្នុង[[ការបោះឆ្នោតក្នុងស្រុកតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ 2014|​ឆ្នាំ២០១៤]] ។ នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៧ ប្រធានាធិបតី [[ត្សៃ អ៊ីងវិន|ត្សៃ អ៊ិងវិន]] បានប្រកាសថាលោកឡៃ នឹងជំនួសតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[លីន ឈួន|លីន ឆ័ន]] ។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៨ លោក បានប្រកាសពីចេតនារបស់គាត់ក្នុងការលាលែងពីតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី បន្ទាប់ពី[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យរីកចម្រើន|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យចម្រើននិយម]] បានរងបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតក្នុងស្រុកតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ 2018|ការបោះឆ្នោតក្នុងស្រុក]] ហើយបានចាកចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៩ បន្ទាប់ពីការស្បថចូលកាន់តំណែងជំនួសលោក [[ស៊ូ សេងចាង|ស៊ូ ត្សេងឆាង]] ។ <ref>{{Cite news|date=10 January 2019|title=Taiwan premier, cabinet to quit after local election trouncing|language=en|publisher=Channel NewsAsia|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/taiwan-premier-cabinet-to-quit-after-local-election-trouncing-11107702|url-status=dead|access-date=11 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110140815/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/taiwan-premier-cabinet-to-quit-after-local-election-trouncing-11107702|archive-date=10 January 2019}}</ref> <ref>{{Cite news|date=12 January 2019|title=林佳龍掌交部、陳良基接教長 蘇內閣下周一上工|language=zh|publisher=[[United Daily News]]|url=https://udn.com/news/story/12746/3588967?from=udn_ch2cate6638sub12746_pulldownmenu|url-status=live|access-date=12 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111232545/https://udn.com/news/story/12746/3588967?from=udn_ch2cate6638sub12746_pulldownmenu|archive-date=11 January 2019}}</ref> លោក បានប្រឈមមុខនឹងលោកស្រីត្សៃ អ៊ិងវិន នៅក្នុង[[ឆ្នាំ 2019 ការបោះឆ្នោតបឋមជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីរបស់គណបក្សរីកចម្រើនប្រជាធិបតេយ្យ|ការបោះឆ្នោតបឋមជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីនៃគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យចម្រើននិយមឆ្នាំ២០១៩]] ហើយបន្ទាប់ពីបរាជ័យ គាត់បានបម្រើការជាមិត្តរួមដំណែងរបស់លោកស្រីត្សៃ អ៊ិងវិន នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ ២០២០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ២០២០]] ដែលក្រុមនេះបានទទួលជ័យជម្នះ។ <ref>{{Cite web |date=19 November 2019 |script-title=zh:陪同高雄立委聯合登記 賴清德：國會過半 蔡總統更有實力守護台灣 卓榮泰：再次八仙過海，贏下高雄戰場 |url=https://www.dpp.org.tw/media/contents/8870 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102123003/https://www.dpp.org.tw/media/contents/8870 |archive-date=2 January 2020 |access-date=21 November 2019 |website=民主進步黨 |language=zh-tw |quote=民主進步黨主席卓榮泰今（19）日早前往高雄，與副總統參選人賴清德，出席「八仙過海、高雄大贏」民進黨高雄市8席立委聯合登記記者會，與民進黨8位高雄市立委參選人邱議瑩、邱志偉、劉世芳、林岱樺、李昆澤、趙天麟、許智傑和賴瑞隆登記參選。}}</ref> <ref>{{Cite news|date=19 November 2019|title=Beijing 'interferes daily' in Taiwan's election, says Tsai Ing-wen|work=[[South China Morning Post]]|url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3038456/beijing-interferes-daily-taiwans-election-says-tsai-ing-wen|url-status=live|access-date=21 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120194151/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3038456/beijing-interferes-daily-taiwans-election-says-tsai-ing-wen|archive-date=20 November 2019|quote=China sailed an aircraft carrier group through the sensitive Taiwan Strait on Sunday, the same day Tsai announced her running mate, former premier Lai Ching-te, who has angered Beijing with his pro-independence comments.}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២៣ លោកឡៃ ត្រូវបានតែងតាំងដោយគណបក្សវឌ្ឍនភាពប្រជាធិបតេយ្យ ជាបេក្ខជនប្រធានាធិបតីរបស់ពួកគេសម្រាប់[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីតៃវ៉ាន់ឆ្នាំ 2024|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០២៤]] ហើយត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយសម្លេង៤០.០៥% ។ លោកបានចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤។ ដោយពណ៌នាអំពីខ្លួនគាត់ថាជា "កម្មករប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពដើម្បី[[ចលនាឯករាជ្យតៃវ៉ាន់|ឯករាជ្យភាពរបស់តៃវ៉ាន់]] " ដូចដែលគាត់ជឿថាវាអាចទៅរួចក្នុងការ "ស្រឡាញ់តៃវ៉ាន់ខណៈពេលដែលមានទំនាក់ទំនងស្នេហាជាមួយប្រទេសចិន" <ref name="Diplomat">{{Cite news|last=Brian Hioe|date=20 May 2024|title=With Lai Ching-te Inauguration, Taiwan Has a New President|language=en|publisher=[[The Diplomat]]|url=https://thediplomat.com/2024/05/with-lai-ching-te-inauguration-taiwan-has-a-new-president/|url-status=live|access-date=21 May 2024}}</ref> <ref>{{Cite news|date=16 April 2018|title=Lai explains approach to independence|language=en|publisher=[[Taipei Times]]|url=https://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2018/04/16/2003691399|url-status=live|access-date=21 May 2024}}</ref> ហើយចាត់ទុកទាំងពីរចំណងជើងថា "តៃវ៉ាន់" ឬ "សាធារណរដ្ឋចិន " ដែលអាចប្រើបានដោយសមធម៌ និងអាចផ្លាស់ប្តូរបាន ទាក់ទងនឹងឈ្មោះប្រទេស។ <ref name="Diplomat" /> លោកឡៃ ពេញចិត្តក្នុងការរក្សា[[ស្ថានភាព]]បច្ចុប្បន្ន ទាក់ទងនឹង[[ស្ថានភាពនយោបាយរបស់តៃវ៉ាន់]] ដោយលើកហេតុផលថា ខ្លួនជារដ្ឋឯករាជ្យរួចហើយ ក្រោមឈ្មោះ "សាធារណៈរដ្ឋចិន" ដែលមិនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ [[ចិន|សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] (PRC) ក៏ដូចជាការពង្រឹង[[ទំនាក់ទំនងតៃវ៉ាន់-សហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក]] និង [[លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី|ប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យសេរី]] ផ្សេងទៀត។ ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] 3j1cayemgpi190xwd97178oy7jbewue ជនជាតិប្រុ 0 50631 342611 317681 2026-11-08T01:50:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342611 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = Bru-Vân Kiều | native_name = Bru | native_name_lang = KaoBru | flag_caption = | image = [[File:Người Bru - Vân Kiều tại nhà bảo tàng Khe Sanh1.JPG|none|300px]] | image_caption = Diorama showing [[wax figures]] of Bru people in traditional attire, [[Khe Sanh]] museum | population = 129,559 (1999 estimate) | region1 = {{VIE}} | pop1 = 94,598 (2019) | ref1 = <ref name="Census2019">{{cite web|url=https://drive.google.com/file/d/1YK6iY-j0AfZTuip28Py2Gmz5P8zw04Rn/view?usp=sharing|title=Report on Results of the 2019 Census |publisher=General Statistics Office of Vietnam |access-date=1 May 2020}}</ref> | region2 = {{LAO}} | pop2 = 69,000 | ref2 = | region3 = {{THA}} | pop3 = 25,000 | region4 = {{IND}} | languages = [[Eastern Bru language|Eastern Bru]], [[Western Bru language|Western Bru]], [[Vietnamese language|Vietnamese]], [[Lao language|Lao]], [[Thai language|Thai]] | religions = Traditional religion (ancestor worship), [[Animism]], [[Theravada Buddhism]] | related_groups = [[Katuic peoples]] | footnotes = }} ប្រុ(ក៏ '''ប្រូ''', '''រៀង''' ឬ '''ប្រុវ៉ាន់គៀវ''' ; {{Lang-vi|Người Bru - Vân Kiều}} ; ឡាវ៖ບຣູ ; ថៃ៖บรู ; ដែលមានន័យថា "ប្រជាជនរស់នៅក្នុងព្រៃ") គឺជាជនជាតិ ដើមភាគតិច រស់នៅក្នុង [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] [[ឡាវ]] និង [[វៀតណាម]] ។ ពួកគេនិយាយភាសា កាទូ ខុសពី [[ជនជាតិព្រៅ]] ដែលនិយាយភាសា បាហ៍ណា ខាងលិច។ <ref name="Baird2008">Baird, Ian G. 2008. </ref> ប្រុមិន​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ភាគ​ឦសាន​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទេ។ ក្រុម លន់, ក្រឹង, កាវែត, Amba និង ព្រៅតាណាប់ នៅភាគឦសាននៃប្រទេសកម្ពុជា តាមពិតទៅក្រុមតូចៗនៃ ព្រៅ មិនមែនក្រុម ប្រុ ទេ។ ក្រុមរង ព្រៅ នៅប្រទេសឡាវគឺ លន់, កាវែត, ជ្រេ,កា-យីង និងហាម៉ុង។ <ref name="Baird2008" /> ជនជាតិ ប្រុ ក៏ជិតស្និទ្ធនឹងជនជាតិ Pnongam នៃភាគខាងត្បូងវៀតណាម និងភាគខាងកើតនៃប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។ ថ្វីបើមានញាតិសន្តានជាមួយក្រុមនេះក៏ដោយ ជនជាតិ ប្រុ មានភាពខុសគ្នាខាងនយោបាយ និងប្រវត្តិសាស្ត្រពីក្រុមជនជាតិផ្សេងទៀតនេះ។ <ref>(Korolev: 1957, 378)</ref> ជនជាតិ ប្រុ និយាយ ​ភាសា ប្រុស ជា​ភាសា កាទូ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|មន-ខ្មែរ]] កៅប្រុ ដែល​មាន​គ្រាមភាសា​ជា​ច្រើន។ ចំនួនប្រជាជនសរុបរបស់ពួកគេត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន 129,559 ដោយ Ethnologue ។ មនុស្សមួយចំនួនបានយល់ច្រលំ ប្រុ សម្រាប់ [[ជនជាតិព្រៅ|ព្រៅ]] នៅភាគឦសាននៃប្រទេសកម្ពុជា និងខេត្ត [[ខ្វែងអាចម៍ក្រពើ|អាច់ក្រពើ]] និង [[ខេត្តចំប៉ាសក្តិ|ចាម្ប៉ាសាក់]] ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឡាវ។ តាម​ពិត ពួក​គេ​ជា​ក្រុម​ផ្សេង​គ្នា ហើយ​ប្រជាជន​ប្រុ​មិន​មាន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទេ។ <ref name="Baird2008">Baird, Ian G. 2008. </ref> == ការតាំងទីលំនៅនិងភូមិ == ប្រុ បានតាំងទីលំនៅភាគច្រើននៅតាមបណ្តោយផ្លូវទឹក។ ជាប្រពៃណីពួកគេរស់នៅក្នុងផ្ទះតូចៗដែលសង់នៅលើបង្គោល។ ផ្ទះ​ទាំង​នោះ​ត្រូវ​បាន​រៀប​ចំ​នៅ​ជុំវិញ​អគារ​ប្រជុំ​កណ្តាល​ជុំវិញ​រង្វង់​មូល។ នៅ​ប្រទេស​ថៃ ប្រុ ភាគច្រើន​រស់នៅ [[ខេត្តសកលនគរ|​ខេត្ត​សកលនគរ]] និង [[ខេត្តមុក្តាហារ|​ខេត្ត​មុ​ក្ដាហា]] ​ក្នុង​តំបន់ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|​អ៊ី​សាន]] ភាគ​ឦសាន​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​។ នៅ​ប្រទេស​លាវ ប្រុ ភាគ​ច្រើន​រស់​នៅ​ភាគ​ខាង​កើត [[ខេត្ត​សួគ៌ខេត្ត|​ខេត្ត​សា​វា​ន់​ណាខេត]] ស្រុក​សេ​ផុ​ន ប៉ុន្តែ​ក៏​នៅ​ផ្នែក​ផ្សេង​ទៀត​នៃ​ខេត្ត និង​នៅ [[ខេត្តខាំមួន|​ខេត្ត​ខាំ​មួ​ន]] ​ផង​ដែរ ។ នៅប្រទេសវៀតណាម ជនជាតិ ប្រុ ភាគច្រើនរស់នៅតំបន់ភ្នំភាគខាងលិចនៃ [[ខេត្តក្វាងប៊ិញ]], [[ខេត្តក្វាងជិ]], ខេត្ត [[ហ្វេ]] ។ ក្រុមរង ប្រុ នៅវៀតណាមគឺ វ៉ាន់គៀវ, ទ្រី, ឃួ, ម៉ាកុង។ <ref name="baodantoc_unique">{{Cite web |title=The unique difference in garment of Bru - Vân Kiều people |url=https://baodantoc.vn/dieu-khac-biet-doc-dao-o-trang-phuc-nguoi-bru-van-kieu-1660042855324.htm |access-date=20 June 2023 |website=baodantoc.vn |publisher=Committee for Ethnic Minority Affairs}}</ref> <ref name="quangbinh_bdt">{{Cite web |title=Outline of Vân Kiều ethnic people in Quảng Bình |url=https://bdt.quangbinh.gov.vn/ar/chi-tiet-tin?p_p_id=article_detail_portlet_ArticleDetailPortlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=pop_up&p_p_mode=view&_article_detail_portlet_ArticleDetailPortlet_fullURL=https%3A%2F%2Fbdt.quangbinh.gov.vn%2Far%2Fchi-tiet-tin%2F-%2Fview-article%2F1%2F443071382058706043%2F1495322675326&_article_detail_portlet_ArticleDetailPortlet_articleid=1495322675326&_article_detail_portlet_ArticleDetailPortlet_action=SendArticleEmailController |access-date=1 September 2023 |website=bdt.quangbinh.gov.vn |publisher=Quảng Bình Committee for Ethnic Minority Affairs |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902030841/https://bdt.quangbinh.gov.vn/ar/chi-tiet-tin?p_p_id=article_detail_portlet_ArticleDetailPortlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=pop_up&p_p_mode=view&_article_detail_portlet_ArticleDetailPortlet_fullURL=https://bdt.quangbinh.gov.vn/ar/chi-tiet-tin/-/view-article/1/443071382058706043/1495322675326&_article_detail_portlet_ArticleDetailPortlet_articleid=1495322675326&_article_detail_portlet_ArticleDetailPortlet_action=SendArticleEmailController |archive-date=2 កញ្ញា 2023 |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ប្រវត្តិដំបូងនៃ ប្រុ នៅតែមិនច្បាស់លាស់។ អ្នកស្រាវជ្រាវជឿថាបុព្វបុរសរបស់ជនជាតិប្រុគឺជាសមាជិកនៃនគរ [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] នៃ [[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]] ដែលគ្រប់គ្រងផ្នែកធំនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] [[ឡាវ]] និង [[ថៃ]] ប្រហែលសតវត្សទី៩ និងសតវត្សទី១៣។ នេះក៏ផ្អែកលើទំនាក់ទំនងរវាងភាសាមន-ខ្មែរ និងភាសាប្រុ។ ប្រហែល 400 ឆ្នាំមុន ប្រុ ត្រូវបានរុញចេញពីដីជ្រលងភ្នំដ៏ល្អបំផុតនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសឡាវ ហើយបានបង្ខំឱ្យទៅភាគខាងត្បូងដោយប្រជាជននិយាយភាសាថៃ។{{Citation needed|date=March 2024}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2024)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> ផ្នែកតូចមួយនៃជនជាតិប្រុបានធ្វើចំណាកស្រុកពី [[ជួរភ្នំអាណ្ណាម|ជួរអាណ្ណាម]] (វៀតណាម៖ ឌឿយ ត្រឹងសឺន) ទៅ [[ខេត្តដាក់ឡាក់|ដក់ឡាក់]] ចាប់ពីចុងខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧២។ ក្នុងឆ្នាំ 2019 ចំនួនប្រជាជន ប្រុ នៅខេត្ត ដក់ឡាក់ មានចំនួន 2,659 នាក់ ដែលចំនួននេះមានចំនួនច្រើនជាងប្រជាជនរបស់ពួកគេនៅ Thừa Thiên-Huế (1,389 នាក់) ។ <ref name="baodantoc_unique"/> <ref name="daklakmuseum_life">{{Cite web |title=The Bru people life in Krông Pắc, Đắk Lắk |url=http://daklakmuseum.vn/nghien-cuu/bai-viet/doi-song-cua-nguoi-bru-van-kieu--tai-huyen-krong-pac-tinh-dak-lak |access-date=20 June 2023 |website=daklakmuseum.vn |publisher=Daklak Museum}}</ref> ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] ប្រុ បានរងទុក្ខយ៉ាងខ្លាំងដោយសារជម្លោះដែលបានឡោមព័ទ្ធពួកគេ។ ក្នុងអំឡុងពេល និងក្រោយ [[សង្គ្រាមវៀតណាម|សង្រ្គាមវៀតណាម]] ប្រជាជន ប្រុ នៅក្នុងប្រទេសថៃបានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងសកម្មភាពបដិវត្តន៍ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលក្នុងតំបន់។ រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលថៃបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងសកម្មភាពទាំងនេះដោយការបង្កើនវត្តមានយោធាថៃ ក៏ដូចជាការបង្កើនការចំណាយសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច។{{Citation needed|date=June 2023}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2023)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> នៅវៀតណាម ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាម ប្រជាជន ប្រុ (ហៅថា វ៉ាន់គៀវ ជាភាសាវៀតណាម) បានផ្តល់ការគាំទ្រយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ចលនារបស់ [[វៀតមិញ]] និងក្រោយមកសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតវៀតណាម។ ក្រោយ​មក ពួក​គេ​បាន​យក​នាម​ត្រកូល “ហូ” ដើម្បី​បង្ហាញ​ការ​ដឹង​គុណ​ចំពោះ​លោក​ប្រធាន [[ហូ ជីមិញ|​ហូជីមិញ]] ។ <ref>{{Cite web |title=HHquangtri - Người Vân kiều, Pa kô xứng danh mang họ Bác Hồ |url=http://huonghoaquangtri.gov.vn/index.php?option=com_content&task=view&id=1601&Itemid=425 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120709043704/http://huonghoaquangtri.gov.vn/index.php?option=com_content&task=view&id=1601&Itemid=425 |archive-date=9 July 2012 |access-date=16 កក្កដា 2024 |archivedate=9 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120709043704/http://huonghoaquangtri.gov.vn/index.php?option=com_content&task=view&id=1601&Itemid=425 }}</ref> == សាសនា == ប្រុ ភាគច្រើនមានជំនឿលើ [[វិញ្ញាណនិយម|សាសនា]] ប៉ុន្តែមួយចំនួន (ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសថៃ) គឺជាអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា [[ថេរវាទ]] ដែលត្រូវបានគោរពតាមបែប Animism ដែលរួមមានការគោរពបូជាដូនតា ព្រលឹងបាយ និងវិញ្ញាណភ្លើង។ វត្ថុសក្តិសិទ្ធិរបស់ ប្រុ រួមមានវត្ថុបុរាណ និងបំណែកនៃអាវុធបុរាណ និងវត្ថុប្រើប្រាស់ក្នុងផ្ទះ ប្រុ ក៏​មាន​មរតក​ដ៏​សម្បូរ​បែប​នៃ​ទេវកថា និង​រឿងព្រេង​ដែល​បាន​បន្សល់​ទុក​ផ្ទាល់​មាត់ រួម​ទាំង​រឿង​រ៉ាវ​ជា​ច្រើន​អំពី​សត្វ​ផង​ដែរ។ ឆ្លាតជាងគេគឺទន្សាយ ហើយវីរបុរសគឺខ្លា។ <ref>(Zhuravleva: 1961, № 6. To 54)</ref> == សេដ្ឋកិច្ច និងមុខរបរ == [[ឯកសារ:Do_dung_Van_Kieu.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| របស់របរមួយចំនួនដែលជនជាតិ ប្រុ ប្រើជាប្រពៃណី]] == វប្បធម៌ == ប្រុគឺជាសង្គមដូនតាមួយដែលបុរសទទួលបានឋានៈខ្ពស់ជាងស្ត្រីក្នុងគ្រួសារ និងជាកន្លែងដែលសមាជិកវ័យចំណាស់ទទួលបានឋានៈខ្ពស់ជាងសមភាគីវ័យក្មេងរបស់ពួកគេ។ បុរសតែងតែអនុវត្តពហុពន្ធភាព ដែលទោះបីជាមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតដោយវប្បធម៌ត្រូវបានទទួលយកក៏ដោយ។ ជាធម្មតាបុរសពហុពន្ធភាពនឹងមានប្រពន្ធជាច្រើន ពាសពេញភូមិជាច្រើនដែលគាត់ធ្វើដំណើរ។ ប្រុ គឺ​ជា​មនុស្ស​ចេញ​ពី​សង្គម ហើយ​ស្រឡាញ់​តន្ត្រី និង​ការ​រាំ។ ពួកគេ​មាន​តន្ត្រី​ខ្លាំង​ណាស់ ហើយ​មាន​ជំនាញ​ជាមួយ​នឹង​ឧបករណ៍​ផ្សេង​ៗ​ជា​ច្រើន​រួម​មាន កន្ត្រក ស្គរ គង ស័ង្កសី និង​ឧបករណ៍​សាមញ្ញ និង​ប្រពៃណី​ដែល​ធ្លាប់​រួម​ដំណើរ​ជាមួយ​នឹង​ការ​ច្រៀង​រឿងនិទាន (ចា ចាប) និង​ដូរ​ចម្រៀង (ស៊ីម)។ ទោះបីជាពួកគេជាជនជាតិ កាទូ ក៏ដោយ ពួកគេបានទទួលយកធាតុមួយចំនួននៃវប្បធម៌ [[ជនជាតិតៃ|តៃ]] ។ សម្លៀក​បំពាក់​របស់​ពួក​គេ​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ពី​ចំណុច​នេះ ដោយ​រួម​បញ្ចូល​គ្នា​នូវ​ធាតុ តៃ និង កាទូ។ po2tjvp5ok69wupvy428r2liwtmuca3 ប្រជាជន ម្លាប្រី 0 50900 342657 310931 2026-11-08T04:01:18Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342657 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = Mlabri | image = [[File:Mlabri.png|300px]] | population = ~400 (est.) | popplace = [[Laos]], [[Thailand]] | languages = [[Mlabri language|Mlabri]], others | religions = [[Christianity]],<ref>{{cite book | author = Chongwarothai, Methiphat & Moyadi, Pannachat | title = Social Changes and Lifestyle of Mlabris in Tambol Mae Khaning, Amphur Wiangsa, Nan Province | url = http://ird.stou.ac.th/Researchlib/uploads/2557_030/บทที่%204.pdf | publisher = Sukhothai Thammathirat Open University | location = Bangkok | year = 2014 | page = 67 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819081235/http://ird.stou.ac.th/Researchlib/uploads/2557_030/%E0%B8%9A%E0%B8%97%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%204.pdf |date=2019-08-19 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.doa.go.th/pvps/images/stories/fund/community7.pdf |title= Mlabri (Tong Lueang) |author= |date= |work= Thai Department of Agriculture |publisher= |accessdate= 13 July 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220213134845/https://www.doa.go.th/pvps/images/stories/fund/community7.pdf |archive-date= 13 កុម្ភៈ 2022 |url-status= dead }}</ref> [[Animism]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/mra|title=Mlabri}}</ref> | related_groups = | }} '''ម្លាប្រី''' ([[ភាសាថៃ|Thai]]:[[wiktionary:มลาบรี|มลาบรี]]) ឬ '''ភីថងលឺង''' គឺជាជនជាតិដើមភាគតិចនៅ [[ថៃ]] and [[ឡាវ|ឡាវ។]] == នាមត្រកូល == ឈ្មោះ ''ម្លាប្រី'' គឺជាការប្តូរភាសាថៃ/ឡាវនៃពាក្យ ''ម្លាប្រី'' ដែលលេចចេញមកពីពាក្យឃ្មុថា "មនុស្សព្រៃ"។ នៅក្នុង ឃ្មុ ''ម្រា'' មានន័យថា "មនុស្ស" និង ''"'' ព្រៃ" ។ ពួកវាត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរនៅក្នុងស្រុកថា ''ភីថងលឺង''(ថៃ៖ ผีตองเหลือง, លាវ: ผีฝ่อង) ឬ "វិញ្ញាណនៃស្លឹកលឿង" ចាប់តាំងពីពួកគេបានបោះបង់ចោលជម្រករបស់ពួកគេនៅពេលដែលស្លឹកចាប់ផ្តើមប្រែពណ៌លឿង។ == ហ្សែន == ការវិភាគហ្សែននៃក្រុម ម្លាប្រី ដោយ Hiroki Oota និងសហការីបាននាំឱ្យពួកគេជឿថា mtDNA របស់ពួកគេមានភាពចម្រុះតិចតួច ដោយបង្ហាញថា ម្លាប្រី មានដើមកំណើតពី 500 ទៅ 800 ឆ្នាំមុនពីបុគ្គលតិចតួចបំផុត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះត្រូវបានប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ PLoS Biology ក្នុងឆ្នាំ 2005 ក្នុងការផ្លាស់ប្តូរអត្ថបទរវាង Hiroki Oota និងសហការីរបស់គាត់ និង Tony Waters ។ == របៀបរស់នៅ == The Mlabri traditionally lived a nomadic lifestyle. They moved frequently, and had no permanent houses, instead making temporary shelters from palm leaves and bamboo-string. They wore only a loin-covering of bark or cloth, though most Mlabri now wear factory-made clothes gained by trade with other hill tribes. They are hunter-gatherers, with most of their food coming from gathering. Women give birth alone in the forest and infant mortality used to be very high. ម្លាប្រីមាន​ពិធី​សង្គម​តិចតួច ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​និយាយ​ថា​មិន​មាន​ប្រព័ន្ធ​សាសនា​ផ្លូវការ​ទេ ទោះ​បី​ជា​ពួកគេ​ជឿ​លើ​វិញ្ញាណ​ព្រៃ​ឈើ និង​វិញ្ញាណ​ធម្មជាតិ​ផ្សេង​ទៀត។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវបានធ្វើឡើងជាមួយនឹងការស្នើសុំសាមញ្ញ; មិនមានតម្លៃកូនក្រមុំទេ។ អ្នក​ស្លាប់​ត្រូវ​កប់​នៅ​ជិត​កន្លែង​ដែល​ផុត​កំណត់ ហើយ​កុលសម្ព័ន្ធ​បន្ត​ទៅ​មុខ។ In 1938, Austrian anthropologist Hugo Bernatzik published an ethnography of the "Yellow Leaf People" which contained his brief observations of the tribe in the early 20th century. ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 មក ជនជាតិ ម្លាប្រី ក្នុងប្រទេសថៃបានតាំងទីលំនៅជាភូមិអចិន្ត្រៃយ៍បន្ថែមទៀតនៅក្នុងខេត្ត ព្រែ និង [[ខេត្តណាន|ណាន]] ។ រដ្ឋាភិបាល​ថៃ​បាន​ប្រកាស​តំបន់​ព្រៃ​ដែល​ពួក​គេ​ធ្លាប់​រស់​នៅ​ជា​ព្រៃ​បម្រុង​ទុក​របស់​រដ្ឋ និង​ហាម​ប្រាម​មិន​ឱ្យ​ជនជាតិ​ដើម​ស្លា​វិល​ត្រឡប់​ទៅ​ទីនោះ​វិញ​។ <ref name="suicide" /> ផ្ទះនៅក្នុងភូមិអចិន្ត្រៃយ៍ដែលពួក ម្លាប្រី រស់នៅសព្វថ្ងៃ ធ្វើពីឈើប្រក់ស័ង្កសី ដំបូលដែក និងសូម្បីតែអគ្គិសនី។ កុមារ ម្លាប្រី បានចាប់ផ្តើមទៅសាលារដ្ឋ ហើយការថែទាំសុខភាពរបស់ពួកគេបានប្រសើរឡើង។ <ref>{{Cite journal|last=Waters|first=Tony|last2=สุขเสน่ห์|first2=บุญยืน|title=The Demographics of a Village of Recently Settled Hunter- Gatherers in Thailand|url=https://www.academia.edu/33433584|journal=Journal of the Siam Society|language=en}}</ref> វាត្រូវបានគេរាយការណ៍នៅឆ្នាំ 2013 ថាអត្រានៃការធ្វើអត្តឃាតរបស់ ម្លាប្រីបានកើនឡើង។ <ref name="suicide">Long, Mary, Eugene Long, and Tony Waters (2013) "Suicide Among the Mla Bri Hunter-Gatherers of Northern Thailand." ''Journal of the Siam Society'' (v. 101). </ref> ភូមិម្លាប្រី មានសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចមួយចំនួន។ ខណៈពេលដែលនៅតែបរបាញ់ និងប្រមូលផ្ដុំ ជនជាតិ ម្លាប្រី ឥឡូវនេះបានប្រកបរបរកសិកម្មនៅតំបន់ខ្ពង់រាប និងត្បាញអង្រឹង ក្រៅពីធ្វើការជាកម្មករប្រចាំថ្ងៃ។ ការតាំងទីលំនៅមួយក្នុងចំនោមការតាំងទីលំនៅ ម្លាប្រី ក្នុងខេត្ត ណាន គឺស្ថិតនៅក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ម្ចាស់ក្សត្រី [[សិរិន្ធរ|សិរីន្ធន័]] ។ et8vky2g8mafv6bd3a0u7g8lwmbtkax ជនជាតិម្នង 0 50946 342612 332615 2026-11-08T01:52:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342612 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:MnongLonghouse.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| ផ្ទះ​វែង ​មួយ​នៅ​ភូមិ ម្នង នៃ Buôn Jun នៅ ​តំបន់​ខ្ពង់រាប​ភាគ​កណ្តាល [[វៀតណាម|​ប្រទេស​វៀតណាម]] ។]] [[ឯកសារ:MNong_people.jpg|រូបភាពតូច|258x258ភីកសែល| ស្ត្រី ម្នង នៅជិត Buon Ma Thuot]] [[ឯកសារ:Mnong_mahout.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| អ្នកថែទាំដំរីរបស់ម្នង]] ជនជាតិ '''ម្នង''' ឬ '''មុនង''' ( [[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]] : ''người Mơ-nông'' ) គឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិចរស់នៅ តំបន់ខ្ពង់រាបភាគកណ្តាល និងតំបន់ [[ភាគអាគ្នេយ៍ (វៀតណាម)|ភាគអាគ្នេយ៍]] នៃ [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] និងតំបន់ភាគខាងកើតនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ជា​ពីរ​ក្រុម​ធំៗ​គឺ ម្នងខាងលិច និង ម្នងខាងកើត។ ជនជាតិភាគខាងលិចរួមមានក្រុមតូចៗដូចជា៖ Bhiet (Bhiat), Bu-Neur, Rehong, Kong-Khang, Ksèh, Nong, Prèh, Tí-Prì, Perong, Bu-Deung (ពូ-ថុង)។ ម្នងខាងកើតរួមមានៈ ហ្គា, ប្រេត, គីល (ឈីល), ក្រៀង, កេសុង (ឃ្យុង), រឡាម (រលឹម) រស់នៅភាគច្រើននៅតំបន់ភ្នំ។ <ref name="LesJunglesMoï">{{Cite book|last1=Henri|first1=Maitre|title=Les Jungles Moï (Rừng người Thượng)|date=2007|publisher=Nhà xuất bản Tri thức|location=Hà Nội|edition=Translated by Lưu Đình Tuân, Edited by Andrew Hardy and Nguyên Ngọc|url=https://www.thuvienpdf.com/rung-nguoi-thuong#gsc.tab=0|access-date=24 June 2024}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240624013756/https://www.thuvienpdf.com/rung-nguoi-thuong#gsc.tab=0 |date=24 មិថុនា 2024 }}</ref> {{Rp|145–146}} ក្រុមនីមួយៗនិយាយ ភាសាម្នង ផ្សេងៗគ្នា ដែលរួមជាមួយ ភាសា Koho ស្ថិតនៅក្នុង ក្រុម បាណាខាងត្បូង នៃគ្រួសារ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|មន-ខ្មែរ]] ។ <ref>{{Cite web |title=Committee of Ethnic Minority Affairs - Introduction about M'nong people |url=http://www.cema.gov.vn/gioi-thieu/cong-dong-54-dan-toc/nguoi-mnong.htm |access-date=21 April 2022 |website=cema.gov.vn}}</ref> សហគមន៍ដ៏ធំមួយដែលមានជនជាតិម្នងប្រហែល 47,000 នាក់រស់នៅក្នុងខេត្តជាប់ព្រំដែនភាគឦសាននៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] នៃ [[ខេត្តមណ្ឌលគិរី]] ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថា [[ជនជាតិឞូន៝ង|ព្នង]]។{{Citation needed|date=June 2024}}</link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2024)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> == វប្បធម៌ == Epic (ភាសាម្នង: Ot N'rong - '''Ot''' : និទានដោយច្រៀង, '''N'rong''' : old story) ចូលរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ក្នុងជីវិតមនុស្ស ម្នង ។ វីរភាពទាំងនេះជាច្រើនដូចជា ''Con đỉa nuốt bon Tiăng'' (ភាសាម្នង: [[Ghu sok bon Tiăng]], ភាសាអង់គ្លេស: The leech swallows Tiăng village), <ref>{{Cite web |title=Central Highland Epics |url=http://issch.vass.gov.vn/thu-vien-va-an-pham/pages/sach-toan-van.aspx?ItemID=28 |access-date=4 March 2022 |website=issch.vass.gov.vn |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304011725/http://issch.vass.gov.vn/thu-vien-va-an-pham/pages/sach-toan-van.aspx?ItemID=28 |archive-date=4 មីនា 2022 |url-status=dead }}</ref> ឬ ''Mùa rẫy bon Tiăng'' ( រដូវធ្វើស្រែចម្ការនៃភូមិ Tiăng) គឺពិតជាល្អណាស់វែង។ <ref>{{Cite web |title=Đăk Lăk Province's Library - Mùa rẫy Bon Tiăng |url=http://117.3.64.202:81/handle/11744.13/1924 |access-date=5 March 2022 |website=hdl.handle.net }}{{Dead link|date=កញ្ញា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == មនុស្សគួរឱ្យកត់សម្គាល់ == * '''Y Thu Knul''' (1828 &#x2013; 1938) ជាជនជាតិ [[ឡាវ]] -ម្នង ដែលជាមេក្រុមដែលបង្កើត Buôn Đôn ជាភូមិបរបាញ់ដំរីដ៏ល្បីមួយនៅ តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។ Y Thu Knul ចាប់បានដំរីព្រៃជាង៤០០ក្បាលក្នុងមួយជីវិត។ នៅឆ្នាំ១៨៦១ គាត់បានចាប់ ដំរីស មួយក្បាលមកប្រគល់ជូនព្រះរាជវង្សានុវង្សថៃ ដឹកនាំស្តេច [[ថៃ]] ថ្វាយព្រះនាមថា "ឃុនជុនបប" (តាមន័យត្រង់ថា "ស្តេចអ្នកប្រមាញ់ដំរី")។ <ref>{{Cite web |title=The legend about the white elephant |url=https://baodaklak.vn/channel/9803/202001/huyen-thoai-ve-voi-trang-5667245/#:~:text=Theo%20c%C3%A1c%20gi%C3%A0%20l%C3%A0ng%20k%E1%BB%83,l%C3%A0%20%E2%80%9Cvua%20s%C4%83n%20voi%E2%80%9D. |access-date=20 April 2022 |website=baodaklak.vn}}</ref> <ref name="vovworld">{{Cite web |title=Elephant taming job of the M’Nong |url=https://vovworld.vn/en-US/colorful-vietnamvietnams-54-ethnic-groups/elephant-taming-job-of-the-mnong-258622.vov |access-date=8 July 2023 |website=vovworld.vn}}</ref> * '''N'Trang Long''' ជាមេកុលសម្ព័ន្ធដែលបានដឹកនាំអ្នកភូមិប្រឆាំងនឹង [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|អាណានិគមបារាំង]] ក្នុងការបះបោររយៈពេល 24 ឆ្នាំពីឆ្នាំ 1912 ដល់ Henri Maitre <ref>{{Cite web |date=25 July 2012 |title=N'Trang Lơng Uprising 1912 - 1936 |url=http://m.baodaknong.org.vn/chinh-tri/phong-trao-khoi-nghia-n-trang-long-1912-1936-14533.html |access-date=22 February 2022 |website=baodaknong.org.vn }}{{Dead link|date=មីនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> - អ្នកនិពន្ធជនជាតិបារាំង អ្នករុករក និងជាអ្នកធ្វើអាណានិគម - ដែលល្បីល្បាញសម្រាប់សៀវភៅផ្សងព្រេង ''Les Jungles Moï'' (អង់គ្លេស៖ ម៉ុងតាញ៉ាក្នុងព្រៃ វៀតណាម៖ ''Rừng Người Thượng'' ) ក៏ដូចជាសកម្មភាពឃោរឃៅប្រឆាំងនឹងជនជាតិម្នង ផងដែរ។ <ref>{{Cite web |title=Tribal chief Lơng and the assassination of Henri Maître |url=https://cand.com.vn/Truyen-thong/Tu-truong-Long-va-vu-muu-sat-Henry-Maitre-i324263/ |access-date=20 April 2022 |website=cand.com.vn}}</ref> <ref name="LesJunglesMoï"/> {{Rp|12}} * '''Điểu Kâu''' - ជនជាតិភាគតិច '''Điểu Klứt''' និង '''Điểu Klung''' - អ្នកប្រាប់វីរភាពពីរនាក់ គឺជាបងប្អូនបីនាក់ក្នុងគ្រួសារមួយ ដែលបានប្រមូល កត់ត្រា និងផ្សព្វផ្សាយវីរភាព ម្នង ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៨ សិល្បករប្រជាប្រិយ Điểu Kâu បានទទួលមរណៈភាពដោយជរាភាព។ នេះជាការបាត់បង់ដ៏ធំធេងសម្រាប់ជនជាតិម្នងពីព្រោះពួកគេចាត់ទុក Điểu Kâu ជាអ្នករក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌របស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite web |date=30 June 2009 |title=Keeping the Central Highland epics |url=https://tuoitre.vn/gin-giu-su-thi-tay-nguyen---ky-4-gia-dinh-su-thi-324055.htm |access-date=21 April 2022 |website=tuoitre.vn}}</ref> == សូមមើលផងដែរ។ == * [[ជនជាតិឞូន៝ង|ជនជាតិព្នង]] * [[ហ៊្វូណន|ហ្វូណន]] pnfvsm1s8lo7jlqpcx1x476u3b91mbl នូសាន់តារា 0 50960 342635 335032 2026-11-08T03:03:43Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342635 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = នូសន្តរា<អានថា នូសាន់តារា> | official_name = រដ្ឋធានីនូសន្តរា<br>{{nobold|{{lang|id|Ibu Kota Nusantara}}}} | native_name = | native_name_lang = id | settlement_type = [[Capital of Indonesia|រដ្ឋធានីដែលបានគ្រោងទុក]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2 | caption_align = center | image1 = Nusantara, June 2024.png | alt1 = | caption1 = ទិដ្ឋភាពបែបធំទូលាយនៃការិយាល័យរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល | image2 = | alt2 = | caption2 = វិមានរដ្ឋ | image3 = | alt3 = | caption3 = សួនច្បារគូស៊ូម៉ា បាងសា }} | flag_alt = | image_blank_emblem = Logo of Ibu Kota Nusantara.svg | blank_emblem_type = Emblem | blank_emblem_size = 150px | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = <br>"{{lang|id|Menuju Indonesia Emas 2045 – Kota dunia untuk semua}}"<br>(ឆ្ពោះទៅឥណ្ឌូណេស៊ីមាសឆ្នាំ២០៤៥ - ទីក្រុងពិភពលោកសម្រាប់ទាំងអស់គ្នា) | image_map = National Strategic Areas of the State Capital City delineation map.jpg | map_alt = | map_caption = ផែនទីនូសន្តរា (ពណ៌ឈូកស្រាលៗ) | pushpin_map = Indonesia_Kalimantan#Indonesia | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|0|58|23|S|116|42|31|E|region:ID|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{Flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} | subdivision_type1 = [[Regions of Indonesia|តំបន់]] | subdivision_name1 = [[កាលីម៉ាន់តាន់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = | governing_body = [[Nusantara Capital City Authority|Capital City Authority]] | established_title = បង្កើតឡើង | established_date = {{start date and age|2022|02|22|df=yes}} | established_title1 = | established_date1 = | leader_party = | leader_title = [[Nusantara Capital City Authority#Head of the Authority|Head]] | leader_name = [[Basuki Hadimuljono]] (acting) | leader_title1 = | leader_name1 = [[Raja Juli Antoni]] (acting) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref>tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- --> | area_rural_footnotes = <!-- --> | area_metro_footnotes = <!-- --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = Capital city area | area_blank2_title = Main governmental zone | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 33<!-- from [https://www.randymajors.org/elevation-on-google-maps?x=116.7088379&y=-0.9729866&cx=116.7088379&cy=-0.9729866&zoom=17] --> | population_footnotes = | population_as_of = | population_total = | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[Time in Indonesia|Indonesia Central Time]] | utc_offset1 = +08:00 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in Indonesia|Area code]] | area_code = (+62) 542 | iso_code = | website = {{URL|https://ikn.go.id/en|ikn.go.id}} | footnotes = | blank_emblem_link = Emblem of Nusantara }} '''នូសន្តរា<អានថា នូសាន់តារា>''' ជាផ្លូវការ '''រដ្ឋធានីនូសន្តរា''' ( {{Lang-id|Ibu Kota Nusantara}} , អក្សរកាត់ '''IKN''' ) គឺជ [[រាជធានីនៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី|រដ្ឋធានីនាពេលអនាគតនៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី]] ដែលមានទីតាំងនៅចន្លោះ [[Kutai Kartanegara Regency|អង្គភាព គូតៃ កាតាណេការ៉ា]] និង [[Penajam North Paser Regency|អង្គភាពបេណាចាំ ប៉ាសែសខាងជើង]] [[កាលីម៉ាន់តាន់ខាងកើត|កាលីម៉ាន់តាន់ភាគខាងកើត]] នៅលើកោះ[[កោះបរនេអូ|បរណេអូ]] ។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋមន្ត្រីមួយរូបបានថ្លែងថា តំបន់រដ្ឋធានីថ្មីនឹងក្លាយជាខេត្តដាច់ដោយឡែក ដោយមិនផ្តល់ព័ត៌មានលម្អិតបន្ថែម។ <ref name="VOI.id">{{Cite news|date=17 January 2022|title=Nusantara Becomes The Name Of The New Capital City, This Is What It Means|work=VOI.id|url=https://voi.id/en/amp/125015/nusantara-becomes-the-name-of-the-new-capital-city-this-is-what-it-means|url-status=dead|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119173043/https://voi.id/en/amp/125015/nusantara-becomes-the-name-of-the-new-capital-city-this-is-what-it-means|archive-date=19 January 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Mariska|first=Diana|date=17 January 2022|title=Nusantara Is the Name of Indonesia's New Capital|work=TheIndonesia.id|url=https://theindonesia.suara.com/amp/news/2022/01/17/164500/nusantara-is-the-name-of-indonesias-new-capital|url-status=live|access-date=2022-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119173125/https://theindonesia.suara.com/amp/news/2022/01/17/164500/nusantara-is-the-name-of-indonesias-new-capital|archive-date=19 January 2022}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Hananto |first=Akhyari |date=19 December 2019 |title=Menyambut Provinsi Baru di Ibu Kota Baru |url=https://www.goodnewsfromindonesia.id/2019/12/19/menyambut-propinsi-baru-di-ibukota-baru |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105141022/https://www.goodnewsfromindonesia.id/2019/12/19/menyambut-propinsi-baru-di-ibukota-baru |archive-date=5 January 2022 |access-date=5 January 2022 |website=GoodNews from Indonesia |language=id}}</ref> ការសាងសង់បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២២ ដោយចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការឈូសឆាយដី និងការសាងសង់ផ្លូវចូល។ ដំណាក់កាលដំបូងដែលគេស្គាល់ថាជា "តំបន់កណ្តាលរដ្ឋាភិបាល" នឹងមានការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល សាលារៀន និងមន្ទីរពេទ្យ។ គម្រោងនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានតម្លៃ៥២៣ពាន់ពាន់លានរូពី (៣៥ ពាន់លាន[[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារ]] ) ហើយនឹងត្រូវបញ្ចប់ជា ៥ ដំណាក់កាល។ ដំណាក់កាលទី១ បានចាប់ផ្តើមនៅ <ref>{{Cite web |last=Suryowati |first=Estu |date=30 August 2022 |title=Pembangunan IKN Nusantara Tahap 1 Dimulai, Nilainya Rp 5,3 Triliun |url=https://www.jawapos.com/ibu-kota-baru/01404873/pembangunan-ikn-nusantara-tahap-1-dimulai-nilainya-rp-53-triliun |website=Jawa Pos |language=id}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Tan |first=Anthony |date=3 March 2023 |title=Nusantara, the $35 billion new capital of Indonesia |url=https://medium.datadriveninvestor.com/nusantara-the-35-billion-new-capital-of-indonesia-afe4f7e686b7 |website=DataDrivenInvestor}}</ref> កម្មករប្រហែល ១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់មកពីជុំវិញប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីបានចូលរួមក្នុងគម្រោងនេះជាមួយនឹងកម្លាំងការងារបន្ថែមនៅជុំវិញតំបន់នូសាន់តារ៉ា ដើម្បីធានាឱ្យមានការចូលរួមរបស់កម្មករក្នុងស្រុក។ <ref name="Hantoro">{{Cite web |last=Hantoro |first=Juli |date=3 June 2022 |title=Jokowi Perintahkan Pembangunan IKN Libatkan Masyarakat Lokal |url=https://nasional.tempo.co/read/1598077/jokowi-perintahkan-pembangunan-ikn-libatkan-masyarakat-lokal/full&view=ok |access-date=2022-06-03 |website=Tempo |language=id }}{{Dead link|date=សីហា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Pebrianto">{{Cite web |last=Pebrianto |first=Fajar |date=3 June 2022 |title=Jokowi Kumpulkan Menteri, Pengerjaan IKN Dimulai Paruh Kedua 2022 |url=https://nasional.tempo.co/read/1598017/jokowi-kumpulkan-menteri-pengerjaan-ikn-dimulai-paruh-kedua-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220603134729/https://nasional.tempo.co/read/1598017/jokowi-kumpulkan-menteri-pengerjaan-ikn-dimulai-paruh-kedua-2022 |archive-date=3 June 2022 |access-date=2022-06-03 |website=Tempo |language=id}}</ref> <ref name="kaltim.suara.com">{{Cite web |last=Iswinarno |first=Chandra |last2=Nirmala Sari |first2=Ria Rizki |date=3 June 2022 |title=Pembangunan Awal IKN Nusantara akan Pekerjakan 200 Ribu Pekerja, Libatkan Warga Sekitar? Ini Kata Kepala Otorita |url=https://kaltim.suara.com/read/2022/06/03/195005/pembangunan-awal-ikn-nusantara-akan-libatkan-200-ribu-pekerja-akan-libatkan-warga-sekitar-ini-kata-kepala-otorita |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610205453/https://kaltim.suara.com/read/2022/06/03/195005/pembangunan-awal-ikn-nusantara-akan-libatkan-200-ribu-pekerja-akan-libatkan-warga-sekitar-ini-kata-kepala-otorita |archive-date=10 June 2022 |access-date=2022-06-03 |website=suara.com |language=id}}</ref> គម្រោង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​រំពឹង​ថា​នឹង​បញ្ចប់​ទាំងស្រុង​នៅ​ឆ្នាំ​២០៤៥ ដោយ​ដំណាក់កាល​ទី​៥​ជា​ដំណាក់កាល​ចុងក្រោយ​។ <ref>{{Cite web |date=9 February 2023 |title=Pembangunan Infrastruktur IKN Berjalan Sesuai Tahapan |url=https://penajamkab.go.id/?p=4412 |website=Website Pemerintah Kabupaten Penajam Paser Utara |language=id}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Indonesia's new capital Nusantara attracts increased investor interest |url=https://asia.nikkei.com/Business/Business-trends/Indonesia-s-new-capital-Nusantara-attracts-increased-investor-interest |access-date=2024-08-16 |website=Nikkei Asia |language=en-GB}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហាឆ្នាំ២០២៤4 ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីបានប្រារព្ធពិធីបុណ្យឯករាជ្យរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការជាលើកដំបូងនៅក្នុងរដ្ឋធានីនាពេលអនាគតដែលមិនទាន់បានបញ្ចប់។ <ref name="ap">{{Cite news|last=Achmad Ibrahim|last2=Edna Tarigan|date=17 August 2024|title=Indonesia holds unfinished future capital’s first Independence Day ceremony|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/indonesia-widodo-new-capital-nusantara-43641d95d2d88caeda772c87dffc0f23}}</ref> == ភូមិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Indonesia_nusantara_oli_20240219_lrg.jpg|រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល| រូបភាព[[កម្មវិធី Landsat|ដីសត]] ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ របស់ [[ណាសា|អង្គការណាសា]]]] នូសាន់តារ៉ា ស្ថិតនៅលើឆ្នេរខាងកើតនៃ[[កោះបរនេអូ|កោះបរណេអូ]] ដែល[[បញ្ជីកោះតាមតំបន់|ជាកោះធំជាងគេទីបី]] របស់ពិភពលោក។ ទីក្រុងនេះមានព្រំប្រទល់ដីជាមួយខេត្តកាលីម៉ាន់តាន់ខាងកើត ហើយមានខ្សែបន្ទាត់ឆ្នេរសមុទ្រដែលលាតសន្ធឹងទៅខាងកើតទៅ [[ច្រកសមុទ្រ Makassar|ច្រកសមុទ្រម៉ាកាស្សា]] និងខាងត្បូងទៅ [[ឈូងសមុទ្របាលីកប៉ាប៉ាន|ឈូងសមុទ្របាលិកប៉ាប៉ាន់]] ។ <ref>{{Cite web |last=Lawi |first=Gloria Fransisca Katharina |date=14 May 2019 |editor-last=Agus |editor-first=Rustam |title=Ibu Kota Baru Perlu Konsep Urban Forest |url=https://kalimantan.bisnis.com/read/20190514/407/922617/ibu-kota-baru-perlu-konsep-urban-forest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129001259/https://kalimantan.bisnis.com/read/20190514/407/922617/ibu-kota-baru-perlu-konsep-urban-forest |archive-date=29 January 2022 |access-date=2022-01-31 |website=Bisnis.com |language=id}}</ref> នូសាន់តារ៉ា ក៏មានកោះចំនួនបួន (បេណាវ៉ា, ប៊ីសារ , បាទូប៉ាយ៉ោបាចាវ៉ាង៉ោ, Jសាប័ត និង Sabut) ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងនៃឈូងសមុទ្របាលិកប៉ាប៉ាន់ ។ ទីក្រុងនេះមានទេសភាពព្រៃភ្នំ ហើយពីមុនជ [[ព្រៃឧស្សាហកម្ម]] ដោយមាន[[សម្បទាន (កិច្ចសន្យា)|ដីសម្បទាន]] ជាកម្មលោក ិទ្ធិរបស់ [[ស៊ូកានតូ តាណូតូ|ស៊ូកាន់តូ តាណូតូ]] ។ <ref>{{Cite web |date=20 September 2019 |title=Sukanto Tanoto Siap Kembalikan Lahan untuk Ibu Kota Baru |url=https://www.cnnindonesia.com/ekonomi/20190920172506-92-432373/sukanto-tanoto-siap-kembalikan-lahan-untuk-ibu-kota-baru |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129001258/https://www.cnnindonesia.com/ekonomi/20190920172506-92-432373/sukanto-tanoto-siap-kembalikan-lahan-untuk-ibu-kota-baru |archive-date=29 January 2022 |access-date=2022-01-31 |website=CNN Indonesia |language=id}}</ref> == ឯកសារយោង == k8a6xfrqvx1bqzbfky66dpe69e0hekj សិលាចារឹក វ៉ូកាញ់ (Võ Cạnh) 0 50972 342739 317938 2026-11-08T06:25:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342739 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Vo_Canh_stele_(National_Museum_of_Vietnamese_History).jpg|រូបភាពតូច|267x267ភីកសែល| សិលាចារឹកវ៉ូកាញ់ នៅ សារមន្ទីរជាតិប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម (ចាត់ថ្នាក់ជាកំណប់ជាតិរបស់វៀតណាម)]] [[ឯកសារ:Vo_Canh_stele.JPG|រូបភាពតូច|267x267ភីកសែល| សិលាចារឹក Võ Cạnh សរសេរជាភាសាសំស្ក្រឹត ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងភូមិ វ៉ូកាញ់, [[ញ៉ាត្រាង]], [[ខេត្តខាញ់ហូ|ខាញ់ហូវ]] [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ។ ការចម្លងនៅសារមន្ទីរ ខាញ់ហូវ។]] <span>សិលាចារឹក</span> '''វ៉ូកាញ់''' ឬ '''សិលាចារឹក C. 40''' គឺជា [[ចារឹក|សិលាចារឹក]] [[សំស្ក្រឹត]] ចំណាស់ជាងគេបំផុតដែលមិនធ្លាប់មាននៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៨៨៥ នៅក្នុងភូមិវាំងកាញ ប្រហែល ៤&nbsp;គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុង [[ញ៉ាត្រាង]][[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ។ <ref name="Keat">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&pg=PA643|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|last=Keat|first=Gin Ooi|publisher=ABC-CLIO|year=2004|edition=illustrated|volume=1|page=643|isbn=9781576077702}}</ref> <ref name="Glover">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6kDm5d3cMIYC&pg=PA219|title=Southeast Asia: From Prehistory to History|last=Glover|first=Ian|publisher=Psychology Press|year=2004|edition=illustrated|page=219|isbn=978-0-415-29777-6}}</ref> សិលាចារឹក​នេះ​មាន​ទម្រង់​ជា​បង្គោល​ថ្ម​កម្ពស់ ២,៥ ម៉ែត្រ ដែល​មាន​ជ្រុង​មិន​ស្មើគ្នា​បី។ សិលាចារឹកនេះរៀបរាប់អំពីព្រះនាមរបស់ស្តេច [[ស្រីមារៈ]]ដែលយោងទៅតាមការវិភាគ ពណ៌ស្លេក គឺជាអ្នកដែលវាត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយកូនចៅរបស់ទ្រង់នៅប្រហែលសតវត្សទី 2 ឬទី 3 នៃគ.ស។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ufOAAAAAQBAJ&pg=PA225|title=Racial Synthesis in Hindu Culture|last=Viswanatha|first=S.V.|publisher=Routledge|year=2013|page=225|isbn=9781136384202}}</ref> នៅ​មាន​ការ​ជជែក​ដេញដោល​គ្នា​ថា​តើ​សិលាចារឹក​នោះ​ជា​កេរដំណែល​របស់ ​ឡាម អប, [[ចាម្ប៉ា|ចំប៉ា]] ឬ [[ហ៊្វូណន|​ហ្វូណន]] ។ [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោក George Coedès]] បានលើកឡើងពីលទ្ធភាពនៃការកំណត់អត្តសញ្ញាណស្រីម៉ារ៉ាជាមួយ ហ្វាន ស៊ី-ម៉ាន់ (គ.ស.២៣០) ដែលយោងទៅតាមរវាំងចិនគឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងម្នាក់នៃហ្វូណន។ <ref name="Coedès">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iDyJBFTdiwoC&pg=PA40|title=The Indianized States of South-East Asia|last=Coedès|first=George|publisher=University of Hawaii Press|year=1968|pages=40–41|isbn=9780824803681}}</ref> Coedès បានចាត់ទុកសិលាចារឹក វ៉ូកាញ់ជាភស្តុតាងនៃរលកដំបូងនៃ ឥណ្ឌានីយកម្មនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ បច្ចុប្បន្ន សិលាចារឹកនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុង សារមន្ទីរជាតិប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម នៅទីក្រុង [[ហាណូយ]] ប្រទេសវៀតណាម។ ស្តុប​នេះ​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ជា ​សម្បត្តិ​ជាតិ​របស់​ប្រទេស​វៀតណាម <ref>{{Cite web |date=2017-01-12 |title=Eighteen national treasures on display in Hanoi |url=http://en.dangcongsan.vn/culture/eighteen-national-treasures-on-display-in-hanoi-423446.html |access-date=2020-07-08 |publisher=Communist Party of Vietnam Online Newspaper |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710224605/http://en.dangcongsan.vn/culture/eighteen-national-treasures-on-display-in-hanoi-423446.html |archive-date=2020-07-10 |url-status=dead }}</ref> ​សម្រេច​ចិត្ត​របស់ ​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​វៀតណាម ​ក្នុង​ឆ្នាំ <ref>{{Cite web |date=2017-03-03 |title=Eighteen national treasures on show |url=https://en.vietnamplus.vn/eighteen-national-treasures-on-show/107924.vnp |access-date=2020-07-08 |publisher=VietnamPlus - Vietnam News Agency (VNA)}}</ref> == អត្ថបទ == អក្សរសំស្រ្កឹតដែលសរសេរនៅលើសិលាចារឹកនេះត្រូវបានខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref name="Iyegar">{{Cite book|title=Asian Variations in Ramayana: Papers Presented at the International Seminar on "Variations in Ramayana in Asia : Their Cultural, Social and Anthropological Significance", New Delhi, January 1981|edition=reprint|publisher=Sahitya Akademi|year=2005|isbn=9788126018093|url=https://books.google.com/books?id=CU92nFk5fU4C&pg=PA193|pages=192–193}}</ref> ក្នុងចំណោមជ្រុងទាំងបីនៃសិលាចារឹកនោះ នៅផ្នែកទីមួយ យ៉ាងហោចណាស់ បន្ទាត់ទាំងប្រាំមួយដំបូងគឺស្ទើរតែមិនច្បាស់ទាំងស្រុង ហើយដូច្នេះគឺ ប្រាំបីជួរដំបូងនៅផ្នែកទីពីរ។ <ref name="Miksic&Goh">{{Cite book|title=Ancient Southeast Asia|first=John Norman|last=Miksic|url=https://books.google.com/books?id=R8tCDQAAQBAJ&pg=PT331|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781317279037}}</ref> នៅ​ផ្នែក​ទី​បី សូម្បី​តែ​តួ​អក្សរ​ពីរ​បី​ក៏​នៅ​តែ​អាច​អាន​បាន​ដែរ។ <ref name="Miksic&Goh" /> ផ្នែកនៃអត្ថបទដែលនៅតែអាចអានបានមានឃ្លាខាងក្រោម៖ <ref name="Miksic&Goh"/> * ''"អាណិតដល់សត្វ"'' * ''"ប្រាកដណាស់ ពួកបូជាចារ្យដែលបានផឹកស្រា អម្ព្រោសៀនៃពាក្យមួយរយរបស់ស្តេច"'' * ''"គ្រឿងលំអរ ... ជាទីត្រេកអរនៃគ្រួសារ បុត្រី នៃព្រះរាជបុត្រី ព្រះស្រីមារៈ ... ត្រូវបានតែងតាំង"'' * ''"អ្នកដែលអង្គុយលើបល្ល័ង្ក"'' * ''"ដែលទាក់ទងនឹងប្រាក់ឬមាស"'' * ''"ទ្រព្យសម្បត្ដិ"'' * ''"អ្វីៗទាំងអស់ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យដោយខ្ញុំជាមនុស្សម្នាក់ដែលមានចិត្តល្អនិងមានប្រយោជន៍"'' * ''"រដ្ឋមន្ត្រីខ្ញុំវីរៈ"'' * ''បញ្ញត្ត​ដែល​នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​ដល់​សត្វ​លោក​ដោយ​ការ​ប្រសើរ​នៃ​ករិន​ពីរ'' ''គឺ​ការ​ទៅ​កើត​ក្នុង​លោក​នេះ។'' ការលើកឡើងអំពី "សេចក្តីអំណរនៃគ្រួសាររបស់បុត្រីនៃចៅប្រុសរបស់ព្រះបាទស្រីមារៈ.." អាចបង្ហាញពីអត្ថិភាពនៃប្រព័ន្ធ ម៉ាទ្រីស ដែលអនុវត្តការទទួលមរតកនៃទ្រព្យសម្បត្តិដល់ញាតិមិត្តស្រី។ <ref name="Glover"/> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GUHeBgAAQBAJ&pg=PA366|page=366|title=The Cham of Vietnam: History, Society and Art|last1=Tran|first1=Ky Phuong|year=2011|isbn=9789971694593}}</ref> ពាក្យ ''ករិន'' អាច​មាន​ន័យ​ថា «ភ្លុក» ឬ «ពន្ធ» ដែល​នេះ​អាច​មាន​ន័យ​ថា ស្ដេច​ជា​មនុស្ស​សប្បុរស។ <ref name="Miksic&Goh"/> ការប្រើប្រាស់ពាក្យសំស្រ្កឹតមួយចំនួននៅក្នុងអត្ថបទសិលាចារឹក យោងតាមលោក Jean Filliozat បង្ហាញពីលទ្ធភាពដែលវីរភាព [[រាមាយណៈ|រាមកេរ្តិ៍]]របស់ Valmiki ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅលើ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] នៅពេលសិលាចារឹកនេះត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ពាក្យ​សាសនា​ហិណ្ឌូ​ដែល​ប្រើ​ក្នុង​សិលាចារឹក​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​មាន​តាំង​ពី​សម័យ​មុន ​ពុទ្ធសាសនា ។ <ref name="Baker&Saldanha">{{Cite book|title=Routledge Encyclopedia of Translation Studies|first=Mona|last=Baker|url=https://books.google.com/books?id=f3FeBwAAQBAJ&pg=PA528|page=528|edition=revised|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781135211141}}</ref> <ref name="Iyegar"/> jew4spj1m865whm75ze6xs8t1yi8yyg ព្រេសប៊ីធេរាន 0 50987 342674 339764 2026-11-08T04:27:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342674 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Presbyterian-Church-in-Ireland-Logo.svg|រូបភាពតូច| គុម្ពោតដុត គឺជានិមិត្តសញ្ញាទូទៅដែលប្រើដោយព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធេរាន ។ នៅទីនេះ ដូចដែលបានប្រើដោយ ព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធេរានក្នុងប្រទេសអៀរឡង់ ។ <ref>{{Cite web |title=Burning Bush &#124; Presbyterian Church Ireland |url=http://www.presbyterianireland.org/about-us/historical-information/burning-bush |archive-url=https://archive.today/20130618032809/http://www.presbyterianireland.org/about-us/historical-information/burning-bush |archive-date=18 June 2013 |access-date=16 June 2013}}</ref> សិលាចារឹក [[ភាសាឡាតាំង|ឡាតាំង]] នៅក្រោមបកប្រែថា "ឆេះប៉ុន្តែរីក" ។ កំណែជំនួសនៃបាវចនាក៏ត្រូវបានគេប្រើផងដែរ ដូចជា "Nec Tamen Consumebatur" (មិនទាន់បានប្រើប្រាស់)។]] '''Presbyterianism''' គឺ​ជា​ប្រពៃណី ​ប្រូតេស្តង់ ​ដែល​បាន​កែទម្រង់ (កាល់វីនីស) ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​ទម្រង់​នៃ ​រដ្ឋាភិបាល​ព្រះវិហារ ​ដោយ​ក្រុម​អ្នក​តំណាង​នៃ ​ពួក​អែលឌើរ ។ <ref>{{Cite web |title=What Is Presbyterianism? |url=https://www.ligonier.org/learn/articles/presbyterianism |access-date=2024-02-27 |website=Ligonier Ministries |language=en-US}}</ref> ទោះបីជាមានព្រះវិហារកំណែទម្រង់ផ្សេងទៀតដែលមានលក្ខណៈរចនាសម្ព័ន្ធស្រដៀងគ្នាក៏ដោយ ក៏ពាក្យ ព្រេសប៊ីធេរាន ត្រូវបានអនុវត្តចំពោះព្រះវិហារដែលតាមដានឬសគល់របស់ពួកគេទៅកាន់ សាសនាចក្រនៃស្កុតឡែន ឬ ក្រុមប្រឆាំង[[ភាសាអង់គ្លេស]] ដែលបង្កើតឡើងក្នុងកំឡុង សង្គ្រាមស៊ីវិលអង់គ្លេស ។ <ref>{{Cite book|last1=Benedict|first1=Philip|author-link=Philip Benedict|title=Christ's Churches Purely Reformed: A Social History of Calvinism|url=https://archive.org/details/christschurchesp0000bene|location=New Haven|year=2002|isbn=978-0-300-10507-0|page=xiv}} </ref> ទ្រឹស្ដី ព្រេសប៊ីធេរាន ជាធម្មតាសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើ អធិបតេយ្យភាពរបស់ព្រះ សិទ្ធិអំណាចនៃបទគម្ពីរ និងភាពចាំបាច់នៃ ព្រះគុណ តាមរយៈ ជំនឿ លើព្រះគ្រីស្ទ។ រដ្ឋាភិបាលព្រះវិហារ ត្រូវបានធានានៅក្នុងប្រទេសស្កុតឡែនដោយ Acts of Union ក្នុងឆ្នាំ 1707 <ref>{{Cite web |title=Protestant Religion and Presbyterian Church Act 1707 |url=http://www.legislation.gov.uk/aosp/1707/6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821213324/http://www.legislation.gov.uk/aosp/1707/6 |archive-date=21 August 2019 |access-date=19 October 2011 |website=The National Archives |publisher=United Kingdom}}</ref> ដែលបានបង្កើត ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស ។ តាមពិត ជនជាតិព្រេសប៊ីធេរាន ភាគច្រើនដែលរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសអាចតាមដានទំនាក់ទំនង ស្កុតឡេន ហើយនិកាយ ក៏ត្រូវបាននាំយកទៅ [[អាមេរិកខាងជើង]] ផងដែរ ដែលភាគច្រើនដោយជនអន្តោប្រវេសន៍ ស្កុត និង ស្កុត-អៀរឡង់ ។ និកាយព្រេសប៊ីធេរាននៅប្រទេសស្កុតឡេន ប្រកាន់យក ទ្រឹស្ដីកំណែទម្រង់ របស់ John Calvin និងអ្នកស្នងតំណែងភ្លាមៗរបស់គាត់ ទោះបីជាមានទស្សនៈទ្រឹស្ដីជាច្រើននៅក្នុង ព្រេសប៊ីធេរានសហសម័យក៏ដោយ។ ក្រុមជំនុំក្នុងតំបន់នៃក្រុមជំនុំដែលប្រើ គោលការណ៍ ព្រេសប៊ីធេរាន ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ វគ្គ ដែលបង្កើតឡើងដោយអ្នកតំណាងនៃក្រុមជំនុំ ( អ្នកចាស់ទុំ ) ដែលជាវិធី សាស្រ្តផ្សះផ្សា ដូចទៅនឹងកម្រិតផ្សេងទៀតនៃការសម្រេចចិត្ត ( presbytery, synod និង សភាទូទៅ )។ មាន​ប្រហែល ៧៥ នាក់។&nbsp;ព្រេសប៊ីធេរាន រាប់លាននាក់នៅលើពិភពលោក។ <ref>{{Cite news|title=Who Are Presbyterians and What Do They Believe?|language=en|work=Learn Religions|url=https://www.learnreligions.com/presbyterian-church-denomination-701366|url-status=dead|access-date=2020-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708174321/https://www.learnreligions.com/presbyterian-church-denomination-701366|archive-date=8 July 2020}}</ref> ឫសគល់នៃលទ្ធិ ព្រេសប៊ីធេរាន ស្ថិតនៅក្នុង កំណែទម្រង់ នៃសតវត្សទី 16 ដែលជាឧទាហរណ៍នៃ សាធារណរដ្ឋ John Calvin នៃទីក្រុងហ្សឺណែវ ដែលមានឥទ្ធិពលជាពិសេស។ ព្រះវិហារដែលត្រូវបានកែទម្រង់ភាគច្រើនដែលតាមដានប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ពួកគេត្រឡប់ទៅប្រទេសស្កុតឡេនវិញគឺជាក្រុម ព្រេសប៊ីធេរាន ឬ congregationalist នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល។ នៅសតវត្សរ៍ទី 20 អ្នកប្រេសប៊ីធើរៀនខ្លះបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុង ចលនា ecumenical រួមទាំង ក្រុមប្រឹក្សាពិភពលោកនៃព្រះវិហារ ។ និកាយ Presbyterian ជាច្រើនបានរកឃើញវិធីនៃការធ្វើការរួមគ្នាជាមួយនិកាយដែលត្រូវបានកែទម្រង់ផ្សេងទៀត និងគ្រិស្តបរិស័ទនៃទំនៀមទំលាប់ផ្សេងទៀត ជាពិសេសនៅក្នុង ការរួបរួមពិភពលោកនៃសាសនាចក្រដែលបានកែទម្រង់ ។ ព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធេរាន មួយចំនួនបានចូល រួបរួម ជាមួយនឹងក្រុមជំនុំផ្សេងទៀត ដូចជា Congregationalists, Lutherans, Anglicans និង Methodists ។ ព្រេសប៊ីធេរាន នៅសហរដ្ឋអាមេរិកភាគច្រើនមកពី ជនអន្តោប្រវេសន៍ ស្កុតឡេ ន ស្កុត-អៀរឡង់ និងក៏មកពីសហគមន៍ New England ដែលដើមឡើយជា Congregational ប៉ុន្តែបានផ្លាស់ប្តូរដោយសារតែការព្រមព្រៀងគ្នាលើ ផែនការនៃសហភាព 1801 សម្រាប់តំបន់ព្រំដែន។ <ref>{{Cite book|title=The Presbyterian Mission Enterprise: From Heathen to The Partner|url=https://books.google.com/books?id=Llz6CQAAQBAJ&pg=PA40|year=2015|publisher=Wipf and Stock Publishers|pages=40–41|isbn=978-1-63087-878-8|archive-date=29 April 2016}}</ref> == អត្តសញ្ញាណ ព្រេសប៊ីធេរាន == [[ឯកសារ:Iona_Abbey,_Entrance_and_St_John's_Cross._-_geograph.org.uk_-_113441.jpg|រូបភាពតូច| Iona Abbey នៅប្រទេសស្កុតឡែន ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Saint Columba]] === ប្រវត្តិសាស្ត្រដើម === ទំនៀមទំលាប់ ព្រេសប៊ីធេរាន ជាពិសេស សាសនាចក្រនៃស្កុតលែន តាមដានឫសគល់ដំបូងរបស់វាចំពោះវិហារគ្រឹស្តដែលបង្កើតឡើងដោយ Saint Columba តាមរយៈ បេសកកម្ម Hiberno-Scottish សតវត្សទី 6 ។ <ref name="Atkins2016">{{Cite book|title=Making and Remaking Saints in Nineteenth-Century Britain|date=1 August 2016|language=en|isbn=978-1-5261-0023-8|page=104|quote=For many Presbyterian evangelicals in Scotland, the 'achievements of the Reformation represented the return to a native or national tradition, the rejection of an alien tyranny that had suppressed ... Scotland's true character as a Presbyterian nation enjoying the benefits of civil and religious liberty'. What they had in mind was the mission established by Columba at Iona and the subsequent spread of Christianity through the Culdees of the seventh to eleventh centuries. For Presbyterian scholars in the nineteenth century, these communities of clergy who differed in organisation and ethos from later monastic orders were further evidence of the similarity between early Christianity in Ireland and Scotland and later Presbyterianism. This interpretation of the character of the Celtic Church was an important aspect of Presbyterian identity in global terms. At the first meeting in 1877 of the Alliance of the Reformed Churches holding the Presbyterian System (later the World Alliance of Reformed Churches), Peter Lorimer (1812–79), a Presbyterian professor in London, noted 'that the early Church of St. Patrick, Columba, and Columbanus, was far more nearly allied in its fundamental principles of order and discipline to the Presbyterian than to the Episcopalian Churches of modern times'.}}</ref> <ref name="TaylorAnderson1852">{{Cite book|title=The Pictorial History of Scotland|year=1852|language=en|page=51|quote=The zealous Presbyterian maintains, that the church established by Columba was formed on a Presbyterian model, and that it recognized the great principle of clerical equality.}}</ref> <ref name="Bradley2013">{{Cite book|title=Columba|date=24 July 2013|language=en|isbn=978-1-84952-272-4|page=29|quote=Columba has found favour with enthusiasts for all things Celtic and with those who have seen him as establishing a proto-Presbyterian church clearly distinguishable from the episcopally governed church favoured by Rome-educated Bishop Ninian.}}</ref> ការតាមដានប្រភពដើមនៃសាវករបស់ពួកគេទៅកាន់ លោក Saint John, <ref name="DickensLewis1920">{{Cite journal|last=Dickens-Lewis|first=W.F.|year=1920|title=Apostolicity of Presbyterianism: Ancient Culdeeism and Modern Presbyterianism|journal=The Presbyterian Magazine|publisher=[[Presbyterian Church (USA)]]|volume=26|issue=1–7|page=529|quote=The Culdees who claimed at the Synod of Whitby apostolic descent from St. John, as against the Romish claim of the authority of St. Peter, retired into Scotland.}}</ref> <ref name="Thomson1896">{{Cite book|title=A History of the Scottish People from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/ahistoryscottis00annagoog|year=1896|language=en|page=[https://archive.org/details/ahistoryscottis00annagoog/page/n181 141]|quote=...for the primitive apostolic church which St. John had established in the East and Columba transported to our shores. Thus the days of Culdeeism were numbered, and she was now awaiting the martyrs doom.}}</ref> The Culdees បានអនុវត្ត សាសនា[[គ្រិស្តសាសនា]] ដែលជាលក្ខណៈសំខាន់នៃ សាសនាគ្រឹស្ត Celtic នៅក្នុងតំបន់ ដោយមាន ព្រឹទ្ធាចារ្យ អនុវត្ត "សិទ្ធិអំណាចនៅក្នុងស្ថាប័ន ខណៈពេលដែលស្ថាប័នវត្តអារាមផ្សេងគ្នាគឺឯករាជ្យពីគ្នាទៅវិញទៅមក។ " <ref name="Mackay1902">{{Cite book|title=The Celtic Monthly|year=1902|language=en|page=236}}</ref> <ref name="Atkins2016" /> <ref name="HannrachainArmstrong2014">{{Cite book|title=Christianities in the Early Modern Celtic World|date=30 July 2014|language=en|isbn=978-1-137-30635-7|page=198|quote=Presbyterians after 1690 gave yet more play to 'Culdeeism', a reading of the past wherein 'culdees' (derived from céli dé) were presented as upholding a native, collegiate, proto presbyterian church government uncontaminated by bishops.}}</ref> សាសនាចក្រនៅប្រទេសស្កុតលែនបានរក្សាពិធីបុណ្យគ្រិស្តសាសនានៃបុណ្យអ៊ីស្ទើរនៅកាលបរិច្ឆេទខុសពី ការមើលឃើញនៃទីក្រុងរ៉ូម ហើយព្រះសង្ឃបានប្រើរចនាប័ទ្មតែមួយគត់នៃ ការតុបតែង ។ <ref name="Rankin1884">{{Cite book|title=The Young Churchman: lessons on the Creed, the Commandments, the means of grace, and the Church|year=1884|language=en|page=84|quote=For seven whole centuries (400–1100 A.D.) there existed in Scotland a genuine Celtic Church, apparently of Greek origin, and in close connection with both Ireland and Wales. In this Celtic Church no Pope was recognized, and no prelatical of diocesan bishops existed. Their bishops were of the primitive New Testament style—presbyter-bishops. Easter was kept at a different time from that of Rome. The tonsure of the monks was not, like that of Rome, on the crown, but across the forehead from ear to ear. The monastic system of the Celtic Church was extremely simple—small communities of twelve men were presided over by an abbot (kindred to the Patriarch title of the Greeks), who took precedence of the humble parochial bishops.}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ Synod of Whitby ក្នុងឆ្នាំ 664 បានបញ្ចប់ភាពខុសគ្នាទាំងនេះ ដូចដែលវាបានកំណត់ថា "បុណ្យ Easter នឹងត្រូវបានប្រារព្ធស្របតាមកាលបរិច្ឆេទរ៉ូម៉ាំង មិនមែនជាកាលបរិច្ឆេទ Celtic" ។ <ref name="Skinner1999">{{Cite book|title=Maverick Guide to Scotland|year=1999|language=en|isbn=978-1-4556-0866-9|page=57|quote=The Celtic Church evolved separated from the Roman Catholic Church. The Celtic Church was primarily monastic, and the monasteries were administered by an abbot. Not as organized as the church in Rome, it was a much looser institution. The Celtic Church celebrated Easter on a different date from the Roman, too. Life within the Celtic Church tended to be ascetic. Education was an important element, as was passion for spreading the word, that is, evangelism. The Celtic brothers led a simple life in simply constructed buildings. The churches and monastic buildings were usually made of wood and wattle and had thatched roofs. After the death of St. Columba in A.D. 597, the autonomy of the Celtic Church did not last long. The Synod of Whitby in 664 decided, once and for all, that Easter would be celebrated according to the Roman date, not the Celtic date. This was the beginning of the end for the Celtic Church.}}</ref> ទោះបីឥទ្ធិពលរ៉ូម៉ាំងបានចូលមកគ្រប់គ្រងសាសនាចក្រនៅស្កុតឡែនក៏ដោយ <ref name="Skinner1999" /> ឥទ្ធិពល Celtic មួយចំនួននៅតែមាននៅក្នុងសាសនាចក្រស្កុតឡេន <ref name="Eggins2015">{{Cite book|title=History & Hope: The Alliance Party in Northern Ireland|date=2 March 2015|language=en|isbn=978-0-7509-6475-3|page=15|quote=After the Synod of Whitby in about 664, the Roman tradition was imposed on the whole Church, though remnants of the Celtic tradition lingered in practice.}}</ref> ដូចជា "ការច្រៀង ទំនុកតម្កើងម៉ែត្រ ភាគច្រើននៃពួកគេកំណត់ទៅគ្រិស្តសាសនាគ្រិស្តចាស់ ស្កុតឡេន ប្រពៃណី និងប្រជាប្រិយ។ បទភ្លេង" ដែលក្រោយមកបានក្លាយទៅជា "ផ្នែកដាច់ដោយឡែកនៃការថ្វាយបង្គំ Scottish ព្រេសប៊ីធេរាន" ។ <ref name="Bowden2005">{{Cite book|title=Encyclopedia of Christianity|year=2005|language=en|isbn=978-0-19-522393-4|page=242|quote=A distinctive part of Scottish Presbyterian worship is the singing of metrical psalms, many of them set to old Celtic Christianity Scottish traditional and folk tunes. These verse psalms have been exported to Africa, North America and other parts of the world where Presbyterian Scots missionaries or Emigres have been influential.}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Internal Colonialism: The Celtic Fringe in British National Development|year=1995|language=en|isbn=978-1-4128-2645-7|page=168|quote=Last, because Scotland was a sovereign land in the sixteenth century, the Scottish Reformation came under the influence of John Knox rather than Henry Tudor. The organization of the Church of Scotland became Presbyterian, with significant Calvinist influences, rather than Episcopalian. Upon incorporation Scotland was allowed to keep her church intact. These regional religious differences were to an extent superimposed upon linguistic differences in Wales, Scotland, and Ireland. One of the legacies of the Celtic social organization was the persistence of the Celtic languages Gaelic and Welsh among certain groups in the periphery.}}</ref> === ការអភិវឌ្ឍន៍ === [[ឯកសារ:John_Knox_woodcut.jpg|រូបភាពតូច| លោក John Knox]] ប្រវតិ្តសាស្រ្ត ព្រេសប៊ីធេរាន គឺជាផ្នែកមួយនៃ ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃសាសនាគ្រិស្ត ប៉ុន្តែការចាប់ផ្តើមនៃ ព្រេសប៊ីធេរាន ជាចលនាខុសគ្នាមួយបានកើតឡើងកំឡុងសតវត្សទី 16 កំណែទម្រង់ប្រូតេស្តង់ ។ នៅពេលដែល [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|ព្រះវិហារកាតូលិក]] បានទប់ទល់នឹងអ្នកកែទម្រង់ ចលនាទ្រឹស្ដីផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនបានបំបែកចេញពីសាសនាចក្រ និងបង្កើតនិកាយផ្សេងៗ។ ព្រេសប៊ីធេរាន ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលជាពិសេសដោយអ្នកទ្រឹស្ដីជនជាតិបារាំង លោក John Calvin ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍន៍នៃ ទ្រឹស្ដីកំណែទម្រង់ និងការងាររបស់ John Knox ដែលជាបូជាចារ្យកាតូលិកស្កុតឡេន ដែលបានសិក្សាជាមួយ Calvin នៅទីក្រុងហ្សឺណែវ ហើយបាននាំយកការបង្រៀនដែលបានកែទម្រង់ទៅប្រទេសស្កុតឡេន។ ឥទ្ធិពលដ៏សំខាន់លើការបង្កើតលទ្ធិ ព្រេសប៊ីធេរាន ក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសក៏បានមកពី John a Lasco ដែលជាអ្នកកែទម្រង់ជនជាតិប៉ូឡូញ ស្ថាបនិក សាសនាចក្រ Stranger ក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍ ដោយផ្អែកលើគំរូទីក្រុងហ្សឺណែវ។ <ref>{{Cite book|last=Kang|first=Min|title=John Calvin and John a Lasco on Church Order|year=2011|pages=6, 44}}</ref> ព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធេរាន តាមដានពូជពង្សរបស់វាត្រលប់ទៅប្រទេសស្កុតឡែន។ នៅខែសីហាឆ្នាំ 1560 សភានៃប្រទេសស្កុតឡេន បានអនុម័ត ''ការសារភាពស្កុតឡេន'' ជាគោលលទ្ធិនៃព្រះរាជាណាចក្រស្កុតឡេន។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 1560 ''សៀវភៅវិន័យទីមួយ'' ត្រូវបានបោះពុម្ព ដោយរៀបរាប់អំពីបញ្ហាគោលលទ្ធិសំខាន់ៗ ប៉ុន្តែក៏បង្កើតបទប្បញ្ញត្តិសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលព្រះវិហារ រួមទាំងការបង្កើតស្រុកសាសនាចំនួនដប់ជាមួយនាយកដែលត្រូវបានតែងតាំង ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា គណៈប្រធាន ។ <ref>{{Cite encyclopedia|title=Established Church of Scotland|url=http://www.newadvent.org/cathen/13627a.htm|archivedate=20 November 2018}}</ref> យូរៗទៅ ការសារភាពរបស់ជនជាតិស្កុត នឹងត្រូវបានជំនួសដោយ Westminster Confession of Faith ហើយការបង្រៀនសាសនា ធំ និង ខ្លីជាង ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ សភា Westminster នៅចន្លោះឆ្នាំ 1643 និង 1649។ == លក្ខណៈ == ព្រេសប៊ីធេរាន បែងចែកខ្លួនឯងពីនិកាយផ្សេងទៀតតាម គោលលទ្ធិ អង្គការស្ថាប័ន (ឬ "លំដាប់ព្រះវិហារ") និង ការថ្វាយបង្គំ ដែលជារឿយៗប្រើ "សៀវភៅលំដាប់" ដើម្បីគ្រប់គ្រងការអនុវត្តទូទៅ និងសណ្តាប់ធ្នាប់។ ដើមកំណើតនៃព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធេរាន គឺនៅក្នុង Calvinism ។ សាខាជាច្រើននៃ ព្រេសប៊ីធេរាន គឺជាសំណល់នៃការបំបែកពីមុនពីក្រុមធំ។ ការបែកបាក់ខ្លះបានមកពីភាពចម្រូងចម្រាសខាងគោលលទ្ធិ ខណៈដែលខ្លះត្រូវបានបង្កឡើងដោយការខ្វែងគំនិតគ្នាទាក់ទងនឹងកម្រិតដែលអ្នកដែលត្រូវបានតែងតាំងជាការិយាល័យព្រះវិហារគួរតែត្រូវបានតម្រូវឱ្យយល់ព្រមជាមួយ Westminster Confession of Faith ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្របម្រើជាឯកសារសារភាពដ៏សំខាន់មួយ – ទីពីរ មានតែចំពោះព្រះគម្ពីរប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែបានដឹកនាំលក្ខណៈពិសេសនៅក្នុងស្តង់ដារ និងការបកប្រែព្រះគម្ពីរ - នៅក្នុងព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធេរាន ។ ព្រេសប៊ីធេរាន បានដាក់សារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងទៅលើការអប់រំ និងការរៀនសូត្រពេញមួយជីវិត ដោយមានការខឹងសម្បារជាមួយនឹងជំនឿថា គ្មានសកម្មភាពរបស់មនុស្សណាម្នាក់អាចប៉ះពាល់ដល់ សេចក្ដីសង្រ្គោះ ឡើយ។ ការសិក្សាជាបន្តបន្ទាប់នៃបទគម្ពីរ ការសរសេរតាមទ្រឹស្ដី និងការយល់ដឹង និងការបកស្រាយអំពីគោលលទ្ធិនៃសាសនាចក្រ ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងសេចក្ដីថ្លែងការណ៍ជាច្រើននៃសេចក្ដីជំនឿ និង ការបង្រៀនសាសនា ដែលត្រូវបានអនុម័តជាផ្លូវការដោយសាខាផ្សេងៗនៃសាសនាចក្រ ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេហៅថាជា " ស្តង់ដាររង " ។ === រដ្ឋាភិបាល === === គោលលទ្ធិ === === ការថ្វាយបង្គំនិងសាក្រាម៉ង់ === ==== ថ្វាយបង្គំ ==== ==== សាក្រាម៉ង់ ==== 55cu0md68dn6ne2jeqttsshtkseanqd ពិធីហែរនាងម៉ែវ 0 51129 342671 312169 2026-11-08T04:24:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342671 wikitext text/x-wiki   ពិធីហែរនាងម៉ែវ ( {{Lang-th|แห่นางแมว}} ) គឺជាការដង្ហែរឆ្មា តាមបែប ប្រពៃណីបែបប្រពៃណី ដែលអាចមើលឃើញនៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ក៏ដូចជាភាគកណ្តាល និង [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ]] ក្នុងគ្រាមានគ្រោះរាំងស្ងួត ចាប់ពីខែឧសភា រហូតដល់ខែសីហា។ == ការពិពណ៌នា == ពិធី​ធ្វើ​ភ្លៀង​របស់ ''ពិធីហែរនាងម៉ែវ'' ភាគច្រើន​ធ្វើ​ដោយ​កសិករ​នៅ​ភាគ​កណ្តាល និង​ភាគឦសាន​នៃ​ប្រទេស​ថៃ។ <ref name=":1">{{Cite web |last=Daovisith |first=Douangbouppha |date=2023-10-15 |title=Preserving Rain Traditions in Southeast Asia |url=https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430040913/https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ |archive-date=2024-04-30 |access-date=2024-04-30 |website=The ASEAN Magazine |language=en-US}}</ref> ពិធីនេះក៏ត្រូវបានប្រារព្ធនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ ទោះបីជាវាមិនច្បាស់ថាពិធីនេះមានដើមកំណើតមកពីណាក៏ដោយ ថាតើវាស្ថិតនៅក្នុងអរិយធម៌អង្គរជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ឬថ្មីៗនេះនៅក្នុងប្រទេសឡាវក៏ដោយ។ <ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2qOAAAAAMAAJ|title=Étude sur les rites agraires des Cambodgiens|date=1962|pages=264 sq|language=fr}}</ref> ឆ្មា Sisawat Siamese ឬបើមិនដូច្នេះទេឆ្មាខ្មៅត្រូវបានជ្រើសរើសហើយដាក់ក្នុងកន្ត្រកឬស្សីឬផ្តៅដែលគ្របដោយគម្របដើម្បីជៀសវាងឆ្មាពីការរត់។ ឆ្មា​ពណ៌​ពពក ឬ​ខ្មៅ​ត្រូវ​បាន​គេ​ពេញ​ចិត្ត​ព្រោះ​គេ​គិត​ថា​នាំ​សំណាង។ កន្ត្រក​ត្រូវ​បាន​ព្យួរ​នឹង​បង្គោល​ឈើ ឬ​ឫស្សី ដែល​ដឹក​ដោយ​អ្នក​ច្រក​ពីរ។ ទៀនប្រាំគូ និងផ្កាប្រាំគូ។ កូនច្បងក្នុងចំណោមអ្នកធ្វើពិធី ចាប់ផ្តើមដង្ហែដោយសុំឆ្មាផ្តល់ទឹកភ្លៀងដល់ដី បន្ទាប់មកក្បួនដង្ហែជាមួយក្រុមតន្រ្តីដើរតាមដងផ្លូវក្នុងភូមិសុំឱ្យអ្នកទស្សនាចាក់ទឹកឆ្មា។ <ref name=":0">{{Cite web |last=Thanwadee |first=Sookprasert |date=2016-09-12 |title=Hae Nang Meaw |url=https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430040919/https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 |archive-date=2024-04-30 |access-date=2024-04-30 |website=[[Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]] |series=Rituals, Ceremonies and Local Festivals in Thailand Database}}</ref> ក្បួនដង្ហែជាធម្មតាធ្វើឡើងនៅពេលដែលគ្រោះរាំងស្ងួតក្លាយជាបញ្ហាកង្វល់របស់កសិករ។ ជាធម្មតា អ្នកភូមិចាប់ផ្តើមដាំនៅពេលមានភ្លៀងធ្លាក់ បន្ទាប់ពី [[ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា|ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល]] នៅដើមខែឧសភា។ ដោយមិនមានភ្លៀងធ្លាក់បន្ទាប់ពីពិធីនេះ អ្នកភូមិជាធម្មតាសម្រេចចិត្តធ្វើពិធីដង្ហែឆ្មា។ <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2010-06-14 |title=Catcalls for cloudbursts |url=https://thethaiger.com/news/national/catcalls-cloudbursts |access-date=2024-04-30 |website=Thaiger |language=en}}</ref> ក្បួនដង្ហែឆ្មាមានភាពរស់រវើក និងមានចលនាដូច [[របាំត្រុដិ|របាំ ''ត្រុត'']] <ref name=":2">{{Cite book|last=Porée-Maspero|first=Eveline|url=https://books.google.com/books?id=2qOAAAAAMAAJ|title=Étude sur les rites agraires des Cambodgiens|date=1962|pages=264 sq|language=fr}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPorée-Maspero1962">Porée-Maspero, Eveline (1962). "L'obtention de la pluie" &#x5B;Obtaining rain&#x5D;. [https://books.google.com/books?id=2qOAAAAAMAAJ ''Étude sur les rites agraires des Cambodgiens''] (in French). Mouton. pp.&nbsp;264 sq.</cite> [[Category:CS1 French-language sources (fr)]]</ref> ដោយក្រុមតន្ត្រីដែលមានស្គរ គង ស៊ីប និងក្រញ៉ាំ។ ហើយការច្រៀងដែលប្រែប្រួលទៅតាមទីកន្លែងផ្សេងៗ ប៉ុន្តែទំនុកច្រៀងច្រើនតែជិតនឹងបទភ្លេងបុរាណនេះ៖ "ភ្លៀងអើយភ្លៀងធ្លាក់មក។ ឆ្នាំនេះយើងលែងមានហើយ បើគ្មានភ្លៀងទេ ស្រូវយើងនឹងស្លាប់"។ <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2015-07-09 |title=Thai farmers ask spirits for rain to end crippling drought |url=https://nypost.com/2015/07/09/thai-farmers-ask-spirits-for-rain-to-end-crippling-drought/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430040912/https://nypost.com/2015/07/09/thai-farmers-ask-spirits-for-rain-to-end-crippling-drought/ |archive-date=2024-04-30 |access-date=2024-04-30 |website=New York Post |language=en-US}}</ref> ខណៈពេលដែលក្បួនដង្ហែនេះនៅតែធ្វើឡើងដូចនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា នៅក្នុងប្រទេសថៃ "ប្រពៃណីចង់ដឹងចង់ឃើញ" <ref>{{Cite web |last=McIntosh |first=Matthew |date=2017-03-21 |title=Cross-Cultural Ancient Rainmaking Rituals |url=https://brewminate.com/cross-cultural-ancient-rainmaking-rituals/ |access-date=2024-04-30 |website=Brewminate: A Bold Blend of News and Ideas |language=en-US}}</ref> ត្រូវបានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពដើម្បីជៀសវាងនូវអ្វីដែលអាចត្រូវបានបកស្រាយថាជាការធ្វើទារុណកម្មសត្វ សត្វឆ្មាដែលខ្លាចទឹក។ ដើម្បី​ជៀស​វាង ​ការ​រិះ​គន់​អំពី​ការ​ធ្វើ​ទារុណកម្ម​សត្វ នៅ​ស្រុក​ឥសាន ជួនកាល​ឆ្មា​ត្រូវ​បាន​ជំនួស​ដោយ ​ខ្លាឃ្មុំ ​តុក្កតា។ <ref>{{Cite web |date=2018-09-03 |title=Parched Isaan village opts for politically correct 'cat parade' |url=https://www.nationthailand.com/in-focus/30353614 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430040912/https://www.nationthailand.com/in-focus/30353614 |archive-date=2024-04-30 |access-date=2024-04-30 |website=The Nation (Thailand) |language=en}}</ref> ជាងនេះទៅទៀត នៅ ខេត្តឧត្តរទិត្យ ក្មេងៗ ក៏ដូចជាឪពុកម្តាយរបស់ពួកគេ ជំនួសឆ្មាដោយស្លៀកពាក់ជាសត្វឆ្មា និងតុបតែងមុខដើម្បីក្លែងធ្វើជាសត្វឆ្មា។ <ref>{{Cite web |date=2019-05-07 |title='Cat people' parade in Uttaradit in prayer for rains |url=https://www.nationthailand.com/in-focus/30368970 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430040913/https://www.nationthailand.com/in-focus/30368970 |archive-date=2024-04-30 |access-date=2024-04-30 |website=The Nation (Thailand) |language=en}}</ref> អ្នកភូមិនៅឃុំ តំណាក់ថាំ ស្រុក ណងមឿងខៃ [[ខេត្តព្រែ]] ផលិតសត្វឆ្មាក្លែងក្លាយចេញពីស៊ុមឬស្សី និងអង្កាមដែលពួកវាដាក់ឈ្មោះថា "ណងសៃហ្វូន" ។ <ref>{{Cite web |date=2023-04-24 |title=ได้ผล ชาวบ้านแห่นางแมว จับปลาบนบกประชดเทวดา ตกกลางคืนฝนตกทันที |url=https://www.thairath.co.th/news/local/north/2687250 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426024321/https://www.thairath.co.th/news/local/north/2687250 |archive-date=2023-04-26 |access-date=2024-04-30 |website=www.thairath.co.th |language=th}}</ref> អត់ចេះសោះ Hello Kitty ឬ [[ដូរ៉ាអេម៉ន|Doraemon]] ក៏ត្រូវបានគេប្រើជំនួសដែរ។ <ref>{{Cite web |date=2019-04-22 |title=แล้งจัด! ชาวบ้าน จ.แพร่ นำตุ๊กตาคิตตี้ทำพิธีขอฝนแห่นางแมว |url=https://mgronline.com/onlinesection/detail/9620000039009 |access-date=2024-04-30 |website=mgronline.com |language=th}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Sitthipoj|first=Kebui|date=2018-06-21|title=Doraemon joins rain-asking ritual in Phichit|language=en|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/1489654/doraemon-joins-rain-asking-ritual-in-phichit|url-status=live|access-date=2024-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240430040916/https://www.bangkokpost.com/thailand/general/1489654/doraemon-joins-rain-asking-ritual-in-phichit|archive-date=2024-04-30}}</ref> == គោលបំណង == យោងតាមអ្នកជំនាញខាងផ្នែកនរវិទ្យាថៃ ប្រាយ៉ា អានូម៉ាន់ រ៉ាចាដុន ឆ្មាមិនចូលចិត្តសើម ហើយតាំងពីបុរាណមកត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងការបង្កឱ្យមានគ្រោះរាំងស្ងួត។ ហើយ​ដើម្បី​លើក​បណ្តាសា​នោះ ពួក​គេ​ត្រូវ​ហៀរ​ដោយ​ទឹក។ ក្បួនដង្ហែរនេះច្រើនតែជាប់ទាក់ទងនឹងព្រះរាជពិធី ហើយឈ្មោះរបស់វាផ្ទាល់សំដៅលើឆ្មាថា ''នាងម៉ែវ'' ឬ "ឆ្មាព្រះនាង" ដែលបង្ហាញពីទីកន្លែងកិត្តិយសដែលផ្តល់ដល់សត្វពាហនៈក្នុងទម្រង់ជា ក្រឡ ។ <ref name=":0">{{Cite web |last=Thanwadee |first=Sookprasert |date=2016-09-12 |title=Hae Nang Meaw |url=https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430040919/https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 |archive-date=2024-04-30 |access-date=2024-04-30 |website=[[Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]] |series=Rituals, Ceremonies and Local Festivals in Thailand Database}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFThanwadee2016">Thanwadee, Sookprasert (2016-09-12). [https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 "Hae Nang Meaw"]. ''[[មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យា មហាចក្រី សិរិនថន|Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]]''. Rituals, Ceremonies and Local Festivals in Thailand Database. [https://web.archive.org/web/20240430040919/https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 Archived] from the original on 2024-04-30<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-30</span></span>.</cite></ref> ស្រដៀង​នឹង​ពិធី​សាសនា​អឺរ៉ុប​មជ្ឈិមសម័យ​ដូច​ជា ''Kattenstoet'' ក្តី​សង្ឃឹម​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​ពិធី​ដង្ហែ​នេះ​គឺ​ថា​វា​នឹង​ក្លាយ​ជា​ " ភ្លៀង​ឆ្មា និង​ឆ្កែ " ម្តង​ទៀត។ <ref>{{Cite book|last=Geyer|first=Georgie Anne|url=https://books.google.com/books?id=wRGnwXxqHqkC&dq=cat+rain+ritual&pg=PA107|title=When Cats Reigned Like Kings: On the Trail of the Sacred Cats|date=2004|isbn=978-0-7407-4697-0|pages=107|language=en}}</ref> ប្រសិនបើឆ្មាមានការស្រែកយំក្នុងអំឡុងពេលព្រឹត្តិការណ៍នោះ វាត្រូវបានសន្មត់ថានឹងមានភ្លៀងធ្លាក់ក្នុងពេលឆាប់ៗនេះ។ <ref name=":1">{{Cite web |last=Daovisith |first=Douangbouppha |date=2023-10-15 |title=Preserving Rain Traditions in Southeast Asia |url=https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430040913/https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ |archive-date=2024-04-30 |access-date=2024-04-30 |website=The ASEAN Magazine |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDaovisith2023">Daovisith, Douangbouppha (2023-10-15). [https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ "Preserving Rain Traditions in Southeast Asia"]. ''The ASEAN Magazine''. [https://web.archive.org/web/20240430040913/https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ Archived] from the original on 2024-04-30<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-30</span></span>.</cite></ref> ប្រជាពលរដ្ឋ​ខ្មែរ និង​ថៃ​សង្ឃឹម​ថា ភ្លៀង​នឹង​ធ្លាក់​មក​ពី​៣​ទៅ​៧​ថ្ងៃ​ក្រោយ​ពិធី​នេះ​។ ''នាងម៉ែវ'' នេះជួយកសាងទំនុកចិត្តរបស់ពួកគេថានឹងមានភ្លៀងធ្លាក់ ហើយវានាំមកនូវការរួបរួមរបស់អ្នកនៅក្នុងភូមិ ដោយសារការងារដែលត្រូវការពីសហគមន៍។ <ref name=":0">{{Cite web |last=Thanwadee |first=Sookprasert |date=2016-09-12 |title=Hae Nang Meaw |url=https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430040919/https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 |archive-date=2024-04-30 |access-date=2024-04-30 |website=[[Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]] |series=Rituals, Ceremonies and Local Festivals in Thailand Database}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFThanwadee2016">Thanwadee, Sookprasert (2016-09-12). [https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 "Hae Nang Meaw"]. ''[[មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យា មហាចក្រី សិរិនថន|Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre]]''. Rituals, Ceremonies and Local Festivals in Thailand Database. [https://web.archive.org/web/20240430040919/https://rituals.sac.or.th/en/detail.php?id=9 Archived] from the original on 2024-04-30<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-30</span></span>.</cite></ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] 9y9ogfa8mldtlhz7xzrtzwjy2iy9sos វិឝយ 0 51166 342716 312593 2026-11-08T05:44:03Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342716 wikitext text/x-wiki '''វិឝយ (វិសយ,វិស័យ)''' មានន័យថាជាចម្បង - 'ផ្នែកនៃឥទ្ធិពលឬសកម្មភាព' ហើយក៏សំដៅទៅ - 'ការគ្រប់គ្រង', 'នគរ', 'ទឹកដី', 'ប្រទេស', 'លំនៅដ្ឋាន' 'ដី' ជាដើម។ ប៉ុន្តែនៅក្នុង ទស្សនវិជ្ជាហិណ្ឌូ វា ត្រូវបានប្រើដើម្បីចង្អុលបង្ហាញ 'ប្រធានបទ', 'វត្ថុអារម្មណ៍', 'ប្រធានបទនៃការបកស្រាយ', 'តំបន់ឬជួរនៃ ពាក្យ ឬ 'វាលនៃបទពិសោធន៍' ។ នេះបើយោងតាម Mimamsakas a ''{{Lang|sa-Latn|adhikarana}}'' ពេញលេញ (अधिकरणम्) ie main, relation or connection, មាន ''{{Lang|sa-Latn|viśayah}}'' - កម្មវត្ថុ ឬ វត្ថុដែលត្រូវពន្យល់, ''{{Lang|sa-Latn|viśeya}}''(विशय) ឬ ''{{Lang|sa-Latn|sanśeya}}''(संशय) - ការសង្ស័យឬសំណួរដែលកើតឡើងលើបញ្ហានោះ ''{{Lang|sa-Latn|pūrvapakśa}}'' (पूर्वपक्ष) - អំណះអំណាង prima facie ទាក់ទងនឹងវា, ''{{Lang|sa-Latn|uttarpakśa}}''(उत्तर्पक्ष) ឬ ''siddhanta'' (सिद्धान्त) – ចម្លើយ ឬការសន្និដ្ឋានដែលបានបង្ហាញ និង ''sangati'' (संगति) – ភាពពាក់ព័ន្ធ ឬភាពពាក់ព័ន្ធ ឬការសន្និដ្ឋានចុងក្រោយ។ <ref>{{Cite book|title=The Practical Sanskrit-English Dictionary|page=62|url=http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?p.0:61.apte}}{{Dead link|date=តុលា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> យោងទៅតាម Srimad Bhagavatam (XI.ix.29), ''{{Lang|sa-Latn|viśayah}}''ឬវត្ថុនៃសេចក្តីរីករាយ ត្រូវបានរកឃើញនៅគ្រប់ទីកន្លែង ដូចជា ''{{Lang|sa-Latn|āhāra}}''('អាហារ'), ''{{Lang|sa-Latn|nidrā}}''('ដេក'), ''{{Lang|sa-Latn|bhaya}}'' ('ការភ័យខ្លាច - ការយកឈ្នះ') និង ''{{Lang|sa-Latn|maithuna}}'' ('មិត្ត' មានន័យថា សេចក្តីត្រេកអរ) ។ <ref>{{Cite web |title=Srimad Bhagavatam |url=http://vedabase.net/sb/4/29/53/en2 |access-date=2024-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924123635/http://vedabase.net/sb/4/29/53/en2 |archive-date=2021-09-24 |url-status=dead }}</ref> == អត្ថន័យ == ''{{Lang|sa-Latn|Viśayah}}'' ( [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] : វិឝយ ) មានន័យថា – វត្ថុ​នៃ​ការ​ត្រេកអរ​តាម​កម្មវត្ថុ វត្ថុ​សម្រាប់​រីករាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍ វត្ថុ​សម្រាប់​ត្រេកអរ​ក្នុង​អារម្មណ៍ វត្ថុ​នៃ​ការ​ត្រេកអរ​តាម​អារម្មណ៍ ។ <ref>{{Cite web |title=Sanskrit Dictionary |url=http://sanskritdictionary.org/visayah}}</ref> នៅក្នុង Bhagavad Gita ពាក្យនេះត្រូវបានគេប្រើពីរដងក្នុងទម្រង់ពហុវចនៈ विषया ( ''{{Lang|sa-Latn|Viśayā}}'' ) ខណៈពេលដែលសំដៅលើ - លើប្រធានបទនៅក្នុង Sloka II.45 – त्रैगुण्यविषया वेदा និងចំពោះវត្ថុសម្រាប់ការរីករាយដោយអារម្មណ៍នៅក្នុង Sloka II.59 – विषया विनिवर्तन्ते ។ <ref>{{Cite web |title=Visayah |url=http://sanskrit.app.arat.us/?tmp=dictionary&word=visayah |access-date=2024-09-29 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304081244/http://sanskrit.app.arat.us/?tmp=dictionary&word=visayah |url-status=dead }}</ref> ''Viśayah'' មានន័យថាជាចម្បង – វិស័យនៃឥទ្ធិពល ឬសកម្មភាព ហើយក៏សំដៅទៅលើ – ការគ្រប់គ្រង នគរ ទឹកដី ប្រទេស លំនៅដ្ឋាន ទឹកដី ''{{Lang|sa-Latn|viśayah}}'' <ref>{{Cite book|title=Studies in the Political and Administrative Systems|year=1996|page=166|isbn=9788120812505|url=https://books.google.com/books?id=Nqm-Vp90E5UC&dq=visayah+meaning&pg=PA166}}</ref>មានប្រភពមកពី ''{{Lang|sa-Latn|viś}}'' មានន័យថាធ្វើសកម្មភាព។ <ref>{{Cite book|title=The Journal of Orrisa Epigraphs|year=1992|page=33|url=https://books.google.com/books?id=QSgFAQAAIAAJ&q=visaya}}</ref> 4fq9vhbno3jf3tl6r7ogylp9dzr7qqn ព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធើរាន នៅកម្ពុជា 0 51218 342676 324185 2026-11-08T04:39:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342676 wikitext text/x-wiki '''ព្រេសប៊ីធើរានព្រះវិហារ នៅកម្ពុជា''' ឬ '''ព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធើរាន នៃប្រទេសកម្ពុជា''' ( '''PCC''' ) ជាផ្លូវការ ''សាសនាចក្រ Synod ព្រេសប៊ីធើរាន នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា'' គឺជានិកាយ Reformed ព្រេសប៊ីធើរាន ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ក្នុងឆ្នាំ 1993 ដោយអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាកូរ៉េ ព្រេសប៊ីធើរាន និង ព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធើរាន ក្នុងប្រទេសសិង្ហបុរី ។ <ref name="HIS"/> <ref name="HIS1">{{Cite journal|last=Wan-ik Jang|date=2015|title=The influence and evaluation of the Cambodian Presbyterian Church on the Cambodian Protestant mission|url=https://www.kci.go.kr/kciportal/ci/sereArticleSearch/ciSereArtiView.kci?sereArticleSearchBean.artiId=ART002156510|doi=10.19114/atj.24.5|accessdate=February 11, 2022}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅឆ្នាំ 1993 អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាកូរ៉េ ព្រេសប៊ីធើរាន បានចាប់ផ្តើមការងារដាំព្រះវិហារនៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​មក អ្នក​ផ្សព្វផ្សាយ​សាសនា​មក​ពី ​ព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធើរាន ក្នុង​ប្រទេស​កូរ៉េ (HapDong) ព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធើរាន នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កូរ៉េ (TongHap) និង​និកាយ ព្រេសប៊ីធើរាន កូរ៉េ​ផ្សេង​ទៀត​បាន​មក​ដល់​ប្រទេស​នេះ។ នៅថ្ងៃទី 9 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2003 អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាបានបង្កើតក្រុមប្រឹក្សានៃសាសនាចក្រ ព្រេសប៊ីធើរាន នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលគោលបំណងរបស់ពួកគេគឺការបង្កើតនិកាយ ព្រេសប៊ីធើរាន តែមួយនៅក្នុងប្រទេស ដោយមិនឆ្លុះបញ្ចាំងពីការបែងចែកក្នុងចំណោម ព្រេសប៊ីធើរាន កូរ៉េនៅក្នុងបេសកកម្មនោះទេ។ <ref name="HIS"/> <ref name="HIS1"/> <ref name="HIS4">{{Cite web |date=March 2, 2020 |title=Protestant Missions in Cambodia |url=http://www.nbcambodia.com/archives/44768 |access-date=February 11, 2022 |website=Institute for Cambodia Church History}}</ref> <ref name="LIVR1">{{Cite book|title=Presbyterian and Reformed Churches:A Global History|language=English|location=Grand Rapids|year=2012|isbn=978-1-60178-349-3|url=https://books.google.com/books?id=cTQSEAAAQBAJ&dq=%22presbyterian+church+of+cambodia%22&pg=PT549}}</ref> <ref name="LIVR2">{{Cite book|title=Christianity in East and Southeast Asia|language=English|year=2020|page=183|isbn=978-1-4744-5160-4|url=http://repository.stftjakarta.ac.id/wp-content/uploads/2020/12/Bab-Buku-Christianity-in-East-and-Southeast-Asia-2020.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241212123235/http://repository.stftjakarta.ac.id/wp-content/uploads/2020/12/Bab-Buku-Christianity-in-East-and-Southeast-Asia-2020.pdf |date=2024-12-12 }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ វិទ្យាស្ថានទ្រឹស្ដីប្រេសប៊ីធើរៀនកម្ពុជាត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីបណ្តុះបណ្តាលគ្រូគង្វាលជាតិ។ <ref name="HIS">{{Cite web |last=Hojin Jun |date=2019 |title=History of the Presbyterian Church in Cambodia |url=https://www.academia.edu/45144817 |access-date=February 11, 2022 |pages=9–10}}</ref> នៅឆ្នាំ 2019 និកាយនេះមានព្រះវិហារចំនួន 136 និងសមាជិកចំនួន 5,876 រួចហើយ។ <ref name="HIS"/> == គោលលទ្ធិ == PCC ជាវ Westminster Confession of Faith, Westminster Larger Catechism និង Westminster Shorter Catechism ។ == ទំនាក់ទំនង Interchurch == និកាយ​នេះ​មាន​ទំនាក់ទំនង​យ៉ាង​រឹងមាំ​ជាមួយ​នឹង ​ព្រះវិហារ ព្រេសប៊ីធើរាន ក្នុង​ប្រទេស​សិង្ហបុរី ។ <ref name="HIS2">{{Cite web |last=Lai Keet Keong |date=2015 |title=Cambodia Missions: The Inaugural Service of the Synod of the Presbyterian Church in Cambodia |url=https://www.presbyterian.org.sg/news-2015-10-missions-in-cambodia-the-inaugural-service.htm |access-date=February 11, 2022 |archivedate=កុម្ភៈ 11, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220211205355/https://www.presbyterian.org.sg/news-2015-10-missions-in-cambodia-the-inaugural-service.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="HIS3">{{Cite web |date=2019 |title=Presbyterian Church in Singapore invited Rev. Yap Seok Chin as guest speaker for a Family Retreat hosted by the Cambodia Synod Presbyterian Church |url=https://ttc.edu.sg/english/about/faculty-ministry/rev-yap-seok-chin-at-synod-presbyterian-church-of-cambodia-family-retreat-2019/ |access-date=February 11, 2022}}</ref> fabniajucjwsj51b3xtd66jybnkygbu ជនជាតិសេដាង 0 51263 342613 317263 2026-11-08T01:52:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342613 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = Xo Dang | flag = | flag_caption = | image = [[File:Trang phuc Xo Dang.jpg|200px]] | image_caption = Traditional clothing of Xo Dang people | popplace = {{VIE}} 212,277 (2019)<ref name="Census2019">{{cite web|url=https://drive.google.com/file/d/1YK6iY-j0AfZTuip28Py2Gmz5P8zw04Rn/view?usp=sharing|title=Report on Results of the 2019 Census |publisher=General Statistics Office of Vietnam |access-date=1 May 2020}}</ref> | languages = [[Sedang language|Sedang]] • [[Vietnamese language|Vietnamese]] | religions = [[Animism]] • [[Christianity]] | related_groups = ?| }} '''ជនជាតិសេដាង''' (ជាភាសាវៀតណាម៖ '''Xê Đăng''' ឬ '''Xơ Đăng''' ) គឺជាក្រុមជនជាតិ [[វៀតណាម]] ។ ពួកគេភាគច្រើនរស់នៅ [[ខេត្តកនទុម|ខេត្តកនទុំ]] [[ខេត្តក្វាងណាម]] (ស្រុក Trà My និង Phước Sơn) [[ខេត្តក្វាងង៉ាយ|ខេត្តក្វាងងាយ]] (ស្រុក Sơn Tây)។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ក្រុម​ធំៗ​ចំនួន​ប្រាំ​គឺ Xteng (Xơ Teng), Kayong, Halang (Hà Lăng), Monom និង Todrah ។ <ref name="cema.gov.vn">{{Cite web |title=Committee of Ethnic Minority Affairs - Introduction about Sedang people |url=http://www.cema.gov.vn/gioi-thieu/cong-dong-54-dan-toc/nguoi-xo-dang.htm |access-date=5 February 2022 |website=cema.gov.vn}}</ref> ខាងសាសនា ពួកគេភាគច្រើនគោរព [[វិញ្ញាណនិយម|វិញ្ញាណបុព្វបុរស]] និងរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក។ ភាសារបស់ពួកគេគឺជាផ្នែកមួយនៃ បាណា ខាងជើង - សាខានៃគ្រួសារភាសា [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|មន-ខ្មែរ]] ។ <ref name="cema.gov.vn"/> ហាឡាំង​ជា​ឈាម​ចម្រុះ​របស់​សេដាង និង [[ជនជាតិចារាយ(ខ្មែរលើ)|​ចារ៉ាយ]] ដែល​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​ប្រជាជន​ឡាវ។ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ក្រុម​ហាឡាង​មួយ​ក្រុម​តូច​រស់​នៅ​ក្នុង [[ឡាវ|​ប្រទេស​ឡាវ]] ។ Rongao (Rengao) គឺជាក្រុមឈាមចម្រុះមួយទៀតរបស់ សេដាង និង បាណា ប៉ុន្តែត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាក្រុមរងនៃ បាណា ។ <ref name="caonguyenmienthuong2">{{Cite book|last1=Toan Ánh &|first1=Cửu Long Giang|title=Cao Nguyên miền Thượng - quyển hạ|date=1974|publisher=Khai Trí|url=https://www.quansach.net/2017/08/20/cao-nguyen-mien-thuong-quyen-ha/|access-date=25 June 2024}}</ref> {{Rp|266}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ទេវកថានៃប្រភពដើមជនជាតិភាគតិចបង្ហាញថាក្រុម បាណា ខាងជើង ទាំងនេះគឺនៅជិតអ្នកស្រុក ម៉ុង-មៀន និងក្រុម ស៊ីណូ-ទីបេ មួយចំនួនដែលបង្ហាញថាបុព្វបុរសរបស់ពួកគេប្រហែលជានៅឆ្ងាយពេកពីភាគខាងជើង។ ភាពស្និទ្ធស្នាលនៃភាសា និងវប្បធម៌របស់ពួកគេចំពោះជនជាតិ [[អំបូរភាសាវៀត|វៀត]] បុរាណ ផ្តល់ភស្តុតាងបន្ថែមទៀត។ វាអាចទៅរួចដែលបុព្វបុរស [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]] បានបំបែកពួកគេចេញពីបុព្វបុរសវៀត បន្ទាប់មកជម្លោះផ្ទៃក្នុងរបស់ជនជាតិ [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|មន-ខ្មែរ]] ជម្លោះជាមួយជនជាតិចាម [[ជនជាតិលាវ]] [[ជនជាតិថៃ|ជនជាតិសៀម]] ពីសតវត្សទី 12 ដល់សតវត្សទី 19 បានបង្រួមកន្លែងស្នាក់នៅរបស់ពួកគេ។ . សព្វថ្ងៃនេះ ពួកគេលែងចងចាំរឿងរ៉ាវនៃការធ្វើចំណាកស្រុកដ៏វែងឆ្ងាយ ហើយពួកគេបានភ្ជាប់រឿងព្រេងរបស់ពួកគេទៅកាន់ទីតាំងមួយចំនួននៅភាគខាងជើង តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ។ <ref name="langvietonline">{{Cite web |title=(Archived) The original source of the Sedang people |url=http://langvietonline.vn/54-Dan-Toc/118803/Nguon-goc-dan-toc-Xo-dang.html |access-date=23 April 2022 |website=langvietonline.vn |archivedate=23 កុម្ភៈ 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200223185949/http://langvietonline.vn/54-Dan-Toc/118803/Nguon-goc-dan-toc-Xo-dang.html |url-status=unfit }}</ref> អ្នកចម្បាំងវរជន សេះចម្បាំង ដំរីសឹក និងភស្តុភារមកពីកុលសម្ព័ន្ធសេដាង រួមជាមួយនឹងកុលសម្ព័ន្ធ បាណា, ចារ៉ាយ និង ហរេបានរក្សាតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងជ័យជម្នះនៃ រាជវង្សថាយសឺន នៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី 18 ។ <ref>{{Cite web |title=The Montagnard people in Tây Sơn uprising |url=https://baogialai.com.vn/net-doc-dao-cua-cuoc-khoi-nghia-tay-son-post189100.html |access-date=24 June 2024 |website=baogialai.com.vn}}</ref> <ref name="caonguyenmienthuong1">{{Cite book|title=Cao Nguyên miền Thượng - quyển thượng|date=1974|url=https://www.quansach.net/2017/08/20/cao-nguyen-mien-thuong-quyen-thuong/}}</ref> {{Rp|95–96}} មនុស្សធ្លាប់ចាត់ទុក សេដាង គឺជាការប្រណាំងមួយក្នុងចំណោមការប្រណាំងច្រើនបំផុតនៅតំបន់ភាគកណ្តាល ។ <ref name="caonguyenmienthuong2"/> {{Rp|370}}<ref name="rungnguoithuong">{{Cite book|last1=Henri|first1=Maitre|title=Les Jungles Moï (Rừng người Thượng)|date=1912|publisher=Nhà xuất bản Tri thức|location=Hà Nội|url=https://www.thuvienpdf.com/rung-nguoi-thuong#gsc.tab=0|access-date=1 July 2024}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240624013756/https://www.thuvienpdf.com/rung-nguoi-thuong#gsc.tab=0 |date=24 មិថុនា 2024 }}</ref> {{Rp|151}}ក្នុង​សម័យ​អាណានិគម​បារាំង សេដាង​មាន​ភាព​ល្បីល្បាញ​ដោយសារ​ភាព​រឹងរូស​របស់​ពួកគេ វា​ត្រូវ​ចំណាយ​ពេល​ជាច្រើន​ឆ្នាំ​នៃ​ការ​លំបាក​របស់​បារាំង​ដើម្បី​យក​ឈ្នះ​ពួកគេ។ <ref name="caonguyenmienthuong2" /> {{Rp|267–268}} [[ឯកសារ:Flag_of_Sedang.svg|រូបភាពតូច|100x100ភីកសែល| ទង់ជាតិនៃព្រះរាជាណាចក្រសេដាង]] នៅឆ្នាំ 1888 Marie-Charles David de Mayréna ដែលជាអ្នកផ្សងព្រេងជនជាតិបារាំង ក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់រដ្ឋាភិបាលបារាំង និងសមាគមអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា កនទុំ បានបញ្ចុះបញ្ចូលមេកុលសម្ព័ន្ធមួយចំនួននៃ សេដាង ឱ្យបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រ សេដាង ជាមួយ Mayréna ជាស្តេច (ប្រកាសដោយខ្លួនឯង) ។ ក្រោយ​យុទ្ធនាការ​រៃអង្គាស​ប្រាក់​បរាជ័យ ស្តេច​ត្រូវ​បាន​អាជ្ញាធរ​អាណានិគម​បារាំង​ទម្លាក់​ចោល​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៨៩។ ព្រះរាជាណាចក្រក៏បានបញ្ចប់ដោយការស្លាប់របស់ Mayréna ក្នុងឆ្នាំ 1890។ <ref name="rungnguoithuong"/> {{Rp|301–304}} == សកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ច == ក្រុម '''មនោម''' ប្រកបរបរធ្វើស្រែចំការតាមបែបបុរាណគឺ ភ្ជួរដីដោយបើកហ្វូងក្របីឱ្យជាន់ឈ្លី បន្ទាប់មកប្រើឈើ ឬចបដែកដើម្បីជីកកកាយ។ នៅក្នុងក្រុមផ្សេងទៀត កសិកម្ម កាប់និងដុត មានតួនាទីសំខាន់ ដោយមានឧបករណ៍ និងវិធីធ្វើកសិកម្មស្រដៀងនឹងជនជាតិដទៃទៀតនៅក្នុងតំបន់៖ កាប់ដើមឈើដោយពូថៅ និងកាំបិត បន្ទាប់មកដុតដោយភ្លើង។ ដោយប្រើដំបងមុតស្រួចឬដំបងដែកមួយដើម្បីចាក់រន្ធដើម្បីសាបព្រួសគ្រាប់ពូជ; ស្មៅជាមួយចបតូចមួយដែលមានចំណុចទាញយកពីសម និង scraper ជាមួយ blade មួយទៅម្ខាង; ច្រូតស្រូវដោយដៃ។ <ref name="cema.gov.vn"/> សត្វពាហនៈប្រពៃណីរបស់សេដាងគឺ ក្របីទឹក ពពែ highland black pig [ vi ] ឆ្កែ និងមាន់។ ក្រុម '''កាយោង''' បានដាំ ដើម cinnamon ។ ជាងដែកបាននិងកំពុងអភិវឌ្ឍនៅក្នុងតំបន់ក្រុម '''តូទ្រៈ''' ពួកគេបានដឹងពីរបៀបធ្វើដែកពីរ៉ែ ដើម្បីកែច្នៃដែក។ <ref name="cema.gov.vn"/> [[ឯកសារ:Grain_basket,_Xo-dang,_Kon_Tum_-_Vietnamese_Women's_Museum_-_Hanoi,_Vietnam_-_DSC04279.JPG|រូបភាពតូច| កន្ត្រកស្រូវរបស់ប្រជាជន សេដាង ខេត្ត កនទុំ]] លើក​លែង​តែ​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ក្រុម កាយោង ក្រុម សេដាង ផ្សេង​ទៀត​សុទ្ធ​តែ​ចេះ ​ត្បាញ ។ កាល​ពី​ដើម ប្រជាជន​បាន​តែ​តម្បាញ​ដោយ ​អំបោះ ​ព្រៃ ឬ ​ស្មៅ ​ដុះ​តាម​សួនច្បារ។ បច្ចុប្បន្ន ក្រុមមនោរម្យ និងក្រុម '''Xteng''' នៅតែរក្សាប្រពៃណីនោះ។ ក្រុម Todrah និង '''Halang''' បានដាំដុះ កប្បាស សម្រាប់បង្វិល និងត្បាញ។ <ref name="langvietonline"/> == មនុស្សគួរឱ្យកត់សម្គាល់ == * Thanh Minh Tám - '''A Núk''' (1936 - 2016) មេបញ្ជាការខេត្ត [[ជនជាតិចារ៉ាយ|គៀឡៃ]] [[វៀតកុង|វៀតណាម]] ដែលបានប្រើការចោទប្រកាន់ចំនួន 8 ដើម្បីបំផ្លាញយន្តហោះអាមេរិកចំនួន 16 គ្រឿងក្នុង ការវាយប្រហារលើ Camp Holloway បានទទួលរង្វាន់ជា វីរៈបុរសនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជន នៅខែកញ្ញា។ ១៩៦៧។ <ref>{{Cite web |date=28 December 2016 |title=The story about hero Thanh Minh Tám - A Núk |url=https://www.bienphong.com.vn/chuyen-ke-ve-anh-hung-thanh-minh-tam-post145669.html |access-date=4 February 2022 |website=bienphong.com.vn}}</ref> * '''Y Buong''' (កើតឆ្នាំ 1945) ជាចុងភៅយោធាស្រីនៃបញ្ជាការដ្ឋានខេត្ត កនទុំ ដែលបម្រើការភាគច្រើននៅសមរភូមិ Đắk Tô បានទទួលរង្វាន់ជាវីរៈបុរសនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ 1972 [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|សមាជិករដ្ឋសភា]] អាណត្តិទី 6 (1976 - 1981) ។ <ref>{{Cite web |title=The heroine of military cook |url=https://tuoitre.vn/%E2%80%8Bnu-anh-hung-nuoi-quan-633145.htm |access-date=6 February 2022 |website=tuoitre.vn}}</ref> kdeblr1favtwenmak31be87ujve3rom ប្រាសាទប៊ិញថាញ់ 0 51283 342665 315314 2026-11-08T04:14:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342665 wikitext text/x-wiki '''ប្រាសាទប៊ិញថាញ់''' ឬ ប្រាសាទព្រៃគោក ឬ ប្រាសាទអង្គុញ([[ភាសាវៀតណាម]]: Tháp Bình Thạnh) គឺជាប៉មបុរាណមួយដែលមានទីតាំងនៅភូមិ Binh Phu ឃុំ Phuoc Binh ក្រុង Trang Bang ខេត្ត [[ខេត្តរោងដំរី|តាយនិញ]] <ref name=":0">{{Cite web |date=2015-01-15 |title=Tháp Bình Thạnh |url=https://www.tayninh.gov.vn/Lists/ThongTinGioiThieu/DispForm.aspx?ID=148&CategoryId=&PageIndex=3 |url-status=dead |website=Cổng thông tin điện tử tỉnh Tây Ninh |access-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503195304/https://www.tayninh.gov.vn/Lists/ThongTinGioiThieu/DispForm.aspx?ID=148&CategoryId=&PageIndex=3 |archive-date=2025-05-03 }}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |date=2016-04-14 |title=Di tích lịch sử văn hóa Tháp cổ Bình Thạnh |url=https://trangbang.tayninh.gov.vn/Lists/GioiThieu/ChiTiet.aspx?ID=55 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824203929/https://trangbang.tayninh.gov.vn/Lists/GioiThieu/ChiTiet.aspx?ID=55 |archive-date=2021-08-24 |access-date=2021-08-24 |website=Trang thông tin điện tử thị xã Trảng Bàng |archivedate=2021-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210824203929/https://trangbang.tayninh.gov.vn/Lists/GioiThieu/ChiTiet.aspx?ID=55 }}</ref> <ref>{{Cite web |date=2018-03-26 |title=Phát triển du lịch Tây Ninh, đừng quên 2 tháp cổ |url=https://baotayninh.vn/phat-trien-du-lich-tay-ninh-dung-quen-2-thap-co-a96952.html |url-status=live |website=Báo Tây Ninh điện tử}}</ref> ។ នេះ​គឺ​ជា​សំណង់​ប៉ម​មួយ​ដែល​នៅ​សេសសល់​នៃ ​វប្បធម៌ អូរកែវ នៅ ​ភាគ​ខាង​ត្បូង [[វៀតណាម|​ប្រទេស​វៀតណាម]] ។ <ref>{{Cite web |date=2013-11-26 |title=Những tầng di sản Tây Ninh |url=https://baotayninh.vn/nhung-tang-di-san-tay-ninh-a40619.html |url-status=live |website=Báo Tây Ninh điện tử}}</ref> == ពិពណ៌នា == ប្រាសាទប៊ិញថាញ់ ស្ថិតនៅលើច្រាំងខាងស្តាំនៃទន្លេវ៉ៃកូ ចម្ងាយ 39 គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុង តាយនិញ ចម្ងាយ 16 គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុង Trang Bang និង 10 គីឡូម៉ែត្រពី ច្រកព្រំដែន[[ក្រុងបាវិត|បាវិត]] ។ ប៉មនេះត្រូវបានសាងសង់នៅលើមូលដ្ឋានការ៉េ 5 ម៉ែត្រនៅសងខាង, កម្ពស់ 10 ម៉ែត្រ; ជ្រុង​នៃ​ប៉ម​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ក្នុង​ទិស​បួន​គឺ ខាងកើត ខាងលិច ខាងត្បូង និង​ខាងជើង ។ ទ្វារ​ធំ​នៅ​ត្រើយ​ខាង​កើត​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ចេញ​ទៅ​ខាង​ក្រៅ​ទាំង​ស្រុង មាន​ទទឹង ១​ម កំពស់ ២​ម មាន​ជ្រុង​ខាង​មុខ។ នៅពីលើទ្វារមេមានផ្ទាំងថ្មធំ រាងចតុកោណដែលមានទំហំ 0.8 x 2 ម ក្រឡោតដោយឈើឆ្កាងទាន់សម័យ។ ជ្រុងទាំងបី ខាងលិច ខាងត្បូង និងខាងជើង សុទ្ធតែមានទ្វារបញ្ឆោត ផ្នែកខាងលើត្រូវបានក្រឡោតដោយលំនាំ និងការតុបតែងដ៏ទំនើប។ <ref name=":0"/> <ref name=":3">{{Cite web |date=2018-09-27 |title=Kiến trúc độc đáo của tháp cổ nghìn năm tuổi ở Tây Ninh |url=https://vnexpress.net/kien-truc-doc-dao-cua-thap-co-nghin-nam-tuoi-o-tay-ninh-3814659.html |url-status=live |website=Báo điện tử VnExpress}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​សាង​សង់​ប៉ម​នេះ​គឺ​នៅ​ជុំវិញ ​សតវត្សទី8 តាម[[រចនាបថកំពង់ព្រះ]]។ នៅ ថ្ងៃទី 23 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1993 ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាសម្បត្តិវប្បធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រដោយក្រសួងវប្បធម៌ និងព័ត៌មាន (បច្ចុប្បន្នជា ក្រសួងវប្បធម៌ កីឡា និងទេសចរណ៍ )។ <ref name=":0"/> <ref name=":1"/> <ref name=":3"/> ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំង ប៉មនេះត្រូវបានជួសជុលម្តង។ នៅឆ្នាំ 1998 ក្រសួងវប្បធម៌និងព័ត៌មានបានវិនិយោគលើការស្ដារឡើងវិញនូវប៉មដើម។ <ref name=":1"/> <ref name=":3"/> == សូមមើលផងដែរ == [[ប្រាសាទឈូតម៉ាត់|ប្រាសាទឈូកម៉ាត]] [[ប្រាសាទថាបវិញហឹង]] pq8r8cu3io76xq1btxmj6eaq9gz2vgi ឧទ្យានជាតិភ្នំព្រះវិហារ 0 51292 342772 325935 2026-11-08T07:25:06Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342772 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន តំបន់ការពារ|name=ឧទ្យានជាតិភ្នំព្រះវិហារ|alt_name=อุทยานแห่งชาติเขาพระวิหาร|iucn_category=II|photo=Mo view from Pha Mo I Daeng Stairway.JPG|photo_caption=ទិដ្ឋភាពម៉ូពីជណ្តើរផាម៉ូអ៊ីដែង|location=[[Kantharalak District]], [[ថៃ]]|nearest_city=[[ស្រីសាកេត]]|map={{Infobox mapframe|zoom=6}}|map_width=|area_km2=130|established=២០ មីនា ១៩៩៨|visitation_num=២០២,៦១៦នាក់|visitation_year=២០១៩|governing_body=[[នាយកដ្ឋានឧទ្យានជាតិ សត្វព្រៃ និងរុក្ខជាតិ]] (DNP)}} '''ឧទ្យានជាតិភ្នំព្រះវិហារ''' ( {{Lang-th|อุทยานแห่งชาติเขาพระวิหาร}} ) គឺជា[[តំបន់ការពារ|តំបន់​ការពារ​ធម្មជាតិ]]ក្នុង[[ខេត្តព្រះវិហារ|ខេត្ត​ព្រះវិហារ ប្រទេសកម្ពុជា]]​ ដែល​មាន[[បាក់បែក|​ប្រាសាទ​បុរាណ]] ​ជា​ច្រើន​នៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​ខ្មែរ]] ​សតវត្សរ៍​ទី១១។ ឧទ្យាន​នេះ {{Convert|98|km|mi}} ខាងត្បូង [[ស្រីសាកេត|ក្រុងស៊ីសាកេត]] នៅចុង [[បណ្តាញផ្លូវហាយវេថៃ|ផ្លូវជាតិថៃលេខ ២២១]] ។ ស្ថិតនៅលើ[[ច្រាំងថ្មចោទ|ច្រាំង]]ថ្មក្រហម ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[ជួរភ្នំដងរែក]] នៅគែមខាងត្បូងនៃ[[ខ្ពង់រាបគោរាជ]] វាស្ថិតនៅជាប់[[ព្រំដែនអន្តរជាតិ]] រវាង [[ខេត្តសិរីសាកេត|ខេត្តស៊ីសាកេត]] របស់ប្រទេសថៃ និង [[ខេត្តព្រះវិហារ]] របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ ឈ្មោះនៃច្រាំងថ្មចោទនៅក្នុង [[ប្រព័ន្ធប្រតិចារិកទូទៅរបស់រាជថៃ]] គឺ '''ផាម៉ូអ៊ីដែង''' ( {{Lang|th|ผามออีแดง}} ) ឧទ្យាននេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី ២០ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលមានផ្ទៃដី 81,250 រ៉ៃ ~ {{Convert|130|km2}} ។ <ref name="AREA NP">{{Cite web |date=December 2020 |title=ข้อมูลพื้นที่อุทยานแห่งชาติ ที่ประกาศในราชกิจจานุบกษา 133 แห่ง |trans-title=National Park Area Information published in the 133 Government Gazettes |url=https://catalog.dnp.go.th/dataset/areaofnp/resource/3b372140-f2bf-4811-8819-bb8a8b1a100a |access-date=1 November 2022 |language=Thai |postscript=, no 83 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807195648/https://catalog.dnp.go.th/dataset/areaofnp/resource/3b372140-f2bf-4811-8819-bb8a8b1a100a |archive-date=7 សីហា 2022 |url-status=dead }}</ref> == ច្រកចូលប្រាសាទព្រះវិហារ == [[ឯកសារ:Welcome_to_Pha_Mo_I_Daeng_1_June_2001.jpg|រូបភាពតូច]] ឧទ្យាននៅលើផាម៉ូអ៊ីដែង គឺជាច្រកទ្វាររបស់ថៃទៅកាន់ [[ប្រាសាទ|ប្រាសាទព្រះវិហារ]] ហើយជាទូទៅត្រូវបានបើកសម្រាប់មនុស្សគ្រប់គ្នានៅពេលបង់ថ្លៃចូល។ នៅពេលដែលទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរមានលក្ខណៈធម្មតា ប្រាសាទព្រះវិហារក៏អាចចូលបានពីភាគីថៃផងដែរ។ ភាគី​ទាំង​ពីរ​គិត​ថ្លៃ​ចូល​បន្ថែម​សម្រាប់​ការ​ចូល​បែប​នេះ ប៉ុន្តែ​កម្ពុជា​មិន​តម្រូវ​ឱ្យ[[ទិដ្ឋាការ (ឯកសារ)|មាន​ទិដ្ឋាការ]] ​ទេ។ ច្រកចេញចូលពីខាងកម្ពុជាគឺចូលប្រាសាទតែប៉ុណ្ណោះ។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ|តុលាការ​យុត្តិធម៌​អន្តរជាតិ]] ​បាន​សម្រេច​ប្រគល់​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ទៅ​ឲ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]] ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៦២ <ref>{{Cite web |title=Temple of Preah Vihear (Cambodia ''v''. Thailand) |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?sum=284&code=ct&p1=3&p2=3&case=45&k=46&p3=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918225331/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?sum=284&code=ct&p1=3&p2=3&case=45&k=46&p3=5 |archive-date=18 September 2008 |access-date=2010-11-25 |website=Summary of the Summary of the Judgment of 15 June 1962 |publisher=[[International Court of Justice]] |format=text/html 19.79 KB |quote=Judgment of 15 June 1962 :Proceedings in the case concerning the Temple of Preah Vihear, between Cambodia and Thailand, were instituted on 6 October 1959 by an Application of the Government of Cambodia; the Government of Thailand having raised two preliminary objections, the [[International Court of Justice|Court]], by its Judgment of 26 May 1961, found that it had [[jurisdiction]]. :In its [[Adjudication|Judgment]] on the [[Merit (legal)|merits]] the Court, by nine votes to three, found that the Temple of Preah Vihear was situated in territory under the [[sovereignty]] of Cambodia and, in consequence, that Thailand was under an obligation to withdraw any military or police forces, or other guards or keepers, stationed by her at the Temple, or in its vicinity on Cambodian territory. By seven votes to five, the Court found that Thailand was under an obligation to restore to Cambodia any sculptures, stelae, fragments of monuments, sandstone model and ancient pottery which might, since the date of the occupation of the Temple by Thailand in 1954, have been removed from the Temple or the Temple area by the Thai authorities. :[[Judges of the International Court of Justice|Judge]] [[Kōtarō Tanaka (judge)|Tanaka]] and Judge [[Gaetano Morelli|Morelli]] appended to the Judgment a [[Legal opinion|Joint Declaration]]. Vice-President [[Ricardo Alfaro|Alfaro]] and Judge Sir [[Gerald Fitzmaurice]] appended [[Concurring opinion#Terminology at the various courts|Separate Opinion]]s; Judges [[Lucio Moreno Quintana|Moreno Quintana]], [[V.K. Wellington Koo|Wellington Koo]] and Sir [[Percy Spender]] appended [[Dissenting Opinion]]s. |archivedate=18 កញ្ញា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080918225331/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?sum=284&code=ct&p1=3&p2=3&case=45&k=46&p3=5 }}</ref> ប៉ុន្តែ​ប្រាសាទ​ទាំង​នោះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ផ្ទៃដី ៤,៦&nbsp;គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលថៃនៅតែទាមទារ។ <ref>{{Cite web |last=Bora Touch, Esq. |date=29 June 2008 |title=Preah Vihear Temple and the Thai's Misunderstanding of the World Court Judgment of 15 June 1962 |url=http://www.preah-vihear.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131116034402/http://www.preah-vihear.com/ |archive-date=16 November 2013 |access-date=2010-11-22 |website=preah-vihear.com/preahv2.jpg |publisher=www.preah-vihear.com |format=JPEG Image |quote=(Preah Vihear A Disputed Area)) |archivedate=16 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131116034402/http://www.preah-vihear.com/ }}</ref> យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០៨ [[គណៈកម្មាធិការបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|សម័យ​ប្រជុំ​លើក​ទី ៣២ របស់​គណៈកម្មាធិការ​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]] ​បាន​ចុះ​បញ្ជី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ជា [[បញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅអាស៊ី និងអូស្ត្រាលី|​សម្បត្តិ​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]][[យូណេស្កូ|​របស់​អង្គការ​យូណេស្កូ]] <ref>{{Cite web |title=Temple of Preah Vihear |url=https://whc.unesco.org/en/list/1224 |access-date=2010-11-23 |publisher=[[World Heritage Convention]] |quote=Cambodia / N14 23 18 E104 41 2 / Date of Inscription: 2008 / Criteria: (i) / Property : 155 ha / Buffer zone: 2,643 ha / Ref: 1224rev}}</ref> ដែល​បាន​ជំរុញ​ឲ្យ​មាន​ជម្លោះ​ប្រដាប់​អាវុធ។ [[ឯកសារ:Danger!!_Mines!!.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច]] សម្រាប់សុវត្ថិភាពរបស់អ្នកទស្សនា តំបន់ដែលមាន [[មីន]] ត្រូវបានសម្គាល់យ៉ាងច្បាស់។ == វិវាទ == ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៧ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ​បាន​ស្នើ​ទៅ[[គណៈកម្មាធិការបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|សម័យ​ប្រជុំ​សាមសិប​ដំបូង​របស់​គណៈកម្មាធិការ​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]] ​ដែល​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ត្រូវ​ចុះ​ក្នុង​បញ្ជី [[បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ|​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក​របស់​អង្គការ​យូណេស្កូ]] ។ ដោយសារកម្ពុជា និងថៃមិនទាន់បានដោះស្រាយបញ្ហាព្រំដែនពាក់ព័ន្ធនឹងទីតាំងនោះ គណៈកម្មាធិការបានពន្យារពេលការពិចារណាទៅសម័យប្រជុំលើកទី ៣២ ហើយបានស្នើឱ្យកម្ពុជាផ្តល់ផែនការគ្រប់គ្រងពេញលេញសម្រាប់តំបន់នោះ។ នៅដើមខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ កម្ពុជាបានអញ្ជើញ[[អ្នកជំនាញ]]ថៃឱ្យចូលរួមក្នុងការស្ទង់មតិ [[តំបន់ទ្រនាប់|តំបន់ទ្រទាប់]] (Buffer Zone) ហើយបន្ទាប់មកទៅកាន់ [[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]] និង [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ដើម្បីសហការជាមួយក្រុមអ្នកជំនាញអន្តរជាតិក្នុងការបង្កើតផែនការសម្រាប់តំបន់នៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។ អ្នកជំនាញថៃបានរកឃើញ "ភាពមិនត្រឹមត្រូវខាងវិទ្យាសាស្ត្រដែលមិនអាចទទួលយកបាន" នៅក្នុងឯកសារដែលបានបង្ហាញ ផ្តាច់ខ្លួនចេញពីក្រុម ហើយបន្ទាប់មកបានបោះពុម្ពផ្សាយដោយបដិសេធ ''ផែនការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេផ្ទាល់សម្រាប់ភ្នំព្រះវិហារ និងការកំណត់របស់វា។'' កំណែជាភាសាអង់គ្លេសជា PDF នៃផែនការត្រូវបានចេញផ្សាយ។ <ref name="Management">{{Cite web |date=2008 |title=Management Plan for Preah Vihear Mountain and Its Setting |url=http://www.icomosthai.org/iTH_news/PreahVihear/03MgnPlan.pdf |access-date=2010-11-21 |website=File 03MgnPlan Created 7/1/2008 ; modified 7/2/2008 |publisher=Office of Archaeology ({{lang|th|สำนักโบราณคดี}}), Fine Arts Department ([[:th:กรมศิลปากร|อำมาตยากรมศิลปากร]]), Ministry of Culture, and [[International Council on Monuments and Sites|ICOMOS Thailand]] ({{lang|th|อืโคโมสไทย}}) 81/1 Si Ayutthaya Rd., Dusit District, Bangkok 10300, THAILAND |page=1 |format=PDF Version 1.6 (Acrobat 7.x)1.02 MB |quote=From the meeting [11th – 14th, January, 2008 in Siem Reap and Phnom Penh,] it has been discovered that there are unacceptable scientific inaccuracies in the content of the documents, from the Nomination File composed by the Cambodian party to the Conclusion Report composed by international experts. The Thai experts, therefore, declared dissociation from the international experts group and rebutted the scientific information as mentioned. |archivedate=2021-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211129074419/http://www.icomosthai.org/iTH_news/PreahVihear/03MgnPlan.pdf |url-status=dead }}</ref> បន្ទាប់ពីមានការស្នើសុំកាលពីខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១១ ពីប្រទេសកម្ពុជា ឱ្យបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងយោធាថៃចេញពីតំបន់នោះ ចៅក្រមនៃតុលាការអន្តរជាតិដោយសំឡេង ១១ &#x2013; ៥ បានបញ្ជាឱ្យប្រទេស ''ទាំងពីរ'' ដកកងកម្លាំងយោធារបស់ពួកគេជាបន្ទាន់ ហើយដាក់កម្រិតបន្ថែមលើកងកម្លាំងប៉ូលីសរបស់ពួកគេ។ តុលាការ​បាន​និយាយ​ថា សេចក្តី​សម្រេច​របស់​ខ្លួន​នឹង​មិន​កាត់​សេចក្តី​សម្រេច​ចុង​ក្រោយ​ណា​មួយ​អំពី​កន្លែង​ដែល​ព្រំដែន​ក្នុង​តំបន់​រវាង​ប្រទេស​ថៃ និង​កម្ពុជា​គួរ​ធ្លាក់​ចុះ។ វា​អាច​ចំណាយ​ពេល​ច្រើន​ខែ ឬ​ច្រើន​ឆ្នាំ​ដើម្បី​សម្រេច​សេចក្តី​សម្រេច​របស់​តុលាការ។ <ref>{{Cite news|date=18 July 2011|title=UN orders troops away from temple|at=Asia|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/un-orders-troops-away-from-temple-2315713.html|access-date=18 July 2011}}</ref> [[អភិសិទ្ធិ វេជ្ជាជីវៈ|អភិសិទ្ធិ វេជ្ជាជីវ]] (នាយករដ្ឋមន្ត្រីរង់ចាំ ចាប់តាំងពី [[ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០១១ របស់ប្រទេសថៃ|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០១១ របស់ថៃ]] ដែលទើបនឹងបញ្ចប់) បាននិយាយថា ទាហានថៃនឹងមិនដកខ្លួនចេញពីតំបន់ជម្លោះនោះទេ រហូតដល់យោធានៃប្រទេសទាំងពីរយល់ព្រមលើការដកខ្លួនទៅវិញទៅមក។ លោក​បាន​មាន​ប្រសាសន៍​ថា “ខ្ញុំ​មិន​អាស្រ័យ​លើ​ភាគី​ទាំង​ពីរ​ក្នុង​ការ​មក​ជួប​ជុំ​គ្នា​និង​ជជែក​គ្នា​នោះ​ទេ” ដោយ​លោក​បាន​ស្នើ​ថា គណៈកម្មាធិការ​ព្រំដែន​រួម​ដែល​មាន​ស្រាប់​នឹង​ជា​កន្លែង​ដ៏​ស័ក្តិសម​ក្នុង​ការ​រៀបចំ​ផែនការ​ដក​ការ​សម្រប​សម្រួល។ <ref>{{Cite news|last=Arthur Max|date=18 July 2011|title=UN court draws DMZ for Thai, Cambodia troops|work=The San Francisco Examiner|agency=AP|url=http://www.sfexaminer.com/news/2011/07/un-court-draws-dmz-thai-cambodia-troops|access-date=18 July 2011}}{{Dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot}}</ref> [[ឯកសារ:Mo_I_Daeng_rock_art.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច]] == កំណត់ចំណាំ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] tvvkkk47x9tlj57f8evs6j9dpigcgu6 ង្វៀន ក្វាងហៃ (កីឡាករបាល់ទាត់កើតឆ្នាំ ១៩៩៧) 0 51384 342601 333417 2026-11-08T01:24:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342601 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox football biography|name=ង្វៀន ក្វាងហៃ|fullname=ង្វៀន ក្វាងហៃ|image=Nguyễn Quang Hải.jpg|image_size=|caption=ង្វៀន ក្វាងហៃ លេងឱ្យ [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] នៅ [[២០១៩ AFC Asian Cup]]|birth_date={{birth date and age|df=yes|1997|4|12}}<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/quang-hi-nguyn_2/ |title=Quang Hải Nguyễn: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509093623/https://www.worldfootball.net/player_summary/quang-hi-nguyn_2/ |archive-date=9 ឧសភា 2023 |url-status=dead }}</ref>|birth_place=[[ស្រុកដុងអាញ់|ដុងអាញ់]], [[ហាណូយ]], [[វៀតណាម]]|height=1.68 m<ref>{{Cite web|title=Nguyễn Quang Hải|url=https://cahnfc.com/en/teams/58?scope=1 |website=Công An Hà Nội FC}}</ref>|position=[[ខ្សែបម្រើ (បាល់ទាត់សមាគម)#ខ្សែបម្រើប្រយុទ្ធ|ខ្សែបម្រើប្រយុទ្ធ]], [[ខ្សែបម្រើ (បាល់ទាត់សមាគម)#ខ្សែបម្រើស្លាប|ខ្សែបម្រើស្លាប]]|currentclub=[[ក្លឹបបាល់ទាត់កុងអានហាណូយ|កុងអានហាណូយ]]|clubnumber=១៩|youthyears1=២០០៦-២០១៤|youthclubs1=[[ហាណូយ FC|ហាណូយ T&T]]|years1=២០១៤-២០២២|clubs1=[[ហាណូយ FC|ហាណូយ]]|caps1=១២៧|goals1=៣១|years2=២០១៥|clubs2=→ [[សៃហ្គន FC|សៃហ្គន]] (ខ្ចី)|caps2=១៣|goals2=៤|years3=២០២២–២០២៣|clubs3=[[Pau FC|ប៉ាវ]]|caps3=១៣|goals3=១|years4=២០២៣|clubs4=[[Pau FC|ប៉ាវ ប៊ី]]|caps4=៧|goals4=០|nationalyears1=២០១១-២០១៤|nationalteam1=[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាមអាយុក្រោម១៦ឆ្នាំ|វៀតណាម U17]]|nationalcaps1=៩|nationalgoals1=២|nationalyears2=២០១៤-២០១៧|nationalteam2=[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាមអាយុក្រោម២០ឆ្នាំ|វៀតណាម U20]]|nationalcaps2=២៦|nationalgoals2=១|nationalyears3=២០១៧-២០២០|nationalteam3=[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាមអាយុក្រោម២៣ឆ្នាំ|វៀតណាម U23]]|nationalcaps3=៣៥|nationalgoals3=១២|nationalyears4=២០១៧–|nationalteam4=[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]]|nationalcaps4=៦៦|nationalgoals4=១១|medaltemplates={{Medal|Sport|[[បាល់ទាត់]]}} {{MedalCountry|{{fb|VIE}}}} {{MedalCompetition|[[AFC U-23 Championship]]}} {{Medal|RU|[[2018 AFC U-23 Championship|ចិន ២០១៨]]|[[Vietnam national under-23 football team|Team]]}} {{MedalCompetition|[[AFF Championship]]}} {{Medal|W|[[2018 AFF Championship|ASEAN ២០១៨]]|[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|Team]]}} {{Medal|RU|[[2022 AFF Championship|ASEAN ២០២២]]|[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|Team]]}} {{MedalCompetition|[[ស៊ីហ្គេម]]}} {{Medal|Gold|[[Football at the 2019 Southeast Asian Games|ហ្វីលីពីន ២០១៩]]|[[Vietnam national under-23 football team|Team]]}}|club-update=ថ្ងៃទី ៤ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៤|nationalteam-update=ថ្ងៃទី ១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៤|years5=២០២៣–|caps5=៣៣|goals5=៩|clubs5=[[ក្លឹបបាល់ទាត់កុងអានហាណូយ|កុងអានហាណូយ]]}}'''ង្វៀន ក្វាងហៃ''' ([[ភាសាវៀតណាម|វៀតណាម]]៖ Nguyễn Quang Hải; កើតថ្ងៃទី ១២ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៧) គឺជា[[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]]អាជីព[[វៀតណាម|របស់វៀតណាម]] ដែលលេងជាខ្សែបម្រើប្រយុទ្ធ ឬ ខ្សែបម្រើស្លាប សម្រាប់ក្លឹប [[វ.លីក ១]] [[ក្លឹបបាល់ទាត់កុងអានហាណូយ|កុងអានហាណូយ]] និង [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|ក្រុមជម្រើសជាតិវៀតណាម]]។ ចាត់​ទុក​ជា​កីឡាករ​បាល់​ទាត់​ល្អ​បំផុត​មួយ​នៅ​អាស៊ី ក្វាងហៃ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ថា​ជា​កីឡាករ​បាល់ទាត់​វៀតណាម​ដ៏​អស្ចារ្យ​បំផុត​មិន​ធ្លាប់​មាន​រួម​ជាមួយ [[ង្វៀន ហាំង​សឺន]] [[ឡេកុង វិញ]]។ នៅក្នុង ឆ្នាំ ២០១៨ និង ២០១៩ គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយក្រុមអ្នកសារព័ត៌មានកីឡា និងអ្នកជំនាញបាល់ទាត់សម្រាប់ពានរង្វាន់ កីឡាករបាល់ទាត់ល្អបំផុតនៅអាស៊ី។ == ស្ថិតិអាជីព == === អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ចំនួន​ការ​ប្រកួត និងគ្រាប់បាល់ដោយក្រុមជម្រើសជាតិ និងឆ្នាំ ! ក្រុមជម្រើសជាតិ ! ឆ្នាំ ! ចំនួន​ការ​ប្រកួត ! គ្រាប់បាល់ |- | rowspan="8" | [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] | ២០១៧ | ៣ | ១ |- | ២០១៨ | ៩ | ៣ |- | ២០១៩ | ១២ | ២ |- | ២០២០ | ០ | ០ |- | ២០២១ | ១៥ | ៤ |- | ២០២២ | ៩ | ០ |- | ២០២៣ | ៩ | ០ |- | ២០២៤ | ៥ | ១ |- ! colspan="2" | សរុប ! ៦២ ! ១១ |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] 89oxoid33wrg53m623rn6t5wndukt7s សុសេន 0 51505 342742 317939 2026-11-08T06:26:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342742 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Rama-Varuna.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| គំនូរ រាជ រាវិ វម៌ ឈ្នះ វរុណ']] '''សុសេន''' ( IAST : Suṣhēn ; {{Literal translation|sacred army}} ) គឺជា epithet របស់ [[ព្រះវិស្ណុ]], ដកស្រង់នៅក្នុងវីរភាពនៃបទចំរៀង ហិណ្ឌូ Vishnu Sahasranama (ឈ្មោះពាន់នៃព្រះវិស្ណុ) ។ តួអក្សរជាច្រើនដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង អត្ថបទហិណ្ឌូ ក៏មានឈ្មោះ សុសេន ផងដែរ។ <ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2012-06-29 |title=Sushena, Suṣeṇā, Suṣeṇa, Susenā: 23 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/sushena |access-date=2022-09-28 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> == អក្សរសិល្ប៍ == Stanza 58 នៃព្រះវិស្ណុ សហស្រនាម មានឈ្មោះថា ''សុសេនះ'' : <ref>{{Cite web |title=Ramayana CANTO XXII.: BÁLI DEAD |url=http://www.sacred-texts.com/hin/rama/ry296.htm |access-date=5 April 2009 |publisher=Internet Sacred Text Archive}}</ref><poem> ''mahāvarāho govindạh '''suṣhēnah''' kanakāngade'' ''guhyo gabhēro gahanọ guptaśchakragadādharah'' </poem>ទស្សនវិទូ Advaita Adi Shankaracharya បានសរសេរអត្ថាធិប្បាយ [[សំស្ក្រឹត]] ច្បាស់លាស់មួយអំពីសហស្រនាមក្នុងសតវត្សទីប្រាំបីនៃគ.ស ដែលមានឥទ្ធិពលជាពិសេសសម្រាប់សាលាជាច្រើននៃសាសនាហិណ្ឌូ។ <ref>{{Cite web |title=Adi Shankaracharya |url=http://www.astrojyoti.com/AdiShankaracharya.htm |access-date=5 April 2009 |publisher=S.P.Tata}}</ref> ការអត្ថាធិប្បាយរបស់គាត់នៅលើ Stanza 58 រួមមាន: " ''សុសេនះ - អ្នកដែលមានកងទ័ពដ៏គួរឱ្យទាក់ទាញ។ កងទ័ពនៃព្រះវិស្ណុត្រូវបានគេហៅថាជា គនា របស់ទ្រង់។ ពួកគេភាគច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយអ្នកប្រាជ្ញនិងអ្នកមើលឆុតហេតុដូច្នេះហើយការទាក់ទាញគួរឱ្យទាក់ទាញរបស់ពួកគេ។'' " <ref>{{Cite book|last=Tapasyananda|year=2002|title=Sankara-Dig-Vijaya}}</ref> <ref name="mypurohith">{{Cite web |title=VISHNU SAHASRANAAM |url=http://www.mypurohith.com/Rituals/VISHNU_SAHASRANAAM43.asp |access-date=4 April 2009 |publisher=mypurohit.com |archivedate=15 កញ្ញា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915060821/http://www.mypurohith.com/Rituals/VISHNU_SAHASRANAAM43.asp |url-status=dead }}</ref> នៅសតវត្សរ៍ទី ១៣ នៃគ.ស លោក Parasara Bhattar បានសរសេរអត្ថាធិប្បាយជា [[ភាសាទមិឡ|ភាសាតាមីល]] អំពីព្រះវិស្ណុសាហាសរ៉ាណា ពីទស្សនៈ របស់ Vaishnavite ដោយផ្តល់យោបល់ថា ភគវន (ព្រះវិស្ណុ) មានរាងកាយដែលសុទ្ធសាធ ''-សត្វវៈ'' ហើយធាតុផ្សំនៃរូបកាយបរិសុទ្ធនេះប្រៀបដូចជាកងទ័ព។ ដែលអាចយកឈ្នះលើ ជិវ (និត្យ-មុក្ត និង baddha-muktas) ហើយធ្វើឱ្យពួកគេចូលរួមជាមួយគាត់។ នៅក្នុងការរីករាយគ្នាទៅវិញទៅមកនៃសុភមង្គល។ <ref>{{Citation|title=Seeing through texts: doing theology among the Śrīvaiṣṇavas of South India|last=Francis Xavier Clooney|publisher=SUNY Press|date=1996|isbn=0791429954}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Swami B. B. Visnu |title=A Short Presentation on Jiva-tattva |url=http://www.gosai.com/chaitanya/ashrama/links/jiva-tattva-fs.html |publisher=Gosai Publishing Company |access-date=2024-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105005409/http://gosai.com/chaitanya/ashrama/links/jiva-tattva-fs.html |archive-date=2010-01-05 |url-status=dead }}</ref> == ការប្រើប្រាស់ផ្សេងទៀត == tte7fepgtttp0cdn5fr01yn02rn5fg6 ខេត្តអំណាចចម្រើន 0 51560 342595 332251 2026-11-08T00:44:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342595 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Amnat Charoen | native_name = อำนาจเจริญ | native_name_lang = ថៃ | settlement_type = [[ខេត្តថៃ|ខេត្ត]] | image_skyline = พุทธอุทยานและพระมงคลมิ่งเมือง อำนาจเจริญ - panoramio.jpg | image_alt = | image_caption = ព្រះមង្គលមិងមឿង | nickname = | motto = พระมงคลมิ่งเมือง แหล่งรุ่งเรืองเจ็ดลุ่มน้ำ งามล้ำถ้ำศักดิ์สิทธิ์ เทพนิมิตพระเหลา เกาะแก่งเขาแสนสวย เลอค่าด้วยผ้าไหม ราษฎร์เลื่อมใสใฝ่ธรรม <br> ("Phra Mongkhon Ming Mueang. The source of seven great streams. Beautiful, sacred caves. Holy Buddha amulets, Beautiful rapids and mountains. Precious silk. Righteous people believing in Dharma.") | image_seal = Seal Amnatcharoen.png | image_flag = | image_map = Thailand Amnat Charoen locator map.svg | mapsize = គ្មានស៊ុម | map_alt = | map_caption = ផែនទី​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​រំលេច​ខេត្តអំណាចចម្រើន | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[បញ្ជីនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ប្រទេស]] | subdivision_name = ថៃ | seat_type = ទីក្រុង | seat = [[អំណាចចម្រើន]] | leader_party = | leader_title = អភិបាល | leader_name = Thaweep Butpho (since&nbsp;October 2020)<ref>{{cite journal |date=21 August 2020 |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง แต่งตั้งข้าราชการพลเรือนสามัญ |trans-title=Announcement of the Prime Minister's Office regarding the appointment of civil servants |url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2563/E/194/T_0009.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20200825114532/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2563/E/194/T_0009.PDF |url-status=dead |archive-date=August 25, 2020 |access-date=13 April 2021 |journal=Royal Thai Government Gazette |volume=137 |issue=Special 194 Ngor |at=35}}</ref> | area_footnotes = <ref name="RFD">{{cite web |url=https://www.forest.go.th |title=ตารางที่ 2 พี้นที่ป่าไม้ แยกรายจังหวัด พ.ศ.2562 |year=2019 |department=Royal Forest Department |language=Thai |trans-title=Table 2 Forest area Separate province year 2019 |access-date=6 April 2021 |postscript=, information, Forest statistics Year 2019, Thailand boundary from Department of Provincial Administration in 2013}}</ref> | area_total_km2 = 3,290 | area_rank = [[ខេត្តថៃ|ចំណាត់ថ្នាក់ទី 59]] | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="TDD">{{cite web |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |website=stat.bora.dopa.go.th |language=th |script-title=th:รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ส.2562 |trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2019 |date=31 December 2019 |department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior |access-date=26 February 2020 |archive-date=14 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |url-status=dead |archivedate=14 មិថុនា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ }}</ref> | population_total = 378,438 | population_as_of = 2019 | population_rank = [[ខេត្តថៃ|ចំណាត់ថ្នាក់ទី 65]] | population_density_km2 = 115 | population_density_rank = [[ខេត្តថៃ|ចំណាត់ថ្នាក់ទី 44]] | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="NESDB-2017">{{cite journal|title=''Gross Regional and Provincial Product, 2019 Edition''|journal=<>|date=July 2019|url=https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|access-date=22 January 2020|publisher=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC)|language=en|issn=1686-0799|accessdate=22 វិច្ឆិកា 2024|archive-date=25 វិច្ឆិកា 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125111311/https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|dead-url=yes}}</ref> | demographics2_title1 = សរុប | demographics2_info1 = [[baht]] 18 billion<br />([[US$]]0.6 billion) (2019) | demographics_type1 = សន្ទស្សន៍សមិទ្ធិផលរបស់មនុស្ស | demographics1_footnotes = <ref name="HAI 2565">{{cite web |url=https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI |department=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC) |title=ข้อมูลสถิติดัชนีความก้าวหน้าของคน ปี 2565 (PDF) |language=thai |trans-title=Human Achievement Index Databook year 2022 (PDF) |access-date=12 March 2024 |postscript=, page 86 |archivedate=15 កក្កដា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250715002518/https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI |url-status=dead }}</ref> | demographics1_title1 = HAI (2022) | demographics1_info1 = 0.6549&nbsp;"somewhat high"<br/>[[#Human achievement index 2022|Ranked 20th]] | timezone1 = [[ពេលវេលាថៃ|ICT]] | utc_offset1 = +7 | postal_code_type = [[បញ្ជីលេខកូដប្រៃសណីយ៍ក្នុងប្រទេសថៃ|ប្រៃសណីយ៍ កូដ]] | postal_code = 37xxx | area_code_type = [[លេខទូរសព្ទក្នុងប្រទេសថៃ|កូដហៅ]] | area_code = 045 | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-37]] | website = {{URL|http://www.amnatcharoen.go.th}} | footnotes = | official_name = អំណាចចម្រើន }} '''អំណាចចម្រើន''' ( ភាសាថៃ: อำนาจเจริญ ; ភាសាឦសាន : อำนาจเจริญ,{{IPA-lo|ʔām.nâːt tɕā.lɤ᷇ːn|pron}}) គឺជាខេត្តមួយក្នុងចំណោម [[ខេត្តនៃថៃ|ខេត្ត]] ចិតសិបប្រាំមួយរបស់ប្រទេសថៃ ( ''ឆាងវ៉ាត'' ) និងស្ថិតនៅ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ភាគឦសានប្រទេសថៃ]] ដែលត្រូវបានគេហៅថា [[ភាគឦសាន (ថៃ)|អ៊ីសាន]] ផងដែរ។ ខេត្តជិតខាងគឺ (ច្រាសទ្រនិចនាឡិកាពីភាគខាងត្បូង) ឧប្បលរាជធានី, [[ខេត្តយសោធរ|យសោធរ]] និង [[ខេត្តមុក្តាហារ|មុក្ដាហារ]] ។ ខាងកើតជាប់ព្រំប្រទល់ [[ខេត្តសាឡៈវ៉ាន់|ខេត្តសារ៉ាវ៉ាន់]] នៃ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ។ ឈ្មោះ​របស់​វា​គឺ​ជា​ការ​រួម​គ្នា​នៃ​ อำนาจ ("អំណាច") និង​ เจริญ ("រុងរឿង") ។ <ref name="ThaiLex">{{Cite web |title=Amnat Charoen |url=http://www.thailex.info/THAILEX/THAILEXENG/LEXICON/Copy%20of%20Amnat%20Charoen.htm |access-date=29 January 2016 |website=Thailex Travel Encyclopedia}}</ref> == ភូមិសាស្ត្រ == ខេត្តនេះស្ថិតនៅជ្រលង [[ទន្លេមេគង្គ]] ។ នៅរដូវប្រាំង ចាប់ពីខែកុម្ភៈ ដល់ខែឧសភា ទឹកក្នុងទន្លេមេគង្គមានការថយចុះ ហើយអនុញ្ញាតឱ្យកោះលេចចេញជារូបរាង។ កោះរួមមាន Kaeng Tanglang នៅភូមិ Si Sombun ជិត Amphoe Chanuman និង Kaeng Hin Khan នៅ Ban Hin Khan ចម្ងាយ 30 គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូង Amphoe Chanuman ។ ទន្លេ​ពីរ​ទៀត​ក្នុង​ខេត្ត​គឺ​ទន្លេ​ឡាំ​សា​បុក និង​ឡាំ​សា​បៃ ។ ផ្ទៃដីព្រៃឈើសរុប {{Convert|314|km²}} ឬ ៩.៥ ភាគរយនៃខេត្ត។ === ឧទ្យានជាតិ === មានឧទ្យានជាតិមួយ រួមជាមួយនឹងឧទ្យានជាតិចំនួនប្រាំផ្សេងទៀត បង្កើតជា តំបន់ទី 9 (ឧប្បលរាជធានី) នៃតំបន់ការពាររបស់ប្រទេសថៃ។ * ឧទ្យានជាតិ ភូស្រះដកបៅ, {{Convert|231|km2}} <ref name="AREA NP">{{Cite web |date=December 2020 |title=ข้อมูลพื้นที่อุทยานแห่งชาติ ที่ประกาศในราชกิจจานุบกษา 133 แห่ง |trans-title=National Park Area Information published in the 133 Government Gazettes |url=https://catalog.dnp.go.th/dataset/areaofnp/resource/3b372140-f2bf-4811-8819-bb8a8b1a100a |access-date=1 November 2022 |language=Thai |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807195648/https://catalog.dnp.go.th/dataset/areaofnp/resource/3b372140-f2bf-4811-8819-bb8a8b1a100a |archive-date=7 សីហា 2022 |url-status=dead }}</ref> {{Rp|75}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == អំណាចចម្រើន ទទួលបានឋានៈជាទីក្រុងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|រាមាទី៣]] ។ វា​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដំបូង​ពី​នគរ​ខេមរដ្ឋ ហើយ​បន្ទាប់​មក​ពីឧប្បល​រាជ​ធានី។ វា​បាន​ក្លាយ​ជា​ខេត្ត​នៅ​ក្នុង​សិទ្ធិ​របស់​ខ្លួន​នៅ​ថ្ងៃ​ទី 12 ខែ​មករា ឆ្នាំ 1993 នៅ​ពេល​ដែល​វា​ត្រូវ​បាន​បំបែក​ចេញ​ពី [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី|ឧប្បល​រាជធានី]] ។ ដូច្នេះវាគឺជាខេត្តមួយក្នុងចំណោមខេត្តថ្មីបំផុតទាំងបួនរបស់ប្រទេសថៃ រួមជាមួយនឹងខេត្ត [[ខេត្តហ្នងបួលំភូ|ណងបួរឡាំភូ]] និង [[ខេត្តស្រះកែវ|ស្រះកែវ]] ដែលទាំងពីរក៏បានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1993 និង [[ខេត្តបឹងកាល|បឹងកាល]] ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 2011។ == សេដ្ឋកិច្ច == ខេត្ត​នេះ​មាន​កសិកម្ម​ច្រើន​លើសលប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ 2008 អ្នកស្រុក អំណាចចម្រើន បានបង្កើតនូវអ្វីដែលគេហៅថា "កសិកម្មដោយធម៌" ដោយផ្អែកលើការគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង ហើយមានគោលបំណងធ្វើឱ្យខេត្តក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់កសិកម្មសរីរាង្គ។ យោងតាមការិយាល័យសេដ្ឋកិច្ចកសិកម្ម អំណាចចម្រើន ក្នុងឆ្នាំ 2016 មានផ្ទៃដីសរុបចំនួន 883,499 រ៉ៃ ដែលដាំនៅក្នុងអង្ករ ផ្ការំដួល ។ ចម្ការអំពៅបានកើនឡើងពី 40,688 រ៉ៃក្នុងឆ្នាំ 2015 ដល់ 51,446 រ៉ៃក្នុងឆ្នាំ 2016។ <ref>{{Cite news|last=Kotamee|first=Itthiphon|last2=Pratthanawutthikun|first2=Pitak|date=17 November 2017|title=Sugarcane is stealing the thunder of the organic rice movement in Amnat Charoen|work=Isaan Record|url=http://isaanrecord.com/2017/11/17/amnat-charoens-organic-rice/|access-date=19 November 2017|archive-date=1 ធ្នូ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035107/http://isaanrecord.com/2017/11/17/amnat-charoens-organic-rice/|url-status=dead}}</ref> == និមិត្តសញ្ញា == នៅចំកណ្តាលត្រាខេត្ត មានរូប ព្រះពុទ្ធ មួយអង្គ ហៅថា ព្រះមង្គលមិងមឿង។ ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ព្រះយ៉ៃ (ព្រះធំ) រូបសំណាកដែលមានកំពស់ 20 ម៉ែត្រនេះគឺជាកន្លែងពិសិដ្ឋបំផុតនៅក្នុងទីក្រុង អំណាចម្រើន <ref name="ThaiLex"/> ដើមឈើខេត្ត គឺ ''ដើមគគីរ'' ។ ជីវិត​ក្នុង​ទឹក​ខេត្ត​គឺ ​ត្រី​រៀលតុប ( ''Henicorhynchus siamensis'' ) ។ ពាក្យស្លោករបស់ខេត្តគឺ ''ព្រះមង្គល អាងទន្លេប្រាំពីរ ល្អាងពិសិដ្ឋ [[Phra Lao|ព្រះឡាវ]] កោះដ៏ស្រស់ស្អាត និងភ្នំ សូត្រដ៏មានតម្លៃ និងប្រជាជនសាសនា'' ។ == ការបែងចែករដ្ឋបាល == [[ឯកសារ:Districts_Amnat_Charoen.svg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|256x256ភីកសែល| ស្រុក អំណាចចម្រើន]] === រដ្ឋបាលខេត្ត === ខេត្តនេះចែកចេញជា ៧ ស្រុក ( ''[[អាំភើ|ឃុំ]]'' )។ ស្រុក​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ចេញ​ជា​៥៦​ស្រុក​( ''[[តំបល់|​ឃុំ]]'' ​)​និង​៦៥៣​ភូមិ​( ''​មុ​បាន'' ​)​។ {| | # មឿង អាំណាត ចំរើន # ចាន់នូម៉ាន់ # ពុទ្ធិវង្សសា # ផាន់ណា # សែន​ខាន់​ខម # ហួតាផាន # លឿមណាត |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" role="presentation" |<strong>ផែនទីជាមួយខេត្ត និងចំណាត់ថ្នាក់ HAI 2022</strong> |- |[[ឯកសារ:HAI_2022_rankings.svg|1671x1671ភីកសែល]]</img> |} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តនៅប្រទេសថៃ]] pzkj7pz03sm53f6myywzo67k2uie3q6 បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលកំពុងកើតមាន 0 51650 342641 337613 2026-11-08T03:29:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342641 wikitext text/x-wiki {{Rough translation|វិគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស}} [[ឯកសារ:Ongoing_conflicts_around_the_world.svg|រូបភាពតូច|ផែនទីនៃជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលកំពុងបន្ត (ចំនួននៃការស្លាប់ដែលទាក់ទងនឹងការប្រយុទ្ធក្នុងឆ្នាំបច្ចុប្បន្ន ឬឆ្នាំមុន)៖ពណ៌ក្រហមក្រម៉ៅ : សង្គ្រាមធំពណ៌ក្រហម : សង្គ្រាម ពណ៌ទឹកក្រូច : ជម្លោះតូចតាច (100-999)ពណ៌លឿង : ការប៉ះទង្គិច និងការប៉ះទង្គិចគ្នា (1–99)]] ខាង​ក្រោម​នេះ​គឺ​ជា '''​បញ្ជី​ជម្លោះ​ប្រដាប់​អាវុធ''' ​ដែល​កំពុង​កើត​ឡើង​នៅ​ជុំវិញ​ពិភពលោក។ == លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យ == [[ឯកសារ:Conflict_Deaths_17_countries_per_year_2015-2020.png|alt=Stacked bar chart, one stack per year|រូបភាពតូច| ជម្លោះ​ដែល​ស្លាប់​ក្នុង​ជម្លោះ​ដ៏​សាហាវ​បំផុត​ទាំង ១៧ ឆ្នាំ២០១៥-២០២០]] បញ្ជីនៃជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលកំពុងបន្តនេះកំណត់អត្តសញ្ញាណជម្លោះនាពេលបច្ចុប្បន្ន និងចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលទាក់ទងនឹងជម្លោះនីមួយៗ។ លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យនៃការដាក់បញ្ចូលមានដូចខាងក្រោម៖ * ជម្លោះប្រដាប់អាវុធមាននៅក្នុងការប្រើប្រាស់កម្លាំងប្រដាប់អាវុធរវាងក្រុមប្រដាប់អាវុធដែលមានការរៀបចំពីរ ឬច្រើន រដ្ឋាភិបាល ឬមិនមែនរដ្ឋាភិបាល។ <ref>{{Cite web |date=March 2008 |title=How is the Term "Armed Conflict" Defined in International Humanitarian Law? |url=https://www.icrc.org/eng/assets/files/other/opinion-paper-armed-conflict.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101193920/https://www.icrc.org/eng/assets/files/other/opinion-paper-armed-conflict.pdf |archive-date=1 November 2018 |access-date=1 February 2015 |website=International Committee of the Red Cross}}</ref> ជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងរដ្ឋ អន្តររដ្ឋ និងមិនមែនរដ្ឋត្រូវបានរាយបញ្ជី។ :* នេះមិនមែនជា បញ្ជីប្រទេសដែលមានអត្រាមនុស្សឃាតដោយចេតនាទេ ហើយជាទូទៅ អំពើហឹង្សារបស់ក្រុម ឧក្រិដ្ឋជនមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលទេ លុះត្រាតែមានការចូលរួម ផ្នែកយោធា ឬ យោធា ដ៏សំខាន់ផងដែរ។ * តួលេខនៃការស្លាប់រួមមានការស្លាប់ដែលទាក់ទងនឹងសមរភូមិ (យោធា និងជនស៊ីវិល) ក៏ដូចជាជនស៊ីវិល ''ដែលកំណត់គោលដៅដោយចេតនា'' ដោយភាគីនៃជម្លោះប្រដាប់អាវុធ។ មានតែការស្លាប់ដោយផ្ទាល់ដែលបណ្តាលមកពីអំពើហឹង្សាប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានរាប់បញ្ចូលសម្រាប់បច្ចុប្បន្ន និងឆ្នាំមុន។ ការស្លាប់លើសដោយប្រយោលដែលបណ្តាលមកពីទុរ្ភិក្ស ជំងឺ ឬការរំខាននៃសេវាកម្មត្រូវបានរួមបញ្ចូលជាមួយនឹងការស្លាប់ដោយហឹង្សានៅក្នុងចំនួនអ្នកស្លាប់ជាបន្តបន្ទាប់រាប់បញ្ចូលនៅពេលមាន។ * ជម្លោះដែលបានចុះបញ្ជីមានការស្លាប់សរុបចំនួន ១០០ នាក់ ហើយយ៉ាងហោចណាស់មានការស្លាប់ ១ នាក់នៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឬក្នុងឆ្នាំប្រតិទិនកន្លងមក។ * ចំនួនសរុបនៃអ្នកស្លាប់អាចមានភាពមិនត្រឹមត្រូវ ឬមិនអាចប្រើប្រាស់បាន ដោយសារកង្វះព័ត៌មាន។ តួលេខដែលមាននិមិត្តសញ្ញាបូក បង្ហាញថាយ៉ាងហោចណាស់មានមនុស្សស្លាប់ជាច្រើន (ឧទាហរណ៍ ៤៥៥+ បង្ហាញថាយ៉ាងហោចណាស់មនុស្ស ៤៥៥ នាក់បានស្លាប់)។ * ''ទីតាំង'' សំដៅទៅលើរដ្ឋដែលអំពើហិង្សាចម្បងកើតឡើង មិនមែនចំពោះភាគីជម្លោះនោះទេ។ អក្សរទ្រេតបង្ហាញពីទឹកដីដែលមានជម្លោះ និង រដ្ឋដែលមិនទទួលស្គាល់ ។ * វិវាទទឹកដី ឬចលនា តវ៉ា ដែលមិនបានជួបប្រទះការស្លាប់ដោយចេតនា និងជាប្រព័ន្ធដោយសារអំពើហិង្សារដ្ឋ ឬយោធា មិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធនោះទេ។ == សង្គ្រាមសំខាន់ៗ (ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងការប្រយុទ្ធ ១០,០០០ ឬច្រើនជាងនេះនៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឬឆ្នាំមុន) == ជម្លោះទាំង ៦ នៅក្នុងបញ្ជីខាងក្រោមបានបណ្តាលឱ្យយ៉ាងហោចណាស់ ១០,០០០ នាក់ស្លាប់ដោយផ្ទាល់ និងដោយហិង្សាក្នុងមួយឆ្នាំនៅក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នារវាងក្រុមដែលបានកំណត់ ក្នុងឆ្នាំប្រតិទិនបច្ចុប្បន្ន ឬឆ្នាំមុន។ <ref name="acled-curated-data-files">{{Cite web |title=Curated Data |url=https://www.acleddata.com/curated-data-files/ |access-date=2019-04-10 |publisher=Armed Conflict Location & Event Data Project {ACLED<nowiki>}</nowiki>}}</ref> {| class="wikitable sortable" !Start of<br /><br />conflict !Conflict !Continent !Location ! data-sort-type="number" |Cumulative fatalities ! data-sort-type="number" |2023 fatalities ! data-sort-type="number" |2024 fatalities |- | style="text-align:center;" |1948 |{{Tree list}} * [[Myanmar conflict]] ** [[Rohingya conflict]] *** [[Conflict in Rakhine State (2016–present)|Rakhine State conflict]] ** [[Karen conflict]] ** [[Kachin conflict]] ** [[Myanmar civil war (2021–present)|Myanmar civil war]]{{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[មីយ៉ាន់ម៉ា|Myanmar]] |28,672<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-05-31 |title=UCDP - Uppsala Conflict Data Program 2023 |url=https://ucdp.uu.se/year/2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531212552/https://ucdp.uu.se/year/2023 |archive-date=2024-05-31 |access-date=2024-06-18 |website=ucdp.uu.se}}</ref>–{{Number table sorting|180,000}}+<ref name="PERI_20Jul11">{{Cite web |title=Modern Conflicts Database: Alternative Estimates for Death Tolls |url=http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/dpe/modern_conflicts/death_tolls.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720091321/http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/dpe/modern_conflicts/death_tolls.pdf |archive-date=20 July 2011 |publisher=[[Political Economy Research Institute]] |access-date=1 ធ្នូ 2024 |archivedate=11 តុលា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011224313/http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/dpe/modern_conflicts/death_tolls.pdf }}</ref><ref name="acled_dashboard">{{Cite web |title=ACLED Dashboard |url=https://acleddata.com/dashboard/#/dashboard |access-date=4 December 2023 |publisher=[[Armed Conflict Location and Event Data Project]] |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221101211737/https://acleddata.com/dashboard#/dashboard |url-status=dead }}</ref> |3,065<ref name=":0" />–{{Number table sorting|15773}}<ref name="acleddata.com">{{Cite web |title=Conflict Index 2024 |url=https://acleddata.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129091359/https://acleddata.com/ |archive-date=29 November 2020 |access-date=1 March 2020 |website=Armed Conflict Location & Event Data Project (ACLED)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar air attack kills at least 170, witnesses say – DW – 04/14/2023 |url=https://www.dw.com/en/myanmar-air-attack-kills-at-least-170-witnesses-say/a-65322698 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415093028/https://www.dw.com/en/myanmar-air-attack-kills-at-least-170-witnesses-say/a-65322698 |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 December 2023 |website=[[Deutsche Welle]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Buddhist monk and a child reported among almost a dozen civilians killed in Myanmar airstrikes |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/buddhist-monk-child-reported-dozen-civilians-killed-myanmar-100491789 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230706013846/https://abcnews.go.com/International/wireStory/buddhist-monk-child-reported-dozen-civilians-killed-myanmar-100491789 |archive-date=6 July 2023 |access-date=2023-07-06 |website=[[ABC News (United States)|ABC News]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 July 2023 |title=Around 40 Myanmar Junta Troops Killed in Three Days of Resistance Attacks |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/around-40-myanmar-junta-troops-killed-in-three-days-of-resistance-attacks.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230706013846/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/around-40-myanmar-junta-troops-killed-in-three-days-of-resistance-attacks.html |archive-date=6 July 2023 |access-date=2023-07-06}}</ref> |{{Number table sorting|17714}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1948 |{{Tree list}} * [[Arab–Israeli conflict]] ** [[Israeli–Palestinian conflict]] *** [[Gaza–Israel conflict]] **** [[Israel–Hamas war]] ** [[Israeli–Lebanese conflict]] *** [[Hezbollah–Israel conflict]] **** [[2024 Israeli invasion of Lebanon]] ** [[Iran–Israel proxy conflict]] ** [[Red Sea crisis]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[អ៊ីស្រាអែល|Israel]]<br /><br />[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|Palestine]]<br /><br />[[លីបង់|Lebanon]]<br /><br />[[ស៊ីរី|Syria]]<br /><br />[[អ៊ីរ៉ាក់|Iraq]]<br /><br />[[អ៊ីរ៉ង់|Iran]]<br /><br />[[យេម៉ែន|Yemen]] |{{Number table sorting|235000}}–246,000+<ref name="CSP">{{Cite web |last=Marshall |first=Monty G. |date=15 June 2017 |title=Major Episodes of Political Violence 1946–2019 |url=http://www.systemicpeace.org/warlist/warlist.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717065430/http://www.systemicpeace.org/warlist/warlist.htm |archive-date=17 July 2019 |access-date=1 October 2020 |publisher=Center for Systemic Peace}}</ref> |{{Number table sorting|23424}}<ref name=":0" />–32,519<ref name="acleddata.com" /><ref>{{Cite news|last=Barton|first=Alex|last2=Bowman|first2=Verity|last3=Zagon|first3=Chanel|last4=Sabur|first4=Rozina|date=10 October 2023|title=Israel-Palestine latest news: Israeli death toll passes 1,000 after Hamas attacks|language=en-US|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/10/10/israel-palestine-latest-news-updates-hamas-gaza-live/|url-status=live|access-date=2023-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010151020/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/10/10/israel-palestine-latest-news-updates-hamas-gaza-live/|archive-date=10 October 2023}}</ref> |{{Number table sorting|28575}}<ref name="acled_dashboard" /><ref>{{Cite web |title=Health Ministry in Hamas-run Gaza Says War Death Toll at 27,585 |url=https://www.barrons.com/news/health-ministry-in-hamas-run-gaza-says-war-death-toll-at-27-585-f527b299 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207085121/https://www.barrons.com/news/health-ministry-in-hamas-run-gaza-says-war-death-toll-at-27-585-f527b299 |archive-date=7 February 2024 |access-date=7 February 2024}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 October 2023 |title=Authorities name 561 soldiers, 61 police officers killed in Gaza war |url=https://www.timesofisrael.com/authorities-name-44-soldiers-30-police-officers-killed-in-hamas-attack/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231017234834/https://www.timesofisrael.com/authorities-name-44-soldiers-30-police-officers-killed-in-hamas-attack/ |archive-date=17 October 2023 |access-date=8 October 2023 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Another Palestinian killed in West Bank as toll rises to 343 since Oct. 7 |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/another-palestinian-killed-in-west-bank-as-toll-rises-to-343-since-oct-7/3106168 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111220709/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/another-palestinian-killed-in-west-bank-as-toll-rises-to-343-since-oct-7/3106168 |archive-date=11 January 2024 |access-date=14 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 December 2023 |title=Death toll update &#124; Three civilians including woman and her son killed in Israeli airstrikes on the vicinity of Aleppo international airport - the Syrian Observatory for Human Rights |url=https://www.syriahr.com/en/321581/?doing_wp_cron=1705239432.6939799785614013671875 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114134214/https://www.syriahr.com/en/321581/?doing_wp_cron=1705239432.6939799785614013671875 |archive-date=14 January 2024 |access-date=14 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hezbollah Targets Israeli Base to Avenge Lebanon Killings |url=https://www.barrons.com/news/hezbollah-says-targeted-israel-base-to-avenge-killings-in-lebanon-04f874cc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109184525/https://www.barrons.com/news/hezbollah-says-targeted-israel-base-to-avenge-killings-in-lebanon-04f874cc |archive-date=9 January 2024 |access-date=14 January 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;" |2002 |{{Tree list}} * [[Insurgency in the Maghreb (2002–present)|Insurgency in the Maghreb]] ** [[Islamist insurgency in the Sahel|Insurgency in the Sahel]] *** [[Mali War]] **** [[Azawad conflict]] *** [[Jihadist insurgency in Niger|Insurgency in Niger]] *** [[Jihadist insurgency in Burkina Faso|Insurgency in Burkina Faso]] *** [[JNIM-ISGS war]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |Burkina Faso<br /><br />[[ម៉ាលី|Mali]]<br /><br />[[នីហ្សេ|Niger]]<br /><br />Benin<br /><br />Togo<br /><br />[[អាល់ហ្សេរី|Algeria]]<br /><br />[[ទុយនីស៊ី|Tunisia]]<br /><br />[[ឆាដ|Chad]]<br /><br />Ivory Coast<br /><br />[[ម៉ូរីតានី|Mauritania]]<br /><br />[[ហ្គាណា|Ghana]]<br /><br />[[នីហ្សេរីយ៉ា|Nigeria]]<br /><br />Cameroon<br /><br />[[ម៉ារ៉ុក|Morocco]]<br /><br />[[លីប៊ី|Libya]] |{{Number table sorting|70000}}+<ref name="acled_dashboard" /><ref>{{Cite web |title=Human rights in Libya |url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/libya/report-libya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114134215/https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/libya/report-libya/ |archive-date=14 January 2024 |access-date=14 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web |title=Algeria &#124; Freedom House |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2003/algeria |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116160255/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2003/algeria |archive-date=16 November 2018 |access-date=1 ធ្នូ 2024 |archivedate=16 វិច្ឆិកា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116160255/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2003/algeria |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=18 September 2017 |title=American commandos face complicated mission in Mali |url=https://www.militarytimes.com/flashpoints/2017/09/18/american-commandos-face-complicated-mission-in-mali/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308024853/https://www.militarytimes.com/flashpoints/2017/09/18/american-commandos-face-complicated-mission-in-mali/ |archive-date=8 March 2021 |access-date=30 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 April 2023 |title=Burkina junta breaks silence over massacre by men 'in army uniform' |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20230428-burkina-junta-breaks-silence-over-massacre-by-men-in-army-uniform |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025221304/https://www.rfi.fr/en/africa/20230428-burkina-junta-breaks-silence-over-massacre-by-men-in-army-uniform |archive-date=25 October 2023 |access-date=14 January 2024}}</ref> |{{Number table sorting|14728}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|12765}}<ref name="acled_dashboard" /><ref>{{Cite web |title=Suspected jihadists kill hundreds in Burkina Faso attack |url=https://www.reuters.com/world/africa/suspected-jihadists-kill-hundreds-burkina-faso-attack-2024-08-27/ |website=[[Reuters]]}}</ref> |- | style="text-align:center;" |2006 |{{Tree list}} *[[Mexican drug war]] **[[Infighting in the Gulf Cartel|Gulf Cartel infighting]] **[[Infighting in Los Zetas|Los Zetas infighting]] {{Tree list/end}} |[[អាមេរិកខាងជើង|North America]] |[[ម៉ិកស៊ិក|Mexico]] |{{Number table sorting|127000}}<ref name=":0" />-407,000<ref name="UCDP_Mexico">{{Cite web |title=Mexico |url=https://ucdp.uu.se/country/70 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327051423/https://ucdp.uu.se/country/70 |archive-date=27 March 2022 |access-date=2021-06-16 |website=ucdp.uu.se |publisher=UCDP – Uppsala Conflict Data Program}}</ref>{{Efn|358,000–400,000 organized crime homicide victims<ref>{{cite news|title=Opinión: Una guerra inventada y 350,000 muertos en México|date=14 June 2021|url=https://www.washingtonpost.com/es/post-opinion/2021/06/14/mexico-guerra-narcotrafico-calderon-homicidios-desaparecidos/|newspaper=Washington Post|access-date=15 December 2023|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509091109/https://www.washingtonpost.com/es/post-opinion/2021/06/14/mexico-guerra-narcotrafico-calderon-homicidios-desaparecidos/|url-status=live}}</ref>}} |{{Number table sorting|7168}}<ref name="acleddata.com" />–{{Number table sorting|13877}}<ref name=":0" /> |{{Number table sorting|7273}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2014 |{{Tree list}} * [[Russo-Ukrainian War]] ** [[Russian invasion of Ukraine]] {{Tree list/end}} |[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|Europe]] |[[រុស្ស៊ី|Russia]]<br /><br />[[អ៊ុយក្រែន|Ukraine]] |{{Number table sorting|172226}}<ref>{{Cite web |date=August 17, 2024 |title=Ukraine: Number of Deaths |url=https://ucdp.uu.se/country/369 |website=Uppsala Conflict Data Program}}</ref>–306,143+<ref>{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Conflict-related civilian casualties in Ukraine |url=https://ukraine.un.org/sites/default/files/2022-02/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2031%20December%202021%20%28rev%2027%20January%202022%29%20corr%20EN_0.pdf |access-date=27 January 2022 |publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]}}</ref><ref>{{Cite news|title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War|publisher=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 September 2024 |title=Ukraine: protection if civilians in armed conflict August 2024 update |url=https://ukraine.un.org/sites/default/files/2024-09/Ukraine%20-%20protection%20of%20civilians%20in%20armed%20conflict%20%28August%202024%29_ENG.pdf |publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]}}</ref> |{{Number table sorting|71235}}<ref name=":0" />–95,088+ |{{Number table sorting|64133}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2023 |Sudanese civil war |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[ស៊ូដង់|Sudan]] |{{Number table sorting|100000}}–150,000<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|date=2 May 2024|title=US Senate hears urgent plea from envoy to Sudan|agency=dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan|access-date=7 May 2024}}</ref><ref name="acleddata.com" /> |7,757<ref name=":0" />–{{Number table sorting|13225}}<ref name="acleddata.com" /><ref name="sudan" /><ref>{{Cite web |date=2023-11-10 |title=Rights violations in Sudan 'verging on pure evil' amid escalating conflict, warns UN |url=https://www.france24.com/en/live-news/20231110-sudan-violence-verging-on-pure-evil-un-warns |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110214450/https://www.france24.com/en/live-news/20231110-sudan-violence-verging-on-pure-evil-un-warns |archive-date=10 November 2023 |access-date=15 December 2023 |website=France24}}</ref> |{{Number table sorting|12107}}<ref name="acled_dashboard" /> |} == សង្គ្រាម (១០០០–៩៩៩៩ ការស្លាប់ដែលទាក់ទងនឹងការប្រយុទ្ធក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឬឆ្នាំមុន) == ជម្លោះទាំង ១៥ នៅក្នុងបញ្ជីខាងក្រោមបានបណ្តាលឱ្យយ៉ាងហោចណាស់ ១០០០ និងតិចជាង ១០០០០ នាក់ស្លាប់ដោយហិង្សាដោយផ្ទាល់នៅក្នុងឆ្នាំប្រតិទិនបច្ចុប្បន្ន ឬឆ្នាំមុន។ <ref name="acled-curated-data-files">{{Cite web |title=Curated Data |url=https://www.acleddata.com/curated-data-files/ |access-date=2019-04-10 |publisher=Armed Conflict Location & Event Data Project {ACLED<nowiki>}</nowiki>}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.acleddata.com/curated-data-files/ "Curated Data"]. Armed Conflict Location & Event Data Project {ACLED}<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 April</span> 2019</span>.</cite></ref> ជម្លោះដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់យ៉ាងហោចណាស់ ១០០០ នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំប្រតិទិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសង្រ្គាមដោយ កម្មវិធីទិន្នន័យជម្លោះ Uppsala ។ <ref>{{Cite web |title=Definitions |url=http://www.pcr.uu.se/research/ucdp/definitions/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025230318/http://www.pcr.uu.se/research/ucdp/definitions/ |archive-date=25 October 2010 |access-date=4 May 2009 |website=[[Uppsala Conflict Data Program]] |archivedate=25 តុលា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101025230318/http://www.pcr.uu.se/research/ucdp/definitions/ }}</ref> {| class="wikitable sortable" !Start of<br /><br />conflict !Conflict !Continent !Location ! data-sort-type="number" |Cumulative fatalities ! data-sort-type="number" |2023 fatalities ! data-sort-type="number" |2024 fatalities |- | style="text-align:center;" |1964 |{{Tree list}} *[[Colombian conflict]] ** [[Catatumbo campaign]]{{Tree list/end}} |South America |[[កូឡុំប៊ី|Colombia]]<br /><br />[[វេណេស៊ុយអេឡា|Venezuela]]<br /><br />[[អេក្វាឌ័រ|Ecuador]] |{{Number table sorting|43000}}<ref name=":0"/>–{{Number table sorting|455500}}+<ref>{{Cite web |date=2022-06-28 |title=Colombia Truth Commission Gives Scathing Report on Civil War |url=https://www.voanews.com/a/colombia-truth-commission-gives-scathing-report-on-civil-war-/6637556.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629015822/https://www.voanews.com/a/colombia-truth-commission-gives-scathing-report-on-civil-war-/6637556.html |archive-date=29 June 2022 |access-date=4 December 2022 |publisher=[[Voice of America]]}}</ref> |{{Number table sorting|472}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|2558}}<ref name="acleddata.com"/> |{{Number table sorting|1822}}<ref name="acled_dashboard"/> |- | style="text-align:center;" |1978 |{{Tree list}} *[[Afghan conflict]] ** [[Afghanistan–Pakistan border skirmishes]] ** [[Islamic State–Taliban conflict]] ** [[Republican insurgency in Afghanistan]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|Afghanistan]]<br /><br />[[ប៉ាគីស្ថាន|Pakistan]] |{{Number table sorting|317,000}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|2633468}}+ |{{Number table sorting|342}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|1041}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|1148}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1991 |{{Tree list}} * [[Somali Civil War]] ** [[Somali civil war (2009–present)|Current phase]] *** [[Las Anod conflict (2023–present)|Las Anod conflict]] ** [[Terrorism in Kenya|Spillover in Kenya]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[សូម៉ាលី|Somalia]]<br /><br />''Somaliland''<br /><br />[[កេនយ៉ា|Kenya]] |{{Number table sorting|359300}}–{{Number table sorting|1000000}}+<ref>{{Cite web |title=Twentieth Century Atlas – Death Tolls and Casualty Statistics for Wars, Dictatorships and Genocides |url=http://necrometrics.com/20c300k.htm#Somalia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024155245/http://necrometrics.com/20c300k.htm#Somalia |archive-date=24 October 2019 |access-date=19 February 2015 |publisher=Necrometrics}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 January 2017 |title=Somali Civil War |url=https://theowp.org/crisis_index/somali-civil-war/ |access-date=2023-01-01 |website=theowp.org}}</ref> |{{Number table sorting|4420}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|9343}}<ref name="acleddata.com" /><ref>{{Cite web |date=19 March 2023 |title=More deaths reported as Somaliland army accused of killing prisoners |url=https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/more-deaths-reported-as-somaliland-army-accused-of-killing-prisoners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319210149/https://www.garoweonline.com/en/news/somalia/more-deaths-reported-as-somaliland-army-accused-of-killing-prisoners |archive-date=19 March 2023 |access-date=21 March 2023 |publisher=Garowe Online}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 April 2023 |title=Somalia: Flash Update No. 4 Situation in Laas Caanood, Sool Region, 3 April 2023 |url=https://reliefweb.int/report/somalia/somalia-flash-update-no-4-situation-laas-caanood-sool-region-3-april-2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427072547/https://reliefweb.int/report/somalia/somalia-flash-update-no-4-situation-laas-caanood-sool-region-3-april-2023 |archive-date=27 April 2023 |access-date=19 April 2023 |website=ReliefWeb Blog |publisher=OCHA}}</ref> |{{Number table sorting|5632}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1998 |{{Tree list}} *[[Communal conflicts in Nigeria]] ** [[Religious violence in Nigeria]] ** [[Herder–farmer conflicts in Nigeria|Herder–farmer conflicts]] ***[[Nigerian bandit conflict]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[នីហ្សេរីយ៉ា|Nigeria]] |{{Number table sorting|98300}}+<ref name="ACLED">{{Cite web |title=ACLED Version 6 (1997–2015) |url=http://www.acleddata.com/data/version-6-data-1997-2015/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160118142350/http://www.acleddata.com/data/version-6-data-1997-2015/ |archive-date=18 January 2016 |access-date=13 January 2015 |publisher=Armed Conflict Location & Event Data Project |archivedate=18 មករា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160118142350/http://www.acleddata.com/data/version-6-data-1997-2015/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=John Campbell |title=Nigeria Security Tracker |url=http://www.cfr.org/nigeria/nigeria-security-tracker/p29483 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119015541/http://www.cfr.org/nigeria/nigeria-security-tracker/p29483 |archive-date=19 November 2015 |access-date=9 January 2014 |website=Council on Foreign Relations |archivedate=10 មករា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110011423/http://www.cfr.org/nigeria/nigeria-security-tracker/p29483 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Social Violence in Nigeria |url=http://www.connectsaisafrica.org/research/african-studies-publications/social-violence-nigeria/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017171553/http://www.connectsaisafrica.org/research/african-studies-publications/social-violence-nigeria/ |archive-date=17 October 2014 |access-date=11 July 2015 |publisher=Connect SAIS Africa}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 May 2015 |title=Nigeria: Police Lose 6 As Herdsmen Behead Woman, Kill 30 in 3 Years |url=http://allafrica.com/stories/201605140261.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514174238/http://allafrica.com/stories/201605140261.html |archive-date=14 May 2016 |access-date=15 May 2016 |publisher=allAfrica}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 August 2020 |title=ICON Launches New Report Proving Genocide in Nigeria |url=https://missionsbox.org/press-releases/icon-launches-new-report-proving-genocide-in-nigeria/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413005605/https://missionsbox.org/press-releases/icon-launches-new-report-proving-genocide-in-nigeria/ |archive-date=13 April 2023 |access-date=20 November 2023 |archivedate=13 មេសា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230413005605/https://missionsbox.org/press-releases/icon-launches-new-report-proving-genocide-in-nigeria/ }}</ref> |{{Number table sorting|3300}}<ref name="acleddata.com" />–{{Number table sorting|3900}}<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=17 August 2023 |title=Nigeria says 36 soldiers killed in an ambush by an armed group and a related helicopter crash |url=https://apnews.com/article/niger-soldiers-attack-bandits-0ee7c3891f737afc51762a7989ab2909 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129153108/https://apnews.com/article/niger-soldiers-attack-bandits-0ee7c3891f737afc51762a7989ab2909 |archive-date=29 November 2023 |access-date=18 August 2023 |website=[[Associated Press News]]}}</ref> |{{Number table sorting|1620}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2003 |{{Tree list}} *[[Iraqi conflict]] **[[Islamic State insurgency in Iraq (2017–present)|Islamic State insurgency in Iraq]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[អ៊ីរ៉ាក់|Iraq]] |{{Number table sorting|333300}}–1,215,000+<ref name="BrownCoW">{{Cite news|last=Crawford|first=Neta|date=November 2018|title=Human Cost of the Post-9/11 Wars: Lethality and the Need for Transparency|work=Brown University Costs of War Project|url=https://watson.brown.edu/costsofwar/files/cow/imce/papers/2018/Human%20Costs%2C%20Nov%208%202018%20CoW.pdf|url-status=dead|access-date=24 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221123944/https://watson.brown.edu/costsofwar/files/cow/imce/papers/2018/Human%20Costs%2C%20Nov%208%202018%20CoW.pdf|archive-date=21 February 2019}}</ref><ref>{{Cite news|date=2008-01-30|title=Iraq conflict has killed a million Iraqis: survey|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-deaths-survey-idUSL3048857920080130|url-status=live|access-date=2020-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031131100/https://www.reuters.com/article/us-iraq-deaths-survey-idUSL3048857920080130|archive-date=31 October 2022}}</ref>{{Efn|Combined estimated death tolls of each conflict since 2003}} |{{Number table sorting|480}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|1338}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|873}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2004 |Insurgency in Khyber Pakhtunkhwa |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ប៉ាគីស្ថាន|Pakistan]] |{{Number table sorting|47300}}–{{Number table sorting|61549}}+ |{{Number table sorting|1164}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|1300}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|1211}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2004 |{{Tree list}} * [[Kivu conflict]] ** [[Allied Democratic Forces insurgency]] ** [[Ituri conflict]] ** [[2021–2024 Democratic Republic of the Congo attacks|DR Congo attacks]]{{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|Democratic Republic of the Congo]]<br /><br />Rwanda<br /><br />Burundi<br /><br />Uganda |{{Number table sorting|103500}}+<ref name="ACLED data">{{Cite web |title=ACLED data |url=https://www.acleddata.com/data/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212032818/https://www.acleddata.com/data/ |archive-date=12 February 2018 |access-date=1 February 2018}}</ref><ref name="newsvote.bbc.co.uk">{{Cite news|last=Karen Allen|date=2006-11-30|title=Eastern DR Congo rebels to disarm|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6158331.stm|url-status=live|access-date=2020-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031131108/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6158331.stm|archive-date=31 October 2022}}</ref><ref name="ACLED" /><ref>{{Cite web |title=UCDP - Uppsala Conflict Data Program |url=https://ucdp.uu.se/actor/489 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171311/https://ucdp.uu.se/actor/489 |archive-date=20 September 2022 |access-date=2021-12-31 |website=ucdp.uu.se}}</ref><ref name="Reuters">{{Cite news|last=Mahamba|first=Fiston|date=8 December 2017|title=Rebels kill 15 peacekeepers in Congo in worst attack on U.N. in recent|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-congo-un/large-number-of-peacekeepers-killed-and-wounded-in-congo-u-n-official-idUSKBN1E21YK|url-status=live|access-date=10 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006124628/https://www.reuters.com/article/us-congo-un/large-number-of-peacekeepers-killed-and-wounded-in-congo-u-n-official-idUSKBN1E21YK|archive-date=6 October 2018}}</ref><ref name="ACLED2017">{{Cite web |title=Realtime Data (2017) |url=http://www.acleddata.com/data/realtime-data |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919163104/http://www.acleddata.com/data/realtime-data |archive-date=19 September 2017 |access-date=23 March 2014 |publisher=ACLED |archivedate=19 កញ្ញា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170919163104/http://www.acleddata.com/data/realtime-data |url-status=dead }}</ref> |{{Number table sorting|4617}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|3994}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1990's <ref>{{Cite web |title=Bala perdida ressurge com força e faz Rio reviver temor da década de 1990 |url=https://noticias.uol.com.br/cotidiano/ultimas-noticias/2015/01/28/bala-perdida-ressurge-com-forca-e-faz-rio-reviver-temor-da-decada-de-90.htm |website=noticias.uol.com.br}}</ref> |Armed conflict for control of favelas in Rio de Janeiro |South America |[[ប្រេស៊ីល|Brazil]] |{{Number table sorting|700}}–14,383<ref>{{Cite web |title=Brazil: Number of Deaths |url=https://ucdp.uu.se/country/140 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119114301/https://ucdp.uu.se/country/140 |archive-date=19 January 2024 |access-date=19 January 2024 |website=UCDP (Uppsala Conflict Data Program)}}</ref> |{{Number table sorting|41}}–2,288<ref name=":0" /><ref name="acled_dashboard" /> |{{Number table sorting|370}}<ref>{{Cite web |last=Saldanha |first=Rafael |title=Ações policiais respondem por mais da metade dos baleados na Grande Rio em 2024, diz estudo |url=https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/acoes-policiais-respondem-por-mais-da-metade-dos-baleados-na-grande-rio-em-2024-diz-estudo/ |website=CNN Brasil}}</ref> |- | style="text-align:center;" |2008 |{{Tree list}} *[[Sudanese nomadic conflicts]] **[[Ethnic violence in South Sudan]] ***[[Abyei border conflict (2022–present)]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[ស៊ូដង់|Sudan]]<br /><br />[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង|South Sudan]] |{{Number table sorting|388200}}–{{Number table sorting|400000}}+ |{{Number table sorting|1249}}<ref name="acleddata.com" /><ref>{{Cite web |date=8 June 2023 |title=Local representative says ethnic clashes at U.N. Site in South Sudan kill at least 13 people |url=https://apnews.com/article/south-sudan-united-nations-violence-f63df60092a8bf278de274f93501175c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230706013526/https://apnews.com/article/south-sudan-united-nations-violence-f63df60092a8bf278de274f93501175c |archive-date=6 July 2023 |access-date=15 December 2023 |website=[[Associated Press]]}}</ref> |{{Number table sorting|986}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2009 |{{Tree list}} *[[Boko Haram insurgency]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[នីហ្សេរីយ៉ា|Nigeria]]<br /><br />Cameroon<br /><br />[[នីហ្សេ|Niger]]<br /><br />[[ឆាដ|Chad]] |{{Number table sorting|373100}}<ref>{{Cite news|date=2021-06-24|title=Northeast Nigeria insurgency has killed almost 350,000 - UN|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/northeast-nigeria-insurgency-has-killed-almost-350000-un-2021-06-24/|url-status=live|access-date=2022-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815095328/https://www.reuters.com/world/africa/northeast-nigeria-insurgency-has-killed-almost-350000-un-2021-06-24/|archive-date=15 August 2021}}</ref> |{{Number table sorting|5182}}<ref name="acleddata.com" /><ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Nigeria Election Violence Tracker |url=https://acleddata.com/nigeria-election-violence-tracker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114015829/https://acleddata.com/nigeria-election-violence-tracker |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 |website=ACLED}}</ref> |{{Number table sorting|5350}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2011 |{{Tree list}} *[[Syrian civil war]] ** [[Turkish involvement in the Syrian civil war|Turkish intervention]] *** [[Turkey–Islamic State conflict]] *** [[SDF insurgency in northern Syria]] ** [[Rojava conflict]] *** [[Rojava–Islamist conflict]] *** [[Eastern Syria insurgency]] ** [[Iranian intervention in the Syrian civil war|Iranian intervention]] *** [[Iran–Israel conflict during the Syrian civil war]] **** [[Israeli–Syrian ceasefire line incidents during the Syrian civil war|Israeli–Syrian ceasefire line incidents]] ** [[US intervention in the Syrian civil war|US intervention]] ** [[Russian intervention in the Syrian civil war|Russian intervention]] *** [[Syrian Desert campaign (December 2017–present)|Desert campaign]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ស៊ីរី|Syria]] |{{Number table sorting|410000}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|619000}}+<ref>{{Cite web |date=1 June 2021 |title=Total death toll &#124; Over 606,000 people killed across Syria since the beginning of the "Syrian Revolution", including 495,000 documented by SOHR |url=https://www.syriahr.com/en/217360// |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101105415/https://www.syriahr.com/en/217360/ |archive-date=1 November 2022 |access-date=15 December 2023 |publisher=The Syrian Observatory For Human Rights}}</ref> |{{Number table sorting|2186}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|6211}}<ref name="acleddata.com" /><ref>{{Cite web |date=16 April 2023 |title=Over 40 killed in separatist ISIS attacks in Syria:... |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/160420231 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418102126/https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/160420231 |archive-date=18 April 2023 |access-date=2023-09-13 |website=Rudaw}}</ref> |{{Number table sorting|4782}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2014 |{{Tree list}} *[[Yemeni civil war (2014–present)|Yemeni civil war]] ** [[Al-Qaeda insurgency in Yemen|Al-Qaeda insurgency]] ** [[Saudi-led intervention in the Yemeni civil war|Saudi Arabian-led intervention]] *** [[Houthi–Saudi Arabian conflict]]{{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[យេម៉ែន|Yemen]]<br /><br />[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|Saudi Arabia]]<br /><br />[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|United Arab Emirates]]<br /><br />''[[អ៊ីស្រាអែល|Israel]]'' |{{Number table sorting|380300}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2021 |title=UN warns of catastrophic Yemen death toll |url=https://www.tehrantimes.com/news/467379/UN-warns-of-catastrophic-Yemen-death-toll |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516143213/https://www.tehrantimes.com/news/467379/UN-warns-of-catastrophic-Yemen-death-toll |archive-date=16 May 2022 |access-date=25 November 2021 |archivedate=16 ឧសភា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220516143213/https://www.tehrantimes.com/news/467379/UN-warns-of-catastrophic-Yemen-death-toll }}</ref> |{{Number table sorting|926}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|3381}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|1546}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2017 |Anglophone Crisis |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |Cameroon<br /><br />[[នីហ្សេរីយ៉ា|Nigeria]] |{{Number table sorting|7000}}+<ref>{{Cite web |last=Craig |first=Jess |title=Violence in Cameroon's Anglophone crisis takes high civilian toll |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/4/1/violence-in-cameroon-anglophone-crisis-takes-high-civilian-toll |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407191856/http://www.aljazeera.com/news/2021/4/1/violence-in-cameroon-anglophone-crisis-takes-high-civilian-toll |archive-date=7 April 2021 |access-date=22 August 2021 |website=www.aljazeera.com}}</ref> |{{Number table sorting|338}}{{Efn|See [[Timeline of the Anglophone Crisis (2023)|Casualties in 2023]]}}–1,042<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|1855}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2018 |{{Tree list}} * [[Ethiopian civil conflict (2018–present)|Ethiopian civil conflict]] ** [[Oromo conflict]] *** [[OLA insurgency]] ** [[Gambela conflict]] ** [[Afar–Somali clashes]] ** [[War in Amhara]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[អេត្យូពី|Ethiopia]] |{{Number table sorting|500000}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|600000}}+<ref>{{Cite web |last=Geoffrey York |date=October 21, 2022 |title=Surge of dehumanizing hate speech points to mounting risk of mass atrocities in northern Ethiopia, experts say |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-surge-of-dehumanizing-hate-speech-points-to-mounting-risk-of-mass/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022002129/https://www.theglobeandmail.com/world/article-surge-of-dehumanizing-hate-speech-points-to-mounting-risk-of-mass/ |archive-date=22 October 2022 |access-date=23 October 2022}}</ref> |{{Number table sorting|2225}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|3830}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|9152}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2020 |{{Tree list}} * [[Gang war in Haiti]]{{Tree list/end}} |[[អាមេរិកខាងជើង|North America]] |Haiti |{{Number table sorting|1731}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|8000}}+<ref name="france24-20230818">{{Cite web |date=18 August 2023 |title=More than 2,400 killed in Haiti gang violence since January 1, says UN |url=https://www.france24.com/en/americas/20230818-more-than-2-400-killed-in-haiti-gang-violence-since-january-1-says-un |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120202115/https://www.france24.com/en/americas/20230818-more-than-2-400-killed-in-haiti-gang-violence-since-january-1-says-un |archive-date=20 November 2023 |access-date=18 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Haiti |url=https://ucdp.uu.se/country/41 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107233525/https://ucdp.uu.se/country/41 |archive-date=7 January 2023 |access-date=2022-07-28 |website=ucdp.uu.se |publisher=UCDP - Uppsala Conflict Data Program}}</ref><ref>{{Cite news|date=19 August 2023|title=United Nations statistics underscore 'extreme brutality' of Haiti's gangs|work=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/19/united-nations-statistics-underscore-extreme-brutality-of-haitis-gangs|url-status=live|access-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231019121403/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/19/united-nations-statistics-underscore-extreme-brutality-of-haitis-gangs|archive-date=19 October 2023}}</ref><ref name="france24-20240402">{{Cite web |date=2024-04-02 |title=More than 50,000 people flee Haiti capital due to rampant gang violence |url=https://www.france24.com/en/americas/20240402-more-than-50-000-people-flee-haiti-capital-due-to-rampant-gang-violence |access-date=2024-04-03 |website=France 24}}</ref> |{{Number table sorting|435}}<ref name=":0" />–{{Number table sorting|4451}}<ref name="acleddata.com" /><ref name="france24-20230818" /><ref>{{Cite news|date=4 April 2024|title=Top UN expert warns of deteriorating situation in Haiti: 'It's apocalyptic'|agency=the guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/04/un-expert-haiti-gang-violence|access-date=10 April 2024}}</ref> |{{Number table sorting|4544}}<ref name="acled_dashboard" /><ref>{{Cite web |date=27 September 2024 |title=Haiti: Tackling insecurity “utmost priority” UN report says, as hundreds killed by ongoing gang violence |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/09/haiti-tackling-insecurity-utmost-priority-un-report-says-hundreds-killed?utm_source=substack&utm_medium=email |access-date=6 October 2024 |website=United Nations}}</ref><ref>{{Cite news|date=29 March 2024|title=As gang violence rages, UN expert says Haiti now needs 5,000 foreign police|agency=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/29/as-gang-violence-rages-un-expert-says-haiti-now-needs-5000-foreign-police#:~:text=Haiti%20needs%20up%20to%205%2C000,to%20a%20United%20Nations%20expert.|access-date=1 April 2024}}</ref><ref name="france24-20240402" /><ref>{{Cite web |date=9 October 2024 |title=The death toll in a gang attack on a Haitian town rises to at least 115 |url=https://apnews.com/article/haiti-gang-attack-pontsonde-gran-grif-1a45faafb929a605f30af4efd8454aeb |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite news|date=20 November 2024|title=At least 150 people killed in Port-au-Prince in past week, says UN|work=Le Monde|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/11/20/at-least-150-people-killed-in-port-au-prince-in-past-week-says-un_6733489_4.html|access-date=26 November 2024}}</ref> |} == ជម្លោះតូចតាច (ការស្លាប់ដែលទាក់ទងនឹងការប្រយុទ្ធ ១០០–៩៩៩ ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឬឆ្នាំមុន) == ជម្លោះ ២០ នៅក្នុងបញ្ជីខាងក្រោមបានបណ្តាលឱ្យយ៉ាងហោចណាស់ ១០០ និងតិចជាង ១០០០ ស្លាប់ដោយផ្ទាល់ និងដោយហិង្សាក្នុងឆ្នាំប្រតិទិនបច្ចុប្បន្ន ឬឆ្នាំមុន។ {| class="wikitable sortable" !Start of<br /><br />conflict !Conflict !Continent !Location ! data-sort-type="number" |Cumulative fatalities ! data-sort-type="number" |2023 fatalities ! data-sort-type="number" |2024 fatalities |- | style="text-align:center;" |1918 |{{Tree list}} * [[Kurdish separatism in Iran]] ** [[Iran–PJAK conflict]] *** [[Western Iran clashes (2016–present)]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[អ៊ីរ៉ង់|Iran]]<br /><br />[[អ៊ីរ៉ាក់|Iraq]] |{{Number table sorting|15200}}–58,000+<ref>{{Cite web |title=KDPI leadership urges support for 'mountain struggle' |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/110720163 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528012059/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/110720163 |archive-date=28 May 2022 |access-date=15 December 2023 |website=rudaw.net}}</ref> |{{Number table sorting|198}}<ref name="acleddata.com"/> |{{Number table sorting|339}}<ref name="acled_dashboard"/> |- | style="text-align:center;" |1921 |{{Tree list}} * [[Kurdish–Turkish conflict]] ** [[Kurdistan Workers' Party insurgency|Kurdish–Turkish conflict (1978–present)]] *** [[Timeline of the Kurdistan Workers' Party insurgency (2015–present)|Kurdish–Turkish conflict (2015–present)]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[តួកគី|Turkey]]<br /><br />[[អ៊ីរ៉ាក់|Iraq]]<br /><br />[[ស៊ីរី|Syria]] |{{Number table sorting|120100}}+<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/val/sospo/vk/koivunen/theinvis.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012052731/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/val/sospo/vk/koivunen/theinvis.pdf |archive-date=12 October 2017 |access-date=21 November 2023 |archivedate=12 តុលា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012052731/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/val/sospo/vk/koivunen/theinvis.pdf }}</ref> |{{Number table sorting|136}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|55}}<ref name="acled_dashboard" /><ref>{{Cite web |title=At least five killed in attack on aerospace firm near Turkey’s Ankara |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/23/dead-and-wounded-in-attack-near-ankara-turkish-minister-says |website=Al Jazeera}}</ref> |- | style="text-align:center;" |1943 |Jamaican political conflict |[[អាមេរិកខាងជើង|North America]] |Jamaica |{{Number table sorting|1,400}}+ |{{Number table sorting|397}}<ref name="acleddata.com" /> |22<ref name=":0"/>–{{Number table sorting|290}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1947 |{{Tree list}} * [[Indo-Pakistani wars and conflicts|Indo-Pakistani Wars]] ** [[Kashmir conflict]] *** [[Insurgency in Jammu and Kashmir|Insurgency in Kashmir]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ឥណ្ឌា|India]]<br /><br />[[ប៉ាគីស្ថាន|Pakistan]] |{{Number table sorting|200,700}}–2,000,000<br /><br />{{Citation needed|date=January 2023}}<ref>{{Cite book|title=Population Redistribution and Development in South Asia|year=2012|isbn=978-9400953093|page=6|access-date=15 December 2023|archive-date=16 January 2023}}</ref> |{{Number table sorting|706}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|550}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1948 |{{Tree list}} * [[Insurgency in Balochistan]] ** [[Sistan and Baluchestan insurgency]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ប៉ាគីស្ថាន|Pakistan]]<br /><br />[[អ៊ីរ៉ង់|Iran]] |{{Number table sorting|21,400}}+ |{{Number table sorting|600}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|750}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1954 |{{Tree list}} * [[Insurgency in Northeast India]] ** [[Insurgency in Arunachal Pradesh]] ** [[Naga Conflict|Naga conflict]] ** [[Insurgency in Manipur]] ** [[Assam separatist movements|Assam conflict]] ** [[Insurgency in Meghalaya]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ឥណ្ឌា|India]]<br /><br />[[មីយ៉ាន់ម៉ា|Myanmar]]<br /><br />[[ភូតាន|Bhutan]] |{{Number table sorting|40,500}}<ref>{{Cite web |title=India - Northeast (1979 - first combat deaths) |url=https://ploughshares.ca/pl_armedconflict/india-northeast-1979-first-combat-deaths/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204000034/http://ploughshares.ca/pl_armedconflict/india-northeast-1979-first-combat-deaths/ |archive-date=4 December 2017 |access-date=15 December 2023 |website=[[Project Ploughshares]]}}</ref> |{{Number table sorting|540}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|460}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1962 |Papua conflict |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ឥណ្ឌូណេស៊ី|Indonesia]] |{{Number table sorting|100100}}–500,000<ref name="UNPO-2020">{{Cite web |date=2 November 2009 |title=UNPO: West Papua: Indonesia Considering Addressing Past Atrocities |url=https://unpo.org/article/21905 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031131100/https://unpo.org/article/21905 |archive-date=31 October 2022 |access-date=30 July 2020 |website=unpo.org |archivedate=31 តុលា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221031131100/https://unpo.org/article/21905 }}</ref> |{{Number table sorting|179}}<ref name="acleddata.com" />–403<ref name=":0" /> |{{Number table sorting|123}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1967 |Naxalite–Maoist insurgency |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ឥណ្ឌា|India]] |{{Number table sorting|13,100}}–14,369+ |{{Number table sorting|360}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|270}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1969 |{{Tree list}} * [[Civil conflict in the Philippines]] ** [[New People's Army rebellion]] ** [[Philippines and the Islamic State|ISIL insurgency]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ហ្វីលីពីន|Philippines]] |{{Number table sorting|165500}}–213,000<ref name="Guide">{{Cite news|date=10 August 2007|title=Guide to the Philippines conflict|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1695576.stm|url-status=live|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315053116/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1695576.stm|archive-date=15 March 2012}}</ref> |259<ref name=":0" />–{{Number table sorting|580}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|330}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1975 |Cabinda War |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[អង់កូឡា|Angola]] |{{Number table sorting|30,000}}<ref>{{Cite web |title=Angola-Cabinda (1994–2006) |url=http://ploughshares.ca/pl_armedconflict/angola-cabinda-1994-2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224020035/https://ploughshares.ca/pl_armedconflict/angola-cabinda-1994-2006/ |archive-date=24 February 2021 |access-date=26 February 2015 |website=Project Ploughshares}}</ref> |{{Number table sorting|66}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|112}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1988 |{{Tree list}} *[[Nagorno-Karabakh conflict]] **[[Armenia–Azerbaijan border crisis (2021–present)|Armenia–Azerbaijan border crisis]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[អាមេនី|Armenia]]<br /><br />[[អាស៊ែបៃសង់|Azerbaijan]] |{{Number table sorting|39800}}–49,000+ |462<ref name=":0" />–{{Number table sorting|594}}<ref name="acleddata.com" /><ref>{{Cite news|date=24 September 2023|title=Nagorno-Karabakh: Thousands flee as Armenia says ethnic cleansing under way|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66905581|url-status=live|access-date=15 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925003255/https://www.bbc.com/news/world-europe-66905581|archive-date=25 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=192 Azerbaijani servicemen martyred during local anti-terrorist measures, identity of 11 servicemen have not been identified |url=https://apa.az/domestic-policy/192-azerbaijani-servicemen-martyred-during-local-anti-terrorist-measures-identity-of-11-servicemen-have-not-been-identified-412834?locale=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927195107/https://apa.az/domestic-policy/192-azerbaijani-servicemen-martyred-during-local-anti-terrorist-measures-identity-of-11-servicemen-have-not-been-identified-412834?locale=en |archive-date=27 September 2023 |access-date=30 September 2023 |website=Apa.az}}</ref> |{{Number table sorting|6}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1988 |Ethnic violence in Papua New Guinea |[[អូសេអានី|Oceania]] |[[ប៉ាពួនូវែលគីនេ|Papua New Guinea]] |{{Number table sorting|15000}}–20,000<ref>{{Cite book|title=Reconciliation and Architectures of Commitment: Sequencing Peace in Bougainville|url=https://press.anu.edu.au/publications/series/peacebuilding-compared/reconciliation-and-architectures-commitment|year=2010|location=Canberra, Australian Capital Territory|isbn=9781921666681|pages=86–87|access-date=4 February 2024|archive-date=4 February 2024}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kuku|first=Rebecca|date=25 October 2022|title=More than 30 dead in tribal fighting on Papua New Guinea's 'island of love'|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/25/more-than-30-dead-in-tribal-fighting-on-papua-new-guineas-kiriwina-island|url-status=live|access-date=31 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325174733/https://www.theguardian.com/world/2022/oct/25/more-than-30-dead-in-tribal-fighting-on-papua-new-guineas-kiriwina-island|archive-date=25 March 2023}}</ref> |1<ref name=":0" />–{{Number table sorting|337}}<ref name="acled_dashboard" /> |{{Number table sorting|285}}<ref name="acled_dashboard" /><ref>{{Cite web |date=19 February 2024 |title=Papua New Guinea Massacre: What to Know |url=https://time.com/6696387/papua-new-guinea-tribal-violence/ |access-date=1 ធ្នូ 2024 |archivedate=27 ធ្នូ 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241227030215/https://time.com/6696387/papua-new-guinea-tribal-violence/ |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:center;" |1999 |{{Tree list}} *[[Terrorism in Bangladesh|Internal conflict in Bangladesh]] ** [[Bangladesh drug war]] ** [[Chittagong Hill Tracts conflict]] {{Tree list/end}} |[[អាស៊ី|Asia]] |[[បង់ក្លាដែស|Bangladesh]] |{{Number table sorting|1,800}}+<ref name="acleddata.com" /> |12<ref name=":0" />–{{Number table sorting|328}}<ref name="acleddata.com" /><ref name="satp-bangladesh">{{Cite web |title=Bangladesh Datasheet - Islamist Terrorism |url=https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/bangladesh-islamistterrorism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008092342/https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/bangladesh-islamistterrorism |archive-date=8 October 2022 |access-date=2023-11-11 |website=www.satp.org}}</ref> |{{Number table sorting|876}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2003 |{{Tree list}} *[[Conflict in the Niger Delta]] ** [[Bakassi conflict]] ** [[2016 Niger Delta conflict]] ** [[Insurgency in Southeastern Nigeria]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[នីហ្សេរីយ៉ា|Nigeria]]<br /><br />Cameroon |{{Number table sorting|2,600}} |{{Number table sorting|150}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|650}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2011 |{{Tree list}} * [[Libyan Crisis (2011–present)|Libyan crisis]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[លីប៊ី|Libya]] |{{Number table sorting|30000}}–43,000<ref name="ACLED"/> |{{Number table sorting|89}}<ref name="acleddata.com" /><ref>{{Cite web |date=16 August 2023 |title=At least 55 dead following clashes between rival factions in Libya |url=https://edition.cnn.com/2023/08/15/africa/tripoli-libya-clashes-intl-afr/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905153609/https://edition.cnn.com/2023/08/15/africa/tripoli-libya-clashes-intl-afr/index.html |archive-date=5 September 2023 |access-date=5 September 2023}}</ref> |{{Number table sorting|122}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2012 |Central African Republic Civil War |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល|Central African Republic]]<br /><br />Cameroon |{{Number table sorting|14500}}+<ref name="ACLED" /> |{{Number table sorting|546}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|607}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2016 |Philippine drug war |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ហ្វីលីពីន|Philippines]] |{{Number table sorting|32200}}<ref>{{Cite news|date=22 November 2021|title=How many people have been killed in Rodrigo Duterte's war on drugs?|work=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/11/22/how-many-people-have-been-killed-in-rodrigo-dutertes-war-on-drugs|url-status=live|access-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031131059/https://www.economist.com/graphic-detail/2021/11/22/how-many-people-have-been-killed-in-rodrigo-dutertes-war-on-drugs|archive-date=31 October 2022}}</ref> |{{Number table sorting|269}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|183}}+<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2017 |Insurgency in Cabo Delgado |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[ម៉ូហ្សំប៉ិក|Mozambique]]<br /><br />[[តង់ហ្សានី|Tanzania]] |{{Number table sorting|6300}}+ |275<ref name=":0" />–{{Number table sorting|321}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|470}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2017 |{{Tree list}} * [[Islamic State insurgency in the North Caucasus]] {{Tree list/end}} |[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|Europe]] |[[រុស្ស៊ី|Russia]]<br /><br />[[អាស៊ែបៃសង់|Azerbaijan]] |{{Number table sorting|160,000}}+<ref>{{Cite news|date=16 August 2005|title=Chechen official puts death toll for 2 wars at up to 160,000|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2005/08/16/world/europe/chechen-official-puts-death-toll-for-2-wars-at-up-to-160000.html}}</ref> |{{Number table sorting|10}}<ref name="acled_dashboard" /> |{{Number table sorting|204}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2022 |Honduran gang crackdown |[[អាមេរិកខាងជើង|North America]] |Honduras |{{Number table sorting|100}}+<ref name=":12">{{Cite web |date=22 February 2023 |title=Honduras expands and extends its state of emergency |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/honduras-expands-extends-state-emergency-rcna71757 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429004325/https://www.nbcnews.com/news/latino/honduras-expands-extends-state-emergency-rcna71757 |archive-date=29 April 2023 |access-date=2023-04-29 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref name="aljazeera20230620">{{Cite news|title=More than 40 women killed in Honduran prison riot|work=AL JAZEERA|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/20/more-than-40-women-killed-in-honduran-prison-riot|url-status=live|access-date=30 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823110835/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/20/more-than-40-women-killed-in-honduran-prison-riot|archive-date=23 August 2023}}</ref><ref>{{Cite news|title=Honduras brings in curfews after night of violence|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-66015909|url-status=live|access-date=30 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822185650/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-66015909|archive-date=22 August 2023}}</ref>–700<ref name="acled_dashboard" /> |{{Number table sorting|112}}<ref name=":12" /><ref name="aljazeera20230620" /><ref name=":0" />–647<ref name="acled_dashboard" /> |{{Number table sorting|446}}<ref name="acled_dashboard" /> |} == ការប៉ះទង្គិចគ្នា និងការប៉ះទង្គិចគ្នា (ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងការប្រយុទ្ធតិចជាង ១០០ នាក់ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងឆ្នាំមុន) == ជម្លោះទាំង ១៥ នៅក្នុងបញ្ជីខាងក្រោមបានបណ្តាលឱ្យមានការស្លាប់ដោយផ្ទាល់ និងដោយហិង្សាតិចជាង ១០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំប្រតិទិនបច្ចុប្បន្ន ឬឆ្នាំមុន។ {| class="wikitable sortable" !Start of<br /><br />conflict !Conflict !Continent !Location ! data-sort-type="number" |Cumulative fatalities ! data-sort-type="number" |2023 fatalities ! data-sort-type="number" |2024 fatalities |- | style="text-align:center;" |1919 |Iraqi–Kurdish conflict |[[អាស៊ី|Asia]] |[[អ៊ីរ៉ាក់|Iraq]] |{{Number table sorting|163,800}}–345,100+{{ref|a|[a]}} |6<ref>{{Cite web |title=3 soldiers killed in clash with Kurdish unit in N. Iraq-Xinhua |url=https://english.news.cn/20231023/2d8912dd9b6c4c28b87d6382cdc2a933/c.html |access-date=2023-10-23 |website=english.news.cn}}</ref><ref>{{Cite news|date=2023-10-22|title=Four killed in clashes between Iraqi army and Kurdish Peshmerga, security sources say|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-killed-clashes-between-iraqi-army-kurdish-peshmerga-security-sources-2023-10-22/|access-date=2023-10-23}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qarachugh clashes: struggle to control strategic, military and economic region |url=https://kirkuknow.com/en/news/69730 |publisher=KirkukNow}}</ref>{{ref|a|[a]}} |{{Number table sorting|0}}<ref name="acled_dashboard"/> |- | style="text-align:center;" |1948 |Korean conflict |[[អាស៊ី|Asia]] |''[[កូរ៉េខាងជើង|North Korea]]''<br /><br />''[[កូរ៉េខាងត្បូង|South Korea]]'' |{{Number table sorting|3000000}} |{{Number table sorting|12}}<ref name="acleddata.com"/> |{{Number table sorting|30}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1963 |Katanga insurgency |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|Democratic Republic of the Congo]] |{{Number table sorting|3400}}+<ref name="acleddata.com" /><ref>{{Cite web |title=Luba - Batwa |url=https://ucdp.uu.se/nonstate/14092 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810090348/https://ucdp.uu.se/nonstate/14092 |archive-date=10 August 2022 |access-date=2022-08-10 |website=ucdp.uu.se |publisher=UCDP - Uppsala Conflict Data Program}}</ref> |{{Number table sorting|2}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|1}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1970 |{{Tree list}} *[[Western Sahara conflict]] ** [[Western Saharan clashes (2020–present)|Western Saharan clashes]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[ម៉ារ៉ុក|Morocco]]<br /><br />''Sahrawi Arab Democratic Republic'' |{{Number table sorting|14000}}–21,000+ |{{Number table sorting|38}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|36}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1980 |Peruvian conflict |South America |[[ប៉េរូ|Peru]] |{{Number table sorting|70,000}}<ref>{{Cite web |date=10 April 2014 |title=Peru Shining Path Arrests: 24 Seized |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26969355 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403092112/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26969355 |archive-date=3 April 2019 |access-date=9 December 2014 |website=BBC News}}</ref> |{{Number table sorting|75}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|42}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1981 |{{Tree list}} *[[Terrorism in Egypt|Islamic Terrorism in Egypt]] ** [[Timeline of terrorism in Egypt (2013–present)|Insurgency in Egypt]] {{Tree list/end}} |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[អេស៊ីប|Egypt]] |{{Number table sorting|6000}}–7,353+<ref name="ACLED"/><ref name="reuters.com">{{Cite news|date=12 December 2016|title=Sisi says suicide bomber behind church attack in Egypt|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-security-church-idUSKBN14110Y|url-status=live|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403070441/https://www.reuters.com/article/us-egypt-security-church-idUSKBN14110Y|archive-date=3 April 2019}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mandour |first=Maged |date=16 March 2017 |title=The Heavy Civilian Toll in Sinai |url=https://carnegieendowment.org/sada/2017/03/the-heavy-civilian-toll-in-sinai?lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814034754/https://carnegieendowment.org/sada/2017/03/the-heavy-civilian-toll-in-sinai?lang=en%2A |archive-date=14 August 2024 |access-date=14 August 2024 |website=carnegieendowment.org |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> |{{Number table sorting|21}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|11}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1982 |Casamance conflict |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |Senegal |{{Number table sorting|5000}}+<ref>{{Cite web |last=Bacary Domingo Mané |date=13 January 2011 |title=Casamance: no peace after thirty years of war |url=http://www.guinguinbali.com/index.php?lang=en&mod=news&task=view_news&cat=3&id=1392 |archive-url=https://archive.today/20130103013015/http://www.guinguinbali.com/index.php?lang=en&mod=news&task=view_news&cat=3&id=1392 |archive-date=2013-01-03 |access-date=2024-12-01 |archivedate=2013-01-03 |archiveurl=https://archive.today/20130103013015/http://www.guinguinbali.com/index.php?lang=en&mod=news&task=view_news&cat=3&id=1392 |url-status=dead }}</ref> |{{Number table sorting|48}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|19}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1987 |Lord's Resistance Army insurgency |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|Democratic Republic of the Congo]]<br /><br />[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល|Central African Republic]]<br /><br />[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង|South Sudan]] |{{Number table sorting|100000}}+<ref>{{Cite web |title=Uganda (1987– 2010) |url=http://ploughshares.ca/pl_armedconflict/uganda-1987-2010/#Deaths |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521110903/http://ploughshares.ca/pl_armedconflict/uganda-1987-2010/#Deaths |archive-date=21 May 2019 |access-date=26 February 2015 |website=Project Ploughshares}}</ref> |{{Number table sorting|3}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|1}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |1989 |Georgian–Ossetian conflict |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ចចជី|Georgia]]<br /><br />''South Ossetia'' |{{Number table sorting|1614}}+ |{{Number table sorting|2}}<ref>{{Cite web |title=Georgia: Statement by the Spokesperson on the killing and detention of Georgian citizens in Kirbali |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/georgia-statement-spokesperson-killing-and-detention-georgian-citizens-kirbali_en?s=51 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110193747/https://www.eeas.europa.eu/eeas/georgia-statement-spokesperson-killing-and-detention-georgian-citizens-kirbali_en?s=51 |archive-date=10 November 2023 |access-date=10 November 2023 |website=Delegation of the European Union to the Council of Europe |ref=7 November 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=7 November 2023|title=Russian Occupation Forces Kill One Georgian Citizen, Abduct Another|publisher=[[Civil Georgia]]|url=https://civil.ge/archives/567764|url-status=live|access-date=15 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106212110/https://civil.ge/archives/567764|archive-date=6 November 2023}}</ref><ref>{{Cite web |date=November 6, 2023 |title=Russian Occupation Forces Kill One Georgian Citizen, Abduct Another |url=https://eurasianet.org/georgian-killed-by-russian-border-troops |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111142751/https://eurasianet.org/georgian-killed-by-russian-border-troops |archive-date=11 November 2023 |access-date=November 11, 2023 |website=Civil.ge}}</ref> |{{Number table sorting|0}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2004 |[[ការបះបោររបស់ប្រទេសថៃភាគខាងត្បូង|South Thailand insurgency]] |[[អាស៊ី|Asia]] |[[ថៃ|Thailand]] |{{Number table sorting|7294}}<ref>{{Cite web |date=2020-08-11 |title=Summary of Incidents in Southern Thailand, JULY 2020 |url=https://deepsouthwatch.org/en/node/11961 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031131102/https://deepsouthwatch.org/en/node/11961 |archive-date=31 October 2022 |access-date=14 August 2020 |website=DeepSouthWatch.org}}</ref> |{{Number table sorting|57}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|40}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2005 |Insurgency in Paraguay |South America |Paraguay |{{Number table sorting|145}}+{{Efn|See [[Insurgency in Paraguay#Casualties]]}}<ref name="ACLED data"/> |{{Number table sorting|10}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|5}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | align="center" |2016 |Insurgency in Northern Chad |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[ឆាដ|Chad]] |{{Number table sorting|644}}<ref>{{Cite web |title=Chad |url=https://ucdp.uu.se/country/483 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031131109/https://ucdp.uu.se/country/483 |archive-date=31 October 2022 |access-date=2022-07-26 |website=ucdp.uu.se |publisher=UCDP - Uppsala Conflict Data Program}}</ref> |{{Number table sorting|37}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|4}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2018 |{{Tree list}} * [[War on drugs in Ecuador|Ecuadorian drug war]] **[[Ecuadorian security crisis]] **[[2024 Ecuadorian conflict]] {{Tree list/end}} |South America |[[អេក្វាឌ័រ|Ecuador]] |{{Number table sorting|14218}}+{{Citation needed|date=January 2024}} |{{Number table sorting|60}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|65}}<ref name="Ecu">{{Cite news|date=10 January 2024|title=At least ten dead, including two police officers, left the wave of drug violence in Ecuador|language=es|publisher=Infobae|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/10/al-menos-ocho-muertos-en-guayaquil-en-una-jornada-de-violencia-en-ecuador/|url-status=live|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110003344/https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/10/al-menos-ocho-muertos-en-guayaquil-en-una-jornada-de-violencia-en-ecuador/|archive-date=10 January 2024}}</ref><ref name="ec">{{Cite news|last=Solano|first=Gonzalo|last2=Molina|first2=Gabriela|date=13 January 2024|title=Casi 900 detenidos y 5 delincuentes abatidos en Ecuador ante despliegue militar y alza de impuestos|trans-title=Almost 900 detainees with 5 criminals killed in Ecuador following military deployment after tax increases|work=Associated Press|url=https://apnews.com/world-news/general-news-78b9e40c7be988afa0e439de811d4614|url-status=live|access-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113232941/https://apnews.com/world-news/general-news-78b9e40c7be988afa0e439de811d4614|archive-date=13 January 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;" |2022 |Salvadoran gang crackdown |[[អាមេរិកខាងជើង|North America]] |El Salvador |{{Number table sorting|235}}<ref>{{Cite web |date=27 March 2024 |title=Human Rights Crisis in El Salvador "deepening": Amnesty |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/27/human-rights-crisis-in-el-salvador-deepening-amnesty |access-date=31 March 2024 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> |{{Number table sorting|56}}<ref name="acleddata.com" /> |{{Number table sorting|22}}<ref name="acled_dashboard" /> |- | style="text-align:center;" |2022 |Western DR Congo clashes |[[អាហ្វ្រិក|Africa]] |[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|Democratic Republic of the Congo]] |{{Number table sorting|230}}+<ref>{{Cite web |title=UCDP - Uppsala Conflict Data Program |url=https://ucdp.uu.se/onesided/17488 |website=ucdp.uu.se}}</ref> |{{Number table sorting|44}}+<ref name="africanews20230512" /><ref>{{Cite web |title=DRC: Suspected Mobondo militants clash with armed forces in Kwango Sept. 17 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2023/09/drc-suspected-mobondo-militants-clash-with-armed-forces-in-kwango-sept-17 |website=Crisis24}}</ref> |{{Number table sorting|78}}+<ref name="thenewhumanitarian20240212" /> |} == ការស្លាប់តាមប្រទេស == {| class="wikitable sortable" style="margin:auto" |+Fatalities related to armed conflict, by country ! rowspan="2" |Rank ! colspan="2" style="text-align: center;" |2020{{Efn|Data for African countries are based on ACLED, excluding riots/protests-related fatalities<ref name="ACLED"/>|name="basedACLED"}} ! colspan="2" style="text-align: center;" |2021{{Efn|name="basedACLED"}} ! colspan="2" style="text-align: center;" |2022{{Efn|name="basedACLED"}} ! colspan="2" style="text-align: center;" |2023{{Efn|name="basedACLED"}} |- !Country !Deaths !Country !Deaths !Country !Deaths !Country !Deaths |- | align="center" |1 |[[ម៉ិកស៊ិក|Mexico]] |{{DecreasePositive}}34,512{{Efn|Mainly homicides rather than battle-related casualties.<ref>{{cite web|url=https://cfr.org/interactive/global-conflict-tracker/conflict/criminal-violence-mexico|title=Criminal Violence in Mexico|website=Global Conflict Tracker|access-date=2019-12-10|archive-date=24 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524053902/https://www.cfr.org/interactive/global-conflict-tracker/conflict/criminal-violence-mexico|url-status=live}}</ref>|name="mainlyHomicides"}} |[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|Afghanistan]] |{{IncreaseNegative}}42,223 |[[អេត្យូពី|Ethiopia]] |{{IncreaseNegative}}109,600+ |[[អ៊ុយក្រែន|Ukraine]] |{{DecreasePositive}}95,088+ |- | align="center" |2 |[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|Afghanistan]] |{{DecreasePositive}}30,974 |[[យេម៉ែន|Yemen]] |{{IncreaseNegative}}31,048 |[[អ៊ុយក្រែន|Ukraine]] |{{IncreaseNegative}}100,000+ |''[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|Palestine]]'' |{{IncreaseNegative}}{{Number table sorting|22205}}+ |- | align="center" |3 |[[យេម៉ែន|Yemen]] |{{IncreaseNegative}}19,561 |[[អេត្យូពី|Ethiopia]] |{{IncreaseNegative}}22,800 |[[មីយ៉ាន់ម៉ា|Myanmar]] |{{IncreaseNegative}}20,206 |[[មីយ៉ាន់ម៉ា|Myanmar]] |{{DecreasePositive}}{{Number table sorting|15773}} |- | align="center" |4 |[[ស៊ីរី|Syria]] |{{DecreasePositive}}7,620 |[[ម៉ិកស៊ិក|Mexico]] |{{DecreasePositive}}18,811{{Efn|name="mainlyHomicides"}} |[[ម៉ិកស៊ិក|Mexico]] |{{DecreasePositive}}14,254{{Efn|name="mainlyHomicides"}} |[[ស៊ូដង់|Sudan]] |{{IncreaseNegative}}{{Number table sorting|13225}} |- | align="center" |5 |[[នីហ្សេរីយ៉ា|Nigeria]] |{{IncreaseNegative}}7,172 |[[មីយ៉ាន់ម៉ា|Myanmar]] |{{IncreaseNegative}}11,114 |[[យេម៉ែន|Yemen]] |{{DecreasePositive}}7,133 |[[នីហ្សេរីយ៉ា|Nigeria]] |{{IncreaseNegative}}8,505 |- | align="center" |6 |[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|Democratic Republic of the Congo]] |{{IncreaseNegative}}6,162 |[[នីហ្សេរីយ៉ា|Nigeria]] |{{IncreaseNegative}}9,687 |[[សូម៉ាលី|Somalia]] |{{IncreaseNegative}}6,484 |Burkina Faso |{{IncreaseNegative}}8,486 |- | align="center" |7 |[[អាស៊ែបៃសង់|Azerbaijan]] (including Nagorno-Karabakh) |{{IncreaseNegative}}6,110 |[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|Democratic Republic of the Congo]] |{{IncreaseNegative}}6,283 |[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|Democratic Republic of the Congo]] |{{DecreasePositive}}6,254 |[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|Democratic Republic of the Congo]] |{{IncreaseNegative}}8,342 |- | align="center" |8 |[[សូម៉ាលី|Somalia]] |{{IncreaseNegative}}2,950 |[[ស៊ីរី|Syria]] |{{DecreasePositive}}5,828 |[[ស៊ីរី|Syria]] |{{DecreasePositive}}5,639 |[[ម៉ិកស៊ិក|Mexico]] |{{DecreasePositive}}{{Number table sorting|7,168}} |- | align="center" |9 |[[ម៉ាលី|Mali]] |{{IncreaseNegative}}2,734 |[[សូម៉ាលី|Somalia]] |{{IncreaseNegative}}3,532 |[[ម៉ាលី|Mali]] |{{IncreaseNegative}}4,793 |[[ស៊ីរី|Syria]] |{{IncreaseNegative}}{{Number table sorting|6,211}} |- | align="center" |10 |[[អ៊ីរ៉ាក់|Iraq]] |{{IncreaseNegative}}2,436 |[[អ៊ីរ៉ាក់|Iraq]] |{{IncreaseNegative}}2,605 |Burkina Faso |{{IncreaseNegative}}4,700 |[[ម៉ាលី|Mali]] |{{DecreasePositive}}{{Number table sorting|4,285}} |- | align="center" |11 |Burkina Faso |{{IncreaseNegative}}2,268 |Burkina Faso |{{IncreaseNegative}}2,358 |[[អ៊ីរ៉ាក់|Iraq]] |{{IncreaseNegative}}4,181 |[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|Democratic Republic of the Congo]] |{{DecreasePositive}}{{Number table sorting|3,902}} |- | align="center" |12 |[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង|South Sudan]] |{{IncreaseNegative}}2,245 |[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង|South Sudan]] |{{DecreasePositive}}1,986 |[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|Afghanistan]] |{{DecreasePositive}}3,930 |[[អេត្យូពី|Ethiopia]] |{{DecreasePositive}}{{Number table sorting|3,830}} |- | align="center" |13 |[[អេត្យូពី|Ethiopia]] |{{IncreaseNegative}}1,813 |[[ម៉ាលី|Mali]] |{{DecreasePositive}}1,911 |[[នីហ្សេរីយ៉ា|Nigeria]] |{{DecreasePositive}}3,780 |[[យេម៉ែន|Yemen]] |{{DecreasePositive}}{{Number table sorting|3,169}} |- | align="center" |14 |[[ម៉ូហ្សំប៉ិក|Mozambique]] |{{IncreaseNegative}}1,696 |[[សាធារណរដ្ឋអាហ្វ្រិកកណ្តាល|Central African Republic]] |{{IncreaseNegative}}1,704 |[[នីហ្សេ|Niger]] |{{IncreaseNegative}}3,000 |[[ប៉ាគីស្ថាន|Pakistan]] |{{IncreaseNegative}}{{Number table sorting|2,116}} |- | align="center" |15 |[[លីប៊ី|Libya]] |{{DecreasePositive}}1,484 |[[ស៊ូដង់|Sudan]] |{{IncreaseNegative}}1,584 |[[កូឡុំប៊ី|Colombia]] |{{IncreaseNegative}}2,276 |Haiti |{{IncreaseNegative}}2,014 |- | align="center" |16 |Cameroon |{{IncreaseNegative}}1,447 |[[នីហ្សេ|Niger]] |{{IncreaseNegative}}1,454 |[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង|South Sudan]] |{{DecreasePositive}}1,731 |[[កូឡុំប៊ី|Colombia]] |{{DecreasePositive}}1,932 |- | align="center" |17 |[[ហ្វីលីពីន|Philippines]] |{{IncreaseNegative}}1,316 |[[កូឡុំប៊ី|Colombia]] |{{IncreaseNegative}}1,399 |[[ស៊ូដង់|Sudan]] |{{DecreasePositive}}1,327 |''[[អ៊ីស្រាអែល|Israel]]'' |{{IncreaseNegative}}{{Number table sorting|1,410}} |- | align="center" |18 |[[ឥណ្ឌា|India]] |{{IncreaseNegative}}783 |[[ម៉ូហ្សំប៉ិក|Mozambique]] |{{DecreasePositive}}1,194 |Cameroon |{{IncreaseNegative}}943 |[[អ៊ីរ៉ាក់|Iraq]] |{{DecreasePositive}}{{Number table sorting|1,335}} |- | align="center" |19 |[[កូឡុំប៊ី|Colombia]] |{{IncreaseNegative}}765 |Cameroon |{{DecreasePositive}}790 |[[ម៉ូហ្សំប៉ិក|Mozambique]] |{{DecreasePositive}}916 |[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង|South Sudan]] |{{DecreasePositive}}{{Number table sorting|1,240}} |- | align="center" |20 |[[មីយ៉ាន់ម៉ា|Myanmar]] |{{IncreaseNegative}}650 |''[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|Palestine]]'' |{{IncreaseNegative}}484 |[[ប៉ាគីស្ថាន|Pakistan]] |{{IncreaseNegative}}900 |Cameroon |{{IncreaseNegative}}1,042 |} == សូមមើលផងដែរ == {{ផតថល|Politics|Current events}} == កំណត់ចំណាំ == qamayjou8lr4u6sx45xnzsmltby2i5o សឺន ហឿងមីន 0 51665 342740 331638 2026-11-08T06:25:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342740 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox football biography|name=សឺន ហឿងមីន|image=Team Korea Russia WorldCup 02 (cropped).png|caption=សឺន ក្នុងឆ្នាំ 2018|full_name=Son Heung-min<ref name="NameBirth">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022™ – Squad List: Korea Republic (KOR)|publisher=FIFA |page=17 |date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130184801/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |archive-date=30 November 2022}}</ref>|birth_date={{birth date and age|1992|7|8|df=y}}<ref name="NameBirth"/>|birth_place=[[Chuncheon]] កូរ៉េខាងត្បូង|height=1.83m<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4999/Son-Heung-Min/overview |title=Son Heung-Min: Overview |publisher=Premier League |access-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418133016/https://www.premierleague.com/players/4999/Son-Heung-Min/overview |archive-date=18 April 2020 |url-status=dead |archivedate=18 មេសា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200418133016/https://www.premierleague.com/players/4999/Son-Heung-Min/overview }}</ref>|position=[[ឆ្ពោះទៅមុខ (សមាគមបាល់ទាត់)|ឆ្ពោះទៅមុខ]]<ref name="Position"/>|currentclub=[[ក្លឹបបាល់ទាត់ថធ្ធិនហេមហតស្ពឺ|ត់ថធ្ធិនហេមហតស្ពឺ]]|clubnumber=៧|youthyears1=២០០៦-២០០៧<ref>{{cite news |url=https://news.joins.com/article/16774488 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711135309/https://news.joins.com/article/16774488 |script-title=ko:[손흥민 성장스토리] 육민관중 NO.9, 대한민국 NO.9 되다 |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |date=24 December 2014 |language=ko |access-date=31 December 2020 |archive-date=11 July 2021}}</ref>|youthclubs1=Yukminkwan អនុវិទ្យាល័យ|youthyears2=២០០៧<ref name="Youth">{{cite news |url=https://www.kado.net/news/articleView.html?idxno=1049243 |script-title=ko:[창간28주년 기획특집] 28세 손흥민의 성공스토리 – ④ 손흥민, 원주 육민관중으로 전학가다 |publisher=Kangwon Domin Ilbo |date=26 November 2020 |language=ko |access-date=31 December 2020 |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712032028/https://www.kado.net/news/articleView.html?idxno=1049243 |url-status=live }}</ref>|youthclubs2=អនុវិទ្យាល័យ Dongbuk|youthyears3=២០០៨<ref name="Youth"/>|youthclubs3=[[FC Seoul]]{{refn|group=note|Played for {{ill|Dongbuk High School|ko|동북고등학교 축구부|display=1}}, which was an [[FC Seoul Reserves and Academy|academy]] of FC Seoul.}}|youthyears4=២០០៨-២០១០|youthclubs4=[[ហាំប៊ឺហ្គឺ SV]]|years1=២០១០|clubs1=[[ហាំប៊ឺហ្គឺ SV II]]|caps1=៦|goals1=១|years2=២០១០-២០១៣|clubs2=[[ហាំប៊ឺហ្គឺ SV]]|caps2=៧៣|goals2=២០|years3=២០១៣-២០១៥|clubs3=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|caps3=៦២|goals3=២១|years4=២០១៥–|clubs4=[[ក្លឹបបាល់ទាត់ថធ្ធិនហេមហតស្ពឺ|ត់ថធ្ធិនហេមហតស្ពឺ]]|caps4=៣១៣|goals4=១២៣|nationalyears1=២០០៨-២០០៩|nationalteam1=[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកូរ៉េខាងត្បូងអាយុក្រោម១៧ឆ្នាំ|កូរ៉េខាងត្បូង U17]]|nationalcaps1=១៨|nationalgoals1=៧|nationalyears2=២០១៦-២០១៨|nationalteam2=[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកូរ៉េខាងត្បូងអាយុក្រោម២៣ឆ្នាំ|កូរ៉េខាងត្បូង U23]]|nationalcaps2=១០{{efn-lg|Appearances as an [[List of overage players in Olympic football|overage player]] (four appearances and two goals in [[Football at the Summer Olympics|Summer Olympics]], six appearances and one goal in [[Football at the Asian Games|Asian Games]])}}|nationalgoals2=៣|nationalyears3=២០១០–|nationalteam3=[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកូរ៉េខាងត្បូង|កូរ៉េខាងត្បូង]]|nationalcaps3=១៣១<!-- https://www.kfa.or.kr/archive/player_record.php?search_val=%EC%86%90%ED%9D%A5%EB%AF%BC "Non-Fifa matches are not counted." -->|nationalgoals3=៥១|medaltemplates={{MedalSport|Men's [[Association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|KOR}}}} {{MedalCompetition|[[Asian Games]]}} {{MedalGold|[[Football at the 2018 Asian Games – Men's tournament|2018 Jakarta-Palembang]]|}} {{MedalCompetition|[[AFC Asian Cup]]}} {{Medal|RU|[[2015 AFC Asian Cup|2015 Australia]]|}} {{Medal|3rd|[[2011 AFC Asian Cup|2011 Qatar]]|}} {{MedalCompetition|[[AFC U-16 Championship]]}} {{Medal|RU|[[2008 AFC U-16 Championship|2008 Uzbekistan]]|}}|club-update=23:02, 1 ធ្នូ 2024 (UTC)|nationalteam-update=១៤:៣២, ១៩ វិច្ឆិកា ២០២៤ (UTC)}}'''សឺន ហឿងមីន''' ([[ភាសាកូរ៉េ]]: 손흥민; កើតថ្ងៃទី ៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៩២) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពរបស់កូរ៉េខាងត្បូង ដែលដើរតួជា ខ្សែប្រយុទ្ធ និង ជាប្រធានក្រុម ទាំងក្លឹប English Premier League [[ក្លឹបបាល់ទាត់ថធ្ធិនហេមហតស្ពឺ]] និង ក្រុមជម្រើសជាតិកូរ៉េខាងត្បូង។<ref name="Position">{{Cite web |title=Premier League – 2018/2019 – Tottenham Formations Summary |url=https://www.whoscored.com/Teams/30/Archive/England-Tottenham?stageId=16368# |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607131458/https://www.whoscored.com/Teams/30/Archive/England-Tottenham?stageId=16368 |archive-date=7 June 2020 |access-date=2 June 2020 |website=Whoscored.com}}</ref> ចាត់​ទុក​ថា​ជា​កីឡាករ​ល្អ​បំផុត​មួយ​ក្នុង​លោក<ref>{{Cite web |title=Top 50 players at World Cup 2022, No. 14: Son Heung-min |url=https://www.foxsports.com/stories/soccer/top-50-players-at-world-cup-2022-no-14-son-heung-min |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501060433/https://www.foxsports.com/stories/soccer/top-50-players-at-world-cup-2022-no-14-son-heung-min |archive-date=1 May 2023 |access-date=2023-05-01 |website=FOX Sports |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|date=27 January 2023|title=The 100 best male footballers in the world 2022|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2023/jan/24/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2022|url-status=live|access-date=2023-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322115802/https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2023/jan/24/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2022|archive-date=22 March 2023}}</ref> គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​សម្រាប់​ល្បឿន ការ​បញ្ចប់ ការ​ប្រើ​ជើង​ពីរ និង​សមត្ថភាព​ភ្ជាប់​ការ​លេង។ កើតនៅ ទីក្រុង Chuncheon ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង សឺន បានផ្លាស់ទៅប្រទេសអាឡឺម៉ង់ដើម្បីចូលរួមជាមួយ ក្រុម ហាំប៊ឺហ្គឺ SV នៅអាយុ ១៦ ឆ្នាំ ដោយបានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងនៅ Bundesliga ក្នុងឆ្នាំ ២០១០។ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣គាត់បានផ្លាស់ទៅ ក្លឹប Bayer Leverkusen ក្នុងតម្លៃបំបែកកំណត់ត្រាក្លឹប ១០ លានអឺរ៉ូ មុនពេលចុះហត្ថលេខាជាមួយ ត់ថធ្ធិនហេម ក្នុងតម្លៃ ២២ លានផោន ពីរឆ្នាំក្រោយមកក្លាយជាកីឡាករអាស៊ីថ្លៃបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="AsianTransferRecord">{{Cite news|last=Long|first=Sam|date=31 August 2015|title=Tottenham's Son Heung-min vows to justify £22m price tag after becoming the most expensive Asian player in history|work=London Evening Standard|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/tottenhams-son-heung-min-vows-to-justify-22m-price-tag-after-becoming-most-expensive-asian-player-in-a2924261.html|url-status=live|access-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422024724/https://www.standard.co.uk/sport/football/tottenhams-son-heung-min-vows-to-justify-22m-price-tag-after-becoming-most-expensive-asian-player-in-a2924261.html|archive-date=22 April 2019}}</ref> ពេលនៅ ត់ថធ្ធិនហេម សឺន បានក្លាយជាអ្នកស៊ុតបញ្ចូលទីបានច្រើនជាងគេនៅអាស៊ីក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ English Premier League និង Champions League<ref>{{Cite web |date=18 April 2019 |title=Son Heung-Min Breaks Record as top Asian scorer in Champions League history |url=https://www.weareresonate.com/2019/04/son-heung-min-breaks-record-as-top-asian-scorer-in-champions-league-history/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607163636/https://www.weareresonate.com/2019/04/son-heung-min-breaks-record-as-top-asian-scorer-in-champions-league-history/ |archive-date=7 June 2020 |access-date=9 February 2020 |publisher=Resonate}}</ref> ហើយលើសពីកំណត់ត្រារបស់ Cha Bum-kun សម្រាប់ការរកគ្រាប់បាល់បានច្រើនបំផុតដោយកីឡាករកូរ៉េនៅក្នុងការប្រកួតអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite news|date=7 November 2019|title=Son Heung Min Breaks European Goal Record for Korea|publisher=KoogleTV|url=http://koogle.tv/media/news/son-heung-min-breaks-european-goal-record-for-korea/|url-status=dead|access-date=15 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108002751/http://koogle.tv/media/news/son-heung-min-breaks-european-goal-record-for-korea/|archive-date=8 November 2019}}</ref><ref>{{Cite news|date=7 November 2019|title=Son Heung-min Sets European Soccer Korean Scoring Record|work=[[KBS World]] Radio|url=http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=149185|url-status=live|access-date=15 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116034904/http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=149185|archive-date=16 November 2019}}</ref><ref name="top scorer">{{Cite news|last=Rice|first=Simon|date=5 November 2017|title=Son Heung-min sets new Premier League record with winning goal for Tottenham|work=Metro|url=http://metro.co.uk/2017/11/05/son-heung-min-sets-new-premier-league-record-with-winning-goal-for-tottenham-7055067/|url-status=live|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165452/http://metro.co.uk/2017/11/05/son-heung-min-sets-new-premier-league-record-with-winning-goal-for-tottenham-7055067/|archive-date=7 November 2017}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ គាត់បានក្លាយជាកីឡាករអាស៊ីទីពីរក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានឈានដល់ និងចាប់ផ្តើមការប្រកួតវគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ UEFA Champions League បន្ទាប់ពីមិត្តរួមជាតិ Park Ji-sung។<ref>{{Cite web |date=19 December 2019 |title=Takumi Minamino at Liverpool: Asia's top European stars |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0e904ea2629d-a8657de76e1c-1000--takumi-minamino-at-liverpool-asia-s-top-european-stars/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601090235/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0e904ea2629d-a8657de76e1c-1000--takumi-minamino-at-liverpool-asia-s-top-european-stars/ |archive-date=1 June 2020 |access-date=10 March 2020 |website=UEFA.com}}</ref> ក្នុងរដូវកាល 2021-22 រួមជាមួយ កីឡាករ Mohamed Salah គាត់បានឈ្នះពានរង្វាន់ ស្បែកជើងមាស English Premier League ជាមួយនឹង ២៣ គ្រាប់ ក្លាយជាកីឡាករអាស៊ីដំបូងគេដែលឈ្នះវា។<ref>{{Cite web |date=22 May 2022 |title=Golden Boot: Mohamed Salah and Son Heung-min finish as Premier League's top scorers |url=https://www.bbc.com/sport/football/61470030 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618061122/https://www.bbc.com/sport/football/61470030 |archive-date=18 June 2022 |access-date=22 May 2022 |website=BBC Sport}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៣ គាត់បានក្លាយជាកីឡាករអាស៊ីដំបូងគេដែលស៊ុតបញ្ចូលទីបាន ១០០ គ្រាប់នៅ English Premier League។ គាត់ក៏ជា អ្នកស៊ុតបញ្ចូលទីច្រើនជាងគេទីប្រាំ របស់ក្លឹប និងជាអ្នកនាំមុខគេគ្រប់ពេលក្នុងការបញ្ជូនបាល់ឱ្យមិត្តរួមក្រុម។ សឺន គឺ​ជា​កីឡាករ​ទី​បី​របស់ ត់ថធ្ធិនហេម ដែល​បាន​បង្ហាញ​ខ្លួន​ចំនួន ៣០០ នៅ English Premier League សម្រាប់​ក្លឹប បន្ទាប់​ពី Hugo Lloris និង Harry Kane។<ref>{{Cite news|date=6 May 2024|title=Sonny becomes third player to reach 300 Premier League appearances for the Club|publisher=Tottenham Hotspur F.C.|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2024/may/heung-min-son-becomes-third-player-to-reach-300-premier-league-appearances-for-the-club/|access-date=8 May 2024}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] <references /> <references group="note" /> 9ofloelf0c0u3o6byg2ghiifquh48gb វត្តស្រះទន្លេ 0 51808 342710 335830 2026-11-08T05:35:01Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342710 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា|abbot=พระอธิการจำเนียร สิริธมโม}}'''វត្ត​ស្រះ​ទន្លេ''' (วัดสระทะเล) ជាវត្ត [[វត្ត|​ហ្លួង]] ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​បញ្ជា​របស់​ព្រះសង្ឃ [[មហានិកាយ|​មហានិកាយ]] ដែល​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង [[ตำบลสระทะเล|​ឃុំ​ស្រះ​ទន្លេ]] ស្រុក​ពយុហគិរី [[ខេត្តនគរសួគ៌|ខេត្តនគរសុវណ៌]] មានផ្ទៃដី 60 រ៉ៃ 1 ngan 78 ការ៉េ វត្ត​ស្រះទន្លេសា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​សគ១៨០៤57 ស្ថិតនៅភូមិស្ទន្លេឡី។ ពីមុនឈ្មោះ ណនទន្លេ។ ព្រោះនៅជាប់ស្រះទឹក ក្រោយមក ព្រះតេជគុណបិតា ថេត បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ភូមិ ហើយសុំឱ្យបង្កើតវត្តមួយនៅខាងត្បូងវាលភក់។ ហើយ​បាន​ធ្វើ​វាលភក់​ក្លាយជា​ស្រះ​ទឹក​ដែល​មាន​ផ្ទៃដី​ប្រមាណ​២០​រ៉ៃ ទើប​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ពី​ស្រះ​ទឹក​ទៅជា​ស្រះទន្លេ ហើយ​វត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម។ <ref>{{Cite web |title=วัดสระทะเล ตำบลสระทะเล อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ |url=http://nakorns.nfe.go.th/phayuhakhilee/SaThale/index.php/2021-02-08-14-49-32/2021-02-09-07-56-29/17-2021-02-23-02-53-30 |publisher=กศน. ตำบลสระทะเล |access-date=2025-01-08 |archivedate=2025-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250928145606/http://nakorns.nfe.go.th/phayuhakhilee/SaThale/index.php/2021-02-08-14-49-32/2021-02-09-07-56-29/17-2021-02-23-02-53-30 |url-status=dead }}</ref> វត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិសំខាន់មួយគឺ ហ្លួងផដាំ នៃវត្តស្រះទន្លេ អ្នកភូមិបានឃើញព្រះពុទ្ធបដិមាធំបីនៅកណ្តាលព្រៃស្រោង។ បច្ចុប្បន្ននេះនៅសល់តែមួយ។ អ្នក​ភូមិ​ហៅ​ថា ''ហ្លួងផដាំ'' គ្មាន​នរណា​ដឹង​ពី​ប្រវត្តិ​នៃ​វត្ត​ស្រះ​ទន្ល ដែល​ក្លាយ​ជា​ប្រាសាទ​ដែល​គេ​បោះ​បង់​ចោល​នោះ​ទេ រហូតដល់ពេល ឆ្នាំ 1955 មេភូមិ Poon Kaewkong បានបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកភូមិឱ្យយកស័ង្កសីមកគ្របរូបព្រះពុទ្ធ។ ក្រោយ​មក​ក៏​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​អ្នក​ជឿ​បាន​រួម​គ្នា​សាង​សង់​អគារ​សម្រាប់​បាំង​រូប​ព្រះពុទ្ធ។ ហើយ​បាន​ជួយ​ពង្រីក​ជុំវិញ <ref>{{Cite web |title=พุทธศาสนสถานหลวงพ่อดำ |url=https://thai.tourismthailand.org/Attraction/%E0%B8%9E%E0%B8%B8%E0%B8%97%E0%B8%98%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%99%E0%B8%AA%E0%B8%96%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%A7%E0%B8%87%E0%B8%9E%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%94%E0%B8%B3 |publisher=การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.)}}</ref> ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​អគារ​ពហុ​បំណង​សម្រាប់​ប្រើប្រាស់​ក្នុង​សកម្មភាព​ពុទ្ធសាសនា ហ្លួងផដាំប្រហែលជាត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសម័យសុខោទ័យ ហើយមានអាយុកាលប្រហែល 700 ឆ្នាំ <ref>{{Cite web |title=วัดสระทะเล (วัดหลวงพ่อดำ) |url=https://culturalenvi.onep.go.th/site/detail/465 |publisher=แหล่งศิลปกรรมอันควรอนุรักษ์ - สิ่งแวดล้อมศิลปกรรม |access-date=2025-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926002709/https://culturalenvi.onep.go.th/site/detail/465 |archive-date=2025-09-26 |url-status=dead }}</ref> ព្រះវិហារមានព្រះសង្ឃ គឺ ហ្លួងផថេត ដែល​អ្នក​ភូមិ​គោរព​យ៉ាង​ខ្លាំង ព្រះអង្គ​មាន​ជំនាញ​ខាង​វេទមន្ត​ទឹក​បរិសុទ្ធ មាន​សុន្ទរកថា​ត្រឹមត្រូវ ហើយ​ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​វិបស្សនា​សមាធិ។ វត្តនេះមានបំណែកឥដ្ឋនិងថ្មដែលជាសំណល់សិល្បះខ្មែរ ប្រហែលក្នុងរចនាបថបាភួន។ == យោង == jwjnpjsfz7thtc4g41igm5ob9j9io2j បវរកញ្ញាភពផែនដីអន្តរជាតិ 0 51835 342646 337938 2026-11-08T03:42:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342646 wikitext text/x-wiki {{Short description|International beauty pageant}} {{Infobox pageant |name = Miss Planet International |logo = |type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' |headquarters = [[រាជធានីភ្នំពេញ]], [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |leader_title3 = ស្ថាបនា |leader_name3 = ថ្ងៃទី ០១ ខែ មីនា ឆ្នាំ ២០១៩ | first = |leader_title = ប្រធាន |leader_name = Halley Amin |leader_title1 = អនុប្រធាន |leader_name1 = Min Ha Ritah |leader_title2 = នាយកប្រតិបត្តិ |leader_name2 = Pedro Francisco |recent = ២០២៥ |current_titleholder = Sydney Marith |titleholder_represents = {{CAM}} |website = https://missplanetinternational.org/ }} '''{{Pagename}}''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Miss Planet International)<ref>{{Cite web |last=balita |date=2024-11-03 |title=Miss Planet International |url=https://balita.mb.com.ph/tags/miss-planet-international/ |access-date=2024-11-02 |website=Balita [[Manila Bulletin]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009034545/https://balita.mb.com.ph/tags/miss-planet-international/ |archive-date=2024-10-09 |url-status=dead }}</ref> គឺជា​កម្មវិធី​ប្រកួត​សម្រស់​អន្តរជាតិ​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​ដែល​រៀបចំ​ដោយអង្គការបវរកញ្ញាភពផែនដីអន្តរជាតិដែលមាន​ទីស្នាក់ការ​នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។MPI គឺជាអង្គការមួយដែលផ្តោតលើការលើកកម្ពស់[[គោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព]]របស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite news|date=August 26, 2024|title=In Pictures: Miss Planet Cambodia 2024 candidates unveiled|work=[[Khmer Times]]|url=https://www.khmertimeskh.com/501546818/in-pictures-miss-planet-cambodia-2024-candidates-unveiled/}}</ref>ជាផ្នែកមួយនៃបេសកកម្មនេះការបង្កើតកម្មវិធីប្រឡងនេះឡើងគឺនៅក្នុងគោលបំណងជ្រើសរើសឯកអគ្គរដ្ឋទូតមកពីប្រទេសនីមួយៗដែលបានមកចូលរួម។ '''{{Pagename}}'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា '''Sydney Marith''' មកពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដែលបានគ្រងម្កុដ​នៅថ្ងៃ​ទី ​១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ ​២០២៦ នៅ​[[ភ្នំពេញ|រាជធានី​ភ្នំពេញ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ == ប្រវត្តិ == [[File:Miss_Planet_International_Crown.jpg|thumb|ម្កុដបវរកញ្ញាភពផែនដីអន្តរជាតិដែលមានតម្លៃ ៣៥០០០០ ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក]] កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាភពផែនដីអន្តរជាតិត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានគោលបំណងរួមនៅក្នុងការលើកកម្ពស់ ការអភិរក្សភពផែនដី និង ជីវិតមនុស្សស្របទៅតាមគោលការណ៍របស់[[:en:UN|អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref name=":14">{{Cite news |date=October 11, 2024 |title=Bevy of beauties set to come to Cambodia for Miss Planet International 2024 |url=https://www.khmertimeskh.com/501572603/bevy-of-beauties-set-to-come-to-cambodia-for-miss-planet-international-2024/ |work=[[Khmer Times]]}}</ref>បេសកកម្មរបស់កម្មវិធីធ្វើឡើងដើម្បីជំរុញនិងផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដល់បេក្ខនារីដែលប្រាថ្នាចង់ធ្វើជាគំរូល្អនៅក្នុងសហគមន៍របស់ពួកនាងនិងនៅជុំវិញពិភពលោក ដោយជំរុញការផ្លាស់ប្តូរសង្គមដែលពង្រឹងសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះមនុស្សគ្រប់ៗគ្នានិងការថែរក្សានិងឲ្យតម្លៃទៅលើបរិស្ថាន។កម្មវិធីប្រឡងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ ដោយអ្នកស្រី '''Min Halimas''' ដែលគេស្គាល់អ្នកស្រីថា '''Halley Amin''' គឺជាប្រធាននិងផលិតកររួមជាមួយនឹងលោក '''Pedro Francisco Marquez''' អតីតនាយកជាតិ(នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៨)នៃ [[:en:Miss_Progress_International|Miss Progress International]] ដែលលោកបានយកជាប្រភពនៃការបំផុសគំនិតនៅក្នុងតួនាទីជានាយកប្រតិបត្តិ។<ref>{{Cite web |title=Miss Planet International {{!}} Sustainable Pageantry |url=https://missplanetinternational.com/ |access-date=2023-07-30 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Miss Planet International {{!}} About |url=https://missplanetinternational.com/about/ |access-date=2024-03-10 |website=Miss Planet International |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What is Miss Planet International, Where 'Hipon Girl' Will Compete? |url=http://www.reportr.world/news/miss-planet-international-where-herlene-budol-will-compete-a4671-20220830 |access-date=2024-03-18 |website=Preview Ph |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Beauty Meets Sustainability at Miss Planet International |url=https://eacnews.asia/home/details/25043 |access-date=2024-03-18 |website=EAC News |language=en |archivedate=2024-06-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240617172509/https://eacnews.asia/home/details/25043 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-11-13 |title=Miss Planet International 2023 launches this week in Cambodia – Khmer Times |url=https://www.khmertimeskh.com/501391646/miss-planet-international-2023-launches-this-week-in-cambodia/ |access-date=2024-03-18 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=theperfectmiss |date=2022-09-05 |title=Miss Planet International is the pageant with the Best Advocacy and prepares proposal to the United Nations |url=https://theperfectmiss.com/miss-planet-international-is-the-pageant-with-the-best-advocacy-and-prepares-proposal-to-the-united-nations/ |access-date=2024-06-30 |website=The Perfect Miss}}</ref> កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាភពផែនដីអន្តរជាតិត្រូវបានរៀបចំធ្វើឡើងជាលើកដំបូងនៅសាលមហោស្រព[[កោះពេជ្រ]]នៅថ្ងៃទី ០១ ខែមីនានៅក្នុង[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយមានបេក្ខនារីចំនួន ៣៩ ប្រទេសចូលរួមប្រកួត។កញ្ញា '''Monique Best''' មកពី[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]គឺជាម្ចាស់ជ័យលាភីនិងបានគ្រងម្កុដបរវកញ្ញាភពផែនដីអន្តរជាតិជាលើកដំបូង។<ref name=":2">{{Cite web|url=https://missosopedia.com/monique-best-of-south-africa-crowned-miss-planet-international-2019/|title=Monique Best of South Africa crowned Miss Planet International 2019|date=11 March 2019|language=en|access-date=2019-03-11|archivedate=2020-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200212192307/http://missosopedia.com/monique-best-of-south-africa-crowned-miss-planet-international-2019/|url-status=dead}}</ref>ម្ចាស់ជ័យលាភីបវរកញ្ញាភពផែនដីអន្តរជាតិឆ្នាំ ២០១៩ ត្រូវបានផ្តល់កិត្តិយសជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតយុវជនដោយសភាពាណិជ្ជកម្មនៃទីក្រុងរបស់នាងហើយបានទទួលសមាជិកភាពពីសភាពាណិជ្ជកម្ម '''Seattle Latino''' ដោយសារការងារមនុស្សធម៌អន្តរជាតិរបស់នាង។<ref name=":3">{{Cite web|url=https://theperfectmiss.com/miss-planet-international-is-a-prime-pageant/|title=Miss Planet International is one of the best pageants in the world|website=The Perfect Miss|language=en|access-date=2019-12-04}}</ref> នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០២០ និង ២០២១ ដោយសារតែ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតសកលកូវីត-១៩]] MPI មិនបានរៀបចំកម្មវិធីប្រឡងនោះទេ។រហូតដល់ឆ្នាំ ២០២២ ទើប MPI បានប្រកាសពីបំណងរៀបចំកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាភពផែនដីអន្តរជាតិនៅក្នុង[[អ៊ូហ្គង់ដា|ប្រទេសអ៊ូហ្គង់ដា]]។បើទោះបីជាប្រទេសជាសមាជិកចំនួន ៦៨ បានចុះឈ្មោះនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២២ ក៏ដោយក៏ព្រឹត្តិការណ៍នេះមិនអាចប្រព្រឹត្តទៅបាននោះទេខណៈដែលប្រទេសជាច្រើនបានដកខ្លួនចេញដោយហេតុផលផ្សេងៗ។ការព្រួយបារម្ភអំពីសុខសុវត្ថិភាពនិងដោយសារការផ្ទុះឡើងនៃ[[អេបូឡា|ជំងឺវីរុសអេបូឡា]]ផងនោះបានធ្វើឲ្យបេក្ខនារីជាច្រើនបានដកខ្លួនចេញតែប៉ុន្មានថ្ងៃមុនព្រឹត្តិការណ៍នេះដែលបណ្តាលឲ្យព្រឹត្តិការណ៍ទាំងមូលមិនអាចដំណើរការបានហើយបណ្តាលឲ្យមានការចំណាយនិងការកក់ទុកលុយប្រហែល ០៥ លានដុល្លារ។ដូច្នេះហើយព្រឹត្តិការណ៍ដែលបានគ្រោងទុកនៅក្នុង[[អ៊ូហ្គង់ដា|ប្រទេសអ៊ូហ្គង់ដា]]ត្រូវបានលុបចោលហើយកម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញភពផែនដីអន្តរជាតិត្រូវប្តូរមកធ្វើនៅឯ[[កម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]វិញហើយបានរៀបចំធ្វើឡើងនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ២០២៣ នៅសាលមហោស្រព[[កោះពេជ្រ]]នៅក្នុង[[រាជធានីភ្នំពេញ]]។<ref name=":6">{{Cite news |title=Miss Planet International 2022 Candidates Were Allegedly Deprived of Food and Accommodation in Uganda |url=https://www.preview.ph/culture/miss-planet-international-no-food-accommodation-a2227-20221116-src-cosmo?ref=home_feed_39 |work=Preview Philippines}}</ref><ref>[https://www.abs-cbn.com/life/11/13/22/miss-planet-international-postpones-pageant-to-2023 "Miss Planet International postpones pageant to 2023, to move to Cambodia"]. [[:en:ABS-CBN_News_and_Current_Affairs|ABS-CBN News and Current Affairs]] [[:en:ABS-CBN_News_and_Current_Affairs|ABS-CBN News]] [[:en:ABS-CBN_Corporation|ABS-CBN Corporation]].</ref> == ម្ចាស់ម្កុដថ្មីៗ == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align:center" ! rowspan="2" |ឆ្នាំប្រកួត ! rowspan="2" |ម្ចាស់ម្កុដ ! colspan="6" |លំដាប់រង ! rowspan="2" |ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! rowspan="2" |ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- !ទី ០១ !ទី ០២ !ទី ០៣ !ទី ០៤ !ទី ០៥ !ទី ០៦ |- |២០២៥ | {{flagicon|CAM}} [[កម្ពុជា|កម្ពុជា]]<br>Sydney Marith | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]]<br>Cristina Meza | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]]<br>Amélie Gigan | {{flagicon|MUS}} [[ម៉ូរីស|ម៉ូរីស]]<br>Amanda Bransbury | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]]<br>Kaho Sugiyama | {{n/a|''មិនមានម្ចាស់តំណែង''}}<!--no title at that time--> | {{n/a|''មិនមានម្ចាស់តំណែង''}}<!--no title at that time--> | rowspan="4" | {{flagicon|CAM}} [[កម្ពុជា|កម្ពុជា]] | ៣៣ |- | ២០២៤ | {{flagicon|UAE}} [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]<br>Mahra Lutfi | {{Flagicon|LUX}} [[លុចហ្សំបួរ|លុចហ្សំបួរ]]<br>Ghada Ben Eihaj | {{Flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]]<br>Panida Kernjida | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]]<br>Viktoria Oshur | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]]<br>Crysthell Ramos | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]<br>Kristina Burkhan | {{flagicon|SWE}} [[ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]]<br>Danielle Lundqvist | ៧១ |- | ២០២៣ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]]<br>Worawalan Phutklang | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]]<br>Loraine Lumatelli | {{flagicon|VNM}} [[វៀតណាម|យួន]]<br>Kateryn Kim Diệp | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]<br>Angelica Briceno | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]]<br>Marian Pérez | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]]<br>Yumiko Nishimori | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]<br>Alina Garaeva | ៤២ |- | ២០២២ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]]<br>Maria Luisa Varela | {{flagicon|ZWE}} [[ហ្ស៊ីមបាវ៉េ|ហ្ស៊ីមបាវ៉េ]]<br>Jemima Ruth Mandemwa | {{flagicon|JPN}} [[ជប៉ុន|ជប៉ុន]]<br>Ono Aya | {{flagicon|Vietnam}} [[វៀតណាម|យួន]]<br>Tiffany Hà | {{flagicon|FIN}} [[ហ្វាំងឡង់|ហ្វាំងឡង់]]<br>Katariina Juselius | {{flagicon|LVA}} [[ឡេតូនី|ឡេតូនី]]<br>Alina Safronova | {{flagicon|CAM}} [[កម្ពុជា|កម្ពុជា]]<br>Srey Leak Pok | ១៤ |- | ២០២១ | colspan="9" {{n/a|''កម្មវិធីប្រឡងបវរកញ្ញាភពផែនដីអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២០ ត្រូវបានលុបចោលដោយសារការផ្ទុះឡើងនៃ[[:en:List of Ebola outbreaks|មេរោគ Ebola]] នៅក្នុងប្រទេសជាម្ចាស់ផ្ទះ។''}} |- | ២០១៩ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]<br>Monique Best | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]]<br>Marisa Phonthirat | {{flagicon|MYS}} [[ម៉ាឡេស៊ី|ម៉ាឡេស៊ី]]<br>Vivian Lin | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]]<br>Nicole Cano | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]]<br>Krizia Nicole Apao Vargas | {{flagicon|RUS}} [[រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]<br>Guzaliya Izmailova | {{n/a|''មិនមានម្ចាស់តំណែង''}}<!--no title at that time--> | {{flagicon|CAM}} [[កម្ពុជា|កម្ពុជា]] | ៣៩ |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;" |+ {{nowrap|ប្រទេសឬដែនដីតាមចំនួនម្ចាស់ជ័យលាភី}} ! width="200"|ប្រទេស ឬ ដែនដី ! width="20"|ចំនួនជ័យលាភី ! width="100"|ឆ្នាំប្រកួត |- |{{flagicon|CAM}} [[កម្ពុជា|កម្ពុជា]] | rowspan="5" style="text-align: center;" |០១ |២០២៥ |- |{{flagicon|UAE}} [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] |២០២៤ |- |{{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] |២០២៣ |- |{{flagicon|PHI}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] |២០២២ |- |{{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] |២០១៩ |} {| class="wikitable" style="font-size: 85%;" |+ {{nowrap|ទ្វីបតាមចំនួនម្ចាស់ជ័យលាភី}} ! ទ្វីប ! ចំនួនជ័យលាភី ! ប្រទេស ឬ ដែនដី |- | [[អាមេរិកខាងជើង|អាមេរិកខាងជើង]] | style="text-align:center;" |០ | |- | [[អាមេរិកខាងត្បូង|អាមេរិកខាងត្បូង]] | style="text-align:center;" |០ | |- | [[អឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] | style="text-align:center;" |០ | |- | [[អាស៊ី|អាស៊ី]] | style="text-align:center;" |០៤ |{{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]], {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]], {{flagicon|UAE}} [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]], {{flagicon|CAM}} [[កម្ពុជា|កម្ពុជា]] |- | [[អាហ្វ្រិក|អាហ្វ្រិក]] | style="text-align:center;" |០១ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] |- | [[អូសេអានី|អូសេអានី]] | style="text-align:center;" |០ | |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២៦ | ពៅ ធីតា | | |- | ២០២៥ | ស៊ីដនី ម៉ារិទ្ធ | Winner | * Miss Best Interview * Miss Popular Vote * Miss Elegant Body |- | rowspan="2" |២០២៤ | ខន សុវណ្ណសូនីតា<br>(ជំនួសតំណែង) | Top 28 | Miss Queen of Vote |- | ដេត ស្រីនាថ | colspan="2" | ''លាលែងចេញពីតំណែង'' |- | ២០២៣ | ដាំ សុភ័ក្រ្តស៊ីនឌី | Top 10 | Best National Costume |- | ២០២២ | ពក ស្រីល័ក្ខ | 6th Runner Up | Best National Costume |- | ២០២១ | ប៉ុន សុរ៉ាវត្តី | colspan="2" rowspan="2" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២០ | គ្មានបេក្ខភាព |- | ២០១៩ | រីចាន់ណាន កល្យាណ | Top 16 | Best National Costume |} == សូមមើលផងដែរ == * [[:en:List of beauty pageants|List of beauty pageants]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == {{Commons category}} {{Subject bar|commons-search=Miss Planet International|q=yes|d=yes|d-search=Q86196156|voy=yes|voy-search=Miss Planet International=l}} *{{Official website|https://missplanetinternational.org/}} {{Authority control}} [[Category:Beauty pageants]] [[Category:International beauty pageants]] [[Category:2019 beauty pageants]] [[Category:Recurring events established in 2019]] [[Category:Beauty pageants for youth]] [[Category:Beauty pageants in Cambodia]] [[Category:Miss Planet International]] == ឯកសារយោង == hbhny0yhiqpiwklaj3mqjkq73g4bfrv មីណាម៉ូតូ តាកាហ៊ីតូ 0 51879 342690 342398 2026-11-08T04:54:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342690 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|ក្នុងឈ្មោះជប៉ុននេះ ត្រកូលគឺជា "មីណាមូតូ" (Minamoto)។}}{{Infobox Person | name = មីណាម៉ូតូ តាកាហ៊ីតូ<br/>源　尊仁<br/>みなもと　たかひと | image = Dr. MINAMOTO Takahito 源尊仁 博士.jpg | native_name = 源　尊仁<br/>みなもと　たかひと | native_name_lang = ja | birth_date = {{Birth date and age|1993|7|2}} | birth_place = {{flagicon|JPN}} ក្នស្រុកកាមីហ្គ្យូ-គូ [[ក្យូតុ]] [[ប្រទេសជប៉ុន]] | nationality = {{flagicon|JPN}} [[ជនជាតិជប៉ុន]] | education = សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ<br/>សាលាពាណិជ្ជកម្មទីក្រុងឡុងដ៍<br/>សាកលវិទ្យាល័យ Justus Liebig Giessen | alma_mater = សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ<br/>សាលាពាណិជ្ជកម្មទីក្រុងឡុងដ៍ | occupation = សហគ្រិន អ្នកជំនួញ និងអ្នកវិនិយោគ | employer = សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ<br/>ក្រុមហ៊ុន Yanmar Holdings Co., Ltd.<br/>សាជីវកម្មបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ MITAKY | organization = សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ<br/>សង្គម KUGE | known_for = មនុស្សយន្ត<br/>ឱសថបង្កើតឡើងវិញ | website = {{URL|https://minamototakahito.com/|www.minamototakahito.com}} | signature = 源尊仁の署名.png }} {{Nihongo|'''មីណាម៉ូតូ តាកាហ៊ីតូ'''|源 尊仁|MINAMOTO Takahito|២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៩៣ -}} កើតនៅស្រុកកាមីហ្គ្យូ-គូ [[ក្យូតុ|ក្យូតូ]] [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]]၊ គឺជាសហគ្រិនជនជាតិជប៉ុន អ្នកធ្វើអាជីវកម្ម និងអ្នកវិនិយោគអចលនទ្រព្យ។ គាត់គឺជាស្ថាបនិក អគ្គនាយក និងប្រធានស្តីទីនៃក្រុមហ៊ុន Mitaky High-Tech Corporation។ គាត់ក៏ជាស្ថាបនិក និងប្រធានសមាគម KUGE ផងដែរ<ref name=":0">{{Cite web |last=Government of Japan |date=July 5, 2020 |title=株式会社源尊京ハイテク 9731001083735 gBizINFO Ministry of Justice Government of Japan |url=https://info.gbiz.go.jp/hojin/ichiran?hojinBango=6130001074735 |access-date=2021-02-11 |website=info.gbiz.go.jp |language=ja |format=pdf}}.</ref><ref name=":4">{{Cite journal|date=2020-03-02|title=源 尊仁｜代表取締役社長 兼 CEO｜株式会社源尊京(ミタキ)ハイテク｜ウォンテッドリー｜|url=https://sg.wantedly.com/id/minamototakahito|journal=ウォンテッドリー株式会社|language=ja}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=源 尊仁について｜MINAMOTO Takahito - 起業家 |url=https://minamototakahito.com/about/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908233538/https://minamototakahito.com/about/ |archive-date=2020-07-05 |access-date=2022-03-11 |website=Internet Archive |language=ja |archivedate=2023-09-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230908233538/https://minamototakahito.com/about/ }}.</ref>។ មីណាមូតូ បម្រើការជាជំនាញ និងអ្នកប្រឹក្សាយុទ្ធសាស្ត្រនៅក្នុងវិស័យរ៉ូបូត សេរ៉ាហ្សេនូទីសិន (regenerative medicine) និងកសិកម្មឆ្លាតវៃ ដោយផ្តល់ការណែនាំដល់រដ្ឋាភិបាលអាស៊ី និងអាហ្វ្រិកសម្រាប់យុទ្ធសាស្ត្រអភិវឌ្ឍរបស់ពួកគេ<ref>{{Cite journal|date=March 10, 2022|title=Collaboration meeting between MITAKY High-Tech and Ministry of Science & Technology, Vietnam in Hue City, Vietnam regarding agricultural robots and digitalisation of agircluture|url=http://doimoisangtao.gov.vn/bai-viet/lam-viec-voi-chuyen-gia-nhat-ban-lien-quan-den-hop-tac-trien-khai-cong-nghe-so-hoa-nong-nghiep|journal=Journal of Doi Moi Sang Tao, Ministry of Science & Technology, Government of Vietnam|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909061115/http://doimoisangtao.gov.vn/bai-viet/lam-viec-voi-chuyen-gia-nhat-ban-lien-quan-den-hop-tac-trien-khai-cong-nghe-so-hoa-nong-nghiep|archive-date=2023-09-09|accessdate=10 mars 2023|dead-url=yes}}</ref>។ == ការអប់រំ == មីណាមូតូ កើតនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ក្នុងស្រុកកាមីហ្គ្យូ-គូ [[ក្យូតុ]] [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]] <ref name=":5" />។ គាត់មានសញ្ញាបត្រមាស្ត្រីវិទ្យាសាស្ត្រ (M.Sc.) ចំនួនពីរ ពី[[សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ]] [[ក្យូតុ]] [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]] <ref name=":4" /> <ref name=":5" />។ សញ្ញាបត្រមួយគឺនៅវិស័យរ៉ូបូតកសិកម្ម ពីសាលាឧទ្យសាស្ត្រ ហើយមួយទៀតគឺនៅគោលនយោបាយបរិស្ថានសកល ពីសាលាសិក្សាបរិស្ថានសកលវិទ្យាសាស្ត្រ <ref name=":6">{{Cite web |title=源 尊仁 {{!}} 研究者情報 {{!}} J-GLOBAL 科学技術総合リンクセンター |url=https://jglobal.jst.go.jp/detail?JGLOBAL_ID=202301017526298894 |access-date=2023-02-11 |website=jglobal.jst.go.jp |language=ja |archivedate=2023-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230925190615/https://jglobal.jst.go.jp/detail?JGLOBAL_ID=202301017526298894 |url-status=dead }}.</ref>។ គាត់ក៏បានបញ្ចប់ការសិក្សាផ្នែកវិភាគទិន្នន័យគុណភាព នៅសាកលវិទ្យាល័យ Justus Liebig Giessen ទីក្រុង Giessen ខេត្ត Hesse [[អាល្លឺម៉ង់|ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់]] នៅឆ្នាំ ២០១២ <ref name=":5" /> <ref name=":6" />។ ឈ្មោះត្រកូលរបស់គាត់ “មីណាមូតូ” (源) គឺជាឈ្មោះត្រកូលចាស់សម័យ និងមានកិត្តិយសបំផុតមួយនៅប្រទេសជប៉ុន <ref>"...the Minamoto (1192-1333)" Warrior Rule in Japan, page 11. Cambridge University Press.</ref> <ref>{{Cite book|surname=倉本|given=一宏|title=公家源氏: 王権を支えた名族|year=2019|editor=中央公論新社|isbn=9784121025739|language=ja|page=18|url=https://books.google.com/books?id=3FClzAEACAAJ}}</ref> <ref>{{Cite book|surname=井上|given=辰雄|editor=塙書房|language=ja|year=2011|title=嵯峨天皇と文人官僚|pages=305–306|isbn=9784827312409|location=東京 (Tokyo)|url=https://books.google.com/books?id=_panuAAACAAJ}}</ref>។ == អាជីព == [[ឯកសារ:Dr._MINAMOTO_Takahito_(left)_with_Swiss_Consul_of_the_Consulate_of_Switzerland_in_Japan_-_Dr._Felix_Moesner_(right).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| មីណាមូតូ (ឆ្វេង) ជាមួយលោកបណ្ឌិត Felix Moesner ស្ថានកុងស៊ុលស្វីសនៅទីក្រុងអូសាកា]] មីណាមូតូ បានធ្វើការជាអ្នកស្រាវជ្រាវអភិវឌ្ឍន៍ (R&D) នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ពីររបស់សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ ដើម្បីស្រាវជ្រាវអំពីរ៉ូបូតកសិកម្ម <ref>{{Cite web |date=2015 |title=Researcher Information: Minamoto Takahito |url=https://researchmap.jp/minamototakahito |website=ResearchMap.jp |access-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226190350/https://researchmap.jp/minamototakahito |archive-date=2024-12-26 |url-status=dead}}.</ref>។ គាត់ក៏ធ្លាប់បម្រើការជាជំនាញផ្នែកយុទ្ធសាស្ត្រគ្រប់គ្រងការវិនិយោគថាមពលបៃតង នៅស្នាក់ការកណ្តាលនៃក្រុមហ៊ុន Yanmar Holdings Co., Ltd. ដែលជាក្រុមហ៊ុនពហុជាតិសំខាន់មួយមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងអូសាកា <ref>{{Cite journal|date=2019-11-20|title=自動直進機能を搭載した「直進アシスト田植機」を発売|url=https://www.yanmar.com/media/news/2019/11/19085516/pdf_news_20191120_01.pdf|journal=ヤンマーホールディングス｜ヤンマー中央研究所｜最新技術}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=2019-10-10|title=農業分野におけるＩＣＴ、ロボット技術の活用例｜ヤンマーの自動運転田植機|url=https://www.maff.go.jp/j/kanbo/smart/pdf/smart_agri_tenkai2.pdf|journal=農林水産省|language=ja|accessdate=2025-01-24|archive-date=2023-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924070825/https://www.maff.go.jp/j/kanbo/smart/pdf/smart_agri_tenkai2.pdf|dead-url=yes}}</ref>។ លើសពីនេះ គាត់ក៏ធ្លាប់ធ្វើការជាអ្នកស្រាវជ្រាវឯករាជ្យ និងអ្នកអភិវឌ្ឍរ៉ូបូតនៅមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍កណ្តាលរបស់ Yanmar នៅប្រទេសជប៉ុន និងទីក្រុង Florence [[អ៊ីតាលី|ប្រទេសអ៊ីតាលី]] <ref>{{Cite journal|date=July 22, 2018|title=Yanmar's robotic tractors bring autonomous vehicles out to farm|url=https://newatlas.com/yanmar-robotic-tractors/55558/|journal=New Atlas|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=July 23, 2019|title=Yanmar Demonstrates Autonomous Tractors Using Precision Positioning Technology in Thailand|url=https://www.yanmar.com/media/news/2019/07/25002807/20190724-Press-Release_Yanmar-Robot-Tractor.pdf|journal=Yanmar Group Official Media|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=2022-12-08|title=ヤンマーのスマート農機を活用した省⼒化・環境負荷低減のご提案|url=https://www.maff.go.jp/hokuriku/seisan/smart/attach/pdf/forum2022-8.pdf|journal=農林水産省｜Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries|language=ja}}</ref>។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២០ មីណាមូតូបានបង្កើតក្រុមហ៊ុន Mitaky High-Tech Corporation ដែលមានមូលដ្ឋាននៅក្យូតូ ប្រទេសជប៉ុន ដោយផ្តោតលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍផ្នែករ៉ូបូត និងសេរ៉ាហ្សេនូទីសិន <ref name=":0" /> <ref name=":1">{{Cite web |title=MITAKY High-Tech Corporation｜株式会社源尊京ハイテク |url=https://mitaky.co.jp/what-we-do/ |access-date=2022-03-11 |language=en-GB}}.</ref>។ ចាប់តាំងពីបង្កើតមក គាត់បានបម្រើការជាអគ្គនាយកប្រតិបត្តិ (CEO) និងប្រធានស្តីទី។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់គាត់ Mitaky High-Tech បានធ្វើការស្រាវជ្រាវបច្ចេកវិទ្យាដ៏ឈានមុខ ដោយផ្តល់សេវាប្រឹក្សាយុទ្ធសាស្ត្រដល់រដ្ឋាភិបាលអាស៊ី និងអាហ្វ្រិកសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងវិទ្យាសាស្ត្រយុទ្ធសាស្ត្រ <ref name=":1" />។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ Mitaky High-Tech ត្រូវបានជ្រើសរើសជាទូតផ្លូវការសម្រាប់ SusHi Tech Tokyo 2025 ដែលជាសន្និបាតស្តីពីការចាប់ផ្តើមធំបំផុតនៅអាស៊ី ដឹកនាំដោយរដ្ឋាភិបាលទីក្រុងតូក្យូ ដើម្បីលើកកម្ពស់ការច្នៃប្រឌិតបើកចំហរជាមួយសហគ្រាសចាប់ផ្តើមថ្មីៗដែលផ្តោតលើបច្ចេកវិទ្យាដើម្បីស្រុកក្រុងស្វ័យប្រវត្តិ និងចីរភាពនៅអនាគត <ref>{{Cite web |title=Introduction of Partner companies {{!}} SusHi Tech Tokyo 2025 |url=https://sushitech-startup.metro.tokyo.lg.jp/en/partners2025/ |access-date=2025-01-24 |website=sushitech-startup.metro.tokyo.lg.jp |language=ja |archivedate=2025-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250119013919/https://sushitech-startup.metro.tokyo.lg.jp/en/partners2025/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=MITAKY is Appointed As An Official Ambassador for SusHi Tech Tokyo 2025 – MITAKY™ High-Tech Corporation Japan｜株式会社 ミタキ ハイテク日本 |url=https://mitaky.co.jp/mitaky-is-appointed-as-an-official-ambassador-for-sushi-tech-tokyo-2025/ |access-date=2025-01-24 |language=en-GB}}</ref>។ មីណាមូតូក៏ជាម្ចាស់ Minamoto Villas (源ヴィラ) ដែលជាក្រុមហ៊ុនគ្រប់គ្រងអចលនទ្រព្យនៅប្រទេសជប៉ុន <ref name=":0" /> <ref name=":1" />។ គាត់ក៏កំពុងដើរតួនាទីជាប្រឹក្សាពិសេសសម្រាប់ Kyoto University Innovation Capital Co., Ltd. ដែលជាក្រុមហ៊ុនវិនិយោគធនធានត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ ដោយមានការវិនិយោគ ១០០% ពីសាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ <ref>{{Cite web |date=2020-03-10 |title=ECC-iCAP |url=https://www.kyoto-unicap.co.jp/ecc-icap/ |access-date=2025-01-24 |website=京都大学イノベーションキャピタル株式会社 |language=ja}}</ref>។ [[ឯកសារ:MINAMOTO Takahito (right) with Prof. MINATO Nagahiro - President of Kyoto University, at Gakushikaikan in Tokyo東京都千代田区の学士会館にて源尊仁氏(右)と京都大学総長の湊長博教授(医学博士.png|រូបភាពតូច|តាកាហ៊ីតូ (ស្ដាំ) ជាមួយសាស្រ្តាចារ្យ មីណាតូ នាហារីរ៉ូ - ប្រធានសាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ នៅ Gakushikaikan ក្នុងទីក្រុងតូក្យូ។]] == កំណត់ចំណាំ និងឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} === អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ === * មីណាម៉ូតូ * សាកលវិទ្យាល័យក្យូតូ * មនុស្សយន្តកសិកម្ម === តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ === * [https://jglobal.jst.go.jp/detail?JGLOBAL_ID=202301017526298894 Profil officiel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411183950/https://jglobal.jst.go.jp/detail?JGLOBAL_ID=202301017526298894 |date=2025-04-11 }} de l'[[:en:Japan_Science_and_Technology_Agency|Agence japonaise pour la science et la technologie (JST)]] (en japonais) 8kl2raoqwcwr210ppw3vzopl8wgl97b ប្រាសាទទីពីរ 0 51914 342664 316529 2026-11-08T04:14:39Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342664 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អគារសាសនា | name = ព្រះវិហារទីពីរ<br/>ប្រាសាទហេរ៉ូដ | native_name = {{Lang|he|{{Script/Hebrew|בֵּית־הַמִּקְדָּשׁ הַשֵּׁנִי}}|rtl=yes}} | native_name_lang = he | religious_affiliation = [[Second Temple Judaism|សាសនាយូដា]] | image = Second Temple.jpg | caption = គំរូនៃ [[#Herod's Temple|ប្រាសាទស្ដេចហេរ៉ូដ]] (បំផុសគំនិតដោយការសរសេររបស់ [[Josephus]]) បានបង្ហាញនៅក្នុង [[គំរូ ទឹកដីបរិសុទ្ធ នៃក្រុងយេរូសាឡឹម]] នៅ [[សារមន្ទីរអ៊ីស្រាអែល]] | map_type = Old Jerusalem#Jerusalem#Israel | coordinates = | map_alt = Location of the former Second Temple in Jerusalem | map_caption = Location within the [[Old City of Jerusalem]]##Location within [[Jerusalem]] (modern municipal borders)##Location within the [[Israel|State of Israel]] | location = [[ប្រាសាទភ្នំ]] | deity = [[God in Judaism|យេហូវ៉ា]] | municipality = [[យេរូសាឡឹម]] | state = [[យេហ៊ូដ មេឌីណា]] (ដំបូង)<br />[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដា]] (last) | region = [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែល]] | country = [[អាណាចក្រ Achaemenid]] (ដំបូង)<br />[[ចក្រភពរ៉ូមe]] (ចុងក្រោយ) | leadership = [[សម្ដេចសង្ឃនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]] | founded_by = [[សេរូបាបិល]]; កែលម្អឡើងវិញដោយ [[ស្ដេចហេរ៉ូដអស្ចារ្យ]] | year_completed = {{ប្រហែល|516 មុនគ.ស}} (ប្រភព)<br />{{ប្រហែល|18 គ.ស}} (ហេរ៉ូដ) | date_destroyed = 70 គ.ស ([[ការឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម (70 គ.ស)|រ៉ូម៉ាំងឈ្នះ]]) | height_max = {{circa|{{convert|46|m|ft}}}} | materials = [[Jerusalem stone|ថ្មកំបោរក្រុងយេរូសាឡឹម]] | designation1_free1name = កាលបរិច្ឆេទជីក | designation1_free1value = 1930, 1967, 1968, 1970–1978, 1996–1999, 2007 | designation1_free2name = បុរាណវិទូ | designation1_free2value = [[Charles Warren]], [[Benjamin Mazar]], [[Ronny Reich]], [[Eli Shukron]], [[Yaakov Billig]] | designation1_free3name = ទីតាំងបច្ចុប្បន្ន | designation1_free3value = [[Dome of the Rock]] | designation2_free1name = ការចូលប្រើជាសាធារណៈ | designation2_free1value = មានកំណត់; ឃើញ [[ការរឹតបន្តឹងការចូលប្រាសាទ]] }} '''ប្រាសាទទីពីរ''' ការស្ថាបនាប្រាសាទទីពីរបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពី ការសញ្ជ័យរបស់ពែរ្សនៃបាប៊ីឡូន ; បុព្វការីនៃព្រះវិហារបរិសុទ្ធទីពីរ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ប្រាសាទរបស់សាឡូម៉ូន ត្រូវបានបំផ្លាញរួមជាមួយ ព្រះរាជាណាចក្រយូដា ទាំងមូលដោយ ការឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡិមរបស់បាប៊ីឡូន ប្រហែលឆ្នាំ ៥៨៧ មុនគ.ស.។ <ref name="Schiffman">{{Cite book|last=Schiffman|first=Lawrence H.|url=https://books.google.com/books?id=nQDkLzQimk8C&pg=PA48|title=Understanding Second Temple and Rabbinic Judaism|date=2003|publisher=[[KTAV Publishing House]]|isbn=978-0-88125-813-4|location=New York|pages=48–49|archive-date=2023-08-30}}</ref> បន្ទាប់ពី ចក្រភព ណេ-បាប៊ីឡូន ត្រូវបានបញ្ចូលដោយ ចក្រភព Achaemenid ស្តេច ពែ្ស Cyrus the Great បានចេញនូវអ្វីដែលគេហៅថា Edict of Cyrus ដែលត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុង ព្រះគម្ពីរហេព្រើរ ថាបានអនុញ្ញាត និងលើកទឹកចិត្តដល់ ការវិលត្រឡប់ទៅកាន់ទីក្រុងស៊ីយ៉ូនវិញ ដែលជាព្រឹត្ដិការណ៍ព្រះគម្ពីរដែលក្នុងនោះ ជនជាតិយូដាបានត្រឡប់ទៅអតីតរាជាណាចក្រយូដាវិញ ដែលពួកពែរ្សទើបនឹងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញជាខេត្ត យូដា គ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង មេឌីណាតា ។ ការបញ្ចប់ព្រះវិហារបរិសុទ្ធទីពីរនៅសម័យស្តេចពែរ្ស ដារីយុស ទី 1 បានបង្ហាញពីរយៈពេលនៃក្តីសង្ឃឹមរបស់ជនជាតិយូដា និងការរស់ឡើងវិញខាងសាសនា។ យោង​តាម​ប្រភព​ព្រះគម្ពីរ ប្រាសាទ​ទី​ពីរ​ដើមឡើយ​ជា​សំណង់​តិចតួច​ដែល​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ឡើង​ក្រោម​អំណាច​របស់​អភិបាល​ជនជាតិ​ពែរ្ស​ដែល​តែងតាំង​ដោយ ​សេរូបាបិល ជា​ចៅ​របស់ ​យេកូនាយ៉ា ជា ​ស្តេច​ចុងក្រោយ​នៃ​យូដា ។ <ref name="Ezra6etc">{{Bibleverse|Ezra|6:15,16|HE}}</ref> នៅសតវត្សរ៍ទី ១មុនគ.ស. ប្រាសាទទីពីរត្រូវបានកែលម្អ និងពង្រីកនៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់ ព្រះបាទហេរ៉ូដដ៏អស្ចារ្យ ហេតុដូច្នេះហើយបានជាឈ្មោះជំនួសសម្រាប់រចនាសម្ព័ន្ធ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងផ្លាស់ប្តូររបស់ហេរ៉ូដបានបណ្តាលឱ្យមានរចនាសម្ព័ន្ធ និងទីធ្លាធំ និងអស្ចារ្យ រួមទាំងអគារ និងអគារធំៗដែលបង្ហាញក្នុងគំរូទំនើប ដូចជា គំរូ ទឹកដីបរិសុទ្ធ នៃក្រុងយេរូសាឡឹម នៅក្នុង [[សារមន្ទីរអ៊ីស្រាអែល]] ។ ប្រាសាទភ្នំ ដែលជាកន្លែងទាំងប្រាសាទរបស់សាឡូម៉ូន និងប្រាសាទទីពីរឈរ ក៏ត្រូវបានពង្រីកយ៉ាងសំខាន់ផងដែរ ដែលមានទំហំទ្វេដង ដើម្បីក្លាយជាទីជម្រកសាសនាដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកបុរាណ។ <ref name=":0">{{Cite book|last=Feissel|first=Denis|url=https://www.worldcat.org/oclc/840438627|title=Corpus Inscriptionum Iudaeae/Palaestinae: Volume 1 1/1: Jerusalem, Part 1: 1-704|date=23 December 2010|publisher=De Gruyter|others=Hannah M. Cotton, Werner Eck, Marfa Heimbach, Benjamin Isaac, Alla Kushnir-Stein, Haggai Misgav|isbn=978-3-11-174100-0|location=Berlin|pages=41|oclc=840438627}}</ref> នៅឆ្នាំ ៧០ នៃគ.ស. នៅកម្រិតខ្ពស់នៃ សង្រ្គាមជ្វីហ្វ - រ៉ូម៉ាំងទីមួយ ប្រាសាទទីពីរត្រូវបានបំផ្លាញដោយ ការឡោមព័ទ្ធរបស់រ៉ូម៉ាំងក្រុងយេរូសាឡឹម {{Efn|Based on regnal years of Darius I, brought down in Richard Parker & Waldo Dubberstein's ''Babylonian Chronology, 626 B.C.–A.D. 75'', Brown University Press: Providence 1956, p. 30. However, Jewish tradition holds that the Second Temple stood for only 420 years, i.e. from 352 BCE – 68 CE. See: {{cite book |last=Hadad |first=David |title=Sefer Maʻaśe avot |edition=4 |publisher=Kodesh Books |location=Beer Sheba |year=2005 |page=364 |language=he |oclc=74311775}} (with endorsements by Rabbi [[Ovadia Yosef]], Rabbi [[Shlomo Amar]], and Rabbi [[Yona Metzger]]); {{cite book |last=Sar-Shalom |first=Rahamim |title=She'harim La'Luah Ha'ivry (Gates to the Hebrew Calendar) |date=1984 |location=Tel-Aviv |page=161 (Comparative chronological dates) |language=he |oclc=854906532}}; {{cite book |last=Maimonides |author-link=Maimonides |title=Sefer Mishneh Torah - HaYad Ha-Chazakah (Maimonides' Code of Jewish Law) |publisher=Pe'er HaTorah |volume=4 |date=1974 |location=Jerusalem |pages=184–185 [92b–93a] (Hil. ''Shmitta ve-yovel'' 10:2–4) |language=he |oclc=122758200 |quote=According to this calculation, this year which is one-thousand, one-hundred and seven years following the destruction, which year in the [[Seleucid era]] counting is [today] the 1,487th year (corresponding with Tishri 1175–Elul 1176 [[Common Era|CE]]), being the year 4,936 [[anno mundi]], it is a Seventh Year [of the seven-year cycle], and it is the 21st year of the [[Jubilee (biblical)|Jubilee]]" (END QUOTE). = the destruction occurring in the lunar month of Av, two months preceding the New Year of 3,829 anno mundi.}}}} ដែលជាចំណុចសម្គាល់ដ៏សំខាន់មួយ និងការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុង ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់សាសន៍យូដា ។ <ref name=":5">{{Cite book|last=Karesh|first=Sara E.|url=http://worldcat.org/oclc/1162305378|title=Encyclopedia of Judaism|publisher=Facts On File|year=2006|isbn=978-1-78785-171-9|oclc=1162305378|quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. [...] The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}</ref> ការ​បាត់​បង់​ព្រះវិហារ​បរិសុទ្ធ​ទី​ពីរ​បាន​ជំរុញ​ឱ្យ​មាន​ការ​អភិវឌ្ឍ​នៃ ​សាសនា​គ្រឹស្ត​សាសនា​យូដា ដែល​នៅ​តែ​ជា​ទម្រង់​សំខាន់​នៃ​ការ​ប្រតិបត្តិ​សាសនា​ជ្វីហ្វ​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក។ == បុរាណវិទ្យានៃប្រាសាទ == === សិលាចារឹកព្រមានប្រាសាទ === [[ឯកសារ:Soreg_inscription.jpg|រូបភាពតូច| សិលាចារឹក ''Soreg'' ព្រមានជនមិនមែនសាសន៍យូដាពីការចូលទៅក្នុងទីជម្រកនៃព្រះវិហារបរិសុទ្ធទីពីរ]] នៅឆ្នាំ ១៨៧១ ថ្មដែលមានទំហំ {{Cvt|60|×|90|cm}} និងឆ្លាក់ដោយ អក្សរ ក្រិច ត្រូវបានគេរកឃើញនៅជិតតុលាការនៅលើប្រាសាទភ្នំក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹម ហើយកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយ Charles Simon Clermont-Ganneau ថាជា សិលាចារឹកប្រាសាទ ។ សិលាចារឹកបានគូសបញ្ជាក់ពីការហាមប្រាមនេះ បានពង្រីកដល់អ្នកដែលមិនមែនជាជនជាតិយូដា ដើម្បីបន្តដំណើរទៅហួសពី soreg បំបែកតុលាការសាសន៍ដទៃ និងតុលាការខាងក្នុង។ សិលាចារឹកអានជាប្រាំពីរជួរ៖   នៅឆ្នាំ ១៩៣៥ បំណែកនៃសិលាចារឹកព្រមានប្រាសាទស្រដៀងគ្នាមួយទៀតត្រូវបានរកឃើញ។ <ref name="times">{{Cite web |last=Zion |first=Ilan Ben |title=Ancient Temple Mount 'warning' stone is 'closest thing we have to the Temple' |url=http://www.timesofisrael.com/ancient-temple-mount-warning-stone-is-closest-thing-we-have-to-the-temple/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230830022916/https://www.timesofisrael.com/ancient-temple-mount-warning-stone-is-closest-thing-we-have-to-the-temple/ |archive-date=2023-08-30 |access-date=2022-10-16 |website=The Times of Israel}}</ref> ពាក្យ "ជនបរទេស" មានអត្ថន័យមិនច្បាស់លាស់។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះជឿថាវាសំដៅទៅលើជនរួមជាតិទាំងអស់ ដោយមិនគិតពីស្ថានភាពនៃភាពបរិសុទ្ធ ឬសាសនា។ អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​ប្រកែក​ថា វា​សំដៅ​ទៅ​លើ​សាសន៍​ដទៃ​ដែល​មិន​បាន​ប្រែ​ចិត្ត​ចាប់​តាំង​ពី ​ហេរ៉ូឌ ​បាន​សរសេរ​សិលាចារឹក​នោះ។ ហេរ៉ូឌខ្លួនឯងជា ជនជាតិអ៊ីឌូមា (ឬជនជាតិអេដុម) ដែលបានប្រែចិត្តជឿ ហើយទំនងជាមិនរាប់បញ្ចូលខ្លួនគាត់ ឬកូនចៅរបស់គាត់ឡើយ។ <ref name=":3">{{Cite book|url=https://academic.oup.com/book/5287/chapter/148016316?login=true#273599969|title=Contesting Conversion: Genealogy, Circumcision, and Identity in Ancient Judaism and Christianity|date=2011|isbn=9780199914456|pages=87–110}}</ref> === ទីកន្លែងនៃការត្រែ === សិលាចារឹកបុរាណ មួយទៀត ដែលត្រូវបានរក្សាទុកដោយផ្នែកនៅលើថ្មដែលបានរកឃើញនៅខាងក្រោមជ្រុងភាគនិរតីនៃភ្នំហេរ៉ូឌៀន មានពាក្យថា "ទៅកាន់កន្លែងផ្លុំត្រែ"។ រូបរាងរបស់ថ្មបង្ហាញថាវាជាផ្នែកមួយនៃ parapet ហើយវាត្រូវបានបកស្រាយថាជាកម្មសិទ្ធិរបស់កន្លែងនៅលើភ្នំដែលត្រូវបានពិពណ៌នាដោយ Josephus "ជាកន្លែងដែលបូជាចារ្យម្នាក់ត្រូវឈរនិងផ្តល់ការជូនដំណឹងដោយសំឡេងត្រែនៅពេលរសៀល។ នៃវិធីសាស្រ្ត និងនៅល្ងាចបន្ទាប់នៃការបិទ រៀងរាល់ថ្ងៃ [[ថ្ងៃសប្ប័ទ|ទីប្រាំពីរ]] "ប្រហាក់ប្រហែលនឹងអ្វីដែល Talmud និយាយ។ <ref name="IMJ">{{Cite web |title='To the place of trumpeting …,' Hebrew inscription on a parapet from the Temple Mount |url=https://www.imj.org.il/en/collections/191539 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230830023450/https://www.imj.org.il/en/collections/191539 |archive-date=30 August 2023 |access-date=24 July 2020 |publisher=[[The Israel Museum]] |location=Jerusalem}}</ref> === ជញ្ជាំង​និង​ខ្លោង​ទ្វារ​ប្រាសាទ === បន្ទាប់ពីឆ្នាំ ១៩៦៧ អ្នកបុរាណវត្ថុវិទូបានរកឃើញថាជញ្ជាំងបានលាតសន្ធឹងជុំវិញប្រាសាទភ្នំហើយជាផ្នែកមួយនៃជញ្ជាំងទីក្រុងនៅជិត ច្រកទ្វារតោ ។ ដូច្នេះហើយ ផ្នែកដែលនៅសល់នៃ ប្រាសាទភ្នំ មិនត្រឹមតែជា ជញ្ជាំងខាងលិច ប៉ុណ្ណោះទេ។ បច្ចុប្បន្ននេះ Robinson's Arch (ដាក់ឈ្មោះតាម American Edward Robinson ) នៅតែជាការចាប់ផ្តើមនៃក្លោងទ្វារដែលលាតសន្ធឹងចន្លោះកំពូលនៃវេទិកា និងដីខ្ពស់ជាងឆ្ងាយ។ អ្នកទស្សនា និងអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាក៏បានចូលតាមច្រកទ្វារដែលនៅសេសសល់ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះត្រូវបានដោតជាប់ ច្រកទ្វារនៅផ្នែកខាងត្បូង ដែលនាំឆ្លងកាត់ អាណានិគម ទៅកំពូលនៃវេទិកា។ ជញ្ជាំងភាគខាងត្បូង ត្រូវបានរចនាឡើងជាច្រកចូលដ៏ធំ។ <ref name="EMazar">{{Cite book|title=The Complete Guide to the Temple Mount Excavations|year=2002|location=Jerusalem|isbn=978-965-90299-1-4|pages=55–57}}</ref> ការជីកកកាយបុរាណវិទ្យាថ្មីៗនេះបានរកឃើញ {{Lang|he|[[mikveh]]s}} ជាច្រើន។ (ការងូតទឹកតាមពិធី) សម្រាប់ធ្វើពិធីបរិសុទ្ធរបស់អ្នកថ្វាយបង្គំ ហើយមានជណ្ដើរធំមួយ ដែលនាំទៅដល់ច្រកចូលមួយក្នុងចំណោមច្រកចូលដែលត្រូវបានរារាំង។ <ref name="EMazar" /> === រចនាសម្ព័ន្ធក្រោមដី === នៅខាងក្នុងជញ្ជាំង វេទិកានេះត្រូវបានគាំទ្រដោយច្រកទ្វារជាច្រើន ដែលឥឡូវគេហៅថា ជណ្តើរសាឡូម៉ូន ដែលនៅតែមាន។ ការជួសជុលបច្ចុប្បន្នរបស់ពួកគេដោយ Waqf គឺមានភាពចម្រូងចម្រាសខ្លាំង។ <ref>{{Cite news|title=Debris removed from Temple Mount sparks controversy|work=The Jerusalem Post &#124; Jpost.com|url=https://www.jpost.com/national-news/debris-removed-from-temple-mount-sparks-controversy|url-status=live|access-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004115122/https://www.jpost.com/national-news/debris-removed-from-temple-mount-sparks-controversy|archive-date=2022-10-04}}</ref> === កន្លែងយកថ្ម === នៅថ្ងៃទី ២៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០០៧ [[Yuval Baruch|លោក Yuval Baruch]] [[បុរាណវិទ្យា|បុរាណវិទូ]] នៃ អាជ្ញាធរវត្ថុបុរាណរបស់អ៊ីស្រាអែល បានប្រកាសពីការរកឃើញនៃបរិវេណកន្លែងយកថ្មដែលអាចផ្តល់ឱ្យស្តេចហេរ៉ូដនូវថ្មដើម្បីសាងសង់ប្រាសាទរបស់គាត់នៅលើ ប្រាសាទភ្នំ ។ កាក់ គ្រឿងស្មូន និង​បង្គោល​ដែក​ដែល​គេ​រក​ឃើញ​បាន​បញ្ជាក់​ថា​កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​ជីក​យក​រ៉ែ​គឺ​ប្រហែល​ឆ្នាំ ១៩ មុនគ.ស.។ <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Please clarify the preceding statement or statements with a good explanation from a reliable source. (August 2021)">យ៉ាងម៉េច?</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> បុរាណវិទូ Ehud Netzer បានបញ្ជាក់ថា គ្រោងធំៗនៃការកាត់ថ្មនេះ គឺជាភស្តុតាងដែលបង្ហាញថា វាជាគម្រោងសាធារណៈដ៏ធំមួយ ដែលធ្វើការដោយទាសកររាប់រយនាក់។ <ref>{{Cite web |last=Gaffney |first=Sean |date=2007-09-24 |title=Herod's Temple quarry found |url=https://www.usatoday.com/news/world/2007-09-24-1382898922_x.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100809211416/http://www.usatoday.com/news/world/2007-09-24-1382898922_x.htm |archive-date=2010-08-09 |access-date=2013-08-31 |website=USA Today.com}}</ref> === កម្រាលឥដ្ឋពីតុលាការ === ការរកឃើញថ្មីៗបន្ថែមទៀតពី គម្រោង ប្រាសាទភ្នំ Sifting រួមមាន កម្រាលឥដ្ឋ ពីសម័យប្រាសាទទីពីរ។ <ref name="Floor">{{Cite news|title=Second Temple Flooring restored|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/archaeology/MAGAZINE-second-temple-courtyard-flooring-restored-1.5437343|url-status=dead|access-date=13 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516004938/https://www.haaretz.com/archaeology/MAGAZINE-second-temple-courtyard-flooring-restored-1.5437343|archive-date=16 May 2022}}</ref> === ការបកស្រាយថ្មម៉ាដាឡា === ថ្ម Magdala ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​ជា​តំណាង​នៃ​ប្រាសាទ​ទីពីរ​ដែល​បាន​ឆ្លាក់​មុន​ការ​បំផ្លិចបំផ្លាញ​របស់​វា​ក្នុង​ឆ្នាំ ៧០។ <ref name="Kershner">{{Cite news|last=Kershner|first=Isabel|date=8 December 2015|title=A Carved Stone Block Upends Assumptions About Ancient Judaism|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2015/12/09/world/middleeast/magdala-stone-israel-judaism.html|url-status=live|access-date=9 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200506162456/https://www.nytimes.com/2015/12/09/world/middleeast/magdala-stone-israel-judaism.html|archive-date=6 May 2020}}</ref> == វិហារសាសនាយូដាទីពីរ == រយៈពេលរវាងការសាងសង់ព្រះវិហារបរិសុទ្ធទីពីរនៅឆ្នាំ ៥១៥ មុនគ.ស. និងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយពួករ៉ូមនៅឆ្នាំ ៧០ បានឃើញការចលាចលជាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការផ្លាស់ប្តូរសាសនាសំខាន់ៗដែលនឹងប៉ះពាល់ដល់ សាសនាអ័ប្រាហាំ ជាបន្តបន្ទាប់ភាគច្រើន។ ដើមកំណើតនៃ សិទ្ធិអំណាចនៃគម្ពីរ ភាពកណ្តាលនៃច្បាប់ និងសីលធម៌ក្នុងសាសនា នៃ សាលាប្រជុំ និង ការរំពឹងទុក apocalyptic សម្រាប់អនាគត ទាំងអស់ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងសាសនា យូដា នៃសម័យកាលនេះ។ == កំណត់ចំណាំ == 7028b6p4odr3kfz70ocr0apzp8up9bi អនអើយស្រីអន 0 51988 342759 324205 2026-11-08T07:00:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342759 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Orn Euy Srey Orn|image=|caption=Promotional poster|director=Ly Bun Yim|producer=|writer=|starring=Kong Som Oeurn<br />Virak Dara<br />Trente Deux<br />Nop Nam<br />Ly Rattanak|music=Sinn Sisamouth|cinematography=|editing=|distributor=Ronteah Pechr Pheap Yont|released={{Film date|1972}}|runtime=|country=Cambodia|language=[[Khmer language|Khmer]]|budget=}}'''''អនអើយស្រីអន''''' ជា​ភាពយន្ត[[ប្រវត្តិសិល្បៈភាពយន្តខ្មែរ|ខ្មែរ]] ឆ្នាំ១៩៧២ ដែល​ដឹកនាំ​ដោយ [[Ly Bun Yim|​លី ប៊ុនយីម]] របស់[[Runteas Pich Pheap Yun|ក្រុមហ៊ុនរន្ទះពេជ្រភាពយន្ត]] ។ ភាពយន្ត​នេះ​ជា​សាច់រឿង​ស្នេហា​ត្រីកោណ​រវាង​ជា និង​ស៊ូ លើ​នារី​ម្នាក់​ឈ្មោះ អន ។ ភាពយន្ត​នេះ​សម្ដែងដោយ [[Kong Som Oeurn|គង់ សំអឿន]] ជាតួអង្គជា, [[វីរៈ តារា]] ជាតួអង្គអន, និង [[Nop Nam|ណុប ណែម]] ជាតួអង្គស៊ូ។ ភាពយន្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា '''''​ខ្មែរ​បន្ទាប់​ពី​អង្គរ''''' ។ <ref>{{Cite web |last=Wight |first=Emily |title=Classic cinema: Silver screen legends in town for festival of film heritage |url=https://phnompenhpost.com/7days/classic-cinema-silver-screen-legends-town-festival-film-heritage |access-date=2023-05-20 |website=phnompenhpost.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520072119/https://phnompenhpost.com/7days/classic-cinema-silver-screen-legends-town-festival-film-heritage |archive-date=2023-05-20 |url-status=dead }}</ref> ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ផលិត​កម្ម​ដ៏​ពេញ​និយម​មួយ​នៃ "យុគ​មាស" នៃ​វិស័យ​ភាពយន្ត​ខ្មែរ។ <ref>{{Cite web |date=2020-03-19 |title=The Golden Age of Cambodia's silver screen - Khmer Times |url=https://www.khmertimeskh.com/703483/the-golden-age-of-cambodias-silver-screen/ |access-date=2023-05-20 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title='Golden Age' of music still shines - Khmer Times |url=https://www.khmertimeskh.com/501168237/golden-age-of-music-still-shines/ |access-date=2023-05-20 |language=en-US}}</ref> == ចម្រៀង == {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !ចំណងជើង ! តារាចម្រៀង ! កំណត់ចំណាំ |- | "រឿង" | [[ស៊ីន ស៊ីសាមុត]] | |- | "ប្រុសកំហូច" | [[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|Sinn Sisamouth]] and [[រស់ សេរីសុទ្ធា|Ros Serey Sothea]] | |- | "ជ័យ លក់នំបញ្ចុក" | [[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|Sinn Sisamouth]] and [[By Salort]] | |- | "អនអើយអន" | [[ស៊ីន ស៊ីសាមុត]] | |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តខ្មែរ]] j4jf1upetgu88v23jhiczmdb2b05ret ហ្គីណេ-ប៊ីស្សូ 0 52051 342751 334726 2026-11-08T06:56:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342751 wikitext text/x-wiki '''ហ្គីនៀ-ប៊ីសូ''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋហ្គីនៀ-ប៊ីសូ''' គឺជាប្រទេសមួយនៅ[[អាហ្រ្វិកខាងលិច]] ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៦,១២៥គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ជាមួយនឹងប្រជាជនប៉ាន់ស្មានចំនួន ២,០២៦,៧៧៨នាក់ ។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស[[សេណេហ្គាល់]] នៅភាគខាងជើង និង [[ហ្គីណេ]] នៅភាគអាគ្នេយ៍ ។ ប្រទេសនេះមានរដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតគឺ [[ប៊ីសូ]] ។ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស|conventional_long_name=សាធារណរដ្ឋហ្គីនៀ-ប៊ីសូ|native_name={{native name|pt|República da Guiné-Bissau}}<br />{{native name|ff|𞤘𞤭𞤲𞤫 𞤄𞤭𞤧𞤢𞥄𞤱𞤮}}<br />{{native name|mnk|ߖߌ߬ߣߍ߫ ߓߌߛߊߥߏ߫}}|image_flag=Flag of Guinea-Bissau.svg|image_coat=Coat_of_arms_of_Guinea-Bissau_(variant).svg|national_motto=<br />{{native phrase|pt|Unidade, Luta, Progresso|paren=off}}<br />"ការរួបរួម, ការតស៊ូ, វឌ្ឍនភាព"|national_anthem=<br />{{native phrase|pt|[[Esta É a Nossa Pátria Bem Amada]]|paren=off}}<br />"ទីនេះជាមាតុភូមិជាទីស្រឡាញ់របស់យើង"<br />{{center| }}|image_map={{Switcher|[[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|Location of Guinea Bissau in Africa|250px]]<br />|Show map of Africa {{Legend|#5984a3|Guinea-Bissau}}{{Legend|#cddae0|[[African Union]]}}|[[File:Guinea Bissau Base Map.png|Guinea Bissau Base Map|250px]] |Show map of Guinea-Bissau |Location of Guinea-Bissau in Africa|default=1}}|capital=ប៊ីសូ|largest_city=រដ្ឋធានី|coordinates={{coord|11|52|N|15|36|W|type:city}}|official_languages=[[ហ្គីនៀព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្គាល់]]|languages={{collapsible list|bullets=y|title={{nobold|List:}}|[[ហ្គីនៀ-ប៊ីសូ ក្រេអូល]]|[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]|[[អារ៉ាប់]]| |[[Balanta languages|បាឡាន្តា]]|[[ហាស្សានីយ៉ា]]|[[Jola-Fonyi language|ជូឡា-ហ្វូនយី]]|[[Mandinka language|ម៉ាន់ឌីនកា]]|[[Manjak language|ម៉ាន់ចាក់]]|[[Mankanya language|ម៉ាន់កាន់យ៉ា]]|[[Noon language|Noon]]|[[Portuguese language|ព័រទុយហ្គាល់]]|[[Pulaar language|Pulaar]]|[[Serer language|Serer]]|[[Soninke language|Soninke]]}}|ethnic_groups_year=២០១៩|ethnic_groups_ref=<ref name="CIA"/>|ethnic_groups={{unbulleted list | ៣០% [[Balanta people|បាឡាន្តា]] | ៣០% [[Fula people|ហ្វូឡា]] | ១៤% [[Manjak people|ម៉ាន់ចាក់]] | ១៣% [[Mandinka people|ម៉ាន់ឌីនកា]] | ៧% [[Papel people|ផាផិល]] | ៦% ផ្សេងទៀត / មិនបានបញ្ជាក់ }}|religion_ref=<ref>{{cite web |title=Guinea-Bissau |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/guinea-bissau/ |access-date=8 October 2022 |publisher=United States Department of State }}</ref><ref>{{cite web |title=Religions in Guinea Bissau {{!}} PEW-GRF |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/guinea-bissau#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |access-date=8 October 2022 |website=globalreligiousfutures.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220011106/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/guinea-bissau#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |archive-date=20 ធ្នូ 2017 |url-status=dead}}</ref><ref>{{citation |title=Guinea-Bissau |date=22 September 2022 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guinea-bissau/ |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=8 October 2022 |archivedate=10 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110022253/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guinea-bissau/ |deadurl=yes }}</ref>|religion={{unbulleted list|៤៦.១% [[ឥស្លាមសាសនា]]|៣០.៦% [[Traditional African religions|ជំនឿប្រពៃណី]]|១៨.៩% [[គ្រិស្តសាសនា]]|៣% [[Irreligion|គ្មានសាសនា]]|១% [[Religion in Guinea-Bissau|ផ្សេងទៀត]]}}|religion_year=២០២០|government_type=[[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯករាជ្យ]][[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធបតី]][[សាធារណរដ្ឋ]]|leader_title1=[[រាយបញ្ជីប្រធានាធិបតីហ្គីនៀ-ប៊ីសូ|ប្រធានាធិបតី]]|leader_name1=[[អ៊ូម៉ារុ ស៊ីស្សូកូ អេមបាឡូ]]|leader_title4=[[រាយបញ្ជីនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្គីនៀ-ប៊ីសូ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]|leader_name4=[[រយ ឌូរតេ ដឺ បារុស]]|legislature={{nowrap|[[National People's Assembly (Guinea-Bissau)|រដ្ឋសភាជាតិ]]}}|sovereignty_type=ឯករាជ្យពីព័រទុយហ្គាល់|event2=ប្រកាសឯករាជ្យ|date_event2=២៤ កញ្ញា ១៩៧៣|area_land_km2=៣៦,១២៥|area_water_km2=២២.៤|area_rank=ទី១៣៤<!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] -->|event4=ទទួលស្គាល់|date_event4=១០ កញ្ញា ១៩៧៤|population_estimate=២,០៧៨,៨២០នាក់<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guinea-Bissau|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref>|population_estimate_year=២០២៣|population_estimate_rank=ទី១៥០|population_density_km2=៤៦.៩|population_density_rank=ទី១៥៤|GDP_PPP={{increase}} $6 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=654,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition (Guinea-Bissau) |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=10 December 2023}}</ref>|GDP_PPP_year=២០២៣|GDP_PPP_per_capita={{increase}} $3,088<ref name=imf2/>|GDP_nominal={{increase}} $2 billion<ref name=imf2/>|GDP_nominal_year=២០២៣|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $1,028<ref name=imf2/>|Gini_year=២០២១|Gini=33.4<!--number only-->|Gini_change=decrease <!--increase/decrease/steady-->|Gini_ref=<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|title=Gini Index coefficient|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=25 September 2024|archivedate=17 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|url-status=dead}}</ref>|HDI=0.483 <!--number only-->|HDI_year=២០២២<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->|HDI_change=steady <!--increase/decrease/steady-->|HDI_ref=<ref>{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 March 2024 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref>|HDI_rank=ទី១៧៩|currency=[[ហ្វ្រង់ CFA អាហ្វ្រិកខាងលិច]]|currency_code=XOF|utc_offset={{sp}}|drives_on=ស្ដាំ|calling_code=[[+245]]|iso3166code=GW}} ហ្គីនៀ-ប៊ីសូ ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃ[[អាណាចក្រខាប៊ូ]] ក៏ដូចជាផ្នែកមួយនៃ[[ចក្រភពម៉ាលី]] ។ ផ្នែកខ្លះនៃនគរនេះបានបន្តរហូតដល់សតវត្សទី១៨ ខណៈពេលដែលមួយចំនួនផ្សេងទៀតបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងមួយចំនួនដោយ[[ចក្រភពព័រទុយហ្គាល់]] ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៦។ នៅសតវត្សទី១៩ ប្រទេសនេះត្រូវបានធ្វើអាណានិគមជា [[ព័រទុយហ្គាល់ហ្គីនៀ]] ។ ការគ្រប់គ្រងរបស់ព័រទុយហ្គាល់ត្រូវបានដាក់កម្រិត និងខ្សោយរហូតដល់ដើមសតវត្សទី២០ នៅពេលដែលយុទ្ធនាការសន្តិភាពរបស់ខ្លួនបានពង្រឹងអធិបតេយ្យភាពព័រទុយហ្គាល់នៅក្នុងតំបន់។ ជ័យជម្នះចុងក្រោយរបស់ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់លើបន្ទាយចុងក្រោយនៃការតស៊ូរបស់ដីគោកបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩១៥ ជាមួយនឹងការសញ្ជ័យនៃអាណាចក្រប៊ីសូ ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[ជនជាតិផាផិល]]ដោយមន្ត្រីយោធាព័រទុយហ្គាល់ [[តិហ្សែរ៉ា ពីនតូ]] និងកូនទាហានស៊ីឈ្នួលជនជាតិវ៉ូឡហ្វ ឈ្មោះ [[អាប់ឌុល អ៊ិនចៃ]] ។ នៅពេលឯករាជ្យ ត្រូវបានប្រកាសនៅឆ្នាំ១៩៧៣ និងទទួលស្គាល់នៅឆ្នាំ១៩៧៤ ឈ្មោះនៃរដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន [[ប៊ីសូ]] ត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងឈ្មោះរបស់ប្រទេសនេះ ដើម្បីការពារពីការភ័ន្តច្រឡំជាមួយ[[ប្រទេសហ្គីណេ|ហ្គីណេ]] (អតីត[[ហ្គីណេបារាំង]])។  ហ្គីនៀ-ប៊ីសូ មានប្រវត្តិអស្ថិរភាពនយោបាយតាំងពីឯករាជ្យ។  ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺ [[អ៊ូម៉ារ៉ូ ស៊ីស្សូកូ អេមប៉ាឡូ]] ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសនៅថ្ងៃទី ២៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ។ ប្រហែល ២% នៃប្រជាជននិយាយភាសាព័រទុយហ្គាល់ដែលជា[[ភាសាផ្លូវការ]]ជាភាសាទីមួយ ហើយ ៣៣% និយាយវាជាភាសាទីពីរ។ [[ហ្គីនៀ-ប៊ីសូក្រេអូល]] ដែលជា[[ភាសាព័រទុយហ្គាល់ក្រេអូល]] គឺជាភាសាជាតិ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាភាសានៃការរួបរួមផងដែរ។ យោងតាមការសិក្សាឆ្នាំ២០១២ ប្រជាជន ៥៤% និយាយភាសាក្រេអូល ជាភាសាទីមួយ ហើយប្រហែល ៤០% និយាយវាជាភាសាទីពីរ។  អ្នកដែលនៅសល់និយាយភាសាអាហ្រ្វិកដើមជាច្រើន។ ប្រទេសនេះជាទីសំណាក់របស់អ្នកកាន់សាសនាឥស្លាម គ្រិស្តសាសនា និងជំនឿប្រពៃណីជាច្រើនផងដែរ។ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់របស់ប្រទេសគឺទាបជាងគេបំផុតមួយក្នុងពិភពលោក។ == ឯកសារយោង == q3dcv5shv4f3vn4c47begnlszvop7ql លឹម ពិសុទ្ធ 0 52054 342707 331652 2026-11-08T05:26:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342707 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox football biography|name=លឹម ពិសុទ្ធ|image=|fullname=លឹម ពិសុទ្ធ|birth_date={{birth date and age|2001|08|29|df=y}}|birth_place=[[ភ្នំពេញ]] ប្រទេសកម្ពុជា|height=1.68 m|currentclub=[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]]|clubnumber=១៧|position=[[បញ្ជូនបន្ត (សមាគមបាល់ទាត់)#ខ្សែបម្រើស្លាប|ខ្សែបម្រើស្លាប]]|youthyears1=២០១២-២០១៩|youthclubs1=[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]]|years1=២០២០–|clubs1=[[ភ្នំពេញក្រោន F.C.]]|caps1=៩៨|goals1=៤៤|nationalyears1=២០១៩-២០២២|nationalteam1=[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកម្ពុជាអាយុក្រោម២១ឆ្នាំ|U19 កម្ពុជា]]|nationalcaps1=៤|nationalgoals1=៣|nationalyears2=២០២១-២០២៣|nationalteam2=[[Cambodia national under-23 football team|U23 កម្ពុជា]]|nationalcaps2=៧|nationalgoals2=២|nationalyears3=២០២១–|nationalteam3=[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកម្ពុជា|កម្ពុជា]]|nationalcaps3=២៧|nationalgoals3=២|club-update=ម៉ោង ៩:៤០, ៥ មីនា ២០២៥ (UTC)|nationalteam-update=ម៉ោង ៩:៤០, ៦ មីនា ២០២៥ (UTC)}}  '''លឹម ពិសិដ្ឋ''' (កើតថ្ងៃទី ២៩ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០០១) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពរបស់កម្ពុជា ដែលលេងជា ខ្សែបម្រើស្លាប របស់ក្លឹប [[លីគកំពូលកម្ពុជា]]<ref>{{Cite web |date= |title=Lim Pisoth |url=https://cpl-cambodia.com/player/lim-pisoth |access-date=29 October 2024 |website=cpl-cambodia.com}}</ref> ក្លឹប [[ភ្នំពេញក្រោន F.C.|ភ្នំពេញក្រោន]]<ref>{{Cite web |date= |title=Lim Pisoth |url=https://ppcfc.com/kh/players/66c15b838e53f4a4663be06f |access-date=29 October 2024 |website=ppcfc.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20260223070631/https://ppcfc.com/kh/players/66c15b838e53f4a4663be06f |archive-date=23 កុម្ភៈ 2026 |url-status=dead }}</ref> និង [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកម្ពុជា|ក្រុមជម្រើសជាតិកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |date=24 May 2021 |title=Cambodia announces 24-man World Cup qualifiers roster - Khmer Times |url=https://www.khmertimeskh.com/50861871/cambodia-announces-24-man-world-cup-qualifiers-roster/}}</ref> == ស្ថិតិអាជីព == === អន្តរជាតិ === {{updated|ការប្រកួតថ្ងៃទី ២៩ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៤។}}<ref>{{NFT player|pid=82695}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !ក្រុមជម្រើសជាតិ ! ឆ្នាំ ! ចំនួន​ការ​ប្រកួត ! គ្រាប់បាល់ |- | rowspan="4" | [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកម្ពុជា|កម្ពុជា។]] | ២០២១ | ៩ | 0 |- | ២០២២ | ៤ | 0 |- | ២០២៣ | ៤ | ២ |- | ២០២៤ | ៨ | 0 |- ! colspan="2" | សរុប ! ២៥ ! ២ |} == គ្រាប់បាល់អន្តរជាតិ == {| class="wikitable" !ទេ ! កាលបរិច្ឆេទ ! ទីកន្លែង ! អ្នកប្រឆាំង ! ពិន្ទុ ! លទ្ធផល ! ការប្រកួតប្រជែង |- | ១. | rowspan="2" | ថ្ងៃទី ២៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ | rowspan="2" | [[កីឡដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ|ពហុកីឡដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ]] [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ប្រទេសកម្ពុជា | rowspan="2" | ប្រ៊ុយណេ | align="center" | '''៤–១''' | rowspan="2" align="center" | ៥–១ | rowspan="2" | ពានរង្វាន់ AFF ឆ្នាំ ២០២២ |- | ២. | align="center" | '''៥–១''' |} == កិត្តិយស == '''ភ្នំពេញក្រោន''' * [[លីគកំពូលកម្ពុជា]] ៖ ២០២១, ២០២២ * Cambodian Super Cup ៖ ឆ្នាំ ២០២២ * Cambodian League Cup ៖ ២០២២, ២០២៣ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] lg9h69ojkh4rhyctehz2lfveiees5z8 គ្រោះរញ្ជួយដីមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥ 0 52103 342599 342382 2026-11-08T01:14:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342599 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake | name = គ្រោះរញ្ជួយដីមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥ | native_name = ၂၀၂၅ မြန်မာ့ငလျင် ([[ភាសាភូមា]]) | image = | caption = ស្ថានភាពខូចខាតនៃអគារមួយកន្លែងនៅក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ]]ក្រោយរញ្ជួយដី | location = {{coord|22.013|N|95.922|E|display=inline,title}} | timestamp = ២៨-០៣-២០២៥ ០៦:២០:៥៤ | anss-url = us7000pn9s | local-date = ២៨ មីនា ២០២៥ | local-time = ១២:៥០:៥២ [[ម៉ោងមីយ៉ាន់ម៉ា]] ([[UTC+៦:៣០]]) | duration = ៨០ វិនាទី | magnitude = ៧.៧ វិចទ័រ | depth = ១០ គម | type = [[សម្រុតកន្ត្រាក់]] (Strike-slip) | fault = [[សម្រុតសាហ្គាំង]] | affected = [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] [[ថៃ]] និង[[ចិននិរតី]] | intensity = {{MMI|IX}} | aftershocks = +៣៩៤ ករណី<br>ខ្លាំងបំផុត៖ ៦.៧ វិចទ័រ<ref name="aftershock">{{cite web |title=M 6.7 - Burma (Myanmar) 2025 |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000pn9z }}</ref> | map = 2025 Myanmar earthquake (M 7.7) shakemap.pdf | map_caption = [[ផែនទីរញ្ជួយ]]​ {{abbr|USGS|ភ្ញាក់ងារស្ទាបស្ទង់ភូគព្ភសាស្ត្រសហរដ្ឋអាមេរិក}} | casualties = +៥,៤២២ នាក់បានស្លាប់, ១១,៤០២ នាក់បានរងរបួស និងបានបាត់ខ្លួនចំនួន ៥៧០ នាក់ }} នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥ នៅវេលាម៉ោង ១២:៥០:៥២ [[ម៉ោងមីយ៉ាន់ម៉ា|ម៉ោងនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]] (០៦:២០:៥២ ម៉ោងសកល) មានគ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៧ វិចទ័រមួយបានកើតឡើងនៅ[[តំបន់សាហ្គាំង]]នៃប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ជាពិសេសនៅជុំវិញទីក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ]] ដែលជាទីក្រុងធំបំផុតទីពីរនៅក្នុងប្រទេស។ វាត្រូវជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីភូមាឆ្នាំ១៩១២|គ្រោះរញ្ជួយដីឆ្នាំ១៩១២]] និងជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុតចាប់តាំងពីប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានទទួលឯករាជ្យមកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref>{{cite web |last1=Saltman |first1=Ross Adkin, Lex Harvey, Edward Szekeres, Hassan Tayir, Todd Symons, Rob Picheta, Sophie Tanno, Olivia Kemp, Elise Hammond, Max |title=More than 140 dead in Myanmar earthquake, with tremors felt in Thailand: Live updates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/myanmar-thailand-earthquake-03-28-25-intl-hnk#cm8t2o3wb000g3b6p50q0391h |website=CNN |date=28 March 2025}}</ref> ការរញ្ជួយដីមួយនេះបានបង្កឱ្យមានការខូចខាតជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងនៅប្រទេសថៃជាប់ព្រំដែននោះ។ គ្រោះរញ្ជួយដីនេះបាននាំឱ្យមនុស្សជាង ៥,៣៥២ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា, ៦៩ នាក់នៅប្រទេសថៃ និង ១ នាក់នៅវៀតណាម។<ref name="dvb3034"/><ref name="thai18"/><ref name=hochiminhdeath/> មនុស្សជាង ៦,៦២០​ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។ មនុស្សប្រមាណរាប់រយនាក់បន្ថែមទៀតបានកំពុងបាត់ខ្លួន ដូចជានៅក្នុងការដ្ឋានសំណង់អគារខ្ពស់រលំមួយកន្លែងនៅទីក្រុងបាងកកជាដើម។ អាជ្ញាធរនៃប្រទេសទាំងពីរបានប្រកាសភាពអាសន្ន និងទាយថាចំនួនមនុស្សស្លាប់នឹងបន្តកើនឡើង។<ref name=news18>{{cite news|title=Myanmar Earthquake LIVE Updates: 107 Dead, 350 Injured As Rescue Efforts Continue; Thailand PM Urges Calm|url=https://www.news18.com/world/myanmar-earthquake-live-updates-magnitude-death-toll-injuries-rescue-operation-aftermath-latest-news-liveblog-9278290.html|date=28 March 2025|access-date=29 March 2025|publisher=CNN-News18}}</ref><ref>{{Cite web |last=Olarn |first=Ross Adkin, Alex Stambaugh, Kocha |date=2025-03-28 |title=Myanmar's military junta makes rare plea for help after powerful earthquake kills scores |url=https://www.cnn.com/2025/03/28/asia/central-myanmar-quake-intl-hnk/index.html |access-date=2025-03-29 |website=CNN }}</ref> [[សង្គ្រាមស៊ីវិលមីយ៉ាន់ម៉ា (២០២១–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]]បច្ចុប្បន្នបានដាក់បន្ទុកបន្ថែមទៅលើដំណើរជំនួយគ្រោះមហន្តរាយនានានៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Myanmar at a glance: Embroiled in civil war, now facing more devastation after powerful earthquake |url=https://apnews.com/article/myanmar-earthquake-civil-war-junta-thailand-cbf36685881ea890202256d4607a02ed |access-date=2025-03-29 |website=AP News }}</ref> ==រញ្ជួយដី== គ្រោះរញ្ជួយដីនេះបានផ្ទុះឡើងនៅវេលាម៉ោង ១២ៈ៥០ ម៉ោងនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ដោយចំណុចរញ្ជួយមាននៅតំបន់ជុំវិញទីក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ]]នៅត្រង់ព្រំដែន[[តំបន់សាហ្គាំង]]–[[តំបន់ម៉ាន់ដាឡាយ|ម៉ាន់ដាឡាយ]]។ បើយោងទៅតាម[[ភ្ញាក់ងារស្ទាបស្ទង់ភូគព្ភសាស្ត្រសហរដ្ឋអាមេរិក]] (USGS) កម្លាំងវាមានរហូតដល់ទៅ ៧.៧ វិចទ៍រ ខណៈ[[នាយកដ្ឋានឧតុនិយមថៃ]]បានកំណត់វានៅកម្រិត ៨.២ វិចទ័រ។<ref>{{Cite news |title=Massive Bangkok Quake Leaves City Reeling, Building Crumbles |url=https://www.bernama.com/en/news.php/world/news.php?id=2407287 |date=28 March 2025 |access-date=29 March 2025 |agency=Bernama |lang=en}}</ref> ចំណែកឯ[[វិទ្យាស្ថានរូបវិទ្យាផែនដីសកលនៅប៉ារីស]]វិញបានកំណត់កម្លាំងរញ្ជួយដីនេះនៅ ៧.៩ វិចទ័រ។<ref>{{cite web |title=MYANMAR 2025/03/28 06:20:54 UTC, Mw=7.9 |url=http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us7000pn9s |website=GEOSCOPE Observatory |publisher=Institut de Physique du Globe de Paris |access-date=29 March 2025 |date=29 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328114700/http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us7000pn9s |archive-date=28 មីនា 2025 |url-status=dead}}</ref> វាជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ធំបំផុតនៅមីយ៉ាន់ម៉ាចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីភូមាឆ្នាំ១៩១២]] (ដែលមានកម្លាំង ៧.៩ វិចទ័រ)។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) မြန်မာတွင် နှစ်ပေါင်း ၁၀၀ ကျော်အတွင်း အပြင်းထန်ဆုံးငလျင် စစ်ကိုင်းကိုဗဟိုပြု လှုပ်ရှား |trans-title=Myanmar's strongest earthquake in over 100 years hits Sagaing |url=https://bur.mizzima.com/2025/03/28/50907 |access-date=29 March 2025 |work=Mizzima News |date=28 March 2025}}</ref>​ មូលហេតុនៃការរញ្ជួយនេះគឺត្រូវបានគេកំណត់ថាបណ្ដាលមកពីសម្រុតដីកន្ត្រាក់គ្នាជាមួយសម្រុតសាហ្គាំងនៅជម្រៅ ១០ គម ក្រោមដី។ បើយោងតាមម៉ូឌែលសម្រុតកំណត់ដែលបញ្ចេញដោយ USGS បានបង្ហាញថា ទម្លុះសម្រុតរញ្ជួយដីនេះបានប្រេះអន្លាយរហូតដល់ទៅ ៣៥០ គម សរុបនៅក្នុងជម្រៅ ១០ គម ចាប់ពីក្រុង[[ថាបិជីន]]នៅម៉ាន់ដាឡាយរហូតដល់រដ្ឋធានី[[ណៃពិដោ]]ដោយប្រមាណ ១០០ គម ពីចំណុចរញ្ជួយទៅភាគខាងជើង និង​ ២៥០​ គម ទៅភាគខាងត្បូង។​ គ្រោះរញ្ជួយដីមួយនេះបានបង្កើតឧបទ្ទវហេតុរញ្ជួយតូចៗប្រមាណជាង ៧០ ករណីបន្ថែមទៀត<ref>{{cite news |title=77 mild aftershocks reported in Myanmar following massive quake |date=28 March 2025 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40048017 |work=Nation Thailand}}</ref><ref name="CNN Live">{{Cite news |date=March 28, 2025 |title=Myanmar earthquake death toll soars past 1,000 as Thailand scrambles to rescue trapped Bangkok workers |url=https://www.cnn.com/world/live-news/myanmar-thailand-earthquake-03-29-25-intl-hnk/index.html |access-date=March 29, 2025 |publisher=CNN }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមនោះ រញ្ជួយដ៏ខ្លាំងជាងគេមានកម្លាំងប្រមាណ ៦.៧ វិចទ័រដែលបានកើតឡើងប្រមាណ ១២​ នាទីក្រោយរញ្ជួយធំដំបូង។ ==ផលប៉ះពាល់== {|class="wikitable sortable plainrowheaders floatright" style="clear:right; margin-left:7px; margin-top:0; margin-right:0; margin-bottom:3px; font-size:90%;" |+វិនាសកម្មតាមប្រទេស ! scope="col"|ប្រទេស ! scope="col"|ករណីស្លាប់ ! scope="col"|ករណីរបួស ! scope="col"|ករណីបាត់ខ្លួន |- !scope="row"|{{flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}} |ប្រ. ៥,៣៥២ |ប្រ. ១១,៣៦៦ |ប្រ. ៥៣៨ |- !scope="row"|{{flag|ថៃ}} |៦៩ |៣៤ |៣២ |- !scope="row"|{{flag|វៀតណាម}} |១ |០ |០ |- !scope="row"|{{flag|ចិន}} |០ |២ |០ |- !'''សរុប''' |ប្រ. '''៥,៤២២''' |ប្រ. '''១១,៤០២''' |ប្រ. '''៥៧០''' |- |} ===នៅមីយ៉ាន់ម៉ា=== [[File:2025 Myanmar earthquake damage in Mandalay.png|thumb|ស្ថានការណ៍នៃសណ្ឋាគារមូយកន្លែងនៅម៉ាន់ដាឡាយ]] សារព័ត៌មានក្នុងស្រុកគឺមីហ្ស៊ីម៉ាបានរាយការណ៍ពីទិន្នន័យអ្នកបាត់បង់ជីវិតថាមានជាង ៤,៣៩០ នាក់ ខណៈអ្នករងរបួសមានប្រមាណ ៣,៥០០​ នាក់។<ref name="4398d">{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ဒဏ်သင့်ဒေသများအပါအဝင် ဒေသအချို့ အချိန်အခါမဟုတ် မိုးရွာနိုင်|url=https://bur.mizzima.com/2025/04/02/51951|access-date=4 April 2025|work=Mizzima|date=2 April 2025}}</ref> បើយោងទៅតាមទិន្នន័យដែលចងក្រងឡើងដោយអង្គការ[[សំឡេងប្រជាធិបតេយ្យភូមា]]បានបញ្ជាក់ថាមនុស្សយ៉ាងតិច ៣,៨៤០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="dvb3034">{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) အာဏာသိမ်းစစ်တပ်က လူအင်အားထုတ်နုတ်ပြီး ငလျင်ဘေး ကူညီကယ်ဆယ်ရေး မလုပ်နိုင်|date=31 March 2025|url=https://burmese.dvb.no/post/697973|work=Democratic Voice of Burma}}</ref> មនុស្សស្លាប់ភាគច្រើនស្ថិតនៅតំបន់រដ្ឋបាលម៉ាន់ដាឡាយ ណៃពិដោ សាហ្គាំង សាន ពគោ និងកាយីន។ ប្រភពដដែរក៏បានរាយការណ៍ដែរថាមានមនុស្សប្រមាណ ៧០០ នាក់បានកំពុងបាត់ខ្លួន និងចំនួន​ ៤,៧២០ នាក់បានរងរបួស។<ref name="dvb3034"/> [[រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមីយ៉ាន់ម៉ា]]បានរាយការណ៍ថាចំនួនមនុស្សស្លាប់មានរហូតដល់ទៅជាង ២,៤០០ នាក់<ref name="nug1600">{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ကြောင့် ၁၆၀၀ ကျော် သေဆုံး၊ ၁၄၀၀ နီးပါး ပျောက်ဆုံးနေကြောင်း NUG ထုတ်ပြန်|url=https://www.rfa.org/burmese/news/earthquake-myanmar-casualities-03302025070912.html|access-date=31 March 2025|work=Radio Free Asia Burmese|date=29 March 2025}}</ref> ខណៈរបបយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាវិញបានថ្លែងថាមានមនុស្សស្លាប់ជាង ៣,០០០ នាក់ ហើយ ៣៥០ នាក់កំពុងបានបាត់ខ្លួន និង ៤,៥១០ នាក់បានរងរបួស។ ស្ថិតិនៃចំនួនអ្នកស្លាប់គឺគេកំពុងតែប្រមូលជាបន្តបន្ទាប់នៅឡើយ។<ref name="Phyoe1">{{cite news|last1=Phyoe|first1=Htet|last2=Phoonphongphiphat|first2=Apornrath|last3=Regalado|first3=Francesca|title=Myanmar quake death toll rises to 1,000 as first foreign aid arrives|url=https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/Myanmar-quake-death-toll-rises-to-1-000-as-first-foreign-aid-arrives|access-date=31 March 2025|work=Nikkei Asia|date=29 March 2025|archive-date=24 មេសា 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424143032/https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/Myanmar-quake-death-toll-rises-to-1-000-as-first-foreign-aid-arrives|url-status=dead}}</ref><ref name="1000D">{{cite news|title=Myanmar Quake Death Toll Passes 1,000: Junta|url=https://www.barrons.com/news/myanmar-quake-death-toll-passes-1-000-junta-e670e56a|access-date=31 March 2025|agency=Agence France-Presse|publisher=Barron's|date=29 March 2025}}</ref>​ រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជនភូមាជាង ៨ លាននាក់ត្រូវទទួលរងគ្រោះ និងកំពុងត្រូវការសង្គ្រោះបន្ទាន់។<ref>{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်အပြီး ဆောက်လုပ်ရေးသုံး ပစ္စည်းများနှင့် ဆေးဝါးများ စျေးခုန်တက်|url=https://bur.mizzima.com/2025/04/02/51932|date=3 April 2025|work=Mizzima News}}</ref> [[File:Collpased building in Naypyidaw, 2025 Earthquake.jpg|thumb|right|អគារមួយនៅរដ្ឋធានី[[ណៃពិដោ]]ដែលជាន់ខាងក្រោមត្រូវបាក់ស្រុតរលំទាំងស្រុង]] ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគមនាគមន៍ដូចជាប្រព័ន្ធទូរស័ព្ទ និងអ៊ីនធើណេតត្រូវបានផ្ដាច់នៅទូទាំងប្រទេស<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) မြန်မာနိုင်ငံမြို့ကြီးအချို့တွင် ပြင်းထန်ငလျင်လှုပ်ခတ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/62166/|work=Myanmar now|date=28 March 2025}}</ref> ខណៈចំនួនជនរងគ្រោះនៅតំបន់ជនបទនៅមិនទាន់បានកំណត់ច្បាស់លាស់នៅឡើយ។<ref name="rural">{{cite news|title=Myanmar rescuer says villages near Mandalay are suffering even more|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/news/live/c4gex01m7n5t?post=asset%3A14e1bb0d-cc5e-4874-a790-cc08122e314e#post|last=Volk|first=Kristina|date=29 March 2025}}</ref> យោងតាមប្រភពពីរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមីយ៉ាន់ម៉ាបានឱ្យដឹងថា ទីលំនៅប្រជាជនប្រមាណ ១៣,៤១១ បូករួមទាំងអគារសាសនាចំនួន ២៨០ ផ្លូវចំនួន ៤៣ ខ្សែ និងស្ពានជាច្រើនត្រូវទទួលរងការខូតខាត ឬបាក់រលំទាំងស្រុង។<ref>{{cite news|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ကြောင့် သေဆုံးသူ ၁,၆၀၀ ကျော်နှင့် ဒဏ်ရာရသူ ၁,၅၀၀ ကျော်ရှိကြောင်း NUG ထုတ်ပြန်|language=my|url=https://burmese.dvb.no/post/697775|access-date=1 April 2025|work=Democratic Voice of Burma|date=29 March 2025}}</ref> អង្គការឥស្លាមសាសនាមីយ៉ាន់ម៉ារួមបានប៉ាន់ប្រមាណថាមនុស្សប្រហែល ២៥០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ហើយវិហារឥស្លាមចំនួន ៥០ ត្រូវដួលរលំក្នុងកំឡុងអធិដ្ឋានព្រះថ្ងៃសុក្រ។<ref name="mnmosque250">{{Cite news|date=30 March 2025|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ကြောင့် ဗလီ ၅၀ခန့် ပြိုကျပြီးနောက် လူရာချီသေဆုံး|url=https://myanmar-now.org/mm/news/62258/|access-date=1 April 2025|publisher=Myanmar Now|language=my}}</ref> របបយោធាបានថ្លែងថា វិហារព្រះពុទ្ធសាសនាចំនួន ៦៧០ និងវត្តអារាមចំនួន ២៩០ ត្រូវបានរងការខូចខាត។<ref>{{cite news|title=Myanmar quake struck mosques as minority Muslims gathered for Ramadan prayers|url=https://www.bangkokpost.com/world/2990624/quake-struck-as-worshippers-gathered-for-ramadan-prayers-in-myanmar|access-date=1 April 2025|work=Bangkok Post|date=29 March 2025}}</ref> ===នៅថៃ=== នៅប្រទេសថៃវិញ គ្រោះរញ្ជួយនេះបានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៦៩ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្សចំនួន ៣២ នាក់ផ្សេងទៀតនៅរាជធានីបាងកក<ref>{{Cite web|url=https://mgronline.com/onlinesection/detail/9680000030705|title=ศูนย์เอราวัณรายงาน แผ่นดินไหวคร่าแล้ว 19 ชีวิต ตึก สตง.12 จุดอื่นๆ อีก 7|date=31 March 2025|website=ผู้จัดการ}}</ref><ref name="thai18">{{cite news|title=Local death count from Friday's tremor rises to 18|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2991241/local-death-count-from-fridays-tremor-rises-to-18|access-date=01 April 2025|work=Bangkok Post|date=30 March 2025}} <br />{{cite news|title=(ជាភាសាថៃ) อัปเดตผลกระทบจากแผ่นดินไหวกทม. บาดเจ็บ 33 ราย เสียชีวิต 18 ราย สูญหาย 78 ราย|url=https://www.hfocus.org/content/2025/03/33603|access-date=01 April 2025|work=Hfocus.org|date=30 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506054811/https://www.hfocus.org/content/2025/03/33603|archive-date=6 ឧសភា 2025|url-status=dead}}</ref> និងរបួសម្នាក់នៅ[[ខេត្តនន្ទបុរី]]។<ref name="DDPM 30 Mar ">{{cite news|title=(ជាភាសាថៃ) บกปภ.ช. อัปเดตความคืบหน้าการให้ความช่วยเหลือกรณีแผ่นดินไหว เร่งสำรวจความเสียหาย และผลกระทบเพื่อให้การช่วยเหลือตามสิทธิอย่างเป็นธรรมและทั่วถึง​ |url=https://thainews.prd.go.th/thainews/news/view/1017220/?bid=1|access-date=01 April 2025|work=NBT Connext}}</ref> ករណីស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនភាគច្រើនកើតឡើងនៅក្នុងឧបទ្ទវហេតុដួលរលំអគារកំពុងសាងសង់មួយកន្លែងក្នុងអំឡុងពេលរញ្ជួយ។ ឥទ្ធិពលរញ្ជួយដីនេះបានរង្គោះរង្គើខេត្តចំនួន ៦៣ ក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ៧៧ នៃប្រទេសថៃ (រួមទាំងរាជធានីបាងកក) ដោយបង្កការខូចខាតនៅក្នុងខេត្តចំនួន ១៨ ដែលភាគច្រើនស្ថិតនៅភាគខាងជើង និងជុំវិញបាងកក។<ref name="DDPM 30 Mar" /> អគារដែលបាក់រលំចុងមកក្រោមគឺត្រូវជាអគារការិយាល័យ ៣៣ ជាន់ដែលកំពុងសាងសង់ត្រៀមជាទីស្នាក់ការរបស់[[ការិយាល័យសវនកម្មថៃ]]នៅក្នុងសង្កាត់[[ចតុចក្រ]]។ ហេតុការណ៍រលំអគារមួយនេះបានបណ្ដាលឱ្យពលករកម្មករចំនួន ២៩ នាក់បាត់បង់ជីវិត និងរបួស ១៨ នាក់ (បញ្ជាក់រួចជាផ្លូវការ) ខណៈ ៧៨​ នាក់ទៀតនៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា។<ref name="thai18"/> ករណីមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៧ នាក់ និងរបួស ១៥ នាក់ផ្សេងទៀតគឺកើតឡើងនៅទីកន្លែងផ្សេងៗនៅក្នុងទីក្រុង។<ref name="thai18"/> ករណីមនុស្សស្លាប់ភ្លាមៗចំនួនពីរករណីដែលអាចមកពីការគាំងបេះដូងត្រូវបានគេថ្លែងរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅក្នុខេត្តនន្ទបុរី និង[[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ]]<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាថៃ) สลด! ผู้ป่วยโรคหัวใจวิ่งหนีแผ่นดินไหวลงจากคอนโด ช็อกเสียชีวิต |url=https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%A1/245739 |access-date=01 April 2025 |work=PPTVHD36 |date=28 March 2025 }}</ref><ref>{{cite news |title=(ជាភាសាថៃ) ลุง 65 ปี ช็อกแผ่นดินไหว เสียชีวิต |url=https://www.ch7.com/sports/793332 |access-date=01 April 2025 |work=Channel 7 |date=28 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328165917/https://www.ch7.com/sports/793332 |archive-date=28 មីនា 2025 |url-status=dead }}</ref> ប៉ុន្តែមិនទាន់មានការបញ្ជាក់ផ្លូវការច្បាស់លាស់អ្វីពីទំនាក់ទំនងនៃការស្លាប់ទៅនឹងគ្រោះរញ្ជួយដីនោះឡើយ។ [[File:People evacuated out of a mall in Bangkok due to earthquake 28-03-2025 ( img 2).jpg|thumb|left|មនុស្សម្នាប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅក្រៅអគារផ្សេងៗក្នុងសង្កាត់[[បាងកកណយ]]នៃរាជធានីបាងកក]] ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ លោក[[ភូមិធម្ម វិជាយជ័យ]]បានថ្លែងពីគ្រោះរញ្ជួយដីនេះថាជារឿងដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកនៅបាងកកក្នុងរយៈពេល ១០០ ឆ្នាំកន្លងមកនេះ។<ref>{{cite news|title=Dozens of workers trapped in collapsed Bangkok high-rise|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2989962/dozens-of-workers-trapped-in-collapsed-bangkok-high-rise|access-date=01 April 2025|work=Bangkok Post|date=28 March 2025}}</ref> វាបានធ្វើឱ្យអគារខ្ពស់ៗក្នុងទីក្រុងមានចលនាយោលចុះឡើង បង្កឱ្យមានការភ័យស្លន់ស្លោពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋដែលកំពុងមានវត្តមានក្នុងអគារទាំងនោះ នាំឱ្យពួកគេស្រវានាំគ្នារត់ចេញក្រៅទៅតាមដងផ្លូវ។ អគារភាគច្រើនបានជម្លៀសមនុស្សចេញក្រៅ ហើយទីកន្លែងសាធារណៈមួយចំនួនត្រូវបានបិទទ្វារ។ ប្រព័ន្ធខ្សែផ្លូវដែកទាំងអស់ត្រូវបានផ្អាក ហើយផ្លូវថ្នល់ខ្លះត្រូវបានបិទជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{cite news|last1=Kongkunakornkul|first1=Pasit|title=Fear, chaos as rare quake grinds Thailand's capital to a halt|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/after-quake-thailands-capital-grinds-halt-amid-fear-chaos-2025-03-28/|access-date=01 April 2025|agency=Reuters|date=28 March 2025}}</ref> ចរាចរណ៍ផ្លូវគោកត្រូវផ្អាកនៅកកស្ទះមួយកន្លែងរហូតចូលដល់ពេលយប់ល្ងាច។<ref name="Matichon traffic">{{Cite web|url=https://www.matichon.co.th/social/news_5114329|title=(ជាភាសាថៃ) กรุงเทพฯ สาหัส! ทุกเส้นรถติดหนัก รัชดาอัมพาต 3 ชม.ไม่ขยับ หลังปิด 'รถไฟฟ้าทุกสาย' |date=28 March 2025}}</ref> ===នៅទីតំបន់ផ្សេងៗ=== [[File:2025 Yunnan Province rooftop infinity pool collapse.png|thumb|រូបភាពពីកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពបង្ហាញពីរលកទឹកពីអាងហែលទឹកធ្លាក់ពីលើអគារមកលើមនុស្សនៅនឹងដី។]] នៅក្នុង[[ខេត្តយូណាន]]នៃប្រទេសចិន ឥទ្ធិពលរង្គើពីគ្រោះរញ្ជួយដីនៅមីយ៉ាន់ម៉ាបានអង្រួនខេត្តមួយនេះស្ទើរទាំងមូល។ មនុស្ស​ចំនួនពីរ​នាក់​បានទទួល​រង​របួស​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង​[[រួយលី]]ជាប់ព្រំដែនមីយ៉ាន់ម៉ា<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាចិន) 缅甸发生7.9级地震：云南多地有震感，瑞丽有房屋受损、人员受伤|url=https://baijiahao.baidu.com/s?id=1827820524446050871|access-date=02 April 2025|work=China National Radio}}</ref><ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាចិន) 云南瑞丽多处房屋倒塌2人受伤 民众亲述灾难来临一刻|url=https://std.stheadline.com/sc/realtime/article/2060777/%E5%8D%B3%E6%99%82-%E4%B8%AD%E5%9C%8B-%E7%B7%AC%E7%94%B8%E5%9C%B0%E9%9C%87%EF%B8%B1%E9%9B%B2%E5%8D%97%E7%91%9E%E9%BA%97%E5%A4%9A%E8%99%95%E6%88%BF%E5%B1%8B%E5%80%92%E5%A1%8C2%E4%BA%BA%E5%8F%97%E5%82%B7-%E6%B0%91%E7%9C%BE%E8%A6%AA%E8%BF%B0%E7%81%BD%E9%9B%A3%E4%BE%86%E8%87%A8%E4%B8%80%E5%88%BB-%E6%9C%89%E7%89%87|access-date=02 April 2025|work=Sing Tao Daily}}</ref> ខណៈមនុស្សប្រាំបួននាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរជួយសង្គ្រោះបន្ទាប់ពីជាប់ក្នុងជណ្ដើរយន្តប្រអប់។<ref name="xinhua">{{Cite web|title=Two people injured in China's Yunnan after Myanmar quake|url=https://english.news.cn/20250328/67387101a6b0456e8587c6d1928cc661/c.html|agency=Xinhua News Agency}}</ref> ទីលំនៅចំនួន ៨៤៧ នៅក្នុងក្រុងត្រូវរងការខូចខាតដែលប៉ះពាល់ដល់ប្រជាជនចំនួន ២,៨៤០ នាក់។<ref>{{cite news|title=More than 800 houses in southwest China damaged in Myanmar earthquake|url=https://english.news.cn/20250329/fc9292d4b7914c61889e437368e2078e/c.html|agency=Xinhua News Agency|date=29 March 2025|access-date=02 April 2025}}</ref> ខេត្តមួយចំនួននៅក្បែរៗនោះដូចជាខេត្ត[[គុយចូវ]] [[ក្វាងស៊ី]] និង[[ស៊ីឆ័ន]]ក៏ត្រូវរងឥទ្ធិពលរញ្ជួយខ្លះៗផងដែរ។<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាចិន) 突发！缅甸发生7.9级地震，云南、四川多地有震感|url=https://baijiahao.baidu.com/s?id=1827819490248140065&wfr=spider&for=pc|access-date=02 April 2025|work=鲁中晨报}}</ref> [[ក្រសួងការបរទេស (ចិន)|ក្រសួងការបរទេសចិន]]បានថ្លែងបញ្ជាក់ថា គ្មានប្រជាពលរដ្ឋចិនណាម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតពីគ្រោះរញ្ជួយដីនេះទេ។ វត្តមានរំជួលត្រូវបានគេកត់ត្រានៅក្នុងទីក្រុងហាណូយ និងព្រមទាំងទីក្រុងហូជីមិញនៃប្រទេសវៀតណាម<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=Powerful magnitude-7.7 earthquake in Myanmar sends tremors to Hanoi, Ho Chi Minh City|url=https://tuoitrenews.vn/news/society/20250328/powerful-77magnitude-earthquake-in-myanmar-sends-tremors-to-ho-chi-minh-city/85575.html|access-date=2 April 2025|work=Tuoi Tre News}}</ref> ក៏ដូចជាទីក្រុងវៀងច័ន្ទន៍នៃប្រទេសឡាវផងដែរ បង្កឱ្យមនុស្សម្នាជាច្រើននាក់ជម្លៀសរត់ចេញពីអគារផ្សេងៗនៅក្នុងទីក្រុងទាំងនោះ។<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=Tremors felt in Laos as 7.7-magnitude earthquake hits Myanmar|agency=Xinhua News Agency|url=https://english.news.cn/20250328/ef7090bc7a654cb6adfc86cf310d7c08/c.html|access-date=2 April 2025}}</ref> មនុស្សម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតពេលកំពុងរត់ចេញពីអគារនៅក្នុង[[សង្កាត់ ៨ (ទីក្រុងហូជីមិញ)|សង្កាត់ ៨]] នៃទីក្រុងហូជីមិញ។<ref name="hochiminhdeath">{{cite news |last=Mỹ Quỳnh |date=4 April 2025 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Sơ tán vì ảnh hưởng động đất ở Myanmar, một người ở TP.HCM tử vong |url=https://www.baogiaothong.vn/so-tan-vi-anh-huong-dong-dat-o-myanmar-mot-nguoi-o-tphcm-tu-vong-192250404182351442.htm |access-date=6 April 2025 |work=Báo Giao Thông }}</ref> នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា គេបានកត់សម្គាល់ថាមានរំជួលបន្តិចបន្តួចនៅក្នុង[[តំបន់រដ្ឋធានីជាតិ (ឥណ្ឌា)|តំបន់រដ្ឋធានីជាតិ]]ដេលី នាំឱ្យមនុស្សជាច្រើនរត់ចេញក្រៅពីអគារផ្ទះសម្បែងផ្សេងៗ។<ref>{{Cite web|date=28 March 2025|title=Earthquake of magnitude 7.2 on the Richter scale hits Myanmar, tremors felt in Delhi-NCR|url=https://www.financialexpress.com/world-news/earthquake-of-magnitude-7-2-on-the-richter-scale-hits-myanmar-as-per-national-center-for-seismology/3791287/|access-date=2 April 2025|website=The Financial Express}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|last=Thapa|first=Vaidika|title=7.7-Magnitude Earthquake Jolts Myanmar, Tremors Felt in Delhi-NCR|url=https://news24online.com/india/7-7-magnitude-earthquake-jolts-myanmar-tremors-felt-in-delhi-ncr/514293/|access-date=2 April 2025|website=News24}}</ref> នៅតាមបណ្ដារដ្ឋភាគឦសាន្ត ពិសេសក្នុងរដ្ឋ[[មេឃល័យ]]ដែលមានស្រុកមួយត្រូវរងនឹងការរញ្ជួយកម្រិតទាបកម្លាំងប្រមាណ ៤.០ វិចទ័រ។<ref>{{Cite web|date=28 March 2025|title=Myanmar earthquake aftershocks jolt several parts of India: 4.0 magnitude tremors felt in Meghalaya|url=https://www.businesstoday.in/india/story/myanmar-earthquake-aftershocks-jolt-several-parts-of-india-40-magnitude-tremors-felt-in-meghalaya-469791-2025-03-28|access-date=2 April 2025|website=Business Today}}</ref> ករណីរំជួលដីតូចៗត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅក្នុងរដ្ឋ[[អសម]] ពិសេសក្នុងទីក្រុង[[គវហត្ថី]]។<ref>{{cite web |title=Breaking: Another Earthquake Strikes The State, Epicentre at Myanmar |url=https://dy365.in/trending/breaking-another-earthquake-strikes-the-state-epicentre-at-myanmar-16143 |website=DY365 |publisher=DY365 |date=28 March 2025 |access-date=2 April 2025 |archivedate=5 មេសា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250405033937/https://dy365.in/trending/breaking-another-earthquake-strikes-the-state-epicentre-at-myanmar-16143 |url-status=dead }}</ref> ករណីរំជួលតូចៗក៏បានកើតមាននៅក្នុងតំបន់មួយចំនួនក្នុងប្រទេសបង់ក្លាដែសផងដែរដូចជានៅរដ្ឋធានីដាក្កា [[សិហ្លេត]] [[រាជស្យា]] [[ចិត្តាក្រម]]ជាដើម ដែលបង្កឱ្យកើតមានការភ័យខ្លាចរត់ចេញពីអគារផ្សេងៗ។<ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=(ជាភាសាបេន្កាលី) দেশের বিভিন্ন স্থানে ভূমিকম্প অনুভূত, উৎপত্তিস্থল মিয়ানমারে মাত্রা ৭.৩|url=https://samakal.com/bangladesh/article/287753/%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A8-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA-%E0%A6%85%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%A4|work=Samakal}}</ref><ref>{{Cite news|date=28 March 2025|title=Earthquake shakes Dhaka, other parts of Bangladesh|url=https://www.thedailystar.net/environment/climate-crisis/natural-disaster/news/earthquake-shakes-dhaka-other-parts-bangladesh-3859451|work=The Daily Star}}</ref> ករណីរំជួលតូចៗដដែរក៏បានកើតមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ<ref>{{cite web|title=Cambodians concerned over proximity of Myanmar quake Pinang|url=https://www.khmertimeskh.com/501662238/cambodians-concerned-over-proximity-of-myanmar-quake/|website=Khmer Times|date=31 March 2025}}</ref> និងព្រមទាំងបណ្ដារដ្ឋភាគខាងជើងនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ីដូចជា [[ពីណាំង]] [[ឃេដាស]] និង[[ឃេឡានតាំន]]។<ref name="PSA_1">{{Cite news|date=28 March 2025|author1=Lo Tern Chern|title=Penangites shocked as Myanmar quake shakes high-rise buildings|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2025/03/28/penangites-shocked-as-myanmar-quake-shakes-high-rise-buildings|work=The Star|access-date=2​ April 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=(ជាភាសាម៉ាឡេ) Gegaran gempa bumi Myanmar turut dirasai di Kedah, Kelantan, Pulau Pinang|url=https://www.astroawani.com/berita-malaysia/gegaran-gempa-bumi-myanmar-turut-dirasai-di-kedah-kelantan-pulau-pinang-514391|website=Astro Awani|date=28 March 2025}}</ref> ==ក្រោយរញ្ជួយ== នៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់[[ការិយាល័យសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (OCHA) នៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា បានឱ្យដឹងថា ទីជម្រក ទឹកស្អាត និងថ្នាំពេទ្យកំពុងមានបរិមាណទាបនៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ បន្ថែមពីលើនេះ ដោយសារតែកង្វះទឹកស្អាត អង្គការសហប្រជាជាតិបានព្រមានអំពីលទ្ធភាពនៃការផ្ទុះឡើងនៃជំងឺអាសន្នរោគនានាដែលអាចបង្កឡើងពីទឹកកខ្វក់។ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានថ្លែងថា មន្ទីរពេទ្យជាច្រើននៅក្នុងតំបន់បានកំពុងទទួលមើលថែព្យាបាលអ្នករបួសផ្សេងៗលើសពីចំណុះលទ្ធភាពដែលខ្លួនអាចទទួលយកបាន។ ផ្លូវថ្នល់ និងស្ពានដែលរងការខូចខាតទាំងឡាយបានក្លាយជាឧបសគ្គរារាំងដល់បេសកកម្មជួយសង្គ្រោះមួយចំនួនផងដែរ ដូចនឹងអ្វីដែល OCHA បានលើកឡើងថាខ្លួនត្រូវចំណាយពេល ១៣ ម៉ោងដើម្បីទៅដល់ទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយពីទីក្រុងយុាំងហ្គូន ដែលជាធម្មតាត្រូវការពេលធ្វើដំណើរតែ ៨ ម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news |title=Water and medicine in short supply after Myanmar earthquake: UN |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/water-and-medicine-in-short-supply-after-myanmar-earthquake-un |access-date=3 April 2025 |agency=Reuters|work=The Straits Times|date=1 April 2025}}</ref> ថ្វីបើរបបយោធាបានអំពាវនាវសុំជំនួយអន្តរជាតិក៏ពិតមែន តែអង្គការសិទ្ធិមនុស្សមួយចំនួនបាននិយាយថាជំនួយដែលសុំនោះគឺមានការបែងចែក ពោលគឺមានកំណត់។ ក្រុមអង្គការមួយចំនួនបានរាយការណ៍ថា អាជ្ញាធរយោធាភូមាបានប្រើលេសដោះសារពីបញ្ហាដំណឹកបញ្ជូនភស្តុភារព្រោះតែពួកគេមិនចង់ឱ្យនរណាបោះជំហានចូលក្នុងតំបន់ហាមឃាត់របស់ពួកគេ។ សម្បីតែ[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]ក៏បានចែករំលែកនូវមតិដូចគ្នានេះដែរ។<ref name="Hogan1">{{cite news |last1=Hogan |first1=Libby |title=Aid agencies struggling to reach most in need after Myanmar earthquake |url=https://www.abc.net.au/news/2025-04-01/aid-agencies-struggling-to-reach-most-in-need-myanmar-earthquake/105115382 |access-date=3 April 2025 |publisher=ABC News|location=Australia |date=1 April 2025}}</ref> ប្រជាជនរស់នៅក្នុងទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយជាច្រើនបានចេញមកដេកនៅទីសាធារណៈនៅយប់នៃថ្ងៃរញ្ជួយដីនោះក៏ព្រោះតែនៅមានវត្តមាននៃរំជួលតូចៗក្រោយរញ្ជួយដីធំនៅឡើយ។<ref>{{cite news |last1=Nwe |first1=Maung Khat |title=(ជាភាសាភូមា) နောက်ဆက်တွဲငလျင်ငယ်များကြောင့် မန္တလေးမြို့ခံအများစု လမ်းပေါ်ထွက်အိပ် |url=https://bur.mizzima.com/2025/03/29/51046 |access-date=3 April 2025 |work=Mizzima |date=28 March 2025 }}</ref> ដោយសារតែចំនួនឧបករណ៍បច្ចេកទេសជួយសង្គ្រោះមានកំណត់ ប្រជាជនម៉ាន់ដាឡាយខ្លះបានចុះធ្វើសកម្មភាពជួយសង្គ្រោះដោយខ្លួនពួកគេផ្ទាល់។ គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា នាយកដ្ឋានពន្លត់អគ្គីភ័យមីយ៉ាន់ម៉ាបាននិយាយថា ខ្លួនបានជួយសង្គ្រោះមនុស្សចំនួន ៤០៣ នាក់ និងបានរកឃើញសាកសពចំនួន ២៥៩ នាក់នៅក្នុងទីក្រុង។<ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា)​ မန္တလေးမှာ ၄၀၃ ဦး ကယ်ထုတ်နိုင်ပြီ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c99pv4g39j0t |access-date=4 April 2025 |publisher=BBC News |date=1 April 2025}}</ref> [[កងកម្លាំងការពារប្រជាជន (មីយ៉ាន់ម៉ា)|កងកម្លាំងការពារប្រជាជន]]របស់រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមីយ៉ាន់ម៉ាបានថ្លែងថាពួកត្រៀមអំពាវនាវឱ្យមានបទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្នចំនួនពីរសប្តាហ៍ចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា។<ref>{{cite news|title=Myanmar anti-coup fighters call partial ceasefire for quake relief|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/myanmar-earthquake-anti-coup-fighters-call-partial-ceasefire-5032971|access-date=4 April 2025|agency=Agence France-Presse|publisher=Channel NewsAsia|date=30 March 2025|archive-date=3 មេសា 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403033226/https://www.channelnewsasia.com/asia/myanmar-earthquake-anti-coup-fighters-call-partial-ceasefire-5032971|url-status=dead}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី របបយោធាភូមានៅតែបន្តយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃសាហ្គាំង និងរដ្ឋរ៉ាគីន ដែលនាំឱ្យខូចខាតផ្ទះសម្បែង និងមន្ទីរពេទ្យក្នុងតំបន់នោះ។<ref>{{cite news|url=https://yktnews.com/2025/03/209498/|title=(ជាភាសាភូមា) NUG က ငလျင်ဒဏ်ကယ်ဆယ်ရေးအတွက် နှစ်ပတ် အပစ်ရပ်ထားသော်လည်း ပေါက်မြို့နယ်အတွင်းတွင် စစ်တပ်က စစ်ရဟတ်ယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကျဲပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်|date=30 March 2025|access-date=3 មេសា 2025|archive-date=8 ធ្នូ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208183946/https://yktnews.com/2025/03/209498/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា)​ အရပ်သားကျေးရွာများကို စစ်ကောင်စီက ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်နေ၍ ကျောက်ဖြူရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းကို AA ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67eb6cb2b2eb64034577f9d6 |work=Narinjara}}</ref><ref>{{cite news |title=(ជាភាសាភូមា) ပုဏ္ဏားကျွန်းဆေးရုံကို စစ်ကောင်စီက အတွဲလိုက်ဒုံးဖြင့် ပစ်ခတ်၍ အဆောင်အချို့ ပျက်စီး |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/67e64193b2eb6403451ac0a3 |work=Narinjara}}</ref> នៅទីក្រុងបាងកក ជំនួញនៅក្នុង[[ផ្សារ​មូលបត្រថៃ|ទីផ្សារហ៊ុនថៃ]]ត្រូវបានផ្អាកដំណើរការជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{cite news|last1=Taha|first1=Rana|title=Powerful earthquake hits Myanmar, felt in Bangkok|url=https://www.dw.com/en/powerful-earthquake-hits-myanmar-felt-in-bangkok/a-72065550|access-date=3 April 2025|work=DW News|date=28 March 2025}}</ref> ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុថៃវិញមិនបានរាយការណ៍អ្វីពីការខាតបង់ធំណាមួយលើសេដ្ឋកិច្ច ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសារពើពន្ធ ឬប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុនោះទេ។ អាជ្ញាធរគ្រប់គ្រងផ្លូវអាកាសថៃបានដាក់ចេញនូវ​បញ្ជា​ហាមដំណើរ​ហោះ​ហើរនៅ​ទូទាំង​ប្រទេសចំពោះ​គ្រប់​ព្រលាន​យន្តហោះ<ref>{{cite news|title=Earthquake in Myanmar felt in Thailand|url=https://www.nationthailand.com/news/general/40047983|access-date=3 April 2025|work=The Nation|date=28 March 2025}}</ref> ខណៈសេវាកម្មរផ្លូវដែករវាងទីក្រុងបាងកក និងតំបន់ភាគខាងជើងនិងភាគឦសានប្រទេសថៃក៏ត្រូវបានផ្អាកដូចគ្នា តែត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងវិញក្នុងរយៈពេលពីរបីថ្ងៃក្រោយ។<ref>{{Cite web|date=29 March 2025|title=(ជាភាសាថៃ) อัปเดตเช้านี้ รถไฟฟ้า BTS-MRT กลับมาเปิดให้บริการ หลังเกิดเหตุ "แผ่นดินไหว"|url=https://www.thairath.co.th/news/society/2849910|access-date=3 April 2025|website=Thai Rath}}</ref><ref>{{Cite web|date=30 March 2025|title=(ជាភាសាថៃ) รถไฟฟ้า "สายสีเหลือง" เตรียมเปิดให้บริการเที่ยงวันนี้ ส่วน "สายสีชมพู" ยังปิด|url=https://www.thairath.co.th/news/society/2850090|access-date=4 April 2025|website=Thai Rath}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ករណីរញ្ជួយដីកម្រិត ៤.១ វិចទ័រមួយទៀតបានបង្កឱ្យអគារមួយចំនួនបន្ថែមដួលរលំ ឬរងការខូចខាតនៅក្នុងទីក្រុងម៉ាន់ដាឡាយ។<ref>{{Cite web |title=M 4.1 – 4&nbsp;km NE of Sagaing, Burma (Myanmar) 2025 |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000pp3w/executive |date=2025-03-31}}</ref><ref>{{cite news|url=https://myanmar-now.org/mm/news/62502/|title=(ជាភាសាភូមា) ငလျင်ဘေး ၄ ရက်ကျော်ကြာ ပိတ်မိ ပျောက်ဆုံးနေသူများအတွက် ပိုမိုစိုးရိမ်လာရ|publisher=Myanmar Now|date=1 April 2025|access-date=3 April 2025}}</ref> ==ជំនួយមនុស្សធម៌== [[File:IAF NDRF Myanmar Earthquake.jpg|ជំនួយមនុស្សធម៌ពី[[កងកម្លាំងជើងអាកាសឥណ្ឌា]]រួមមានក្រុមស្ម័គ្រចិត្ត និងឧបករណ៍សង្គ្រោះរុករក|thumbnail|250x250px]] ===អង្គការអន្តរជាតិ=== បណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនបានប្តេជ្ញាជួយគាំទ្រក្នុងទម្រង់ជាជំនួយមនុស្សធម៌។ ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានទទួលយកជំនួយពីប្រទេសឥណ្ឌា និង[[មជ្ឈមណ្ឌលអាស៊ានដើម្បីសម្របសម្រួលជំនួយមនុស្សធម៌]] ខណៈដែល[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានថ្លែងថាខ្លួននឹងផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះបន្ទាន់ក្នុងចំនួនទឹកប្រាក់ ៥ លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="jpt2">{{cite news|title=Myanmar quake death toll expected to rise as junta seeks aid|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/03/29/asia-pacific/myanmar-earthquake-junta-aid/|access-date=3 April 2025|publisher=Bloomberg News, Reuters|date=29 March 2025}}</ref> [[ធម្មនុញ្ញអវកាសអន្តរជាតិ និងគ្រោះមហន្តរាយចម្បង]]ត្រូវបានបើកឱ្យសកម្មឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលផ្កាយរណបអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNOSAT) ក្រោមឱវាទរបស់[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីសម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]] (OCHA) នៅវេលាម៉ោង ១០:២១ ជាម៉ោងសកលក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ពោលវាបានផ្តល់នូវរូបភាពពីផ្កាយរណបយ៉ាងទូលំទូលាយដើម្បីជ្រោមជ្រែងសម្រួលដល់ប្រតិបត្តិការរុករកនានា។<ref>{{Cite web|url=https://disasterscharter.org/activations/earthquake-in-thailand-activation-957-|title=Earthquake in Thailand – Charter Activations|website=The International Charter: Space And Major Disasters}}</ref> [[សហព័ន្ធអន្តរជាតិសង្គមកាកបាទក្រហម និងអឌ្ឍចន្ទក្រហម]]បានបើកការអំពាវនាវជាបន្ទាន់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា សុំជំនួយជាទឹកប្រាក់ជាង ១០០ លានដុល្លារអាមេរិកដើម្បីជួយជនរងគ្រោះពីគ្រោះរញ្ជួយដី។.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250331-rescue-hopes-fading-three-days-after-deadly-myanmar-quake|title=Rescue hopes fading three days after deadly Myanmar quake|publisher=France 24|date=31 March 2025}}</ref> == ឯកសារយោង== {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះរញ្ជួយដីនៅមីយ៉ាន់ម៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះរញ្ជួយដីនៅថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះមហន្តរាយនៅអាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] d1gwspsd5uo5m6f2ax5b0hn4nq6jwd2 ល្បែងរាវបង្កង 0 52139 342708 320520 2026-11-08T05:30:01Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342708 wikitext text/x-wiki ល្បែងរាវបង្កងជាល្បែងប្រជាប្រិយមួយប្រភេទដែលប្រជាជនខ្មែរតែងតែនិយមលេងក្នុងថ្ងៃបុណ្យចូលឆ្នាំប្រពៃណីជាតិ ល្បែងរាវបង្កងភាគច្រើនគេលេងនៅពេលរាត្រីខែភ្លឺ ហើយចំនួនអ្នកលេងគឺមិនកំណត់នោះទេ។ ល្បែងនេះគេលេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចបន្តួចទៅតាមតំបន់។<ref>{{Cite web |date=2024-04-04 |title=ធ្លាប់តែលឺ “ល្បែងរាវបង្កង” តែមិនដឹងថារបៀបលេងបែបណា តោះមកដឹងទាំងអស់គ្នាពីរបៀបលេងល្បែងប្រជាបិ្រយដ៏ពេញនិយមមួយនេះ |url=https://www.tnaot.com/km/m/detail/article/13938537.html |access-date=2025-04-08 |website=TNAOT |language=km |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925210630/https://www.tnaot.com/km/m/detail/article/13938537.html |archive-date=2025-09-25 |url-status=dead }}</ref> របៀបលេងជាដំបូង គេត្រូវជ្រើសរើសសមាជិកលេងជាមុនសិន ចំនួនសមាជិកគឺមិនកំណត់ចំនួនឡើយ។ បន្ទាប់មកគេក៏ចាប់ផ្ដើមជ្រើសរើសយកមនុស្ស២នាក់ ម្នាក់ធ្វើជាអ្នករាវបង្កង ម្នាក់ទៀតធ្វើជាបង្កង(ភាគច្រើនគេជ្រើសរើសយកប្រុសម្នាក់ស្រីម្នាក់)។ បន្ទាប់មកទៀត គេនឹងយកក្រមាចងភ្នែកអ្នកទាំង២មិនឲ្យមើលឃើញអ្វីឡើយ។ អ្នកដែលដើរតួជាបង្កងគេឲ្យកាន់ត្រឡោកឬបំពង់ឬស្សី ចំនែកអ្នករាវបង្កងគឺគ្មានកាន់អ្វីទាំងអស់។ អ្នកលេងទាំងអស់គ្នាឈរជារង្វង់(ទុកទីធ្លាធំទូលាយ) ចំនែកមនុស្ស២នាក់ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺចាប់ផ្ដើមលេងនៅកណ្ដាលវង់។ នៅពេលម្នាក់ដែលដើរតួជាបង្កងចាប់ផ្ដើមគោះត្រឡោកឬបំពង់ឬស្សីហើយ ត្រូវតែរហ័សគេចខ្លួនពីទីតាំងដែលកំពុងឈរ ហើយសំលេងគោះហ្នឹងនឹងឮដល់អ្នករាវបង្កង នៅពេលនោះអ្នករាវបង្កងនឹងស្ទុះទៅចាប់ឱបតាមប្រភពសំលេងផងដែរ ។បើសិនជា អ្នករាវបង្កងចាប់បាន នោះអ្នករាវបង្កងឈ្នះ ហើយមានសិទ្ធឲ្យអ្នកចាញ់ធ្វើកាយវិការសត្វអ្វីដែលខ្លួនចង់ឲ្យធ្វើបានតាមចិត្ត។ បើសិនជា អ្នករាវបង្កងចាប់មិនបាននោះអ្នករាវបង្កងចាញ់ ហើយអ្នកដើរតួជាបង្កងមានសិទ្ធឲ្យអ្នករាវធ្វើកាយវិការសត្វអ្វីដែលខ្លួនចង់ឲ្យធ្វើតាមចិត្ត។ គេលេងបែបនេះដដែលៗដោយពីមួយគូទៅមួយគូ រហូតដល់ឈប់លេង។ ល្បែងនេះ ជាការហាត់ត្រចៀកអោយស្ទាត់ ក្នុងការស្ដាប់សំលេង និង មានស្មារតីរឹងប៉ឹង រហ័សដៃជើងផងដែរ ៕ 2epe0cohod205t5crcm08is40eny54a ភាសាព្យុ (ចិន-ទីបេ) 0 52161 342680 320267 2026-11-08T04:41:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342680 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភាសា | name = ព្យុ | nativename = [[File:Pyu_pyx.png|20x20px]] | region = [[រដ្ឋព្យុ]], [[នគរបាកាន]] | extinct = សតវត្សទី១៣ | familycolor = ចិន-ទីបេ | script = [[អក្សរព្យុ]] | iso3 = pyx | linglist = pyx | image = Pyu Alphabets.jpg | imagecaption = អក្ខរក្រមព្យុ | altname = Tircul }} '''ភាសា​ព្យូ''' (Pyu:<big>[[ឯកសារ:Pyu_pyx.png|20x20ភីកសែល]]</big> ; Burmese ,{{IPA|my|pjù bàðà|IPA}} ; '''ភាសា Tircul''' ផងដែរ) គឺជា ភាសាចិន-ទីបេ ដែលផុតពូជដែលត្រូវបាននិយាយជាចម្បងនៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះជា [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] ក្នុងសហសវត្សរ៍ទីមួយ នៃគ.ស.។ វាជា ដែនដី នៃ [[រដ្ឋបុរីព្យូ|រដ្ឋទីក្រុងព្យុ]] ដែលរីកចម្រើននៅចន្លោះសតវត្សទី ២ មុនគ.ស និងសតវត្សទីប្រាំបួននៃគ.ស។ ការ​ប្រើ​ប្រាស់​របស់​វា​បាន​ធ្លាក់​ចុះ​ចាប់​ពី​ចុង​សតវត្ស​ទី​ប្រាំបួន​នៅ​ពេល​ដែល [[ជនជាតិភូមា|​ប្រជាជន ភូមា]] នៃ ណានចូវ បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​ត្រួត​ពិនិត្យ​រដ្ឋ​ទីក្រុងព្យុ ។ ភាសានេះនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ យ៉ាងហោចណាស់ក៏នៅក្នុងសិលាចារឹករបស់ស្តេចនៃ [[អាណាចក្របាកាន|នគរបាកាន]] ប្រសិនបើមិនមានជាភាសាពេញនិយមទេ រហូតដល់ចុងសតវត្សទីដប់ពីរ។ វាបានផុតពូជនៅសតវត្សទីដប់បី ដោយបញ្ចប់ការរីកដុះដាលនៃ [[ភាសាភូមា]] ជាភាសានៃរាជាណាចក្របាកាន នៅភូមាខាងលើ ដែលជាអតីតអាណាចក្រព្យុ ។ [ 1 ] ភាសា​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ជា​ចំបង​ពី​សិលាចារឹក​លើ​កោដ្ឋ​ថ្ម​ចំនួន​បួន (សតវត្ស​ទី ៧ និង​ទី ៨) ដែល​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ក្បែរ​វត្ត Payagyi (ក្នុង ​ទីប្រជុំជនបាគូទំនើប) និង [[សិលាចារឹក ម្យាសេឌី|​សិលាចារឹក Myazedi]] ពហុភាសា (ដើម​សតវត្ស​ទី ១២) ។ <ref>{{Cite journal|last=Blagden|first=C. Otto|year=1913–1914|title=The 'Pyu' inscriptions|url=https://archive.org/stream/epigraphia-indica/epigraphia-indica-vol-12#page/n167|journal=[[Epigraphia Indica]]|volume=12|pages=127–132}}</ref> <ref name="Beckwith">{{Cite book|author-link=Christopher I. Beckwith|pages=159–161|title=Medieval Tibeto-Burman languages|year=2002|isbn=978-90-04-12424-0}}</ref> ទាំងនេះត្រូវបានបកស្រាយជាលើកដំបូងដោយ Charles Otto Blagden នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩១០ ។ <ref name="Beckwith" /> អក្សរព្យុ គឺជា អក្សរព្រាហ្មី ។ អាហារូបករណ៍ថ្មីៗបង្ហាញថា អក្សរព្យុ អាចជាប្រភពនៃអក្សរភូមា។ [ 4 ] == ចំណាត់ថ្នាក់ == [[ឯកសារ:Pyu_Inscription.JPG|រូបភាពតូច| សិលាចារឹក ព្យុ ពី ហានលីន]] [[ឯកសារ:Pyu_city-states_physical_map.svg|រូបភាពតូច| ទីក្រុងព្យុ នៅជ្រលងភ្នំ អ៊ិរ៉ាវវ៉ាឌី, c. សតវត្សទី ៨]] Blagden (1911: 382) គឺជាអ្នកប្រាជ្ញដំបូងគេដែលទទួលស្គាល់ ព្យុ ជាសាខាឯករាជ្យរបស់ចិន-ទីបេ។ [ 5 ] Miyake (2021, 2022) ប្រកែកថា ព្យុ បង្កើតជាសាខាមួយរបស់វានៅក្នុង phylum ភាសាចិន-ទីបេ ដោយសារលក្ខណៈសូរសព្ទ និង lexical ខុសគ្នារបស់វា។ ភាសា ព្យុ មិនមែនជាភាសាចិន-ទីបេដែលមានលក្ខណៈអភិរក្សពិសេសនោះទេ ដោយសារវាបង្ហាញ ការច្នៃប្រឌិតផ្នែកសូរស័ព្ទ និងអក្សរសាស្ត្រ ជាច្រើន ដូចដែលបានបាត់បង់នូវទម្រង់ដើម Proto-Sino-Tibetan ជាច្រើន។ [ ៧ ] Miyake (2022) ណែនាំថា នេះអាចមកពីប្រភពដើម creoloid នៃ ព្យុ ។ ព្យុ ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុង ភាសាលូលូ-ភូមា ដោយ Matisoff ហើយគិតថាភាគច្រើនទំនងជា Luish ដោយ Bradley ទោះបីជា Miyake ក្រោយមកបានបង្ហាញថាមិនមានសម្មតិកម្មណាមួយដែលអាចជឿទុកចិត្តបាន។ លោក Van Driem ក៏បានចាត់ថ្នាក់ឯករាជ្យរបស់ចិន-ទីបេ។ <ref name="van Driem THD">{{Cite web |last=van Driem |first=George |title=Trans-Himalayan Database |url=http://www.himalayanlanguages.org/trans_himalayan_database |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124135056/http://www.himalayanlanguages.org/trans_himalayan_database |archive-date=January 24, 2012 |access-date=7 November 2012 |archivedate=12 មេសា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130412094820/http://himalayanlanguages.org/trans_himalayan_database }}</ref> == សូរស័ព្ទ == Marc Miyake បង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធ ព្យាង្គ របស់ ព្យុ ឡើងវិញដូចជា៖ : (C.)CV(C)(H) : (បុព្វបទ) + ព្យាង្គ ស្រៈ 7 ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងវិញ។ {| class="wikitable" ! ! ខាងមុខ ! កណ្តាល ! ត្រឡប់មកវិញ |- ! ខ្ពស់។ |អ៊ិ | |អ៊ុ |- ! កណ្តាល | អ៊ី | ə |អូ |- ! ទាប |អ៊ែ | |អា |} Miyake បង្កើតឡើងវិញនូវការចាប់ផ្តើម៤៣-៤៤អាស្រ័យលើថាតើ ការបញ្ឈប់ glottal ដំបូងត្រូវបានរួមបញ្ចូលឬអត់។ ការចាប់ផ្តើមច្នៃប្រឌិតគឺ៖ * fricatives: /h ɣ ç ʝ ð v/ * វត្ថុរាវ៖ /R̥ R L̥ L/ * implosive: /ɓ/ 10 codas ត្រូវបានសាងសង់ឡើងវិញដែលមាន -k, -t, -p, -m, -n, -ŋ, -j, -r, -l, -w ។ ជាក់ស្តែង ព្យុ គឺ នៅដាច់ពីគេ ដោយមិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ morphology inflection ។ == បញ្ជី​សិលាចារឹក​ភាសា​ព្យូ == {| class="wikitable" !ទីតាំង !Inventory number |- |ហាលិន |01 |- |- |ស្រីក្សេត្រ |04 |- |បាកាន |07 |- |បាកាន |08 |- |ស្រីក្សេត្រ |10 |- |បាកាន |11 |- |ស្រីក្សេត្រ |12 |- |ស្រីក្សេត្រ |22 |- |ស្រីក្សេត្រ |25 |- |ស្រីក្សេត្រ |28 |- |ស្រីក្សេត្រ |29 |- |ម្យិត្ថា |32 |- |ម្យិត្ថា |39 |- |ស្រីក្សេត្រ |42 |- |ស្រីក្សេត្រ |55 |- |ស្រីក្សេត្រ |56 |- |ស្រីក្សេត្រ |57 |- |ហាលិន |60 |- |ហាលិន |61 |- | ??? |63 |- |ស្រីក្សេត្រ |105 |- |ស្រីក្សេត្រ |160 |- | ??? |163 |- |ស្រីក្សេត្រ |164 |- |ស្រីក្សេត្រ |167 |} == វាក្យសព្ទ == ខាងក្រោមនេះត្រូវបានជ្រើសរើសធាតុវាក្យសព្ទមូលដ្ឋាន ព្យុ ពី Gordon Luce និង Marc Miyake ។ {| class="wikitable" !សិលាចារឹក Myazedi ! ការបកប្រែសិលាចារឹក Myazedi |- |[[ឯកសារ:Myazedi_inscription.jpg|300x300ភីកសែល]] |ភាពរុងរឿង! មួយពាន់ប្រាំមួយរយម្ភៃប្រាំបីឆ្នាំ បន្ទាប់ពីព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានត្រាស់ថា បរិនិព្វាន ទីក្រុងនេះមានឈ្មោះថា អារីមត្តនាបុរ។ ព្រះ​មហាក្សត្រ​មាន​ព្រះ​នាម Sri Tribhuvanditya Dhammaraja ។ ព្រះ​មហេសី​របស់​ព្រះ​មហាក្សត្រ​មាន​ព្រះ​នាម​ថា ព្រះ​ត្រៃ​ឡោក​វ​ត្តម​សក្កទេវី ។ កូនប្រុសរបស់នាងមានឈ្មោះថា Rajakumer ។ ស្ដេច​បាន​ឲ្យ​ភូមិ​ចំនួន​បី​របស់​នាង​ជា​ទាសករ។ នៅពេលដែលព្រះមហាក្សត្រិយានីសោយទិវង្គតហើយ ព្រះរាជាបានប្រគល់វត្ថុរបស់ព្រះមហាក្សត្រិយានី និងភូមិទាសករទាំងបី ជូនដល់ព្រះនាងម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ រាជគម្ព។ លុះ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​សោយ​ទិវង្គត​បាន​ម្ភៃ​ប្រាំបី​ឆ្នាំ​ហើយ ព្រះអង្គ​ក៏​ឈឺ​ជិត​ស្លាប់។ ព្រះរាជ​បុត្រ​របស់​មហាក្សត្រិយានី​ដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់​នោះ​មាន​ព្រះ​នាម​ថា រាជគុមា។ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះមហាក្សត្រិយានីដោយនឹកគិតដល់ព្រះរាជគុណរបស់ព្រះអង្គក្នុងការនាំព្រះអង្គឡើង ទ្រង់បានយករូបសំណាកមាសមួយ ធ្វើដូចព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ហើយថ្វាយព្រះពុទ្ធមាសដល់ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់មានបន្ទូលយ៉ាងដូច្នេះថា “ក្នុងនាមលោកម្ចាស់ (ព្រះបិតា) ទូលបង្គំសូមឧទ្ទិសនូវព្រះពុទ្ធមាសនេះ ឥឡូវនេះ ទូលបង្គំសូមថ្វាយព្រះភូមិទាំងបី ថ្វាយព្រះអង្គម្ចាស់។ និយាយថា "ធ្វើបានល្អ! ធ្វើបានល្អ!" គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះមហាថេរៈ ព្រះមោគ្គល្លិពោទិត្យ-ធារ៉ា ព្រះសុមេធៈ ឧបាទានក្ខន្ធ ព្រាហ្មណ៍ ពាលា ព្រាហ្មណ៍ សូណា សង្ខាដិនៈ ដ៏ចម្រើន ស្តេច​ទ្រង់​ចាក់​ទឹក (ឧទ្ទិស​ដល់​ដី)។ ក្រោយមក ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះមហាក្សត្រិយានី ទ្រង់បានយកព្រះពុទ្ធរូបមាស មកតម្កល់ក្នុងល្អាងមួយ ដែលបង្កើតជាចេតិយមាស។ ក្នុង​ការ​ឧទ្ទិស​កុសល​ផល​ភូមិ​ដែល​មក​ពី​ភូមិ​ទាំង​បី គឺ​ភូមិ​សាគរវ័ន ភូមិ​មួយ; រ៉ាបៃភូមិមួយត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនិងចាត់ចែងទៅវត្ត។ ព្រះរាជារាជកុមារ ទ្រង់ត្រាស់ថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចំរើន សូមអនុមោទនា ឧបាទានក្ខន្ធ ឧបាទានក្ខន្ធ ឧបាទានក្ខន្ធ ឧបសម្បទា ឧបាទានក្ខន្ធ ឧបាទានក្ខន្ធ ឧបាសក ឧបាសិកា ឧបាសក ឧបាសិកា ឧបាសិកា ធម្មញ្ញាណវិវឌ្ឍនា។ មិន​ដែល​ឃើញ​ព្រះពុទ្ធ​អរិយ​ធម៍​ទេ»។ |} {| class="wikitable sortable" !Gloss !Luce (1985)<ref>Luce, George. 1985. ''Phases of Pre-Pagan Burma: languages and history'' (volume 2). Oxford University Press. {{ISBN|0-19-713595-1}}. pp. 66–69.</ref> !Miyake (2016) !Miyake (2021) |- |១ |tå |ta(k·)ṁ |/tæk/ |- |២ |hni° |kni | |- |៣ |ho:, hau: |hoḥ |/n.homH/ < *n.sumH < *məsumH |- |៤ |pḷå |plaṁ | |- |៥ |pi°ŋa |(piṁ/miṁ) ṅa |/pəŋa/ |- |៦ |tru |tru(k·?) | |- |៧ |kni |hni(t·?)ṁ | |- |៨ |hrå |hra(t·)ṁ | |- |៩ |tko |tko |/t.ko/ |- |១០ |sū, sau |su | |- |១២ |tpū | | |- |កើត |ru | | |- |ទឹក |tdu̱- | |/t.du/ |- |មាស |tha | | |- |ថ្ងៃ |phru̱ | | |- |ខែ |de [ḷe ?] | |- |ឆ្នាំ |sni: | | |- |ភូមិ |o | | |- |good; well |ha | | |- |to be in pain, ill |hni°: | | |- |nearness |mtu | | |- |ឈ្មោះ |mi | |/r.miŋ/ |- |ខ្ញុំ |ga°: | | |- |របស់ខ្ញុំ |gi | | |- |ប្រពន្ធ |maya: | | |- |consort, wife |[u] vo̱: | | |- |កូន |sa: | |/saH/ |- |ចៅ |pli, pli° | | |- |ថ្វាយ | | |/pæH/ |} == ការផ្លាស់ប្តូរសំឡេង == ព្យុប្រើសំឡេង Proto-Tibeto-Burman ។ * ការផ្លាស់ប្តូរខ្សែសង្វាក់ sibilant : *c > *s > /h/ * denasalization : *m> /ɓ/ និងអាច *ŋ> /g/ * *e-lowering: *e> /ä/ * *sC-cluster compression: *sk, *st, *sp> /kʰ,tʰ,pʰ/ == ការប្រើប្រាស់ == ភាសាគឺជាភាសានៃរដ្ឋព្យុ ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] និង [[ភាសាបាលី|បាលី]] ហាក់ដូចជាបានរួមរស់ជាមួយគ្នាជាមួយភាសាព្យុជាភាសាតុលាការ។ កំណត់ត្រារបស់ចិនបានបញ្ជាក់ថា តន្ត្រីករ ៣៥ នាក់ដែលអមដំណើរស្ថានទូត ព្យុ ទៅតុលាការ ថាង ក្នុងឆ្នាំ 800-802 បានលេងភ្លេង និងច្រៀងជាភាសា ''ហ្វាន់'' (梵"សំស្ក្រឹត") ។ [ ៣៧ ] {| class="wikitable" !ភាសាបាលី ! ភាសាបាលីភូមា ! [[អក្សរថៃ|ភាសាបាលីថៃ]] ! ការបកប្រែ <ref>{{Cite web |title=Pali chant with English translation |url=https://chaplaincy.tufts.edu/buddhist/files/Pali-chant-with-English-translation.pdf |access-date=Feb 8, 2022 |website=Tufts University Chaplaincy |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427225328/https://chaplaincy.tufts.edu/buddhist/files/Pali-chant-with-English-translation.pdf |archive-date=មេសា 27, 2021 |url-status=dead }}</ref> |- |[[ឯកសារ:Pyu_script_1.png|400x400ភីកសែល]]<br /><br /><br /><br /> (អក្ខរក្រម Pyu AD 500 ទៅ 600 សំណេរ) | ဣတိပိ သော បဂဝါ အရဟံ<br /><br /><br /><br /> သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓော វិញ្ញាណក្ខន្ធៈ |​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ อ ​ ​ า​ ​ า​ สม​ ​ สม​ พุ ท ​ า​ ว​ ว​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ |ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង ម្នាល​ដ៏មាន​ព្រះភាគ ជាអ្នក​ត្រាស់​ដឹង​ដោយ​បរិបូណ៌ ប្រកបដោយ​ចក្ខុ ប្រកបដោយ​ចក្ខុ ហើយ​ប្រកប​ដោយ​ធម៌។ |- |[[ឯកសារ:Pyu_script_2.png|400x400ភីកសែល]] |​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ . | สุคโตโลกวิทู อนุตฺตโล ปุริสฺธมฺมสารถิ สฺถาเทวมนุสฺสํ พุทฺโธ ภควา (ติ) | បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ជាអ្នកដឹងនូវលោកិយ ជាមគ្គដ៏វិសេស នៃជនទាំងឡាយ ដែលត្រូវ​ការ​បង្សុកូល ជាគ្រូនៃព្រះ និងមនុស្ស ព្រះពុទ្ធ និងព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ |} == កំណត់ចំណាំ == sxseqz8pww1u43dvuroc45d0t34674g បញ្ជីឈ្មោះប្រមុខរដ្ឋនៃប្រទេសឥណ្ឌា 0 52230 342638 320782 2026-11-08T03:25:09Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342638 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;width:98%;margin-top:0.5em;" ! scope="col" |ลำดับที่ ! scope="col" width="17%" |ชื่อ<br /><br />(เกิด–เสียชีวิต) ! colspan="2" |{{unbulleted list|วาระการดำรงตำแหน่ง| อาณัติจากการเลือกตั้ง| ระยะเวลาปฏิบัติงาน}} ! scope="col" |รองประธานาธิบดี ! colspan="2" class="unsortable" scope="col" |พรรค<ref>{{cite web|title=List of Presidents of India since India became republic {{!}} My India|url=https://www.mapsofindia.com/my-india/government/list-of-presidents-of-india|website=www.mapsofindia.com|accessdate=25 October 2017|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170828205416/https://www.mapsofindia.com/my-india/government/list-of-presidents-of-india|archivedate=28 August 2017}}</ref> |- ! rowspan="4" |1 | rowspan="4" scope="row" |[[ราเชนทระ ปรสาท]]<br /><br />{{Small|(1884–1963)}} |26 มกราคม 1950 |13 พฤษภาคม 1962 | rowspan="3" |[[สรวปัลลี ราธากฤษณัน]] | rowspan="3" style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[คองเกรสแห่งชาติอินเดีย]] |- | colspan="2" |1950, 1952, 1957 |- | colspan="2" |{{Age in years and days|1950|01|26|1962|05|13}} |- | colspan="5" |<small>ปรสาทมาจาก[[รัฐพิหาร]] เป็นประธานาธิบดีคนแรกของประเทศอินเดียหลังได้รับเอกราช และดำรงตำแหน่งยาวนานที่สุด ในฐานะประธานาธิบดีเพียงคนเดียวที่ดำรงตำแหน่งสองวาระขึ้นไป<ref name="selecting next">{{Cite news|author=Harish Khare|date=6 December 2006|title=Selecting the next Rashtrapati|newspaper=The Hindu|location=India|url=http://www.hindu.com/2006/12/06/stories/2006120603561000.htm|url-status=live|accessdate=30 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719030328/http://www.hindu.com/2006/12/06/stories/2006120603561000.htm|archivedate=19 July 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|date=7 May 1952|title=Rajendra Prasad|url=http://www.hinduonnet.com/2002/05/07/stories/2002050700690800.htm|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090111194609/http://www.hinduonnet.com/2002/05/07/stories/2002050700690800.htm|archivedate=11 January 2009|accessdate=30 November 2008|work=The Hindu|location=India}}</ref><ref>{{cite news|date=6 February 1950|title=Republic Day|work=Time|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,811816,00.html|url-status=dead|accessdate=30 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114112454/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,811816,00.html|archivedate=14 January 2009|df=dmy-all}}</ref> เขายังเป็นหนึ่งในนักต่อสู้ในขบวนการเรียกร้องเอกราช<ref>{{Cite news|date=10 December 2006|title=Rajendra Prasad's birth anniversary celebrated|newspaper=The Hindu|location=India|url=http://www.hindu.com/2006/12/10/stories/2006121013240200.htm|url-status=live|access-date=30 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213064013/http://www.hindu.com/2006/12/10/stories/2006121013240200.htm|archive-date=13 February 2009}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |2 | rowspan="4" scope="row" |[[สรวปัลลี ราธากฤษณัน]]<br /><br />{{Small|(1888–1975)}} |13 พฤษภาคม 1962 |13 พฤษภาคม 1967 | rowspan="3" |[[ซากีร์ ฮุสเซน (นักการเมือง)|ซากีร์ ฮุสเซน]] | rowspan="3" style="background:{{Independent (politician)/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[นักการเมืองอิสระ|อิสระ]] |- | colspan="2" |1962 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>ราธากฤษณันเป็นนักปรัชญาและนักเขียนคนสำคัญ เขาดำรงตำแหน่งรองอธิการบดีของ[[Andhra University|มหาวิทยาลัยอานธร]] และ [[Banaras Hindu University|มหาวิทยาลัยพนรัสฮินดู]]<ref>{{cite news|author=Ramachandra Guha|date=15 April 2006|title=Why Amartya Sen should become the next president of India|newspaper=The Telegraph|url=http://www.telegraphindia.com/1060415/asp/opinion/story_6099278.asp|url-status=live|accessdate=30 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070228073532/http://www.telegraphindia.com/1060415/asp/opinion/story_6099278.asp|archivedate=28 February 2007}}</ref> เขาได้รับรางวัลภารตรัตนะ ในปี พ.ศ.&thinsp;2497 ก่อนที่จะเป็นประธานาธิบดี<ref>{{cite web|date=30 January 2000|title=Dr S. Radhakrishnan|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000130/spectrum/main2.htm|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203015554/http://www.tribuneindia.com/2000/20000130/spectrum/main2.htm|archivedate=3 February 2009|accessdate=30 November 2008|work=The Sunday Tribune}}</ref> เขาเป็นประธานาธิบดีคนแรกที่มาจากอินเดียใต้<ref>{{cite web|title=Commemorative Volume on S.Radhakrishnan|url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/publication_electronic/Sarvapall.pdf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020023115/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/publication_electronic/Sarvapall.pdf|archivedate=20 October 2017|accessdate=19 November 2017|website=rajyasabha.nic.in|publisher=Rajya sabha}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |3 | rowspan="4" scope="row" |[[ซากีร์ ฮุสเซน (นักการเมือง)|ซากีร์ ฮุสเซน]]<sup>{{big|1}}</sup><br /><br />{{Small|(1897–1969)}} |13 พฤษภาคม 1967 |3 พฤษภาคม 1969 | rowspan="3" |[[Varahagiri Venkata Giri|วรหคีรี เวนกต คีรี]] | rowspan="3" style="background:{{Independent (politician)/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[นักการเมืองอิสระ|อิสระ]] |- | colspan="2" |1967 |- | colspan="2" |{{Age in years and days|1967|05|13|1969|05|03}} |- | colspan="5" |<small>ฮุสเซนเป็นรองอธิการบดี[[Aligarh Muslim University|มหาวิทยาลัยมุสลิมอาลีคฤห์]] เป็นผู้ได้รับรางวัลปัทมา วิภูชาน และรางวัลภารตรัตนะ<ref>{{cite web|title=Zakir Husain|url=http://vicepresidentofindia.nic.in/zakir.asp|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924105708/http://vicepresidentofindia.nic.in/zakir.asp|archivedate=24 September 2008|accessdate=30 November 2008|publisher=Vice President's Secretariat}}</ref> เขาเสียชีวิตขณะดำรงตำแหน่ง เป็นประธานาธิบดีที่ดำรงตำแหน่งสั้นที่สุด และเป็นประธานาธิบดีมุสลิมคนแรกของอินเดีย<ref>{{cite web|title=7 leaders who died while in office|url=http://m.indiatoday.in/story/5-leaders-who-died-in-office/1/564924.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171026163624/http://m.indiatoday.in/story/5-leaders-who-died-in-office/1/564924.html|archivedate=26 October 2017|accessdate=26 October 2017|website=India Today}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |– | rowspan="4" scope="row" |[[Varahagiri Venkata Giri|วรหคีรี เวนกต คีรี]]<sup>{{big|2}}{{big|3}}</sup><br /><br />{{Small|(1894–1980)}} |3 พฤษภาคม 1969 |20 กรกฎาคม 1969 | rowspan="3" |– | rowspan="3" style="background:Wheat;" |  | rowspan="3" |– |- | colspan="2" |– |- | colspan="2" |78 วัน |- | colspan="5" |<small>คีรีได้รับเลือกเป็นรองประธานาธิบดีในปี พ.ศ.&thinsp;2510 เขาได้รับแต่งตั้งเป็นรักษาการประธานาธิบดี ภายหลังที่ประธานาธิบดีฮุสเซนเสียชีวิตขณะดำรงตำแหน่ง<ref>{{cite web|date=12 July 2007|title=Shekhawat need not compare himself to Giri: Shashi Bhushan|url=http://www.hindu.com/2007/07/12/stories/2007071260671200.htm|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081012023116/http://www.hindu.com/2007/07/12/stories/2007071260671200.htm|archivedate=12 October 2008|accessdate=30 November 2008|work=The Hindu|location=India}}</ref> เขาสละตำแหน่งในไม่กี่เดือนต่อมาเพื่อลงสมัครรับเลือกตั้งประธานาธิบดี<ref name="resign">{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=2ee3bdc7-6ec2-409a-a4d5-48294361d566&MatchID1=4875&TeamID1=1&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1229&PrimaryID=4875&Headline=Shekhawat+will+not+resign+to+contest+poll |title=Shekhawat will not resign to contest poll |accessdate=4 January 2009 |author=Shekhar Iyer |work=Hindustan Times |location=India |date=25 June 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090111180014/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=2ee3bdc7-6ec2-409a-a4d5-48294361d566&MatchID1=4875&TeamID1=1&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1229&PrimaryID=4875&Headline=Shekhawat+will+not+resign+to+contest+poll |archivedate=11 January 2009}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |– | rowspan="4" scope="row" |[[Mohammad Hidayatullah|โมฮัมหมัด ฮิดายัตตุลเลาะห์]]<sup>{{big|3}}</sup><br /><br />{{Small|(1905–1992)}} |20 กรกฎาคม 1969 |24 สิงหาคม 1969 | rowspan="3" |– | rowspan="3" style="background:wheat;" |  | rowspan="3" |– |- | colspan="2" |– |- | colspan="2" |35 วัน |- | colspan="5" |<small>เขาเป็นประธานศาลสูงสุดมาก่อน และเคยได้รับ[[เครื่องราชอิสริยาภรณ์จักรวรรดิบริติช]]<ref>{{cite web|title=Hidayatullah, Shri M|url=http://vicepresidentofindia.nic.in/hiday.asp|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728063226/http://vicepresidentofindia.nic.in/hiday.asp|archivedate=28 July 2014|accessdate=30 November 2008|publisher=Vice President's Secretariat}}</ref> เขาดำรงตำแหน่งรักษาการประธานาธิบดีจนกระทั่งการเลือกตั้ง ซึ่งคีรีได้รับเลือกเป็นประธานาธิบดีของอินเดีย<ref name="auto">{{cite news|last1=Ramakrishnan|first1=T.|date=24 July 2012|title=The twice Acting-President|language=en-IN|work=The Hindu|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/the-twice-actingpresident/article3676405.ece|url-status=live|accessdate=26 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160812201539/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/the-twice-actingpresident/article3676405.ece|archivedate=12 August 2016}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |4 | rowspan="4" scope="row" |[[Varahagiri Venkata Giri|วรหคีรี เวนกต คีรี]]<br /><br />{{Small|(1894–1980)}} |24 สิงหาคม 1969 |24 สิงหาคม 1974 | rowspan="3" |[[Gopal Swarup Pathak|โคปาล สวรูป ปถก]] | rowspan="3" style="background:{{Independent (politician)/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[นักการเมืองอิสระ|อิสระ]] |- | colspan="2" |1969 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>คีรีเป็นคนแรกที่ดำรงตำแหน่งทั้งรักษาการประธานาธิบดีและประธานาธิบดีของอินเดีย เขาเป็นผู้ได้รับรางวัลภารตรัตนะ และเคยดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงานและการจ้างงาน และข้าหลวงใหญ่ประจำ[[ประเทศซีลอนในเครือจักรภพ|ประเทศซีลอน]] (ศรีลังกา)<ref>{{cite web|title=Giri, Shri Varahagiri Venkata|url=http://vicepresidentofindia.nic.in/giri.asp|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210115524/http://vicepresidentofindia.nic.in/giri.asp|archivedate=10 February 2009|accessdate=30 November 2008|publisher=Vice President's Secretariat}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |5 | rowspan="4" scope="row" |[[Fakhruddin Ali Ahmed|ฟาคหรุดดีน อาลี อะห์เมด]]<sup>{{big|1}}</sup><br /><br />{{Small|(1905–1977)}} |24 สิงหาคม 1974 |11 กุมภาพันธ์ 1977 | rowspan="3" |[[Gopal Swarup Pathak|โคปาล สวรูป ปถก]] (1974) ---- [[Basappa Danappa Jatti|พสัปปา ทนัปปส ชัตตี]] (1974–1977) | rowspan="3" style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[คองเกรสแห่งชาติอินเดีย]] |- | colspan="2" |1974 |- | colspan="2" |{{Age in years and days|1974|08|24|1977|02|11}} |- | colspan="5" |<small>อะห์เมดดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีก่อนได้รับเลือกให้เป็นประธานาธิบดี เขาเสียชีวิตในปี พ.ศ.&thinsp;2520 ก่อนที่วาระการดำรงตำแหน่งจะสิ้นสุดลง และเป็นประธานาธิบดีอินเดียคนที่สองที่เสียชีวิตขณะดำรงตำแหน่ง<ref name="PIB">{{cite web|title=Gallery of Indian Presidents|url=http://pib.nic.in/archieve/others/gal.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210080155/http://pib.nic.in/archieve/others/gal.html|archivedate=10 December 2008|accessdate=30 November 2008|publisher=Press Information Bureau of the Government of India}}</ref> เขายังเป็นประธานาธิบดีในช่วงภาวะฉุกเฉิน<ref>{{cite web|title=Emergency: The Dark Age of Indian democracy|url=http://www.thehindu.com/specials/in-depth/the-emergency-imposed-by-indira-gandhi-government/article7357305.ece|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171104110656/http://www.thehindu.com/specials/in-depth/the-emergency-imposed-by-indira-gandhi-government/article7357305.ece|archivedate=4 November 2017|accessdate=25 July 2017|website=The Hindu|language=en}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |– | rowspan="4" scope="row" |[[Basappa Danappa Jatti|พสัปปา ทนัปปส ชัตตี]]<sup>{{big|3}}</sup> <br /><br />{{Small|(1912–2002)}} |11 กุมภาพันธ์ 1977 |25 กรกฎาคม 1977 | rowspan="3" |– | rowspan="3" style="background:wheat;" |  | rowspan="3" |– |- | colspan="2" |– |- | colspan="2" |164 วัน |- | colspan="5" |<small>ชัตตีเป็นรองประธานาธิบดีของอินเดียในช่วงที่อะห์เมดดำรงตำแหน่ง ก่อนที่สาบานตนขึ้นเป็นรักษาการประธานาธิบดีหลังอะห์เมดเสียชีวิต ก่อนหน้าเขาเคยเป็นมุขยมนตรีรัฐไมซอร์ {{ไม่ตัด|([[มัทราส]])}} มาก่อน<ref name="PIB" /><ref>{{cite web|title=Jatti, Shri Basappa Danappa|url=http://vicepresidentofindia.nic.in/jati.asp|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210115539/http://vicepresidentofindia.nic.in/jati.asp|archivedate=10 February 2009|accessdate=30 November 2008|publisher=Vice President's Secretariat}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |6 | rowspan="4" scope="row" |[[Neelam Sanjiva Reddy|นีลัม สัญชีพ เรฎฎี]]<br /><br />{{Small|(1913–1996)}} |25 กรกฎาคม 1977 |25 กรกฎาคม 1982 | rowspan="3" |[[Basappa Danappa Jatti|พสัปปา ทนัปปา ชัตตี]] (1977–1979) ---- [[Mohammad Hidayatullah|โมฮัมหมัด ฮิดายัตตุลเลาะห์]] (1979–1982) | rowspan="3" style="background:{{Janata Party/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[Janata Party|พรรคชนตา]] |- | colspan="2" |1977 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>เรฎฎีเป็นมุขยมนตรีคนแรกของ[[รัฐอานธรประเทศ]] เรฎฎีเป็นสมาชิกรัฐสภาสังกัดพรรคชนตาเพียงคนเดียวที่ได้รับเลือกจากรัฐอานธรประเทศ<ref>{{cite news|last=Bhargava|first=G.S.|title=Making of the Prez – Congress chief selects PM as well as President|work=The Tribune|location=India|url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070730/edit.htm|url-status=live|accessdate=6 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417085409/http://www.tribuneindia.com/2007/20070730/edit.htm|archivedate=17 April 2009}}</ref> เขาได้รับเลือกเป็นประธานโลกสภาด้วยคะแนนเอกฉันท์เมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ.&thinsp;2520 และได้สละตำแหน่งนี้เมื่อวันที่ 13 กรกฎาคม พ.ศ.&thinsp;2520 เพื่อดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีคนที่ 6 ของอินเดีย<ref name="auto" /></small> |- ! rowspan="4" |7 | rowspan="4" scope="row" |[[ไซล สิงห์]]<br /><br />{{Small|(1916–1994)}} |25 กรกฎาคม 1982 |25 กรกฎาคม 1987 | rowspan="3" |[[Mohammad Hidayatullah|โมฮัมหมัด ฮิดายัตตุลเลาะห์]] (1982–1984) ---- [[รามสวามี เวนกทรมัณ]] (1984–1987) | rowspan="3" style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[คองเกรสแห่งชาติอินเดีย]] |- | colspan="2" |1982 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>ในเดือนมีนาคม พ.ศ.&thinsp;2515 สิงห์ดำรงตำแหน่งมุขยมนตรีของรัฐปัญจาบและในปี พ.ศ.&thinsp;2523 เขาได้ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยของสหภาพ นอกจากนี้เขายังเป็นเลขาธิการของ[[ขบวนการไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด]] (Non-Aligned Movement; NAM) ตั้งแต่ปี พ.ศ.&thinsp;2526 ถึง 2529<ref>{{Cite book|last=Wolpert|first=Stanley A.|url=https://books.google.com/?id=nHnOERqf-MQC&pg=PA217&lpg=PA217&dq=%22Giani+Zail+Singh%22%2Bpunjabi#PPA217,M1|title=India|publisher=University of California Press|year=1999|isbn=978-0-520-22172-7|page=217|accessdate=3 January 2009}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |8 | rowspan="4" scope="row" |[[รามสวามี เวนกทรมัณ]]<br /><br />{{Small|(1910–2009)}} |25 กรกฎาคม 1987 |25 กรกฎาคม 1992 | rowspan="3" |[[Shankar Dayal Sharma|ศังกร ทยาล ศรรมา]] | rowspan="3" style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[คองเกรสแห่งชาติอินเดีย]] |- | colspan="2" |1987 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>ในปี พ.ศ.&thinsp;2485 เวนกทรมัณ ถูกอังกฤษจำคุกเนื่องจากมีส่วนร่วมใน[[ขบวนการเรียกร้องเอกราชของอินเดีย]]<ref>{{cite news|last=Hazarika|first=Sanjoy|date=17 July 1987|title=Man in the News; India's Mild New President: Ramaswamy Venkataraman|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEEDD1239F934A25754C0A961948260&n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/India|accessdate=6 January 2009}}</ref> หลังจากได้รับการปล่อยตัวเขาได้รับเลือกเป็นสมาชิกรัฐสภาชั่วคราวของอินเดียที่เป็นเอกราช ในฐานะสมาชิกพรรคคองเกรสในปี พ.ศ.&thinsp;2493 และเข้าร่วมรัฐบาลกลางในที่สุดโดยเขาดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังและอุตสาหกรรมเป็นครั้งแรก และต่อมาเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม<ref>{{cite web|title=Venkataraman, Shri R.|url=http://vicepresidentofindia.nic.in/venkat.asp|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210115606/http://vicepresidentofindia.nic.in/venkat.asp|archivedate=10 February 2009|accessdate=6 January 2009|publisher=Vice President's Secretariat}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |9 | rowspan="4" scope="row" |[[Shankar Dayal Sharma|ศังกร ทยาล ศรรมา]]<br /><br />{{Small|(1918–1999)}} |25 กรกฎาคม 1992 |25 กรกฎาคม 1997 | rowspan="3" |[[โกจเจรีล รามัน นารายณัน]] | rowspan="3" style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[คองเกรสแห่งชาติอินเดีย]] |- | colspan="2" |1992 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>ศรรมาเคยเป็นมุขยมนตรีของ[[รัฐมัธยประเทศ]] และรัฐมนตรีกระทรวงการสื่อสารของอินเดีย เขายังเคยปฏิบัติหน้าที่เป็นผู้ว่าการ{{ไม่ตัด|[[รัฐอานธรประเทศ]]}}, ปัญจาบ และ มหาราษฏระ<ref>{{cite web|author=Navtej Sarna|date=27 December 1999|title=Former President Shankar Dayal Sharma passes away|url=http://www.indianembassy.org/pic/PR_1999/December_99/PR_Dec_27(1)_1999.html|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080808112027/http://www.indianembassy.org/pic/PR_1999/December_99/PR_Dec_27(1)_1999.html|archivedate=8 August 2008|accessdate=6 December 2008|publisher=Embassy of India, Washington, DC}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |10 | rowspan="4" scope="row" |[[โกจเจรีล รามัน นารายณัน]]<br /><br />{{Small|(1921–2005)}} |25 กรกฎาคม 1997 |25 กรกฎาคม 2002 | rowspan="3" |[[Krishan Kant|กฤษาณ กันต์]] | rowspan="3" style="background:{{Independent (politician)/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[นักการเมืองอิสระ|อิสระ]] |- | colspan="2" |1997 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>นารายณันดำรงตำแหน่งเอกอัครราชทูตอินเดียประจำประเทศไทย, ตุรกี, จีนและสหรัฐ เขาได้รับปริญญาเอกสาขาวิทยาศาสตร์และกฎหมายและยังเป็นอธิการบดีในมหาวิทยาลัยหลายแห่ง<ref>{{cite web|title=Narayanan, Shri K, R|url=http://vicepresidentofindia.nic.in/krn.asp|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210115549/http://vicepresidentofindia.nic.in/krn.asp|archivedate=10 February 2009|accessdate=6 December 2008|publisher=Vice President's Secretariat|df=}}</ref> เขายังเป็นรองอธิการบดีของมหาวิทยาลัยชวาหะร์ลาล เนห์รู<ref>{{Cite web|title=The BJP's aim was to get rid of me|url=http://www.nuke.humanrightskerala.com/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=5097|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081012023123/http://www.nuke.humanrightskerala.com/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=5097|archivedate=12 October 2008|accessdate=6 January 2009|publisher=Confederation of Human Rights Organizations}}</ref> เขาเป็นประธานาธิบดีคนแรกที่มาจากกลุ่ม[[ฑลิต]] (Dalit)<ref>{{cite news|title=Can Ram Nath Kovind, second Dalit President, follow in the footsteps of first Dalit President K R Narayanan?|work=India Today|url=http://m.indiatoday.in/story/ram-nath-kovind-dalit-president-meira-kumar-k-r-narayanan-presidential-election/1/1007129.html|url-status=live|accessdate=26 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171026163622/http://m.indiatoday.in/story/ram-nath-kovind-dalit-president-meira-kumar-k-r-narayanan-presidential-election/1/1007129.html|archivedate=26 October 2017}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |11 | rowspan="4" scope="row" |[[อับดุล กลาม|อวุล ปกีร์ ไชนุลาบดีน อับดุล กลาม]]<br /><br />{{Small|(1931–2015)}} |25 กรกฎาคม 2002 |25 กรกฎาคม 2007 | rowspan="3" |[[Krishan Kant|กฤษาณ กันต์]] (2002) ---- [[Bhairon Singh Shekhawat|ไภโรน สิงห์ เศขาวัต]] (2002–2007) | rowspan="3" style="background:{{Independent (politician)/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[นักการเมืองอิสระ|อิสระ]] |- | colspan="2" |2002 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>กลามเป็นนักการศึกษาและวิศวกรที่มีบทบาทสำคัญในการพัฒนาโครงการขีปนาวุธและอาวุธนิวเคลียร์ของอินเดีย<ref>{{cite book|last=Ramana|first=M. V.|url=https://books.google.com/books?id=IjZA-bQde1wC&pg=RA1-PA169&dq=%22Abdul+Kalam%22+%22%22Pokhran-II%22|title=Prisoners of the Nuclear Dream|author2=Reddy, C. Rammanohar|publisher=Orient Longman|year=2002|isbn=978-81-250-2477-4|location=New Delhi|page=169|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140921180803/http://books.google.com/books?id=IjZA-bQde1wC&pg=RA1-PA169&dq=%22Abdul+Kalam%22+%22%22Pokhran-II%22|archivedate=21 September 2014|url-status=live}}</ref> เขาเป็นผู้ได้รับรางวัลภารตรัตนะ เขาได้รับการขนานนามว่าเป็น "ประธานาธิบดีของประชาชน"<ref name="Misra">{{cite book|last1=Tyagi|first1=Kavita|url=https://books.google.com/books?id=N3ixJ62qwqcC&pg=PA124|title=Basic Technical Communication|last2=Misra|first2=Padma|date=23 May 2011|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=978-81-203-4238-5|page=124|accessdate=2 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140103071204/http://books.google.com/books?id=N3ixJ62qwqcC&pg=PA124|archivedate=3 January 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=24 July 2007|title='Kalam was real people's President'|newspaper=Hindustan Times|agency=Indo-Asian News Service|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?id=d1dfada8-d9b3-4783-ad6a-44f56165dd9fWho%20will%20be%20India%27s%20next%20President_Special|url-status=dead|accessdate=2 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090511002324/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?id=d1dfada8-d9b3-4783-ad6a-44f56165dd9fWho%20will%20be%20India%27s%20next%20President_Special|archivedate=11 May 2009}}</ref><ref>{{Cite news|last=Perappadan|first=Bindu Shajan|date=14 April 2007|title=The people's President does it again|newspaper=The Hindu|location=Chennai, India|url=http://www.hindu.com/2007/04/14/stories/2007041411130100.htm|url-status=live|accessdate=2 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125233936/http://www.hindu.com/2007/04/14/stories/2007041411130100.htm|archivedate=25 January 2012}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |12 | rowspan="4" scope="row" |[[ประติภา ปาฏีล|ประติภา เทวีสิงห์ ปาฏีล]]<br /><br />{{Small|(1934–)}} |25 กรกฎาคม 2007 |25 กรกฎาคม 2012 | rowspan="3" |[[Mohammad Hamid Ansari|โมฮัมหมัด ฮามิด อันสารี]] | rowspan="3" style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[คองเกรสแห่งชาติอินเดีย]] |- | colspan="2" |2007 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>ปาฏีลเป็นผู้หญิงคนแรกที่ได้เป็นประธานาธิบดีของอินเดีย เธอยังเป็นผู้ว่าการรัฐราชสถานหญิงคนแรก<ref>{{cite news|author=Emily Wax|date=22 July 2007|title=Female President Elected in India|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/21/AR2007072100525.html|url-status=live|accessdate=2 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110820084914/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/21/AR2007072100525.html|archivedate=20 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|date=8 November 2008|title=Pratibha Patil is Rajasthan's first woman governor|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=38190|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114034401/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=38190|archivedate=14 January 2009|accessdate=6 December 2008|work=Express India}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |13 | rowspan="4" scope="row" |[[ปรณพ มุขรจี]]<br /><br />{{Small|(1935–2020)}} |25 กรกฎาคม 2012 |25 กรกฎาคม 2017 | rowspan="3" |[[Mohammad Hamid Ansari|โมฮัมหมัด ฮามิด อันสารี]] | rowspan="3" style="background:{{Indian National Congress/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[คองเกรสแห่งชาติอินเดีย]] |- | colspan="2" |2012 |- | colspan="2" |5 ปี |- | colspan="5" |<small>มุขรจีดำรงตำแหน่งหลายตำแหน่งในคณะรัฐมนตรีของรัฐบาลอินเดีย เช่น รัฐมนตรีกระทรวงการคลัง, รัฐมนตรีต่างประเทศ, รัฐมนตรีกระทรวงกลาโหม และรองประธานคณะกรรมาธิการการวางแผน<ref>{{cite web|title=Archived version of bio data of Pranab Mukherjee in Lok Sabha|url=http://india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=4195|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514145924/http://india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=4195|archivedate=14 May 2011|accessdate=11 November 2017|website=india.gov.in}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |14 | rowspan="4" scope="row" |[[ราม นาถ โกวินท์]]<br /><br />{{Small|(1945–)}} |25 กรกฎาคม 2017 |25 กรกฎาคม 2022 | rowspan="3" |[[Venkaiah Naidu|เวงกายยา นายุดู]] | rowspan="3" style="background:{{Bharatiya Janata Party/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[พรรคภารตียชนตา|ภารตียชนตา]] |- | colspan="2" |2017 |- | colspan="2" |{{Age in years and days|2017|07|25|2022|07|25}} |- | colspan="5" |<small>โกวินท์เป็นผู้ว่าการรัฐพิหารตั้งแต่ปี พ.ศ.&thinsp;2558 ถึง 2560 และเป็นสมาชิกรัฐสภาตั้งแต่ปี พ.ศ.&thinsp;2537 ถึง 2549 เขาเป็นประธานาธิบดีจากวรรณะจัณฑาล (ฑลิต) คนที่สอง (ต่อจาก [[โกจเจรีล รามัน นารายณัน]]) และเป็นประธานาธิบดีคนแรกจากพรรค[[ภารตียชนตา]] (BJP) และเป็นสมาชิกของกลุ่มราษฏริยะ สวยัมเสวก สังฆ์ (Rashtriya Swayamsevak Sangh; RSS) ตั้งแต่วัยเยาว์<ref>{{cite web|title=PresidentofIndia|url=http://presidentofindia.nic.in/profile-of-the-president.htm|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909215104/http://presidentofindia.nic.in/profile-of-the-president.htm|archivedate=9 September 2017|accessdate=25 October 2017|website=Presidents Secretariat|publisher=Government of India|language=en}}</ref></small> |- ! rowspan="4" |15 | rowspan="4" scope="row" |[[เทราปที มุรมู]]<br /><br />{{Small|(1958–)}} |25 กรกฎาคม 2022 |ดำรงตำแหน่ง | rowspan="3" |[[w:Venkaiah Naidu|เวงกายยา นายุดู]] | rowspan="3" style="background:{{Bharatiya Janata Party/meta/color}};" |  | rowspan="3" |[[พรรคภารตียชนตา|ภารตียชนตา]] |- | colspan="2" |2022 |- | colspan="2" |{{Age in years and days|2022|07|25}} |- | colspan="5" |<small>มุรมูเป็นผู้ว่าการรัฐฌารขัณฑ์ตั้งแต่ปี พ.ศ.&thinsp;2015 ถึง 2022 มุรมูกลายเป็นประธานาธิบดีคนแรกของอินเดียที่เป็นคนจากชนเผ่า<ref>{{Cite news |last=Phadnis |first=Aditi |date=2022-07-21 |title=Droupadi Murmu makes history, becomes India's first tribal President |work=Business Standard India |url=https://www.business-standard.com/article/politics/droupadi-murmu-makes-history-becomes-india-s-first-tribal-president-122072101471_1.html |access-date=2022-07-21}}</ref> และเป็นประธานาธิบดีคนที่สองจากพรรค[[ภารตียชนตา]] (BJP) อีกทั้งประธานาธิบดีที่อายุน้อยที่สุดของอินเดีย และเป็นประธานาธิบดีอินเดียคนแรกที่เกิดหลังอินเดียได้รับเอกราช<ref>{{Cite web |title=Droupadi Murmu: India’s Youngest President and First to be Born After Independence |url=https://www.msn.com/en-in/news/politics/droupadi-murmu-india-e2-80-99s-youngest-president-and-first-to-be-born-after-independence/ar-AAZPApk |access-date=2022-07-21 |website=MSN |language=en-IN}}</ref> |} ; สัญลักษณ์อื่น ๆ :<sup>{{big|1}}</sup>- เสียชีวิตขณะดำรงตำแหน่ง<br /> :<sup>{{big|2}}</sup> - ดำรงตำแหน่งไม่ครบวาระ<br /> :<sup>{{big|3}}</sup> - รักษาการประธานาธิบดี hixjbbufhtoxa26glto829v0lj1zdgp ភ្នំតៃ 0 52307 342683 333396 2026-11-08T04:47:09Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342683 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ភ្នំ|name=Mount Tai|photo=泰山 南天门.jpg|photo_caption=The South Gate to Heaven at Mount Tai|elevation_m=1532.7|elevation_ref=|prominence_m=1505|prominence_ref=<ref name="peaklist">[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/china4.html "Central and Eastern China, Taiwan and Korea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809014526/http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/china4.html |date=2012-08-09 }} Peaklist.org.Listed as "Tai Shan". Prominence based on an elevation of 1,545 m and a [[key col|col]] of 40 m. Retrieved 2011-11-19.</ref>|listing=[[Ultra prominent peak|Ultra]]|map=China Shandong#China Northern Plain#China|label_position=top|map_size=280|location=[[Tai'an]], [[Shandong]]|coordinates={{coord|36|15|21|N|117|06|27|E|type:mountain_scale:100000_region:CN-37|format=dms|display=inline,title}}|coordinates_ref=<ref name="peaklist"/>|topo=|type=metamorphic, sedimentary|age=[[Cambrian]]|first_ascent=|easiest_route=Cable Car|embedded={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |ID = 437 |Year = 1987 |Criteria = Cultural: i, ii, iii, iv, v, vi; Natural: vii |Area = 25,000 ha }}}} '''ភ្នំតៃ''' ឬ ភ្នំថៃសាន ( 泰山 ) គឺជាភ្នំនៃសារៈសំខាន់ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌ ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងនៃទីក្រុង តៃអាន ។ វាជាចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងខេត្ត សានទុង ប្រទេសចិន។ កំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតគឺ ''កំពូល [[អ៊ីហ្វួងទី|ឥន្ទ្រាធិរាជ]]'' ដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ជាទូទៅថាមាន {{Convert|1545|m}} កម្ពស់។ <ref name="forestrystudy">{{Cite journal|last=Yuan Xingzhong|last2=Hong|first2=Liu|year=2000|title=Studies on the diversity of soil animals in Taishan Mountain|url=http://www.wanfangdata.com.cn/qikan/periodical.articles/lyyj/lyyj2000/0002/000208.htm|journal=Journal of Forestry Research|volume=11|issue=2|pages=109–113|doi=10.1007/BF02856685|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165122/http://www.wanfangdata.com.cn/qikan/periodical.articles/lyyj/lyyj2000/0002/000208.htm|archive-date=2007-09-30|accessdate=2007-06-04}}</ref> ភ្នំ តៃ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាភ្នំភាគខាងកើតនៃ ភ្នំពិសិដ្ឋនៃប្រទេសចិន ។ វាត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងថ្ងៃរះ កំណើត និងការបន្ត ហើយជារឿយៗត្រូវបានចាត់ទុកថាសំខាន់បំផុតក្នុងចំណោមប្រាំ។ ភ្នំតៃគឺជាកន្លែងគោរពបូជាយ៉ាងហោចណាស់ ៣០០០ ឆ្នាំមកហើយ ហើយបានបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលប្រារព្ធពិធីដ៏សំខាន់បំផុតមួយរបស់ប្រទេសចិន <ref name="eb2010">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/580478/Mount-Tai|title=Mount Tai|archivedate=2 February 2015}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលផ្នែកធំនៃសម័យកាលនេះ។ ដោយសារតែសារៈសំខាន់ដ៏ពិសិដ្ឋ និងទេសភាពដ៏អស្ចារ្យរបស់វា វាត្រូវបានគេដាក់បញ្ចូលក្នុង បញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក [[យូណេស្កូ|របស់អង្គការយូណេស្កូ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៧ ។ វាបំពេញតាមស្តង់ដារវាយតម្លៃចំនួន ៧ ក្នុងចំណោម ១០ សម្រាប់តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ហើយត្រូវបានចុះបញ្ជីជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកដែលបំពេញតាមស្តង់ដារច្រើនបំផុត រួមជាមួយនឹង តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក Tasmanian Wilderness នៅ [[អូស្ត្រាលី|ប្រទេសអូស្ត្រាលី]] ។ ការរញ្ជួយដី <ref name="晁洪太">{{Cite journal|last=晁洪太|last2=王志才|last3=李家灵|last4=崔昭文|year=1999|title=山东泰安地区断层的最新活动与"泰山震"|url=http://www.ixueshu.com/document/d556f667d982f595318947a18e7f9386.html|journal=地震地质|volume=21|issue=2|pages=P105-114|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408100343/https://www.ixueshu.com/document/d556f667d982f595318947a18e7f9386.html|archive-date=2020-04-08|accessdate=2020-04-28}}</ref> <ref name="刁颋">{{Cite journal|last=刁颋|year=2010|title=夏帝发七年"泰山震"的解读|url=https://max.book118.com/html/2014/0414/7670226.shtm|journal=国际地震动态|volume=32|issue=376|pages=P36-44|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528093437/https://max.book118.com/html/2014/0414/7670226.shtm|archive-date=2020-05-28|accessdate=2020-04-28}}</ref> ឬព្យុះផ្គររន្ទះ <ref name="高继宗">{{Cite journal|last=高继宗|year=2008|title=夏发七年"泰山地震"考|url=http://www.cqvip.com/read/read.aspx?id=28790321|journal=国际地震动态|volume=30|issue=359|pages=P135|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528093440/http://www.cqvip.com/read/read.aspx?id=28790321|archive-date=2020-05-28|accessdate=2020-04-28}}</ref> បានកើតឡើងនៅជុំវិញភ្នំតៃក្នុងឆ្នាំ ១៨៣១ មុនគ <ref name="晁洪太" /> ឬ ១៦៥២ មុនគ.ស <ref name="刁颋" /> ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ការរញ្ជួយដីភ្នំតៃ ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានកត់ត្រាជាលើកដំបូងនៅក្នុង ''Bamboo Annals'' ហើយនាពេលបច្ចុប្បន្នវាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនថាជាការរញ្ជួយដីដែលបានកត់ត្រាជាលើកដំបូងនៅក្នុង [[ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន]] ។ <ref>{{Cite news|last=雷册渊|date=2017-08-23|title=中国最早的地震记录 距今4000多年|language=zh-hans|publisher=[[:en:people.cn|人民网]]|url=http://history.people.com.cn/n1/2017/0823/c372330-29490152.html|url-status=dead|access-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626082934/http://history.people.com.cn/n1/2017/0823/c372330-29490152.html|archive-date=2018-06-26}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2015-05-23 |title=历史钩沉：泰山地震——历史上最早记载的地震 |url=http://taian.dzwww.com/tcsb/201505/t20150523_12430268.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626110942/http://taian.dzwww.com/tcsb/201505/t20150523_12430268.html |archive-date=2018-06-26 |access-date=2018-06-12 |publisher=泰安大众网 |language=zh-hans}}</ref> == ទីតាំង == [[ឯកសារ:Jade_Emperor_Peak_50477-Taishan_(49055678751).jpg|រូបភាពតូច| ''ឥន្ទាធានិរាជ'' កំពូលភ្នំតៃ]] [[ឯកសារ:Jade_Emperor_Peak_50346-Taishan_(49055160718).jpg|រូបភាពតូច| ផ្លូវទៅកាន់កំពូល]] ភ្នំ តៃ ស្ថិតនៅភាគខាងលិច សានទុង ភាគខាងជើងនៃទីក្រុង តៃអាន និងនៅភាគខាងត្បូងនៃខេត្ត ជីណាន ។ វាលាតសន្ធឹងពី {{Convert|150|-|1545|m|ft}} ពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ និងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី {{Convert|426|km2}} នៅមូលដ្ឋានរបស់វា។ Jade Emperor Peak ដែលមានកំពស់ {{Convert|1532.7|m}} } ពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ មានទីតាំងនៅ 36° 16′N និង 117°&nbsp;៦′អ៊ី។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ដាន​នៃ​វត្តមាន​មនុស្ស​នៅ​ភ្នំ​តៃ មាន​អាយុកាល​តាំងពី​សម័យ​ Paleolithic ។ ភ័ស្តុតាងនៃការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សនៃតំបន់នេះអាចបញ្ជាក់បានចាប់ពីសម័យ យុគថ្មរំលីង តទៅ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ វប្បធម៌ពីរបានលេចឡើងនៅជិតភ្នំ វប្បធម៌ ដាវេនកូ នៅភាគខាងត្បូង និង វប្បធម៌ ឡុងសាន នៅភាគខាងជើង។ ក្នុង [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្ស សៀ]] (គ. ២០៧០ &#x2013; ១៦០០ មុនគ.ស) ភ្នំនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាភ្នំថៃសាន ហើយស្ថិតនៅជាប់ព្រំប្រទល់នៃ ឈីងចូវ ដែលជាខេត្តមួយក្នុងចំណោម ខេត្តទាំងប្រាំបួននៃប្រទេសចិនបុរាណ ។ <ref>{{Cite web |title=Introduction to Qingzhou (青州城市概況) |url=http://www.qingzhou.gov.cn/QZ/mlqz/tzqz/zszc/n589_big5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116112944/http://www.qingzhou.gov.cn/QZ/mlqz/tzqz/zszc/n589_big5.html |archive-date=January 16, 2014 |access-date=January 13, 2014 |publisher=Qingzhou Government Website |language=zh |archivedate=មករា 16, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116112944/http://www.qingzhou.gov.cn/QZ/mlqz/tzqz/zszc/n589_big5.html }}</ref> ការ​ថ្វាយ​បង្គំ​សាសនា​លើ​ភ្នំ​តៃ​មាន​ទំនៀម​ទំលាប់​មាន​អាយុកាល​៣.០០០​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ចាប់​តាំង​ពី​សម័យ [[រាជវង្សសាង|​សាង]] ដល់ [[រាជវង្សឈីង|រាជវង្ស ឈីង]] យូរ ៗ ទៅការថ្វាយបង្គំនេះបានវិវត្តទៅជា ការបូជា ហ្វេង និង សាន ។ ការបូជាគឺជាពិធីផ្លូវការរបស់អធិរាជ ហើយភ្នំតៃបានក្លាយជាកន្លែងសំខាន់មួយដែលអធិរាជនឹងធ្វើយញ្ញបូជាដើម្បីថ្វាយបង្គំនៅស្ថានសួគ៌ (នៅលើកំពូលភ្នំ) និងផែនដី (នៅជើងភ្នំ) នៅ ហ្វេង និង សាន លះបង់រៀងៗខ្លួន។ ការ​លះបង់​ទាំង​ពីរ​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​រួម​គ្នា​ជា​ញឹក​ញាប់​ថា​ជា​ការ​បូជា​របស់ ហ្វេងសាន។ ការឆ្លាក់​សិលាចារឹក​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ការ​បូជា​បាន​សម្គាល់​ការ​សម្រេច​បាន​នូវ «​សន្តិភាព​ដ៏​អស្ចារ្យ​» ។ <ref name="lewis1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8k4xn8CyHAQC&pg=PA208|title=Writing and Authority in Early China|isbn=9780791441145|access-date=31 January 2015|last1=Lewis|first1=Mark Edward|date=18 March 1999}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLewis1999">Lewis, Mark Edward (18 March 1999). [https://books.google.com/books?id=8k4xn8CyHAQC&pg=PA208 ''Writing and Authority in Early China'']. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780791441145|<bdi>9780791441145</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">31 January</span> 2015</span>.</cite></ref> នៅសម័យ រាជវង្សចូវ ការបូជានៅភ្នំតៃបានក្លាយជាពិធីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលស្តេចសក្តិភូមិក្នុងស្រុកនឹងធ្វើដំណើរទៅទីនោះ ដើម្បីបូជានូវអាហារ និងវត្ថុធ្វើពិធីពីត្បូង។ បន្ទាប់​មក វត្ថុ​ទាំង​នេះ​នឹង​ត្រូវ​បាន​រៀប​ចំ​តាម​លំនាំ​ប្រពៃណី​ត្រឹមត្រូវ មុន​នឹង​គេ​បញ្ចុះ​នៅ​លើ​ភ្នំ។ នៅ [[សម័យឈុនឈិវចាន់កួ|និទាឃរដូវ និងសរទរដូវ]] រដ្ឋដែលគ្រប់គ្រង ដោយ ស៊ី និង [[នគរលូ|លូ]] មានព្រំប្រទល់ជាប់ភ្នំ តៃ នៅខាងជើង និងខាងត្បូងរៀងៗខ្លួន ពីកន្លែងដែលចៅហ្វាយសក្តិភូមិទាំងពីរបានធ្វើពលិកម្មឯករាជ្យនៅលើភ្នំ តៃ ។ យោងទៅតាមជំនឿនៃពិធីសាសនា ស៊ូ វិញ្ញាណនៃភ្នំ តៃ នឹងទទួលយកតែការបូជាដែលផ្តល់ដោយស្តេចសក្តិភូមិដែលដឹកនាំ [[ខុងជឺ]] (នៅក្នុង ''Analects'' 3.6 របស់គាត់) ដើម្បីរិះគន់រដ្ឋមន្រ្តីដែលបានថ្វាយយញ្ញបូជារបស់រដ្ឋនៅទីនេះបន្ទាប់ពីការដណ្តើមអំណាច។ នៅ​ក្នុង ​សម័យ​សង្គ្រាម​រដ្ឋ ​ដែល​ជា​បន្ត​បន្ទាប់ (475 &#x2013; 221&nbsp;BC) ដើម្បីការពារខ្លួនពីការឈ្លានពាន រដ្ឋ ស៊ី បានសាងសង់ចម្ងាយ {{Convert|500|km}} - ជញ្ជាំងវែង ដែលជាប្រាសាទដែលនៅមានសព្វថ្ងៃ។ ឈ្មោះ ''តៃអាន'' នៃទីក្រុងជិតខាងត្រូវបានសន្មតថា "ប្រសិនបើភ្នំ តៃ មានស្ថេរភាព, ប្រទេសទាំងមូលគឺដូចគ្នា" (តួអក្សរទាំងពីរនៃ ''តៃអាន'', "泰" និង "安" មានអត្ថន័យឯករាជ្យនៃ "សន្តិភាព") ។ នៅឆ្នាំ ២១៩មុនគ.ស ព្រះចៅអធិរាជ ជីនស៊ីហួង ដែលជា អធិរាជទីមួយនៃប្រទេសចិន បានធ្វើពិធីមួយនៅលើកំពូលភ្នំ ហើយបានប្រកាសពីការរួបរួមនៃចក្រភពរបស់ទ្រង់នៅក្នុងសិលាចារឹកដ៏ល្បីមួយ។ ក្នុង [[រាជវង្សហាន]] (២០៦&nbsp;មុនគ.ស &#x2013; ២២០&nbsp;គ.ស) ការបូជា ហ្វេង និង សាន ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាយញ្ញបូជាខ្ពស់បំផុត។ <ref name="lewis1999"/> អធិរាជ​នៃ​រាជវង្ស​ពី​មុន​បាន​ទៅ​ភ្នំ​តៃ​ដើម្បី​ថ្វាយ​បង្គំ​មេឃ​និង​ប្រាប់​ផែនដី​។ ពុទ្ធសាសនា ខុងជឺ ការអធិប្បាយ និងបទពិសោធន៍ និងតួរអង្គវប្បធម៌បានឡើងលើភ្នំ ដោយបន្សល់ទុកនូវផ្ទាំងសិលាចារឹកដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល ច្រាំងថ្មចោទ និងចម្លាក់ថ្ម។ ចម្លាក់ច្រាំងថ្មចោទនៅលើភ្នំតៃក៏ជាភ្នំដ៏ល្បីល្បាញបំផុតផងដែរ។ មានសិលាចារឹកជាង 1,800 នៅភ្នំ Tai រួមទាំងសិលាចារឹកជាង 800 និងសិលាចារឹកច្រាំងថ្មចោទចំនួន 1,000 ដែលត្រូវបានចែកចាយនៅក្នុង 157 នៅ Daimiao, 215 នៅ Dailu, 576 នៅ Shantou East Road, 258 នៅ Daiding, ច្រើនជាង 80 នៅ Daixi, ច្រើនជាង 40 នៅប្រាសាទ Daiy, 40 ជាងនៅ Daiy ។ 100 ទីតាំងនៅក្នុងប្រាសាទ Shentong ។ វារួមបញ្ចូលជាចម្បងនូវពិធីបូជាចំនួន 5 ប្រភេទរបស់ព្រះចៅអធិរាជនៃរាជវង្សអតីតកាល ការបង្កើត និងការស្ដារឡើងវិញនូវប្រាសាទ សិលាចារឹកផ្នូរនៃគម្ពីរថ្ម កំណាព្យសូត្រធម៌ ទេសភាព និងផ្ទាំងគំនូរ ដែលភាគច្រើនជាសិលាចារឹកធម្មជាតិ។ <ref>{{Cite web |title=泰山："五岳之首"承载华夏至尊 |url=http://www.gov.cn/test/2006-03/31/content_241157.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524140357/https://www.gov.cn/test/2006-03/31/content_241157.htm |archive-date=2024-05-24 |access-date=2021-05-04 |website=www.gov.cn |archivedate=2024-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240524140357/https://www.gov.cn/test/2006-03/31/content_241157.htm }}</ref> ជប៉ុន ឥណ្ឌា តុលាការពែរ្សនិរទេសខ្លួន [[ហ្គោគូរ្យ៉ូ|ហ្គោហ្គូរី]] [[បែកជេ|យ៉ូ បាកជេ ស៊ី]] [[ស៊ីលឡា|ឡា]] ទួក ខូតាន់ [[ចេនឡា|ខ្មែរ]] និង Umayyad Caliphate សុទ្ធតែមានអ្នកតំណាងចូលរួមក្នុងការបូជា ហ្វេង និង សាន ដែលធ្វើឡើងដោយ អធិរាជ ចៅសង នៃ ថាង ក្នុងឆ្នាំ ៦៦៦ នៅភ្នំ តៃ [[ហ្គោទួគ|។]] <ref>[https://books.google.com/books?id=Jrv-6_U5gfwC&pg=PA146 Skaff 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230112051428/https://books.google.com/books?id=Jrv-6_U5gfwC&pg=PA146|date=2023-01-12}}, pp. 146-7.</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ្នកថ្វាយបង្គំជនជាតិចិននៅលើភ្នំដែលមិនមែនជាពួកអភិជន ក៏បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសហគមន៍នៅជិតភ្នំ និងធម្មយាត្រានៅទូទាំងប្រទេសចិនផងដែរ។ <ref>{{Cite web |date=2017-12-04 |title=Mount Tai |url=https://www.britannica.com/place/Mount-Tai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109203008/https://www.britannica.com/place/Mount-Tai |archive-date=2023-11-09 |access-date=2023-11-10 |publisher=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០០៣ ភ្នំតៃបានទាក់ទាញអ្នកទស្សនាប្រហែល ៦ លាននាក់។ គម្រោងជួសជុលមួយត្រូវបានបញ្ចប់នៅចុងខែតុលា ឆ្នាំ ២០០៥ ដែលមានគោលបំណងស្ដារឡើងវិញនូវសារីរិកធាតុវប្បធម៌ និងជួសជុលអគារដែលខូចខាតដែលមានសារៈសំខាន់ខាងវប្បធម៌។ ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយសម្រាប់ពិធីពិសេស និងការបូជារបស់ខ្លួន ភ្នំតៃបានឃើញការទៅលេងដោយកវី និងអ្នកប្រាជ្ញអក្សរសាស្ត្រជាច្រើនដែលបានធ្វើដំណើរទៅទីនោះដើម្បីស្វែងរកការបំផុសគំនិត។ មានប្រាសាទធំៗ មានសិលាចារឹក និងផ្ទាំងថ្មជាច្រើន ដែលមានភ្នំដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និង [[សាសនាតាវ]] ។ <ref>{{Cite web |title=tai mountain |url=http://www.chinakungfus.com/tai_mountain.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130121071547/http://www.chinakungfus.com/tai_mountain.html |archive-date=2013-01-21 |access-date=2012-08-23 |archivedate=2013-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121071547/http://www.chinakungfus.com/tai_mountain.html }}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] jre5xk325a4gtgfran0m8f2ek416qoe ហាត់ស៊ូនេ មីគូរ 0 52498 342749 342317 2026-11-08T06:53:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342749 wikitext text/x-wiki Miku ប្រើ Vocaloid 2, Vocaloid 3, និង Vocaloid 4 របស់ សាជីវកម្ម Yamaha Corporation នូវបច្ចេកវិទ្យាសំយោគការច្រៀង រួមជាមួយ Piapro Studio របស់ Crypton Future Media ដែលជាកម្មវិធីនិពន្ធសំយោគច្រៀងតែម្នាក់ឯង។ នាងគឺជា Vocaloid ទីពីរដែលត្រូវបានលក់ដោយប្រើ ម៉ាស៊ីន Vocaloid 2 និង Vocaloid ជប៉ុនដំបូងគេដែលប្រើម៉ាស៊ីន 2 កំណែជប៉ុន។ សំឡេង​ត្រូវ​បាន​យក​គំរូ​តាម ​តារា​សម្ដែង​សំឡេង ​ជប៉ុន Saki Fujita ។ ឈ្មោះតួអក្សរបានមកពីការបញ្ចូលគ្នានៃពាក្យ [[ភាសាជប៉ុន|ជប៉ុន]] សម្រាប់ {{Nihongo|first|初|hatsu}} <span data-ve-ignore="true" style="font-weight: normal">(<span title="Japanese-language text"><span lang="ja">初</span></span>, <span title="Hepburn transliteration">''hatsu''</span> )</span> {{Nihongo|sound|音|ne}} <span data-ve-ignore="true" style="font-weight: normal">(<span title="Japanese-language text"><span lang="ja">音</span></span>, <span title="Hepburn transliteration">''ne''</span> )</span> និង {{Nihongo|future|ミク|miku}} <span data-ve-ignore="true" style="font-weight: normal">(<span title="Japanese-language text"><span lang="ja">ミク</span></span>, <span title="Hepburn transliteration">''miku''</span> )</span>, {{Efn|''Miku'' is a ''[[nanori]]'' reading of the word for "future" {{Nihongo||未来}}, which is normally read using the ''[[Kanji#On'yomi (Sino-Japanese reading)|on'yomi]]'' readings of its characters as ''mirai''.<ref>{{cite web|url=http://www.behindthename.com/name/miku|title=Miku|publisher=Behind the Name|access-date=October 5, 2010|archive-date=October 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026232315/http://www.behindthename.com/name/miku|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nihongoichiban.com/2012/06/04/kanji-card-%E6%9C%AA/|title=Kanji Card – 未 – NIHONGO ICHIBAN|work=NIHONGO ICHIBAN |date=June 4, 2012 |access-date=May 13, 2022|archive-date=May 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220521025340/https://nihongoichiban.com/2012/06/04/kanji-card-%E6%9C%AA/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nihongoichiban.com/2011/04/06/jlpt-kanji-%E6%9D%A5/|title=Kanji Card – 来 – NIHONGO ICHIBAN|access-date=May 13, 2022|archive-date=May 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513035655/https://nihongoichiban.com/2011/04/06/jlpt-kanji-%E6%9D%A5/|url-status=live}}</ref> These are the same characters used in Miku's [[Chinese language|Chinese]] name ({{Lang-zh|s={{nowrap|初音未来}}|t={{nowrap|初音未來}}|p=Chūyīn Wèilái|scase=yes}}).}} ដូច្នេះមានន័យថា "សំឡេងដំបូងនៃអនាគត", <ref name="stats">{{Cite web |title=About Hatsune Miku |url=https://ec.crypton.co.jp/pages/prod/virtualsinger/cv01_us |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101202829/http://www.crypton.co.jp/mp/pages/prod/vocaloid/cv01_us.jsp |archive-date=January 1, 2017 |access-date=March 7, 2013 |publisher=Crypton Future Media}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://ec.crypton.co.jp/pages/prod/virtualsinger/cv01_us "About Hatsune Miku"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101202829/http://www.crypton.co.jp/mp/pages/prod/vocaloid/cv01_us.jsp |date=2017-01-01 }}. </cite></ref> ដែលរួមជាមួយនឹងឈ្មោះកូដរបស់នាង សំដៅទៅលើតំណែងរបស់នាងជា "តួអង្គដំបូង" របស់ Crypton's "Character Kaabbreviocal Series) ។ Rin/Len (កូដ ''-CV02'' ) និង Megurine Luka (កូដ ''-CV03'' )។ លេខ 01 អាចត្រូវបានគេមើលឃើញនៅលើស្មាខាងឆ្វេងរបស់នាងនៅក្នុងការងារសិល្បៈផ្លូវការ។ 4989qxkfkntjleg40goi1tqlfsj15b9 សាកលវិទ្យាល័យ Humboldt នៃទីក្រុងប៊ែកឡាំង 0 52516 342731 332115 2026-11-08T06:08:27Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342731 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន សាកលវិទ្យាល័យ|name=សាកលវិទ្យាល័យ អ៊ំប៊ើកនៃទីក្រុងប៊ែកឡាំង|native_name=Humboldt-Universität zu Berlin|latin_name=de|image=Huberlin-logo.svg|caption=[[Seal (emblem)|Seal]] of the ''Universitas Humboldtiana Berolinensis'' ([[Latin]])|motto=''Universitas litterarum'' ([[Latin]])|mottoeng=The Entity of Sciences|established={{start date and age|1810|10|15|df=yes}}<ref name="hu-berlin.de">{{cite web|url=https://www.hu-berlin.de/de/service/veranstaltungen/archiv/250-jahre-wilhelm-von-humboldt/man-beruft-eben-tuechtige-maenner-und-laesst-die-universitaet-sich-allmaehlich-encadrieren|title=Man beruft eben tüchtige Männer und läßt die Universität sich allmählich encadrieren — Humboldt-Universität zu Berlin|first=Stefanie|last=Langner|website=www.hu-berlin.de|access-date=2026-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928190048/https://www.hu-berlin.de/de/pr/veranstaltungen/regelmaessige-veranstaltungen/archiv/250-jahre-wilhelm-von-humboldt/man-beruft-eben-tuechtige-maenner-und-laesst-die-universitaet-sich-allmaehlich-encadrieren|archive-date=2022-09-28|url-status=dead}}</ref>|type=[[Public university|Public]]|budget=€536.0 million (2022)<ref>{{cite web |url=https://www.berlin.de/sen/wissenschaft/service/leistungsberichte/hu_leistungsbericht_2022.pdf |title=Leistungsbericht über das Jahr 2022 |language=de |publisher=Senate Chancellery of Berlin |access-date=8 April 2024 |page=1 }}</ref>|president=Julia von Blumenthal|academic_staff=2,403<ref name=facts_and_figures>{{cite web |url=https://www.hu-berlin.de/en/about/humboldt-universitaet-zu-berlin/facts |title=Facts and Figures |website=Humboldt University of Berlin |access-date=15 June 2017 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716113033/https://www.hu-berlin.de/en/about/humboldt-universitaet-zu-berlin/facts |url-status=live }}</ref>|administrative_staff=1,516<ref name=facts_and_figures/>|students=32,553<ref name=facts_and_figures/>|undergrad=18,712<ref name="lehre.hu-berlin.de">{{cite web |url=http://lehre.hu-berlin.de/cgi-bin/index.cgi?page%3Dqualitaetssicherung_studierendenstatistik_detail |title=Humboldt-Universität zu Berlin |access-date=2 December 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203021437/http://lehre.hu-berlin.de/cgi-bin/index.cgi?page=qualitaetssicherung_studierendenstatistik_detail |archive-date=3 December 2013 |archivedate=3 ធ្នូ 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203021437/http://lehre.hu-berlin.de/cgi-bin/index.cgi?page=qualitaetssicherung_studierendenstatistik_detail }}</ref>|postgrad=10,881<ref name="lehre.hu-berlin.de"/>|doctoral=2,951<ref name="lehre.hu-berlin.de"/>|city=[[Berlin]]|country=Germany|campus=Urban and suburban|free_label=[[Nobel Laureates]]|free=57 (as of 2020)<ref name=nobel_laureates_hu>List of Nobel laureates by university affiliation</ref>|website={{URL|https://www.hu-berlin.de/en|hu-berlin.de}}|logo=Humbold Universität Logo.png|colors=Blue and White {{color box|#00376C}}{{color box|#FFFFFF}}<ref>{{Cite web |last=design |title=Hausfarben der Humboldt-Universität |url=https://www.hu-berlin.de/de/service/design/basiselemente/farbe |access-date=7 October 2022 |website=Humboldt-Universität zu Berlin |language=de |archive-date=7 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007143544/https://www.hu-berlin.de/de/service/design/basiselemente/farbe |url-status=dead |archivedate=7 តុលា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007143544/https://www.hu-berlin.de/de/service/design/basiselemente/farbe }}</ref>|affiliations={{ubl|[[German Universities Excellence Initiative]] | [[Institutional Network of the Universities from the Capitals of Europe|UNICA]] | [[U15 (German Universities)|U15]] | [[Atomium Culture]] | [[European University Association|EUA]] | [[International Association of Universities|IAU]] | [[Franco-German University|FGU]] | [[Erasmus Programme|Erasmus]]}}}} <references /> '''សាកលវិទ្យាល័យ អ៊ំប៊ើកនៃទីក្រុងប៊ែកឡាំង''' ( {{langx|de|Humboldt-Universität zu Berlin|link=no}} ''Humboldt-Universität zu Berlin'' '''HU Berlin''' ) គឺជា សាកលវិទ្យាល័យស្រាវជ្រាវ សាធារណៈ មួយនៅក្នុងសង្កាត់កណ្តាលនៃ Mitte ក្នុង [[ប៊ែរឡាំង|ទីក្រុង Berlin]] ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។ [[Category:Articles containing German-language text]] សាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានរកនឹកបង្កើតឡើងដោយ Frederick William III តាមគំនិតផ្តួចផ្តើមរបស់ Wilhelm von Humboldt, Johann Gottlieb Fichte និង Friedrich Daniel Ernst Schleiermacher ជា '''សាកលវិទ្យាល័យប៊ែកឡាំង''' ( {{Lang|de|Universität zu Berlin}} ) ក្នុងឆ្នាំ ១៨០៩ ហើយបានបើកនៅឆ្នាំ ១៨១០។ <ref>{{Cite web |title=Das moderne Original der Reformuniversität |url=https://www.hu-berlin.de/de/ueberblick/geschichte |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704051601/https://www.hu-berlin.de/de/ueberblick/geschichte |archive-date=4 July 2022 |access-date=15 January 2018 |publisher=Humboldt-Universität zu Berlin |language=de}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨២៨ រហូតដល់ការបិទទ្វារនៅឆ្នាំ ១៩៤៥ វាត្រូវបានគេហៅថា '''រាជាសាកលវិទ្យាល័យ Friedrich Wilhelm នៃក្រុងប៊ែកឡាំង''' ( '''FWU Berlin''' ភាសា[[អាល្លឺម៉ង់]]''Königliche Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin'' ) <ref>{{Cite book|url=https://edoc.hu-berlin.de/handle/18452/5856|title=Von der Friedrich-Wilhelms-Universität zur Humboldt-Universität zu Berlin|publisher=Humboldt University of Berlin|year=2020|isbn=978-3-9813135-7-4}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Humboldt University of Berlin – university, Berlin, Germany |url=https://www.britannica.com/topic/Humboldt-University-of-Berlin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511082106/https://www.britannica.com/topic/Humboldt-University-of-Berlin |archive-date=11 May 2018 |access-date=11 May 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] សាកលវិទ្យាល័យបានរកឃើញ ប៊ែរឡាំងខាងកើត ហើយត្រូវបានបំបែកជាពីរនៅពេលដែល សាកលវិទ្យាល័យ Free of Berlin បានបើកនៅ West Berlin ''។'' សាកលវិទ្យាល័យបានទទួលឈ្មោះបច្ចុប្បន្នរបស់ខ្លួនជាកិត្តិយសដល់ Alexander និង Wilhelm von Humboldt ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ <ref name="dw.com">{{Cite web |date=15 October 2010 |title=Berlin's oldest university faces new challenges as it turns 200 |url=https://www.dw.com/en/berlins-oldest-university-faces-new-challenges-as-it-turns-200/a-6106014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604173522/https://www.dw.com/en/berlins-oldest-university-faces-new-challenges-as-it-turns-200/a-6106014 |archive-date=4 June 2019 |access-date=4 June 2019 |website=[[Deutsche Welle]]}}</ref> សាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានបែងចែកទៅជាមហាវិទ្យាល័យចំនួនប្រាំបួនរួមទាំង សាលាវេជ្ជសាស្ត្រ របស់ខ្លួនដែលបានចែករំលែកជាមួយ Freie Universität Berlin ។ សាកលវិទ្យាល័យមាននិស្សិតចុះឈ្មោះចូលរៀនប្រហែល ៣៥,០០០ នាក់ ហើយផ្តល់ជូននូវកម្មវិធីសញ្ញាប័ត្រនៅក្នុង ១៧១ មុខវិជ្ជា ចាប់ពីថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រដល់កម្រិតក្រោយបណ្ឌិត។ <ref>{{Cite web |last=hu-presse |title=Facts and Figures |url=https://www.hu-berlin.de/en/about/humboldt-universitaet-zu-berlin/facts/standardseite |access-date=2024-09-26 |website=Humboldt-Universität zu Berlin |language=en}}</ref> បរិវេណសំខាន់របស់វាមានទីតាំងនៅ {{Lang|de|[[Unter den Linden]]|italic=no}} មហាវិថីនៅកណ្តាលទីក្រុងប៊ែរឡាំង។ សាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកសម្រាប់ការត្រួសត្រាយផ្លូវ នៃគំរូរបស់Humboldtian នៃការអប់រំឧត្តមសិក្សា ដែលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើសាកលវិទ្យាល័យអឺរ៉ុប និងលោកខាងលិចផ្សេងទៀត។ <ref>Connell Helen, ''University Research Management Meeting the Institutional Challenge: Meeting the Institutional Challenge'', p. 137, OECD, 2005, {{ISBN|9789264017450}}</ref> ជាទូទៅវាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសាកលវិទ្យាល័យដ៏លេចធ្លោរបស់ពិភពលោកសម្រាប់ [[វិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ]] ក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ១៩ និងដើមសតវត្សទី ២០ ដោយសារតែសាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងរបកគំហើញសំខាន់ៗនៅក្នុងរូបវិទ្យា និងវិទ្យាសាស្ត្រផ្សេងទៀតដោយសាស្រ្តាចារ្យរបស់ខ្លួនដូចជា [[អាល់បឺត អែងស្តែង|Albert Einstein]] ។ <ref>Hans C. Ohanian, ''Einstein's Mistakes: The Human Failings of Genius'', p. 156, W. W. Norton & Company, 2009, {{ISBN|9780393070422}}</ref> មហាវិទ្យាល័យអតីតកាល និងបច្ចុប្បន្ន និងអតីតនិស្សិតគួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមាន 57 រង្វាន់ណូបែល <ref name="nobel_laureates_hu"></ref> (ភាគច្រើននៃសាកលវិទ្យាល័យអាល្លឺម៉ង់ណាមួយ) ក៏ដូចជាអ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកសិក្សារួមទាំង Hermann von Helmholtz, Emil du Bois-Reymond, Robert Koch, Theodor Mommsen, [[កាល់ ម៉ាក្ស|Karl Marx]], Friedrich [[ហ្វ្រ៊ីឌ្រិច អង់ហ្គែល|Engels]], Hurcken von Arthaus, Otto., Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Walter Benjamin, Max Weber, Georg Simmel, Karl Liebknecht, Ernst Cassirer, Heinrich Heine, Eduard Fraenkel, Max Planck, Weernher von Braun and the Brothers Grimm ។ <ref>{{Cite web |title=Humboldt University of Berlin |url=https://universitaet.com/en/universities/uni-profiles/humboldt-university-of-berlin |access-date=2025-01-13 |website=Universitaet.com |language=en}}</ref> nzpp7dehzpojn5oyikj43gkza7ax2fb ជនជាតិអាមេនី 0 52672 342614 338213 2026-11-08T01:52:58Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342614 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមជនជាតិ | group = ជនជាតិអាមេនី | native_name = Հայեր | image = Map of the Armenian Diaspora in the World.svg | image_caption = ផែនទីបង្ហាញអំពើប្រទេសដែលមានជនជាតិអាមេនីរស់នៅ | population = ៨លាននាក់ទៅ១០លាននាក់ | popplace = Armenia{{nbsp|5}}2,961,514<ref>[http://armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121025510/https://www.armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf |date=21 November 2018 }} հոկտեմբերի 12-21-ը Հայաստանի Հանրապետությունում անցկացված մարդահամարի արդյունքները (The results of the census conducted in October 2011 in the Republic of Armenia). pp. 6–7. {{In lang|hy}}</ref><ref>Ministry of Culture of Armenia [http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc "The ethnic minorities in Armenia. Brief information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=10 October 2017 }}. As per the most recent census in 2011. [http://mincult.am/national_minority.html "National minority"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=16 February 2017 }}.</ref> | region1 = Russia | pop1 = 1,182,388<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Национальный состав населения Российской Федерации |trans-title=National makeup of the population of the Russian Federation |format=Excel|publisher=[[Russian Federal State Statistics Service]]|access-date=5 January 2013|language=ru|archive-date=5 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043245/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|url-status=live}}</ref>–2,900,000<ref>{{cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Md. |isbn=978-0-8108-5475-8|author=Robert A. Saunders |author2=Vlad Strukov|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000saun_g9m2/page/50 50]}}</ref> | region2 = United States | pop2 = 1,000,366<ref>{{cite book|title=Total ancestry categories tallied for people with one or more ancestry categories reported 2011 American Community Survey 1-Year Estimates|url=https://archive.org/details/2011AmericanCommunitySurveyAncestry|publisher=United States Census Bureau|access-date=22 December 2012}}</ref>–1,500,000<ref>* {{cite news|last=Milliken|first=Mary|title=Armenian-American clout buys genocide breakthrough|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|access-date=5 December 2012|date=12 October 2007|work=[[Reuters]]|archive-date=5 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105223335/http://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|url-status=live}} * {{Cite web|url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|title=Barack Obama on the Importance of US-Armenia Relations|date=19 January 2008|publisher=[[Armenian National Committee of America]]|access-date=24 July 2012|archive-date=6 January 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6DSOLhXIG?url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|url-status=dead|archivedate=17 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117011402/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365}}</ref> | region3 = Turkey | pop3 = 60,000<ref>{{cite news|title=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291|newspaper=[[Today's Zaman]]|date=15 December 2008|access-date=5 January 2013|archive-date=20 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291|url-status=dead}}</ref><br/>300,000–5,000,000 <small>([[Hidden Armenians]])</small><ref name="Basyurt Aksiyon">{{cite news|last=Basyurt |first=Erhan |title=Anneannem bir Ermeni'ymiş! [My Grandmother is Armenian] |url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-12945-26-anneannem-bir-ermeniymis.html |access-date=10 November 2013 |newspaper=[[Aksiyon]] |date=26 December 2005 |language=tr |quote=300 bin rakamının abartılı olduğunu düşünmüyorum. Bence daha da fazladır. Ama, bu konu maalesef akademik bir çabaya dönüşmemiş. Keşke akademisyen olsaydım ve sırf bu konu üzerinde bir çalışma yapsaydım. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110052648/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-12945-26-anneannem-bir-ermeniymis.html |archive-date=10 November 2013 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news|last=Danielyan|first=Diana|title="Azg": Is the awakening of Islamized Armenians in Turkey possible?|url=http://hayernaysor.am/en/%D5%A1%D5%A6%D5%A3-%D5%B0%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D5%9E%D6%80-%D5%A7-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC-%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1%D5%B5/|access-date=24 June 2013|newspaper=Hayern Aysor|date=1 July 2011|quote=Dagch says according to different calculations, there are 3–5 million Islamized Armenians in Turkey|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110053116/http://hayernaysor.am/en/%D5%A1%D5%A6%D5%A3-%D5%B0%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D5%9E%D6%80-%D5%A7-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC-%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1%D5%B5/|archive-date=10 November 2013|df=dmy-all}}</ref> | region4 = France | pop4 = 250,000<ref name="Thon">{{cite book|last=Thon|first=Caroline|title=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success|url=https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon|url-access=registration|year=2012|publisher=LIT Verlag Münster|location=Berlin|isbn=978-3-643-90226-9|page=[https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon/page/25 25]}}</ref>–750,000<ref name="Taylor">{{cite book|last=Taylor|first=Tony|title=Denial: history betrayed|url=https://archive.org/details/denialhistorybet0000tayl|year=2008|publisher=Melbourne University Pub.|location=Carlton, Victoria|isbn=978-0-522-85482-4|page=[https://archive.org/details/denialhistorybet0000tayl/page/4 4]}}</ref> | region5 = Georgia | pop5 = 168,191<ref>{{cite web |url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |title=National Statistics Office of Georgia |access-date=24 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205175903/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |archive-date=5 February 2017 |url-status=dead |archivedate=10 តុលា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010074805/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf }}</ref> | region6 = {{nbsp|2}}∟ Abkhazia | pop6 = 41,907<ref name="2011 Census">{{cite web|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru|title=Population of Abkhazia|access-date=2024-12-21|url=https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html|language=Russian}}</ref> | region7 = Lebanon | pop7 = 150,000<ref name="Gibney">{{cite book|last=Gibney|first=Matthew J.|title=Immigration and asylum: from 1900 to the present|year=2005|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|isbn=978-1-57607-796-2|page=[https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/13 13]|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/13}}</ref> | region8 = Iran | pop8 = 120,000<ref>{{cite web|url=http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376|script-title=hy:Իրանահայ համայնք. ճամպրուկային տրամադրություններ|trans-title=The Iranian-Armenian community|last=Vardanyan|first=Tamara|date=21 June 2007|publisher=[[Noravank Foundation]]|access-date=5 January 2013|language=hy|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519010713/http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376|url-status=live}}</ref> | region9 = Ukraine{{Efn|The number of [[Armenians in Ukraine|Ukrainian Armenians]] is estimated to be far lower due to the [[Russian invasion of Ukraine]], as these are pre-war figures.}} | pop9 = 100,000 (2001)<ref name="Ukraine 2001 Census">{{citation |url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070315192333/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1+&n_page=2 |url-status=dead |archive-date=15 March 2007 |title=The distribution of the population by nationality and mother tongue |year=2001 |publisher=State Statistics Committee of Ukraine |location=Kiev |access-date=5 January 2013 }}</ref> | region10 = Brazil | pop10 = 100,000<ref>[http://oglobo.globo.com/mundo/comunidade-armenia-prospera-no-brasil-mas-nao-abandona-luta-pela-memoria-do-massacre-15908325 Comunidade armênia prospera no Brasil, mas não abandona luta pela memória do massacre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610033244/http://oglobo.globo.com/mundo/comunidade-armenia-prospera-no-brasil-mas-nao-abandona-luta-pela-memoria-do-massacre-15908325 |date=10 June 2016 }}. By Breno Salvador. ''[[O Globo]]'', 24 April 2015</ref><ref>{{cite news|title=Federal Senate of Brazil Recognizes Armenian Genocide|url=http://armenianweekly.com/2015/06/03/federal-senate-of-brazil-recognizes-armenian-genocide/|agency=Armenian Weekly|date=3 June 2015|access-date=12 May 2016|archive-date=14 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714132430/http://armenianweekly.com/2015/06/03/federal-senate-of-brazil-recognizes-armenian-genocide/|url-status=live}}</ref> | region11 = Germany | pop11 = 90,000–110,000<ref>{{cite news|title=Գերմանիաիի հայ համայնքը [Armenian community of Germany]|first=Babken|last=Sargsyan|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|date=8 December 2012|access-date=10 January 2015|language=hy|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220846/http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|url-status=live}}</ref> | region12 = Greece | pop12 = 80,000<ref>{{cite news|title=Հունաստանի հայ համայնքը պատրաստվում է Հայաստանի նախագահի հետ հանդիպմանը [Armenian community of Greece preparing for the meeting with the Armenian president]|first=Astghik|last=Bedevyan|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|agency=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service|date=18 January 2011|access-date=10 January 2015|language=hy|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220846/http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|url-status=live}}</ref> | region13 = Argentina | pop13 = 70,000{{sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | region14 = Canada | pop14 = 68,855<ref>{{citation |title=Canada National Household Survey |publisher=Statistics Canada |year=2021 |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810033701 |access-date=20 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221045015/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810033701 |url-status=live }}. Of those, 38,010 reported single and 30,835 mixed Armenian ancestry.</ref> | region15 = Uzbekistan | pop15 = 50,000–70,000<ref>{{cite book|first1=Gagik|last1=Harutyunyan|title=ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ|date=2009|isbn=9789939900070|page=117|publisher=Noravankʻ|url=http://www.noravank.am/upload/pdf/1.book.pdf|access-date=19 May 2022|archive-date=18 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818055417/http://www.noravank.am/upload/pdf/1.book.pdf|url-status=live}}</ref> | region16 = Poland | pop16 = 40,000–80,000<ref>{{Cite web|url=http://diaspora.gov.am/en/pages/77/poland|title=Diaspora – Poland|website=diaspora.gov.am|access-date=24 April 2023|archive-date=21 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421160615/http://diaspora.gov.am/en/pages/77/poland|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://poland.mfa.am/en/community-overview/#:~:text=It+is+estimated+that+there,-called+%27old+emigration%27.|title=About Community|website=poland.mfa.am|access-date=24 April 2023|archive-date=24 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424165945/https://poland.mfa.am/en/community-overview/#:~:text=It+is+estimated+that+there,-called+%27old+emigration%27.|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/Poland+is+going+to+establish+trilateral+business+contacts+with...-a0377154717|title=Poland is going to establish trilateral business contacts with Armenia and Iran. – Free Online Library|website=www.thefreelibrary.com|access-date=24 April 2023|archive-date=25 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425160944/https://www.thefreelibrary.com/Poland+is+going+to+establish+trilateral+business+contacts+with...-a0377154717|url-status=live}}</ref> | region17 = Belgium | pop17 = 40,000<ref>{{cite web|title=Բելգիայում հայերի ներկայությունն անփոխարինելի է. Բրյուսելի քաղաքապետ|url=https://www.1lurer.am/hy/2020/02/22/|work=1lurer|date=22 February 2020|access-date=17 October 2020}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region18 = Spain | pop18 = 40,000<ref>{{Cite web|url=http://spain.mfa.am/en/community-overview/|title=Armenian Diaspora in Spain|website=Embassy of Armenia to Spain|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Armenia|access-date=7 April 2016|archive-date=31 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331221826/http://spain.mfa.am/en/community-overview/|url-status=dead|archivedate=31 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160331221826/http://spain.mfa.am/en/community-overview/}}</ref> | region19 = Bulgaria | pop19 = 30,000<ref>{{cite web |title=Bulgaria |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/54/bulgaria |website=Office of the High Commissioner for Diaspora Affairs |access-date=2023-06-20 |archive-date=21 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022151/http://diaspora.gov.am/en/pages/54/bulgaria |url-status=live }}</ref> | region20 = Syria{{Efn|The number of [[Armenians in Syria|Syrian Armenians]] is difficult to estimate due to the [[Syrian Civil War]]. Many fled to [[Lebanon]], [[Armenia]], and the West respectively.}} | pop20 = 25,000–30,000<ref>{{cite news |last1=Nalbandian |first1=Naira |title=Սիրիայում մոտ 25–28 հազար հայ է մնացել, առաջնահերթ են սոցիալական խնդիրները․ դեսպան |url=https://www.azatutyun.am/a/30130087.html |newspaper=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» Ռադիոկայան |access-date=2023-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829121517/https://www.azatutyun.am/a/30130087.html |archive-date=August 29, 2019 |language=Armenian |date=August 26, 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Syria |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/51/syria |website=Office of the High Commissioner for Diaspora Affairs |access-date=2023-06-20 |archive-date=21 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022153/http://diaspora.gov.am/en/pages/51/syria |url-status=live }}</ref> | region21 = Kazakhstan | pop21 = 25,000<ref name="etno2020">{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT355258|title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2020 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|access-date=2020-04-27|archive-date=27 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527204929/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT355258|url-status=dead|archivedate=2020-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200527204929/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT355258}}</ref> | region22 = Australia | pop22 = 22,526<ref>{{Cite web |title=Ancestry {{!}} Australia {{!}} Community profile |url=https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10&BMID=20 |access-date=2022-09-30 |website=profile.id.com.au |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032219/https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10&BMID=20 |url-status=dead |archivedate=2023-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326032219/https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10&BMID=20 }}</ref> | region23 = United Kingdom | pop23 = 18,000–20,000<ref>{{cite web |title=The Community / Համայնքի |url=https://www.accc.org.uk/the-community/ |website=Armenian Community Council of the UK |access-date=2023-06-20 |archive-date=21 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022151/https://www.accc.org.uk/the-community/ |url-status=dead |archivedate=2023-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230621022151/https://www.accc.org.uk/the-community/ }}</ref><ref>{{cite web |title=Ahmed Iqbal Ullah Education Trust supports Armenian exhibition |url=https://www.manchester.ac.uk/discover/news/ahmed-iqbal-ullah-education-trust-supports-armenian-exhibition/ |website=The University of Manchester |access-date=2023-06-20 |date=May 20, 2019 |archive-date=21 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022151/https://www.manchester.ac.uk/discover/news/ahmed-iqbal-ullah-education-trust-supports-armenian-exhibition/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=United Kingdom |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/92/greatbritain |website=Office of the High Commissioner for Diaspora Affairs |access-date=2023-06-20 |archive-date=21 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022150/http://diaspora.gov.am/en/pages/92/greatbritain |url-status=live }}</ref> | region24 = Uruguay | pop24 = 15,000–20,000<ref name="agbu.org">[http://www.agbu.org/pressoffice/article.asp?id=510 AGBU – AGBU XVIII World Games Takes Montevideo by Storm, 1,000 People Participate] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101205093003/http://www.agbu.org/pressoffice/article.asp?id=510 |date=December 5, 2010 }}</ref> | region25 = Iraq | pop25 = 10,000 (2011) | region26 = United Arab Emirates | pop26 = 8,000–10,000<ref>{{Cite web|url=http://diaspora.gov.am/en/pages/41/uae| title=Diaspora – United Arab Emirates }}</ref> | region27 = Netherlands | pop27 = 5,689–8,374 (2021)<ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37325eng/table?ts=1570590894624|title=CBS Statline|access-date=16 January 2022|archive-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528100807/https://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230ned&D1=0,17&D2=39,66,88,121&D3=(l-4)-l&VW=T#/CBS/en/dataset/37325eng/table?ts=1570590894624|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Bevolking; geslacht, leeftijd, generatie en migratieachtergrond, 1 januari|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1584306247468|publisher=Central Bureau of Statistics (CBS)|language=nl|date=22 July 2021|access-date=16 January 2022|archive-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528100807/https://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230ned&D1=0,17&D2=39,66,88,121&D3=(l-4)-l&VW=T#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1584306247468|url-status=live}}</ref> | region28 = Israel and Palestine | pop28 = 2,000–10,000<ref name="Jewish Virtual Library" /><ref>{{cite web |title=Israel |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/45/israel |website=The Office of the High Commissioner for Diaspora Affairs |access-date=2023-05-05 |archive-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505065029/http://diaspora.gov.am/en/pages/45/israel |url-status=live }}</ref> | region29 = Romania | pop29 = 1,361–10,000 (2011) | region30 = Azerbaijan | pop30 = 50-1,000 | region31 = ''see [[Armenian diaspora#Population by country|Armenian population by country]] for other regions'' | languages = ភាសាអាមេនី | religions = ភាគច្រើន[[គ្រិស្តសាសនា]]<br>ភាគតិច[[ឥស្លាមសាសនា]] }} ជនជាតិអាមេនីជាជនជាតិដើមនៃប្រទេសអាមេនីដែលមានដើមកំណើតនៅទីតាំងនៅភ្នំខ្ពង់រាបអាមេនី អាសុីខាងលិច រួមទាំងប្រទេសអាមេនីសព្វថ្ងៃដែលពួកគេរស់នៅទីនោះរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ == ប្រវត្តិសាស្រ្ត == ជនជាតិអាមេនីត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាជនជាតិមានវ័យចំណាស់មួយផងដែល ដូនតារបស់ពួកបានរស់នៅតំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនីចាប់ពីឆ្នាំ ៣០០០ទៅ២០០០ មុនគ.ស ក្នុងសតវត្សទី៦ ជនជាតិអាមេនីត្រូវបានត្រួតត្រាដោយអាណាចក្រពែរ្ស(អ៊ីរ៉ង់)ក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៩០ក្រោយគ.ស អាមេនីបានក្លាយជាអាណាចក្រឯករាជ្យ ក្រោមស្ដេច ធីហ្គេន បាននាំអោយអាមេនីក្លាយជាអាណាចក្រដ៏មានឥទ្ធិពលក្នុងតំបន់កូកាស៊ីស រីករាលដាលដល់ លីបង់និងតំបន់ខ្លះៗរបស់តួកគី និង អ៊ីរ៉ង់ [[ឯកសារ:Armenian_girls_of_Van.jpg|រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល|ស្រ្តីជនជាតិអាមេនី]] ជនជាតិអាមេនីក៏ជាជនជាតិដំបូងគេបង្អស់ដែលគោរពប្រតិបត្តិតាមសាសនាគ្រិស្ដ វាក៏ជាកត្តានាំអោយជនជាតិនេះប្រមូលផ្ដុំគ្នាក្លាយជាជនជាតិមួយ ក្រោយឆ្នាំ៤០០គ.ស អាណាចក្រអាមេនីត្រូវបានររាំងដោយ អាណាចក្រប៊ីហ្សីនទីន ពីខាងលិច និង ពែរ្សពីខាងកើត ក្រោយមកមានជនជាតិផ្សេងៗបានឈ្លានពានអាណាចក្រនេះដូចជា តួក ម៉ុងហ្គោល អារ៉ាប បើទោះបីពួកគេត្រូវបានគេឈ្លានពានរហូតក៏ដោយ ក៏ពួកគេអាចរក្សា វប្បធម៍ ប្រពៃណី សាសនា ពួកគេដែល ក្រោយពីមានការឈ្លានពានឥតឈប់ឈរ ជនជាតិអាមេនីបានផ្លាស់ពីទៅតំបន់ ស៊ីលីសៀ(ខាងត្បូងបំផុតរបស់ប្រទេសតួកគី) ពួកគេបានបង្កើតអាណាចក្រថ្មីនៅទីនោះ ហើយពួកគេមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយ បូជាចាអ៊ឺរ៉ុបផងដែល ចាប់ពីឆ្នាំ១៥០០គ.ស មកអូតូម៉ង់បានកាន់កាប់អាណាចក្រនេះភាគខាងលិច និងភាគខាងកើតកាន់កាប់ដោយពែរ្ស ហើយក្រោយពីមានសង្គ្រាមរវាង រុស្សី ជាមួយ អូតូម៉ង់និងពែរ្ស មកដែនដីអាមេនីភាគខាងកើតត្រូវបានកាន់កាប់ដោយចក្រភពរុស្សី ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើទី១ អូតូម៉ង់បានសម្លាប់ជនជាតិអាមេនីជាច្រើន បណ្ដាលអោយពួកគេខ្លះរត់ទៅរុស្សី និងប្រទេសផ្សេងៗទៀត ដែលគេហៅវា ថា [[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនី]] ក្រោយពីចក្រភពរុស្សីបានដួល អាមេនីបានប្រកាសខ្លួនជាប្រទេសឯករាជ្យ នៅឆ្នាំ១៩១៨ តែមិនយូរប៉ុន្មាន សូវៀតបានវាយឈ្លានពានកាន់កាប់ប្រទេសនេះវិញក្នុងឆ្នាំ១៩២០ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៩៩១ អាមេនីបានក្លាយជាប្រទេសឯករាជ្យម្ដងទៀត នៅឆ្នាំ១៩៩១ repackwg6v16jyqxy14s3ijq9d2rc6v ជូ អេនឡាយ 0 52711 342736 325223 2026-11-08T06:12:24Z Asa MILAI 50298 342736 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ជូ អេនឡាយ | native_name = {{nobold|周恩来}} | native_name_lang = zh-Hans-CN | image = Zhou Enlai 1972.jpg | caption = ជូ អេនឡាយ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ | order = ទី ១ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | 1blankname = {{nowrap|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីទី១}} | 1namedata = [[ដុង ពីវូ]]<br />[[ចិន យុន]]<br />[[លីន ពៀវ]]<br />[[តេង ស៊ាវពីង]] | term = ១ តុលា ១៩៤៩ - ៨ មករា ១៩៧៦ | predecessor = [[ម៉ៅ សេទុង]]<br/>(ជាប្រធានរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលប្រជាជននៃសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន)<br/>ខ្លួនគាត់<br/>(ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋបាលរដ្ឋាភិបាលនៃ {{nobr|រដ្ឋាភិបាលប្រជាជនកណ្តាល)}} | successor = [[ហ័រ គួហ្វឹង]] | order1 = ទី១ [[រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៃសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] | term1 = ១ តុលា ១៩៤៩ – ១១ កុម្ភៈ ១៩៥៨ | premier1 = ''ខ្លួនឯង'' | predecessor1 = [[ហ៊ូ ហ្ស៊ី]]<br />(ជា [[ក្រសួងការបរទេស (តៃវ៉ាន់)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណៈរដ្ឋចិន]]) | successor1 = [[ឆិន យី (សេនាប្រមុខ)|ឆិន យី]] | order2 = | office2 = [[អនុប្រធានបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អនុប្រធានទី១<br/>នៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] | termstart2 = ៣០ សីហា ១៩៧៣ | termend2 = ៨ មករា ១៩៧៦ | 1blankname2 = ប្រធាន | 1namedata2 = [[ម៉ៅ សេទុង]] | predecessor2 = [[លីន ពៀវ]] (១៩៧១) | successor2 = [[ហ័រ គួហ្វឹង]] | term_end6 = ២៨ កញ្ញា ១៩៥៦ | education = [[សាលាមធ្យមសិក្សាណានកាយ]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1898|3|5}} | birth_place = [[ហួយអាន]], [[ជាំងស៊ូ]], ចិន | death_date = {{death date and age |df=yes|1976|1|8|1898|3|5}} | death_place = ប៉េងកង,ចិន | spouse = {{marriage|[[ដេង អ៊ីងឆាវ]]|1925}} | children = {{ubil|[[ស៊ុន វីស៊ី]], វ៉ាង ស៊ូ<br/>(ត្រូវបានទទួលយកទាំងពីរ)<ref>{{Cite web |url = http://cpc.people.com.cn/GB/68742/70427/70428/7334489.html |script-title = zh:周恩來的一個鮮為人知的義子王戍 |trans-title = Wang Shu, a little-known adopted son of Zhou Enlai |website = [[People's Daily]] |language = zh-cn |access-date = 11 August 2014 |archive-date = 3 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160303231632/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/70427/70428/7334489.html |url-status = dead |archivedate = 3 មីនា 2016 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231632/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/70427/70428/7334489.html }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.zj.xinhuanet.com/newscenter/rb/2014-06/30/c_1111378776.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20140709223805/http://www.zj.xinhuanet.com/newscenter/rb/2014-06/30/c_1111378776.htm |url-status= dead |archive-date= 9 July 2014 |script-title= zh:李鵬新書：有人傳我是周總理養子這不正確 |trans-title= Li Peng's new book: Some people say that I am Premier Zhou's adopted son, which is not true |website= [[Xinhua News]] Zhejiang |date= 30 June 2014 |language= zh-cn |access-date= 7 សីហា 2025 |archivedate= 9 កក្កដា 2014 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20140709223805/http://www.zj.xinhuanet.com/newscenter/rb/2014-06/30/c_1111378776.htm }}</ref>}} | party = {{ubil|[[បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] (១៩២១–១៩៧៦)}} | otherparty = [[គួមីងតាង]] (១៩២៣–១៩២៧) | alma_mater = [[សាកលវិទ្យាល័យណានកាយ]] | branch = {{ubil|[[កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ]] (១៩៣៧–១៩៤៥)|[[កងទ័ពក្រហមចិន]]|[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]}} | rank = [[ឧត្តមសេនីយ៍ឯក]]នៃ[[កងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ]] | battles = {{plainlist| * [[បេសកកម្មភាគខាងជើង]] * [[ការបះបោរណានឆាង]] * [[យុទ្ធនាការឡោមព័ទ្ធ និងកម្ទេច]] * [[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ]] * [[សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]}} | signature = Zhou Enlai Signature.svg | website = {{URL|ZhouEnlai.people.cn}} }} '''ជូ អេនឡាយ''' (កើតថ្ងៃទី៥ មីនា ១៨៩៨ – ៨ មករា ១៩៧៦) ជារដ្ឋបុរស អ្នកការទូត និងបដិវត្តន៍ចិន ដែលបានបម្រើការជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីទីមួយនៃសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] ចាប់ពីខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៥៤ រហូតដល់[[មរណៈភាព ជូ អេនឡាយ|គាត់បានទទួលមរណភាព]] ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៦ ។ លោក បានបម្រើការក្រោមប្រធាន [[ម៉ៅ សេទុង]] និងបានជួយ [[គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្ត]] ក្នុងការឡើងកាន់អំណាច ក្រោយមកបានជួយបង្កើត [[គោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន|គោលនយោបាយការបរទេស]] និងពង្រឹង[[សេដ្ឋកិច្ចចិន|សេដ្ឋកិច្ច]] របស់ខ្លួន។ ក្នុងនាមជាអ្នកការទូត លោក បានបម្រើការជា [[រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសចិន|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស]] ចិនពីឆ្នាំ ១៩៤៩ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៨ ។ តស៊ូមតិក្នុង [[ការរួមរស់ដោយសន្តិភាព]] ជាមួយ[[លោកខាងលិច]] បន្ទាប់ពី [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] គាត់បានចូលរួមក្នុង [[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] និង [[សន្និសិទបានឌុង]] ឆ្នាំ១៩៥៥ និងបានជួយរៀបចំ [[ដំណើរទស្សនកិច្ចឆ្នាំ១៩៧៣ របស់លោក រីឆាត និចសុន]] ទៅកាន់ប្រទេសចិន។ គាត់​បាន​ជួយ​បង្កើត​គោលនយោបាយ​ទាក់ទង​នឹង​ជម្លោះ​ជាមួយ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក តៃវ៉ាន់ [[សហភាពសូវៀត|សហភាព​សូវៀត]] ( ក្រោយ​ឆ្នាំ ១៩៦០ ) ឥណ្ឌា កូរ៉េ និង​វៀតណាម។ លោក បាន​រួច​ផុត​ពី​ការ​បោស​សម្អាត​មន្ត្រី​កំពូល​ដទៃ​ទៀត​ក្នុង​អំឡុង​ពេល [[បដិវត្តន៍វប្បធម៌|​បដិវត្តន៍​វប្បធម៌]] ។ ខណៈពេលដែលលោកម៉ៅបានលះបង់ភាគច្រើននៃឆ្នាំក្រោយរបស់គាត់ចំពោះការតស៊ូនយោបាយ និងការងារមនោគមវិជ្ជា លោកគឺជាកម្លាំងជំរុញដ៏សំខាន់មួយនៅពីក្រោយកិច្ចការរដ្ឋក្នុងអំឡុងពេលបដិវត្តវប្បធម៌ភាគច្រើន។ ការប៉ុនប៉ងរបស់គាត់ក្នុងការកាត់បន្ថយការខូចខាតរបស់ [[ឆ្មាំក្រហម]] និងការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់គាត់ដើម្បីការពារអ្នកដទៃពីកំហឹងរបស់ពួកគេបានធ្វើឱ្យគាត់មានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងដំណាក់កាលក្រោយនៃបដិវត្តន៍វប្បធម៌។ សុខភាព​របស់​ម៉ៅ​ចាប់​ផ្ដើម​ធ្លាក់​ចុះ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៧១ ហើយ Lin Biao បាន​ធ្លាក់​ក្នុង​ភាព​អាម៉ាស់ ហើយ​ក្រោយ​មក ​បាន​ស្លាប់​ក្នុង​ការ​ធ្លាក់​យន្តហោះ។ ចំពេលព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះ លោក ត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យធ្វើជា [[អនុប្រធានទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនិស្ត]] ដែលនៅទំនេរដោយ គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមទី១០ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយដោយហេតុនេះត្រូវបានគេកំណត់ថាជាអ្នកស្នងតំណែងរបស់ម៉ៅ (មនុស្សទីបីដែលត្រូវបានគេចាត់តាំងដូច្នេះបន្ទាប់ពី Liu Shaoqi និង Lin Biao) ប៉ុន្តែនៅតែតស៊ូផ្ទៃក្នុងប្រឆាំងនឹងក្រុមទាំងបួន លើការដឹកនាំរបស់ប្រទេសចិន។ ការបង្ហាញខ្លួនជាសាធារណៈដ៏សំខាន់ចុងក្រោយរបស់គាត់គឺនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកដំបូងនៃសភាប្រជាជនជាតិលើកទី ៤ នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដែលគាត់បានបង្ហាញពីរបាយការណ៍ការងាររបស់រដ្ឋាភិបាល។ បន្ទាប់​មក លោកបាន​ធ្លាក់​ចេញ​ពី​ក្រសែភ្នែក​សាធារណៈ​ដើម្បី​ព្យាបាល​ជំងឺ ហើយ​បាន​ស្លាប់​មួយ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក។ ការ​បង្ហូរ​ឈាម​ជា​សាធារណៈ​ដ៏​ធំ​នៃ​ទុក្ខ​សោក​ដែល​ការ​ស្លាប់របស់​គាត់​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ទីក្រុង​ប៉េកាំង​ប្រែ​ទៅ​ជា​កំហឹង​ចំពោះ​[[ក្រុមទាំងបួន]] ដែល​នាំ​ឱ្យ​មាន ​[[ឧប្បត្តិហេតុធៀនអានមេនឆ្នាំ១៩៧៦]] ។ ទោះបីជាលោក ត្រូវបានស្នងតំណែងដោយ Hua Guofeng ជាអនុប្រធានទីមួយ និងជាអ្នកស្នងតំណែងក៏ដោយ ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ Zhou គឺ [[តេង សៀវពីង|Deng Xiaoping]] អាចយកឈ្នះក្រុម Gang of Four តាមរបៀបនយោបាយ ហើយបានយកតំណែងរបស់ Hua ជា មេដឹកនាំកំពូល នៅឆ្នាំ 1978 ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] 6w3eg78bo91gv9pdaxt1ejozwsxpcak សង្គ្រាមហ្កាហ្សា 0 52896 342723 341745 2026-11-08T05:56:53Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342723 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន សង្គ្រាមហ្កាហ្សា}} '''សង្គ្រាមហ្កាហ្សា'''{{refn|អាចហៅបានថា "'''សង្រ្គាមហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែល'''", "'''សង្រ្គាមនៅហ្កាហ្សា'''", "'''ប្រតិបត្តិការដាវដែក'''" ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מלחמת חרבות ברזל), "'''សមរភូមិរលកអាល់អាក់សា'''" ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ معركة طوفان الأقصى), "'''សង្គ្រាម ៧ តុលា'''" និងតាមឈ្មោះជាច្រើនទៀត។ សូមមើលផ្នែក "[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា#ឈ្មោះ|ឈ្មោះ]]" សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិត។|group=ស}} គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៅក្នុង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]របស់ប្រទេស[[ប៉ាឡេស្ទីន]] និងនៅប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ដែលបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣​។ សង្គ្រាមមួយនេះគឺជាលទ្ធផលនៃ[[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]] និង[[ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកើតឡើងដំបូងតាំងពីសតវត្សរ៍ទី២០ មកម៉្លេះ ហើយមកទល់បច្ចុប្បន្នគឺនៅតែមិនទាន់បានដោះស្រាយរួច។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ នោះ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]] និងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនផ្សេងទៀតបានបើក[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលមួយ]]ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដោយជាលទ្ធផល ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលនិងជនបរទេសសរុបចំនួន ១,១៩៥ នាក់ (ក្នុងនោះមានជនស៊ីវិលចំនួន ៨១៥ នាក់) ត្រូវបានហាម៉ាស់សម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត ហើយមនុស្សចំនួន ២៥១ នាក់ទៀតត្រូវបាន[[វិបត្តិចំណាប់ខ្មាំងសង្គ្រាមហ្កាហ្សា|ចាប់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង]] ខណៈហាម៉ាស់បានបញ្ជាក់ទាមទារឱ្យអ៊ីស្រាអែលដោះលែងអ្នកទោសប៉ាឡេស្ទីនជាថ្នូរនឹងសេរីភាពចំណាប់ខ្មាំងដែលពួកគេបានចាប់។ ចាប់តាំងពីអ៊ីស្រាអែលបានបើក[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ការវាយលុកតបត]]វិញមក ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅហ្កាហ្សាជាង ៦៤,០០០ នាក់ត្រូវបាន[[វិនាសកម្មនៃសង្គ្រាមហ្កាហ្សា|បាត់បង់ជីវិត]]{{refn|ក្នុងនោះមាន ៥៨,៣៨០ នាក់ត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណពេញលេញរួច បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥។|group=ស}} ដោយស្ទើរជាងពាក់កណ្ដាលនៃប្រជាជនស្លាប់ទាំងនោះគឺជាស្ត្រីនិងកុមារ ហើយប្រជាជនបន្ថែមជាង ១៦៤,០០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{Cite news|date=29 July 2025 |title=How many Palestinians has Israel's Gaza offensive killed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|access-date=15 September 2025|work=Reuters }}</ref><ref name="ap-deaths"/> យោងតាមការសិក្សាពី ''The Lancet'' បានបង្ហាញថា អ្នកស្លាប់ចំនួន ៦៤,២៦០ នាក់គឺបណ្ដាលមកពីការរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរគិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤ ហើយបានកត់សម្គាល់ទៀតថា តួលេខអ្នកស្លាប់អាចមានចំនួនខ្ពស់ជាងនេះច្រើនដងប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំងករណីស្លាប់ដោយ "ប្រយោល"។<ref name="Lancet2025">{{Cite journal|last1=Jamaluddine |first1=Zeina |last2=Abukmail |first2=Hanan |last3=Aly |first3=Sarah |last4=Campbell|first4=Oona M. R. |last5=Checchi |first5=Francesco |date=9 January 2025 |doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3 |journal=The Lancet |publisher=Elsevier |title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis}}</ref> <ref>{{multiref2 |1 = {{Cite journal|last=Bloxham |first=Donald |date=2025 |title=The 7 October Atrocities and the Annihilation of Gaza: Causes and Responsibilities |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2483546 |journal=Journal of Genocide Research |volume=0 |pages=1–26 |doi=10.1080/14623528.2025.2483546 |issn=1462-3528 }} |2 = {{Cite news|date=10 January 2025 |title=Gaza death toll 40% higher than official number, Lancet study finds |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/10/gaza-death-toll-40-higher-than-official-number-lancet-study-finds |access-date=15 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}} |3 = {{Cite web|last=Tanno |first=Sophie |date=9 January 2025 |title=Gaza death toll has been significantly underreported, study finds |url=https://edition.cnn.com/2025/01/09/middleeast/gaza-death-toll-underreported-study-intl |access-date=15 September 2025 |website=CNN }}}}</ref> គិតមកត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤ តួលេខចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយរបួសធ្ងន់ធ្ងរអាចឈានដល់ ៩៣,០០០​ នាក់។<ref name="economist20250508"/> សង្គ្រាមហ្កាហ្សានេះគឺជាជម្លោះបន្តពីការប៉ះទង្គិចគ្នាកាល[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)|ឆ្នាំ២០០៨–២០០៩]] [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១២|ឆ្នាំ២០១២]] [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤|ឆ្នាំ២០១៤]] និងចុងក្រោយបង្អស់ក្នុង[[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល|ឆ្នាំ២០២១]]។ បន្ទាប់ពីវាយបណ្ដេញពួកក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនចេញពីទឹកដីរបស់ខ្លួនអស់ អ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបើក[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអ៊ីស្រាអែលលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែក]] រួចបាន[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|វាយចូលឈ្លានពានតំបន់ហ្កាហ្សា]]តែម្តងនៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ក្នុងគោលបំណងកម្ទេចក្រុមហាម៉ាស់ និងរំដោះចំណាប់ខ្មាំង។ ក្នុងដំណើរឈ្លានពាននេះ [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល|កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល]]បានបើកយុទ្ធនាការជាច្រើនបន្ថែមដូចជា [[ការវាយលុកទីក្រុងរ៉ាហ្វា]]ដែលបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤ មក ក៏ដូចជាការបន្ទុះនូវសមរភូមិបីធំៗនៅជុំវិញទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]] និង[[ការឡោមព័ទ្ធហ្កាហ្សាខាងជើង]]ចាប់ពីខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលក៏ថែមទាំងបានធ្វើឃាតក្រុមមេដឹកនាំហាម៉ាស់ទាំងក្នុង និងនៅក្រៅតំបន់ហ្កាហ្សាផងដែរ។ [[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៣|បទឈប់បាញ់បណ្តោះអាសន្នដំបូង]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ ប៉ុន្តែត្រូវបានដួលរលំភ្លាមៗ ហើយចំណែកឯ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥|បទឈប់បាញ់លើកទីពីរ]]ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ ត្រូវបានបញ្ចប់មុនកាលកំណត់ដោយការប្រទូសរ៉ាយថ្មីគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលពីសំណាក់ភាគីអ៊ីស្រាអែលនៅខែក្នុងមីនា ឆ្នាំ២០២៥។ នៅកំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើម[[ការវាយលុកទីក្រុងហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥|ប្រតិបត្តិការវាយដណ្តើមកាន់កាប់]][[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]នៅឯភាគខាងជើងតំបន់។ សង្គ្រាម​នេះបានបង្កឱ្យ​មាន[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|​វិបត្តិ​មនុស្សធម៌​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅ​ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ ការបិទផ្លូវគមនាគមន៍ចេញចូលហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែលបានកាត់ផ្តាច់នូវប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មនិងជំនួញផ្សេងៗ បង្កបង្កើត[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|វិបត្តិអត់ឃ្លានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ក៏ដូចជាកង្វះអាហារូបត្ថម្ភ និងខ្វះតែមួយជំហានតូចទៀតប៉ុណ្ណោះមុនឈានដល់កើតគ្រោះទុរ្ភិក្ស]] បើគិតត្រឹមនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web|date=18 December 2023 |title=Israel: Starvation Used as Weapon of War in Gaza |work=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|Human Rights Watch]] |url=https://www.hrw.org/news/2023/12/18/israel-starvation-used-weapon-war-gaza |access-date=17 September 2025 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219204134/https://www.hrw.org/news/2023/12/18/israel-starvation-used-weapon-war-gaza |url-status=live}}</ref><ref name="RIFGS"/><ref>{{Cite web |date=28 April 2025 |title=Gazans face hunger crisis as aid blockade nears two months |url=https://news.un.org/en/story/2025/04/1162666 |access-date=17 September 2025 |website=UN News |archivedate=27 កញ្ញា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250927221235/https://news.un.org/en/story/2025/04/1162666 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|date=22 August 2025 |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand |url=https://www.ipcinfo.org/ipcinfo-website/countries-in-focus-archive/issue-134/en/ |website=IPC |access-date=17 September 2025}}</ref> មកដល់ដើមឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងចាស់ដៃមិនធ្លាប់មានពីមុនមកនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ដោយក្នុងនោះ មួយផ្នែកធំនៃតំបន់នេះបានក្លាយជាទីកន្លែងមិនអាចរស់នៅបាន<ref name="amnesty20241205"/> ទីក្រុងទាំងមូលត្រូវអន្តរាយ<ref name="Palumbo-2024">{{Cite news|last1=Palumbo |first1=Daniele |last2=Abutaleb |first2=Abdelrahman |last3=Cusiac |first3=Paul |last4=Rivault |first4=Erwan |date=30 January 2024 |title=At least half of Gaza's buildings damaged or destroyed, new analysis shows |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-68006607 |work=BBC News |access-date=17 September 2025 |archive-url=https://archive.today/20240131003228/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68006607 |archive-date=31 January 2024 |url-status=live}}</ref> ហើយមន្ទីរពេទ្យជាច្រើនបានរងការខូចខាតខ្ទេចខ្ទីជាបន្តបន្ទាប់ (រួមទាំងមន្ទីរពេទ្យកុមារផងដែរ) និងរួមទាំងទីកន្លែងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតដូចជា ទីគោរពសាសនានិងវប្បធម៌<ref name="Ahmed-2024">{{Cite news|last=Ahmed |first=Kaamil |date=4 February 2024 |title='Everything beautiful has been destroyed': Palestinians mourn a city in tatters |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/04/everything-beautiful-has-been-destroyed-palestinians-mourn-a-city-in-tatters |access-date=17 September 2025 |work=The Observer |issn=0029-7712 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234205/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/04/everything-beautiful-has-been-destroyed-palestinians-mourn-a-city-in-tatters |url-status=live}}</ref> កន្លែងអប់រំដូចសាលារៀន<ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/un-experts-deeply-concerned-over-scholasticide-gaza UN experts deeply concerned over 'scholasticide' in Gaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240418145510/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/un-experts-deeply-concerned-over-scholasticide-gaza |date=18 April 2024}} [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] 18 April 2024</ref><ref>{{Cite news|date=24 January 2024 |title=How Israel has destroyed Gaza's schools and universities |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/24/how-israel-has-destroyed-gazas-schools-and-universities |access-date=17 September 2025 |work=Al Jazeera |archive-date=24 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124211224/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/24/how-israel-has-destroyed-gazas-schools-and-universities |url-status=live}}</ref> ដីកសិកម្មធ្វើស្រែចម្ការ<ref>{{Cite web|date=29 March 2024 |title=No Traces of Life, Israel's Ecocide in Gaza 2023 – 2024 |url=https://forensic-architecture.org/investigation/ecocide-in-gaza |access-date=17 September 2025 |website=Forensic Architecture |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408103854/https://forensic-architecture.org/investigation/ecocide-in-gaza |url-status=live}}</ref> និងទីបញ្ចុះសពជាដើម។<ref name="Diamond-2024">{{Cite news|date=20 January 2024 |title=At least 16 cemeteries in Gaza have been desecrated by Israeli forces, satellite imagery and videos reveal |url=https://edition.cnn.com/2024/01/20/middleeast/israel-gaza-cemeteries-desecrated-investigation-intl-cmd/index.html |last=Diamond |first=Jeremy |access-date=17 September 2025 |work=CNN}}</ref> អ្នកសារព័ត៌មាន<ref>{{Cite web|date=4 February 2025 |title=Journalist casualties in the Israel-Gaza war |url=https://cpj.org/2025/02/journalist-casualties-in-the-israel-gaza-conflict/ |access-date=17 September 2025 |website=Committee to Protect Journalists}}</ref> បុគ្គលិកសុខាភិបាល<ref name="Human Rights Watch-2024" /> អ្នកសម្រួលជំនួយមនុស្សធម៌ និងសមាជិកដទៃនៃអង្គការសង្គមស៊ីវិលផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលចាប់ឃុំខ្លួន ធ្វើទារុណកម្ម ឬត្រូវសម្លាប់ចោលតែម្តង។<ref>{{Cite web|date=3 April 2024 |title=Civil society and civilians must be protected in "harrowing" Gaza conflict |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/04/civil-society-and-civilians-must-be-protected-harrowing-gaza |access-date=17 September 2025 |website=OHCHR}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ២.៣ លាននាក់ស្ទើរតែទាំងអស់នៅហ្កាហ្សាត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ចេញពីទីលំនៅរបស់ពួកគេដោយភាគច្រើនបានធ្លាក់ខ្លួនមករស់នៅតាមជំរុំភៀសខ្លួននៅទូទាំងទឹកដីហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/mass-forced-displacement-in-gaza-highlights-urgent-need-for-israel-to-uphold-palestinians-right-to-return/ |title=Mass forced displacement in Gaza highlights urgent need for Israel to uphold Palestinians' right to return |date=14 May 2024 |website=[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|Amnesty International]] |access-date=17 September 2025 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234205/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/mass-forced-displacement-in-gaza-highlights-urgent-need-for-israel-to-uphold-palestinians-right-to-return/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=29 December 2023 |title=Israel Widens Attack on Hamas; Palestinians Pour Into Southern Gaza |agency=Voice of America |url=https://www.voanews.com/a/palestinians-pour-into-southern-gaza-israel-widens-attacks-on-hamas-/7417882.html}}</ref> ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលជាង ១០០,០០០ នាក់ក៏ត្រូវផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅដោយបង្ខំផងដែរ ពិសេសអ្នករស់នៅតាមទឹកដីជុំវិញ ឬក្បែរតំបន់ហ្កាហ្សានោះឯង។<ref>{{Cite news|last1=Lev |first1=Gid'on |title=The tragedy of Israel's 135,000 displaced citizens |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-02-27/ty-article-magazine/.premium/what-makes-the-plight-of-israels-displaced-citizens-different/0000018d-ea95-d1e0-a1dd-fbf529ed0000 |access-date=17 September 2025 |work=Haaretz |date=27 February 2024 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234207/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-02-27/ty-article-magazine/.premium/what-makes-the-plight-of-israels-displaced-citizens-different/0000018d-ea95-d1e0-a1dd-fbf529ed0000 |url-status=live}}</ref> ថ្ងៃដំបូងនៃជម្លោះនេះបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលអស់ច្រើនបំផុតចាប់តាំងពីរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើតឡើងមក ហើយជម្លោះសង្រ្គាមនេះទាំងមូលបានសម្លាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាច្រើននាក់ផងដែរបើប្រៀបទៅនឹងជម្លោះមុនៗ។<ref>{{Cite news|last=Krauss |first=Joseph |date=14 May 2024 |title=Palestinians mark 76 years of dispossession as a potentially even larger catastrophe unfolds in Gaza |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613150349/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-nakba-history-b5cea9556e516655c25598d5dbe54192 |archive-date=13 June 2024 |access-date=17 September 2025 |work=AP News}}</ref> អង្គការសិទ្ធិមនុស្ស និងបណ្ឌិតបញ្ញវន្តជាច្រើនរូបដែលមានជំនាញសិក្សាអំពី[[ប្រល័យពូជសាសន៍វិទ្យា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]និង[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]] រួមទាំងគណៈកម្មាការឯករាជ្យផ្សេងៗនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ សុទ្ធតែបានបោះសម្ដីគ្នាថ្លែងថា អ៊ីស្រាអែលកំពុងតែប្រព្រឹត្ត[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា]] ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណានៅតែមានភាគីខ្លះបានច្រានចោលរឿងប្រល័យពូជសាសន៍នេះ។<ref>{{multiref2 |1 = {{Cite book|chapter=Introduction |last1=Dumper |first1=Michael |last2=Badran |first2=Amneh |doi=10.4324/9781003031994 |title=Routledge Handbook on Palestine |date=2024 |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael |editor-last2=Badran |editor-first2=Amneh |isbn=9781003031994 |edition=1st |publisher=Routledge |page=2 }} |2 = {{Cite news|last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |work=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221004249/https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |archive-date=21 December 2024 |url-status=live}} |3 = {{Cite news|last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=17 September 2025 |archive-url=https://archive.today/20241027004251/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=27 October 2024 |url-status=live}} |4 = {{Cite report|last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=[[អ្នករាយការណ៍ពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់]] |author1-link=Francesca Albanese |page=1 }} |5 = {{Cite report|work=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13}} |6 = {{Cite book|last1=Traverso |first1=Enzo |author-link=Enzo Traverso |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 }} |7 = {{Cite web |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=[[សហព័ន្ធសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ]] |access-date=17 September 2025}} |8 = {{cite news |last1=Mao |first1=Frances |last2=Preskey |first2=Natasha |date=27 May 2025 |title=Hundreds of lawyers call for UK sanctions on Israel over Gaza war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx274gj54xpo |work=BBC |access-date=17 September 2025}} |9 = {{cite news |last1=Wintour |first1=Patrick |author1-link=Patrick Wintour |date=13 May 2025 |title=No evidence of genocide in Gaza, UK lawyers say in arms export case |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/13/no-evidence-of-genocide-in-gaza-uk-lawyers-say-in-arms-export-case |work=The Guardian |access-date=17 September 2025}} |10 = {{cite news |last1=Deutsch |first1=Anthony |last2=Sterling |first2=Toby |last3=van den Berg |first3=Stephanie |date=12 January 2024 |title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/ |work=Reuters |access-date=17 September 2025}} |11 = {{Cite report|work=B'Tselem |date=July 2025 |title=Our Genocide |url=https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |page=86}} }}</ref><ref name="genocide_int_law_scholars">{{multiref2 |1 = {{Cite news |last1=Mohyeldin |first1=Ayman |last2=Hamdan |first2=Basel |date=10 December 2024 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |title=Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza |work=MSNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703062158/https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |archive-date=3 July 2025 |url-status=live }} |2 = {{Cite journal |last1=De Vogli |first1=Roberto |last2=Montomoli |first2=Jonathan |last3=Abu-Sittah |first3=Ghassan |last4=Pappé |first4=Ilan |author4-link=Ilan Pappé |date=2025 |title=Break the selective silence on the genocide in Gaza |journal=The Lancet |volume=406 |issue=10504 |doi=10.1016/S0140-6736(25)01541-7 |at=[https://www.thelancet.com/cms/10.1016/S0140-6736(25)01541-7/attachment/e415fdee-02dc-4495-8515-f587976a5bb3/mmc1.pdf Supplementary appendix pp. 3–4] |pmid=40752501 }} |3 = {{cite news|last1=van Laarhoven |first1=Kasper |last2=Peek |first2=Eva |last3=Walters |first3=Derk |date=14 May 2025 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |access-date=17 September 2025 |newspaper=NRC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515114020/https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |archive-date=15 May 2025 |url-status=live }} |4 = {{Cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |date=30 July 2025 |title=Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians |newspaper=The Washington Post |access-date=17 September 2025}} }}</ref><ref name="Brookings">{{cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/gloom-about-the-day-after-the-gaza-war-pervasive-among-mideast-scholars/|title=Gloom about the 'day after' the Gaza war pervasive among Mideast scholars|last1=Lynch|first1=Marc|last2=Telhami|first2=Shibley|date=20 June 2024|publisher=Brookings|access-date=17 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240626215734/https://www.brookings.edu/articles/gloom-about-the-day-after-the-gaza-war-pervasive-among-mideast-scholars/|archive-date=26 June 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://criticalissues.umd.edu/middle-east-scholar-barometer|title=2021 Middle East Scholar Barometer #7 (May 23 – June 6, 2024)|publisher=University of Maryland|access-date=17 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240626215735/https://criticalissues.umd.edu/middle-east-scholar-barometer|archive-date=26 June 2024|url-status=live}}</ref><ref name="un_coi_genocide" /> អ្នក​ជំនាញ​ និង​អង្គការ​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ទាំងនោះក៏​បាន​បញ្ជាក់បន្ថែម​ដែរ​ថា ទាំងអ៊ីស្រាអែលនិង​​ហាម៉ាស់​សុទ្ធតែបាន​ប្រព្រឹត្ត​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​សង្រ្គាមរៀងៗខ្លួន។ ករណីចោទប្រកាន់អ៊ីស្រាអែលពីបទប្រល័យពូជសាសន៍នៅតំបន់ហ្កាហ្សាកំពុងតែត្រូវបានពិនិត្យដោយ[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] ខណៈ[[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]]បានចេញដីកាចាប់ខ្លួនលោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]], [[យ៉ូអាហ្វ ហ្កាឡង់ត៍]] និង[[ម៉ូហាម៉េដ ដេហ្វ]] ប៉ុន្តែដេហ្វត្រូវបានដកឈ្មោះចេញវិញបន្ទាប់ពីរូបលោកត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលធ្វើឃាតសម្លាប់ចោល។<ref name="Al Jazeera-2024">{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/5/24/icj-orders-israel-to-halt-its-offensive-on-rafah-gaza-in-new-ruling |title=ICJ orders Israel to halt its offensive on Rafah, Gaza in new ruling |date=24 May 2024 |work=Al Jazeera |access-date=17 September 2025 |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610165558/https://www.aljazeera.com/news/2024/5/24/icj-orders-israel-to-halt-its-offensive-on-rafah-gaza-in-new-ruling |url-status=live}}</ref> ករណីធ្វើទារុណកម្ម និងអំពើហិង្សាផ្លូវភេទត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាបានអនុវត្តជារឿយៗដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីន និងដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite journal|doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964}}</ref> ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សាបានផ្ទុះឡើងមក ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានទទួលការគាំទ្រទាំងផ្នែកយោធា និងការទូតពី[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ហើយមហាអំណាចមួយនេះហើយដែលជារដ្ឋតែងបោះឆ្នោតវេតូប្រឆាំងនឹងដំណោះស្រាយគាំទ្របទឈប់បាញ់ជាច្រើនលើករបស់[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite news|title=Germany, a Loyal Israel Ally, Begins to Shift Tone as Gaza Toll Mounts |url=https://www.nytimes.com/2024/03/29/world/europe/germany-israel-gaza.html |work=The New York Times |date=29 March 2024 |access-date=17 September 2025 |archive-date=29 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329144021/https://www.nytimes.com/2024/03/29/world/europe/germany-israel-gaza.html |url-status=live}}</ref> សង្រ្គាមមួយនេះក៏បានបំផុសនូវវិបត្តិ និងបង្កើនអស្ថិរភាពកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]ផងដែរ ដោយក្រុមសម្ព័ន្ធ[[អ័ក្សធន់តស៊ូ]]នៅតាមបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់មួយចំនួននិងរួមទាំង[[អ៊ីរ៉ង់]]បានប្រឈមមុខប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែល បង្កឱ្យផ្ទុះ[[សង្រ្គាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល]]ឡើងដែលបានអូសបន្លាយរយៈពេល ១២ ថ្ងៃ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ការបាញ់ប្រហារតបតគ្នាអស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំ]]រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុម[[ហេស្បុលឡា]] អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្ត[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើលីបង់|វាយចូលឈ្លានពានប្រទេសលីបង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ហើយជាបន្តបន្ទាប់ក៏បានផ្ដើម[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើស៊ីរី (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ប្រតិបត្តិការយោធាចូលក្នុងប្រទេសស៊ីរី]] ដែលជាកត្តាមួយរួមចំណែកដល់[[ការដួលរលំនៃរបបអាសាដ]]។ ក្រៅពីនេះ សង្រ្គាមហ្កាហ្សាបានជះឥទ្ធិពល និងផលប៉ះពាល់យ៉ាងធំសម្បើមទាំងក្នុងនិងក្រៅតំបន់ ពោលបានបង្កឱ្យផ្ទុះបាតុកម្មតវ៉ាមហាជននៅទូទាំងពិភពលោកដែលអំពាវនាវឱ្យមានបទឈប់បាញ់ ក៏ដូចជាកំណើននៃ[[ការប្រឆាំងសាសន៍យូដា]] និង[[ការប្រឆាំងប៉ាឡេស្ទីនកំឡុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សា|ប៉ាឡេស្ទីន]]។ ==ឈ្មោះ== សង្គ្រាមហ្កាហ្សាត្រូវគេបានហៅទៅតាមឈ្មោះផ្សេងៗគ្នា។ នៅអ៊ីស្រាអែល គេនិយមហៅសង្គ្រាមនេះថា "សង្រ្គាមដាវដែក" ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מלחמת הרבות ברזל)។<ref>{{Cite web|title=Swords of Iron |url=https://main.knesset.gov.il/EN/About/Lexicon/Pages/SwordsIron.aspx |website=knesset.gov.il}}</ref> ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលខ្លះទៀតបានហៅវាថា "សង្គ្រាមស៊ីមហាត់តូរ៉ា" ព្រោះវាបានផ្ទុះឡើងនៅចំថ្ងៃពិធីបុណ្យជ្វីហ្វ[[ស៊ីមហាត់តូរ៉ា]]។<ref>{{Cite news|first=Moshe |last=Taragin |date=23 October 2024 |url=https://www.jpost.com/opinion/article-825825 |title=Is Israel fighting the October 7 War or the Simchat Torah War? – opinion |work=The Jerusalem Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511224607/https://www.jpost.com/opinion/article-825825 |archive-date=11 May 2025 |url-status=live}}</ref> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនបានសម្ដៅលើសង្គ្រាមនេះថា "សមរភូមិរលកអាល់អាក់សា" ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ معركة طوفان الأقصى) ដោយយោងទៅតាម[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ប្រតិបត្តិការរលកអាល់អាក់សា]]។<ref>{{Cite web|date=7 October 2024 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) معركة طوفان الأقصى نقطة تَحوّل استراتيجية في نضالنا والمقاومة لن تنكسر |url=https://pflp-lb.org/?p=4548 |access-date=16 September 2025 |website=[[រណសិរ្សប្រជាជនដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] សាខាលីបង់ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514175504/https://pflp-lb.org/?p=4548 |archive-date=14 May 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 October 2024 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) طوفان الأقصى .. عام من المقاومة والصمود والبسالة |url=https://hamasinfo.info/2024/10/08/4107/ |access-date=15 September 2025 |website=[[ហាម៉ាស់]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110080730/https://hamasinfo.info/2024/10/08/4107/ |archive-date=10 November 2024 |url-status=dead |archivedate=22 មករា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250122030206/https://hamasinfo.info/2024/10/08/4107 }}</ref> ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសារព័ត៌មានលោកខាងលិចក៏បានសម្ដៅលើសង្គ្រាមនេះខុសៗគ្នាដែរដោយខ្លះបានហៅវាថា "សង្រ្គាមហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែល"<ref>{{Cite news|title=The Israel Hamas War |url=https://www.nytimes.com/news-event/israel-hamas-gaza |access-date=15 September 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ហើយខ្លះទៀតបានប្រើ "សង្រ្គាមលើហ្កាហ្សា"។<ref>{{Cite web|title=Israel–Palestine conflict |url=https://www.aljazeera.com/tag/israel-palestine-conflict/ |access-date=16 September 2025 |work=Al Jazeera |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211074119/https://www.aljazeera.com/tag/israel-palestine-conflict/ |archive-date=11 December 2024 |url-status=live}}</ref> សារព័ត៌មានមួយចំនួនផ្សេងទៀតបានប្រើពាក្យ "សង្គ្រាម ៧ តុលា",<ref>{{Cite web |title=Hamas' View of the October 7 War |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/hamas%E2%80%99-view-october-7-war |website=[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម|Institute for the Study of War]] |date=7 October 2024 |access-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250203232726/https://www.understandingwar.org/backgrounder/hamas%E2%80%99-view-october-7-war |archive-date=3 February 2025 |url-status=dead |archivedate=25 សីហា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250825160638/https://www.understandingwar.org/backgrounder/hamas%E2%80%99-view-october-7-war }}</ref><ref>{{Cite news|title='The October 7 War': A powerful firsthand account of Israel's war against Hamas – review |url=https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-816814 |first=Eric R. |last=Mandel |work=The Jerusalem Post |date=2 September 2024 |access-date=16 September 2025 }}</ref> "[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|ការប្រល័យពូជសាសន៍ហ្កាហ្សា]]",<ref name="amnesty20241205"/><ref>{{Cite news|date=10 November 2023 |title=How the term "genocide" is misused in the Israel–Hamas war |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/11/10/how-the-term-genocide-is-misused-in-the-israel-hamas-war |access-date=16 September 2025 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-url=https://archive.today/20250214041014/https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/11/10/how-the-term-genocide-is-misused-in-the-israel-hamas-war |archive-date=14 February 2025 |url-status=live}}</ref> [[ណាក់បា]]លើកទីពីរ<ref>{{Cite magazine|last=Iraqi |first=Amjad |date=2 January 2024 |title=The 'second Nakba' government seizes its moment |url=https://www.972mag.com/second-nakba-government-gaza/ |access-date=16 September 2025 |magazine=+972 Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515231500/https://www.972mag.com/second-nakba-government-gaza/ |archive-date=15 May 2025 |url-status=live }}</ref> ឬណាក់បាឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |last=Tov |first=Michael Hauser |date=12 November 2023 |title='We're rolling out Nakba 2023,' Israeli minister says on northern Gaza Strip evacuation |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-11-12/ty-article/israeli-security-cabinet-member-calls-north-gaza-evacuation-nakba-2023/0000018b-c2be-dea2-a9bf-d2be7b670000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211215152/https://www.haaretz.com/israel-news/2023-11-12/ty-article/israeli-security-cabinet-member-calls-north-gaza-evacuation-nakba-2023/0000018b-c2be-dea2-a9bf-d2be7b670000 |archive-date=11 ធ្នូ 2024 |access-date=16 September 2025 |work=Haaretz }}</ref><ref>{{Cite news|last=Khalidi |first=Rashid |author-link=Rashid Khalidi |date=22 November 2023 |title=It's Time to Confront Israel's Version of "From the River to the Sea" |url=https://www.thenation.com/article/world/its-time-to-confront-israels-version-of-from-the-river-to-the-sea/ |access-date=16 September 2025 |work=The Nation |issn=0027-8378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516042700/https://www.thenation.com/article/world/its-time-to-confront-israels-version-of-from-the-river-to-the-sea/ |archive-date=16 May 2025 |url-status=live}}</ref> ==ផ្ទៃរឿង== {{Main|ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល|ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល}} [[File:Timeline of Israel-Palestine fatalities 2008-2023.svg|thumb|upright=1.15|ចំនួនប្រៀបធៀបមរណភាពជនជាតិអ៊ីស្រាអែល (ខៀវ) និងប៉ាឡេស្ទីន (ទឹកក្រូច) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៣ មុនហាម៉ាស់ផ្ដើមការវាយលុកចូលអ៊ីស្រាអែលបន្តិច<ref name="OCHAoPt">{{Cite web|title=Data on casualties |url=https://www.ochaopt.org/data/casualties |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113105453/https://www.ochaopt.org/data/casualties |archive-date=13 November 2023 |access-date=15 September 2025 |work=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs – occupied Palestinian territory (OCHAoPt)}}</ref><ref name="Alfonseca-2023">{{Cite news|last1=Alfonseca |first1=Kiara |date=11 October 2023 |title=Palestinian civilians suffer in Israel–Gaza crossfire as death toll rises |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/International/palestinian-civilians-suffer-israel-hamas-crossfire-death-toll/story?id=103828889 |url-status=live |access-date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012150320/https://abcnews.go.com/International/palestinian-civilians-suffer-israel-hamas-crossfire-death-toll/story?id=103828889 |archive-date=12 October 2023}}</ref>]] សង្គ្រាមហ្កាហ្សាមួយនេះគឺគ្រាន់តែជាផ្នែកតូចមួយនៃ[[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ប៉ុណ្ណោះ ដែលមានឬសគល់ដើមកំណើតកើតចេញពីកំណើននៃលទ្ធិ[[ហ្ស៊ីយ៉ងនិយម]]នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ (លទ្ធិគាំទ្រការបង្កើតរដ្ឋ​និងសិទ្ធិអត្ថិភាពនៃរដ្ឋសាសន៍យូដា) និងការធ្វើចំណាកស្រុកដោយជនជាតិជ្វីហ្វរាប់ពាន់រាប់លាននាក់មកតាំងទីលំនៅបង្កើតរដ្ឋរបស់ពួកគេនៅ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite book|last=Khalidi |first=Rashid |url=https://books.google.com/books?id=xXlwDwAAQBAJ |title=The Hundred Years' War on Palestine: A History of Settler Colonialism and Resistance, 1917–2017 |publisher=Henry Holt and Company |year=2020 |isbn=978-1-62779-854-9 |pages=7–8}}</ref><ref>{{Cite book|last=Shafir |first=Gershon |year=1996 |title=Land, Labor and the Origins of the Israeli-Palestinian Conflict, 1882–1914 |url=https://books.google.com/books?id=OBzoJJGUAvUC |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-91741-5 |page=xiii }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចេញនូវ[[ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ|ផែនការបំបែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ទៅជាបីផ្នែកដោយមានក្រុងយេរូសាឡឹមស្ថិតក្រោមអង្គអន្តរជាតិ។ នៅក្នុង[[សង្រ្គាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់បានបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទឹកដីកំណើតរបស់ពួកគេ ហើយជាលទ្ធផល [[អ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]ក៏ត្រូវបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅលើទឹកដីនោះ (ពេលនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថា [[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]) លើកលែងតែទឹកដីចំនួនពីរដាច់ដោយឡែកផ្សេងទៀតដែលគេស្គាល់ថា [[វ៉េសប៊ែង]]និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដែលកាលនុះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ហ្សកដានី និងអេហ្ស៊ីបរៀងគ្នា។<ref>{{Cite book|last=Morris |first=Benny |url=https://doi.org/10.12987/9780300145243 |title=1948 |date=2017-12-31 |publisher=Yale University Press |doi=10.12987/9780300145243 |isbn=978-0-300-14524-3}}</ref> បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៃឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ អ៊ីស្រាអែលក៏បានកាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននៃវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាផ្លូវការ។<ref name="El Deeb-2023">{{Cite news|last=El Deeb |first=Sarah |date=9 October 2023 |title=What is Hamas? The group that rules the Gaza Strip has fought several rounds of war with Israel |url=https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |access-date=17 September 2025 |work=AP News |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023140259/https://apnews.com/article/hamas-gaza-palestinian-authority-israel-war-ed7018dbaae09b81513daf3bda38109a |url-status=live}}</ref> បន្ទាប់មក ចលនាបាតុកម្មបះបោរចំនួនពីរធំៗប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលនៅប៉ាឡេស្ទីនក៏បានផ្ទុះឡើង ពោលគឺ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ និង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០០<ref>{{Cite encyclopedia|chapter=Intifada |title=Encyclopedia Britannica |title-link=Encyclopædia Britannica |chapter-url=https://www.britannica.com/topic/intifada |access-date=17 September 2025 |date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114071751/https://www.britannica.com/topic/intifada |archive-date=14 November 2023 |url-status=live}}</ref> ហើយអ៊ីនធីហ្វាដចុងក្រោយនេះហើយដែលបានជំរុញឱ្យអ៊ីស្រាអែលដកខ្លួនដោយឯកតោភាគីចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។<ref>{{Cite journal|date=13 October 2023 |title=Frequently asked questions on ICRC's work in Israel and the occupied territories |url=https://www.icrc.org/en/document/frequently-asked-questions-icrcs-work-israel-and-occupied-territories |url-status=live |journal=[[គណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិនៃកាកបាទក្រហម]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029201111/https://www.icrc.org/en/document/frequently-asked-questions-icrcs-work-israel-and-occupied-territories|archive-date=29 October 2023 |access-date=17 September 2025}}</ref><ref>{{Cite news|date=9 October 2023 |title=Gaza Strip explained: Who controls it and what to know |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |url-status=live |access-date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031095143/https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |archive-date=31 October 2023}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក​ តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាគឺត្រូវស្ថិតនៅក្រោមគ្រប់គ្រងដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] ដែលជាក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមនិយមមួយ ខណៈតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញនៅបន្តស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]]ដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]]ដដែរ។ បន្ទាប់​ពីហាម៉ាស់បានកាន់កាប់​ហ្កាហ្សាហើយ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល​ក៏បានប្រកាសបិទ​ច្រកចេញចូលផ្សេងៗទៅ​ក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា<ref>{{Cite news|last1=Perry |first1=Tom |last2=McDowall |first2=Angus |date=7 October 2023|title=Timeline of conflict between Israel and Palestinians in Gaza |work=Reuters |editor-last=Harvey |editor-first=Jan |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |access-date=18 September 2025 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007105909/https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |url-status=live}}</ref><ref name="Kane-2023">{{Cite magazine|last1=Kane |first1=Alex |last2=Cohen |first2=Mari |last3=Shamir |first3=Jonathan |last4=Scher |first4=Isaac |date=10 October 2023 |title=The Hamas Attacks and Israeli Response: An Explainer |url=https://jewishcurrents.org/the-hamas-attacks-and-israeli-response-an-explainer |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014223844/https://jewishcurrents.org/the-hamas-attacks-and-israeli-response-an-explainer |archive-date=14 October 2023 |access-date=18 September 2025 |magazine=Jewish Currents}}</ref> ដែលជាហេតុបង្កផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទៅដល់សេដ្ឋកិច្ចនៃកូនតំបន់មួយនេះ។<ref name="WBEUUN">{{Cite report|url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/14e309cd34e04e40b90eb19afa7b5d15-0280012024/original/Gaza-Interim-Damage-Assessment-032924-Final.pdf |title=Gaza Strip: Interim Damage Assessment |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501171634/https://thedocs.worldbank.org/en/doc/14e309cd34e04e40b90eb19afa7b5d15-0280012024/original/Gaza-Interim-Damage-Assessment-032924-Final.pdf |archive-date=1 May 2024 |url-status=live |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]/[[សហភាពអឺរ៉ុប]]/[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |date=29 March 2024 |page=5}}</ref> អ៊ីស្រាអែល​បាន​ការពារទង្វើរបស់ខ្លួនដោយ​លើក​ឡើង​ពី​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​ផ្នែក​សន្តិសុខ<ref name="Meakem-2023">{{Cite​ news|last=Meakem |first=Allison |date=10 October 2023 |title=The Geopolitics of Palestine, Explained |work=Foreign Policy |url=https://foreignpolicy.com/2023/10/10/israel-palestine-conflict-gaza-hamas-war-geography-history/ |access-date=18 September 2025 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015213033/https://foreignpolicy.com/2023/10/10/israel-palestine-conflict-gaza-hamas-war-geography-history/ |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ​ក្រុមសម្ព័ន្ធ​សិទ្ធិ​មនុស្ស​អន្តរជាតិផ្សេងៗ​បាន​ចាត់​ទុក​វាថា​ជា​ទម្រង់​​[[ទណ្ឌកម្ម​សមូហភាព]] ពោលគឺជាទង្វើដែលប៉ះពាល់ដល់ជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់មិនដឹងអ្វី។<ref>{{multiref2 |1 = {{Cite news|last=Nebehay |first=Stephanie |date=13 September 2011|title=U.N. experts say Israel's blockade of Gaza illegal |work=Reuters |editor-last=Graff |editor-first=Peter |url=https://www.reuters.com/article/us-un-gaza-rights-idUSTRE78C59R20110913 |access-date=18 September 2025 |archive-date=15 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615210724/http://www.reuters.com/article/us-un-gaza-rights-idUSTRE78C59R20110913 |url-status=live }} |2 = {{Cite book|url=https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/5670/2023/en/ |title=Amnesty International Report 2022/23: The State of the World's Human Rights |publisher=[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|Amnesty International]] |year=2023 |isbn=978-0-86210-502-0 |location=London |pages=206–211|chapter=Israel and the Occupied Palestinian Territories |access-date=18 September 2025 |quote=This compounded the impact of a 15-year ongoing Israeli blockade that amounts to illegal collective punishment |archive-date=16 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016210727/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/5670/2023/en/ |url-status=live}} |3 = {{Cite​ news|date=13 January 2009 |title=Deprived and Endangered: Humanitarian Crisis in the Gaza Strip |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |url=https://www.hrw.org/news/2009/01/13/deprived-and-endangered-humanitarian-crisis-gaza-strip |access-date=18 September 2025 |archive-date=4 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404041422/http://www.hrw.org/news/2009/01/12/deprived-and-endangered-humanitarian-crisis-gaza-strip |url-status=live}} |4 = {{Cite news|date=13 February 2017 |title=Hamas hardliner Yahya Sinwar elected as Gaza leader |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-38955499 |access-date=18 September 2025 |archive-date=22 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022080210/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-38955499 |url-status=live}} }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ackerman |first=Seth |date=4 January 2024 |title=There was an Iron Wall in Gaza |url=https://jacobin.com/2024/01/IRON-WALL-GAZA-ISRAEL-DEFENSE-FORCES-REALPOLITIK-PALESTINE-HISTORY?MC_CID=3B53D49205&MC_EID=B7EDF81030 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105010623/https://jacobin.com/2024/01/IRON-WALL-GAZA-ISRAEL-DEFENSE-FORCES-REALPOLITIK-PALESTINE-HISTORY?MC_CID=3B53D49205&MC_EID=B7EDF81030 |archive-date=5 January 2024 |access-date=18 September 2025 |magazine=Jacobin}}</ref><ref name="Abdulrahim-2023">{{Cite news|last=Abdulrahim |first=Raja |date=7 October 2023 |title=Gaza Has Suffered Under 16-Year Blockade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/10/07/world/middleeast/gaza-blockade-israel.html|access-date=18 September 2025 |archive-date=24 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024053734/https://www.nytimes.com/2023/10/07/world/middleeast/gaza-blockade-israel.html |url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងារនៃអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា]] (UNRWA) បានរាយការណ៍ថា ប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៨១% កំពុងតែរស់នៅក្រោម[[កម្រិតនៃភាពក្រីក្រ]] ដោយ ៦៣% ខ្វះសន្តិសុខស្បៀងអាហារ និងពឹងផ្អែកលើជំនួយអន្តរជាតិស្ទើរទាំងស្រុង។<ref name="Alfonseca-2023"/><ref>{{Cite web|date=June 2022 |title=The Gaza Strip: The humanitarian impact of 15 years of blockade |url=https://www.unicef.org/mena/documents/gaza-strip-humanitarian-impact-15-years-blockade-june-2022 |access-date=18 September 2025 |website=[[យូនីសេហ្វ|UNICEF]] |archive-date=15 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115160019/https://www.unicef.org/mena/documents/gaza-strip-humanitarian-impact-15-years-blockade-june-2022 |url-status=live}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក អ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់ក៏ដូចជាក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនផ្សេងៗទៀតដែលមានមូលដ្ឋាននៅហ្កាហ្សា បានរួមប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះប្រឆាំងគ្នាឥតឈប់ឈរ<ref name="Meakem-2023" /><ref name="Kane-2023" /><ref name="Beauchamp-2023">{{Cite web|last=Beauchamp |first=Zack |title=Why did Hamas invade Israel?|url=https://www.vox.com/2023/10/7/23907323/israel-war-hamas-attack-explained-southern-israel-gaza |access-date=18 September 2025 |website=Vox |date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007185123/https://www.vox.com/2023/10/7/23907323/israel-war-hamas-attack-explained-southern-israel-gaza |url-status=live}}</ref> ដោយក្នុងនោះរួមមានសង្រ្គាមចំនួនបួនគឺ [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០០៨–២០០៩]], [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១២|២០១២]], [[សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤|២០១៤]] និង [[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ឆ្នាំ២០២១]]។<ref>{{Cite news|date=19 November 2023 |title=These six charts show the scale of human loss in the Israel–Gaza war |url=https://www.abc.net.au/news/2023-11-20/six-charts-that-show-the-scale-of-human-loss-in-israel-gaza-war/103074196 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202135746/https://www.abc.net.au/news/2023-11-20/six-charts-that-show-the-scale-of-human-loss-in-israel-gaza-war/103074196 |archive-date=2 February 2024 |access-date=18 September 2025 |work=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}</ref><ref>{{Cite news|last=Tan |first=Joanna |date=12 November 2023 |title=Charts show a stark difference in the human cost of Israeli-Palestinian conflicts over the years |url=https://www.cnbc.com/2023/11/12/israel-hamas-war-data-shows-human-cost-of-conflict-through-the-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114213622/https://www.cnbc.com/2023/11/12/israel-hamas-war-data-shows-human-cost-of-conflict-through-the-years.html |archive-date=14 January 2024 |access-date=18 September 2025 |work=CNBC}}</ref><ref>{{multiref2 |1 = {{Cite news|last1=Filiu |first1=Jean-Pierre |title=Israel's 15 wars against Gaza |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/03/18/israel-s-15-wars-on-gaza_6630789_4.html |work=Le Monde |date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126053406/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/03/18/israel-s-15-wars-on-gaza_6630789_4.html |archive-date=26 November 2024 |url-status=live}} |2 = {{Cite web|last1=Marlowe |first1=Jay |title=NZ can help people fleeing Gaza with emergency family reunification – will the government act? |url=https://theconversation.com/nz-can-help-people-fleeing-gaza-with-emergency-family-reunification-will-the-government-act-224957 |website=The Conversation |date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122190717/https://theconversation.com/nz-can-help-people-fleeing-gaza-with-emergency-family-reunification-will-the-government-act-224957 |archive-date=22 January 2025 |url-status=live}} |3 = {{Cite news|date=11 January 2024 |title=French historian: Israel destroyed 4,000-year-old culture in Gaza |url=https://www.aljazeera.com/program/the-bottom-line/2024/1/11/french-historian-israel-destroyed-4000-year-old-culture-in-gaza |work=Al Jazeera |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212223744/https://www.aljazeera.com/program/the-bottom-line/2024/1/11/french-historian-israel-destroyed-4000-year-old-culture-in-gaza |archive-date=12 February 2025 |url-status=live}} |4 = {{Cite journal|last1=Filiu |first1=Jean-Pierre |title=The Twelve Wars on Gaza |url=https://hal-sciencespo.archives-ouvertes.fr/hal-03473736/file/2014-10-filiu-12-wars-on-gaza-jps-44-1.pdf |journal=Journal of Palestine Studies |date=1 November 2014 |volume=44 |issue=1 |pages=52–60 |doi=10.1525/jps.2014.44.1.52}} }}</ref> បើបូកបញ្ចូលគ្នា ជម្លោះធំៗទាំងបួននោះបានសម្លាប់ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៦,៤០០ នាក់ និងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៣០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=Where We Work. Gaza Strip |work=United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA) |url=https://www.unrwa.org/where-we-work/gaza-strip |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012075032/https://www.unrwa.org/where-we-work/gaza-strip |archive-date=12 October 2023 |access-date=18 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="OCHAoPt"/><ref name="Alfonseca-2023" /> នៅរវាងឆ្នាំ២០១៨ និងឆ្នាំ២០១៩ [[បាតុកម្មព្រំដែនហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៨–២០១៨|បាតុកម្មទ្រង់ទ្រាយធំ]]បានកើតឡើងជារៀងរាល់សប្តាហ៍នៅក្បែរព្រំដែនហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល ដែលក្នុងនោះ បាតុករបានទាមទារសិទ្ធិវិលត្រឡប់ចូលមាតុភូមិគេវិញ តែយ៉ាងណា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]]បានបង្ក្រាបបាតុកម្មតវ៉ាទាំងនោះដោយប្រើអំពើហិង្សាគ្មានប្រណី ហើយជាលទ្ធផល ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនរាប់រយនាក់បានស្លាប់ និងរបួសរាប់ពាន់នាក់ទៀតក្រោមថ្វីដៃកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web|date=6 April 2020 |title=Two Years On: People Injured and Traumatized During the "Great March of Return" are Still Struggling |url=https://www.un.org/unispal/document/two-years-on-people-injured-and-traumatized-during-the-great-march-of-return-are-still-struggling/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304172542/https://www.un.org/unispal/document/two-years-on-people-injured-and-traumatized-during-the-great-march-of-return-are-still-struggling/ |archive-date=4 March 2024 |access-date=18 September 2025 |website=un.org |publisher=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Fayyad |first1=Huthifa |date=30 March 2019 |title=Gaza's Great March of Return protests explained |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/3/30/gazas-great-march-of-return-protests-explained |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217174220/https://www.aljazeera.com/news/2019/3/30/gazas-great-march-of-return-protests-explained |archive-date=17 February 2024 |access-date=18 September 2025 |work=Al Jazeera}}</ref> ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីផ្ទុះ[[វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២១|ជម្លោះដ៏ខ្លីមួយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២១ ស្លាបយោធារបស់ក្រុមហាម៉ាស់គឺ [[កងពលតូចអាល់កាសាំ]] បានចាប់ផ្តើមរៀបចំផែនការប្រតិបត្តិការយោធាប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល ពោលជាផែនការវាយប្រហារថ្ងៃទី៧ ខែតុលា នោះឯង។<ref name="Klein-2023">{{Cite magazine|last=Klein |first=Menachem |date=28 November 2023 |title=Israeli arrogance thwarted a Palestinian political path. October 7 revealed the cost |url=https://www.972mag.com/hamas-fatah-elections-israel-arrogance/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129173047/https://www.972mag.com/hamas-fatah-elections-israel-arrogance/ |archive-date=29 November 2023 |magazine=+972 magazine}}</ref><ref>{{Cite news|title=Hamas Says Its Attack on Israel Was Planned for Two Years |url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip/card/hamas-says-its-attack-on-israel-was-planned-for-two-years-1VCaFNgV3H2e4bGsBUAm |access-date=18 September 2025 |work=The Wall Street Journal |date=14 October 2023 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113232117/https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip/card/hamas-says-its-attack-on-israel-was-planned-for-two-years-1VCaFNgV3H2e4bGsBUAm |url-status=live}}</ref> យោងទៅតាមមន្ត្រីក្រុមហាម៉ាស់ មូលហេតុដែលពួកគេបានផ្ដើមការវាយប្រហារនោះគឺដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]] ការបិទច្រកចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សា អំពើប្រមាថមហាវិហារឥស្លាម[[អាល់អាក់សា]] អំពើហិង្សារបស់អ្នកតាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែលចំពោះម្ចាស់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន ការរឹតបន្តឹងដំណើរចេញចូលរបស់ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន និងការចាប់ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនរាប់ពាន់នាក់ដាក់ពន្ធនាគារ ហើយដោយចាប់ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំងនេះហើយ ក្រុមហាម៉ាស់សង្ឃឹមថានឹងអាចយកជាថ្នូរដោះដូរនឹងសេរីភាពអ្នកទោសប៉ាឡេស្ទីនទាំងនោះ។<ref name="aj7oct-invasion">{{Cite news|date=7 October 2023 |title=Fears of a ground invasion of Gaza grow as Israel vows 'mighty vengeance' |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/world-is-watching-fears-grow-of-a-massive-gaza-invasion-by-israel |work=Al Jazeera |access-date=18 September 2025 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008024318/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/world-is-watching-fears-grow-of-a-massive-gaza-invasion-by-israel |url-status=live}}</ref><ref name="McKernan-20231014">{{Cite news|last1=McKernan |first1=Bethan |last2=Michaelson |first2=Ruth |last3=Graham-Harrison |first3=Emma |last4=Kierszenbaum |first4=Quique |last5=Balousha |first5=Hazem |last6=Taha |first6=Sufian |last7=Sherwood |first7=Harriet |last8=Beaumont |first8=Peter |date=14 October 2023 |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/seven-days-of-terror-that-shook-the-world-and-changed-the-middle-east |title=Seven days of terror that shook the world and changed the Middle East |work=The Observer |access-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250228074533/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/seven-days-of-terror-that-shook-the-world-and-changed-the-middle-east |archive-date=28 February 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="Pacchiani-2023">{{Cite news|last=Pacchiani |first=Luca |date=7 October 2023 |url=https://www.timesofisrael.com/hamas-deputy-chief-anticipates-hostages-will-be-swapped-for-palestinian-prisoners/ |title=Hamas deputy chief anticipates hostages will be swapped for Palestinian prisoners |work=The Times of Israel |access-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306152821/https://www.timesofisrael.com/hamas-deputy-chief-anticipates-hostages-will-be-swapped-for-palestinian-prisoners/ |archive-date=6 March 2025 |url-status=live}}</ref> អ្នកជំនាញវិភាគ និងអត្ថាធិប្បាយជាច្រើនបានកំណត់ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលថាជាមូលហេតុដែលនាំឱ្យសង្រ្គាមនេះផ្ទុះឡើង។<ref name="Matar-2023">{{Cite magazine|last1=Matar |first1=Haggai |date=7 October 2023 |title=Gaza's shock attack has terrified Israelis. It should also unveil the context |url=https://www.972mag.com/gaza-attack-context-israelis/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231181619/https://www.972mag.com/gaza-attack-context-israelis/ |archive-date=31 December 2023 |access-date=18 September 2025 |magazine=+972 Magazine}}</ref><ref>{{Cite magazine|last1=Schenker |first1=Hillel |date=12 October 2023 |title=The Catastrophe of October 7. Why Did It Happen? |url=https://www.thenation.com/article/world/israel-gaza-hamas-war-netanyahu/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231181618/https://www.thenation.com/article/world/israel-gaza-hamas-war-netanyahu/ |archive-date=31 December 2023 |access-date=18 September 2025 |magazine=The Nation}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Barghouti |first1=Mariam |date=14 October 2023 |title=On October 7, Gaza broke out of prison |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2023/10/14/on-october-7-gaza-broke-out-of-prison |access-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102085402/https://www.aljazeera.com/opinions/2023/10/14/on-october-7-gaza-broke-out-of-prison |archive-date=2 January 2024 |url-status=live}}</ref> សារព័ត៌មាន ''Associated Press'' បានសរសេរថា ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែ "ស្ថិតក្នុងសភាពអស់សង្ឃឹម ចំពោះការកាន់កាប់មិនចេះចប់មិនចេះហើយនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយអ៊ីស្រាអែល និងការបិទច្រកផ្លូវផ្សេងៗពីហ្កាហ្សា"។<ref name="Federman-20231007"/> អង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិមួយចំនួនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite report|url=https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2022/02/MDE1551412022ENGLISH.pdf |title=Israel's Apartheid Against Palestinians: Cruel System of Domination and Crime Against Humanity |date=January 2022 |publisher=[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|Amnesty International]] |access-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201215719/https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2022/02/MDE1551412022ENGLISH.pdf |archive-date=1 February 2022 |url-status=live}}</ref> [[បេត្សាលែម]]<ref>{{Cite web|date=12 January 2021 |title=A regime of Jewish supremacy from the Jordan River to the Mediterranean Sea: This is apartheid |url=https://www.btselem.org/publications/fulltext/202101_this_is_apartheid|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508165214/https://www.btselem.org/publications/fulltext/202101_this_is_apartheid |archive-date=8 May 2021 |access-date=18 September 2025 |website=B'Tselem}}</ref> និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]<ref>{{Cite news|last=Holmes |first=Oliver |date=27 April 2021 |title=Israel is committing the crime of apartheid, rights group says |work=The Guardian |url=http://www.theguardian.com/world/2021/apr/27/israel-committing-crime-apartheid-human-rights-watch |url-status=live |access-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202210105/https://www.theguardian.com/world/2021/apr/27/israel-committing-crime-apartheid-human-rights-watch |archive-date=2 February 2022}}</ref> បាន​ប្រដូច​ការ​កាន់កាប់​របស់​អ៊ីស្រាអែល​ទៅ​នឹង​ការ​ប្រកាន់​វែកញែកពូជសាសន៍ ថ្វីបើមានការជំទាស់ពីអ្នក​គាំទ្រ​អ៊ីស្រាអែល​ក្ដី។<ref>{{Cite news|date=4 May 2023 |title=(ជាភាសាបារាំង) Israël: l'Assemblée nationale rejette une résolution communiste dénonçant un "régime d'apartheid" |work=Le Figaro |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/israel-l-assemblee-nationale-rejette-une-resolution-communiste-denoncant-un-regime-d-apartheid-20230504 |url-status=live |access-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230614002231/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/israel-l-assemblee-nationale-rejette-une-resolution-communiste-denoncant-un-regime-d-apartheid-20230504 |archive-date=14 June 2023}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Hutzler |first1=Alexandra |last2=Peller |first2=Lauren |date=19 July 2023 |title=House passes resolution saying Israel isn't a 'racist or apartheid state' |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Politics/house-vote-resolution-israel-racist-apartheid-state/story?id=101410569|url-status=live |access-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030033122/https://abcnews.go.com/Politics/house-vote-resolution-israel-racist-apartheid-state/story?id=101410569 |archive-date=30 October 2023}}</ref> ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា មតិយោបល់របស់[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]ដែលបានផ្សព្វផ្សាយកាលពីខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤ បានអះអាងថា ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាទង្វើខុសនឹងច្បាប់ ហើយបានបន្ថែមទៀតថា វាបានរំលោភលើមាត្រា ៣ នៃ[[អនុសញ្ញាអន្តរជាតិស្តីពីការលុបបំបាត់រាល់ទម្រង់នៃការរើសអើងពូជសាសន៍]] ដែលហាមប្រាមការរើសអើងពូជសាសន៍ និងការប្រកាន់ពូជសាសន៍។<ref>{{Cite news|last=Siddique |first=Haroon |date=19 July 2024 |title=UN court orders Israel to end its occupation of Palestinian territories |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/19/israels-settlement-policies-break-international-law-court-finds|access-date=18 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-date=22 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722174228/https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/19/israels-settlement-policies-break-international-law-court-finds |url-status=live}}</ref> ==ដំណើរសង្គ្រាម== ===ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ ៧ តុលា=== {{Main|ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣}} {{Multiple image | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | image1 = Palestinian invasion of Israel (Operation Al-Aqsa Flood, map, Oct 7, 2023).svg | image2 = October 2023 Gaza−Israel conflict (7– 8 October).svg | image3 = | image4 = Gaza envelope after coordinated surprise offensive on Israel, October 2023 (KBG GPO09).jpg | image5 = Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg | image6 = نمایی از راهروی ساختمان بیمارستان اشکلون در جنوب اسرائیل که هدف راکت گروه حماس قرار گرفته.png | footer_align = center | footer = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមទ្រនិចនាឡិកា'''៖ {{flatlist| * ស្ថានការណ៍ទឹកដីនៅជុំវិញដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅថ្ងៃទី៧–៨ ខែតុលា * ឥដ្ឋប្រឡាក់ឈាមក្រោយ[[ការវាយប្រហារណាហាល់អូហ្ស]]ដោយហាម៉ាស់ * បន្ទប់សម្ភពនៃ[[មជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្របាហ្ស៊ីឡៃ]]ក្រោយរងគ្រាប់រ៉ុក្កែតពីក្រុមហាម៉ាស់ * ទិដ្ឋភាព​ផ្កាយរណប​បង្ហាញពីភ្លើង​ឆេះ​រាលដាល​ក្នុង​ទឹកដីអ៊ីស្រាអែល​ជុំវិញ​ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា * វីដេអូ​ឃ្លីបពីទាហាន​អ៊ីស្រាអែលកំពុងធ្វើសកម្មភាពរំដោះ​ទីតាំងនៃមហោស្រពប្រគំតន្ត្រីណូវ៉ាបន្ទាប់​ពីទាហានហាម៉ាស់បានចូលទៅ[[ការសម្លាប់រង្គាលក្នុងមហោស្រពប្រគំតន្ត្រីណូវ៉ា|​បាញ់សម្លាប់​រង្គាល]]អ្នកចូលរួមកម្សាន្តក្នុងកម្មវិធីនោះ }} }} នៅព្រឹកថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣<ref name="aj7oct-retaliation">{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports |title=Israel retaliation kills 230 Palestinians after Hamas operation |date=7 October 2023 |work=Al Jazeera |access-date=18 September 2025 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007053106/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports |url-status=live}}</ref> ដែលត្រូវនឹងថ្ងៃពិធីបុណ្យ[[ឆាបាត់]]នៃស៊ីមហាត់តូរ៉ា និង[[ឆ្មីនីអាត់ហ្សឺរ៉ែត]]<ref>{{Cite news|last=Estrin |first=Daniel |date=7 October 2023 |work=NPR |title=In surprise deadly attacks, Israel says Palestinian militants infiltrated from Gaza |url=https://www.npr.org/2023/10/07/1204436940/palestinian-militants-launch-rockets-into-israel |access-date=18 September 2025 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007090901/https://www.npr.org/2023/10/07/1204436940/palestinian-militants-launch-rockets-into-israel |url-status=live}}</ref> ហាម៉ាស់បានប្រកាសពីដំណើរចាប់ផ្តើមនៃ "ប្រតិបត្តិការរលកអាល់អាក់សា" ដោយបានបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតប្រមាណពី ៣,០០០ ទៅ ៥,០០០ គ្រាប់ចេញពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាសម្ដៅចូលទៅក្នុងទឹកដីនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែលដោយប្រើរយៈពេលតែ ២០ នាទីប៉ុណ្ណោះ ហើយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួ​ន ៥ នាក់។<ref name="aj7oct-escalation">{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza |title=Israel–Palestine escalation live news: Hamas starts Operation Al-Aqsa Flood |date=7 October 2023 |work=Al Jazeera |access-date=18 September 2025 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007062723/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza |url-status=live}}</ref><ref name="McKernan-20231007">{{Cite news|last=McKernan |first=Bethan |date=7 October 2023 |title=Hamas launches surprise attack on Israel as Palestinian gunmen reported in south |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/hamas-launches-surprise-attack-on-israel-as-palestinian-gunmen-reported-in-south |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007101214/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/hamas-launches-surprise-attack-on-israel-as-palestinian-gunmen-reported-in-south |url-status=live}}</ref> នៅ​ពេល​ល្ងាចនៃថ្ងៃដដែរនោះ ក្រុម​ហាម៉ាស់​បាន​បាញ់​រ៉ុក្កែតបន្ថែមចំនួន ​១៥០ ​គ្រាប់​ទៀតចូល​ប្រទេស​អ៊ីស្រាអែល។<ref name="aj7oct-escalation" /> ដំណាលគ្នានោះដែរ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហាម៉ាស់ប្រមាណ ៣,០០០ នាក់<ref name="strength1"/> បានឆ្លងចូលក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលពីតំបន់ហ្កាហ្សាដោយប្រើរថយន្ត ម៉ូតូ គ្រឿងចក្រឈូសឆាយ ទូកល្បឿនលឿន និងឆ័ត្រយោងជាដើម។<ref name="Federman-20231007" /><ref name="aj7oct-retaliation" /><ref name="Kingsley-2023">{{Cite news|last1=Kingsley|first1=Patrick|last2=Kershner|first2=Isabel|date=7 October 2023|title=Israel–Gaza Conflict: Gaza and Israel on War Footing After Militants Launch Surprise Assaults|url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007075901/https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack|archive-date=7 October 2023|access-date=18 September 2025|work=The New York Times}}</ref> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធទាំងនោះបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលនៅក្នុងភូមិនិងក្រុងតូចៗនៅក្បែរព្រំដែនហ្កាហ្សា<ref>{{multiref2 |1 = {{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2023/10/07/middleeast/sirens-israel-rocket-attack-gaza-intl-hnk/index.html |title=Netanyahu says Israel is 'at war' after Hamas launches surprise air and ground attack from Gaza |date=7 October 2023 |work=CNN |access-date=18 September 2025 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094105/https://edition.cnn.com/2023/10/07/middleeast/sirens-israel-rocket-attack-gaza-intl-hnk/index.html |url-status=live}} |2 = {{Cite news|date=7 October 2023 |title=Border town identifies at least 15 of its residents killed in Hamas attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/border-town-identifies-at-least-15-of-its-residents-killed-in-hamas-attack/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007234157/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/border-town-identifies-at-least-15-of-its-residents-killed-in-hamas-attack/ |archive-date=7 October 2023 |access-date=18 September 2025 |work=The Times of Israel}} |3 = {{Cite news|date=7 October 2023 |title=In pictures: Scenes of war and chaos after Hamas launch surprise attack on Israel |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-in-pictures-hamas-israel-palestine-gaza-attack-netanyahu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163706/https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-in-pictures-hamas-israel-palestine-gaza-attack-netanyahu |archive-date=7 October 2023 |access-date=18 September 2025 |work=France 24}} }}</ref><ref name="The Economist-20231012">{{Cite news|date=12 October 2023 |title=Hamas's attack was the bloodiest in Israel's history |url=https://www.economist.com/briefing/2023/10/12/hamass-attack-was-the-bloodiest-in-israels-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014231955/https://www.economist.com/briefing/2023/10/12/hamass-attack-was-the-bloodiest-in-israels-history |archive-date=14 October 2023 |access-date=18 September 2025 |newspaper=The Economist}}</ref> ហើយជនស៊ីវិលជាច្រើននាក់ទៀតត្រូវបានចាប់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង។<ref>{{Cite news|date=7 October 2023 |title=Militants infiltrate Israel from Gaza as Hamas claims major rocket attack |url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007075445/https://www.cnn.com/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html |archive-date=7 October 2023 |access-date=18 September 2025 |work=CNN}}</ref> ហាម៉ាស់ក៏បានវាតទីចូលទៅទីតាំងមហោស្រពតន្ត្រីមួយនៅក្បែរនោះផងដែរ ដោយបានបើក[[ការសម្លាប់រង្គាលក្នុងមហោស្រពប្រគំតន្ត្រីណូវ៉ា|ការបាញ់ប្រហារសម្លាប់មនុស្សមិនរើសមុខ]] ដោយនាំឱ្យមានអ្នកស្លាប់យ៉ាងហោចចំនួន ៣២៥ នាក់ និងមនុស្សជាច្រើននាក់ទៀតត្រូវរងរបួសធ្ងន់ស្រាល ឬត្រូវហាម៉ាស់ចាប់ជាចំណាប់ខ្មាំង។<ref name="Zitun-2023">{{Cite​ news|last=Zitun |first=Yoav |date=15 October 2023 |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) הטעיה של חמאס למסוקי צה"ל והכוונת טייסים בוואטסאפ |work=Ynet |url=https://www.ynet.co.il/news/article/b111niukzt |url-status=live |access-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113050601/https://www.ynet.co.il/news/article/b111niukzt |archive-date=13 November 2023}}</ref><ref>{{multiref2 |1 = {{Cite news|last=Breiner |first=Josh |title=Israeli Security Establishment: Hamas Likely Didn't Have Advance Knowledge of Nova Festival |work=Haaretz |date=18 November 2023 |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-11-18/ty-article/.premium/israeli-security-establishment-hamas-likely-didnt-have-prior-knowledge-of-nova-festival/0000018b-e2ee-d168-a3ef-f7fe8ca20000 |access-date=18 September 2025 |archive-date=19 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119001351/https://www.haaretz.com/israel-news/2023-11-18/ty-article/.premium/israeli-security-establishment-hamas-likely-didnt-have-prior-knowledge-of-nova-festival/0000018b-e2ee-d168-a3ef-f7fe8ca20000 |url-status=live}} |2 = {{Cite news|date=19 October 2023 |title=Israel's Dead: The Names of Those Killed in Hamas Attacks, Massacres and the Israel–Hamas War |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-19/ty-article-magazine/israels-dead-the-names-of-those-killed-in-hamas-massacres-and-the-israel-hamas-war/0000018b-325c-d450-a3af-7b5cf0210000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115142350/https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-19/ty-article-magazine/israels-dead-the-names-of-those-killed-in-hamas-massacres-and-the-israel-hamas-war/0000018b-325c-d450-a3af-7b5cf0210000 |archive-date=15 November 2023 |access-date=18 September 2025 |work=Haaretz}} |3 = {{Cite news|date=22 October 2023 |title=Hostages Held by Hamas: The Names of Those Abducted From Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-22/ty-article-magazine/hostages-held-by-hamas-the-names-of-those-abducted-from-israel/0000018b-55f8-d5d2-afef-d5fdd04e0000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115193110/https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-22/ty-article-magazine/hostages-held-by-hamas-the-names-of-those-abducted-from-israel/0000018b-55f8-d5d2-afef-d5fdd04e0000 |archive-date=15 November 2023 |access-date=18 September 2025 |work=Haaretz}} }}</ref> សរុបមកមានមនុស្សចំនួន ២៥១ នាក់ដែលហាម៉ាស់បានចាប់ជំរិតជាចំណាប់ខ្មាំង<ref name="Vinograd-2023">{{Cite news|last1=Vinograd |first1=Cassandra |last2=Kershner |first2=Isabel |date=9 October 2023 |title=Hamas Took Scores of Hostages From Israel. Here's What We Know About Them. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/09/world/middleeast/israel-hostages-hamas-explained.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009195144/https://www.nytimes.com/2023/10/09/world/middleeast/israel-hostages-hamas-explained.html |archive-date=9 October 2023 |access-date=18 September 2025 |work=The New York Times}}</ref> ដោយក្នុងនោះមានទាំងកុមារ​ មនុស្សចាស់ជរា និងទាហានអ៊ីស្រាអែលមួយចំនួនទៀតផង។<ref>{{Cite news|last1=Jones |first1=Sam |last2=Fidler |first2=Matt |date=18 October 2023 |title=Who are the hostages taken by Hamas from southern Israel? |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/18/who-are-hostages-taken-by-hamas-from-southern-israel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018104401/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/18/who-are-hostages-taken-by-hamas-from-southern-israel |archive-date=18 October 2023 |access-date=18 September 2025 |work=The Guardian}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ មានគេរាយការណ៍ផងដែរថា ពួកសកម្មប្រយុទ្ធហាម៉ាសបានប្រព្រឹត្តិអំពើកាយវិកលកម្ម ធ្វើទារុណកម្ម និងប្រព្រឹត្តិអំពើហិង្សាផ្លូវភេទផ្សេងៗជាច្រើនទៀត។<ref name="washingtonpost20231125">{{Cite news|last=Rubin |first=Shira |date=25 November 2023 |title=Israel investigates an elusive, horrific enemy: Rape as a weapon of war |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/25/israel-hamas-rape-sexual-violence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128081253/https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/25/israel-hamas-rape-sexual-violence/ |archive-date=28 November 2023 |access-date=18 September 2025 |newspaper=The Washington Post}}</ref> សេចក្ដីសង្ខេបរបស់សារព័ត៌មាន ''The Economist'' បានកត់សម្គាល់ថា "ប្រតិបត្តិការវាយប្រហារដោយហាម៉ាស់នេះគឺបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលអស់ច្រើនជាងព្រឹត្តិការណ៍ជម្លោះមុនៗទៅទៀត" ហើយបានបន្ថែមទៀតថា "មុនព្រឹត្តិការណ៍ថ្ងៃទី៧ ខែតុលានេះ ថ្ងៃចុងក្រោយបង្អស់ដែលជនជាតិជ្វីហ្វជាច្រើននាក់ត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងថ្ងៃតែមួយបែបនេះគឺកាលនៅកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាហាយនភាព]]ក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]"។<ref name="The Economist-20231012" /> យោងតាមទាំងមន្ត្រីក្រុមហាម៉ាស់ និងអ្នកសង្កេតការណ៍ខាងក្រៅ ប្រតិបត្តិការវាយប្រហារនេះគឺជាកិច្ចប្រឹងប្រែងដែលបានគណនាមុនដើម្បីបង្កើតស្ថានការណ៍សង្គ្រាម "អចិន្ត្រៃយ៍" ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល និងបំផុសបុព្វហេតុជាតិប៉ាឡេស្ទីនឡើងវិញ។<ref name="gambit" /><ref>{{Cite news|last1=Rubin |first1=Shira |last2=Warrick |first2=Joby |date=13 November 2023 |title=Hamas envisioned deeper attacks, aiming to provoke an Israeli war |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2023/11/12/hamas-planning-terror-gaza-israel/ |newspaper=The Washington Post |access-date=19 September 2025 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113024604/http://www.washingtonpost.com/national-security/2023/11/12/hamas-planning-terror-gaza-israel/ |url-status=live}}</ref> ===ប្រតិបត្តិការវាយបកដំបូងរបស់អ៊ីស្រាអែល (តុលា ២០២៣)=== {{Multiple image | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | image1 = Palestinians injured by an Israeli airstrike in Deir el-Balah, Gaza Strip.jpg | image2 = Injured Palestinians including children receive treatment at Al-Aqsa Martyrs Hospital after Israeli airstrike of the Nuseirat refugee camp, Gaza Strip.jpg | image3 = A Palestinian refugee carries his injured grandchildren from the Israeli bombing of Nuseirat Camp, Gaza Strip.jpg | image4 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 29.jpg | image5 = Tasnim News Agency - Footage from Israeli airstrikes levelling Gazan buildings.webm | footer_align = center | footer = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមទ្រនិចនាឡិកា'''៖ {{flatlist| * កូនទារក​ប៉ាឡេស្ទីនកំពុង​ទទួល​ការ​ព្យាបាល​បន្ទាប់​ពី​រងការវាយ​ប្រហារ​តាម​អាកាស​ពី​អ៊ីស្រាអែល​នៅ​ក្នុង​ក្រុង[[ឌែរអែលបាឡា]]នៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា * បុរសប៉ាឡេស្ទីនចំណាស់ម្នាក់កំពុងលើកចៅរបស់គាត់ដែលបានរងរបួសពេលអ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើ[[ជំរុំជនភៀសខ្លួននូសីរ៉ាត]] * វីដេអូឃ្លីបបង្ហាញពីសំណង់អគារនៅហ្កាហ្សាកំពុងត្រូវរងគ្រាប់មីស៊ីលពីអ៊ីស្រាអែល * លទ្ធផលខូចខាតនៅក្នុងតំបន់អែលរ៉េម៉ាលក្រោយត្រូវរងគ្រាប់អ៊ីស្រាអែលកំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ * កុមារប៉ាឡេស្ទីនទទួលការព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យអាល់អាក់សាបន្ទាប់ពីបានរងរបួសកំឡុងអ៊ីស្រាអែលទម្លាក់គ្រាប់បែកលើជំរុំនូសីរ៉ាត }} }} អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការវាយបកវិញនៅប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះក្រោយការវាយលុកដំបូងរបស់ហាម៉ាស់។<ref>{{Cite news|url=https://www.timesofisrael.com/many-israelis-accuse-governments-of-inept-chaotic-response-to-october-7-massacre/ |title=Many Israelis accuse government's of inept, chaotic response to October 7 massacre |date=26 October 2023 |work=Times of Israel |access-date=19 September 2025 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113074458/https://www.timesofisrael.com/many-israelis-accuse-governments-of-inept-chaotic-response-to-october-7-massacre/ |url-status=live}}</ref> ឧទ្ធម្ភាគចក្រ​ដំបូង​ដែលត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ទៅ​ជួយ​យោធា​បានហោះឆ្លងចូលតំបន់​អ៊ីស្រាអែលនៅ​ជុំវិញ​ដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅមួយម៉ោង​ក្រោយបានផ្ទុះអាវុធ។<ref name="Zitun-2023"/> ក្រុមយានិកនៅលើឧទ្ធម្ភាគចក្រនោះបានបញ្ជាក់ថាពួកគេបានជួបបញ្ហាក្នុងការកំណត់ទីកន្លែងដែលកំពុងកាន់កាប់ដោយពួកសកម្មប្រយុទ្ធឈ្លានពាន និងការបែងចែករវាងជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល ទាហានអ៊ីស្រាអែល និងពួកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីននៅលើផ្ទៃដី។<ref name="Zitun-2023"/> របាយការណ៍ អសប ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤<ref>{{Cite news|author1=Nicola Smith |title=Israel killed own citizens on October 7 in 'Hannibal Directive', UN claims |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/13/israel-killed-dozen-own-citizens-on-october-7-un-claims/ |access-date=19 September 2025 |work=The Daily Telegraph |date=13 June 2024 |archive-url=https://archive.today/20240615152306/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/13/israel-killed-dozen-own-citizens-on-october-7-un-claims/ |archive-date=15 June 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=12 June 2024 |title=UN finds at least 14 Israelis likely intentionally killed by own army on 7 October |url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-un-killed-own-soldiers-army-7-october |access-date=19 September 2025 |work=Middle East Eye }}</ref> និងការស៊ើបអង្កេតដោយសារព័ត៌មាន ''Haaretz'' ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤ បានបង្ហាញថា កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល (ក.ក.អ.) បានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនអនុវត្ត[[ក្រមបង្គាប់ហាន្នីបាល]] ពោលបានបើកផ្លូវឱ្យមានការបាញ់សម្លាប់មនុស្សមិនរើសមុខនៅតំបន់សង្ស័យមានវត្តមានក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ មិនថាជាជនស៊ីវិល ឬទាហានគ្នាឯង។<ref name="Yaniv-2024">{{Cite news|last=Yaniv |first=Kubovich |date=7 July 2024 |title=IDF Ordered Hannibal Directive on October 7 to Prevent Hamas Taking Soldiers Captive |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-07-07/ty-article-magazine/.premium/idf-ordered-hannibal-directive-on-october-7-to-prevent-hamas-taking-soldiers-captive/00000190-89a2-d776-a3b1-fdbe45520000 |access-date=19 September 2025 |work=Haaretz |archive-date=9 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240709123853/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-07-07/ty-article-magazine/.premium/idf-ordered-hannibal-directive-on-october-7-to-prevent-hamas-taking-soldiers-captive/00000190-89a2-d776-a3b1-fdbe45520000 |url-status=live}}</ref> នៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍អ៊ីស្រាអែល [[នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​អ៊ីស្រាអែល]] លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]​បានចេញសេចក្ដី​ប្រកាស​ថា នាពេលនេះប្រទេស​ជាតិ​កំពុង​តែប្រឈមនឹង​សង្រ្គាម។<ref name="Kingsley-2023" /> លោក​បាន​គំរាមថា "កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនឹងបំលែងកន្លែង​ប្រតិបត្តិការនិងកន្លែងលាក់ខ្លួនរបស់​​ហាម៉ាស់ទាំងអស់ឱ្យក្លាយជា​ផេះ" និងបានហៅ​ហ្កាហ្សា​ថាជា "ទីក្រុង​អាក្រក់" ហើយ​បាន​ជំរុញ​ឱ្យអ្នក​រស់នៅក្នុងហ្កាហ្សាទាំងអស់ចាកចេញពីទីនោះ។<ref>{{Cite news|title=Netanyahu: We will turn places where Hamas is hiding into 'cities of ruins' |url=https://www.ynetnews.com/article/skforn1za |work=Ynetnews |date=7 October 2023 |access-date=19 September 2025 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015164027/https://www.ynetnews.com/article/skforn1za |url-status=live}}</ref><ref name="aj7oct-invasion"/> នៅយប់ក្រោយថ្ងៃវាយប្រហារនោះ [[សាជីវកម្មអគ្គិសនីអ៊ីស្រាអែល]]ដែលជាប្រភពផ្គត់ផ្គង់អគ្គិសនីប្រមាណ ៨០% ទៅឱ្យដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បានសម្រេចកាត់ផ្តាច់ចរន្តអគ្គិសនីទៅដល់តំបន់នោះ។<ref name="Gritten-2023">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |title=Strikes on Gaza after Palestinian militants enter Israel |date=7 October 2023 |work=BBC News |first=David |last=Gritten |access-date=19 September 2025 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |url-status=live}}</ref> កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសថាខ្លួនកំពុងស្ថិតក្នុង "សភាពការណ៍ត្រៀមខ្លួនសម្រាប់សង្គ្រាម"<ref name="aj7oct-escalation" /> ហើយក៏បានចាប់ផ្ដើមកោះហៅទាហានបម្រុងរាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែម<ref name="aj7oct-retaliation" /><ref name="Gritten-2023" /> និងបានប្រកាសភាពអាសន្នចំពោះតំបន់ទឹកដីដែលស្ថិតក្នុងចម្ងាយ ៨០ គីឡូម៉ែត្រពីហ្កាហ្សា។<ref name="Bayer-2023">{{Cite news|last1=Bayer |first1=Lili |last2=Ho |first2=Vivian |last3=Fulton |first3=Adam |last4=Yang |first4=Maya |date=7 October 2023 |title=Israel declares state of war after Hamas fires thousands of rockets and 'militants cross border' – live |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |access-date=19 September 2025 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007071116/https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |url-status=live}}</ref> អង្គភាពប្រឆាំងភេរវកម្ម [[យ៉ាម៉ាំ]] ត្រូវបានបញ្ជូនចូលក្នុងតំបន់គ្រោះថ្នាក់នៅក្បែរហ្កាហ្សានោះ<ref name="jordan12">{{Cite news|date=7 October 2023 |title=Missiles strike southern & central Israel; police declare state of war |url=https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094646/https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321 |archive-date=7 October 2023 |access-date=19 September 2025 |work=Jordan News}}</ref> រួមជាមួយកងពលថ្មីៗចំនួនបួនទៀត ដែលនាំឱ្យកងវរសេនាតូចប្រចាំការកើនឡើងដល់ ៣១ ពល។<ref name="Federman-20231007" /> ចំណែកឯកម្លាំងបម្រុងវិញត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានត្រូវបញ្ជូនទៅហ្កាហ្សា តំបន់វ៉េសប៊ែង និងតាមបណ្តោយព្រំដែនជាមួយប្រទេសលីបង់ និងស៊ីរី។<ref>{{Cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/07/Army-says-it-is-fighting-Gaza-militants-who-entered-Israel-by-land-sea-and-air- |title=Army says it is fighting Gaza militants who entered Israel by land, sea and air |date=7 October 2023 |work=Al Arabiya |access-date=19 September 2025 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007112343/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/07/Army-says-it-is-fighting-Gaza-militants-who-entered-Israel-by-land-sea-and-air- |url-status=live}}</ref> ប្រជាជនដែលមានវត្តមាននៅជិតតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលស្នើឱ្យសម្ងំក្នុងអគារឬគេហដ្ឋាន ខណៈដែលជនស៊ីវិលនៅភាគខាងត្បូង និងតំបន់កណ្តាលអ៊ីស្រាអែលបានត្រូវ "តម្រូវឱ្យស្ថិតនៅក្បែរជម្រកជ្រកកោនណាមួយ"។<ref name="Gritten-2023" /> នៅថ្ងៃទី៩ ឬទី១០ ខែតុលា ក្រុមហាម៉ាស់បានស្នើថាខ្លួននឹងដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងស៊ីវិលទាំងអស់នៅហ្កាហ្សា ប្រសិនបើអ៊ីស្រាអែលលុបចោលគម្រោងឈ្លានពានហ្កាហ្សារបស់ពួកគេ ប៉ុន្តែសំណើនោះត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបដិសេដច្រានចោល។<ref>{{Cite web|last=Allon |first=Gideon |date=26 April 2024 |title='No doubt' Netanyahu preventing hostage deal, charges ex-spokesman of Families Forum |url=https://www.timesofisrael.com/no-doubt-netanyahu-preventing-hostage-deal-charges-ex-spokesman-of-families-forum/ |work=The Times of Israel |access-date=19 September 2025 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925230750/https://www.timesofisrael.com/no-doubt-netanyahu-preventing-hostage-deal-charges-ex-spokesman-of-families-forum/ |url-status=live}}</ref> ====ការបិទផ្លូវ ការទម្លាក់គ្រាប់បែក និងការជម្លៀសប្រជាជនចេញពីហ្កាហ្សាភាគខាងជើង==== {{Multiple image | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | image1 = Palestinians injured by an Israeli airstrike in Deir el-Balah, Gaza Strip 2.jpg | image2 = Tasnim News Agency - Report from child casualties in Gaza.webm | image3 = Palestinian injured including children as a result of an Israeli bombing of Gaza Strip.jpg | image4 = Injured Palestinian by an Israeli airstrike of a house in Deir el-Balah, Gaza Strip.jpg | image5 = A newborn baby was killed as a result of the Israeli airstrike of Nuseirat camp, Gaza Strip.jpg | footer_align = center | footer = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមទ្រនិចនាឡិកា'''៖ {{flatlist| * ក្រុមគ្រូពេទ្យកំពុង​ព្យាបាល​ជនជាតិ​ប៉ាឡេស្ទីន​ម្នាក់​ដែល​រង​របួស​ពី​ការ​វាយ​ប្រហារ​តាម​អាកាស​របស់​អ៊ីស្រាអែល​នៅ​ក្រុងឌែរអែលបាឡាក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា * កុមារប៉ាឡេស្ទីនដែលរងរបួសកំពុងទទួលការព្យាបាល * ទារកទើបនឹងកើតបានស្លាប់ ដោយសារការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល * មនុស្ស​ម្នា​កំពុងរត់​គេច​ខ្លួន​បន្ទាប់​ពី​មានការ​វាយ​ប្រហារ​ពី​អាកាស​ដោយអ៊ីស្រាអែលមក​លើ​ផ្ទះ​មួយ​ខ្នងនៅ​ក្នុង​ក្រុងឌែរអែលបាឡានៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា * បទសម្ភាសន៍ជាវីដេអូធ្វើឡើងជាមួយអ្នកដែលបានរស់រានមានជីវិតពីការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ }} }} បន្ទាប់​ពី​ព្រឹត្តិការណ៍ ៧ តុលា [[កង​ទ័ព​អាកាស​អ៊ីស្រាអែល​]]បាន​ចាប់ផ្ដើមធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​តាមអាកាសទៅលើ​គោល​ដៅ​ដែលគេអះអាងថាមានវត្តមាន​ហាម៉ាស់។<ref name="aj7oct-escalation" /><ref name="Bayer-2023" /> សកម្មភាពវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែលនោះបានសម្លាប់មនុស្សជាមធ្យម ៣៥០ នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃ ហើយបានប្រើពេល ២០ ថ្ងៃ ដោយសរុបបានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ជាង ៧,០០០ នាក់។<ref>{{Cite|news|first=Rania R.a. |last=Abushamala |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/palestinian-death-toll-from-israeli-attacks-on-gaza-surges-to-7-028/3033512 |title=Palestinian death toll from Israeli attacks on Gaza surges to 7,028 |work=Anadolu Agency |date=26 October 2023}}</ref> ក្រោយបានជួយរំដោះចំណាប់ខ្មាំងខ្លួនចំនួនពីរនាក់ អ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសសង្រ្គាមជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលជាងប្រាំទសវត្សរ៍ពោលគឺចាប់តាំងពី[[សង្រ្គាមយមគីបពួរ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣​ មក។<ref>{{Cite news|last1=Goldenberg |first1=Tia |last2=Shurafa |first2=Wafaa |date=8 October 2023 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-ca7903976387cfc1e1011ce9ea805a71 |title=Hamas fighters storm Israeli towns in surprise attack; Israel responds with deadly strikes on Gaza |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008051308/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-ca7903976387cfc1e1011ce9ea805a71 |archive-date=8 October 2023 |work=Associated Press |access-date=19 September 2025}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/israel-officially-declares-war-for-1st-time-since-1973-as-death-toll-mounts-to-600/articleshow/104261182.cms |title=Israel officially declares war for 1st time since 1973 as death toll mounts to 600 |work=The Times of India |date=8 October 2023 |access-date=19 September 2025 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008131015/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/israel-officially-declares-war-for-1st-time-since-1973-as-death-toll-mounts-to-600/articleshow/104261182.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែតុលា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោកហ្កាឡង់ត៍បានប្រកាសថា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានឡោមព័ទ្ធដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានទាំងស្រុង ដោយបានកាត់ផ្តាច់ចរន្តអគ្គិសនី និងបានបិទលំហូរនាំចូលស្បៀងអាហារនិងប្រេងឥន្ធនៈ។<ref>{{Cite news|last=Fabian |first=Emanuel |date=9 October 2023 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/ |title=Defense minister announces 'complete siege' of Gaza: No power, food or fuel |work=The Times of Israel |access-date=19 September 2025 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009105739/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/ |url-status=live}}</ref> សកម្មភាពឡោមព័ទ្ធហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែលបានទាក់ទាញការរិះគន់ជាគំហុក ពិសេសពី[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] ដែលបានចាត់ទុកវាជា "ទង្វើគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម" និងជា "ការអំពាវនាវឱ្យមានឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម"។<ref>{{Cite web|title=Israel: White Phosphorus Used in Gaza, Lebanon |url=https://www.hrw.org/news/2023/10/12/israel-white-phosphorus-used-gaza-lebanon |website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |access-date=19 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012210108/https://www.hrw.org/news/2023/10/12/israel-white-phosphorus-used-gaza-lebanon |archive-date=12 October 2023 |location=Beirut |date=12 October 2023 |url-status=live}}</ref> ហ្កាឡង់ត៍បានបន្ថយប្រតិបត្តិការឡោមព័ទ្ធរបស់អ៊ីស្រាអែលវិញបន្ទាប់ពីត្រូវរង​សម្ពាធ​ពី​ប្រធានាធិបតី​អាមេរិក លោក[[ចូ បៃដិន]] ហើយ​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​មួយ​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅដប់​ថ្ងៃ​ក្រោយ​មក ដើម្បី​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​មាន​ជំនួយ​ចូល​ក្នុង​ហ្កាហ្សា។<ref name="Fergal Keane-2024">{{Cite news|date=2 March 2024 |title=Fergal Keane: Aid convoy tragedy shows fear of starvation haunts Gaza |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |access-date=19 September 2025 |work=BBC News |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315042049/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ក.ក.អ. បានបញ្ជាឱ្យជនស៊ីវិលទាំងអស់នៅក្នុង[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]ជម្លៀសខ្លួនទៅកាន់តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃ[[វ៉ាឌីហ្កាហ្សា]] ក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង។<ref>{{Cite news|date=13 October 2023 |title=Israel orders 1.1 million people in Gaza to move south: What to know |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/13/israel-orders-1-1-million-people-in-gaza-to-move-south-what-to-know |access-date=19 September 2025 |work=Al Jazeera |archive-date=18 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718213634/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/13/israel-orders-1-1-million-people-in-gaza-to-move-south-what-to-know |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ក.ក.អ. បានប្រកាសផ្សព្វផ្សាយពីច្រកផ្លូវនានាដែលប្រជាជនហ្កាហ្សាភាគខាងជើងអាចធ្វើដំណើរតាមបានដើម្បីទៅរកទីទួលសុវត្ថិភាពនៅភាគខាងត្បូង<ref>{{Cite news|date=14 October 2023 |title=Israel announces 6-hour window for Gazans fleeing south, as troops gather near border |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/10/14/middleeast/gaza-israel-evacuation-saturday-intl-hnk/index.html |access-date=19 September 2025 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014115624/https://edition.cnn.com/2023/10/14/middleeast/gaza-israel-evacuation-saturday-intl-hnk/index.html |url-status=live}}</ref> ហើយនៅថ្ងៃដដែរមានករណីផ្ទុះ​មួយបានកើតឡើង​នៅ​លើកំណាត់​ផ្លូវ​សុវត្ថិភាព​មួយដែលណែនាំដោយអ៊ីស្រាអែលនោះ ជាហេតុបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ៧០ នាក់​។ អ៊ីស្រាអែល និងក្រុមហាម៉ាស់បានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះករណីផ្ទុះលើផ្លូវមួយនោះ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/gaza-civilians-afraid-to-leave-home-after-bombing-of-safe-routes |title=Gaza civilians afraid to leave home after bombing of 'safe routes' |first1=Bethan |last1=McKernan |first2=Sufian |last2=Taha |work=The Guardian |date=15 October 2023 |access-date=19 September 2025 |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020000224/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/gaza-civilians-afraid-to-leave-home-after-bombing-of-safe-routes |url-status=live}}</ref> មន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល រដ្ឋាភិបាលបរទេស និងអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលជាច្រើនបានថ្កោលទោសក្រុមហាម៉ាស់ជុំវិញការប្រើប្រាស់មន្ទីរពេទ្យ និងជនស៊ីវិលជាខែលការពារពីការវាយប្រហារផ្សេងៗ ប៉ុន្តែការចោទប្រកាន់ទាំងនេះត្រូវបានជំទាស់ដោយ[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|title=Q&A on Gaza |url=https://www.amnesty.org.uk/gaza-questions |access-date=19 September 2025 |website=Amnesty International }}</ref> ក៏ដូចជាហាម៉ាស់ខ្លួនឯងផ្ទាល់។<ref>{{Cite news|last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |date=15 October 2023 |title=Palestinians fleeing to the south find no escape from danger |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/palestinians-fleeing-fighting-south-find-no-escape-danger-2023-10-15/ |access-date=19 September 2025 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113135535/https://www.reuters.com/world/middle-east/palestinians-fleeing-fighting-south-find-no-escape-danger-2023-10-15/ |url-status=live}}</ref> ទាំងទាហាន​អ៊ីស្រាអែលនិង​ប៉ាឡេស្ទីន ព្រម​ទាំង​ក្រុម​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ដទៃទៀតក៏​បាន​ចោទ​ប្រកាន់ ក.ក.អ. ថា​បាន​ប្រើ​ប្រាស់ជនស៊ីវិលធ្វើជាខែលការពារ​ដូច​គ្នា​។<ref>{{Cite web|last1=Mednick |first1=Sam |last2=Magdy |first2=Samy |date=2025-05-24 |title=Israeli use of human shields in Gaza was systematic, soldiers and former detainees tell the AP |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-army-human-shields-80f358dd2c87a1123f26ffada159701c |access-date=2025-09-19 |website=AP News }}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-03-26 |title=Israeli soldier tells CBS News he was ordered to use Palestinians as human shields in Gaza |url=https://www.cbsnews.com/news/israeli-soldier-palestinians-human-shields-gaza/ |access-date=2025-09-19 |website=CBS News}}</ref><ref>{{Cite news|last=Tondo |first=Lorenzo |date=2025-05-24 |title=Israel investigates use of Palestinians as human shields by its forces in Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/24/israel-investigates-use-of-palestinians-as-human-shields-by-its-forces-in-gaza |access-date=2025-09-19 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែតុលា អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្ដើមទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅភាគខាងត្បូងតំបន់ហ្កាហ្សា​<ref>{{Cite news|last1=Jobain |first1=Najib |last2=Kullab |first2=Samya |last3=Nessman |first3=Ravi |date=17 October 2023 |title=Israel bombs Gaza region where civilians were told to seek refuge, as mediators try to unlock aid |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-biden-rafah-e062825a375d9eb62e95509cab95b80c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231017144838/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-biden-rafah-e062825a375d9eb62e95509cab95b80c |archive-date=17 October 2023 |access-date=19 September 2025 |work=Associated Press}}</ref> ហើយនៅល្ងាចនៃថ្ងៃដដែរនោះ ចំណតរថយន្តនៅ[[មន្ទីរពេទ្យអារ៉ាប់អាល់អាលី]]នៃកណ្ដាលក្រុងហ្កាហ្សា បានរងគ្រាប់ផ្ទុះឆាបឆេះស្លាប់មនុស្សអស់រាប់រយនាក់។<ref>{{Cite news|date=26 October 2023 |title=Gaza hospital blast: What does new analysis tell us? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67216929 |access-date=19 September 2025 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026192242/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67216929 |url-status=live}}</ref> សេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលថាវាជាលទ្ធផលនៃការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបដិសេធដោយ ក.ក.អ. ដែលសាមីខ្លួនបានបញ្ជាក់ថាហេតុការណ៍ផ្ទុះនោះគឺបណ្តាលមកពីគ្រាប់រ៉ុក្កែតបាញ់ខុសបច្ចេកទេសដោយក្រុម[[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{Cite news|last1=Fabian |first1=Emanuel |last2=Bachner |first2=Michael |date=18 October 2023 |title=IDF presents evidence misfired Gazan rocket caused hospital blast, slams Hamas 'lies' |work=The Times of Israel |url=https://www.timesofisrael.com/idf-presents-evidence-misfired-gazan-rocket-caused-hospital-blast-slams-hamas-lies/ |access-date=19 September 2025 |archive-date=18 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018140437/https://www.timesofisrael.com/idf-presents-evidence-misfired-gazan-rocket-caused-hospital-blast-slams-hamas-lies/ |url-status=live}}</ref> ខណៈក្រុមនេះបានបដិសេធការប្រឡូកចូលពាក់ព័ន្ធក្នុងការវាយប្រហារនោះ។<ref>{{Cite news|date=17 October 2023 |title=Israel and Palestinian militants blame each other after hospital blast kills hundreds in Gaza |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2023-10-18/gaza-hospital-blast-kills-hundreds-israel-hamas-war/102989448 |access-date=19 September 2025 |archive-date=24 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024201724/https://www.abc.net.au/news/2023-10-18/gaza-hospital-blast-kills-hundreds-israel-hamas-war/102989448 |url-status=live}}</ref> ===ការឈ្លានពានដំបូង និងបទឈប់បាញ់ដំបូង (តុលា–វិច្ឆិកា ២០២៣)=== {{Main|ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} {{Multiple image | perrow = 1/2 | total_width = 300 | image1 = SoI-War 23-10-29 IDF 01-11.jpg | image2 = SoI-War 23-11-01 IDF 13-08.jpg | image3 = Merkava Mk IV in Gazan street during Operation Swords of Iron.jpg | footer_align = center | footer = កងយោធា​អ៊ីស្រាអែលកំឡុង​ប្រតិបត្តិការ​ថ្មើរជើង​នៅ​ហ្កាហ្សា }} នៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា បន្ទាប់ពីប្រមូលផ្ដុំកម្លាំងទាហានបានជាង ១០០,០០០ នាក់ កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើកការឈ្លានពានទ្រង់ទ្រាយធំចូលទៅក្នុងទឹកដីហ្កាហ្សាភាគខាងជើង។<ref>{{Cite news|last1=Ravid |first1=Barak |title=Israeli military launches major ground incursion in Gaza |url=https://www.axios.com/2023/10/27/israel-hamas-ground-invasion-gaza |access-date=20 September 2025 |work=Axios |date=28 October 2023 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028002239/https://www.axios.com/2023/10/27/israel-hamas-ground-invasion-gaza |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|first=Gal |last=Perl |url=https://www.idf.il/en/mini-sites/dado-center/research/the-idf-s-unique-advantage-the-commanders-are-the-secret-to-its-strength-lessons-learned-from-1982-to-2023-cpt-res-gal-perl/ |title="The IDF's unique advantage, the commanders are the secret to its strength": Lessons learned from 1982 to 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510025800/https://www.idf.il/en/mini-sites/dado-center/research/the-idf-s-unique-advantage-the-commanders-are-the-secret-to-its-strength-lessons-learned-from-1982-to-2023-cpt-res-gal-perl/ |archive-date=10 May 2024 |url-status=live |publisher=The Dado Center for Interdisciplinary Military Studies |date=30 April 2024}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ អ៊ីស្រាអែលបានបាញ់មីស៊ីលចូលក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនចាបាលីយ៉ាដោយបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៥០ នាក់ និងរបួស ១៥០ នាក់។ អ៊ីស្រាអែលបានអះអាងថាការវាយប្រហារលើជំរុំនោះគឺមានគោលដៅលើអគ្គមេបញ្ជាការហាម៉ាស់ម្នាក់ និងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ុន្មានទៀត ខណៈហាម៉ាស់វិញបានច្រានចោលពីវត្តមានសមាជិកខ្លួននៅក្នុងជំរុំនោះ។<ref>{{Cite news|title=Dozens reported killed in Gaza refugee camp blast |url=https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67258466 |access-date=20 September 2025 |work=BBC News |date=30 October 2023 |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101025004/https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67258466 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Rose |first2=Emily |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |date=31 October 2023 |title=Israel strikes dense Gaza camp, says it kills Hamas commander |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hamas-says-it-fires-israeli-troops-pressing-gaza-ground-assault-2023-10-31/ |access-date=20 September 2025 |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103134432/https://www.reuters.com/world/middle-east/hamas-says-it-fires-israeli-troops-pressing-gaza-ground-assault-2023-10-31/ |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែតុលា អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើអគារប្រាំមួយជាន់មួយកន្លែង ដែលជាហេតុនាំឱ្យជនស៊ីវិលយ៉ាងតិច ១០៦ នាក់បាត់បង់ជីវិត ដោយក្នុងនោះមានកុមារចំនួន ៥៤ នាក់។ អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្សបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារនោះថាជា "ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមស្ដែងៗ"។<ref>{{Cite web|date=4 April 2024 |title=Gaza: Israeli Strike Killing 106 Civilians an Apparent War Crime |work=Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2024/04/04/gaza-israeli-strike-killing-106-civilians-apparent-war-crime |access-date=20 September 2025 |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404112114/https://www.hrw.org/news/2024/04/04/gaza-israeli-strike-killing-106-civilians-apparent-war-crime |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែវិច្ឆិកា ក្រុមមនុស្សដែលត្រូវជម្លៀសដំបូងបានឆ្លងចេញពីហ្កាហ្សាចូលក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។ ប្រជាជនដែលត្រូវជម្លៀសចំនួនប្រាំរយនាក់ទៀត រួមមានអ្នករងរបួសធ្ងន់ធ្ងរនិងជនបរទេស ត្រូវបានជម្លៀសតាមព្រំដែនប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite news|last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Williams |first2=Dan |date=1 November 2023 |title=First evacuees leave Gaza after another night of Israeli bombardments |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-jets-strike-gaza-camp-says-hamas-commander-killed-2023-11-01/ |work=Reuters |access-date=20 September 2025 |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101233626/https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-jets-strike-gaza-camp-says-hamas-commander-killed-2023-11-01/ |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែវិច្ឆិកា អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការវាយប្រហារលើក្បួនរថយន្តរបស់អង្គការ[[គ្រូពេទ្យគ្មានព្រំដែន]] ដោយបានសម្លាប់បុគ្គលិកអង្គការនោះចំនួនពីរនាក់។<ref name="responsiblestatecraft20240912">{{Cite web|date=12 September 2024 |title=Is Israel intentionally attacking aid workers? |url=https://responsiblestatecraft.org/israel-hamas-war-gaza/ |access-date=20 September 2025 |website=Responsible Statecraft |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233306/https://responsiblestatecraft.org/israel-hamas-war-gaza/ |url-status=live}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា អ៊ីស្រាអែល និងក្រុមហាម៉ាស់ក៏បានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់បណ្តោះអាសន្នមួយ ដោយមានការផ្អាកអរិភាពរយៈពេល ៤ ថ្ងៃ<ref name="Al Jazeera-20231122">{{Cite news|date=22 November 2023 |title=Israel agrees to ceasefire deal, paving way for some captives' release |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/22/israel-agrees-to-ceasefire-deal-paving-way-for-some-captives-release |access-date=20 September 2025 |work=Al Jazeera |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129084524/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/22/israel-agrees-to-ceasefire-deal-paving-way-for-some-captives-release |url-status=live}}</ref> ដើម្បីបើកផ្លូវឱ្យមានដំណើរដោះលែងចំណាប់ខ្មាំង ៥០ នាក់ដែលត្រូវបានឃុំខ្លួននៅហ្កាហ្សា។<ref name="Al Jazeera-20231122" /><ref name="Burke-2023">{{Cite news|last1=Burke |first1=Jason |last2=Michaelson |first2=Ruth |last3=Borger |first3=Julian |date=22 November 2023 |title=Israel and Hamas agree deal for release of some hostages and four-day ceasefire |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/22/israel-hamas-war-hostages-freed-deal-ceasefire |access-date=20 September 2025 |issn=0261-3077 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129100956/https://www.theguardian.com/world/2023/nov/22/israel-hamas-war-hostages-freed-deal-ceasefire |url-status=live}}</ref> កិច្ច​ព្រម​ព្រៀងនោះក៏បានតម្រូវឱ្យអ៊ីស្រាអែល​ដោះ​លែង​ស្ត្រី​និង​កុមារ​ប៉ាឡេស្ទីន​ប្រមាណ​ ១៥០ ​នាក់​ដែល​ខ្លួនបានកំពុង​ឃុំ​ឃាំងដែរ។<ref name="Burke-2023" /> {{Main|បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៣}} [[File:Release of hostages during Iron Swords war, November 2023. IV.jpg|thumb|ចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីស្រាអែលអាយុ ១៣ ឆ្នាំម្នាក់ក្រោយហាម៉ាស់បានដោះលែងកំឡុង[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៣|បទឈប់បាញ់]], ២៦ វិច្ឆិកា ២០២៣]] បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់ដែលមានប្រទេសកាតាជាអ្នកសម្របសម្រួលបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ សកម្មភាពវាយប្រយុទ្ធគ្នាទាំងឡាយនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក៏បានឈប់ផ្អាកទាំងស្រុង។ កំឡុងបទឈប់បាញ់នោះ ក្រុមហាម៉ាស់បានដោះដូរចំណាប់ខ្មាំងមួយចំនួនរបស់ខ្លួនជាមួយនឹងអ្នកទោសប៉ាឡេស្ទីនដែលអ៊ីស្រាអែលចាប់ឃុំ<ref>{{Cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/temporary-cease-fire-begins-israel-hamas-war/ |title=Group of hostages released as temporary cease-fire in Israel–Hamas war takes effect |work=CBS News|date=24 November 2023 |access-date=20 September 2025 |last1=Tanyos |first1=Faris |last2=Reals |first2=Tucker |archive-date=26 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126065457/https://www.cbsnews.com/news/temporary-cease-fire-begins-israel-hamas-war/ |url-status=live}}</ref> រីឯអ៊ីស្រាអែល​វិញនៅតែបន្ត​ចាប់​ខ្លួន​ប្រជាជន​ប៉ាឡេស្ទីន​ផ្សេងទៀតដែលស្ទើរ​តែ​មានចំនួនស្មើនឹងអ្នកទោសដែលសាមីខ្លួន​បាន​ដោះលែងនោះទៅហើយ។<ref>{{Cite news|last=Al Tahhan |first=Zena |date=28 November 2023 |title=Israel arrests almost as many Palestinians as it has released during truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/28/arrests|access-date=20 September 2025 |work=Al Jazeera }}</ref> ដំណើរការដោះដូរអ្នកទោសនោះបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃទី២៨ ខែវិច្ឆិកា នៅពេលដែលភាគីទាំងសងខាងបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកអំពីការរំលោភលើបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite news|date=27 November 2023 |title=Israel–Hamas truce extends by two days, Qatar says: Live updates |url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-11-27-23/index.html |access-date=20 September 2025 |work=CNN |archive-date=27 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127082316/https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-11-27-23/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kingsley |first=Patrick |date=28 November 2023 |title=A Gaza Truce Aids Both Sides. Until the Calculus Changes. |url=https://www.nytimes.com/2023/11/28/world/middleeast/israel-gaza-truce-analysis.html |access-date=20 September 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128211215/https://www.nytimes.com/2023/11/28/world/middleeast/israel-gaza-truce-analysis.html |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា នៅក្នុង "កិច្ចព្រមព្រៀងនាទីចុងក្រោយ" ហាម៉ាស់បានដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងចំនួនប្រាំបីនាក់ជាថ្នូរនឹងសេរីភាពជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនចំនួន ៣០ នាក់ដែលកំពុងជាប់ក្នុងពន្ធនាគារអ៊ីស្រាអែល និងរួមទាំងការពន្យារបទឈប់បាញ់បន្ថែមមួយថ្ងៃទៀត។<ref>{{Cite news|date=30 November 2023 |title=Israel–Hamas war live updates: Gaza cease-fire extended a day; Jerusalem shooting kills 3 |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-hamas-war-live-updates-rcna127335 |access-date=20 September 2025 |work=NBC News |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130091759/https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-hamas-war-live-updates-rcna127335 |url-status=live}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា បទឈប់បាញ់នៅតែផុតកំណត់នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ខណៈដែលអ៊ីស្រាអែលនិងហាម៉ាស់បានចោទគ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបដិសេដលើការពន្យារបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite news|last1=Kingsley |first1=Patrick |last2=Hubbard |first2=Ben |last3=Fuller |first3=Thomas |title=Israel Resumes Offensive in Gaza Strip After Truce With Hamas Ends |url=https://www.nytimes.com/2023/12/01/world/middleeast/01gaza-israel-fighting-resumes.html |access-date=20 September 2025 |work=The New York Times |date=1 December 2023 |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207232110/https://www.nytimes.com/2023/12/01/world/middleeast/01gaza-israel-fighting-resumes.html |url-status=live}}</ref> ===ការបន្តប្រយុទ្ធគ្នា (ធ្នូ ២០២៣ – មេសា ២០២៤)=== ក្រោយពីសង្គ្រាមបានរើបន្តឡើងវិញ អ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសនូវផែនទីជម្លៀសជនស៊ីវិលនៅហ្កាហ្សា ប៉ុន្តែផែនទីនោះបានទទួលការរិះគន់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ព្រោះថាអ៊ីស្រាអែលទើបតែបានកាត់ផ្ដាច់ប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិតនិងអគ្គិសនីប្រើប្រាស់ថ្មីៗនៅហ្កាហ្សា ជាហេតុបណ្ដាលឱ្យប្រជាជនហ្កាហ្សាមិនអាចមើលឬភ្ជាប់នឹងផែនទីជម្លៀសនោះបាន។ ម្យ៉ាងទៀត លំណែនាំក្នុងផែនទីនោះគឺខ្វះសេចក្ដីពន្យល់លម្អិត<ref>{{Cite news|date=30 November 2023 |title=Israel–Gaza live news: IDF resumes strikes as ceasefire with Hamas ends |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-67584895 |access-date=25 September 2025 |work=BBC News |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201043259/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-67584895 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Smith |first1=Alexander |last2=Talmazan |first2=Yuliya |title=Israel's new grid maps add to confusion and anger in Gaza |url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-gaza-grid-maps-hamas-khan-younis-rcna128057 |access-date=25 September 2025 |work=NBC News |date=5 December 2023 |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207011459/https://www.nbcnews.com/news/world/israel-gaza-grid-maps-hamas-khan-younis-rcna128057 |url-status=live}}</ref> ហើយជួនកាល ផ្លូវជម្លៀសក្នុងផែនទីនោះត្រូវទទួលរងការវាយប្រហារផ្សេងៗពីអ៊ីស្រាអែលដោយគ្មានហេតុផលភស្តុតាងច្បាស់លាស់។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/02/israeli-grid-system-makes-life-in-gaza-macabre-game-of-battleships-say-aid-workers |title=Israel has started using its new grid system for evacuation warnings |first1=Emma |last1=Graham-Harrison |first2=Jason |last2=Burke |work=The Guardian |date=2 December 2023 |access-date=25 September 2025 |archive-date=16 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216170026/https://www.theguardian.com/world/2023/dec/02/israeli-grid-system-makes-life-in-gaza-macabre-game-of-battleships-say-aid-workers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Barbakh |first1=Arafat |last2=Salem |first2=Mohammed |title=Israel presses ground offensive in southern Gaza, air strikes intensify |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-ground-forces-operating-across-gaza-strip-offensive-builds-2023-12-04/ |access-date=25 September 2025 |work=Reuters |date=4 December 2023 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208004927/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-ground-forces-operating-across-gaza-strip-offensive-builds-2023-12-04/ |url-status=live}}</ref> អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិមិនបានរកឃើញភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ពីវត្តមានសមាជិកក្រុមហាម៉ាស់នៅតាមទីកន្លែងមួយចំនួនដែលអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារនោះទេ ហើយបានស្នើឱ្យមានការស៊ើបអង្កេតពីសក្តានុភាពនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម។<ref>{{Cite magazine|last1=Hammer |first1=Mathias |title=U.S. Military Equipment Traced to Possible War Crimes in Gaza, Report Finds |url=https://time.com/6342821/israel-airstrike-us-military-war-crimes/ |magazine=Time |date=5 December 2023 |access-date=25 September 2025 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212141927/https://time.com/6342821/israel-airstrike-us-military-war-crimes/ |url-status=live}}</ref> [[File:An aerial photo of displaced Palestinians waiting in northern Nuseirat to return to their homes in Gaza.jpg|left|thumb|រូបថតពីអាកាសបង្ហាញពីហ្វូងប្រជាជនស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីននៅនូសីរ៉ាតខាងជើង កំពុងរង់ចាំការត្រឡប់ទៅផ្ទះរបស់ពួកគេវិញ]] គិតមកត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ ក.ក.អ. បានវាយចូលដល់ទីកណ្ដាលទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]] [[ចាបាលីយ៉ា]] និង[[ឈូចាអ៊ីយ៉ា]]<ref>{{Cite news|date=5 December 2023 |title=IDF: Troops fighting in the heart of Khan Younis in most intensive battles since ground op began |work=The Times of Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/troops-fighting-in-heart-of-khan-younis-as-battles-intensify-idf/ |access-date=25 September 2025 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212153759/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/troops-fighting-in-heart-of-khan-younis-as-battles-intensify-idf/ |url-status=live}}</ref> ខណៈកំណើនចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអ៊ីស្រាអែលក្នុងតំបន់ទាំងនោះបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលរត់ទៅភាគខាងត្បូងតំបន់ហ្កាហ្សាសម្ដៅទៅទីក្រុងរ៉ាហ្វា។<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/5/israeli-army-surrounds-khan-younis-as-southern-gaza-attacks-intensify |title=Israeli army surrounds Khan Younis as southern Gaza attacks intensify |work=Al Jazeera |date=5 December 2023 |access-date=25 September 2025 |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205191402/http://www.aljazeera.com/news/2023/12/5/israeli-army-surrounds-khan-younis-as-southern-gaza-attacks-intensify |url-status=live}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១៥ ខែមករា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោកយ៉ូអាហ្វ ហ្កាឡង់ត៍បានមានប្រសាសន៍ថា ប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធកម្រិតខ្លាំងនៅភាគខាងជើងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯដំណាក់កាលថ្មីនៃប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធក្នុងកម្រិតទាបកំពុងតែនឹងត្រៀមចាប់ផ្តើម។<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/palestinian-attack-in-central-israel-kills-one-woman-injures-16-israeli-police-say-c39f4e10?siteid=yhoof2&yptr=yahoo |title=Israeli Military Near End of Most Intense Phase of Gaza Fighting, Defense Minister Says |date=15 January 2024 |newspaper=The Wall Street Journal |access-date=25 September 2025 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119173841/https://www.wsj.com/world/middle-east/palestinian-attack-in-central-israel-kills-one-woman-injures-16-israeli-police-say-c39f4e10?siteid=yhoof2&yptr=yahoo |url-status=live}}</ref> ថ្វីបើសាមីខ្លួនធ្លាប់បានអះអាងបញ្ជាក់ថាកម្លាំងហាម៉ាស់នៅភាគខាងជើងហ្កាហ្សាត្រូវបានវិនាសអស់ក្ដី ប៉ុន្តែមកដល់ថ្ងៃទី១៨ ខែមករា ក.ក.អ. បានចេញសេចក្ដីរាយការណ៍មួយទៀតថា ហាម៉ាស់បានកំពុងរៀបចំកម្លាំងប្រយុទ្ធឡើងវិញនៅតំបន់ហ្កាហ្សាខាងជើង។<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/world/middle-east/article/3247544/israel-army-says-hamas-command-structure-dismantled-north-gaza |title=Israel army says Hamas command structure 'dismantled' in north Gaza |work=South China Morning Post |agency=Agence France-Presse |date=7 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112010543/https://www.scmp.com/news/world/middle-east/article/3247544/israel-army-says-hamas-command-structure-dismantled-north-gaza |archive-date=12 January 2024 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែមករា ទាហាន ក.ក.អ. ចំនួន ២៤ រូបបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ដោយនេះត្រូវជាចំនួនស្លាប់ទាហានអ៊ីស្រាអែលច្រើនបំផុតក្នុងមួយថ្ងៃចាប់តាំងពីអ៊ីស្រាអែលបានបើកការឈ្លានពានចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមក។ នៅក្នុងនោះ ទាហានចំនួន ២១ នាក់បានក្ស័យជីវិត នៅពេលដែលពួកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនបានបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតដៃសម្ដៅទៅលើរថក្រោះអ៊ីស្រាអែល និងបានបង្កឱ្យអគារដែលនៅជុំវិញដួលរលំពីលើ។<ref>{{Cite news|last1=Kubovich |first1=Yaniv |date=23 January 2024 |title=IDF spokesperson: 21 soldiers killed from building collapsing due to RPG fire by Hamas in southern Gaza |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-23/ty-article-live/three-israeli-officers-killed-in-southern-gaza-strip-combat/0000018d-345d-d6df-adcf-35dd49d60000 |newspaper=Haaretz |access-date=25 September 2025 |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123034846/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-23/ty-article-live/three-israeli-officers-killed-in-southern-gaza-strip-combat/0000018d-345d-d6df-adcf-35dd49d60000 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=The Israeli military says 21 of the soldiers were killed in a single explosion. |work=The New York Times |date=23 January 2024 |url=https://www.nytimes.com/live/2024/01/23/world/israel-hamas-gaza-news#israeli-military-says-21-soldiers-were-killed-in-a-single-explosion |access-date=25 September 2025 |last1=Kingsley |first1=Patrick |last2=Bergman |first2=Ronen |last3=Odenheimer |first3=Natan |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123074131/https://www.nytimes.com/live/2024/01/23/world/israel-hamas-gaza-news#israeli-military-says-21-soldiers-were-killed-in-a-single-explosion |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមករា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់[[ហ៊ីន រ៉ាចាប]] ដែលជាក្មេងស្រីប៉ាឡេស្ទីនអាយុ ៥ ឆ្នាំម្នាក់ រួមជាមួយសមាជិកគ្រួសាររបស់នាងចំនួន ៦ នាក់ទៀត នៅពេលដែលរថយន្តពួកគេកំពុងបើកបរត្រូវបានរងគ្រាប់ប្រហារដោយរថក្រោះ និងកាំភ្លើងយន្តរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web|date=29 January 2024 |title=The Killing of Hind Rajab |url=https://forensic-architecture.org/investigation/the-killing-of-hind-rajab |access-date=25 September 2025 |website=forensic-architecture.org |publisher=Forensic Architecture |archive-url=https://web.archive.org/web/20250112024447/https://forensic-architecture.org/investigation/the-killing-of-hind-rajab |archive-date=12 January 2025 |url-status=live}}</ref> បុគ្គលិក​សង្គ្រោះ​បន្ទាន់ចំនួនពីរ​នាក់​ទៀតដែលព្យាយាមទៅជួយរ៉ាចាបក៏​ត្រូវ​បាន​អ៊ីស្រាអែលបាញ់សម្លាប់​ដែរ។ ក្រោយមក [[អង្គការកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ|អង្គការអឌ្ឍចន្ទក្រហម]]បានបញ្ចេញសំឡេងហៅទូរស័ព្ទដ៏អភព្វពន់ពេករបស់រ៉ាចាបជាមួយនឹងអ្នកសង្គ្រោះបន្ទាន់ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិមានប្រតិកម្មខឹងកម្រើកយ៉ាងខ្លាំងចំពោះមរណភាពរបស់នាង និងសកម្មភាពសម្លាប់មនុស្សដោយគ្មានប្រណីរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite news|date=10 February 2024|first=Sara|last= Boboltz |title=Hind Rajab, Gaza 6-Year-Old Who Spoke Of Fear On Phone To Rescuers, Found Dead |url=https://nz.news.yahoo.com/hind-rajab-gaza-6-old-173554894.html |access-date=25 September 2025 |via=Yahoo! News |work=HuffPost |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229002323/https://nz.news.yahoo.com/hind-rajab-gaza-6-old-173554894.html |url-status=live}}</ref> [[File:An aerial view showing destruction in Rafah after Israeli forces withdrawal and as the ceasefire took hold, Gaza Strip.jpg|thumb|រូបថតពីអាកាសបង្ហាញពីវិនាសកម្មទីក្រុងរ៉ាហ្វា ក្រោយពីអ៊ីស្រាអែលបានដកកម្លាំងចេញ]] [[File:Palestinians during the Flour massacre.png|thumb|រូបភាពពីដ្រូនអ៊ីស្រាអែលថតជាប់[[ការសម្លាប់រង្គាលម្សៅ|ការសម្លាប់រង្គាល]]ជនស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីនខណៈពួកគេកំពុងទទួលជំនួយមនុស្សធម៌, កុម្ភៈ ២០២៤]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីក្រុងរ៉ាហ្វានៅថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ។<ref>{{Cite news|title=Israeli strikes hit Rafah after Biden warns Netanyahu to have 'credible' plan to protect civilians |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-war-news-02-11-2014-785309c668e15728c6aac9905f290b4d |date=11 February 2024 |work=Associated Press |access-date=25 September 2025 |archive-date=19 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219064752/https://apnews.com/article/israel-hamas-war-news-02-11-2014-785309c668e15728c6aac9905f290b4d |url-status=live}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ការផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារបានក្លាយជាបញ្ហាកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរជាងមុន ពិសេសនៅក្នុងថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ នៅពេលដែលកូននាវាចម្បាំងអ៊ីស្រាអែលមួយគ្រឿងបានបើកការបាញ់ផ្លោងទៅលើក្បួនរថយន្តជំនួយ UNRWA ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យ UNRWA ផ្អាកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនរយៈពេលជិត ៣ សប្តាហ៍ និងជាលទ្ធផលបានប៉ះពាល់ដល់មនុស្សត្រូវការស្បៀងប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់។<ref name="responsiblestatecraft20240912" /> មកដល់ថ្ងៃទី២៩ ខែកុម្ភៈ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានបើកការបាញ់ប្រហារទៅលើប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលកំពុងរង់ចាំជំនួយស្បៀងអាហារនៅភាគនិរតីនៃទីក្រុងហ្កាហ្សា ដោយបានសម្លាប់មនុស្ស ១០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៧៥០ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{Cite news|last1=Salman |first1=Abeer |last2=Diamond |first2=Jeremy |date=29 February 2024 |title=More than 100 killed as Israeli forces open fire in chaos at Gaza food lines, Palestinian health ministry says |url=https://www.cnn.com/2024/02/29/middleeast/gaza-city-deaths-food-israel-intl |work=CNN |access-date=25 September 2025 |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229163544/https://www.cnn.com/2024/02/29/middleeast/gaza-city-deaths-food-israel-intl |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ថ្វីបើអាមេរិកបានប្រកាសថាចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការទម្លាក់ជំនួយស្បៀងអាហារពីលើអាកាសចូលក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាក្ដី ប៉ុន្តែអ្នក​ជំនាញ​មួយចំនួន​បាន​សម្ដៅលើ​កិច្ច​ផ្ដួចផ្ដើម​របស់អាមេរិកនោះ​ថា​គ្រាន់តែជា​ឆាកល្ខោនសម្ដែងកិច្ចការមនុស្សធម៌ប៉ុណ្ណោះ ដោយបាន​និយាយ​បញ្ជាក់ទៀតថា​វា​នឹង​មិន​បានជួយ​សម្រាលអ្វីដល់​ស្ថានភាព​ស្បៀងនៅហ្កាហ្សា​នោះ​ទេ។<ref>{{Cite news|date=2 March 2024 |title=U.S. Begins Airdrops of Humanitarian Aid in Gaza |url=https://www.nytimes.com/2024/03/02/world/middleeast/us-airdrop-gaza-aid.html |work=The New York Times |access-date=25 September 2025 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302233631/https://www.nytimes.com/2024/03/02/world/middleeast/us-airdrop-gaza-aid.html |url-status=live}}</ref> [[មន្ទីរពេទ្យអាល់ឈីហ្វា]]ដែលធ្លាប់ត្រូវបានកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឡោមព័ទ្ធកាលពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលបញ្ជូនទាហានវាយលុកចូលនៅចន្លោះថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា រហូតដល់ថ្ងៃទី១ ខែមេសា។<ref>{{Cite news|title=Fighting Rages Around Two Gaza Hospitals as Pressure on Israel Rises |url=https://www.nytimes.com/2024/03/28/world/middleeast/gaza-shifa-hospital-israel-hostages.html |access-date=25 September 2025 |work=The New York Times |date=28 March 2024 |archive-date=2 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402064654/https://www.nytimes.com/2024/03/28/world/middleeast/gaza-shifa-hospital-israel-hostages.html |url-status=live}}</ref> នៅក្នុងយុទ្ធនាការនេះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់មន្ត្រីហាម៉ាស់មួយចំនួន និងរួមទាំងមនុស្សប្រមាណ​ ២០០​ នាក់បន្ថែមទៀត។<ref>{{Cite news|title=IDF, Shin Bet name senior Hamas terrorists killed at Shifa |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-shin-bet-name-senior-hamas-terrorists-killed-at-shifa/ |access-date=25 September 2025 |work=The Times of Israel |date=30 March 2024 |archive-date=30 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330145129/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-shin-bet-name-senior-hamas-terrorists-killed-at-shifa/ |url-status=live}}</ref> អ្នកដែលបានរួចផុតជីវិតចេញពីយុទ្ធនាការនោះបានបដិសេធថាគ្មានក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធណាបានរៀបចំមូលដ្ឋានពួកគេនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យនោះទេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.newarab.com/news/al-shifa-hospital-witnesses-reveal-bloodshed-israeli-raid |title=Al-Shifa Hospital witnesses reveal bloodshed of Israeli raid |date=12 April 2024 |work=The New Arab |access-date=25 September 2025 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234313/https://www.newarab.com/news/al-shifa-hospital-witnesses-reveal-bloodshed-israeli-raid |url-status=live}}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានបំផ្លាញមន្ទីរពេទ្យនោះនៅសល់ត្រឹម "ផេះ" ហើយបានសម្លាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជ្រកកោននៅទីនោះចំនួន ៤០០ នាក់។<ref>{{Cite news|date=1 April 2024 |title=As Israel withdraws from raid on Shifa Hospital, accounts from military and witnesses differ wildly |url=https://apnews.com/article/shifa-hamas-israel-gaza-military-war-hospitals-1842f3cc81744526c72bff727882e956 |access-date=25 September 2025 |work=AP News |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615113338/https://apnews.com/article/shifa-hamas-israel-gaza-military-war-hospitals-1842f3cc81744526c72bff727882e956 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Edwards |first1=Christian |last2=Yeung |first2=Jessie |date=1 April 2024 |title=Israeli troops end Al-Shifa hospital raid, leaving behind bodies and trail of destruction |url=https://www.cnn.com/2024/04/01/middleeast/israel-idf-withdraws-al-shifa-hospital-intl-hnk/index.html |access-date=25 September 2025 |work=CNN |archive-date=25 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425090643/https://www.cnn.com/2024/04/01/middleeast/israel-idf-withdraws-al-shifa-hospital-intl-hnk/index.html |url-status=live}}</ref> សេចក្តីសម្រេចរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ដែលអំពាវនាវឱ្យមានបទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់នៅហ្កាហ្សាសម្រាប់ខែ[[រ៉ាម៉ាដាន]]<ref name="aljazeera20240325"/> ត្រូវបាន ក.ក.អ. មិនអើពើអនុវត្តតាមឡើយ។<ref>{{Cite news|first1=Federica |last1=Marsi |first2=Usaid |last2=Siddiqui |date=27 March 2024 |title=Gaza ceasefire hopes 'drowned out' by Israel's non-stop bombing |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/27/israels-war-on-gaza-live-rafah-bombing-intensifies-despite-un-truce-call?update=2802740 |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328014032/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/27/israels-war-on-gaza-live-rafah-bombing-intensifies-despite-un-truce-call?update=2802740 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា បុគ្គលិកជំនួយអន្តរជាតិចំនួន ៧ នាក់របស់អង្គការ[[ផ្ទះបាយមជ្ឈិមសកល]] (WCK) ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសពីអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងត្បូងនៃក្រុង[[ឌែរអែលបាឡា]]។<ref>{{Cite web|title=7 WCK team members killed in Gaza |url=https://wck.org/news/gaza-team-update |date=2 April 2024 |access-date=26 September 2025 |website=[[ផ្ទះបាយមជ្ឈិមសកល|World Central Kitchen]] |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403111639/https://wck.org/news/gaza-team-update |url-status=live}}</ref><ref name="Magdy-2024">{{Cite news|title=With famine looming, aid group halts food delivery in Gaza after Israeli strike kills 7 workers |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-war-news-04-02-2024-9bdf66771b62af37d85a2800f71c0e6c |access-date=26 September 2025 |last1=Shurafa |first1=Wafaa |last2=Magdy |first2=Samy |work=Associated Press |date=3 April 2024 |archive-date=12 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512131611/https://apnews.com/article/israel-hamas-war-news-04-02-2024-9bdf66771b62af37d85a2800f71c0e6c |url-status=live}}</ref> WCK បានរាយការណ៍ថារថយន្តរបស់ខ្លួនគឺមានស្លាកសញ្ញាសម្គាល់អង្គការជំនួយច្បាស់លាស់ ហើយថែមទាំងបានប្រាប់បង្ហាញទីតាំងរបស់ពួកគេទៅអ៊ីស្រាអែលទៀតផង។ ក្រោយមក WCK ក៏បានសម្រេចចិត្តដកខ្លួនចេញពីប្រតិបត្តិការផ្ដល់ជំនួយនៅហ្កាហ្សារួមជាមួយអង្គការមួយចំនួនផ្សេងទៀតដូចជា [[ជំនួយជនភៀសខ្លួនដើមបូព៌ាអាមេរិកាំង|អាណេរ៉ា]] និង[[ប្រូជិចត៍ហូប្ប៍]]។<ref name="Magdy-2024" /><ref>{{Cite news|title=World Central Kitchen halts operations in Gaza after strike kills staff |url=https://www.bbc.com/news/world-68710515 |work=BBC News |date=2 April 2024 |access-date=26 September 2025 |archive-date= 2 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402023745/https://www.bbc.com/news/world-68710515 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចប់ការសាងសង់ផ្លូវថ្មីពីភាគខាងកើតទៅលិចក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាដើម្បីសម្រួលដល់ប្រព័ន្ធភស្តុភារតភ្ជាប់ទីតាំងឈរជើងនានារបស់ ក.ក.អ. នៅលើវិថីអាល់រ៉ាឈីដ និងសាឡាអាល់ឌីន ហើយជាខ្សែរារាំងប្រជាជននៅភាគខាងត្បូងហ្កាហ្សាមិនឱ្យត្រឡប់ទៅប៉ែកខាងជើងវិញ។<ref>{{Cite news|last1=Beaule |first1=Victoria |last2=Savir |first2=Dana |date=11 March 2024 |title=Israel extends road to now traverse Gaza, satellite imagery shows |url=https://abcnews.go.com/International/israel-extends-road-traverse-gaza-satellite-imagery/story?id=107973368 |work=ABC News |access-date=26 September 2025 |archive-date=20 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320135009/https://abcnews.go.com/International/israel-extends-road-traverse-gaza-satellite-imagery/story?id=107973368 |url-status=live}}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន អ៊ីស្រាអែលក៏បានចាប់ផ្ដើមរៀបចំគម្រោងវាយលុកចូលទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]]ដោយជ្រើសរើសយកពាក់កណ្តាលខែមេសាជាពេលបរិច្ឆេទចាប់ផ្ដើម ប៉ុន្តែអ៊ីស្រាអែលត្រូវបង្ខំពន្យារគម្រោងនោះវិញបន្ទាប់ពីអ៊ីរ៉ង់បានធ្វើការ[[ការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់លើអ៊ីស្រាអែលនៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤|បាញ់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់]]ចូលក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite news|first1=Kathleen |last1=Magramo |first2=Antoinette |last2=Radford |date=15 April 2024 |title=Live updates: Israel intercepts Iran drone attacks and weighs response, Gaza crisis continues |url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-04-15-24/index.html |access-date=26 September 2025 |work=CNN |archive-date=15 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415042103/https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-04-15-24/index.html |url-status=live}}</ref> ចូលមកដល់ថ្ងៃទី២៥ ខែមេសា អ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនការបាញ់ប្រហារផ្សេងៗលើក្រុងរ៉ាហ្វាមុនពេលចាប់ផ្ដើមដំណើរលុកលុថ្មើរជើង។<ref>{{Cite news|date=25 April 2024 |title=Israel intensifies strikes on Rafah ahead of threatened invasion |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-intensifies-strikes-gazas-rafah-ahead-threatened-invasion-2024-04-25/ |access-date=26 September 2025 |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news|date=25 April 2024 |title=Israel says Rafah assault looms; massive Gaza airstrikes end weeks of relative calm |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/some-palestinians-forced-flee-homes-israel-pounds-northern-gaza-2024-04-24/ |access-date=26 September 2025 |work=Reuters |archive-date=27 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240427194629/https://www.reuters.com/world/middle-east/some-palestinians-forced-flee-homes-israel-pounds-northern-gaza-2024-04-24/ |url-status=live}}</ref> ===ប្រតិបត្តិការវាយក្រុងរ៉ាហ្វា (ឧសភា–កញ្ញា ២០២៤)=== {{Main|ការវាយលុកទីក្រុងរ៉ាហ្វា}} [[File:An aerial view of Al-Mawasi area where displaced Palestinians live in tents, Gaza Strip.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពនៅតំបន់[[អាល់ម៉ាវ៉ាស៊ី]]ដែលកំពុងផ្ទុកជនភៀសសឹកប៉ាឡេស្ទីនរាប់ពាន់រាប់ម៉ឹននាក់, ហ្កាហ្សាខាងត្បូង]] នៅថ្ងៃទី៦​ ខែឧសភា ក.ក.អ. បានបញ្ជាឱ្យប្រជាជស៊ីវិលប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅរ៉ាហ្វាភាគខាងលិចជម្លៀសខ្លួនទៅតំបន់[[អាល់ម៉ាវ៉ាស៊ី]]នៅភាគខាងលិចនៃក្រុងខាន់យូនីស។<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/5/6/israeli-forces-call-on-palestinians-in-gazas-eastern-rafah-to-evacuate |title=Israel orders Rafah evacuation as Gaza truce talks stall |date=6 May 2024 |work=Al Jazeera |access-date=26 September 2025 |archive-date=14 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240514171856/https://www.aljazeera.com/news/2024/5/6/israeli-forces-call-on-palestinians-in-gazas-eastern-rafah-to-evacuate |url-status=live}}</ref> នៅចុងថ្ងៃដដែរនោះ ហាម៉ាស់បានប្រកាសថាខ្លួនបានយល់ស្របទទួលយកលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់ដែលមានការសម្របសម្រួលពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងកាតា<ref name="Ni-2024">{{Cite news|url=https://www.npr.org/2024/05/06/1249360882/israel-hamas-cease-fire |work=NPR |date=6 May 2024 |access-date=26 September 2025 |first1=Vincent |last1=Ni |first2=Lauren |last2=Frayer |department=Middle East crisis – explained |title=Hamas has accepted a cease-fire deal proposed by Egypt and Qatar |archive-date=27 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527212417/https://www.npr.org/2024/05/06/1249360882/israel-hamas-cease-fire |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែទោះយ៉ាងណា អ៊ីស្រាអែលបានបដិសេដមិនយល់ស្របលើបទឈប់បាញ់នោះទេ<ref name=rejected>{{multiref2 |1 = {{Cite news|title=Hamas says no budging from already-rejected hostage deal offer as Cairo talks break up |url=https://www.timesofisrael.com/hamas-says-no-budging-from-already-rejected-hostage-deal-offer-as-cairo-talks-break-up/ |access-date=26 September 2025 |work=The Times of Israel |date=10 May 2024 |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240510180852/https://www.timesofisrael.com/hamas-says-no-budging-from-already-rejected-hostage-deal-offer-as-cairo-talks-break-up/ |url-status=live}} |2 = {{Cite news|last1=Alghoul |first1=Fares |first2=Dana |last2=Khraiche |first3=Galit |last3=Altstein |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508033814/https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-05-06/hamas-says-accepts-proposal-for-cease-fire-with-israel |url-status=live |title=Israel Says a Cease-Fire Plan Backed by Hamas Falls Short |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-05-06/hamas-says-accepts-proposal-for-cease-fire-with-israel |access-date=26 September 2025 |work=Bloomberg News |date=7 May 2024 }} |3 = {{Cite news|last1=Osborne |first1=Samuel |title=Israel claims control of key Rafah crossing after rejecting ceasefire deal with Hamas |url=https://news.sky.com/story/israel-rejects-ceasefire-proposal-and-presses-ahead-with-targeted-strikes-on-rafah-13130835 |access-date=26 September 2025 |work=Sky News |date=7 May 2024 |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240510034709/https://news.sky.com/story/israel-rejects-ceasefire-proposal-and-presses-ahead-with-targeted-strikes-on-rafah-13130835 |url-status=live}} }}</ref> ដោយបានអះអាងថាសាមីខ្លួននឹងនៅបន្តកិច្ចចរចា ខណៈដែលប្រតិបត្តិការយោធានៅរ៉ាហ្វានៅដំណើរការឡើងដដែរដើម្បីបន្ត "ដាក់សម្ពាធយោធាលើក្រុមហាម៉ាស់"។<ref name="Burke-2024">{{Cite news|last1=Burke |first1=Jason |last2=Tantesh |first2=Malak A. |last3=Borger |first3=Julian |date=6 May 2024 |title=Israeli airstrikes on Rafah begin despite mounting ceasefire pressure |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/06/gaza-ceasefire-hangs-in-balance-as-israel-carries-out-night-airstrikes-on-rafah |access-date=26 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234207/https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/06/gaza-ceasefire-hangs-in-balance-as-israel-carries-out-night-airstrikes-on-rafah |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែឧសភាដដែរ ក.ក.អ. បានវាយចូលតំបន់ជាងក្រុងរ៉ាហ្វា<ref name=Guardian20240506>{{Cite news|date=6 May 2024 |title=Israel–Gaza war live: Israel 'plans to proceed with Rafah invasion plans' after Hamas ceasefire announcement |url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/may/06/israel-gaza-hamas-ceasefire-updates |work=The Guardian |access-date=26 September 2025 |archive-date=6 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240506171944/https://amp.theguardian.com/world/live/2024/may/06/israel-gaza-hamas-ceasefire-updates |url-status=live}}</ref> ហើយបានគ្រប់គ្រងលើ[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]ទល់នឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/5/7/israel-seizes-gazas-vital-rafah-border-crossing |title=Israel seizes key Gaza border crossing as it launches assault on Rafah |date=7 May 2024 |work=Al Jazeera |access-date=26 September 2025 |archive-date=13 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513184849/https://www.aljazeera.com/news/2024/5/7/israel-seizes-gazas-vital-rafah-border-crossing |url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា មនុស្សប្រមាណ ៦០០,០០០ នាក់បានរត់ភៀសខ្លួនចេញពីទីក្រុងរ៉ាហ្វា និង ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀតពីតំបន់ភាគខាងជើង នេះបើយោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{Cite news|url=https://apnews.com/article/israel-iran-hamas-latest-05-15-2024-b3f003838e374122f0547896fabae39b |title=Palestinians mark 76 years of their dispossession as more catastrophe unfolds in Gaza |date=16 May 2024 |work=AP News |access-date=26 September 2025 |archive-date=9 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609012624/https://apnews.com/article/israel-iran-hamas-latest-05-15-2024-b3f003838e374122f0547896fabae39b |url-status=live}}</ref> [[File:IDF Rafah May 2024 (1).png|thumb|រថក្រោះអ៊ីស្រាអែលនៅ[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែឧសភា អង្គការសហប្រជាជាតិបាននិយាយថា រថយន្តដឹកជំនួយតែចំនួន ៩០៦ ប៉ុណ្ណោះដែលបានចូលក្នុងហ្កាហ្សាចាប់តាំងពីប្រតិបត្តិការវាយទីក្រុងរ៉ាហ្វាដោយអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមមក។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/un-says-only-906-aid-truckloads-reached-gaza-since-israels-rafah-operation-began-2024-05-24/|title=UN says only 906 aid truckloads reached Gaza since Israel's Rafah operation began |date=24 May 2024 |work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]] |access-date=26 September 2025}}</ref> នៅពីរថ្ងៃក្រោយគឺនៅថ្ងៃទី២៦ ខែឧសភា អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការវាយប្រហារជំរុំតែលអាល់ស៊ុលតាន|ទម្លាក់គ្រាប់បែកលើជំរុំភៀសខ្លួនតែលអាល់ស៊ុលតាន]]នៅក្នុងទីក្រុងរ៉ាហ្វា ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៤៥ នាក់ ខណៈខាងភាគីអ៊ីស្រាអែលបានអះអាងថាខ្លួនបានផ្ដាច់ជីវិតមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ហាម៉ាស់ចំនួនពីរនាក់នៅក្នុងការវាយប្រហារនោះ។<ref name="Amnesty International-2024">{{Cite web|date=26 August 2024 |title=Israel/OPT: Israeli attacks targeting Hamas and other armed group fighters that killed scores of displaced civilians in Rafah should be investigated as war crimes |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/08/israel-opt-israeli-attacks-targeting-hamas-and-other-armed-group-fighters-that-killed-scores-of-displaced-civilians-in-rafah-should-be-investigated-as-war-crimes/ |access-date=26 September 2025 |website=[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|Amnesty International]] |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234708/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/08/israel-opt-israeli-attacks-targeting-hamas-and-other-armed-group-fighters-that-killed-scores-of-displaced-civilians-in-rafah-should-be-investigated-as-war-crimes/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=At least 45 killed in Israeli airstrike on displaced persons camp in Rafah, health ministry says, hours after Hamas fired rockets into Israel |url=https://www.cbsnews.com/news/hamas-rockets-central-israel-gaza-strip-sirens/ |work=CBS News |date=28 May 2024 |orig-date=26 May 2024 |access-date=26 September 2025 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615040306/https://www.cbsnews.com/news/hamas-rockets-central-israel-gaza-strip-sirens/ |url-status=live}}</ref> ក្រោម ៤៨ ម៉ោងក្រោយមក តំបន់ជម្លៀសមួយទៀតគឺ ជំរុំជនភៀសខ្លួនអាល់ម៉ាវ៉ាស៊ីត្រូវបានរងគ្រាប់រថក្រោះពីចម្ងាយ ដែលបណ្ដាលឱ្យមនុស្សយ៉ាងតិច ២១ នាក់បានស្លាប់<ref name="Amnesty International-2024" /><ref>{{Cite news|url=https://www.huffpost.com/entry/international-outrage-israel-rafah-tent-massacre-gaza_n_66565947e4b022987c320189 |title=International Outrage Over Israel's Rafah Tent Massacre Has Not Slowed IDF Offensive |work=HuffPost |access-date=26 September 2025 |date=28 May 2024 |archive-date=29 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529002125/https://www.huffpost.com/entry/international-outrage-israel-rafah-tent-massacre-gaza_n_66565947e4b022987c320189 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែលើកនេះ ក.ក.អ. បានបដិសេធការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់ខ្លួនក្នុងឧប្បត្តិហេតុវាយប្រហារមួយនេះ។<ref>{{Cite news|date=28 May 2024 |title=Israel did not strike humanitarian area, says IDF spokesperson |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-804058 |access-date=26 September 2025 |work=The Jerusalem Post |archive-date=28 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528164256/https://www.jpost.com/breaking-news/article-804058 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា អ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើសាលារៀនមួយកន្លែងក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួននូសីរ៉ាត ដោយបានសម្លាប់មនុស្សជាច្រើនរាប់សិបនាក់។ រយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការវាយប្រហារលើជំរុំជនភៀសខ្លួននូសីរ៉ាតផ្ទាល់ ដោយបានជួយរំដោះចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីស្រាអែលបួននាក់<ref>{{Cite web|last=Ravid |first=Barak |date=8 June 2024 |title=Israel rescues four hostages held by Hamas in Gaza |url=https://www.axios.com/2024/06/08/israel-hostage-rescue-gaza-music-festival |website=Axios |access-date=26 September 2025 |archive-date=8 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240608210927/https://www.axios.com/2024/06/08/israel-hostage-rescue-gaza-music-festival |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនចំនួន ២៧៤ នាក់ត្រូវស្លាប់ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការរំដោះចំណាប់ខ្មាំងនោះ។<ref>{{Cite news|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-hostages-casualties-1458f5a1dfe7bd4d908231bb7090a559 |title=How an Israeli raid freed 4 hostages and killed at least 274 Palestinians in Gaza |last1=Jahjouh |first1=Mohammad |last2=Jeffery |first2=Jack |last3=Chehayeb |first3=Kareem |date=10 June 2024 |work=AP News |access-date=26 September 2025 |archive-date=10 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610211341/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-hostages-casualties-1458f5a1dfe7bd4d908231bb7090a559 |url-status=live}}</ref> យោងតាម​[[អ្នកឃ្លាំមើលមជ្ឈិមបូព៌ា]] និងអង្គការ ''ReliefWeb'' នៅរវាងពីថ្ងៃទី៤ ខែកក្កដា ដល់ថ្ងៃទី១០ ខែសីហា អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការវាយប្រហារលើសាលារៀនចំនួន ២១ កន្លែងនៅហ្កាហ្សា ដោយបានសម្លាប់មនុស្សសរុប ២៧៤ នាក់។<ref>{{Cite news|date=14 August 2024 |title=UN: 274 people killed in attacks on 21 schools in Gaza |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240814-un-274-people-killed-in-attacks-on-21-schools-in-gaza/ |work=[[អ្នកឃ្លាំមើលមជ្ឈិមបូព៌ា|Middle East Monitor]]}}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = ទិន្នន័យវិភាគរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលើប្រជាជនស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីនដែលត្រូវបានសម្លាប់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ ដល់ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite news|date=8 November 2024 |title=Nearly 70% of Gaza war dead women and children – UN |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn5wel11pgdo |access-date=26 September 2025 |work=BBC News }}</ref><ref name="axios20241108"/> | value1 = 44 | label1 = កុមារ | value2 = 26 | label2 = ស្ត្រី | value3 = 30 | label3 = បុរស }} នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ក.ក.អ. បានចាប់ផ្តើមបើក[[ការលុកលុយទីក្រុងខាន់យូនីសនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤|ការលុកលុយជាលើកទីពីរ]]ទៅលើទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]]។<ref name="Al-Mughrabi-2024">{{Cite news|last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Rabinovitch |first2=Ari |last3=Khaled |first3=Hatem |date=22 July 2024 |title=Israel sends tanks back into Khan Younis area, 70 killed after new evacuation order |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-orders-evacuation-part-gazas-khan-younis-after-renewed-rocket-fire-2024-07-22/ |work=Reuters}}</ref> ក្នុងនោះ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជម្លៀសខ្លួនចេញពីតំបន់ប៉ែកខាងកើតនៃទីក្រុងខាន់យូនីស<ref>{{Cite news|date=24 July 2024 |title=Gaza war: 150,000 have fled Khan Younis since Monday, UN says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80ejjdk4r7o |access-date=26 September 2025 |work=BBC News}}</ref> ខណៈមនុស្សចំនួន ៧៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងថ្ងៃដំបូងនៃការលុកលុយរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref name="Al-Mughrabi-2024" /><ref>{{Cite news|date=23 July 2024 |title=At least 39,090 Palestinians killed in Gaza since Oct. 7: Ministry |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2024/07/23/at-least-39-090-palestinians-killed-in-gaza-since-oct-7-ministry |access-date=26 September 2025 |work=Al Arabiya |agency=Agence France-Presse}}</ref> [[ការលុកលុយទីក្រុងខាន់យូនីសនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤|ការលុកលុយលើកទីបី]]ដែលមានយៈពេលមួយខែបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែសីហា នៅពេលដែល ក.ក.អ​​​​​​​. បានដកកងវរសេនាតូចទី ៩៨ របស់ខ្លួនចេញពីក្រុងខាន់យូនីស និងឌែរអែលបាឡា ដោយអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ពួកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនជាង ២៥០ នាក់។<ref>{{Cite news|last=Clinton |first=Jane |date=30 August 2024 |title=The Israeli military said on Friday it had wrapped up a month-long operation in southern and central Gaza that it said killed more than 250 Palestinian fighters |url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/aug/30/middle-east-crisis-live-israel-hamas-gaza-polio-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with:block-66d1b5c28f08eed33c6408e8#block-66d1b5c28f08eed33c6408e8 |access-date=26 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> ត្រឡប់មកថ្ងៃទី១៣ ខែកក្កដាវិញ មនុស្សប្រមាណ​ ៩០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣០០ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលទៅលើជំរុំក្នុងតំបន់អាល់ម៉ាវ៉ាស៊ី ហើយមនុស្ស ២២ នាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានសម្លាប់ដោយអ៊ីស្រាអែលខណៈពេលដែលពួកគេកំពុងប្រមូលផ្តុំគ្នាបួងសួងនៅក្នុង[[ជំរុំជនភៀសខ្លួនអាល់ឆាទី]]។<ref>{{Cite news|author1=Abeer Salman |author2=Lauren Kent |author3=Ibrahim Dahman |date=14 July 2024 |title=At least 22 killed in strike on makeshift mosque in Gaza City camp, hospital official says |url=https://www.cnn.com/2024/07/14/middleeast/israel-strike-mosque-gaza-city-camp-intl-latam/index.html |access-date=26 September 2025 |work=CNN }}</ref><ref>{{Cite news|last=Gadzo |first=Mersiha |date=13 July 2024 |title=Israel's war on Gaza updates: Israeli strikes on al-Mawasi kill at least 90 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/7/13/israel-war-on-gaza-live-dozens-of-bodies-recovered-after-massacre |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera }}</ref> រំលងមកដល់ថ្ងៃទី១០ ខែសីហា ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៨០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់តាមរយៈការវាយប្រហារតាមអាកាសពីអ៊ីស្រាអែលសម្ដៅទៅលើសាលារៀនតាបាអ៊ីន។<ref>{{multiref2 |1 = {{Cite news|date=10 August 2024 |title=Israeli airstrike on a Gaza school used as a shelter kills at least 80, Palestinian officials say |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-10-august-2024-f33867d7596ebb70c1cb3a77fd4437cc |access-date=26 September 2025 |work=AP News }} |2 = {{Cite news|date=10 August 2024 |title=Israeli strike on Gaza school kills more than 100: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/10/israel-strike-on-gaza-school-kills-more-than-100 |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera }} |3 = {{Cite news|last=Fabian |first=Emanuel |date=10 August 2024 |title=IDF doubts Hamas claim of over 100 dead after strike on terror operatives at Gaza school |url=https://www.timesofisrael.com/idf-hits-hamas-post-in-gaza-school-used-as-civilian-shelter-group-claims-over-100-dead/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810090447/https://www.timesofisrael.com/idf-hits-hamas-post-in-gaza-school-used-as-civilian-shelter-group-claims-over-100-dead/amp/ |archive-date=10 August 2024 |access-date=26 September 2025 |work=The Times of Israel }} |4 = {{Cite news|title=Israel Strikes School Complex Turned Shelter in Gaza, Killing Dozens, Local Health Officials Say |url=https://www.nytimes.com/live/2024/08/10/world/israel-iran-hamas-gaza-war |access-date=26 September 2025 |work=The New York Times |date=10 August 2024}} }}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា អ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើជំរុំក្នុងតំបន់អាល់ម៉ាវ៉ាស៊ីម្តងទៀតដោយប្រើប្រាស់គ្រាប់មីស៊ីល ហើយបានសម្លាប់មនុស្សពី ១៩ ទៅ ៤០ នាក់។<ref>{{Cite news|first1=Mohammed |last1=Tawfeeq |first2=Irene |last2=Nasser |date=10 September 2024 |title=Dozens killed as Israeli strikes on Gaza humanitarian zone spark desperate search for buried victims |url=https://edition.cnn.com/2024/09/09/middleeast/gaza-khan-younis-israel-strike-intl-latam/index.html |access-date=26 September 2025 |work=CNN }}</ref><ref>{{Cite news|last1=Mccready |first1=Alastair |last2=Rasheed |first2=Zaheena |last3=Marsi |first3=Federica |last4=Gostoli |first4=Ylenia |last5=Uras |first5=Umut |last6=Najjar |first6=Farah |date=13 September 2024 |title=Survivors recount horror of collecting body parts after Israeli air strikes on al-Mawasi |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/13/israels-war-on-gaza-live-dozens-more-killed-amid-anger-over-school-attack |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera }}</ref> ===ប្រតិបត្តិការជាបន្តបន្ទាប់នៅជុំវិញហ្កាហ្សា (តុលា–ធ្នូ ២០២៤)=== នៅក្នុងខែតុលា អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសទៅលើវិហារឥស្លាមឈូហាដាអាល់អាក់សានៅឯទីក្រុងឌែរអែលបាឡា និងសាលារៀនមួយកន្លែងនៅភាគកណ្តាលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដែលនាំឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ ២៦ នាក់ និងរបួសជាង ៩៣ នាក់។<ref>{{Cite news|last=Davidson |first=Helen |date=6 October 2024 |title=Middle East crisis live: heavy Israeli airstrikes hit Beirut as up to 18 reported killed in attack on Gaza mosque |url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/oct/06/middle-east-crisis-live-heavy-israeli-airstrikes-hit-beirut-as-up-to-18-reported-killed-in-attack-on-gaza-mosque?CMP=share_btn_url&page=with:block-6701f5088f0818b7c81cd78e#block-6701f5088f0818b7c81cd78e |access-date=26 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223021615/https://www.theguardian.com/world/live/2024/oct/06/middle-east-crisis-live-heavy-israeli-airstrikes-hit-beirut-as-up-to-18-reported-killed-in-attack-on-gaza-mosque?CMP=share_btn_url&page=with:block-6701f5088f0818b7c81cd78e#block-6701f5088f0818b7c81cd78e |archive-date=23 December 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Mccready |first1=Alastair |last2=Rasheed |first2=Zaheena |date=6 October 2024 |title=At least 24 Palestinians killed, 93 wounded in Israeli attacks on Gaza mosque, school |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/6/live-israel-carries-out-very-violent-bombing-campaign-on-beirut?update=3224608 |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008093359/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/6/live-israel-carries-out-very-violent-bombing-campaign-on-beirut?update=3224608 |archive-date=8 October 2024 |url-status=live}}</ref> រំលងប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការវាយប្រហារមួយទៀតទៅលើសាលារៀនរូហ្វៃដា ដែលកាលនុះបានកំពុងបម្រើជាជម្រកជ្រកកោនដល់ជនភៀសសឹកនៅក្រុងឌែរអែលបាឡា ដោយបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ២៨ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៥៤ នាក់បន្ថែមទៀត។<ref>{{Cite news|date=11 October 2024 |title=Israeli strike on Gaza school-turned-shelter kills 28, medics say |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce9jm4ggjgyo |access-date=26 September 2025 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211224024/https://www.bbc.com/news/articles/ce9jm4ggjgyo |archive-date=11 February 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Motamedi |first1=Maziar |last2=Gostoli |first2=Ylenia |date=10 October 2024 |title=PRCS says death toll from shelter attack has risen to 27 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/10/live-israel-kills-medics-in-lebanon-as-siege-on-north-gaza-enters-6th-day?update=3236193 |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109032900/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/10/live-israel-kills-medics-in-lebanon-as-siege-on-north-gaza-enters-6th-day?update=3236193 |archive-date=9 January 2025 |url-status=live}}</ref> ប្រតិបត្តិការយោធាថ្មើរជើងនិងអាកាសនៅក្នុងក្រុងចាបាលីយ៉ាបានបន្តរហូតពេញមួយខែតុលា<ref>{{Cite news|last1=Uras |first1=Umut |last2=Milisic |first2=Alma |date=28 October 2024 |title=Israel's army says operations continue across Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/28/live-medics-among-seven-killed-in-israeli-attack-on-south-lebanon?update=3279425 |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera }}</ref> ហើយនៅចន្លោះពីខែតុលានោះរហូតដល់ខែវិច្ឆិកា សកម្មភាពទម្លាក់គ្រាប់បែកនិងបាញ់ប្រហារផ្សេងៗរបស់អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនរាប់រយនាក់។<ref>{{multiref2 |1 = {{Cite web|first=Nidal |last=al-Mughrabi |date=19 October 2024 |title=Israeli strikes kill 33 people in Jabalia refugee camp in Gaza, medics say |url=https://www.afr.com/world/middle-east/israeli-strikes-kill-33-people-in-jabalia-refugee-camp-in-gaza-medics-say-20241019-p5kjm0 |access-date=26 September 2025 |agency=Reuters |website=Australian Financial Review |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203002038/https://www.afr.com/world/middle-east/israeli-strikes-kill-33-people-in-jabalia-refugee-camp-in-gaza-medics-say-20241019-p5kjm0 |archive-date=3 December 2024 |url-status=live}} |2 = {{Cite news|date=10 November 2024 |title=Israeli attack on northern Gaza kills 32 Palestinians |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/11/10/live-israeli-warships-kill-3-palestinians-released-from-detention-in-gaza?update=3314040 |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera}} |3 = {{Cite news|date=10 November 2024 |title=Death toll in Jabalia rises, includes 13 children |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/11/10/live-israeli-warships-kill-3-palestinians-released-from-detention-in-gaza?update=3314088 |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera}} |4 = {{Cite news|date=13 November 2024 |title=Israeli attack on house kills 10 in northern Gaza's Jabalia |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/11/13/live-israeli-attacks-kill-dozens-us-finds-israel-is-not-impeding-gaza-aid |access-date=26 September 2025 |work=Al Jazeera}} }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែតុលា កងកម្លាំងថ្មើរជើងអ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់មេដឹកនាំហាម៉ាស់នាពេលនោះគឺលោក[[យ៉ាយ៉ា ស៊ីនវ៉ា]]នៅក្នុងការបាញ់ប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងជំរុំ[[ជំរុំជនភៀសខ្លួនតែលអាសស៊ុលតាន|តែលអាសស៊ុលតាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/oct/17/middle-east-crisis-live-updates-israel-iran-lebanon-gaza-war |title=Middle East crisis live: Israeli army says it is 'checking possibility' it killed Hamas chief Yahya Sinwar |work=The Guardian |date=17 October 2024 |last1=Livingstone |first1=Helen |last2=Chao-Fong |first2=Léonie |last3=Sedghi |first3=Amy |last4=Clinton |first4=Jane |last5=Wen |first5=Philip |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219070013/https://www.theguardian.com/world/live/2024/oct/17/middle-east-crisis-live-updates-israel-iran-lebanon-gaza-war |archive-date=19 February 2025 |url-status=live}}</ref> កំឡុងពេលបាញ់ប្រយុទ្ធជាមួយស៊ីនវ៉ានោះដែរ ទាហានអ៊ីស្រាអែលមិនបានរកឃើញចំណាប់ខ្មាំងណានៅក្បែរនោះទេ<ref>{{Cite news|last=Borger |first=Julian |date=17 October 2024|title=Israel kills its prime target – but Sinwar's death seems down to chance, not precise planning |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/17/israel-idf-prime-target-yahya-sinwar-death-hamas |access-date=27 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250228034516/https://www.theguardian.com/world/2024/oct/17/israel-idf-prime-target-yahya-sinwar-death-hamas |archive-date=28 February 2025 |url-status=live}}</ref> ហើយក៏គ្មានរបាយការណ៍អំពីការស្លាប់របួសជនស៊ីវិលផងដែរ។<ref>{{Cite news|date=17 October 2024 |title=IDF investigates if Hamas leader Yahya Sinwar was eliminated in Gaza |url=https://www.israelhayom.com/2024/10/17/idf-investigates-if-hamas-leader-yahya-sinwar-was-eliminated-in-gaza/ |access-date=27 September 2025 |work=Israel Hayom |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219130137/https://www.israelhayom.com/2024/10/17/idf-investigates-if-hamas-leader-yahya-sinwar-was-eliminated-in-gaza/ |archive-date=19 February 2025 |url-status=live}}</ref> ====ការឡោមព័ទ្ធហ្កាហ្សាខាងជើង==== {{Main|ការឡោមព័ទ្ធហ្កាហ្សាខាងជើង}} [[File:Images of war 23-25 from Gaza, by Jaber Badwen, IMG 5670.jpg|thumb|300x300px|ដងផ្លូវមួយនៅហ្កាហ្សាខាងជើងក្នុងកំឡុងបទឈប់បាញ់ក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ពោលក្រោយប្រតិបត្តិការឡោមព័ទ្ធរបស់អ៊ីស្រាអែល]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ ក.ក.អ. បានប្រាប់សារព័ត៌មាន''[[ហាអារ៉េតស៍]]''ថា រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលមិនមានបំណងចង់ចរចារំដោះចំណាប់ខ្មាំងទៀតឡើយ ហើយថ្នាក់ដឹកនាំនយោបាយកំពុងរកមធ្យោបាយកាត់យកដែនហ្កាហ្សាមួយផ្នែកបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite news|last=Kubovich |first=Yaniv |date=13 October 2024 |title=Israeli Defense Officials: Gov't Pushing Aside Hostage Deal, Eyeing Gaza Annexation |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-10-13/ty-article/.premium/israeli-defense-officials-govt-pushing-aside-hostage-deal-eyeing-gaza-annexation/00000192-8585-d988-a3ba-dde59a470000 |work=Haaretz |archive-url=https://archive.today/20241203123900/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-10-13/ty-article/.premium/israeli-defense-officials-govt-pushing-aside-hostage-deal-eyeing-gaza-annexation/00000192-8585-d988-a3ba-dde59a470000 |archive-date=3 December 2024 |url-status=live}}</ref> នៅសប្ដាហ៍ក្រោយៗនៃខែតុលា អ៊ីស្រាអែលបានបង្កើននិងរឹតបន្តឹងការឡោមព័ទ្ធរបស់ខ្លួននៅហ្កាហ្សាខាងជើង ហើយជំនួយមនុស្សធម៌ប្រចាំថ្ងៃក្នុងតំបន់នោះត្រូវបានកាត់បន្ថយស្ទើរគ្មានសល់អ្វី។ សកម្មភាពបាញ់គ្រាប់ផ្លោងទៅលើមន្ទីរពេទ្យ ការបំផ្លាញកម្ទេចជម្រកជ្រកកោននានា និងការចាប់ជំរឹតបុរសនិងក្មេងប្រុសដោយយោធាអ៊ីស្រាអែល បាននាំឱ្យមានការសន្មតថា អ៊ីស្រាអែលបានកំពុងបំផ្លែងតំបន់ហ្កាហ្សាខាងជើងទៅជាតំបន់យោធាបិទជិត និងប្រកាសរាល់បុគ្គលដែលបដិសេធមិនព្រមចាកចេញពីហ្កាហ្សាខាងជើងថាជាខ្មាំងសត្រូវប្រដាប់អាវុធ។<ref>{{Cite news|last=McKernan |first=Bethan |date=26 October 2024 |title='Israel is trying to erase our presence': Palestinians say 'generals' plan' to clear north Gaza is under way |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/26/israel-generals-plan-clear-north-gaza-palestinians |access-date=27 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218144849/https://www.theguardian.com/world/2024/oct/26/israel-generals-plan-clear-north-gaza-palestinians |archive-date=18 February 2025 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី៥ ខែវិច្ឆិកា ឧត្តមសេនីយឯករបស់អ៊ីស្រាអែលម្នាក់គឺលោកកូហិន អ៊ីតហ្ស៊ីកបានប្រាប់អ្នកយកព័ត៌មានថា "ក.ក.អ. គ្មានគោលបំណងអនុញ្ញាតឱ្យប្រជាជនដែលធ្លាប់រស់នៅក្នុងហ្កាហ្សាខាងជើងត្រឡប់មកវិញទេ" ហើយបានបន្តប្រាប់ថា ជំនួយស្បៀងអាហារផ្សេងៗគឺមិនមានទៀតឡើយ ព្រោះតំបន់នេះ "អស់វត្តមានជនស៊ីវិល" ហើយ។<ref >{{Cite news|last=McKernan |first=Bethan |date=7 November 2024 |title=IDF distances itself from 'no return' remarks about north Gaza evacuees |url=https://www.theguardian.com/world/2024/nov/07/idf-israel-military-no-return-remarks-north-gaza |access-date=27 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250228100158/https://www.theguardian.com/world/2024/nov/07/idf-israel-military-no-return-remarks-north-gaza |archive-date=28 February 2025 |url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ក.ក.អ. បានបន្តប្រតិបត្តិការឡោមព័ទ្ធរបស់គេនៅជុំវិញទីក្រុងចាបាលីយ៉ាដោយបានបញ្ជូនរថក្រោះបន្ថែមចូលទៅកាន់តំបន់ជុំវិញ ហើយបានចេញបញ្ជាឱ្យប្រជាជនក្នុងតំបន់ជម្លៀសខ្លួនចេញឱ្យអស់។<ref>{{Cite news|date=20 October 2024 |title=Senior Israeli officer killed during fighting in northern Gaza |url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-commander-killed-fighting-northern-gaza-jabalia-ehsan-daqsa |access-date=27 September 2025 |work=Middle East Eye |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209210850/https://www.middleeasteye.net/news/israel-commander-killed-fighting-northern-gaza-jabalia-ehsan-daqsa |archive-date=9 February 2025 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា អង្គការសុខភាពពិភពលោកបាននិយាយថា ខ្លួនបានបាត់ទំនាក់ទំនងជាមួយមន្ទីរពេទ្យកាម៉ាលអាដវ៉ាន ខណៈប្រធានសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ លោក[[វ៉ុលគើ ធួក]]បានសម្ដៅលើស្ថានការណ៍វិវត្តថ្មីៗនៅហ្កាហ្សាខាងជើងថាជា "ពេលវេលាដ៏ខ្មៅងងឹតបំផុត" ចាប់តាំងពីសង្រ្គាមបានកើតឡើងមក។<ref>{{Cite news|last=Gritten |first=David |date=26 October 2024 |title=Gaza war's 'darkest moment' unfolding in north, United Nations says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz0m4xlg093o |access-date=27 September 2025 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211190917/https://www.bbc.com/news/articles/cz0m4xlg093o |archive-date=11 February 2025 |url-status=live}}</ref> អង្គការសហប្រជាជាតិបានព្រមានថាស្ថានការណ៍បច្ចុប្បន្នអាចនាំឱ្យហ្កាហ្សាខាងជើងធ្លាក់ទៅក្នុងរណ្ដៅ "អន្តរាយ" ហើយថា "ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូលនៅហ្កាហ្សាខាងជើងកំពុងប្រឈមនឹងហានិភ័យអាចបាត់បង់ជីវិតដោយសាររោគជំងឺ គ្រោះទុរ្ភិក្ស និងអំពើហិង្សាផ្សេងៗ"។<ref>{{Cite news|last=Nichols |first=Michelle |date=1 November 2024 |title=North Gaza 'apocalyptic,' everyone at 'imminent risk' of death, warns UN |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/north-gaza-apocalyptic-everyone-imminent-risk-death-warns-un-2024-11-01/ |work=Reuters |archive-url=https://archive.today/20241101232733/https://www.reuters.com/world/middle-east/north-gaza-apocalyptic-everyone-imminent-risk-death-warns-un-2024-11-01/ |archive-date=1 November 2024 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា អង្គការ[[យូនីសេហ្វ]]បាននិយាយថា កុមារជាង ៥០ នាក់នៅទីក្រុងចាបាលីយ៉ាត្រូវបានសម្លាប់ក្រោមថ្វីដៃអ៊ីស្រាអែលក្នុងរយៈពេលពីរថ្ងៃកន្លងមក។<ref>{{Cite news|date=2 November 2024 |title=Statement by UNICEF Executive Director Catherine Russell on a deadly weekend of attacks in North Gaza |url=https://www.unicef.org/press-releases/statement-unicef-executive-director-catherine-russell-deadly-weekend-attacks-north |access-date=27 September 2025 |work=[[យូនីសេហ្វ]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305223546/https://www.unicef.org/press-releases/statement-unicef-executive-director-catherine-russell-deadly-weekend-attacks-north |archive-date=5 March 2025 |url-status=live}}</ref> UNRWA បាននិយាយថា អ៊ីស្រាអែលបានច្រានចោលកិច្វខិតខំផ្ដល់ជំនួយចំនួនប្រាំបួនលើកទៅកាន់ហ្កាហ្សាខាងជើងនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ហើយបានរារាំងកិច្ចប្រឹងប្រែងបន្ថែមចំនួន ៨២​ លើកទៀត ចំណែកឯស្ថានការណ៍រស់នៅបើយោងតាមអង្គការដដែរនោះបានឱ្យដឹងថាកំពុងថយចុះ ពិសេសចំពោះជនស៊ីវិលពីប្រមាណ ៦០,០០០ ទៅ ៧០,០០០ នាក់ដែលកំពុងនៅមានវត្តមានក្នុងហ្កាហ្សាភាគខាងជើងនៅឡើយ។<ref>{{Cite news|date=28 November 2024 |title=Israel's Genocide Day 419: UNRWA warns conditions for survival are 'diminishing' for Palestinians in north Gaza |url=https://mondoweiss.net/2024/11/israels-genocide-day-419-unrwa-warns-conditions-for-survival-are-diminishing-for-palestinians-in-north-gaza/ |access-date=27 September 2025 |work=Mondoweiss |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203161508/https://mondoweiss.net/2024/11/israels-genocide-day-419-unrwa-warns-conditions-for-survival-are-diminishing-for-palestinians-in-north-gaza/ |archive-date=3 December 2024 |url-status=live}}</ref> ===បទឈប់បាញ់លើកទីពីរ និងការបន្តប្រយុទ្ធគ្នា (មករា–មេសា ២០២៥)=== {{Main|បទឈប់បាញ់ហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥}} [[File:Return of displaced people via Al-Rasheed Street after ceasefire, January 2025, Gaza Strip.jpg|thumb|ប្រជាជនជម្លៀសកំពុងធ្វើដំណើរតាមវិថីអាល់រ៉ាស៊ីដទៅកាន់ទីកន្លែងដែលពួកគេធ្លាប់បានរស់នៅវិញបន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់ថ្មីត្រូវបានចុះ, មករា ២០២៥]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ កិច្ចព្រមព្រៀងមួយត្រូវបានប្រកាសរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់តាមរយៈការសម្រុះសម្រួលពីប្រទេសកាតា ដែលក្នុងនោះក្រុមហាម៉ាស់បានយល់ព្រមដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីស្រាអែលមួយចំនួនដែលត្រូវបានជាប់ឃុំខ្លួននៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ជាថ្នូរនឹងការដោះលែងពួកសកម្មប្រយុទ្ធហាម៉ាស់ និងអ្នកទោសប៉ាឡេស្ទីនផ្សេងទៀតដែលបានកំពុងជាប់ឃុំនៅក្នុងពន្ធនាគារអ៊ីស្រាអែល។ ភាគីទាំងពីរក៏បានយល់ព្រមលើបទឈប់បាញ់ថ្មីផងដែរដោយវាបានចូលជាធរមាននៅព្រឹកថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite news|last1=Lilieholm |first1=Lucas |last2=Regan |first2=Helen |last3=Haq |first3=Sana Noor |date=15 January 2025 |title=Live updates: Israel and Hamas agree to Gaza ceasefire and hostage deal, source says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-hamas-gaza-ceasefire-hostages-01-15-24/index.html |access-date=27 September 2025 |work=CNN |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304002921/https://www.cnn.com/world/live-news/israel-hamas-gaza-ceasefire-hostages-01-15-24/index.html |archive-date=4 March 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=19 January 2025 |title=Israel–Hamas ceasefire takes effect in Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/19/israel-hamas-ceasefire-takes-effect-in-gaza |work=Al Jazeera |access-date=27 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306111653/https://www.aljazeera.com/news/2025/1/19/israel-hamas-ceasefire-takes-effect-in-gaza |archive-date=6 March 2025 |url-status=live}}</ref> ក្រុមហាម៉ាស់បានចោទប្រកាន់អ៊ីស្រាអែលពីការរំលោភលើលក្ខខណ្ឌនៃបទឈប់បាញ់ ហើយបានប្រកាសផ្អាកការដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ។<ref>{{Cite news|first=Yuval |last=Barnea |date=10 February 2025 |title=Hamas suspends Gaza hostage releases until further notice, citing Israeli violations |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-841505 |access-date=27 September 2025 |work=The Jerusalem Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306091843/https://www.jpost.com/breaking-news/article-841505 |archive-date=6 March 2025 |url-status=live}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូ និងត្រាំបានគំរាមបំផ្ទុះសង្គ្រាមឡើងវិញនៅហ្កាហ្សា<ref>{{Cite news|last=Kent |first=Lauren |date=11 February 2025 |title=Ceasefire 'will end' if Hamas does not return hostages by Saturday, Netanyahu says |url=https://www.cnn.com/2025/02/11/middleeast/israel-hamas-ceasefire-deal-intl/index.html |access-date=27 September 2025 |work=CNN |archive-url=https://web.archive.org/web/20250228005405/https://www.cnn.com/2025/02/11/middleeast/israel-hamas-ceasefire-deal-intl/index.html |archive-date=28 February 2025 |url-status=live}}</ref> ក្រុមហាម៉ាស់ក៏បានផ្លាស់ប្ដូរជំហររបស់ខ្លួននៅថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ដោយបានប្រកាសដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃខាងមុខ។<ref>{{Cite news|first1=Kareem |last1=Khadder |first2=Ibrahim |last2=Dahman |first3=Eugenia |last3=Yosef |first4=Lucas |last4=Lilieholm |first5=Mostafa |last5=Salem |first6=Tareq |last6=El-Helou |date=15 February 2025 |title=Three Israeli hostages in Gaza handed over to Red Cross |url=https://edition.cnn.com/2025/02/15/middleeast/israel-hamas-hostage-release-feb15-intl-hnk/index.html |access-date=27 September 2025 |work=CNN |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305234842/https://edition.cnn.com/2025/02/15/middleeast/israel-hamas-hostage-release-feb15-intl-hnk/index.html |archive-date=5 March 2025 |url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ដែលត្រូវជាថ្ងៃបទឈប់បាញ់ដំណាក់កាលទីមួយបិទបញ្ចប់ ក្រុមចលនាហាម៉ាស់បានបដិសេដចំពោះសំណើរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងការពន្យារដំណាក់កាលទីមួយបន្តដើម្បីដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងបន្ថែម ដោយផ្ទុយមកវិញ ហាម៉ាស់បានអំពាវនាវឱ្យចាប់ផ្ដើមអនុវត្តបទឈប់បាញ់ដំណាក់កាលទីពីរភ្លាមៗ។<ref>{{Cite news|date=1 March 2025 |title=Hamas rejects Israel's 'formulation' to extend phase one of Gaza ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/1/hamas-rejects-israels-formulation-to-extend-phase-one-of-gaza-ceasefire |access-date=28 September 2025 |work=Al Jazeera |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303175721/https://www.aljazeera.com/news/2025/3/1/hamas-rejects-israels-formulation-to-extend-phase-one-of-gaza-ceasefire |archive-date=3 March 2025 |url-status=live}}</ref> លក្ខខណ្ឌសំខាន់ៗនៅក្នុងដំណាក់កាលទីពីរនៃកិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់នោះរួមមាន ការដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងដែលនៅមានជីវិតទាំងប៉ុន្មាន និងការដកកងកម្លាំងយោធារបស់អ៊ីស្រាអែលទាំងអស់ចេញពីហ្កាហ្សាដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមជាអចិន្ត្រៃយ៍ ហើយកិច្ចចរចាដើម្បីបានអនុវត្តវាត្រូវបានកំណត់ចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងខែកុម្ភៈ ពោលគឺ ១៦ ថ្ងៃក្រោយបទឈប់បាញ់បានចូលជាធរមានដំបូង ប៉ុន្តែកិច្ចចរចាដូចដែលបានព្រមព្រៀងគ្នាទុកមុននោះមិនដែលត្រូវបានចាប់ផ្ដើមអនុវត្តទេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-gaza-ceasefire-palestine-hamas-netanyahu-what-know-rcna197012 |title=Why Israel broke its fragile truce in Gaza and is promising more strikes |date=19 March 2025 |access-date=28 September 2025 |work=NBC News |last=Da Silva |first=Chantal |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426023840/https://www.nbcnews.com/news/world/israel-gaza-ceasefire-palestine-hamas-netanyahu-what-know-rcna197012 |archive-date=26 April 2025}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy5klgv5zv0o |title=Is the war starting again in Gaza? |work=BBC News |last=Berg |first=Raffi |date=18 March 2025 |access-date=28 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422032355/https://www.bbc.com/news/articles/cy5klgv5zv0o |archive-date=22 April 2025 |url-status=live }}</ref> ការិយាល័យលោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូបានថ្លែងថា អ៊ីស្រាអែលបានគាំទ្រនូវផែនការរបស់អាមេរិកក្នុងការពន្យារបទឈប់បាញ់ដំណាក់កាលទីមួយ ពិសេសសម្រាប់រដូវកាលរ៉ាម៉ាដាន និង[[បុណ្យរំលង]]នាពេលខាងមុខ។ ក្រោមផែនការនេះ ប្រមាណពាក់កណ្ដាលនៃចំណាប់ខ្មាំងទាំងនៅរស់និងស្លាប់នឹងត្រូវរំដោះលែងនៅថ្ងៃដំបូងនៃដំណាក់កាលពន្យារថ្មី ហើយចំណាប់ខ្មាំងដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មាននឹងត្រូវដោះលែងនៅចុងដំណាក់កាលពន្យារនោះ ប្រសិនបើបទឈប់បាញ់អចិន្ត្រៃយ៍អាចត្រូវបានសម្រេចព្រមពៀង។ យោងតាមអំណះអំណាងពីប្រភពមួយចំនួនបានឱ្យដឹងថា កិច្ចព្រមព្រៀងគ្នាដំបូងៗនោះបានបើកដៃឱ្យអ៊ីស្រាអែលបន្តសង្គ្រាមឡើងវិញនៅពេលណាដែលគេចង់នៅក្រោយថ្ងៃទី១ ខែមីនា ប្រសិនបើកិច្ចចរចាជាប់គាំងមិនអាចទៅមុខរួច។ បន្ទាប់ពីហាម៉ាស់បានបដិសេដមិនយល់ស្របលើសំណើរបស់អាមេរិក<ref>{{Cite news|last=Berman |first=Lazar |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-endorses-us-plan-to-extend-ceasefire-claims-hamas-refusing-warns-war-can-restart/ |title=Israel endorses US plan to extend ceasefire, claims Hamas refusing, warns war can restart |date=1 March 2025 |work=The Times of Israel |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306141403/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-endorses-us-plan-to-extend-ceasefire-claims-hamas-refusing-warns-war-can-restart/ |archive-date=6 March 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/03/02/hamas-demands-implementation-of-second-ceasefire-phase- |title=Hamas demands implementation of second ceasefire phase |date=2 March 2025 |work=Al Arabiya |agency=Agence France Presse |archive-url=https://web.archive.org/web/20250302101744/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/03/02/hamas-demands-implementation-of-second-ceasefire-phase- |archive-date=2 March 2025 |url-status=live}}</ref> លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូក៏បានបញ្ជាឱ្យបិទផ្លូវបញ្ជូនជំនួយចូលហ្កាហ្សាភ្លាមៗ។<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/3/2/live-israel-us-propose-terms-to-extend-gaza-ceasefire-hamas-yet-to-reply?update=3547305 |title=Israel blocks entry of all goods, supplies into Gaza |date=2 March 2025 |work=Al Jazeera |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724101813/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/3/2/live-israel-us-propose-terms-to-extend-gaza-ceasefire-hamas-yet-to-reply?update=3547305 |archive-date=24 July 2025 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|last=Berman |first=Lazar |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-says-its-stopping-entry-of-aid-into-gaza-over-hamass-refusal-to-extend-ceasefire/ |title=Israel says it's stopping entry of aid into Gaza over Hamas's refusal to extend ceasefire |date=2 March 2025 |work=The Times of Israel |archive-url=https://web.archive.org/web/20250302101301/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-says-its-stopping-entry-of-aid-into-gaza-over-hamass-refusal-to-extend-ceasefire/ |archive-date=2 March 2025 |url-status=live}}</ref> ឈានមកដល់ថ្ងៃទី៩ ខែមីនា រដ្ឋមន្ត្រីថាមពលអ៊ីស្រាអែល លោក[[អេលី កូហេន]]បានបញ្ជាឱ្យផ្អាកការផ្គត់ផ្គង់អគ្គិសនីចូលទៅហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite news|url=https://apnews.com/article/gaza-israel-palestinians-war-news-ba90f0de3d4f64a1762d1a39f787817f |title=Israel says it is cutting off its electricity supply to Gaza |date=9 March 2025 |work=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425164028/https://apnews.com/article/gaza-israel-palestinians-war-news-ba90f0de3d4f64a1762d1a39f787817f |archive-date=25 April 2025 |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤​ ខែមីនា ក្រុមហាម៉ាស់បានប្រកាសយល់ស្របលើសំណើដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីស្រាអែល-អាមេរិកាំងម្នាក់ និងរួមទាំងសាកសពនៃចំណាប់ខ្មាំងពីរសញ្ជាតិចំនួនបួនរូបទៀត<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/3/14/live-israel-kills-2-in-gaza-un-decries-genocidal-attacks-on-healthcare?update=3578629 |title=Hamas agrees to release Israeli-American captive, 4 bodies |date=14 March 2025 |work=Al Jazeera |archive-url= |archive-date=}}</ref> ប៉ុន្តែអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានបដិសេដ ព្រោះវាខុសមិនដូចការអំពាវនាវឱ្យដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងនៅរស់ចំនួនបួននាក់របស់ពួកគេនៅថ្ងៃដំបូងនៃដំណាក់កាលពន្យារ។<ref>{{Cite web|url=https://www.axios.com/2025/03/14/hamas-edan-alexander-hosrtages-ceasefire |title=U.S. disputes Hamas claim that it agreed to release American hostage |date=14 March 2025 |website=Axios |last=Ravid |first=Barak |access-date=28 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250315194141/https://www.axios.com/2025/03/14/hamas-edan-alexander-hosrtages-ceasefire |archive-date=15 March 2025 |url-status=live}}</ref> [[File:Displaced Palestinians receive food from charitable Tekiya during Ramadan in Deir el-Balah, Gaza Strip.jpg|thumb|ជនស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីនកំពុងទទួលយកចំណីអាហារក្នុងកំឡុងខែរ៉ាម៉ាដាននៅទីក្រុងឌែរអែលបាឡា]] នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលមួយ ដោយរួមមានការបាញ់មីស៊ីលនិងគ្រាប់ផ្លោងផ្សេងៗចូលទៅទូទាំងតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលបានបណ្ដាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ជាង ៤០០ នាក់ (យោងតាមមន្ត្រីហ្កាហ្សា) និងនាំឱ្យបទឈប់បាញ់បាត់សុពលភាពទាំងស្រុង។<ref>{{cite news|last1=Baba |first1=Anas |last2=Estrin |first2=Daniel |last3=Lonsdorf |first3=Kat |date=18 March 2025 |title=Israel declares ceasefire 'over' as it launches airstrikes in Gaza killing hundreds '|url=https://www.npr.org/2025/03/17/g-s1-54401/israel-launches-deadly-series-of-attack-on-gaza |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318044008/https://www.npr.org/2025/03/17/g-s1-54401/israel-launches-deadly-series-of-attack-on-gaza |archive-date=18 March 2025 |access-date=28 September 2025 |work=NPR }}</ref><ref>{{cite news|date=18 March 2025 |title=Netanyahu's testimony in graft trial canceled for the day amid shock Gaza offensive |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahus-testimony-in-graft-trial-canceled-for-the-day-amid-shock-gaza-offensive/ |access-date=28 September 2025 |work=The Times of Israel |archive-date=21 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250321104052/https://www.timesofisrael.com/netanyahus-testimony-in-graft-trial-canceled-for-the-day-amid-shock-gaza-offensive/ |url-status=live }}</ref> ភាគីអ៊ីស្រាអែលបានអះអាងថា មូលហេតុដែលខ្លួនបានផ្ដើមការវាយប្រហារដូច្នោះគឺដោយសារតែក្រុមហាម៉ាស់បានបដិសេធពន្យារបទឈប់បាញ់ដំណាក់កាលទីមួយបន្តដើម្បីដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងបន្ថែម និងការនៅបន្តរៀបចំពង្រីកនិងពង្រឹងកម្លាំងរបស់ពួកគេចាប់តាំងពីបទឈប់បាញ់ចូលជាធរមាន។<ref>{{Cite news|date=18 March 2025 |title=Israel launches 'extensive strikes' on Gaza with at least 220 reportedly killed |url=https://www.bbc.com/news/live/czje23jd779t |access-date=28 September 2025 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426012259/https://www.bbc.com/news/live/czje23jd779t |archive-date=26 April 2025 |url-status=live}}</ref> ចំពោះក្រុមហាម៉ាស់វិញ គេបាននិយាយអះអាងថាខ្លួនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់យ៉ាងម៉ឹងម៉ាត់និងជាក់លាក់ ហើយអ៊ីស្រាអែលគឺជាអ្នកបង្កអរិភាពឈ្លានពានឡើងវិញ។ ក្នុងកែវភ្នែកអន្តរជាតិ ការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាទង្វើបង្ខាំងកុំឱ្យមានបទឈប់បាញ់ដ៏យូរអង្វែង។<ref name="telegraph20250318" /> សមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃរដ្ឋាភិបាលហ្កាហ្សាជាច្រើននាក់ និងរួមទាំងសមាជិកនៃការិយាល័យនយោបាយហាម៉ាស់ផងដែរត្រូវបានសម្លាប់អស់ជីវិតនៅកំឡុងយុទ្ធនាការវាយប្រហារដោយអ៊ីស្រាអែលលើកនេះ ដែលក្នុងនោះរួមមាន៖ លោក[[អៃសំ អាល់ដាអាលីស]]ដែលត្រូវជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលនៅហ្កាហ្សា លោក[[សាឡា អាល់បារដាវី]]<ref>{{Cite news|date=23 March 2025 |title=Senior Hamas leader among 23 killed in Israeli strikes in southern Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/23/senior-hamas-leader-among-23-killed-in-israeli-strikes-in-southern-gaza |access-date=28 September 2025 |work=Al Jazeera |archive-url=https://web.archive.org/web/20250410021552/https://www.aljazeera.com/news/2025/3/23/senior-hamas-leader-among-23-killed-in-israeli-strikes-in-southern-gaza |archive-date=10 April 2025 |url-status=live}}</ref>និងអ៊ីស្មាអ៊ីល បារហ៊ូម (សមាជិកនៃការិយាល័យនយោបាយ)<ref>{{Cite news|date=24 March 2025 |title=Israel kills Hamas official in Gaza hospital strike: reports |url=https://www.scmp.com/news/world/middle-east/article/3303555/israel-kills-member-hamas-political-bureau-gaza-strike-hamas-media-reports |access-date=28 September 2025 |work=South China Morning Post |agency=[[រ៉យទ័រ|Reuters]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408131040/https://www.scmp.com/news/world/middle-east/article/3303555/israel-kills-member-hamas-political-bureau-gaza-strike-hamas-media-reports |archive-date=8 April 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hamas confirms death of political leader in Israeli strike in Southern Gaza |url=https://www.khaleejtimes.com/world/mena/hamas-confirms-salah-al-bardawil-death |agency=Agence France-Presse |work=Khaleej Times |date=23 March 2025 |access-date=28 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506130542/https://www.khaleejtimes.com/world/mena/hamas-confirms-salah-al-bardawil-death |archive-date=6 May 2025 |url-status=live }}</ref> ម៉ះមូដ អាប៊ូវ៉ាត់ហ្វា (អនុរដ្ឋលេខាធិការ[[ក្រសួងមហាផ្ទៃនៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]) និងលោកបះចាត់ អាប៊ូស៊ុលតាន (ប្រធានសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង)។ នៅថ្ងៃទី១៩​ ខែមីនា ក.ក.អ. បានបាញ់បំផ្ទុះអគារ អសប មួយកន្លែងនៅក្រុងឌែរអែលបាឡា ដែលបានសម្លាប់បុគ្គលិក អសប ម្នាក់ និងបុគ្គលអង្គការអន្តរជាតិផ្សេងទៀតចំនួនប្រាំមួយនាក់។<ref>{{Cite web|date=24 April 2025 |title=IDF admits responsibility for deadly attack on UN building last month |url=https://news.sky.com/story/idf-admits-responsibility-for-deadly-attack-on-un-building-last-month-13354985 |access-date=28 September 2025 |website=Sky News }}</ref> ពីរថ្ងៃក្រោយមក ក.ក.អ. បានបំផ្ទុះបំផ្លាញ[[មន្ទីរពេទ្យមិត្តភាពតួកគី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite news|last=Fabian |first=Emanuel |date=21 March 2025 |title=IDF confirms it blew up Turkish-Palestinian Friendship Hospital in Gaza, says it wasn't in use |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-it-blew-up-turkish-palestinian-friendship-hospital-in-gaza-says-it-wasnt-in-use/ |work=Times of Israel |access-date=28 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724102503/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-it-blew-up-turkish-palestinian-friendship-hospital-in-gaza-says-it-wasnt-in-use/ |archive-date=24 July 2025 |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា ទាហាន ក.ក.អ. បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើរថយន្តដឹកជំនួយមនុស្សធម៌មួយហ្វូងដោយក្នុងនោះមានឡានពេទ្យចំនួនប្រាំគ្រឿង ឡានពន្លត់អគ្គិភ័យមួយគ្រឿង និងរថយន្ត អសប មួយគ្រឿងនៅភាគខាងត្បូងទីក្រុងរ៉ាហ្វា ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតបុគ្គលិកជាពេទ្យនិងអ្នកសង្គ្រោះបន្ទាន់សរុប ១៥ នាក់។ សាកសពរបស់ពួកគេទាំងអស់ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងថ្ងៃទី៣០​ ខែមីនា ស្ថិតក្នុងរណ្ដៅសាកសពមួយកន្លែង។<ref>{{Cite news|first1=Jaroslav |last1=Lukiv |first2=David |last2=Gritten |date=31 March 2025 |title=Gaza: Red Cross outraged over killing of medics by Israeli forces |url=https://www.bbc.com/news/articles/crkxm1rg6k1o |access-date=28 September 2025 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503133314/https://www.bbc.com/news/articles/crkxm1rg6k1o |archive-date=3 May 2025 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|last1=El Damanhoury |first1=Kareem |last2=Dahman |first2=Ibrahim |last3=Tanno |first3=Sophie |date=31 March 2025 |title=Bodies of missing aid workers found in Gaza 'mass grave' following Israeli attacks |url=https://edition.cnn.com/2025/03/31/middleeast/aid-workers-found-gaza-mass-grave-intl-hnk/index.html |access-date=28 September 2025 |work=CNN |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507125204/https://edition.cnn.com/2025/03/31/middleeast/aid-workers-found-gaza-mass-grave-intl-hnk/index.html |archive-date=7 May 2025 |url-status=live }}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ក.ក.អ. បានប្រកាសថាខ្លួនបានកំពុងឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរ៉ាហ្វា ហើយគ្រោងនឹងកាន់កាប់ទីក្រុងនេះមួយផ្នែក ខណៈបញ្ជាជម្លៀសប្រជាជនទ្រង់ទ្រាយធំកំពុងដំណើរការ។<ref>{{Cite web|date=22 April 2025 |title=Israeli forces have completed encirclement of Gaza's Rafah, military says |url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-hamas-war-idf-encirclement-rafah-palestinians-rcna200982? |access-date=28 September 2025 |work=NBC News |archive-url= |archive-date=}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ មីស៊ីលអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរគ្រាប់បានហោះមកបំបុកមន្ទីរពេទ្យអាល់អាលី ដែលជាហេតុនាំឱ្យអ្នកជំងឺនិងអ្នករបួសបង្ខំជម្លៀសខ្លួនចេញពីអគារ ខណៈប៉ែកសង្គ្រោះបន្ទាន់នៃមន្ទីរពេទ្យនោះបានទទួលរងការខូចខាតយ៉ាងដំណំ។<ref>{{Cite news|date=13 April 2025 |title=Israeli missiles strike Gaza hospital, patients evacuated |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-missiles-strike-gaza-hospital-patients-evacuated-2025-04-13/ |work=Reuters |archive-url= |archive-date=}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា នៅចំកណ្ដាលប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីស្រាអែល<ref name="telegraph20250318">{{Cite news|last1=Bodkin |first1=Henry |last2=Zagon |first2=Chanel |last3=Kelly |first3=Kieran |last4=White |first4=Josh |last5=Luyken |first5=Jörg |last6=Hardaker |first6=Daniel |date=18 March 2025 |title=Israel–Hamas war live: Netanyahu to widen war after IDF strikes kill hundreds in Gaza |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/03/18/israel-hamas-gaza-war-hostages-latest-news/ |access-date=28 September 2025 |work=The Daily Telegraph |issn=0307-1235 |archive-date=20 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250320153254/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/03/18/israel-hamas-gaza-war-hostages-latest-news/ |url-status=live}}</ref> ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណរាប់រយទៅរាប់ពាន់នាក់<ref>{{Cite news|date=26 March 2025 |title=Hundreds stage Gaza protest against Hamas after conflict resumes |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hundreds-palestinians-gaza-protest-against-hamas-after-conflict-resumes-2025-03-26/ |work=Reuters |access-date=28 September 2025 |archive-url=https://archive.today/20250326081401/https://www.reuters.com/world/middle-east/hundreds-palestinians-gaza-protest-against-hamas-after-conflict-resumes-2025-03-26/ |archive-date=26 March 2025 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|last1=Sharon |first1=Jeremy |last2=Sokol |first2=Sam |date=26 March 2025 |title=Demonstrations swell as thousands join second day of protests against Hamas in Gaza |url=https://www.timesofisrael.com/demonstrations-swell-as-thousands-join-second-day-of-protests-against-hamas-in-gaza/ |access-date=28 September 2025 |work=The Times of Israel |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429031403/https://www.timesofisrael.com/demonstrations-swell-as-thousands-join-second-day-of-protests-against-hamas-in-gaza/ |archive-date=29 April 2025 |url-status=live }}</ref>បានរួមគ្នាចេញ[[បាតុកម្មប្រឆាំងហាម៉ាស់នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥|បាតុកម្ម]]ប្រឆាំងនឹងហាម៉ាស់និងសង្គ្រាមដែលកំពុងឆាបឆេះ ដោយពួកគេបាននាំគ្នាអំពាវនាវឱ្យបញ្ចប់សង្គ្រាម និងបញ្ចប់[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|របបគ្រប់គ្រងរបស់ហាម៉ាស់]]នៅហ្កាហ្សា។ បាតុកម្មតវ៉ានោះបានកើតឡើងដោយសារការអត់នឿយមិនអាចទ្រាំទ្ររបស់ប្រជាជនស៊ីវិលនឹងសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃ និងការមិនពេញចិត្តនឹងរបបហាម៉ាស់ ពិសេសទាក់ទិននឹងការប្រើប្រាស់ជំនួយខុសគោលដៅមិនបានដល់ដៃជនស៊ីវិល<ref>{{Cite news|last1=Rothwell |first1=James |last2=Leather |first2=Jack |title=Elderly Gazan accuses Hamas of stealing aid in rare criticism, telling group 'shoot me if you want' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/12/08/elderly-gazan-accuses-hamas-stealing-aid-rare-criticism/ |access-date=28 September 2025 |work=The Daily Telegraph |date=8 December 2023 |archive-url=https://archive.today/20231208185102/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/12/08/elderly-gazan-accuses-hamas-stealing-aid-rare-criticism/ |archive-date=8 December 2023 |url-status=live }}</ref> ការគាបសង្កត់លើសេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ និងការរំលោភសិទ្ធិប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនផ្សេងៗទៀត។<ref>{{Cite news|last1=Abuheweila |first1=Iyad |last2=Bashir |first2=Abu Bakr |last3=Boxerman |first3=Aaron |last4=Browne |first4=Malachy |date=25 March 2025 |title=Gazans Voice Frustration With Hamas in Rare Protest |url=https://www.nytimes.com/2025/03/25/world/middleeast/gaza-protests-hamas.html |access-date=28 September 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |archive-url=https://archive.today/20250325205244/https://www.nytimes.com/2025/03/25/world/middleeast/gaza-protests-hamas.html |archive-date=25 March 2025 |url-status=live }}</ref> ===ប្រតិបត្តិការអ៊ីស្រាអែលថ្មី (ឧសភា–សីហា ២០២៥)=== នៅដើមខែឧសភា អ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសពីផែនការពង្រីកប្រតិបត្តិការយោធានៅហ្កាហ្សា និងកំណែនកងទ័ពបម្រុងរាប់ពាន់នាក់បន្ថែមទៀត។<ref>{{Cite news|last1=Karni |first1=Dana |last2=Tawfeeq |first2=Mohammed |date=4 May 2025 |title=Israel calls up thousands of reservists, plans to expand Gaza offensive amid stalled hostage talks |url=https://www.cnn.com/2025/05/03/middleeast/israel-mobilizes-reservists-gaza-intl-latam |access-date=29 September 2025 |work=CNN |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite news|last=Fabian |first=Emanuel |date=3 May 2025 |title= IDF calls up tens of thousands of reservists ahead of expanded Gaza offensive |url=https://www.timesofisrael.com/idf-calls-up-tens-of-thousands-of-reservists-ahead-of-expanded-gaza-offensive |access-date=29 September 2024 |work=Times of Israel |archive-url= |archive-date=}}</ref> មនុស្សយ៉ាងតិច ១៤៣ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាថ្ងៃដែលមានមនុស្សស្លាប់ច្រើនបំផុតចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានបន្តឡើងវិញក្រោយបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite web|date=16 May 2025 |title=Israel Kills 150 Palestinians in Gaza in Bloodiest Day Since It Shattered Ceasefire |url=https://www.democracynow.org/2025/5/16/headlines/israel_kills_150_palestininians_in_gaza_in_bloodiest_day_since_it_shattered_ceasefire |access-date=29 September 2025 |website=Democracy Now! }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមិថុនា ការវាយប្រហារពីលើអាកាសដោយអ៊ីស្រាអែលទៅលើបរិវេណមន្ទីរពេទ្យអឺរ៉ុបហ្កាហ្សានៅក្នុងទីក្រុងខាន់យូនីសនិងតំបន់ជុំវិញ បានសម្លាប់ថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលហាម៉ាស់ចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ូហាម៉េដ ស៊ីនវ៉ា]] និង[[មូហាម៉ាដ ឆាបាណា]] ដែលអ្នកទាំងពីរកំពុងបានលាក់ខ្លួននៅក្នុងរូងសម្ងាត់ក្រោមដី។<ref>{{cite web|date=May 22, 2025|title=Sources: Mohammad al-Sinwar Killed in Gaza, Temporarily Buried in Tunnel |url=https://english.aawsat.com/arab-world/5146012-sources-mohammad-al-sinwar-killed-gaza-temporarily-buried-tunnel |access-date=2025-09-29 |website=Asharq Al-Awsat}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-05-18 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) مصادر الحدث: العثور على جثة محمد السنوار في نفق بخان يونس |url=https://www.alhadath.net/2025/05/18/%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AB%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%AC%D8%AB%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D9%86%D9%81%D9%82-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%BA%D8%B2%D8%A9 |access-date=2025-09-29 |website=Al Hadath }}</ref><ref>{{Cite news|last1=Yohanan |first1=Nurit |last2=Fabian |first2=Emanuel |date=May 18, 2025 |title=Hamas leader Muhammad Sinwar's body said found in Gaza tunnel hit by IDF last week |url=https://www.timesofisrael.com/hamas-leader-muhammad-sinwars-body-said-found-in-gaza-tunnel-hit-by-idf-last-week/ |access-date=2025-09-29 |work=The Times of Israel |archive-url= |archive-date=}}</ref> ក្នុងកំឡុងខែមិថុនាដដែរ ក.ក.អ. បានរាយការណ៍ថាខ្លួនបានរកឃើញ និងកំណត់អត្តសញ្ញាណសាកសពរបស់ស៊ីនវ៉ាបានហើយ។<ref>{{cite news|title=Israeli military says it has recovered body of elusive Hamas leader Mohammed Sinwar |url=https://edition.cnn.com/2025/06/08/middleeast/israel-recovers-mohammed-sinwar-body-latam-intl |access-date=29 September 2025 |work=CNN |date=9 June 2025 |archive-url= |archive-date=}}</ref> អូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែសីហា ទើបក្រុមហាម៉ាស់បានប្រកាសបញ្ជាក់ពីមរណភាពរបស់ស៊ីនវ៉ា។<ref>{{Cite news|date=2025-08-30 |title=Hamas confirms death of its military leader Mohammed Sinwar |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hamas-confirms-death-its-military-leader-mohammed-sinwar-2025-08-30/ |access-date=2025-09-29 |work=Reuters }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែឧសភា អ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសបើក[[ប្រតិបត្តិការវាយហ្កាហ្សាខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៥|ប្រតិបត្តិការរថចម្បាំងហ្គីដអ៊ន]] ដែលត្រូវជាប្រតិបត្តិការយោធាវាយសម្ដៅយកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទាំងមូលមកគ្រប់គ្រង។ សកម្មភាពនេះត្រូវបានថ្កោលទោសយ៉ាងទូលំទូលាយដោយសម្ព័ន្ធមិត្តអ៊ីស្រាអែលជាច្រើន ដោយខ្លះថែមទាំងបានគំរាមដាក់ទណ្ឌកម្មលើអ៊ីស្រាអែលទៀតផង។<ref>{{Cite news|author1=Mohammed Tawfeeq |author2=Jeremy Diamond |author3=Ibrahim Dahman |author4=Eyad Kourdi |date=16 May 2025 |title=Israeli military says it has launched major new offensive in Gaza, same day Trump leaves region with no deal |url=https://edition.cnn.com/2025/05/16/middleeast/gideons-chariots-israel-new-gaza-offensive-latam-intl |access-date=29 September 2025 |work=CNN |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Ebrahim |first1=Nadeen |last2=Fox |first2=Kara |date=19 May 2025 |title=UK, France, Canada threaten sanctions if Israel continues new offensive into Gaza. Here's what we know |url=https://edition.cnn.com/2025/05/19/middleeast/israel-pushes-deeper-into-gaza-what-we-know-intl |access-date=29 September 2025 |work=CNN |archive-url= |archive-date=}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា អ៊ីស្រាអែលបានបាញ់ប្រហារលើសាលារៀនមួយកន្លែងក្នុង[[សង្កាត់ដារ៉ាជ]]ក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួន ៣៦ នាក់ (ក្នុងនោះមាន ១៨ នាក់ជាកុមារ និងប្រាំមួយនាក់ជាស្ត្រី) និងបង្ករបួសដល់មនុស្សជាង ៥៥ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news|date=26 May 2025 |title=Israeli Strikes Kill 52 in Gaza, Including 36 in a School-turned-shelter, Medics Say |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-05-26/ty-article/israeli-strikes-kill-52-in-gaza-including-36-in-a-school-turned-shelter-medics-say/00000197-0beb-dc94-ab97-0fef5e4e0000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526184050/https://www.haaretz.com/israel-news/2025-05-26/ty-article/israeli-strikes-kill-52-in-gaza-including-36-in-a-school-turned-shelter-medics-say/00000197-0beb-dc94-ab97-0fef5e4e0000 |archive-date=26 May 2025 |access-date=29 September 2025 |work=Haaretz}}</ref> កងជីវពលថ្មីនៅហ្កាហ្សាគឺ[[កងកម្លាំងប្រជាជន]]បានចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការបានលេចឡើងនៅចុងខែឧសភាដោយមានទំនោរប្រឆាំងនឹងហាម៉ាស់។ លោក[[អាវីកឌ័រ លីប៊ឺរម៉ាន]]បានចោទប្រកាន់លោកណេតាន់យ៉ាហ៊ូនិងរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលថាជាអ្នកគាំទ្រផ្ដល់ហិរញ្ញប្បទាន និងបំពាក់អាវុធដល់កងជីវពលមួយនោះ។<ref name="haaretz20250605">{{Cite news |last1=Jonathan |first1=Lis |last2=Hasson |first2=Nir |date=5 June 2025 |title=Netanyahu Says Israel Fighting Hamas 'In Various Ways' Amid Claims It Armed ISIS-affiliated Gaza Militia |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-06-05/ty-article/israel-arming-isis-affiliated-anti-hamas-gaza-militia-ex-defense-chief-claims/00000197-3f88-d079-ab97-7fcdd7120000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250605220535/https://www.haaretz.com/israel-news/2025-06-05/ty-article/israel-arming-isis-affiliated-anti-hamas-gaza-militia-ex-defense-chief-claims/00000197-3f88-d079-ab97-7fcdd7120000 |archive-date=2025-06-05 |work=Haaretz |access-date=2025-09-29 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៧ ខែឧសភា មូលនិធិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សារបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមធ្វើប្រតិបត្តិការនៅក្រុងតែលអាល់ស៊ុលតាន។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលកំពុងស្រេកឃ្លានបានទៅប្រជ្រៀតគ្នានៅជុំវិញមជ្ឈមណ្ឌលចែកចាយជំនួយនោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើកការបាញ់ប្រហារទៅលើហ្វូងប្រជាជនស្រេកឃ្លានទាំងនោះ បណ្ដាលឱ្យមនុស្សចំនួន ១០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងរបួសប្រមាណ ៦២ នាក់ទៀត។<ref>{{Cite news|last1=Cheeseman |first1=Abbie |last2=Rubin |first2=Shira |last3=DeYoung |first3=Karen |last4=Wiener |first4=Aaron |last5=Bisset |first5=Victoria |date=2025-05-28 |title=Dozens injured by gunshots amid chaos at Gaza aid hub, U.N. says. |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/05/28/israel-gaza-aid-distribution-ghf-gunshots/ |access-date=2025-09-29 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |archive-url= |archive-date=}}</ref> ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ប្រជាជនដែលរត់ទៅរកជំនួយហើយត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលបាញ់សម្លាប់ មានចំនួនរហូតដល់ទៅជាង ១,៣០០ នាក់។<ref>{{Cite web|date=2025-08-01 |title=Gaza: Nearly 1,400 Palestinians killed while seeking food, as UN warns airdrops are no solution |url=https://news.un.org/en/story/2025/08/1165552 |access-date=2025-09-29 |website=UN News }}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ក.ក.អ. បានចេញបញ្ជាជម្លៀសសម្រាប់ប្រជាជននៅក្នុងទីក្រុងឌែរអែលបាឡា ដែលជាទីប្រជុំជនមួយមិនដែលធ្លាប់ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលលើកទ័ពវាយលុកនោះឡើយចាប់តាំងពីសង្រ្គាមបានចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{Cite news|date=2025-07-20 |title=Israel issues new evacuation orders in central Gaza |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8rp62480r3o |access-date=2025-09-29 |work=BBC News |archive-url= |archive-date=}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ប្រតិបត្តិការវាយលុកឌែរអែលបាឡា|ចល័តទ័ពចូលទៅដល់តំបន់នៃជាយក្រុង]]នោះ ខណៈគ្រាប់ផ្លោងនិងមីស៊ីលជាច្រើនត្រូវបានបាញ់បង្ហោះចូល។<ref>{{Cite news|date=2025-07-21 |title=Israeli air strikes hit Gaza's Deir al-Balah as tanks launch ground assault |url=https://www.bbc.com/news/live/cvg9ky87dpdt?post=asset%3Abdc26394-b473-4e6e-929a-36898989ce1d#post |access-date=2025-09-29 |work=BBC News |archive-url= |archive-date=}}</ref> ===ប្រតិបត្តិការវាយលុកទីក្រុងហ្កាហ្សា (សីហា–កញ្ញា ២០២៥)=== {{Main|ប្រតិបត្តិការវាយលុកទីក្រុងហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥}} នៅដើមខែសីហា ឆ្នាំ២០២៥ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែលបានអនុម័ត[[ប្រតិបត្តិការវាយលុកទីក្រុងហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥|ផែនការដើម្បីកាន់កាប់ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]។ ផែនការអ៊ីស្រាអែលនេះបានប្រទាញការថ្កោលទោសជាច្រើនពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប និងបណ្ដាប្រទេសបរទេសមួយចំនួន។<ref>{{Cite news|last1=Ambrose |first1=Tom |last2=Sedghi |first2=Amy |last3=Graham |first3=Vicky |last4=Fulton |first4=Adam |date=2025-08-08 |title=Israel's Gaza City plan sparks global condemnation with warnings of more destruction and suffering – latest updates |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/aug/08/israel-gaza-city-take-over-netanyahu-plan-approved-live-updates-latest-news |access-date=2025-09-30 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Shalev |first1=Tal |last2=Karni |first2=Dana |last3=Edwards |first3=Christian |last4=Kottasová |first4=Ivana |date=2025-08-07 |title=Israel security cabinet approves Netanyahu plan to occupy Gaza City despite rising alarm at home and abroad |url=https://www.cnn.com/2025/08/07/middleeast/israel-full-conquest-gaza-key-meeting-thursday-intl |access-date=2025-09-30 |work=CNN |archive-url= |archive-date=}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែសីហា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើតង់អ្នកសារព័ត៌មានមួយនៅខាងក្រៅមន្ទីរពេទ្យអាល់ឆាហ្វា ដោយបានសម្លាប់អ្នកសារព័ត៌មាន[[អាល់ចាហ្ស៊ីរ៉ា]]ចំនួនប្រាំមួយនាក់<ref>{{Cite web|date=2025-08-10 |title=Anas al-Sharif among five Al Jazeera staff killed by Israel in Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/10/al-jazeera-journalist-anas-al-sharif-killed-in-israeli-attack-in-gaza-city |access-date=2025-09-30 |website=Al Jazeera }}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-08-10 |title=VIDEO – 'Israel' kills prominent Gaza journalists including Anas Sharif |url=https://en.royanews.tv/news/62045 |access-date=2025-09-30 |website=Roya News |archive-url= |archive-date=}}</ref> ដែលនាំឱ្យចំនួនអ្នកសារព័ត៌មានដែលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះកើនឡើងដល់ ១៩២ នាក់។<ref>{{Cite web|date=2025-08-10 |title=Israel kills Al Jazeera journalists in targeted Gaza City airstrike |url=https://cpj.org/2025/08/israel-kills-al-jazeera-journalists-in-targeted-gaza-city-airstrike/ |access-date=2025-09-30 |website=Committee to Protect Journalists |archive-url= |archive-date=}}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែសីហា អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមដំណាក់កាលដំបូងនៃការវាយលុកដណ្ដើមកាន់កាប់ទីក្រុងហ្កាហ្សា ហើយបានប្រមូលកម្លាំងបម្រុងចំនួន ៦០,០០០ នាក់នៅដើមខែកញ្ញា។<ref>{{Cite web|date=21 August 2025 |title=Israel says it has taken first steps of military operation in Gaza City |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-calls-up-tens-thousands-reservists-before-new-gaza-offensive-2025-08-20/ |access-date=30 September 2025 |website=Reuters |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 August 2025 |title=Palestinians flee Gaza City districts as Israel says first stages of assault have begun |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyr7l0z9edo |access-date=30 September 2025 |website=BBC |archive-url= |archive-date=}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានបាញ់ប្រហារលើមន្ទីរពេទ្យណាស៊ែរចំនួនពីរលើកផ្ទួនៗគ្នានៅភាគខាងត្បូងហ្កាហ្សា ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ២២ នាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកសារព័ត៌មានចំនួនប្រាំនាក់។<ref>{{Cite web|last1=Fisher |first1=Megan |last2=Nader |first2=Emir |date=25 August 2025 |title=Israeli double strike on Gaza hospital – what we know |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80d2zrdj7vo |access-date=30 September 2025 |website=BBC |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web|last=Beaumont |first=Peter |date=25 August 2025 |title=Israel's attack on hospital in Gaza may constitute a war crime on many fronts |url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/25/israel-attack-gaza-hospital-may-constitute-war-on-many-fronts |access-date=30 September 2025 |website=The Guardian |archive-url= |archive-date=}}</ref> ក.ក.អ. បានបញ្ជាក់នៅលើបណ្ដាញសង្គម[[ធ្វិតថឺរ|អ៊ីច]]ថា កាមេរ៉ានៅលើដំបូលអគារមន្ទីរពេទ្យនោះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បី "នាំមុខសកម្មភាពភេរវកម្ម" ប្រឆាំងនឹងទាហានរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែអ្នកកាសែតសារព៌ត៌មានវិញបាននិយាយតបថា កាមេរ៉ានោះគ្រាន់តែជាកាមេរ៉ារបស់សារព័ត៌មាន[[រ៉យទ័រ]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="NBC27August2025">{{cite web |title=Israel faces new pressure over hospital strikes as Trump chairs Gaza meeting |website=NBC |date=August 27, 2025 |url=https://www.nbcnews.com/world/gaza/trump-meeting-gaza-israel-nasser-hospital-strikes-hamas-ceasefire-rcna227455}}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែកញ្ញា អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជននៅទីក្រុងហ្កាហ្សាទាំងអស់ជម្លៀសខ្លួនចេញពីបរិវេណទីក្រុង ដោយលើកឡើងពីផែនការត្រៀមចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំ។<ref>{{Cite web |date=9 September 2025 |title=Israel orders full evacuation of Gaza City as Netanyahu warns 'this is only the beginning' |url=https://edition.cnn.com/2025/09/09/middleeast/israel-gaza-city-evacuation-netanyahu-warning-intl |access-date=30 September 2025 |website=CNN |archive-url= |archive-date=}}</ref> មកដល់ទី១៥ ខែកញ្ញា ក.ក.អ​. បានចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការថ្មើរជើងវាយចូលទីក្រុងហ្កាហ្សា ដោយាបានបញ្ជូននូវអង្គភាពពីកងពលរថពាសដែកចំនួនពីរ និងទ័ពថ្មើរជើងជាច្រើនពលទៀត។<ref>{{Cite web|last=Ravid |first=Barak |date=2025-09-16 |title=Israel launches ground offensive to occupy Gaza City |url=https://www.axios.com/2025/09/15/israel-gaza-city-occupation-ground-offensive |access-date=2025-09-30 |website=Axios }}</ref> ===ផែនការសន្តិភាព (កញ្ញា ២០២៥–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|ផែនការសន្តិភាពសង្គ្រាមហ្កាហ្សា}} នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំបានស្នើ[[ផែនការសន្តិភាពសង្គ្រាមហ្កាហ្សា|ផែនការសន្តិភាព]] ២០ ចំណុចដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម។ ចំណុចសំខាន់ៗក្នុងផែនការនោះរួមមាន ការដោះលែងចំណាប់ខ្មាំងនិងអ្នកទោសទាំងអស់ ការបញ្ចប់ជម្លោះ ការដកកងទ័ពអ៊ីស្រាអែល និងការដកអាវុធពីហាម៉ាស់និងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលនៅហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web|date=30 September 2025 |title=Read Trump's 20-point proposal to end the war in Gaza |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/read-trumps-20-point-proposal-to-end-the-war-in-gaza |website=pbs.org |publisher=PBS |access-date=10 October 2025}}</ref> អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេចទទួល​យក​ផែនការសន្តិភាពត្រាំ ក៏ដូច​ជាបណ្ដា​រដ្ឋ​អារ៉ាប់និងឥស្លាមផ្សេងៗទៀត​​ដែល​បាន​ជំរុញ​​ក្រុម​ហាម៉ាស់ឱ្យទទួល​យកសំណើនោះដូចគ្នា។<ref>{{cite web|last1=Dagher |first1=Sam |date=1 October 2025 |title=Hamas Pressed by Arab, Muslim States to Accept Trump's Gaza Plan |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-10-01/arab-and-muslim-states-push-hamas-to-accept-trump-s-gaza-plan?embedded-checkout=true |website=bloomberg.com |publisher=Bloomberg |access-date=10 October 2025}}</ref> បន្ទាប់ពីបានចរចាគ្នាចប់ អ៊ីស្រាអែលនិងហាម៉ាស់ក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាជាផ្លូវការក្នុងការអនុវត្តដំណាក់កាលទីមួយនៃផែនការសន្តិភាពនៅថ្ងៃទី៩ ខែតុលា។<ref name="theguardian20251009">{{cite web|title='First phase' of ceasefire deal to end war in Gaza agreed by Israel and Hamas|url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/09/first-phase-of-ceasefire-deal-to-end-war-in-gaza-agreed-by-israel-and-hamas|website=The Guardian |access-date=10 October 2025 |date=8 October 2025}}</ref> ==ការរាលដាល== {{main|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} {{See also|ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិសមុទ្រក្រហម|ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៣|ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើស៊ីរី (២០២៤–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល}} {{multiple image| | perrow = 1/2 | total_width = 300 | image1 = Hezbollah Headquarter Airstrike 2024.jpg | image2 = Kiryat Shmona destruction.jpg | image3 = The USS Dwight D. Eisenhower and USS USS Gerald R. Ford carrier strike groups in November 2023.jpg | footer_align = center | footer = {{startflatlist}} * ផ្សែងហុយឡើងលើបន្ទាប់[[ការវាយប្រហារទីស្នាក់ការហេស្បុលឡាឆ្នាំ២០២៤|អ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារទៅលើទីស្នាក់ការហេស្បុលឡា]] * អគារខូចខាតនៅក្រុងគីរយ៉ាត់ឆ្មូណេ អ៊ីស្រាអែលភាគខាងជើង * ក្រុមនាវាចម្បាំងរបស់អាមេរិកនៅឯ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]។ {{endflatlist}} }} សង្គ្រាមមួយនេះបានរុញច្រានភាពតានតឹងរវាងប្រទេសមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់ឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះប្រឈមគ្នាផ្ទាល់ ជាពិសេសរវាងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងអ៊ីស្រាអែល ដែលជាហេតុបង្កឱ្យកើត[[វិបត្តិសមុទ្រក្រហម]] និង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល]]ជាដើម។<ref>{{Cite news|title=Yemen's Houthis 'will not stop' Red Sea attacks until Israel ends Gaza war |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/19/yemens-houthis-will-not-stop-red-sea-attacks-until-israel-stops-gaza-war |work=Al Jazeera |date=19 December 2023|access-date=1 October 2025 |archive-date=8 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240208211147/https://www.aljazeera.com/amp/news/2023/12/19/yemens-houthis-will-not-stop-red-sea-attacks-until-israel-stops-gaza-war |url-status=live}}</ref> មេដឹកនាំកំពូលហាម៉ាស់ លោកអ៊ីស្មែល ហានីយ៉េត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលលបធ្វើឃាតនៅឯរដ្ឋធានី[[តេហេរ៉ង់]]នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ខណៈលោកបានធ្វើដំណើរមកអ៊ីរ៉ង់ដើម្បីចូលរួមពិធីសម្ពោធអាណត្តិប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]]។ ការវាយប្រហារសម្លាប់ថ្នាក់ដឹកនាំយោធា និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ដោយអ៊ីស្រាអែលជាបន្តបន្ទាប់បានរំពុះភាពតានតឹងរហូតដល់ផ្ទុះចេញជា[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល|សង្គ្រាម]] មុនពេលត្រូវរម្ងាប់ទៅវិញតាមរយៈ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល|បទឈប់បាញ់]]។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-asks-gulf-arab-states-have-trump-press-israel-immediate-ceasefire-sources-2025-06-16/ |title=Iran sought US pressure on Israel for ceasefire via Gulf states, sources say |work=Reuters |date=16 June 2025}}</ref> នៅប្រទេស[[ស៊ីរី]]ក្បែរនោះវិញ អ៊ីស្រាអែលបានបាញ់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់ផ្លោងចូលរដ្ឋធានី[[ដាម៉ាស់]]នៃប្រទេសមួយនេះ ដូចជាការវាយប្រហារលើស្ថានទូតអ៊ីរ៉ង់នៅដាម៉ាស់នៅក្នុងថ្ងៃទី១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ ជាដើម។​<ref>{{Cite news|last1=Tanyos |first1=Faris |last2=Tabachnick |first2=Cara |last3=Reals |first3=Tucker |date=13 April 2024 |title=Iran launches drones toward Israel in retaliatory attack after consulate strike in Syria |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-launches-drone-attack-toward-israel-idf-says/ |access-date=1 October 2025 |work=CBS News |archive-url=https://web.archive.org/web/20250228074540/https://www.cbsnews.com/news/iran-launches-drone-attack-toward-israel-idf-says/ |archive-date=28 February 2025 |url-status=live}}</ref> រីឯនៅប្រទេស[[លីបង់]]ជិតនោះដូចគ្នា ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេស្បុលឡា]]នៃភាគខាងត្បូងលីបង់បានចំណាយពេលមួយឆ្នាំបាញ់ស្រោបគ្រាប់មីស៊ីលជាច្រើនចូលក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មុនពេលត្រូវអ៊ីស្រាអែលផ្ដើម[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើលីបង់|ការឈ្លានពានចូលប្រទេសលីបង់]]វិញ ហើយត្រូវបានបញ្ចប់ទៅវិញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បទឈប់បាញ់]]។<ref name="APIH">{{Cite news|first1=Abby |last1=Sewell |first2=Melanie |last2=Lidman |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-war-fires-fd1e044979fb5be66b36456d1285dacb |title=Fires have become the most visible sign of the conflict heating up on the Lebanon–Israel border |work=AP News |access-date=1 October 2025 |date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214115815/https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-war-fires-fd1e044979fb5be66b36456d1285dacb |archive-date=14 February 2025 |url-status=live}}</ref> វិបត្តិមួយនេះក៏ជាកត្តាមួយនាំឱ្យ[[ការដួលរលំនៃរបបអាសាដ|របបផ្ដាច់ការត្រកូលអាសាដនៅស៊ីរីដួលរលំ]]ផងដែរ និងផ្ដល់ឱកាសឱ្យអ៊ីស្រាអែល[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើស៊ីរី|ចូលឈ្លានពាន]]និងកាន់កាប់កំពូលហ្កូឡានរបស់ស៊ីរីរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite news|last=Sabbour |first=Omar |date=15 January 2025 |title=Israel has declared war on the promise of a strong, democratic Syria |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2025/1/15/israel-has-declared-war-on-the-promise-of-a-strong-democratic-syria |access-date=1 October 2025 |work=Al Jazeera |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220023428/https://www.aljazeera.com/opinions/2025/1/15/israel-has-declared-war-on-the-promise-of-a-strong-democratic-syria |archive-date=20 February 2025 |url-status=live}}</ref> នៅមុនសង្រ្គាម ឆ្នាំ២០២៣ គឺជាឆ្នាំដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងរយៈពេល ២០ ឆ្នាំសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងក្រោមការកាន់កាប់អ៊ីស្រាអែល។ អំពើហឹង្សានៅតំបន់វ៉េសប៊ែងបានកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សាបានផ្ទុះឡើង ដោយក្នុងនោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនជាង ៦០៧ នាក់ និងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលជាង ២៥ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news|last=Solomon |first=Erika |date=28 August 2024 |title=Jenin, a Target of Israeli Raids, Is Symbol of Palestinian Opposition and Militancy |url=https://www.nytimes.com/2024/08/28/world/middleeast/jenin-west-bank-history-israel-palestinians.html |newspaper=The New York Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213010325/https://www.nytimes.com/2024/08/28/world/middleeast/jenin-west-bank-history-israel-palestinians.html |archive-date=13 February 2025 |url-status=live}}</ref> អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិបានចេញផ្សាយរបាយការណ៍មួយនៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ ដោយបានបញ្ជាក់ថា អ៊ីស្រាអែលកំពុងអនុវត្តការសម្លាប់មនុស្សដោយខុសច្បាប់នៅវ៉េសប៊ែង និង "មិនប្រណីជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនឡើយ" ហើយថាកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រព្រឹត្តអំពើហឹង្សាខុសច្បាប់ជាច្រើនដែលជាការរំលោភច្បាប់អន្តរជាតិយ៉ាងច្បាស់។<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/shocking-spike-in-use-of-unlawful-lethal-force-by-israeli-forces-against-palestinians-in-the-occupied-west-bank/ |title=Spike in Israeli lethal force against Palestinians in Occupied West Bank |date=5 February 2024 |website=Amnesty International |access-date=2 October 2025 |archive-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205145134/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/shocking-spike-in-use-of-unlawful-lethal-force-by-israeli-forces-against-palestinians-in-the-occupied-west-bank/ |url-status=live}}</ref> ==វិនាសកម្ម== {{Main|វិនាសកម្មក្នុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សា}} {| class="wikitable sortable floatright" |+ ! rowspan="2" |ព្រឹត្តិការណ៍ ! rowspan="2" |សរុប ! colspan="2" |ជនស៊ីវិល ! colspan="2" |កុមារ |- !សរុប !% !សរុប !% |- |[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវយប្រហារ ៧​ តុលា]] |១,១៩៥<ref name="hrw20240717">{{Cite web|date=2024-07-17 |title=October 7 Crimes Against Humanity, War Crimes by Hamas-led Groups |work=Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2024/07/17/october-7-crimes-against-humanity-war-crimes-hamas-led-groups |access-date=2025-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924071649/https://www.hrw.org/news/2024/07/17/october-7-crimes-against-humanity-war-crimes-hamas-led-groups |archive-date=2024-09-24 |url-status=live}}</ref> |៨២៨<ref name="hrw20240717"/><ref name="timesofisrael20240806" /> |៦៨.២% |៣៦<ref name="social security data">{{cite web|date=15 December 2023 |title=Israel social security data reveals true picture of Oct 7 deaths |url=https://www.france24.com/en/live-news/20231215-israel-social-security-data-reveals-true-picture-of-oct-7-deaths |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217222630/https://www.france24.com/en/live-news/20231215-israel-social-security-data-reveals-true-picture-of-oct-7-deaths |archive-date=17 December 2023 |access-date=2 October 2025 |website=France 24 }}</ref> |៣.២% |- |[[ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ការឈ្លានពានហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល]] |65,419<ref name="OCHA-Report">{{cite web|title=<nowiki>Reported impact snapshot | Gaza Strip (24 September 2025)</nowiki>|url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-24-september-2025|website=[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ការសម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌|UN OCHA]]|access-date=2 October 2025}}</ref> | |~៨០%{{refn|group=ស|ប្រភព៖<ref name="aoav20240802">{{Cite web|last=Overton |first=Iain |date=2024-08-02 |title=Netanyahu got it wrong before the US Congress: IDF's clean performance in Gaza is a lie |url=https://aoav.org.uk/2024/netanyahu-got-it-wrong-before-the-us-congress-idfs-clean-performance-in-gaza-is-a-lie/ |access-date=2025-10-02 |website=AOAV}}</ref><ref name="thenation20240530">{{cite news|last=Gaffney |first=Adam |date=2024-05-30 |title=Don't Believe the Conspiracies About the Gaza Death Toll |url=https://www.thenation.com/article/world/gaza-death-toll-evidence/ |access-date=2025-10-02 |work=The Nation |issn=0027-8378}}</ref><ref name="AyoubChemaitellyAbuRaddad2024">Ayoub, H. H., Chemaitelly, H., & Abu-Raddad, L. J. (2024). Comparative analysis and evolution of civilian versus combatant mortality ratios in Israel–Gaza conflicts, 2008–2023. ''Frontiers in public health'', ''12'', 1359189. <nowiki>https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1359189</nowiki></ref>}} | ១៨,៥០០<ref>{{Cite web|date=2025-07-30 |last1=Westfall|first1=Sammy |last2=Verde|first2= Amaya |last3=Ledur|first3=Júlia |last4=Balousha |first4=Hazem |title=60,000 Gazans have been killed. 18,500 were children. These are their names. |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2025/israel-gaza-war-children-death-toll/ |access-date=2025-10-02 |website=The Washington Post}}</ref> |៣១%<ref name="OCHA-Report"/> |- |[[ការលុកលុយវ៉េសប៊ែងដោយអ៊ីស្រាអែលកំឡុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សា|ការវាយប្រហារនៅវ៉េសប៊ែងដោយអ៊ីស្រាអែល]] |៩៩៥{{refn|ពីថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ រហូតដល់ថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥<ref name="UNRWA-Situation-Report">{{cite web|date= 22 September 2025 |title= UNRWA Situation Report #189 on the Humanitarian Crisis in the Gaza Strip and the West Bank, including East Jerusalem |url= https://www.unrwa.org/resources/reports/unrwa-situation-report-189-situation-gaza-strip-and-west-bank-including-east-jerusalem |website=UNRWA |access-date=2 October 2025 }}</ref>|group=ស}} | | |២១២<ref name="UNRWA-Situation-Report"/> |២១.៣២% |} ==វិបត្តិមនុស្សធម៌== {{Main|វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} ==ឥទ្ធិពល== {{Main|ឥទ្ធិពលនៃសង្គ្រាមហ្កាហ្សា}} សង្រ្គាមនេះបានបង្កឱ្យកើតមានវិបត្តិការទូត ដោយប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកសុទ្ធតែមានប្រតិកម្មខ្ពស់ចំពោះជម្លោះមួយនេះ ដែលជាហេតុប៉ះពាល់ដល់ស្ថិរភាពនៃទំនាក់ទំនងក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{Cite web |last=Youssef |first=Hesham |url=https://www.usip.org/publications/2023/10/how-israel-hamas-war-impacts-regional-relations |title=How the Israel–Hamas War Impacts Regional Relations |date=23 October 2023 |website=[[វិទ្យាស្ថានសន្តិភាពនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|United States Institute of Peace]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102003837/https://www.usip.org/publications/2023/10/how-israel-hamas-war-impacts-regional-relations |archive-date=2 November 2023 |url-status=dead |access-date=3 តុលា 2025 |archivedate=14 មករា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240114095622/https://www.usip.org/publications/2023/10/how-israel-hamas-war-impacts-regional-relations }}</ref> ជាលទ្ធផល​ ​ប្រទេសយ៉ាងតិច​ចំនួន​ប្រាំបួនបាន​ដក​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ ឬ​បានកាត់​ផ្តាច់​ទំនាក់ទំនង​ការទូត​តែម្តងជាមួយនឹងប្រទេស​អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite news|title=South Africa recalls diplomats from Israel over Gaza war |url=https://www.aljazeera.com/program/newsfeed/2023/11/7/south-africa-recalls-diplomats-from-israel-over-gaza-war |access-date=3 October 2025 |work=Al Jazeera |date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201062600/https://www.aljazeera.com/program/newsfeed/2023/11/7/south-africa-recalls-diplomats-from-israel-over-gaza-war |archive-date=1 December 2023 |url-status=live }}</ref> សង្គ្រាម​នេះផងដែរក៏​បាននាំឱ្យ​សហគមន៍អន្តរជាតិចាប់ផ្ដើមមានចំណាប់អារម្មណ៍​ផ្តោតសារ​ជា​ថ្មីចំពោះដំណោះស្រាយ​រដ្ឋ​ពីរ​ ដែលនឹងបើកផ្លូវឱ្យរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនមានអត្ថិភាពស្របគ្នា។<ref>{{Cite news|last=Cook |first=Lorne |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-eu-europe-statehood-ee6db2a05e31038278ab5d702aaca8b9 |title=EU pushes for Palestinian statehood, rejecting Israeli leader's insistence it's off the table |date=22 January 2024 |work=AP News |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502052716/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-eu-europe-statehood-ee6db2a05e31038278ab5d702aaca8b9 |archive-date=2 May 2025 |url-status=live }}</ref> ===សេដ្ឋកិច្ច=== {{Main|ឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គ្រាមហ្កាហ្សា}} [[ធនាគារនៃអ៊ីស្រាអែល]]បានប៉ាន់ប្រមាណថានៅត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ សង្រ្គាមនេះនឹងធ្វើឱ្យប្រទេសអ៊ីស្រាអែលខាតបង់ទឹកប្រាក់ចំនួន ៦៧ ពាន់លានដុល្លារ ទោះបីជាមានជំនួយកញ្ចប់ថវិកាចំនួន ១៤.៥ ពាន់លានដុល្លារពីសហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដោយ ដែលជាផ្នែកមួយនៃជំនួយយោធាអាមេរិកទៅដល់អ៊ីស្រាអែលដែលមានទឹកប្រាក់សរុប ២២.៧៦ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web|first1=Amr Saber |last1=Algarhi |first2=Konstantinos |last2=Lagos |url=https://theconversation.com/israel-11-months-of-war-have-battered-the-countrys-economy-237915 |title=Israel: 11 months of war have battered the country's economy |website=The Conversation |date=5 September 2024 }}</ref> នៅដើមថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ ធនាគារនៃអ៊ីស្រាអែលបានរាយការណ៍ថា ការធ្លាក់ចុះនៃកម្លាំងពលកម្មដែលបណ្តាលមកពីសង្រ្គាមកំពុងធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែលខាតបង់ជាទឹកប្រាក់ចំនួន ៦០០ លានដុល្លារក្នុងមួយសប្តាហ៍ឬ ៦% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបប្រចាំសប្តាហ៍។ ធនាគារ​នេះក៏​បាន​បញ្ជាក់​ផង​ដែរ​ថា ការ​ប៉ាន់​ស្មានរបស់ខ្លួនគឺ​មិនបានទាំង​រាប់​បញ្ចូល​ការ​ខូច​ខាត​ដែល​បង្ក​ឡើង​ដោយ​អវត្តមាន​កម្មករ​ប៉ាឡេស្ទីន និង​បរទេសផ្សេងៗផង។<ref>{{Cite news|last=Wrobel |first=Sharon |url=https://www.timesofisrael.com/war-is-costing-economy-some-600m-a-week-due-to-work-absence-bank-of-israel/ |title=War is costing economy some $600m a week due to work absence – Bank of Israel |date=9 November 2023 |work=The Times of Israel }}</ref>​ នៅត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០២៣ សេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៥.២% ចាប់ពីមួយត្រីមាសទៅមួយត្រីមាសទៀត ដោយសារតែកង្វះកម្លាំងពលកម្មនៅក្នុងវិស័យសំណង់ និងបូករួមទាំងការកំណែនទាហានបម្រុងបន្ថែមចំនួន ៣០០,០០០ នាក់ទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/763bb384-a974-4222-996f-8aecfbc32074 |url-access=subscription |title=Israel's economy shrank at 20% rate after outbreak of war |date=19 February 2024 |work=Financial Times |access-date=3 October 2025 |archive-date=19 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219175950/https://www.ft.com/content/763bb384-a974-4222-996f-8aecfbc32074 |url-status=live}}</ref> ខណៈដែលអ៊ីស្រាអែលនៅបន្តមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ច ២% ប៉ុន្តែភាគរយនេះជាការធ្លាក់ចុះពីកំណើន ៦.៥% នៅក្នុងឆ្នាំមុនសង្គ្រាម។ ការចំណាយរបស់ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលបានធ្លាក់ចុះ ២៧% រីឯការនាំចូលវិញបានធ្លាក់ចុះ ៤២% និងការនាំចេញបានធ្លាក់ចុះ ១៨%។ កម្មករថៃប្រមាណ ៩,៨៥៥ នាក់នៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម បូករួមទាំងកម្មករបរទេសឯទៀតប្រមាណ ៤,៣៣១ នាក់ក្នុងវិស័យសំណង់ និង ២,៩៩៧ នាក់ក្នុងវិស័យគិលានុបដ្ឋាយិកាបានចាកចេញពីអ៊ីស្រាអែលនៅក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ ៧ តុលា។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ការរារាំងកម្មករប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៨៥,០០០ នាក់មិនឱ្យចូលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនកង្វះខាតចំនួនកម្មករបន្ថែមសរុប ១០០,០០០ នាក់ទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.middleeastmonitor.com/20231128-official-over-17000-foreign-workers-left-israel-since-7-october/ |title=Official: Over 17,000 foreign workers left Israel since 7 October |work=Middle East Monitor |date=28 November 2023 |access-date=3 October 2025 }}</ref> ==មើលផងដែរ== *[[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]] *[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] *[[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមដែលមានប៉ាឡេស្ទីនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] *[[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមដែលមានអ៊ីស្រាអែលជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist|refs= <ref name="gambit">{{Cite news|title=Behind Hamas's Bloody Gambit to Create a 'Permanent' State of War |url=https://www.nytimes.com/2023/11/08/world/middleeast/hamas-israel-gaza-war.html |work=The New York Times |date=8 November 2023 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111105142/https://www.nytimes.com/2023/11/08/world/middleeast/hamas-israel-gaza-war.html |url-status=live |access-date=4 December 2023}}</ref> }} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes|d=Q122962941|m=yes}} * {{Britannica|2235848|សង្គ្រាមហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែល}} * [https://news.google.com/topics/CAAqKAgKIiJDQkFTRXdvTkwyY3ZNVEZzTXpaclgyNDVaaElDWlc0b0FBUAE សង្គ្រាមហាម៉ាស់–អ៊ីស្រាអែល] នៅឯ[[ហ្គូហ្គលព័ត៌មាន]] * ''[https://www.ochaopt.org/updates Hostilities in Gaza and Israel, Humanitarian Situation Updates]'', [[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌|OCHA]]. * ''[https://www.un.org/unispal/data-collection/monthly-bulletin/ Monthly Bulletin (Action by UN System and IGOs Relevant to Question of Palestine)]'', [[ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា|UNRWA]] * [https://www.gov.il/en/departments/topics/swords-of-iron/govil-landing-page Swords of Iron], [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]]។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែលក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីនក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការឈ្លានពានអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ៊ូទី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអ៊ីរ៉ង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអ៊ីស្រាអែលជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានប៉ាឡេស្ទីនជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អំពើហិង្សានៅប៉ាឡេស្ទីន]] mi2mekajstq4h189jbzmvsujvlck8oc ពិភេគ (រាមកេរិ៍) 0 53007 342779 328758 2026-11-08T10:05:53Z Rotondus 34624 ឯកសារ 342779 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Vibhishana as King of Lanka.jpg|រូបភាពតូច]] '''ពិភេគ''' ( विभीषण , វិភីឝណ ) <ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2012-06-24 |title=Vibhishana, Vibhīṣaṇa, Vibhīṣaṇā: 28 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/vibhishana |access-date=2022-10-28 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> គឺជាប្អូនប្រុសរបស់ [[ក្រុងរាពណ៍|រាពណ៌]], ស្ដេចនៃក្រុង លង្កា, ក្នុងរឿង ''[[រាមាយណៈ]]'' ។ <ref>{{Cite web |date=3 January 2020 |title=Ravana &#124; King Ravana - Viral Sri Lanka |url=https://www.viralsrilanka.com/ravana/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804102920/https://www.viralsrilanka.com/ravana/ |archive-date=4 August 2018 |access-date=24 January 2020 |archivedate=4 សីហា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180804102920/https://www.viralsrilanka.com/ravana/ }}</ref> [[រាក្ស|​រក្ស]] ​ខ្លួន​ឯង ពិភេគបែរ​ខ្នង​ដាក់​រាពណ៌ហើយ​បែខ្លួន​ទៅ​ខាង [[ព្រះរាម|​រាម]] ដោយ​ព្រោះ ''[[ព្រះធម៌|​ធម៌]]'' ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vvuIp2kqIkMC&dq=vibhishana+brother+ravana&pg=PA281|title=Ramayana|date=2000|isbn=978-81-208-1720-3|language=en}}</ref> បន្ទាប់ពីរាមបានវាយលុករាពណ៌ អតីតបានឡើងសោយរាជ្យជាព្រះអង្គម្ចាស់ពិភេគជាស្តេចលង្កា មុនពេលត្រឡប់ទៅ ក្រុងអយុធ្យា វិញ។ == រឿងព្រេង == === ជីវិតដើម និងបុណ្យពីព្រហ្ម === ព្រះអង្គម្ចាស់ ពិភេគ ត្រូវ​បាន​សំដែង​ថា​ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​បរិសុទ្ធ និង​បរិសុទ្ធ​ក្នុង​វីរភាព។ បន្ទាប់ពីធ្វើពិធីសូត្រមន្ត បួងសួងសុំសេចក្តីសុខពី [[ព្រះព្រហ្ម|ព្រាហ្មណ៍]] ហើយ ព្រះអង្គបានសុំឱ្យព្រះអាទិទេព តាំងចិត្តលើផ្លូវទៅកាន់សុគតិភពជានិច្ច គ្មានអ្វីទៀតទេ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RBGLDwAAQBAJ&dq=vibhishana+prays+brahma&pg=PT9|title=Vibhishana|date=2019-03-02|isbn=978-93-89020-78-6|language=en}}</ref> ត្រេកអរ​នឹង​សេចក្តី​សុចរិត ព្រះ​ព្រហ្ម​បាន​ប្រោស​ឲ្យ​នូវ​ផល​នៃ​អមតៈ។ <ref>{{Cite web |title=The Mahabharata, Book 3: Vana Parva: Draupadi-harana Parva: Section CCLXXIII |url=https://sacred-texts.com/hin/m03/m03273.htm |access-date=2025-01-18 |website=sacred-texts.com}}</ref> ពិភេគ គឺជាកូនប្រុសពៅរបស់ រក្សសី កៃកេសី និងឥសី វិស្រវ ដែលខ្លួនគាត់ជាកូនប្រុសរបស់ឥសី បុលស្ត្យ ដែលជាម្នាក់ក្នុងចំណោម ប្រជាបតី ។ ពិភេគជា​ព្រះ​អនុជ​របស់​រាពណ៌នៃ​លង្កា ហើយ​ក៏​ជា​បង​ប្អូន​បង្កើត​របស់ [[កុម្ភកាណ៌|​កុម្ភកាណ៌]] ​ដែរ។ ទោះ​កើត​ជា [[រាក្ស|​រក្ស]] ​ក៏​ដោយ ក៏​មាន​ចិត្ត​ធម៌ មាន​គុណធម៌ កាន់​តម្លៃ​នៃ [[ព្រះធម៌|​ធម៌]] ។ === អ្នកលះបង់របស់រាម និងសង្គ្រាមលង្កា === ដោយ​សារ​វិភេគមាន​ភាព​ខុស​គ្នា​ជាមួយ​រាពណ៌ ហើយ​ដោយ​សារ​គាត់​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​ចាប់​ពង្រត់​ស៊ីតា គាត់​ក៏​រត់​ចោល​លង្កា។ ម្តាយរបស់គាត់ [[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ|ឈ្មោះ កៃកេសី]] បានណែនាំគាត់ឱ្យទៅបម្រើរាម ដែលនៅពេលនោះកំពុងប្រមូលផ្តុំកងទ័ពដើម្បីកម្ចាត់រាពណ៌ និងដើម្បីយកប្រពន្ធរបស់គាត់មកវិញ។ ជាលទ្ធផល គាត់បានទម្លាយអាថ៌កំបាំងនៃកងទ័ពរបស់ រាពណ៌ និងធ្វើឱ្យប្រាកដថា រាម បានទទួលជ័យជម្នះនៅក្នុងសមរភូមិដ៏អស្ចារ្យ។ រាមបាន​ទទួល​យក​ឥទ្ធិឫទ្ធិ​របស់​ពិភេគ ហើយ​បាន​ចាក់​ប្រេង​អភិសេក​ជា​ស្តេច​លង្កា ក្រោយ​ការ​សោយ​ទិវង្គត​របស់​រាពណ៌។ នៅក្នុងកំណែខ្លះនៃវីរភាពនេះ គាត់បានយកម្ចាស់ក្សត្រី [[នាង​មណ្ឌោលគីរី|មណ្ឌោលគិរី]] របស់បងប្រុសរបស់គាត់ដែលត្រូវបានសម្លាប់ធ្វើជាប្រពន្ធទីពីររបស់គាត់ ទោះបីជានៅក្នុងរឿងផ្សេងទៀត គាត់គ្រាន់តែស្វែងរកពរជ័យរបស់នាងក្នុងអំឡុងពេលគ្រងរាជ្យរបស់គាត់។ <ref>{{Cite book|title=Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh.|year=1998|pages=222}}</ref> == ឯកសារយោង == n6eidesae3mtvml2f3yl23tbakden61 ចិត្រសេនអភ័យវង្ស 0 53035 342603 328882 2026-11-08T01:29:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342603 wikitext text/x-wiki   '''ចិត្រសេនអភ័យវង្ស''' {{Efn|Name {{lang|th|จิตรเสน}} may be transliterated as {{RTGS|Chittasen, Chitrasen, or Chittarasen}} depending on the choice of pronunciation of which no record exists. His name has been variously transcribed to Chitrasen,<ref name = sas>{{cite journal|url=https://so05.tci-thaijo.org/index.php/sarasatr/article/view/258238|title=Ratchadamnoen Klang Avenue Buildings : Architecture and Design|first=Pirasri |last=Povatong |journal=Sarasatr Journal of Architecture and Design|publisher=[[Faculty of Architecture, Chulalongkorn University]]|issn=3027-8600|volume=5 |issue=2 |year=2022}}</ref> Chittrasaen,<ref name = ush>{{cite web|url=https://etheses.whiterose.ac.uk/5698/1/Thesis%20FINAL%20Plain%20Text%20Real_after%20VIVA%202_upload.pdf|title=Modernisation of Building: The Transplantation of the Concept of Architecture from Europe to Thailand, 1930s–1950s|first=Chomchon |last=Fusinpaiboon |publisher=[[University of Sheffield]]|year=2014}}</ref> Jit Sen,<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/business/general/363770/impact-offers-event-space-in-storied-bang-rak|title=Impact offers event space in storied Bang Rak building|work=[[Bangkok Post]] |date=2013-08-09 |first= Krissana|last= Parnsoonthorn}}</ref> Jitrasen,<ref>{{cite web|url=https://www.sah.org/about-sah/news/news-detail/2012/08/17/building-siam-the-people-s-party-and-modern-architecture-in-thailand|title=BUILDING SIAM: THE PEOPLE'S PARTY AND MODERN ARCHITECTURE IN THAILAND|date=2012-08-17|first=Lawrence |last=Chua|publisher=Society of Architectural Historians}}</ref> Jittasen,<ref name = docopl /> Jitsen, or Jitrsen.|name=ch}} ( จิตรเสน อภัยวงศ์ ) ឬពីមុន '''មេវអភ័យវង្ស''' {{Efn|Name {{lang|th|หมิว}} has been transliterated as Mew<ref name = ush /><ref name = docopl>{{cite web|url=https://www.docomomo.pt/wp-content/uploads/2019/04/DocomomoJournal57_2017_PLassus.pdf|title=Modern Architecture in Thailand|first=Pongkwan|last=Lassus|year=2017|publisher=docomomo}}</ref> and Miu<ref>{{cite book|title=Echo de L'Assomption Issue 28, 1920|publisher=[[Assumption College (Thailand)|Assumption College]]|year=1920}}</ref>|name=miu}} ( หมิว อภัยวงศ์ (១៩០៥–១៩៦៣) គឺជា [[ស្ថាបត្យករ]] ជនជាតិថៃដែលមានស្នាដៃលេចធ្លោនៅក្នុង Art Deco និង រចនាបថអន្តរជាតិ ។ គាត់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកត្រួសត្រាយផ្លូវដ៏សំខាន់បំផុតនៃស្ថាបត្យកម្មបែបនេះនៅក្នុងប្រទេសថៃ។ ស្នាដៃលេចធ្លោមួយចំនួនរបស់គាត់គឺ [[ពហុកីឡាដ្ឋានសុផាចាឡាសៃ|កីឡដ្ឋាន សុផាន់ឆាត់តាឡាឡៃ]], សាលាឆឡើមថៃ, ការិយាល័យប្រៃសណីយ៍ទូទៅបាងកក និងអគារនៅ ផ្លូវ Ratchadamnoen រួមទាំង Royal Rattanakosin Hotel ផងដែរ។ និង បណ្ណាល័យទីក្រុងបាងកក ។ លោកសមាជិក​ម្នាក់​នៃ ​គ្រួសារអភ័យវង្ស ​, លោកជាកូន ចៅពញាភូបេគ្រ (ឈុំអភ័យវង្ស) និង មម ថាន់។ បងប្អូនបង្កើតពីរនាក់ទៀតរបស់គាត់គឺ ឃ្រញសាវែងអភ័យវង្ស; តួឯក​ក្នុង ​តន្ត្រី​បុរាណ​ថៃ និង ផែនអភ័យវង្ស។ អតីត [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] [[ឃួង អភ័យវង្ស|ឃួងអភ័យវង្ស]] គឺជាប្អូនប្រុសបង្កើតរបស់គាត់។ លោកបានរៀបការជាមួយ Mary Ericsson {{Efn|Thai sources cited her name as "{{lang|th|เมรี่ เอเร็คเซิน}}" ({{RTGS|Meri Ereksoen}})}} ថៃ-ស៊ុយអែត។ គាត់បានបញ្ចប់ការសិក្សាពី មហាវិទ្យាល័យ Assumption ក្នុង [[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]] (ផ្នែកភាសាបារាំង) ហើយបានទៅសិក្សាផ្នែកស្ថាបត្យកម្មនៅ École des Beaux-Arts ក្នុងប្រទេសបារាំង។ == ការងារ == ស្នាដៃ​ដែល​គេ​ទទួល​ស្គាល់​មួយ​ចំនួន​មាន​ដូច​ជា៖ <ref>{{Cite web |last=สุภาวดี รัตนมาศ |title=อาคารสมัยโมเดิร์นในประเทศไทย ควรค่าแก่การอนุรักษ์ |url=https://www.docomomothailand.org/ebook/ebookThai.pdf |publisher=Docomomo Thailand |access-date=2025-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118065422/https://www.docomomothailand.org/ebook/ebookThai.pdf |archive-date=2025-11-18 |url-status=dead}}</ref> * Dome Building [th], [[សាកលវិទ្យាល័យធម្មសាស្ត្រ|Thammasat University]] Tha Phra Chan campus, [[បាងកក]] * Bangkok General Post Office, Bangkok – jointly designed with Sarot Sukkhayang * [[ពហុកីឡាដ្ឋានសុផាចាឡាសៃ|Suphatchalasai Stadium]], Bangkok – jointly designed with Sarot Sukkhayang * Series of buildings on the Ratchadamnoen Klang Avenue, Bangkok – jointly designed with Sarot Sukkhayang and ML Pum Malakul [th] ** Bangkok City Library ** Royal Rattanakosin Hotel [th] ** Sala Chaloem Thai (demolished) * Chitsen's house at 4 Soi Yen Akat, Bangkok (now a private commercial property) * Thahan Bok Cinema [th], [[Lopburi]] * Songkhla District Court, Songkhla <gallery> ឯកសារ:Dome_buildings,_TU_(I).jpg|alt=Dome Building, Thammasat University| អគារ Dome សាកលវិទ្យាល័យធម្មសាទ ឯកសារ:(2023)_อาคารไปรษณีย์กลาง_เขตบางรัก_กรุงเทพมหานคร_(2).jpg|alt=Bangkok General Post Office| ការិយាល័យប្រៃសណីយ៍ទូទៅបាងកក ឯកសារ:Suphachalasai_3104.JPG|alt=Suphatchalasai Stadium| កីឡដ្ឋាន Suphachatalasai ឯកសារ:โรงแรมรัตนโกสินทร์_April2021_Royal_Rattanakosin_Hotel_10.jpg|alt=Royal Rattanakosin Hotel| សណ្ឋាគារ រ៉ូយ៉ាល់ រតនៈកូស៊ីន ឯកសារ:(2023)_ตึกแถวริมถนนราชดำเนินกลาง_เขตพระนคร_กรุงเทพมหานคร_(2).jpg|alt=Buildings along the Ratchadamnoen Klang Avenue| អគារនៅតាមបណ្តោយផ្លូវ Ratchadamnoen Klang </gallery> == កំណត់ចំណាំ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] gdl1nefgja073dzejpuip21r9az0n0j មធ្យៈប្រទេស 0 53367 342686 331673 2026-11-08T04:53:08Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342686 wikitext text/x-wiki '''មធ្យៈប្រទេស''' គឺជារដ្ឋមួយនៅ[[កណ្តាលប្រទេសឥណ្ឌា|កណ្តាលប្រទេស]]ឥណ្ឌា ដែលមានក្រុង[[ភោបាល]] ជាក្រុងនៃរដ្ឋ។ ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន [[ឥន្ទរ]],[[វាលិយៀ]],[[ឧជ្ជាន]],[[ជបាលបុរៈ]],[[ឈីនវ៉ារ៉ា]],[[សក្កា]]។ មធ្យៈប្រទេស គឺជា[[បញ្ជីរដ្ឋ និងទឹកដីសហភាពនៃប្រទេសឥណ្ឌាតាមតំបន់|រដ្ឋធំទីពីររបស់ឥណ្ឌាតាមតំបន់]] និងជា[[បញ្ជីរដ្ឋ និងដែនដីសហភាពនៃប្រទេសឥណ្ឌាតាមចំនួនប្រជាជន|រដ្ឋធំទីប្រាំតាមចំនួនប្រជាជន]] ដែលមានប្រជាជនជាង ៧២ លាននាក់។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[រដ្ឋរាជស្ថាន]]នៅភាគពាយ័ព្យ [[ឧត្តរប្រទេស]]នៅភាគឦសាន [[ឆត្តីសគរហ៍]]នៅភាគខាងកើត [[មហារាស្ត្រ]]នៅភាគខាងត្បូង និង[[គុជរាត]]នៅភាគខាងលិច។<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://fsi.nic.in/cover_2011/madhyapradesh.pdf |access-date=2026-02-01 |website=fsi.nic.in}}</ref> {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = មធ្យៈប្រទេស | official_name = រដ្ឋមធ្យៈប្រទេស | image_skyline = Mahakaleshwar Temple, Ujjain.jpg | settlement_type = រដ្ឋ | image_blank_emblem = Emblem of Madhya Pradesh.svg | nickname = "បេះដូងឥណ្ឌា" | motto = [[Satyameva Jayate]] ([[សំស្ក្រឹត]])<br/>«មានតែសេចក្តីពិតទេដែលឈ្នះ»{{force singular}} | anthem = [[មេរ៉ា មធ្យៈប្រទេស]] ([[ហីណ្ឌី]])<ref>{{cite magazine |title=MP: State Song to be Sung Along with National Anthem |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/mp-state-song-to-be-sung-along-with-national-anthem/697068 |access-date=21 March 2020 |magazine=Outlook |date=12 October 2010 |archive-date=21 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321173757/https://www.outlookindia.com/newswire/story/mp-state-song-to-be-sung-along-with-national-anthem/697068 |url-status=dead}}</ref><br/>"មធ្យៈប្រទេសខ្ញុំ" | image_map = IN-MP.svg | area_total_km2 = ៣០៨ ២៥២ | area_rank = ទី២ | native_name = मध्य प्रदेश | blank_emblem_type = ត្រា | map_caption = ទីតាំងនៃប្រទេសឥណ្ឌា | coor_pinpoint = ភោបាល | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|ឥណ្ឌា}} | established_title = តាំងទីលំនៅ | established_date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៦ | seat_type = កណ្ដាលក្រុង | seat = ភោបាល | parts_type = ស្រុក | p1 = [[List of districts of Madhya Pradesh|52]] | governing_body = [[រដ្ឋាភិបាល​រដ្ឋមធ្យៈប្រទេស]] | leader_title = [[Governors of Madhya Pradesh|អភិបាលក្រុង]] | leader_name = [[Lalji Tandon]] <ref>{{cite news |last1=PTI |title=Anandiben Patel made UP governor, Lal ji Tandon to replace her in Madhya Pradesh |url=https://www.indiatoday.in/india/story/anandiben-patel-made-up-governor-lal-ji-tandon-to-replace-her-in-madhya-pradesh-1571562-2019-07-20 |accessdate=20 July 2019 |work=India Today |date=20 July 2019 |language=en}}</ref> | population_total = ៧២,៦២៦,៨០៩នាក់ | population_as_of = ២០១១ | population_footnotes = <ref name="2011_censusindia_gov_in">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/mp/01Content.pdf|title=2011 Census of India|website=Censusindia.gov.in|access-date=14 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017092345/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/mp/01Content.pdf|archive-date=17 October 2011|url-status=live}}</ref> }} == ឯកសារយោង == pgtiimhlhjddvuk2wbb3faen90y21ka សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី 0 53383 342729 337976 2026-11-08T06:08:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342729 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = ការប្រឈមគ្នារវាងម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី | partof = [[កិច្ចព្រមព្រៀងម៉ាឡេស៊ី|និម្មិតកម្មម៉ាឡេស៊ី]] និង[[សង្គ្រាមត្រជាក់នៅអាស៊ី]] | image = [[File:British forces in Borneo during Confrontation.jpg|260px]] | image_upright = 1.0 | caption = ទាហានអង់គ្លេសម្នាក់កំពុងត្រូវបានឧទ្ធម្ភាគចក្រយោធាលើកឡើងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការយោធាលើ[[កោះបរណេអូ]], សីហា ១៩៦៤ | date = ២០ មករា ១៩៦៣ – ១១ សីហា ១៩៦៦<br>(៣ ឆ្នាំ, ៦ ខែ, ៣ សប្តាហ៍ និង ១ ថ្ងៃ) | place = [[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] និង[[កោះបរនេអូ|បរណេអូ]] | territory = | result = | combatant1 = {{tree list}} * '''[[សមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]]''' {{bulleted list| {{flag|សហរាជាណាចក្រ}}| {{flag|ម៉ាឡេស៊ី}}{{refn|group=ស|មុនពេលកើតជា[[ទិវាម៉ាឡេស៊ី|សហព័ន្ធ]] អង្គភាពទាំងបីគឺ [[សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា|ម៉ាឡាយ៉ា]] [[រាជាណានិគមសារ៉ាវ៉ាក់|សារ៉ាវ៉ាក់]] និង[[រាជាណានិគមបរណេអូខាងជើង|បរណេអូខាងជើង]] បានប្រឡូកចូលជម្លោះនេះដោយដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។}}|{{flagicon image|Flag of Singapore.svg}} [[រដ្ឋសិង្ហបុរី (ម៉ាឡេស៊ី)|សិង្ហបុរី]]{{refn|group=ស|[[រដ្ឋសិង្ហបុរី (ម៉ាឡេស៊ី)#កាបណ្ដេញ|រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៥។]]}}|{{flag|ប្រ៊ុយណេ}}|{{flag|អូស្ត្រាលី}}|{{flag|នូវែលសេឡង់}}}} {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}}<br>'''សម្ព័ន្ធភាគី៖'''<br>{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Indonesia.svg}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី|ប.ក.ឥ.]]{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}}{{sfn|Conboy|2003|p=156}}<br>{{flagicon image|Flag of the North Kalimantan Communist Party.svg}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង|ប.ក.ក.ជ.]]<ref name="Fowler and Lyes 2006">{{harvnb|Fowler|2006|pp=11, 41}}</ref>{{sfn|Pocock|1973|p=129}}{{sfn|Corbett|1986|p=124}}<ref name="Fujio Hara" /><br>{{flagicon image|Flag of the Sarawak People's Guerilla Force.svg}} [[កងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់|ក.ទ.ព.ប.ស]]<ref name="Fujio Hara">{{Cite journal |last=Hara |first=Fujiol |date=December 2005 |title=The North Kalimantan Communist Party and the People's Republic of China |journal=The Developing Economies |volume=XLIII |issue=1 |pages=489–513 |doi=10.1111/j.1746-1049.2005.tb00956.x |hdl-access=free |hdl=10.1111/j.1746-1049.2005.tb00956.x|s2cid=153955103 }}</ref><br>{{flagicon image|Flag of the PRB.svg}} [[គណបក្សប្រជាជនប៊្រុយណេ|គ.ប.ប.]]<ref name="PRB Elections">Sejarah Indonesia : [http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah09.shtml "The Sukarno Years"]. Retrieved 30 May 2006.</ref> | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Malaysia}} [[ស្យ៉េដ បុត្រ|តួនគូ បុត្រ]] * {{flagdeco|Malaysia}} [[អ៊ីស្មាអែល​ ណាស៊ីរូដឌីន]] * {{flagdeco|Malaysia}} [[ទូនគូ អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់|ទូនគូ រ៉ះម៉ាន់]] * {{flagdeco|Malaysia}} [[អាប់ឌូល រ៉ាសាក់ ហ៊ូសេន|អាប់ឌុល ហ៊ូសេន]] * {{flagdeco|Malaysia}} [[ទូនគូ អូស្មាន់]] * {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of Sabah (1963-1982).svg}} [[មូស្តាហ្វា ហារុណ]] * {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of Sabah (1963-1982).svg}} [[ប៉ិនញីរ៉ាន អះម៉ាដ រ៉ាហ្វាអេ|ប៉ិនញីរ៉ាន រ៉ាហ្វាអេ]] * {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of Sabah (1963-1982).svg}} [[ហ្វូះអាដ ស្ទីហ្វិនស៍]] * {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Sarawak (1870).svg}} [[អាបាំង អូប៉ឹង]] * {{flagdeco|Singapore}} [[យូសូហ្វ អ៊ីសហាក]] * {{flagdeco|Singapore}} [[លី ក្វាន់យូ]] * {{flagdeco|Brunei}} [[អូមារ អាលីសៃហ្វូដឌីអ៊ីនទី៣|អូម៉ារ អាលីទី៣]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[ហារ៉ូលដ៍ ម៉ាកមីល្លាន]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[អាឡិក ដោក្លាស-ហូម]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[ហារ៉ូលដ៍ វីលសាន់]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[រ៉ដនី ម័រ]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[វ៉លធើរ វ៉កឃើរ (មន្ត្រីយោធាអង់គ្លេស)|វ៉លធើរ វ៉កឃើរ]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Indonesia}} [[ស៊ូកាណូ]] * {{flagicon|Indonesia}} [[ស៊ូប៊ែនឌ្រីអូ]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[ហៃរូល សាឡេហ៍]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[អូមារ ដានី]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[អះម៉ាដ យ៉ានី]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[អែដឌី ម៉ារតាឌីណាតា]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[អាប់ឌុល ហារីស ណាស៊ូទីអន|អាប់ឌុល ណាស៊ូទីអន]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[ស៊ូហារតូ]] * {{flagdeco|Indonesia}}{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Indonesia.svg}} [[ឌីប៉ា នូសាន់តារ៉ា អៃឌីត|ឌីប៉ា អៃឌីត]] * {{flagicon image|Flag of the North Kalimantan Communist Party.svg}} [[បុង គីចុក]] * {{flagicon image|Flag of the PRB.svg}} [[អា. អិម. អាហ្សាហារី]] * {{flagicon image|Flag of the PRB.svg}} [[យ៉ាស៊ីន អាហ្វាន់ឌី]] }} | strength1 = | strength2 = | casualties1 = '''សរុបយោធា៖''' * ១១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} * ១៨១ នាក់បានរងរបួស{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}}<!-- Carver says 181 wounded, Moulton says 182 wounded --> '''សរុបជនស៊ីវិល៖''' * ៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} * ៥៣ នាក់បានរងរបួស{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} * ៤ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} ----{{flagdeco|United Kingdom}} ១៤០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (ក្នុងនោះមាន ៤៤ នាក់ ជាទាហាន[[ហ្គួរខា]])<ref name="MoD2015">{{Cite book |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/416474/20150326_UK_Armed_Forces_Operational_deaths_post_World_War_II_O.pdf |title=UK Armed Forces Operational deaths post World War II |date=2015 |publisher=Ministry of Defence |page=4}}</ref><br>៥២ នាក់បានរងរបួស{{Citation needed|date=February 2026}}<br> {{flagdeco|Australia}} ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="awm.gov.au-indonesian-confrontation">{{Cite web |title=Indonesian Confrontation, 1963–66 &#124; Australian War Memorial |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/indonesian-confrontation |website=www.awm.gov.au}}</ref><br>៨ នាក់បានរងរបួស<ref name="awm.gov.au-indonesian-confrontation"/><br> {{flagdeco|New Zealand}} ១២ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="govt.nz/war/confrontation-in-borneo">{{Cite web |title=NZ and Confrontation in Borneo – Confrontation in Borneo &#124; NZHistory, New Zealand history online |url=https://nzhistory.govt.nz/war/confrontation-in-borneo |website=nzhistory.govt.nz}}</ref><br>១៦ នាក់បានរងរបួស{{Citation needed|date=February 2026}}<br> {{flagdeco|Singapore}} ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="Konfrontasi">{{Cite web |title=Speech by the President of the SAF Veterans' League, Brigadier-General (NS) Winston Toh, At the Konfrontasi Memorial Ceremony on 10 March 2016, 1825hrs &#124; |url=http://www.safvl.org.sg/uploads/files/konfrontasi_speech.pdf |access-date=6 February 2026 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032730/http://www.safvl.org.sg/uploads/files/konfrontasi_speech.pdf |url-status=dead |archivedate=26 មីនា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326032730/http://www.safvl.org.sg/uploads/files/konfrontasi_speech.pdf }}</ref><br>របួសច្រើននាក់ទៀត | casualties2 = '''សរុប៖''' * ៥៩០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{sfn|Carver|1986|p=806}} * ២២២ នាក់បានរងរបួស{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} * ៧៧១ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{sfn|Carver|1986|p=806}} }} '''សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី'''​ ឬអាចហៅសាមញ្ញថា '''ការប្រឈមគ្នារវាងម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី''' និងត្រូវបានប្រជាជននៅម៉ាឡេស៊ី សិង្ហបុរី និងឥណ្ឌូណេស៊ីស្គាល់ថា​ '''កុនហ្វ្រុនតាស៊ី''' (''Konfrontasi'') គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ដែលបានកើតចេញពីការប្រឆាំងរបស់[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]ចំពោះនិម្មិតកម្មនៃរដ្ឋ[[ម៉ាឡេស៊ី]]។ កត្តា​សំខាន់ៗ​ដែល​ជំរុញឱ្យ​​ជម្លោះ​នេះផ្ទុះឡើងរួម​មាន ​[[ជម្លោះនូវែលគីនេខាងលិច|គោលនយោបាយ​សម្មុខីកម្ម]]​របស់​ប្រទេស​ឥណ្ឌូណេស៊ី​ប្រឆាំង​នឹង[[នូវែលគីនេហុល្លង់|​អាណានិគម​នូវែលគីនេ]]របស់​[[ហុល្លង់]]​ចាប់ពី​ខែមីនា​ដល់​ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦២ និង[[ឧទ្ទាមកម្មប៊្រុយណេ|​ការបះបោរ​ប៊្រុយណេ]]​ដែល​គាំទ្រ​ដោយ​​ឥណ្ឌូណេស៊ី​នៅក្នុង​ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦២។ ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី​បានទទួល​ការ​គាំទ្រ​ផ្នែក​យោធា​ដោយ​ផ្ទាល់​ពីសហរាជាណាចក្រ អូស្ត្រាលី និង​នូវែលសេឡង់។ ចំពោះប្រទេស​ឥណ្ឌូណេស៊ី​វិញគឺទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​ដោយ​ប្រយោល​ពី​សហភាព​សូវៀត និង​ចិន ដោយ​ហេតុនេះ​បានជាគេចាត់ទុកជម្លោះនេះជា​វគ្គ​ឈុតឆាកភូមិសាស្ត្រនយោបាយក្នុង[[​សង្គ្រាមត្រជាក់​នៅ​អាស៊ី|សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ ជម្លោះនេះផងដែរបានផ្ទុះឡើងដោយមិនមានការប្រកាសសង្គ្រាមអ្វីនោះទេ ដោយសកម្មភាពប្រយុទ្ធភាគច្រើនកើតឡើងនៅតំបន់ព្រំដែនរវាងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី និងទឹកដីម៉ាឡេស៊ីខាងកើតលើ[[កោះបរណេអូ]] (គេស្គាល់ថា [[កាលីម៉ាន់តាន់]] នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី)។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានធ្វើសកម្មភាពសម្ងាត់កម្រិតទាបមួយចំនួននៅលើ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] និងនៅសិង្ហបុរីផងដែរ។ លក្ខណៈនៃជម្លោះនេះត្រូវបានកំណត់ដោយការប្រយុទ្ធគ្នាក្រោមកាលៈទេសៈរឹតត្បិត និងកឯង ពោលដោយប្រើកលសាស្ត្រយោធាកម្រិតទាប។ ប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធគ្នាជាធម្មតាត្រូវបានធ្វើឡើងដោយប្រើទំហំទាហានជាក្រុមតូចៗ ឬកងអនុសេនាតូចដោយភាគីទាំងសងខាងនៃព្រំដែន។ យុទ្ធនាការ​ជ្រៀតចូល​ទៅក្នុង​ដែនបរណេអូ​របស់ម៉ាឡេស៊ីដោយ​ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺប្រព្រឹត្តិទៅក្រោមទស្សនៈថា ​រដ្ឋ​សាបះ និង​សារ៉ាវ៉ាក់គឺមានជាតិសាសន៍ និង​សាសនាចម្រុះច្រើនបើ​ប្រៀបធៀប​ទៅនឹង​រដ្ឋ​ម៉ាឡាយ៉ានិង​សិង្ហបុរី និងណាមួយ ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺ​មាន​ចេតនាទាត់ចេញនូវផែនការបង្កើត​រដ្ឋ​ម៉ាឡេស៊ី​មួយ​ឡើង។ ដោយសារតែទឺកដីបរណេអូមានព្រៃក្រាស់ៗ និងកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវថ្នល់នៅតាមព្រំដែនម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី ដូច្នេះកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ី ក៏ដូចជាកងកម្លាំងចម្រុះសហធនរដ្ឋត្រូវបង្ខំធ្វើប្រតិបត្តិការដើរល្បាតជើងរយៈចម្ងាយឆ្ងាយៗ។ ភាគីទាំងពីរច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រតិបត្តិការប្រើកម្លាំងថ្មើរជើងកម្រិតស្រាល និងការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវអាកាស ក៏ប៉ុន្តែខុសពីកម្លាំងពួកសហធនរដ្ឋ ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺខ្វះខាតឧទ្ធម្ភាគចក្រទំនើបៗដើម្បីធ្វើការផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារទៅកាន់មូលដ្ឋានប្រតិបត្តិការជួរមុខរបស់ខ្លួន។ ផ្លូវទឹកដូចជាទន្លេក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាមធ្យោបាយដឹកជញ្ជូន និងយុទ្ធនាការជ្រៀតចូលដែនសត្រូវផងដែរ។ ថ្វីបើប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយកងកម្លាំងជើងគោកក្ដី តែកម្លាំងអាកាសនៅតែបានដើរតួនាទីជាជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់ ហើយកម្លាំងជើងទឹកវិញត្រូវបានប្រើដើម្បីធានាសន្តិសុខនៃតំបន់ជាយសមុទ្រ។ ដំបូងឡើយ អង់គ្លេសគឺជាអ្នកដែលបានផ្តល់ជំនួយការពារម៉ាឡេស៊ីភាគច្រើន ប៉ុន្តែខណៈជម្លោះនេះបន្តអូសបន្លាយយូរទៅ ម៉ាឡេស៊ីក៏ចាប់ផ្ដើមពង្រឹងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាបង្កើនចំណែកចូលរួមនៅក្នុងជម្លោះ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងការពារម៉ាឡេស៊ីក៏មានការចូលរួមចំណែកជាប្រចាំពីកងកម្លាំងអូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់ផងដែរ ដែលរួមគ្នាបង្កើតបានជា [[កងបម្រុងយុទ្ធសាស្ត្រចុងបូព៌ា]] ដែលមានមូលដ្ឋានឈរជើងនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរី។{{sfn|Dennis|Grey|1996|p=25}} ដំបូងឡើយ ការវាយប្រហារដោយឥណ្ឌូណេស៊ីទៅលើទឹកដីម៉ាឡេស៊ីខាងកើតគឺអាស្រ័យពឹងផ្អែកច្រើនទៅលើទាហានស្ម័គ្រចិត្តក្នុងតំបន់ដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលហ្វឹកហ្វឺនពី[[កងទ័ពឥណ្ឌូណេស៊ី|យោធាឥណ្ឌូណេស៊ី]]។ យូរៗទៅ កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានចាប់ផ្ដើមមានការរៀបចំល្អជាងមុន រួមជាមួយនឹងការដាក់បញ្ចូលបន្ថែមនូវកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីអាជីព។ ដើម្បីរារាំង និងបង្អាកយុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែករបស់ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី អង់គ្លេសបានឆ្លើយតបវិញនៅឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយបើកប្រតិបត្តិការសម្ងាត់ផ្ទាល់ខ្លួនចូលទៅក្នុងទឹកដីកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ក្រោមនាមកូដសម្ងាត់ថា [[ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត]]។ ក្លារ៉េតបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ ដោយវាបានបង្វែរកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីមកប្រកាន់ជំហរការពារខ្លួនវិញ។ ស្របពេលនឹងការប្រកាសពី 'ឆ្នាំនៃជីវិតរស់នៅក្នុងភាពគ្រោះថ្នាក់' ដោយស៊ូកាណូ និង[[កុបកម្មជាតិសាសន៍នៅសិង្ហបុរីឆ្នាំ១៩៦៤|កុបកម្មជាតិសាសន៍ឆ្នាំ១៩៦៤ នៅសិង្ហបុរី]] ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ ប៉ុន្តែមិនបានទទួលជោគជ័យផ្នែកយោធាអ្វីឡើយ។{{sfn|Edwards|1992|p=306}} បន្ទាប់ពីឥណ្ឌូណេស៊ីបានបង្កើន​កម្លាំង​របស់ខ្លួននៅ​តាម​ព្រំដែន​កាលីម៉ាន់តាន់​ក្នុង​ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ អង់គ្លេសក៏បាន​បញ្ជូន​កម្លាំង​សំខាន់ៗ​ពី​[[ទីបញ្ជាការគោក|ទីបញ្ជាការ​យុទ្ធសាស្ត្រ​កងទ័ព]]​ដែល​មាន​មូលដ្ឋាន​នៅសហរាជាណាចក្រ។ ប្រទេស​អូស្ត្រាលី និង​នូវែលសេឡង់​ក៏បាន​បញ្ជូនកម្លាំង​ប្រយុទ្ធ​បណ្ដោះអាសន្នពី​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ​មក​កោះ​បរណេអូ​នៅវាង​ឆ្នាំ១៩៦៥–៦៦។ ការសកម្មនៃជម្លោះនេះបានចាប់ផ្តើមថមថយចុះបន្ទាប់ពី[[ចលនា ៣០ កញ្ញា|ព្រឹត្តិការណ៍រដ្ឋប្រហារ]]ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៥ និងការកាន់កាប់អំណាចស៊ូកាណូដោយឧត្តមសេនីយ៍[[ស៊ូហារតូ]]។ កិច្ចចរចាសន្តិភាពវាងភាគីទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៦ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចុងក្រោយត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី១១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៦ ដោយប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីបានទទួលស្គាល់ប្រទេសម៉ាឡេស៊ីជាផ្លូវការ។{{sfn|Dennis|Grey|1996|p=318}} ==ផ្ទៃរឿង== {{ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូណេស៊ី}} ===ស្ថានភាពនយោបាយ=== នៅមុនពេលអនុវត្តគោលនយោបាយកុនហ្វ្រុនតាស៊ី បិតាឯករាជ្យជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីគឺ លោក[[ស៊ូកាណូ]]បាន​ស្វះស្វែងបង្កើតគោលនយោបាយ​ការបរទេស​ដែលឯករាជ្យ​មួយសម្រាប់ប្រជាជាតិលោក ដោយចាប់ផ្ដើមពីការបិទបញ្ចប់[[បដិវត្តន៍​ជាតិ​ឥណ្ឌូណេស៊ី]]តាមរយៈការកាត់ដែនដីអាណានិគម[[នូវែលគីនេហុល្លង់|នូវែលគីនេរបស់​ហុល្លង់]]ចូលជាទឹកដីឥណ្ឌូណេស៊ី​​ និង​បង្កើន​សមត្ថភាព​ឥណ្ឌូណេស៊ី​ក្នុងនាមជា​មហាអំណាច​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោ​ប្រកបដោយ​របៀបវារៈ​ផ្ទាល់ខ្លួនឯង​ មិនជ្រើសរើសដើរតាម​របៀបវារៈដឹកនាំរបស់[[គំរូលោកទាំងបី|លោក​ទីមួយ និង​ទីពីរ]]។ ដោយហេតុនេះ ឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]]ដែលទើបតែបង្កើតថ្មី និងបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃ[[សន្និសីទទីក្រុងបានឌុង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥។ ជាបន្ទាប់ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីបានបន្តទាមទារសិទ្ធិអធិបតេយ្យរបស់ខ្លួននៅលើទឹកដីនូវែលគីនេហុល្លង់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥០ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦២ ទោះបីជាត្រូវប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍អន្តរជាតិនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ក៏ដោយ។ បន្ទាប់ពីវិបត្តិឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ១៩៥៨ ដែលរួមមានការបះបោរ[[ប៉ឺរមេស្តា]]នៅភាគខាងកើតឥណ្ឌូណេស៊ី និងការប្រកាសបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី|ចលនាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល]]នៅភាគខាងលិច ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីជារួមនៅតែបន្តលេចខ្លួនឡើងជាមហាអំណាចយោធាដ៏ខ្លាំងមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។{{sfn|Cain|1997|p=67}} នៅក្នុងវិបត្តិនោះ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់កណ្តាល (សេអ៊ីអា) របស់អាមេរិក តាមរយៈក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធ [[ដំណឹកជញ្ជូនអាកាសស៊ីវិល]] (CAT) ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតៃវ៉ាន់ បានលួចផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាសម្ងាត់ទៅដល់ពួកក្រុមឧទ្ទាមនៅលើតំបន់កោះដាច់ស្រយាលក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ក្នុងគោលបំណងបង្កអស្ថេរភាព និងផ្តួលរំលំរបបប្រធានាធិបតីស៊ូកាណូ។ ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៥៧ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា បានបង្កើនទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមមេដឹកនាំយោធានៅកោះ[[ស៊ូម៉ាត្រា]] និង[[ស៊ូឡាវីស៊ី|ស៊ូឡាវេស៊ី]] ដែលមានចិត្តគំនិតប្រឆាំងនឹងរបបស៊ូកាណូ។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៥៧ ការដឹកជញ្ជូនអាវុធ និងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗទៅកាន់ស៊ូម៉ាត្រាដោយនាវាពាណិជ្ជកម្មនិងនាវាមុជទឹកនៅពេលយប់បានចាប់ផ្ដើមមមាញឹកខ្លាំង ប៉ុន្តែអាមេរិកជឿថា ដើម្បីឱ្យជំនួយសម្ងាត់របស់ខ្លួនមានប្រសិទ្ធភាពពិតប្រាកដ ប្រតិបត្តិការបែបនេះគឺតម្រូវឱ្យខ្ចីមូលដ្ឋានអង់គ្លេសនៅសិង្ហបុរីដើម្បីចាក់ប្រេង និងគាំទ្របេសកកម្ម CAT នានា ដែលអនុវត្តចេញពីទីក្រុងបាងកក តៃវ៉ាន់ ឬហ្វីលីពីន។<ref name="EnglishHistoricalReview-Nov99">{{Cite journal |last=Jones |first=M. |date=1999-11-01 |title='Maximum disavowable aid': Britain, the United States and the Indonesian rebellion, 1957–58 |url=https://academic.oup.com/ehr/article-lookup/doi/10.1093/ehr/114.459.1179 |journal=The English Historical Review |volume=114 |issue=459 |pages=1179–1216 |doi=10.1093/ehr/114.459.1179 |issn=0013-8266|url-access=subscription }}</ref> ដោយមានការហូរចូលនៃជំនួយសព្វាវុធពីសហភាពសូវៀត មហិច្ឆតារបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីលើដែនដីអាណានិគមនូវែលគីនេហុល្លង់ក៏បានហក់ឡើងខ្ពស់ជាងមុន ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ជម្លោះការទូតក៏បានឈានដល់កម្រិតកំពូល នៅពេលឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការបៀតបៀនចូលនូវែលគីនេតាមរយៈផ្លូវអាកាសផង និងផ្លូវទឹកផង។ ខណៈពេលដែលកងកម្លាំងបៀតបៀនរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវបានបរាជ័យក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែនេះគឺជាសញ្ហាប្រាប់បង្ហាញថា ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺខ្លាចការជ្រើសយកជម្រើសឈ្លានពានវាយយកនូវែលគីនេពីហុល្លង់ឡើយ។ ដូច្នេះ ប្រទេសហុល្លង់ដែលកំពុងប្រឈមនឹងកំណើនសម្ពាធការទូតពីឥណ្ឌូណេស៊ី ក៏ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក (ដែលខ្លាចឥណ្ឌូណេស៊ីធ្លាក់ក្រោមឥទ្ធិពលកុម្មុយនីស្ត) ក៏បានសម្រេចចិត្តចុះចាញ់ និងយល់ព្រមសម្របសម្រួលតាមផ្លូវការទូតវិញ ជាហេតុអនុញ្ញាតឱ្យឥណ្ឌូណេស៊ីគ្រប់គ្រងលើទឹកដីនោះជាថ្នូរនឹងការសន្យាថានូវែលគីនេនឹងមានប្រជាសិទ្ធិជ្រើសរើសជោគវាសនារបស់ខ្លួន ([[ច្បាប់នៃជម្រើសសេរី]]) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដូចនេះ គិតត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦២ ឥណ្ឌូណេស៊ីបានទទួលជោគជ័យផ្នែកការទូតយ៉ាងឱឡារិក ហើយដោយសារភាពជោគជ័យផ្នែកការទូត ក៏ដូចជាការមើលឃើញខ្លួនឯងជាមហាអំណាចតំបន់នេះហើយ​ ដែលជំរុញឱ្យឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្ដើមបង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍ទៅសំណើរបស់អង់គ្លេសក្នុងការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីមួយ។ នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានចាប់ផ្ដើមពិចារណាវាយតម្លៃឡើងវិញលើការរក្សាវត្តមានរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[ចុងបូព៌ា]]។ នៅក្នុងដំណើរដកខ្លួនចេញពីទឹកដីអាណានិគមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ចក្រភពអង់គ្លេស ឬសហរាជាណាចក្របានសម្រេចចិត្តដាក់បញ្ចូលដែនអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅបរណេអូខាងជើងរួមគ្នាជាមួយនឹង[[សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា]] (ដែលបានទទួលឯករាជ្យពីអង់គ្លេសកាលពីឆ្នាំ១៩៥៧) និងសិង្ហបុរី (ដែលបានទទួលសិទ្ធិស្វ័យគ្រប់គ្រងតាំងពីឆ្នាំ១៩៥៩)។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦១ រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស និងម៉ាឡេយ៉ាបានរួមគ្នាស្នើនូវគម្រោងបង្កើតសហព័ន្ធធំជាងនេះទៅទៀតក្រោមឈ្មោះថា ម៉ាឡេស៊ី ដែលក្ដោបបញ្ចូលរដ្ឋម៉ាឡាយ៉ា [[រាជាណានិគមបរណេអូខាងជើង|បរណេអូខាងជើង]] [[រាជាណានិគមសារ៉ាវ៉ាក់|សារ៉ាវ៉ាក់]] [[ប្រ៊ុយណេ]] និង[[សិង្ហបុរី]]។ ដំបូងឡើយ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីមានគោលជំហរគាំទ្របន្តិចបន្តួចចំពោះគម្រោងសហព័ន្ធថ្មីនោះ ថ្វីបើមានសំឡេងប្រឆាំងដាច់ខាតពី[[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី]] (ប.ក.ឥ. ឬ PKI) ក្ដី។{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}} នៅ​ឯប្រ៊ុយណេវិញ ស្តេចស៊ុលតង់ ព្រះចៅ[[អូម៉ារ អាលីសៃហ្វូដឌីអ៊ីនទី៣]] បានកើតការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការដាក់បញ្ចូលនគររបស់ព្រះអង្គទៅក្នុងគម្រោងរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មី ព្រោះវានឹងកាត់បន្ថយរាជអំណាចនយោបាយរបស់ទ្រង់ និងរួមទាំងប្រាក់ចំណូលដែលបានមកពីរ៉ែប្រេងកាតប្រ៊ុយណេទៀតផង។ លើសពីនេះ អ្នកនយោបាយប្រ៊ុយណេម្នាក់គឺលោកបណ្ឌិតអេអ៊ែម អាហ្សាហារីប៊ីន ស៊េកម៉ះមូដ លោកបានប្រឆាំងដាច់ខាតនឹងការចូលរួមក្នុងសហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី ដោយលោកមានទស្សនៈចង់ឃើញឯករាជ្យភាពបរណេអូខាងជើងដោយឯកឯង។ ដូច្នេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោកបានស្នើសុំជំនួយពីប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានថ្មីនៃដែនកោះបរណេអូ។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អាប់ឌុល ហារីស ណាស៊ូទីអន|អាប់ឌុល ណាស៊ូទីអន]]បានបង្ហើបពីបំណងគាំទ្រការបង្វឹកទាហាននោះ ចំណែកឯរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនិងជាប្រធានចារកម្មឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[ស៊ូប៊ែនឌ្រីអូ]]វិញបានបង្ហើបពីការផ្គត់ផ្គង់ផ្ដល់ជំនួយបន្ថែម។ លោកអាហ្សាហារីផងដែរគឺជាអ្នកប្រកាន់នយោបាយឆ្វេងនិយម ដែលធ្លាប់បានបម្រើប្រយុទ្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យភាពឥណ្ឌូណេស៊ី។{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}} បន្ទាប់ពីជួបប្រជុំគ្នារួច ឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមបណ្តុះបណ្តាលហ្វឹកហ្វឺនកងកម្លាំងស្ម័គ្រចិត្តតូចមួយដែលមានឈ្មោះថា កងទ័ពជាតិកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង (TNKU) នៅកាលីម៉ាន់តាន់។ នៅថ្ងៃទី៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦២ កម្លាំងទាហានស្ម័គ្រចិត្តនោះក៏បានរៀបចំ[[ឧទ្ទាមកម្មប៊្រុយណេ|ចលនារបះបោរមួយ]]នៅប្រ៊ុយណេ។ ទោះជាយ៉ាងណា ចលនាបះបោរនោះបានបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែកងកម្លាំងស្ម័គ្រចិត្តទាំងនោះមិនទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងបំពាក់ដោយអាវុធមិនសូវល្អ ដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចសម្រេចគោលដៅសំខាន់ៗរបស់ខ្លួនបានដូចជា ការចាប់ព្រះស៊ុលតង់ប្រ៊ុយណេ និងជនជាតិអឺរ៉ុបធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង ឬកាន់កាប់តំបន់រ៉ែប្រេងប្រ៊ុយណេផ្សេងៗជាដើម។ នៅប៉ុន្មានម៉ោងក្រោយការបះបោរបានផ្ទុះឡើង កងកម្លាំងអង់គ្លេសដែលមានមូលដ្ឋាននៅសិង្ហបុរីបានប្រមូលចល័តកម្លាំងភ្លាមៗ រួចក៏បានបញ្ជូនតាមផ្លូវអាកាសមកទម្លាក់ការពារទីក្រុងសំខាន់ៗនៅប្រ៊ុយណេ ក៏ដូចជាធានាសុវត្ថិភាពព្រះស៊ុលតង់ផង។ កម្រិតនៃការគាំទ្ររបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចំពោះ TNKU នៅតែជាប្រធានបទនៃការជជែកវែកញែកដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយ។ ខណៈដែលឥណ្ឌូណេស៊ីនាពេលនោះបានបដិសេធពីការចូលរួមរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ប៉ុន្តែសាមីខ្លួនគឺមានទស្សនៈស្របនឹងគោលដៅរបស់ TNKU ពោលគឺបង្កអស្ថេរភាព និងបង្ខាំងការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីមួយឡើង។ បន្ទាប់ពីចលនាបះបោរនៅប្រ៊ុយណេបានបរាជ័យ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោកស៊ូប៊ែនឌ្រីអូបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៣ ថា ឥណ្ឌូណេស៊ីនឹងប្រកាន់យកគោលនយោបាយសម្មុខីកម្ម (''Konfrontasi'') ជាមួយនឹងម៉ាឡេស៊ី ហើយគោលនយោបាយឥណ្ឌូណេស៊ីដែលធ្លាប់បានអនុលោមតាមសំណើរបស់អង់គ្លេសពីមុនៗទាំងប៉ុន្មានគឺត្រូវបានលុបចោលទាំងអស់។ ជាបន្ទាប់ គេបានកត់សម្គាល់ឃើញសកម្មភាពបៀតបៀនដំបូងបង្អស់របស់កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ នៅពេលដែលស្ថានីយ៍ប៉ុស្តិ៍នគរបាលមួយកន្លែងនៅតេបេឌូ រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ បានរងការវាយប្រហារ។{{sfn|Easter|2004|p=46}} ===ចលនាប្រឆាំងនៅសារ៉ាវ៉ាក់=== នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បានបញ្ចប់ [[ព្រះរាជាណាចក្រសារ៉ាវ៉ាក់|ព្រះរាជាសារ៉ាវ៉ាក់]] ព្រះនាម[[ឆាលស៍ វ៉ាញន័រ ប៊្រុគ]]បានប្រគល់រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ទៅឱ្យរាជអំណាចអង់គ្លេសគ្រប់គ្រង ដោយជឿថាវានឹងអាចទាញយកផលប្រយោជន៍បន្ថែមជូនប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់។ ដូចនេះ រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ក៏បានក្លាយជារាជាណានិគមអង់គ្លេស ដែលស្ថិតក្រោមអំណាចគ្រប់គ្រងពី[[ការិយាល័យអាណានិគម]]នៅឯទីក្រុងឡុងដ៍ និងជាស្ថាប័នមួយដែលតែងតាំងអភិបាលគ្រប់គ្រងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ យោងតាមលោកវែរណន អ៊ិល. ផររីត (Vernon L. Porritt) និងលោកហុងកាហ៍ ហ្វុង (Hong-Kah Fong) មនោគមវិជ្ជាឆ្វេងនិយម និងកុម្មុយនីស្តនិយមនៅសារ៉ាវ៉ាក់មានឬសគល់ចេញពីសហគមន៍ជនជាតិចិននៅតាមទីប្រជុំជននានាក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់តាំងពីកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងឆ្នាំ១៩៤០ មកម៉្លេះ។ ក្រុមកុម្មុយនីស្តជាច្រើនក៏បានលេចឡើង និងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមជប៉ុននៅសារ៉ាវ៉ាក់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ។ បក្សពួកក្រុមកុម្មុយនីស្តទាំងអស់នោះត្រូវបានប្រភពអង់គ្លេស និងបស្ចិមលោកផ្សេងៗសម្គាល់ឈ្មោះថា [[បក្សកុម្មុយនីស្តកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង|អង្គការកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់]] (CCO) ឬអង្គការកុម្មុយនីស្តសារ៉ាវ៉ាក់ (SCO, អ.ក.ស.)។{{sfn|Fong|2005|pp=183–192}} [[File:Members of the SPGF, NKNA and TNI taking picture together.jpg|thumb|រួបថតរួមគ្នារបស់សមាជិកនៃកងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់ (ក.ទ.ព.ប.ស.) កងទ័ពជាតិកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង (ក.ជ.ក.ជ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិឥណ្ឌូណេស៊ី]] (ក.ប.ជ.ឥ.) ក្នុងកំឡុងពេលប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីកំពុងស្ថិតក្រោមរបប[[ស៊ូកាណូ]] និងជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងដ័ជិតស្និទរវាងក្រុមប្រដាប់អាវុធទាំងនេះ។|left]] អ.ក.ស. មានសមាជិកភាគច្រើនជាជនជាតិចិន និងក៏អ្នកគាំទ្រខ្លះៗមកពីក្រុម[[ជនជាតិដៃយ៉ាក]]ផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ចំពោះប្រជាជនម៉ាឡេ និងជនជាតិដើមសារ៉ាវ៉ាក់ដទៃ គឺពួកគេមិនសូវជាពេញនិយមគាំទ្រ អ.ក.ស ឡើយ។ នៅចំណុចកំពូល អ.ក.ស. មានសមាជិករហូតដល់ទៅ ២៤,០០០ នាក់។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ឥទ្ធិពលកុម្មុយនីស្តក៏បានជ្រៀតចូលទៅក្នុងសហគមន៍ពលករកម្មករ និង[[គណបក្សប្រជាជនរួបរួមសារ៉ាវ៉ាក់]] ដែលភាគច្រើនមានសមាជិកជាជនជាតិចិន និងត្រូវជាគណបក្សនយោបាយដំបូងគេនៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ បង្កើតឡើងដំបូងនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៩។ កុបកម្មនៅសារ៉ាវ៉ាក់បានចាប់ផ្តើមភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនៅប្រ៊ុយណេក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ហើយ អ.ក.ស. ជាបន្ទាប់ក៏បានចូលដៃប្រយុទ្ធរួមគ្នាជាមួយនឹងក្រុមឧទ្ទាមប្រ៊ុយណេ និងកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីនៅក្នុងជម្លោះប្រឈមគ្នានឹងម៉ាឡេស៊ី។{{sfn|Fong|2005|pp=183–192}}{{sfn|Kheng|2009|pp=132–152}} អ.ក.ស និងពួកឧទ្ទាមប្រ៊ុយណេបានគាំទ្រ និងខិតខំផ្សព្វផ្សាយគំនិតបង្រួបបង្រួមទឹកដីបរណេអូរអង់គ្លេសទាំងអស់ ដើម្បីបង្កើតចេញជារដ្ឋកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើងឯករាជ្យមួយ ដែលមានលក្ខណៈឆ្វេងនិយម។ គំនិតបង្កើតរដ្ឋបរណេអូខាងជើងនេះត្រូវបានស្នើឡើងដំបូងដោយលោក[[អា. អិម. អាហ្សាហារី]] ដែលជាមេដឹកនាំនៃគណបក្សប្រជាជនប្រ៊ុយណេ ហើយរូប លោកបានបង្កើតខ្សែទំនាក់ទំនងដ៏តឹងរឹងជាមួយនឹងចលនាជាតិនិយមស៊ូកាណូ រួមជាមួយលោកអះម៉ាដ ហ្សៃឌីនៃជ្វាតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ មកម៉្លេះ។ សម្រាប់គណបក្សប្រជាជនប្រ៊ុយណេ ការដែលពួកគេអាចគាំទ្រការរួបរួមជាមួយប្រទេសម៉ាឡេស៊ីបាន លុះត្រាតែមានការបង្រួបបង្រួមទឹកដីទាំងបីនៃកោះបរណេអូខាងជើងឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចស្តេចស៊ុលតង់តែមួយគត។{{sfn|Pocock|1973|p=129}} គម្រោងបង្កើត[[សហព័ន្ធបរណេអូខាងជើង|រដ្ឋ​​កាលីម៉ាន់តាន់​ខាងជើង]]ដោយឯកឯងនេះ ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​អ្វីដែលប្រជាជនក្នុងស្រុកចង់បាននៅក្រោយសម័យអាណានិគម​កិច្ចច្រើនជាជាងការចុះចូលជាមួយ​រដ្ឋម៉ាឡាយ៉ា។ ចលនាប្រឆាំង​នឹងការចុះចូលក្នុងសហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ីដោយប្រជាជន​បរណេអូ​ខាងជើងនេះភាគច្រើន​ផ្អែក​ទៅលើ​ភាពខុសគ្នានៅក្នុងវិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​វប្បធម៌​រវាង​រដ្ឋ​បរណេអូ និង​ម៉ាឡាយ៉ា ក៏ដូចជា​ការមិន​ព្រម​ស្ថិតនៅក្រោម​ឥទ្ធិពល​នយោបាយ​របស់​ម៉ាឡាយ៉ា​ជាដើម។ បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនៅប្រ៊ុយណេ សមាជិកនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មាននៃក្រុម TNKU បានរត់ទៅជ្រកកោននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី។ ពួកចិនកុម្មុយនីស្តជាច្រើនប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ ក៏បានរត់ភៀសខ្លួនចេញពីសារ៉ាវ៉ាក់ដូចគ្នា ដោយខ្លាចថាអាណានិគមអង់គ្លេសនឹងប្រតិកម្មដោយកំហឹងសកសឹកវិញ (ទាំងដែរអង់គ្លេសខ្លួនផ្ទាល់មិនដែលប្រតិកម្មអ្វីសោះ)។ ចំពោះសមាជិកកុម្មុយនីស្តដែលបន្តមានវត្តមាននៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់វិញ ពួកគេត្រូវបានអង់គ្លេសសម្ដៅហៅថា អង្គការកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់ (CCO) នោះឯង ហើយចំពោះឥណ្ឌូណេស៊ីវិញ ពួកគេមានឈ្មោះសម្គាល់ថា កងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់ (ក.ទ.ព.ប.ស.) ឬជាភាសាឥណ្ឌូណេស៊ីថា ''Pasukan Gelilya Rakyat Sarawak'' (PGRS)។{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}} ក.ទ.ព.ប.ស. បានទទួលការហ្វឹកហ្វាត់ហ្វឹកហ្វឺនជាបន្តបន្ទាប់ដោយកងយោធាឥណ្ឌូណេស៊ីនៅតំបន់ព្រំដែនពុះចែកកាលីម៉ាតាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី និងបរណេអូខាងជើងក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចំនួនកម្លាំង ក.ទ.ព.ប.ស. ក៏តោងឡើងដល់ ៨០០ នាក់ បូករួមនឹងបុគ្គលិកចំនួន ១២០ នាក់ទៀតមកពីទីភ្នាក់ងារចារកម្មឥណ្ឌូណេស៊ី និងមានក្រុមតូចមួយផងដែរដែលបានទៅទទួលការហ្វឹកហាត់នៅប្រទេសចិន។ ក.ទ.ព.ប.ស. បានត្រឹមធ្វើយុទ្ធនាការវាយឆ្មក់បានប៉ុន្មានដងប៉ុណ្ណោះចូលទៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ដោយខ្លួនជាប់ចំណាយពេលភាគច្រើនកេណ្ឌចំនួនអ្នកគាំទ្របន្ថែមពីក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ ចំពោះឥណ្ឌូណេស៊ីវិញ ថ្វីបើបានបង្ហាញការគាំទ្រយោធាដល់ក្រុមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែតាមពិតគឺខ្លួនមិនពេញចិត្តនឹងចរិកលក្ខណៈកុម្មុយនីស្តនិយមរបស់ក្រុមនេះឡើយ ជាហេតុនាំឱ្យឥណ្ឌូណេស៊ីមិនបានគាំទ្រក្រុមនេះពេញមួយទំហឹង។{{sfn|Conboy|2003|p=156}} ==ជម្លោះ== ===ចំណាប់ផ្ដើម=== [[File:Soekarno.jpg|left|thumb|upright=.75|[[ស៊ូកាណូ]]]] [[File:Penggalan Pidato Presiden Sukarno Genta Suara Revolusi Indonesia pada HUT RI Tahun 1963.wav|thumb|ឃ្លីបសំឡេងខ្លីដែលបានដកស្រង់ចេញពីសុន្ទរកថាថ្លែងដោយលោកប្រធានាធិបតីស៊ូកាណូនៅក្នុងពិធីរំលឹកខួបបដិវត្តន៍ឥណ្ឌូណេស៊ី នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣]] ហេតុផលពីក្រោយការចាប់ផ្ដើមគោលនយោបាយកុនហ្វ្រុនតាស៊ីរបស់ស៊ូកាណូនៅតែជាប្រធានបទពិភាក្សាវែកញែកដ៏ក្ដៅគគុកនាបច្ចុប្បន្ន។ អតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[អ៊ីដេ អាណាក់ អាហ្គុង ហ្គីដេ អាហ្គុង]]បាននិយាយវែកញែកជាច្រើនឆ្នាំក្រោយប្រតិបត្តិការកុនហ្វ្រុនតាស៊ីមកថា លោកស៊ូកាណូដំបូងបានបំបិទក្រុមបក្សប្រឆាំងឥណ្ឌូណេស៊ីជុំវិញរឿងគម្រោងបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី ខណៈចំពេលដែលឥណ្ឌូណេស៊ីកំពុងជាប់រវល់ជាមួយនឹងការទាមទារលើ[[នូវែលគីនេហុល្លង់|នូវែលគីនេខាងលិច]]។ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះផ្នែកការទូតនៅក្នុងជម្លោះអធិបតេយ្យភាពនូវែលគីនេខាងលិចនោះ លោកស៊ូកាណូអាចជាកើតមានទឹកចិត្តចង់បន្តពង្រីកឥទ្ធិពលឥណ្ឌូណេស៊ីទៅលើបណ្ដាប្រទេសជិតខាងដែលមានអំណាចខ្សោយជាងខ្លួន។ ប៉ុន្តែចំពោះការយល់ឃើញមួយផ្សេងទៀត គេបានសង្ស័យថា លោកស៊ូកាណូប្រហែលជាបានរងសម្ពាធខ្លាំងពីសកម្មភាពរបស់[[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី]] ក៏ដូចជាអស្ថិរភាពនយោបាយដែលកំពុងវាតទីនៅឥណ្ឌូណេស៊ី ហើយទាំងនេះអាចជាមូលហេតុជំរុញឱ្យលោកបានសម្រេចចិត្តបង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍មហាជនពីបញ្ហាក្នុងស្រុកទៅរកជម្លោះបរទេសថ្មីមួយទៀត។ នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ លោកស៊ូកាណូបានអះអាងថា ម៉ាឡេស៊ីគឺគ្រាន់តែជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់អង់គ្លេសប៉ុណ្ណោះ និងជាយុទ្ធសាស្ត្រអាណានិគមថ្មីរបស់អង់គ្លេស ហើយការកកើតនៃរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីនឹងបង្កើនអំណាចឥទ្ធិពលរបស់អង់គ្លេសបន្ថែមនៅក្នុងតំបន់ ដោយវាអាចនឹងប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខជាតិឥណ្ឌូណេស៊ី។ ដោយហេតុនេះ លោកស៊ូកាណូបានប្រឆាំងដាច់ខាតចំពោះដំណើរដកអាណានិគមកិច្ចរបស់អង់គ្លេសចេញពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពិសេសការប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យម៉ាឡេស៊ីនោះតែម្តង។<ref name="HirakawaShimizu1999">{{Cite book |last1=Hitoshi Hirakawa |url=https://books.google.com/books?id=PmCGAgAAQBAJ&pg=PA180 |title=Japan and Singapore in the World Economy: Japan's Economic Advance Into Singapore 1870–1965 |last2=Hiroshi Shimizu |date=24 June 1999 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-65174-0 |page=180}}</ref> ក្រៅពីនេះ គេសង្កេតឃើញថា យុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងការបង្កើតប្រទេសម៉ាឡេស៊ីរបស់ស៊ូកាណូអាចត្រូវបានជំរុញដោយគោលបំណងចង់បំបែកប្រទេសម៉ាឡាយ៉ា បូរណេអូខាងជើង សារ៉ាវ៉ាក់ និងសិង្ហបុរីឱ្យទៅជាប្រទេសដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដូច្នេះហើយបានជាលោកមិនយល់ស្របនឹងសំណើរបស់អង់គ្លេស ដោយចាត់ទុកវាបន្ថែមទៀតថាជាទង្វើអាណានិគមនិយមថ្មី ដើម្បីរក្សាអំណាចអនុត្តរភាពរបស់អង់គ្លេសនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite web|url=https://asumsi.co/post/58218/juni-1964-peristiwa-konfrontasi-indonesia-malaysia/|title=Juni 1964: Konfrontasi Indonesia-Malaysia|publisher=Asumsi.co|date=4 March 2021|access-date=29 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20251113235544/https://asumsi.co/post/58218/juni-1964-peristiwa-konfrontasi-indonesia-malaysia/|archive-date=13 វិច្ឆិកា 2025|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dio-tv.com/news/pr-5044822235/bukan-ingin-rebut-sabah-dan-sarawak-ini-alasan-presiden-soekano-perang-lawan-malaysia-1964?page=2|title=Bukan Ingin Rebut Sabah dan Sarawak, Ini Alasan Presiden Soekano Perang Lawan Malaysia 1964|publisher=Dayak International Organization|date=20 September 2022|access-date=11 February 2026}}</ref> ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ប្រទេសហ្វីលីពីនក៏បានទាមទារយកដែនភាគខាងកើតនៃកោះបរណេអូខាងជើងជារបស់ខ្លួនផងដែរ ដោយអះអាងថា រដ្ឋអាណានិគមបរណេអូធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងជាប្រវត្តិសាស្ត្រជាមួយនឹងហ្វីលីពីនតាមរយៈ[[ស៊ុលតង់ចក្រស៊ូលូ]]។ ចំពោះស៊ូកាណូវិញ ថ្វីបើលោកមិនដែលបានទាមទារដាក់បញ្ចូលតំបន់ភាគខាងជើងនៃកោះបរណេអូទៅក្នុងខេត្តកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីមែន តែលោកបានមើលឃើញរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីជាឧបសគ្គចំពោះ[[ម៉ាហ្វីលីនដូ]] ដែលត្រូវជាសហភាពមិននយោបាយមួយគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសម៉ាឡាយ៉ា ហ្វីលីពីន និងឥណ្ឌូណេស៊ី។{{sfn|Pocock|1973|p=113}} ដំបូងឡើយ [[ប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីន]] លោក[[ចូសដាដូ ម៉ាកាប៉ា​ហ្កាល់]] មិនបានប្រឆាំងនឹងគម្រោងរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីនោះឡើយ ហើយថែមទាំងបានផ្តួចផ្តើម[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងម៉ានីល]]ទៀតផង។ ខណៈដែលហ្វីលីពីនមិនបានប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះមែន ប៉ុន្តែខ្លួនបានពន្យារពេលនៃការទទួលស្គាល់ម៉ាឡេស៊ីជារដ្ឋស្នងបន្តពីម៉ាឡាយ៉ា ហើយជាលទ្ធផល ម៉ាឡេស៊ីក៏បានកាត់ផ្តាច់ចំណងការទូតជាមួយនឹងហ្វីលីពីន។ នៅក្នុងកែវភ្នែកឥណ្ឌូណេស៊ី ការបើខ្លួនអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីកើតឡើង វាប្រៀបបានដូចជាបើកផ្លូវឱ្យអង់គ្លេសបន្តរក្សាឥទ្ធិពលយោធារបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍អញ្ចឹង ពិសេសតាមរយៈមូលដ្ឋានយោធាអង់គ្លេសនៅសិង្ហបុរី ហើយទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខ និងឯករាជ្យភាពឥណ្ឌូណេស៊ី។ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោកស៊ូប៊ែនឌ្រីអូបាននិយាយពន្យល់ទៅកាន់ឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក លោក[[ហោវ៉ាដ ភី. ជនស៍]]ថា គោលនយោបាយសម្មុខីកម្មរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺផ្ដោតតែទៅលើម៉ាឡាយ៉ាប៉ុណ្ណោះនិងមិនប៉ះពាល់ដល់រដ្ឋម៉ាឡេស៊ីទាំងមូលឡើយ ហើយវាគឺជាការឆ្លើយតបវិញរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចំពោះសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងខ្លួនដោយម៉ាឡាយ៉ានិងអង់គ្លេស ពិសេសទាក់ទិននឹងការគាំទ្រក្រុមបះបោរឥណ្ឌូណេស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ និងបំណងចង់បំបែកស៊ូម៉ាត្រាពីឥណ្ឌូណេស៊ី។<ref name="EnglishHistoricalReview-Nov99" /> នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ ការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធដំបូងគេនៃជម្លោះនេះបានកើតឡើងនៅបរណេអូ ដោយការវាយប្រហារលើកទីមួយបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីមួយក្រុមបានវាយកាន់កាប់ប៉ុស្តិ៍នគរបាលមួយកន្លែងនៅក្នុងក្រុង[[តេបេឌូ]] ប្រមាណ ៣.២ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែន។{{sfn|Pocock|1973|p=153}} កងកម្លាំងមួយក្រុមទៀតបានវាយប្រហារលើភូមិហ្គូមបាំងស្ថិតនៅប៉ែកនិរតីពីទីក្រុងឃូឈីង ប៉ុន្តែក្រោយបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការ កម្លាំងពួកគេតែពាក់កណ្ដាលប៉ុណ្ណោះបានវិលត្រឡប់ចូលឥណ្ឌូណេស៊ីវិញ។{{sfn|Conboy|2003|p=95}} មុនពេលឥណ្ឌូណេស៊ីបានប្រកាសគោលនយោបាយសម្មុខីកម្មប្រឆាំងនឹងម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៣ [[គណៈកម្មការកុបបូលដ៍]]បានធ្វើរបាយការណ៍អំពីលទ្ធភាពបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ហើយបានរកឃើញថាមានការគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់នៅក្នុងទឹកដីអាណានិគមបរណេអូសម្រាប់ការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីនោះ។ តែយ៉ាងណា ដោយសារតែមានសំឡេងប្រឆាំងខ្លាំងពីឥណ្ឌូណេស៊ីនិងហ្វីលីពីនជុំវិញផែនការរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី ដូច្នេះ កិច្ចចរចាមួយជុំថ្មីត្រូវបានស្នើឡើងដើម្បីស្តាប់ពីចំណុចជំទាស់ប្រឆាំងរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ី និងហ្វីលីពីន។ ដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះនេះ តំណាងពីបណ្ដារដ្ឋអនាគតម៉ាឡេស៊ីបានជួបប្រជុំជាមួយតំណាងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី និងហ្វីលីពីននៅទីក្រុង[[ម៉ានីល]]អស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ ដោយចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី៣០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៣។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនៅទីក្រុងម៉ានីលនោះ ប្រទេសហ្វីលីពីន និងឥណ្ឌូណេស៊ីបានព្រមព្រៀងគ្នាជាផ្លូវការទទួលយកការបង្កើតប្រទេសម៉ាឡេស៊ីឡើង ប៉ុន្តែដំបូងឡើយត្រូវតែមានប្រជាមតិជាមុនសិននៅលើទឹកដីបូរណេអូខាងជើង និងសារ៉ាវ៉ាក់ក្រោមការរៀបចំរបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ខណៈដែលបេសកកម្មស្វែងរកការពិតរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ប៉ុន្តែយុទ្ធសាស្ត្រពន្យារពេលរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីបានបង្ខំឱ្យបេសកកម្មនោះចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២៦ ខែសីហាវិញ។ តែទោះជាយ៉ាងណា អង្គការសហប្រជាជាតិបានរំពឹងថារបាយការណ៍នៃបេសកកម្មនោះនឹងត្រូវបានប្រកាសផ្សាយនៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name="Tun Hanif Omar 2007" /> [[File:Tunku abd rahman.jpg|thumb|លោក[[ទូនគូ អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡាយ៉ា|253x253px]] នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទីក្រុងម៉ានីល រដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេយ៉ាបានលើកឡើងពីគោលបំណងប្រកាសរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មីនៅថ្ងៃទី៣១ ខែសីហា (ព្រោះដោយសារវាជាន់ចំនឹងថ្ងៃឯករាជ្យភាពម៉ាឡាយ៉ា) ប៉ុន្តែត្រូវបានហ្វីលីពីននិងឥណ្ឌូណេស៊ីជំទាស់ និងសុំឱ្យលើកថ្ងៃប្រកាសនោះមកទី១៥ ខែកញ្ញាវិញ ពោលគឺមួយថ្ងៃក្រោយរបាយការណ៍ អសប ដែលគ្រោងនឹងប្រកាសថាតើទឹកដីអាណានិគមកោះបរណេអូទាំងពីរព្រមចុះចូលនឹងរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មីឬអត់។{{sfn|Edwards|1992|p=260}} យ៉ាងណាក្ដី បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់កិច្ចចរចាទីក្រុងម៉ានីល នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡាយ៉ាគឺលោក[[ទូនគូ អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់]]បានប្រកាសថារដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មីនឹងកកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៦​ ខែកញ្ញា ដោយមិនរង់ចាំលទ្ធផលរបាយការណ៍ អសប ទេ។{{sfn|Mackie|1974|pp=174–175}} រដ្ឋបរណេអូខាងជើង និងសារ៉ាវ៉ាក់ ដែលគេរំពឹងថាគាំទ្រចុះចូលនឹងម៉ាឡេស៊ី បានព្រមគ្នាប្រកាសឯករាជ្យភាពក្នុងនាមជារដ្ឋប្រទេសម៉ាឡេស៊ីថ្មីនៅថ្ងៃទី៣១ ខែសីហា ក្នុងថ្ងៃតែមួយនៃគម្រប់ខួបឯករាជ្យភាពម៉ាឡាយ៉ា នៅមុនកាលបរិច្ឆេទកំណត់ផ្សាយលទ្ធផលរបាយការណ៍ អសប ទៅទៀត។<ref name="Tun Hanif Omar 2007" /> នៅទីបំផុត របាយការណ៍ អសប ក៏បានបោះផ្សាយនៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា ដោយលទ្ធផលបានបង្ហាញឱ្យឃើញការគាំទ្រចំពោះការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មី រួចប្រទេសម៉ាឡេស៊ីក៏ចាប់មានអត្ថិភាពជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ភ្លាមៗនោះ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានប្រតិកម្មដោយបណ្ដេញឯកអគ្គរាជទូតម៉ាឡេស៊ីចេញពីទីក្រុងចាកាតា។ ពីរថ្ងៃក្រោយមក កុបកម្មដែលរៀបចំនិងគាំទ្រដោយបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ីបានផ្ទុះឡើង ដោយមានមនុស្សម្នាជាច្រើនបានសម្រុកដុតបំផ្លាញស្ថានទូតអង់គ្លេសនៅចាកាតា។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ មានក្រុមបាតុកររាប់រាយនាក់ទៀតបានចូលទៅគាស់កាយស្ថានទូតសិង្ហបុរីនៅចាកាតា និងព្រមទាំងទីគេហដ្ឋានរបស់អ្នកការទូតសិង្ហបុរីថែមទៀតផង។ នៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ីថ្មី បុគ្គលិកភ្ញាក់ងារឥណ្ឌូណេស៊ីជាច្រើនត្រូវបានអាជ្ញាធរម៉ាឡេស៊ីចាប់ខ្លួន ហើយប្រជាជនម៉ាឡេស៊ីមួយហ្វូងបាននាំគ្នាសម្រុកទៅវាយប្រហារស្ថានទូតឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងទីក្រុង[[គូឡាឡាំពួ]]។{{sfn|Pocock|1973|p=173}} ===យុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែក=== ទោះជាកិច្ចចរចាសន្តិភាពបានកំពុងដំណើរការ ឬជាប់គាំងក៏ដោយ ឥណ្ឌូណេស៊ីនៅតែបន្តយុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែករបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងទឹកដីបរណេអូរបស់ម៉ាឡេស៊ី។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា របាយការណ៍បានរំលេចឡើងពីសកម្មភាពលុកលុយរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមានកម្លាំងទាហានប្រមាណ ៥០ នាក់។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាជាបន្តបន្ទាប់បានផ្ទុះឡើងរវាងកម្លាំងលុកលុយឥណ្ឌូណេស៊ីនឹងក្រុមទាហាន[[ហ្គួរខា​]]របស់អង់គ្លេស ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកល្បាត និងវាយតបតវិញ ហើយក្រោយមួយខែនៃការប្រយុទ្ធគ្នា ប្រភពពីហ្គួរខាបានឱ្យដឹងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីប្រមាណ ១៥ នាក់ និងបានចាប់ខ្លួនទាហានបីនាក់ទៀត។{{sfn|Pocock|1973|p=170}} មិនយូរប៉ុន្មាន [[សមរភូមិឡងចាវ៉ាយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅកណ្ដាលរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកជាសមរភូមិប្រយុទ្ធដ៏ធំដំបូងប្រចាំជម្លោះមួយនេះ។{{sfn|van der Bijl|2007|pp=80–85}}{{sfn|Conboy|2003|p=95}} ការវាយប្រហាររបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចូលក្នុងទឹកដីម៉ាឡេស៊ីត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសកម្មភាពផ្ទុយពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង និងគោលនយោបាយប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមតរបស់ស៊ូកាណូទាំងស្រុង។ ដើម្បីគេចពីការចោទប្រកាន់ទាំងនេះ រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូណេស៊ីបានអះអាងថាសកម្មភាពវាយលុកទាំងនោះគឺបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ[[កងម៉ារីនឥណ្ឌូណេស៊ី]]តែឯកឯងប៉ុណ្ណោះដោយគ្មានស្ដាប់បង្គាប់បញ្ជាថ្នាក់លើរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីឡើយ។ ស៊ូកាណូបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រផ្សេងទៀតដោយបន្លំធ្វើជាស្វះស្វែងរកច្រកចរចាសន្តិភាពនៅក្នុងខែមករានៃឆ្នាំ១៩៦៤ ហើយកិច្ចប្រជុំចរចាសន្តិភាពក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅទីក្រុងបាងកក ប៉ុន្តែដោយសារការប្រយុទ្ធនៅតាមព្រំដែននៅតែបន្តសកម្ម ដូច្នេះកិច្ចចរចានោះក៏ត្រូវបានបរាជ័យ។ ការសន្ទនាបានចាប់ផ្ដើមម្តងទៀតនៅប៉ុន្មានខែបន្ទាប់នៅទីក្រុងតូក្យូ ប៉ុន្តែនៅតែជួបលទ្ធផលបរាជ័យដដែរ ប៉ុន្តែលើកនេះ វាបានបើកឱ្យមានពេលវេលាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីឱ្យក្រុមសង្កេតការណ៍ថៃចុះទៅស្ទង់ស្ថានភាពនៅសារ៉ាវ៉ាក់។ នៅទីនោះ ក្រុមសង្កេតការណ៍ថៃបានប្រទះឃើញនូវសកម្មភាពដកថយពីកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្លងទៅខាងព្រំដែនរបស់ខ្លួនវិញ ដែលបញ្ជាក់ថា ពួកគេពិតជាបានឆ្លងចូលទៅក្នុងទឹកដីម៉ាឡេស៊ីដើម្បីបំពេញប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួនមែន។{{sfn|Pocock|1973|pp=179–181, 188}} ទន្ទឹមនឹងនេះ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឥណ្ឌូណេស៊ីក្រោមបញ្ជាការឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[អះម៉ាដ យ៉ានី]] បានចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីព្រួយបារម្ភជុំវិញស្ថានភាពផ្ទៃក្នុងនៃប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ហើយក៏បានសម្រេចចិត្តទាក់ទងគ្នាដោយសម្ងាត់ជាមួយរដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេស៊ី ខណៈសកម្មភាពយោធាបានថមថយចុះទៅវិញ ដោយបន្សល់នូវការប៉ះទង្គិចគ្នាជាម្តងម្កាលវិញ។<ref>{{Cite book |last=Weinstein |first=Franklin B. |url=https://books.google.com/books?id=1mXdDNqELTIC&q=Indonesia+army+secret+contact+malaysia&pg=PA325 |title=Indonesian Foreign Policy and the Dilemma of Dependence: From Sukarno to Soeharto |date=2007 |publisher=Equinox Publishing |isbn=9789793780566 }}</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ីធ្វើបែបនេះគឺដើម្បីសម្រួលកម្លាំងដល់កងទ័ពរបស់ខ្លួនដែលទើបតែបញ្ចប់[[ប្រតិបត្តិការទ្រីកូរ៉ា]]នៅនូវែលគីនេខាងលិចហើយ និងម៉្យាង វាក៏អាចជួយពង្រឹងនយោបាយក្នុងស្រុកខ្លះដែរ ដែលកំពុងជួបវិបត្តិធ្ងន់ធ្ងររវាងរដ្ឋាភិបាល និងបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី។<ref>{{Cite book |last=Crouch |first=Harold |url=https://books.google.com/books?id=TJptHWc4i1EC&q=Indonesia+army+secret+contact+malaysia&pg=PA74 |title=The Army and Politics in Indonesia |date=2007 |publisher=Equinox Publishing |isbn=9789793780504 }}</ref> ===ការរាលដាលជម្លោះដល់ឧបទ្វីបម៉ាឡេ=== [[File:Malaysian Rangers, Malay-Thai border (AWM MAL-65-0046-01).JPG|thumb|right|[[កងល្បាតសារ៉ាវ៉ាក់]] (ភាគច្រើនជា[[ជនជាតិអ៊ីបាន]]) កំពុងចុះពី[[កងកម្លាំងអាកាសភូមិន្ទអូស្ត្រាលី|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអូស្ត្រាលី]] [[ប៊ែលយូហេច-១ អ៊ីរ៉ូក្វាស៍]] (Bell UH-1 Iroquois) ដើម្បីការពារ[[ព្រំដែនថៃ–ម៉ាឡេស៊ី]]។]] {{Listen | filename = President Sukarno announces Dwikomando Rakyat.ogg | title = សុន្ទរកថាស៊ូការណូ | description = សំឡេងលោក[[ស៊ូកាណូ]]កំពុងប្រកាសបង្កើត ''ឌ្វីកូម៉ានដូរ៉ាកយ៉ាត'', ៣ ឧសភា ១៩៦៤។ }} នៅថ្ងៃទី៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈការប្រយុទ្ធគ្នានៅបន្តនៅឡើយ លោកស៊ូកាណូក៏បានប្រកាសបង្កើតកងទ័ពបញ្ជាការគូប្រជាជនឡើង (''Dwi Komando Rakyat'' ឬសរសេរកាត់ ''Dwikora'') ដើម្បីការពារបដិវត្តន៍ឥណ្ឌូណេស៊ី និងពង្រីកបដិវត្តន៍នោះចូលរដ្ឋប្រទេសជិតខាង ពិសេសម៉ាឡេស៊ីនោះឯង។ នៅក្នុងថ្ងៃប្រកាសនៃ '[[ឆ្នាំនៃជីវិតរស់នៅក្នុងភាពគ្រោះថ្នាក់]]' កំឡុងទិវាឯករាជ្យភាព កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការយោធាតាមផ្លូវទឹក និងផ្លូវអាកាសចូលទៅក្នុងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងនោះ ទាហាននៃកម្លាំងជើងទឹកប្រមាណ ១០០ នាក់ (ក្នុងរួមមាន កងសកម្មរហ័ស កងម៉ារីនឥណ្ឌូណេស៊ី និងជនកុម្មុយនីស្តម៉ាឡេស៊ីមួយចំនួន) បានឆ្លង[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]តាមទូក ដោយឡើងឆ្នេរពុនធៀនទាំងកណ្ដាលយប់។{{sfn|Conboy|2003|p=161}} ខុសពីការស្មាន ពួកគេត្រូវប្រឈមប៉ះនឹងកម្លាំងចម្រុះសហធនរដ្ឋភ្លាមៗ ហើយក្នុងចំណោមក្រុមទាហានទាំងប៉ុន្មានជាង ១០០ នាក់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីនោះ មានតែបួននាក់ប៉ុណ្ណោះបានរត់គេចខ្លួនរួចពីការចាប់ខ្លួនរបស់ទាហានសហធនរដ្ឋ។{{sfn|James|Sheil-Small|1971|p=146}} នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឥណ្ឌូណេស៊ីបានលបបញ្ជូនយន្តហោះដំណឹកយោធារបស់ខ្លួនប្រភេទ[[ឡុកហ៊ីដស៊ី-១៣០ ហឺរខ្យូលីស]]ចំនួនបីគ្រឿង ហោះចេញពីចាកាតាសម្ដៅទៅឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី ដោយយន្តហោះពីរគ្រឿងបានសម្រេចគោលដៅរបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីទាហានឆ័ត្រយោងចំនួន ៩៦ នាក់បានទម្លាក់ចេញពីយន្តហោះទាំងនោះ ខណៈយន្តហោះមួយទៀតបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកាក្រោយព្យាយាមគេចពីយន្តហោះចម្បាំងអង់គ្លេសពីសិង្ហបុរី។{{sfn|Conboy|2003|p=161}} កងកម្លាំងហ្គួរខារបស់អង់គ្លេសចូលដៃគ្នាជាមួយកងកម្លាំងនូវែលសេឡង់ និងកម្លាំងសហធនរដ្ឋដទៃទៀត ក្រោមការដឹកនាំរបស់កងពលតូចម៉ាឡេស៊ីបួនក្រុម បានចំណាយពេលរយៈពេលមួយខែទើបបានសម្លាប់ ឬចាប់ខ្លួនទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៩០ នាក់នៅក្នុងចំណោមទាហាន ៩៦ នាក់ដែលបានលោតតាមឆ័ត្រយោងនោះ។{{sfn|van der Bijl|2007|pp=135–138}}{{sfn|James|Sheil-Small|1971|pp=148–150}}{{sfn|Pugsley|2003|pp=206–213}} [[File:Proclamation of Emergency-Indonesia & Malaysia confrontation 1964 (L.N. 271 of 1964) (cropped).png|thumb|សេចក្ដីប្រកាសភាពអាសន្នដែលចេញដោយព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីឥណ្ឌូណេស៊ីបានទម្លាក់ទាហានចូលឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី [[ព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ី|ព្រះប្រមុខរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី]]ក្រោយការប្រឹក្សាជាមួយ[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី]] បានប្រកាសភាពអាសន្នថ្នាក់ជាតិ។<ref>{{Cite news |date=4 September 1964 |title=It's Emergency |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640904-1.2.2 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=1}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 September 1964 |title=Jakarta Denial |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640904-1.2.3 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=1, 20}}</ref> សេចក្ដីប្រកាសអាសន្នរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានគាំទ្រដោយ[[ព្រឹទ្ធសភា (ម៉ាឡេស៊ី)|ព្រឹទ្ធសភា]]នៅថ្ងៃទី១០<ref>{{Cite web |date=10 September 1964 |title=Parliamentary Debates of the Dewan Rakyat (House of Representatives) [10 September 1964] |url=https://www.parlimen.gov.my/files/hindex/pdf/DR-10091964.pdf |access-date=23 February 2026 |website=Parliament of Malaysia}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 September 1964 |title=A Big, Big 'Yes' |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640911-1.2.3 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=1}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=11 September 1964 |title=The big debate: Applause as PMIP leader declares support of his party |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640911-1.2.78 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=10}}</ref> និង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ម៉ាឡេស៊ី)|សភាតំណាងរាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី]]នៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា។<ref>{{Cite web |date=11 September 1964 |title=Parliamentary Debates of the Dewan Negara (Senate) [11 September 1964] |url=https://www.parlimen.gov.my/files/hindex/pdf/DN-11091964.pdf |access-date=23 February 2026 |website=Parliament of Malaysia}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |date=12 September 1964 |title=Emergency: Senate Give Big 'Yes' |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640912-1.2.48 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=6}}</ref> ក្នុងកំឡុងដែលឥណ្ឌូណេស៊ីបានពង្រីកជម្លោះចូលទៅក្នុងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី នាវាដឹកយន្តហោះ និងនាវាពិឃាដអមដំណើរចំនួនពីរគ្រឿងរបស់អង់គ្លេសត្រូវបានឥណ្ឌូណេស៊ីគម្រាមបិទផ្លួវមិនឱ្យឆ្លង[ច្រកសមុទ្រស៊ុនដា]] បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រស៊ុនដា]]។ កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋបានទទួលបញ្ជាត្រៀមខ្លួនវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធាឥណ្ឌូណេស៊ីនៅលើកោះស៊ូម៉ាត្រា ប្រសិនបើយុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែករបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ីននៅតែបន្ត។ យ៉ាងណា ភាពតានតឹងរវាងឥណ្ឌូណេស៊ី និងអង់គ្លេសបានបន្តអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍ មុនពេលត្រូវចុះធូរស្បើយវិញដោយសន្តិវិធី។{{sfn|Edwards|1992|p=319}} គិតមកត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ជម្លោះមួយនេះបានឈានចូលដល់ដំណាក់កាលជាប់គាំងម្តងទៀត ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ ភ្ញាក់ងារចារកម្ម​​សហធនរដ្ឋ​បាន​រកឃើញពីវត្តមាននៃកម្លាំង​ទាហាន​ឥណ្ឌូណេស៊ីបន្ថែម​ដែលកំពុងប្រមូលផ្ដុំនៅ​កាលីម៉ាន់តាន់ មិនឆ្ងាយពី​ទីក្រុងឃូឈីងប៉ុន្មានទេ។ ជាលទ្ធផល អង់គ្លេសក៏បានបញ្ជូនករវរសេនាតូចចំនួនពីរក្រុមបន្ថែមដើម្បីការពារម៉ាឡេស៊ីពីលទ្ធភាពវាយប្រហារចេញពីកាលីម៉ាន់តាន់។{{sfn|Gregorian|1991|p=55}}{{sfn|Jones|2002|p=272}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់ក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅបរណេអូផងដែរនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៥។{{sfn|van der Bijl|2007|p=165}} ===ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត=== {{Main|ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត}} [[File:Queen's Own Highlanders searching for enemies during a patrol.jpg|thumb|ទាហាននៃកងវរសេនាតូចទីមួយកំពុងដើរល្បាតរកទីតាំងយោធាសត្រូវនៅក្នុងព្រៃបរណេអូ។]] នៅក្នុង[[ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត]] កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋបានធ្វើការវាយឆ្មក់ដោយសម្ងាត់ឆ្លងព្រំដែនដើម្បីកម្ចាត់ ឬកម្ទេចទីតាំងឈរជើងរបស់ទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីចាប់ពីខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៤ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ១៩៦៦។ ប្រតិបត្តិការវាយឆ្មក់នេះដែរគឺភាគច្រើនត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយកងកម្លាំងពិសេសមកពីអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់ និងក៏ដូចជាកងទ័ពទាហានធម្មតាខ្លះៗផងដែរ។ នៅដើមវគ្គនៃប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត ទាហានសហធនរដ្ឋនិងម៉ាឡេស៊ីបានព្យាយាមកាន់កាប់ត្រឹមតែខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនប៉ុណ្ណោះដើម្បីការពារប្រជាជនក្នុងស្រុកពីការវាយប្រហារផ្សេងៗដោយឥណ្ឌូណេស៊ី។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ ពួកគេបានពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនឆ្លងព្រំដែនចូលក្នុងទឹកដីកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងគោលបំណងស្វែររកព័ត៌មានបន្ថែម និងតាមប្រមាញ់ទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីដែលកំពុងដកថយ។{{sfn|Dennis et al.|2008|p=152}}{{sfn|Pugsley|2003|p=255}} សកម្មភាពវាយឆ្មក់ទាំងនេះគឺត្រូវបានលាក់ជាការសម្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ ហើយភាគច្រើនវាត្រូវបានអនុវត្តដោយក្រុមទាហានតូចៗ ដែលត្រូវឆ្លងពីទឹកដីសារ៉ាវ៉ាក់និងសាបះរបស់ម៉ាឡេស៊ីចូលដែនដីកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ដោយមានគោលដៅស៊ើបនិងវាយបណ្ដេញទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីដែលរៀបចំត្រៀមវាយចូលម៉ាឡេស៊ី។ ដំបូងឡើយ​ ជម្រៅឆ្មក់ចូលរបស់កម្លាំងសហធនរដ្ឋមានចម្ងាយប្រមាណត្រឹម ២,៧០០ ម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ ហើយបន្ទាប់មក ពួកគេក៏បានពង្រីកដល់ ៥,៥០០ ម៉ែត្រ និងជាចុងក្រោយ ពួកគេបានឆ្លងរហូតដល់ចម្ងាយ ៩,១០០ ម៉ែត្រនៅក្រោយ[[សមរភូមិផ្លាម៉ានម៉ាពូ]]ក្នុងខែមេសា​ ឆ្នាំ១៩៦៥។{{sfn|Smith|1999|p=41}}{{sfn|Dennis|Grey|1996|pp=232–233}} ដោយសារប្រតិបត្តិការនេះមានលក្ខណៈប្រថុយ និងអាចជះផលវិបាកច្រើនបើគណនាខុស ដូច្នេះវាត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន និងម៉ឹងម៉ាត់បំផុតដោយផ្អែកទៅលើអ្វីដែលគេហៅថា "ច្បាប់មាស" ហើយទាហានទាំងឡាយដែលចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការនេះត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យស្បថលាក់ការឱ្យជិតបំផុតផងដែរ។{{sfn|Horner|2002|pp=83–84}} ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េតត្រូវបានចាត់ទុកជាជ័យជម្នះសម្រាប់កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋ មុនពេលពួកគេត្រូវបានរំសាយនៅចុងជម្លោះ។ ប្រតិបត្តិការនេះផងដែរបានបង្កឱ្យកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីមានទាហានស្លាប់ និងរបួសជាច្រើន ហើយវាថែមទាំងបានបង្ខំឱ្យភាគីខាងឥណ្ឌូណេស៊ីប្ដូរមកប្រកាន់ជំហរការពារខ្លួនវិញនៅខាងក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនឯងទៀតផង។{{sfn|Pugsley|2003|p=255}}{{sfn|Dennis|Grey|1996|p=307}} ==ចុងបញ្ចប់នៃជម្លោះ== ===បម្លាស់ប្ដូរនយោបាយ=== [[File:Avro Vulcan Malaysia.jpg|thumb|យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអង់គ្លេសប្រភេទ[[អាហ្វរ៉ូវ៉ុលខិន]] កំ​ពុងចុះចតនៅ[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសបាត់ធឺរវ៉ឺសធ៍]]ក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ប្រ. ១៩៦៥។ វត្តមាននៃយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះគឺជាគន្លឹះវាយបំបែកក្បួន និងការប្រមូលផ្ដុំទាំងឡាយរបស់កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីនៅតំបន់ព្រំដែនជម្លោះ។]] មកដល់ចុងឆ្នាំ១៩៦៥ ជម្លោះនេះបានឈានចូលដំណាក់កាលជាប់គាំងសារជាថ្មីម្តងទៀត។ ប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីនថ្មីគឺលោក[[ហ្វឺឌីណាន់ ម៉ាកូស]]មានចំណងចង់កាត់បន្ធយភាពតានតឹង ហើយខុសពីមេដឹកនាំមុនៗ លោកមិនចង់បន្តការទាមទារតំបន់ភាគខាងជើងរដ្ឋសាបះខ្លាំងណាស់ណាដែរ។ ដូច្នេះហើយ រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់លោកក៏បានរៀបចំគម្រោងទទួលស្គាល់សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ីឡើងវិញ។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ប្រទេសហ្វីលីពីនបានប្រកាសថាខ្លួននឹងជូនដំណឹងដល់ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីមួយថ្ងៃជាមុនអំពីការធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងរបស់ហ្វីលីពីនជាមួយទីក្រុងគូឡាឡាំពួ។ ទាំងនេះមានន័យថាឥណ្ឌូណេស៊ីលែងមានភាគីជួយគាំទ្រដូចមុនទៀតហើយ ចំណែកឯស៊ូកាណូវិញបានប្រតិកម្មដោយថ្កោលទោសសេចក្ដីសម្រេចរបស់ម៉ាកូសនៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយរបស់លោក ជាហេតុធ្វើឱ្យទីក្រុងម៉ានីលមានការភ្ញាក់ផ្អើល។ សុន្ទរកថារបស់ស៊ូកាណូនោះបានបង្កើតរលកគាំទ្រថ្មីជុំវិញជម្លោះជាមួយម៉ាឡេស៊ី ដោយក្រុមយុវជន និងអង្គការសាសនាជាច្រើនបានរួមគ្នាចេញមុខថ្កោលទោសគម្រោងផែនការរបស់ម៉ាកូស។<ref name="Weinstein-2009">{{Cite book |last=Weinstein |first=Franklin B. |url=https://books.google.com/books?id=4xz8zHFfnDwC&q=offer&pg=PA34 |title=Indonesia Abandons Confrontation: An Inquiry Into the Functions of Indonesian Foreign Policy |date=2009 |publisher=Equinox Publishing |isbn=978-602-8397-45-2 ​}}</ref> {{Quote|text="ប្រសិនបើលោកម៉ាកូសចង់ជួយម៉ាឡេស៊ី នោះវាជារឿងរបស់គាត់ ប៉ុន្តែយើងនឹងបន្តកម្ទេចម៉ាឡេស៊ី ទោះបីជាយើងត្រូវតស៊ូតែម្នាក់ឯងក៏ដោយ។"|sign=មតិស៊ូកាណូចំពោះការសម្រេចចិត្តរបស់ហ្វឺឌីណាន់ ម៉ាកូស|source=<ref name="Weinstein-2009" />}} [[File:Volunteers_of_Dwikora.jpg|thumb|ទាហានស្ម័គ្រចិត្តឥណ្ឌូណេស៊ីឡើងនាវាត្រៀមចេញទៅកាលីម៉ាន់តាន់, កក្កដា ១៩៦៥។]] យ៉ាងណាមិញ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ដើមថមថយចុះវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បន្ទាប់ឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិផ្ទៃក្នុងនយោបាយ ពោលគឺនៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៥ ឧត្តមសេនីយ៍ជាន់ខ្ពស់ឥណ្ឌូណេស៊ីជាច្រើនរូបត្រូវបានចាប់ជំរិត និងផ្ដាច់ជីវិតនៅក្នុង[[ចលនា ៣០ កញ្ញា|រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ង]]ធ្វើឡើងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី]] មុនពេលត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយយោធាឥណ្ឌូណេស៊ីក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ស៊ូហារតូ]]។ ដោយស្ថិតក្នុងភាពច្របូកច្របល់ស្មុគស្មាញច្រើន ស៊ូកាណូក៏បានយល់ព្រមបើកសិទ្ធិឱ្យស៊ូហារតូកាន់កាប់អំណាចអាសន្ន និងបញ្ជាគ្រប់គ្រងទីក្រុងចាកាតា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធទាំងឡាយដែលឈរជើងនៅទីនោះ។ បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវបានចាត់ទុកថាជាក្រុមដែលរ៉ាប់រងទទួលខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋប្រហារបង្ហូរឈាមបរាជ័យមួយនោះ ហើយនៅប៉ុន្មានសប្តាហ៍និងខែបន្ទាប់ [[ការសម្លាប់រង្គាលឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៦|យុទ្ធនាការចាប់ខ្លួន និងសម្លាប់]]សមាជិក ក៏ដូចជាអ្នកគាំទ្របក្សកុម្មុយនីស្តត្រូវបានអនុវត្តនៅទូទាំងទីក្រុងចាកាតា និងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីទាំងមូល។<ref name="nlb">{{cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=f950e04d-44d7-47ad-a10c-16dfb0cc9ce3|access-date=2026-02-25|title=Konfrontasi (Confrontation) ends|publisher=[[ក្រុមប្រឹក្សាបណ្ណាល័យជាតិ|National Library Board]]}}</ref> ដោយសារការក្តាប់អំណាចដោយលោកស៊ូហារតូនៅទីក្រុងចាកាតា និងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី កម្ដៅភាពតានតឹងនៅក្នុងយុទ្ធនាការវាយប្រហារនៅកោះបរណេអូខាងកើតក៏ចាប់ផ្តើមស្រុតចុះធូរស្រាល។{{sfn|Pocock|1973|p=215}} ក្រោយពី[[សម័យអន្តរកាលដល់បទបញ្ជាថ្មី|អំណាចដឹកនាំត្រូវបានផ្ទេរ]]ទៅអ្នកថ្មី ចំណាប់អារម្មណ៍របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងការបន្តជម្លោះសម្មុខីកម្មនេះបានរសាត់បាត់ទៅបន្តិចម្តងៗ ហើយសកម្មភាពយោធាក៏ថយចុះទៅវិញដែរ។ នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៦ ថ្នាក់ដឹកនាំឥណ្ឌូណេស៊ីថ្មីបានចាប់ផ្ដើមបើកទ្វារកការចរចាសន្តិភាព។{{sfn|Goldsworthy|2001|p=342}} ===សកម្មភាពចុងក្រោយ=== [[File:Australian soldier Borneo.jpg|thumb|right|ទាហានអូស្ត្រាលីកំពុងបញ្ជាកាំភ្លើងយន្ត GPMG]] ខណៈស្ថានភាពនយោបាយនៅឥណ្ឌូណេស៊ីកំពុងប្រសើរឡើង កងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់ (ក.ទ.ព.ប.ស.) និងកងវរសេនាធធំបញ្ជាការទ័ពប៉ារ៉ា (ក.ប.ទ.ប.) បានចាប់ដៃគ្នាព្យាយាមបង្កើតចលនាទ័ពព្រៃនៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ និងសាបះរបស់ម៉ាឡេស៊ី។ ថ្វីបើកិច្ចប្រឹងប្រែងនៅសាបះបានបរាជ័យ ប៉ុន្តែនៅសារ៉ាវ៉ាក់វិញ ទាហានចំនួនពីរក្រុមបានឆ្លងចូលតំបន់នេះនៅក្នុងខែកុម្ភៈ និងឧសភា ក្នុងគោលបំណងប្រមូលចំនួនអ្នកគាំទ្រនៅក្នុងស្រុក។ ក្រុមទីមួយត្រូវបរាជ័យនៅរាល់ការប៉ះទង្គិចទាំងឡាយជាមួយកម្លាំងសហធនរដ្ឋ ហើយបន្តស៊ូប្រយុទ្ធរហូតដល់ខែមិថុនា មុនពេលត្រឡប់ចូលឥណ្ឌូណេស៊ីវិញក្រោយពីដឹងលឺការប្រកាសបិទបញ្ចប់ជម្លោះសម្មុខីកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូណេស៊ី។ ចំពោះក្រុមទីពីរវិញ បន្ទាប់ពីបានទាក់ទងជាមួយកងកម្លាំងអូស្ត្រាលីហើយ ក៏បានវិលត្រឡប់ចូលមកឥណ្ឌូណេស៊ីវិញដូចគ្នា។{{sfn|Conboy|2003|pp=158–161}} សកម្មភាពវាយចូលរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចុងក្រោយបានកើតឡើងនៅក្នុងខែឧសភា និងមិថុនា ប៉ុន្តែត្រូវបានកម្លាំងសហធនរដ្ឋវាយបណ្ដេញចេញវិញពីម៉ាឡេស៊ីដោយជោគជ័យ។ ===សន្ធិសញ្ញា=== [[File:Signing_of_the_Jakarta_Accords_11_August_1966.jpg|thumb|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី លោក[[អាប់ឌុល រ៉ាសាក់ ហ៊ូសេន|អាប់ឌុល រ៉ាសាក់]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[អាដាំ ម៉ាលីគ]] កំពុងចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងបាងកក, ១១ សីហា ១៩៦៦។ ទីបញ្ចប់នៃជម្លោះសម្មុខីកម្មនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[សេចក្ដីថ្លែងការណ៍អាស៊ាន|ចំណុចចាប់ផ្តើម]]នៃ[[អាស៊ាន]]។]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា នៅឯសន្និសីទមួយនៅទីក្រុង[[បាងកក]] រដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេស៊ី និងឥណ្ឌូណេស៊ីបានប្រកាសថាជម្លោះរវាងភាគីទាំងពីរបានឈានចូលមកដល់ទីបញ្ចប់ហើយ។ តែនៅចាកាតាវិញ គេមិនសូវទាន់បានប្រាកដច្បាស់ទេថាតើលោកស៊ូហារតូគឺជាអ្នកកំពុងគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីពេញសិទ្ធិឬអត់ (​ប្រៀបនឹងលោកស៊ូកាណូ) ហើយនៅបរណេអូវិញក៏ទាហាននៅបន្តរក្សាស្មារតីប្រុងប្រយ័ត្ននៅឡើយដែរ។ នៅខែមិថុនា ភាគីទាំងពីរបានព្រមព្រៀងគ្នាជាគោលការណ៍ចំពោះដំណោះស្រាយសន្តិភាព បន្ទាប់ពីកិច្ចប្រជុំរវាងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី លោក[[អាប់ឌុល រ៉ាសាក់ ហ៊ូសេន|អាប់ឌុល រ៉ាសាក់]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[អាដាំ ម៉ាលីគ]]។<ref name="nlb"/> ដោយមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការពីស៊ូហារតូ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពមួយក៏ត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១១ ខែសីហា និងបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅពីរថ្ងៃបន្ទាប់{{sfn|Carver|1986|p=806}} ដោយនាំឱ្យសង្គ្រាមសម្មុខីកម្មនេះបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។​​​​​​​<ref name="HistoryGov">{{cite journal|journal=Foreign Relations of the United States, 1964–1968, Volume XXVI, Indonesia; Malaysia-Singapore; Philippines|title=The Indonesia-Malaysia Accord: Possible Pitfalls Ahead|date=1966-08-12|access-date=2026-02-26|publisher=Office of the Historian|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v26/d218}}</ref><ref>{{cite news |title=Indonesia-Malaysia Pact Signed; Borneo States Will Vote on Tie |url=https://www.nytimes.com/1966/08/11/archives/indonesiamalaysia-pact-signed-borneo-states-will-vote-on-tie.html|newspaper=The New York Times |date=11 August 1966 |access-date=2026-02-26}}</ref><ref name="Historia">{{cite web |title=Jakarta Accord Bikin Indonesia dan Malaysia Tak Saling Ngotot |website=Historia.id |date=11 August 2020|language=id|access-date=2026-02-26|url=https://www.historia.id/article/jakarta-accord-bikin-indonesia-dan-malaysia-tak-saling-ngotot-P0KQO|author=M.F. Mukhti}}</ref> សន្ធិសញ្ញានេះបានចែងអំពីការបញ្ឈប់អរិភាពនឹងគ្នា ស្ដារទំនាក់ទំនងការទូតជាបន្ទាន់ឡើងវិញ និងផ្ដល់ឱកាសសម្រាប់ប្រជាជននៃរដ្ឋសាបះ និងសារ៉ាវ៉ាក់ឱ្យបញ្ជាក់ពីជំហររបស់ពួកគេម្តងទៀតនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ីតាមរយៈយន្តការប្រជាធិបតេយ្យ។ ==លទ្ធផល== ថ្វីបើឥណ្ឌូណេស៊ីបានព្យាយាមបញ្ជូនទ័ពមួយចំនួនទៅម៉ាឡាយ៉ាតាមផ្លូវទឹក និងអាកាសមែន ប៉ុន្តែសង្គ្រាមនេះទូទៅនៅតែមានលក្ខណៈស្ងប់ស្ងាត់ មានផ្ទុះអាវុធម្តងម្កាលដែលភាគច្រើនកើតឡើងនៅតាមតំបន់ព្រំដែនរវាងបរណេអូខាងជើង និងកាលីម៉ាតាន់។{{sfn|Carver|1986|p=806}} ចំពោះស៊ូកាណូនិងឥណ្ឌូណេស៊ី សង្គ្រាមនេះមិនសូវជាផ្ដល់ផ្លែផ្កាអ្វីប៉ុន្មានទេ ពិសេសនៅពេលដែលកងកម្លាំងខ្លួនត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយទាហានសហធនរដ្ឋនៅគ្រប់ពេលដែលពួកគេឆ្លងព្រំដែនចូលម៉ាឡេស៊ី។ ចំណែកម៉ាឡេស៊ីវិញ ជម្លោះមួយនេះបានជួញជំរុញស្មារតីជាតិនិយម និងអត្តសញ្ញាណជាតិម៉ាឡេស៊ីបន្ថែម ពិសេសប្រជាជនចំណូលថ្មីនៅកោះបរណេអូនោះតែម្តង។ ឥណ្ឌូណេស៊ីទៀតសោត ពួកគេត្រូវរងនឹងភាពឯកា​ ពិសេសឥទ្ធិពលខ្លួននៅក្នុងចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ បន្ទាប់បីប្រកាសចាកចេញពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។{{sfn|Clark|Pietsch|2014|p=22}} ចំពោះអង់គ្លេស ជម្លោះនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជោគជ័យដ៏ធំធេង{{sfn|van der Bijl|2007|p=246}} ដូចដែលបានលើកឡើងដោយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិនាពេលនោះ គឺលោក[[ដេនីស ហ៊ាលីយ៍]] ដែលបានសម្ដៅលើយុទ្ធនាការអង់គ្លេសនៅម៉ាឡេស៊ីថាជា "ការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធាដ៏មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក"។{{sfn|Pimlott|1984|p=99}} ម្យ៉ាងវិញទៀត សកម្មភាពយោធារបស់អង់គ្លេសនេះដែរបានបង្ក្រាបនិងរារាំងរដ្ឋប្រទេសមួយ (ឥណ្ឌូណេស៊ី)​ ដែលលទ្ធិកុម្មុយនីស្តកំពុងតែសាបព្រួសចាប់ឬសក្នុងសង្គម ពីការវាតទីរដ្ឋប្រទេសមួយទៀត (ម៉ាឡេស៊ី)។ ពីទស្សនៈយុទ្ធសាស្ត្រសុទ្ធវិញ កងទ័ពនិងមេបញ្ជាការអង់គ្លេសបានខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងមោះមុតរឹងមាំ ដោយសារពួកគេអាចគ្រប់គ្រងសង្គ្រាមព្រៃភ្នំមួយបានជាមួយនឹងកម្លាំងនិងចំណាយមនុស្សតិចតួច ហើយថែមទាំងបានស្ដារស្ថេរភាពនយោបាយដែលអាចបង្កហានិភ័យខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទៀតផង។{{sfn|Allen|2016|p=159}} សម្រាប់លោកខាងលិច ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមនេះបានផ្ដល់គុណសម្បត្តិដ៏សំខាន់មួយនោះគឺការបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តនៅឥណ្ឌូណេស៊ី។ ការក្ដោបអំណាចបន្តិចម្តងៗរបស់ស៊ូហារតូក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ ៣០ កញ្ញា បានបើកផ្លូវឱ្យលោកអាចបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មី ហើយទីបំផុតនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៧ លោកក៏បានបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីដោយមិនមានវត្តមានលោកស៊ូកាណូ។ សម្រាប់ម៉ាឡេស៊ីនិងឥណ្ឌូណេស៊ី ការបញ្ចប់ជម្លោះសម្មុខីកម្មបាននាំមកនូវនិយតកម្មទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីនិងតំបន់រវាងរដ្ឋប្រទេសទាំងពីរ បង្កើតជាមូលដ្ឋានសណ្ដាប់ធ្នាប់ថ្មី និងការរួមរស់ជាមួយគ្នាដោយសន្តិភាព។ នៅក្នុងន័យនេះហើយទើបរដ្ឋទាំងពីរបានខិតខំប្រឹងប្រែងបង្កើតបរិយាកាសតំបន់មួយដែលភាពរួសរាយរាក់ទាក់ និងប្រកបដោយចសហប្រតិបត្តិការ ដោយបន្តបង្កើតបានជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់ រហូតដល់ការបង្កើតចេញជា[[អាស៊ាន]]ឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="nlb"/><ref>{{cite book|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/special-relationship-in-the-malay-world/beginning-of-a-special-relationship-indonesiamalaysia-relations-196684/AD15688A18141B4C3716B50D0C15D7FD|chapter=Chapter 6 - The Beginning of a Special Relationship: Indonesia–Malaysia Relations, 1966–84|title=Special Relationship in the Malay World Indonesia and Malaysia|pp=229 - 279|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|year=2018|author=Ho Ying Chan}}</ref> ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េតត្រូវបានអង់គ្លេសបង្ហើបទម្លាយជាសាធារណៈនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ ខណៈរដ្ឋាភិបាលអូស្ត្រាលីវិញបានបដិសេដអន្តរាគមន៍របស់ខ្លួននៅក្នុងជម្លោះនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៦។<ref>{{Cite news |last=Forbes |first=Mark |date=23 March 2005 |title=Truth still a casualty of our secret war |work=The Age |url=http://www.theage.com.au/news/National/Truth-still-a-casualty-of-our-secret-war/2005/03/22/1111254025436.html |url-status=live |access-date=27 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902075629/http://www.theage.com.au/news/National/Truth-still-a-casualty-of-our-secret-war/2005/03/22/1111254025436.html |archive-date=2 September 2006}}</ref>{{sfn|Coates|2006|p=333}} ===គ្រោះខូចខាតបង់=== ចំនួនកងកម្លាំងអង់គ្លេសនៃសហធនរដ្ឋដែលមានវត្តមាននៅបរណេអូបានហក់ឡើងដល់កម្រិតកំពូលក្នុងចំនួន ១៧,០០០ នាក់ និងមាន ១០,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតបានឈរជើងនៅម៉ាឡាយ៉ា និងសិង្ហបុរី។{{sfn|Carver|1986|p=806}} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="float: right; margin-right: 0; margin-left: 1em; text-align: right;" |- ! scope="col" | ដើមកំណើត ! scope="col" | ស្លាប់ ! scope="col" | របួស |- ! scope="row" | [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិថេន|សហរាជាណាចក្រ]]<br>[[កងពលតូចហ្គួរខា|ហ្គួរខា]] | ១៤០<ref name="MoD2015" /> | ៤៤<br>៨៣ |- ! scope="row" | [[កងទ័ពអូស្ត្រាលី]] | ២៣<ref name="awm.gov.au-indonesian-confrontation" /> | ៨ |- ! scope="row" | [[កងទ័ពនូវែលសេឡង់]] | ១២<ref name="govt.nz/war/confrontation-in-borneo" /> | ៨ |- ! scope="row" | ផ្សេងទៀត | ២៩ | ៣៨ |- class="sortbottom" ! scope="row" | សរុប | '''២៤៨''' | '''១៨០''' |} [[File:Withdrawal of Naval Forces in Malaysian Borneo (AWM P02429.002).JPG|thumb|right|ព្យុហយាត្រាដកទ័ពរបស់កងកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់នៅ[[ឡាប័ន]]។]] កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋមានចំនួនស្លាប់យោធាប្រមាណ ២៨០ នាក់ និងរងរបួស ១៨០ នាក់ ដោយអង់គ្លេសមានចំនួនទាហានស្លាប់ច្រើនជាងគេនៅក្នុងនោះ។{{sfn|Carver|1986|p=806}} កម្លាំងហ្គួរខាមានទាហានស្លាប់ចំនួន ៤៣ នាក់ និងរបួសចំនួន ១៩ នាក់ ខណៈកងកម្លាំងអង់គ្លេសផ្សេងទៀតមានទាហានស្លាប់ ១៩ នាក់ និងអ្នករបួស ៤៤ នាក់។ អូស្ត្រាលីមានអ្នកស្លាប់សរុប ១៦ នាក់ ដោយក្នុងនោះមាន​ ៧ នាក់បានស្លាប់កំឡុងពេលប្រយុទ្ធ និងមាន ៩ នាក់ទៀតបានរងរបួស។{{refn|{{harvnb|van der Bijl|2007|p=241}}}}<ref name="AWM war_casualties" /> នូវែលសេឡង់វិញមានទាហានស្លាប់ចំនួន ៧ នាក់ និងរបួសចំនួន ៧ នាក់ដូចគ្នា។ ចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្រៅពីនេះគឺនៅខាងម៉ាឡេស៊ី មានកម្លាំងយោធា នគរបាល និងកម្លាំងឈ្លបតាមព្រំដែន។ ជនស៊ីវិលសរុប ៣៦ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឯ ៥៣ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅក្នុងជម្លោះនេះ ដែលពួកគេភាគច្រើនជាប្រជាជនក្នុងស្រុក។{{sfn|Carver|1986|p=806}} ចំនួនស្លាប់របួសខាងឥណ្ឌូណេស៊ីវិញត្រូវបានគេស្មានថាមានទាហានប្រមាណ​ ៥៩០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត អ្នករបួសមាន ២២២ នាក់ និង ៧៧១ នាក់ទៀតត្រូវបានចាប់ខ្លួន។{{sfn|Carver|1986|p=806}} ==មើលផងដែរ== *[[ឧទ្ទាមកម្មប៊្រុយណេ]] *[[សង្គ្រាមត្រជាក់នៅអាស៊ី]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រប៊្រុយណេ]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូណេស៊ី]] ==ឯកសារយោង== {{reflist|group=ស}} {{reflist | colwidth = 20em | refs = <ref name="Tun Hanif Omar 2007">Tun Hanif Omar. Merdeka and Malaysia Day. [[The Star (Malaysia)|''The Star'']]. 8 April 2007.</ref> <ref name="AWM war_casualties">For Australian casualty figures see: {{Cite web |title=Australians at war: casualties as a result of service with Australian units |url=http://www.awm.gov.au/research/infosheets/war_casualties.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090702163332/http://www.awm.gov.au/research/infosheets/war_casualties.asp |archive-date=2 July 2009 |access-date=2 March 2026 |publisher=Australian War Memorial}}</ref> }} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== {{refbegin}} * {{Cite book |title=The Savage Wars Of Peace: Soldiers' Voices, 1945–89 |last=Allen |first=Charles |publisher=Little, Brown Book Group |year=2016 |isbn=978-0751565317}} * {{Cite book |last=Cain |first=Frank |title=Menzies in War and Peace |date=1997 |publisher=Allen & Unwin |isbn=9781864485738 |location=St Leonards, New South Wales}} * {{Cite book |last=Carver |first=Michael |title=The Makers of Modern Strategy: From Machiavelli to the Nuclear Age |publisher=Princeton University Press |year=1986 |isbn=9780691027647 |editor-last=Paret |editor-first=Peter |location=Princeton |chapter=Conventional Warfare in the Nuclear Age |quotation=Casualties were 114 killed and 181 wounded, a high proportion Gurkha. There were also 36 civilians killed, 53 wounded, and 4 captured, almost all local inhabitants. It was estimated that 590 Indonesians were killed, 222 wounded, and 771 captured.<!-- p806 -->}} *{{cite book |last1=Clark |first1=Marshall |last2=Pietsch |first2=Juliet |title=Indonesia-Malaysia Relations Cultural Heritage, Politics and Labour Migration |date=2014 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781317808886}} * {{Cite book |last=Conboy |first=Ken |title=Kompassus&nbsp;– Inside Indonesia's Special Forces |publisher=Equinox Publishing |year=2003 |isbn=9789799589880 |location=Jakarta}} * {{Cite book |last=Corbett |first=Robin |title=Guerilla Warfare: from 1939 to the Present Day |url=https://archive.org/details/guerrillawarfare0000corb |publisher=Orbis Book Publishing Corporation |year=1986 |isbn=978-0-85613-469-2 |location=London}} * {{Cite book |last1=Dennis |first1=Peter |title=Emergency and Confrontation: Australian Military Operations in Malaya and Borneo 1950–1966 |last2=Grey |first2=Jeffrey |publisher=Allen and Unwin |year=1996 |isbn=978-1-86373-302-1 |location=St Leonards }} * {{Cite book |last1=Dennis |first1=Peter |title=The Oxford Companion to Australian Military History |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Morris |first3=Ewan |last4=Prior |first4=Robin |last5=Bou |first5=Jean |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-551784-2 |edition=Second |location=South Melbourne |ref=CITEREFDennis_et_al.2008}} * {{Cite book |last=Easter |first=David |title=Britain and the Confrontation with Indonesia, 1960–1966 |publisher=I.B.Tauris |year=2004 |isbn=978-1-85043-623-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Edwards |first=Peter |title=Crises and Commitments: The Politics and Diplomacy of Australia's Involvement in Southeast Asian Conflicts 1948–1965 |publisher=Allen and Unwin |year=1992 |isbn=978-1-86373-184-3 |series=The Official History of Australia's Involvement in Southeast Asian Conflicts 1948–1975 |volume=One |location=St Leonards}} * {{Cite journal |last=Fong |first=Hong-Kah |year=2005 |title=Book Review: Vernon L. Porritt "The Rise and Fall of Communism in Sarawak 1940–1990" |url=http://www.cseas.ncnu.edu.tw/journal/v02_no1/5.pp183-192%E6%9B%B8%E8%A9%95new.pdf |url-status=dead |journal=Taiwan Journal of Southeast Asian Studies |volume=2 |issue=1 |pages=183–192 |issn=1811-5713 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224123919/http://www.cseas.ncnu.edu.tw/journal/v02_no1/5.pp183-192%E6%9B%B8%E8%A9%95new.pdf |archive-date=24 December 2013 |access-date=2 March 2026 |df=dmy-all }} * {{Cite book |last=Fowler |first=Will |url=https://books.google.com/books?id=GFpPF9tDgZkC |title=Britain's Secret War: The Indonesian Confrontation 1962–66 |publisher=Osprey |year=2006 |isbn=9781846030482 |series=Men-at-Arms |location=Oxford }}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite journal |last=Gregorian |first=Raffi |date=1991 |title=CLARET Operations and Confrontation, 1964–66 |url=http://journals.hil.unb.ca/index.php/JCS/article/download/14933/16002 |journal=Conflict Quarterly |volume=11 |issue=1 |pages=46–72 |issn=0227-1311 }} * {{Cite book |last1=James |first1=Harold |title=The Undeclared War: The Story of the Indonesian Confrontation 1962–1966 |last2=Sheil-Small |first2=Denis |publisher=Rowman and Littlefield |year=1971 |isbn=978-0-87471-074-8 |location=Totowa}} * {{Cite book |last=Jones |first=M. |title=Conflict and Confrontation in South East Asia, 1961–1965: Britain: the United States and the Creation of Malaysia |publisher=Cambridge University Press |url=http://www.magisterseniusu.com/uploads/1/8/0/0/1800340/buku-matthew_jones-conflict_and_confrontation_in_south_east_asia_1961-1965.pdf |year=2002 |isbn=978-0-521-80111-9 |location=Cambridge |access-date=2 March 2026 |archive-date=20 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720190715/http://www.magisterseniusu.com/uploads/1/8/0/0/1800340/buku-matthew_jones-conflict_and_confrontation_in_south_east_asia_1961-1965.pdf |url-status=dead }} * {{Cite journal |last=Kheng |first=Cheah Boon |year=2009 |title=The Communist Insurgency in Malaysia, 1948–90: Contesting the Nation-State and Social Change |url=http://www.nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-June09/14_Cheah_3.pdf |journal=New Zealand Journal of Asian Studies |volume=11 |issue=1 |pages=132–152 |issn=1174-8915 |access-date=2 March 2026 |archive-date=20 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220110219/http://nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-June09/14_Cheah_3.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Mackie |first=J.A.C. |title=Konfrontasi: The Indonesia-Malaysia Dispute 1963–1966 |url=https://archive.org/details/konfrontasiindon0000mack |publisher=Oxford University Press |year=1974 |isbn=978-0-19-638247-0 |location=Kuala Lumpur}} * {{Cite book |editor1-last=Moulton |editor1-first=J.L. |editor2-last=Barclay |editor2-first=C.N. |editor3-last=Yool |editor3-first=W.M. |title=Brassey's Annual, the Armed Forces Year-Book, 1967 |publisher=William Clowes & Sons Ltd. |year=1967 |location=London |chapter=Extracts from: Statement on the Defence Estimates 1967 (Cmd. 2902) |ref={{harvid|Moulton|1967}} }} * {{Cite book |last=Goldsworthy |first=David |url=https://archive.org/details/facingnorthcentu00davi |title=Facing North: A Century of Australian Engagement with Asia |publisher=Melbourne University Press |year=2001 |isbn=9780522850086 |volume=One, 1901 to the 1970s |location=Carlton South, Victoria |url-access=registration }} * {{Cite book |last=Horner |first=David |title=The Gunners: A History of Australian Artillery |publisher=Allen and Unwin |year=1995 |isbn=978-1-86373-917-7 |location=St Leonards }} * {{Cite book |title=British Military Operations 1945–1985 |publisher=Bison |year=1984 |isbn=978-0-86124-147-7 |editor-last=Pimlott |editor-first=John |location=London}} * {{Cite book |last=Pocock |first=Tom |title=Fighting General&nbsp;– The Public and Private Campaigns of General Sir Walter Walker |url=https://archive.org/details/fightinggeneralp0000poco |publisher=Collins |year=1973 |isbn=978-0-00-211295-6 |edition=First |location=London}} * {{Cite book |last=Pugsley |first=Christopher |title=From Emergency to Confrontation: The New Zealand Armed Forces in Malaya and Borneo 1949–66 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=9780195584530 |location=South Melbourne, Victoria}} * {{Cite book |last=Smith |first=Neil |title=Nothing Short of War: With the Australian Army in Borneo 1962–66 |publisher=Mostly Unsung Military History |year=1999 |isbn=978-1-876179-07-6 |location=Brighton}} * {{Cite book |last=van der Bijl |first=Nick |title=Confrontation, The War with Indonesia 1962–1966 |publisher=Pen & Sword Military Press |year=2007 |isbn=978-1-84415-595-8 |location=Barnsley}} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{refbegin}} * [https://web.archive.org/web/20110728142629/http://unyearbook.un.org/unyearbook.html?name=1960index.html General Assembly 15th Session&nbsp;– The Trusteeship System and Non-Self-Governing Territories (pages: 509–510)] * [https://web.archive.org/web/20110728142634/http://unyearbook.un.org/1963YUN/1963_FOREWORD.pdf General Assembly 18th Session&nbsp;– the Question of Malaysia (pages: 41–44)] * Anonymous. 1964. ''Gelora Konfrontasi Mengganjang Malaysia''. Djakarta: Departemen Penerangan. (Contains Joint Statements of the Manila Agreements, Indonesian presidential decrees and all transcripts of Sukarno's public speeches from July 1963 to May 1964 pertaining the Konfrontasi) * {{Cite book |last=Doohan |first=J.T. |title=Mud Sweat & Tears: An account of 24 Construction Squadron Royal Australian Engineer's Borneo Tour of Duty 1965 |publisher=John Doohan |year=2004 |isbn=978-0-646-43718-7 |location=Brisbane}} * {{Cite journal |last=Easter |first=David |date=February 2005 |title='Keep the Indonesian Pot Boiling': Western Covert Intervention in Indonesia, October 1965&nbsp;– March 1966 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/keep-the-indonesian-pot-boiling(4f5c0b6b-73ef-4608-b795-f38f10ebffde).html |journal=Cold War History |volume=5 |issue=1 |pages=55–73 |doi=10.1080/1468274042000283144 |issn=1468-2745 |s2cid=153555254 |accessdate=2026-03-02 |archive-date=2023-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422151651/https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/keep-the-indonesian-pot-boiling(4f5c0b6b-73ef-4608-b795-f38f10ebffde).html |dead-url=yes }} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Ralph |title=Jungle Conflict: The Durham Light Infantry in Borneo 1965–66 |url=https://archive.org/details/jungleconflictdu0000harr |last2=Heron |first2=John |publisher=Business Education Publishers |year=2007 |isbn=978-1-901888-55-3 |location=Sunderland}} * {{Cite book |last=Horner |first=David |title=The Gunners: A History of Australian Artillery |publisher=Allen and Unwin |year=1995 |isbn=978-1-86373-917-7 |location=St Leonards }} * {{Cite book |last=Jackson |first=Robert |title=The Malayan Emergency and Indonesian Confrontation: The Commonwealth's Wars 1948–1966 |publisher=Pen & Sword |year=2011 |isbn=9781848845558 |location=Barnsley, South Yorkshire |orig-year=1991}} * {{Cite web |last1=Paul |first1=James |last2=Spirit |first2=Martin |year=2008 |title=Britains Small Wars&nbsp;– Plaman Mapu |url=http://www.britains-smallwars.com/Borneo/Plaman.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509170831/http://britains-smallwars.com/Borneo/Plaman.html |archive-date=9 May 2012 |access-date=1 August 2012 |publisher=Britains-SmallWars.com |df=dmy-all |archivedate=9 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509170831/http://britains-smallwars.com/Borneo/Plaman.html }} * {{Cite book |last=Porritt |first=V.L. |title=The Rise and Fall of Communism in Sarawak 1940–1990 |publisher=Monash Asia Institute |year=2004 |isbn=978-1-876924-27-0 |location=Victoria}} * {{Cite book |last=Poulgrain |first=G. |title=The Genesis of Konfrontasi: Malaysia, Brunei, Indonesia 1945–1965 |publisher=C. Hurst & Co. |year=1998 |isbn=978-1-85065-510-7 |location=London}} * {{Cite web |last=Rees |first=Simon |title=The Gurkha battle in Borneo |url=http://www.historicaleye.com/sukarno.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100315093603/http://www.historicaleye.com/sukarno.html |archive-date=15 March 2010 |access-date=1 June 2009 |publisher=Historical Eye.com |df=dmy-all |archivedate=15 មីនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315093603/http://www.historicaleye.com/sukarno.html }} * {{Cite book |last=Smith |first=E. |title=Counter-Insurgency Operations. 1, Malaya and Borneo |url=https://archive.org/details/malayaborneo0000smit |publisher=Ian Allan |year=1985 |isbn=9780711014626 |location=London}} * {{Cite news |first1=Jackie |last1=Sam |first2=Philip |last2=Khoo |last3=Cheong |first3=Yip Seng |first4=Abul |last4=Fazil |first5=Roderick |last5=Pestana |first6=Gabriel |last6=Lee |date=11 March 1965 |title=Terror Bomb kills 2 Girls at Bank |work=The Straits Times |format=reprint |url=http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article/straitstimes19650311.2.3.aspx |access-date=1 August 2012 }} * {{Cite book |last=Squire |first=Thomas A. |title=Always a Commando : the life of Singapore army pioneer Clarence Tan |year=2018 |isbn=978-9814779319 |pages=163–199 |publisher=Marshall Cavendish Editions}} * {{Cite book |last=Subritzky |first=J. |title=Confronting Sukarno: British, American, Australian and New Zealand Diplomacy in the Malaysian-Indonesian Confrontation, 1961–1965 |url=https://archive.org/details/confrontingsukar0000subr |publisher=Palgrave |year=2000 |isbn=978-0-312-22784-5 |location=London}} * {{Cite thesis |last=Tan Ming |first=Jean |title=Singapore's Role in Indonesia's Confrontation of Malaysia and the Impact of Confrontation on Singapore-Indonesia Relations |degree=PhD |publisher=National University of Singapore |url=http://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/34483 |year=2011 }} * {{Cite journal |last=Tuck |first=C. |date=2004 |title=Borneo 1963–66: Counter-insurgency Operations and War Termination |journal=Small Wars and Insurgencies |volume=15 |issue=3 |pages=89–111 |doi=10.1080/0959231042000275588 |issn=1743-9558 |s2cid=143480227}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons|Indonesia–Malaysia confrontation|សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី}} '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * [https://web.archive.org/web/20060920164119/http://www.britains-smallwars.com/Borneo/index.html Britain's Small Wars&nbsp;– Borneo] * [https://web.archive.org/web/20100315093603/http://www.historicaleye.com/sukarno.html Scourge of Sukarno: the Gurkhas in Borneo] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាសិង្ហបុរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាសិង្ហបុរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្របរណេអូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃកងសមុទ្រភូមិន្ទ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បាតុកម្មនៅម៉ាឡេស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមប្រយោល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស៊ូកាណូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានឥណ្ឌូណេស៊ីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអូស្ត្រាលីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមាននូវែលសេឡង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានម៉ាឡេស៊ីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរាជាណាចក្រជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធានៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] ny08b4il47pmoe4blk6bkw7qbfchvte បាហាម៉ាស 0 53387 342649 341404 2026-11-08T03:48:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342649 wikitext text/x-wiki '''បាហាម៉ា''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា''' គឺជាប្រទេសកោះមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ប្រជុំកោះលូកាយ៉ាន]] ក្នុង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]។ ប្រទេសនេះមានកោះ [[កូនកោះ]] និង[[កោះតូច]]ៗជាង ៣០០០ នៅក្នុងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃ[[គុយបា]] និងភាគពាយ័ព្យនៃ[[កោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា]] (បំបែករវាង[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] និង[[ហៃទី]]) និង[[កោះទួគ និងកៃកូស]] ភាគអាគ្នេយ៍ [[រដ្ឋហ្វរិដា]] នៃសហរដ្ឋអាមេរិក និងភាគខាងកើតនៃ[[ប្រជុំកោះហ្វរិដាឃី]]។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតគឺ [[ណាសូ]] នៅលើ[[កោះញូវប្រូវីដិនស៍]]។ [[កងកម្លាំងការពារជាតិបាហាម៉ា]]ពិពណ៌នាអំពីទឹកដីរបស់បាហាម៉ាថាមានទំហំ ៤៧០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (១៨០,០០០ ម៉ាយការ៉េ) នៃលំហមហាសមុទ្រ។ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស|conventional_long_name=សហធនរដ្ឋប៉ាហាម៉ា|native_name=ប៉ាហាម៉ា|image_flag=Flag of the Bahamas.svg|image_coat=Coat of arms of the Bahamas.svg|national_motto="ទៅមុខ, ឡើងលើ, ឆ្ពោះទៅមុខ, រួមគ្នា"|national_anthem="[[March On, Bahamaland]]"<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National anthem of the Bahamas.oga]]}}</div>|royal_anthem="[[សូមព្រះសង្រ្គោះព្រះមហាក្សត្រ]]"<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Bahamas, The|section=Government|access-date=10 July 2022}}</ref><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</div>|image_map={{switcher | [[File:The Bahamas on the globe (Americas centered).svg|frameless]] | Location in the Western Hemisphere | [[File:Bahamas, The-CIA WFB Map.png|frameless]] | The Bahamas in its region }}|capital=[[ណាសូ]]|largest_city=រដ្ឋធានី|official_languages=[[ប៉ាហាម៉ាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]|ethnic_groups={{ublist |item_style=white-space:nowrap; |៩០.៦% [[Afro-Bahamians|ស្បែកខ្មៅ]] |៤.៧% [[White Bahamian|ស្បែកស]] |២.១% [[Mixed Race|ពូជសាសន៍ចម្រុះ]] |១.៩% [[Demographics of the Bahamas#Ethnic groups|ផ្សេងៗ]] |០.៧% មិនបានបញ្ជាក់<ref name="cia.gov"/><ref name="statistics">[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/095261300.pdf Bahamas Department of Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209035543/http://statistics.bahamas.gov.bs/download/095261300.pdf |date=9 December 2015 }}, PDF document retrieved 20 April 2014.</ref> }}|ethnic_groups_year=២០២០|religion={{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * ៩៣.០% [[គ្រិស្តសាសនា]] ** ៧៥.១% [[ប្រូតេស្ដង់]] ** ១៧.៩% ផ្សេងៗ [[List of Christian denominations|គ្រិស្ដសាសនា]] {{Tree list/end}} |៤.៥% [[Irreligion|គ្មានសាសនា]] |១.៩% [[សាសនាប្រជាប្រិយ]] |០.៦% ផ្សេងៗ }}|religion_year=២០២៣|religion_ref=<ref>{{cite web|url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=17c|title=National Profiles|access-date=8 June 2023|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103217/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=17c|url-status=live}}</ref>|government_type=របបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ [[សភាឯកតោភាគី]]<ref name="A12">{{cite web|title=•General situation and trends|work=[[Pan American Health Organization]]|url=http://www.paho.org/english/dd/ais/cp_044.htm|access-date=1 August 2011|archive-date=27 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427030536/http://www1.paho.org/english/dd/ais/cp_044.htm|url-status=live}}</ref><ref name="A13">{{cite news|title=Mission to Long Island in the Bahamas|publisher=Evangelical Association of the Caribbean|url=http://www.caribbeanevangelical.org/newsevents/oldarticles.htm|access-date=1 August 2011|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083539/http://www.caribbeanevangelical.org/newsevents/oldarticles.htm?id=82|url-status=dead}}</ref>|leader_title1=[[Monarchy of the Bahamas|មហាក្សត្រ]]|leader_name1=[[ឆាលស៍ទី ៣]]|leader_title2={{nowrap|[[Governor-General of the Bahamas|អគ្គទេសាភិបាល]]}}|leader_name2=[[Cynthia A. Pratt|ដាម ស៊ីនថេ អេ.ប្រាត]]|leader_title3=[[Prime Minister of the Bahamas|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]|leader_name3=ភីលីប ដាវីស|legislature=[[សភានៃប្រទេសបាហាម៉ាស|សភា]]|upper_house=[[ព្រឹទ្ធសភានៃប្រទេសបាហាម៉ាស|ព្រឹទ្ធសភា]]|lower_house=[[សភាតំណាងរាស្ត្រនៃប្រទេសបាហាម៉ាស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]|sovereignty_type=ឯករាជ្យ|sovereignty_note=ពិចក្រភពអង់គ្លេស|established_event1=[[អាណាចក្រ​សហព័ន្ធ|អាណាចក្រ]]|established_date1=១០ កក្កដា ១៩៧៣<ref name="bbc_Bahamas">{{cite news|date=9 July 1973|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/9/newsid_2498000/2498835.stm|title=1973: Bahamas' sun sets on British Empire|publisher=BBC News |access-date=1 May 2009|archive-date=18 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918050850/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/9/newsid_2498000/2498835.stm|url-status=live}}</ref>|area_km2=១៣,៩៤៣|area_land_km2=155th <!-- Should match the list it links to-->|area_water_km2=២៨%|population_census=៤១២,៦២៨នាក់<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&time=2023|title=Population, 2023 |publisher=Our World in Data}}</ref>|population_estimate_year=២០២៣|population_estimate_rank=ទី១៧១|population_density_km2=២៥.២១|population_density_rank=ទី១៧៩|GDP_PPP={{increase}} $១៨.៩៨៩ពាន់លាន<ref name="IMFWEO.BS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=313,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (The Bahamas)|publisher=[[International Monetary Fund]] |date=10 April 2024|access-date=15 July 2024}}</ref>|GDP_PPP_year=២០២៤|GDP_PPP_rank=ទី១៥៣|GDP_PPP_per_capita={{increase}} $៤៦,៥២៤<ref name="IMFWEO.BS" />|GDP_PPP_per_capita_rank=ទី៤៦|GDP_nominal={{increase}} $១៤.៣៩០ ពាន់លាន<ref name="IMFWEO.BS" />|GDP_nominal_year=២០២៤|GDP_nominal_rank=ទី១៤៦|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $៣៥,២៥៧<ref name="IMFWEO.BS" />|GDP_nominal_per_capita_rank=ទី២៩|Gini_change=<!--increase/decrease/steady-->|Gini_ref=<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BS|access-date=27 July 2024|title=World Bank Open Data|archivedate=16 មករា 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260116200550/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BS|url-status=dead}}</ref>|HDI_change=steady<!--increase/decrease/steady-->|currency=[[ដុល្លារប៉ាហាម៉ា]] (BSD)|time_zone=[[Eastern Time Zone|EST]]|utc_offset_DST=−04:00|utc_offset=−05:00|time_zone_DST=[[Eastern Time Zone|EDT]]|date_format=dd.mm.yyyy ([[Common Era|CE]])|drives_on=ឆ្វេង|calling_code=+1}} កោះបាហាម៉ាសត្រូវបានរស់នៅដោយជនជាតិ[[អារ៉ាវ៉ាក់]] និង [[លូកាយ៉ាន]] ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[តាយណូ]] ដែល[[និយាយភាសាអារ៉ាវ៉ាក់]] អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។<ref>{{Cite web |title=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |access-date=2026-02-08 |website=www.cia.gov}}</ref> [[គ្រីស្តុប កូឡុំ|គ្រីស្តូផើរ កូឡុំបូស]] គឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានឃើញកោះទាំងនេះ ដោយបានចុះចតលើកដំបូងរបស់គាត់នៅក្នុង "[[ពិភពលោកថ្មី]]" ក្នុងឆ្នាំ ១៤៩២ នៅពេលដែលគាត់បានចុះចតនៅលើ[[កោះសាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]]។ ក្រោយមក [[ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ]]បានដឹកជញ្ជូនជនជាតិដើម [[លូកាយ៉ាន]] ទៅកាន់កោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា ហើយបានធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាទាសករនៅទីនោះ ដោយបន្សល់ទុកកោះបាហាម៉ាភាគច្រើនត្រូវបានគេបោះបង់ចោលចាប់ពីឆ្នាំ ១៥១៣ ដល់ឆ្នាំ ១៦៤៨។ នៅឆ្នាំ ១៦៤៩ អាណានិគមអង់គ្លេសមកពី[[ប៊ឺមូដា]] ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[ពួកអ្នកផ្សងព្រេងអេលេហ្វធើរ៉ាន]] បានតាំងទីលំនៅនៅលើ[[កោះអេលេហ្វធើរ៉ា]]។<ref>{{Cite web |title=History of the Bahamas {{!}} Bahamas {{!}} Official Site |url=https://www.bahamas.com/our-history |access-date=2026-02-08 |website=The Islands of The Bahamas |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Book sources - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780806350509 |access-date=2026-02-08 |website=en.wikipedia.org |language=en}}</ref> បាហាម៉ាបានក្លាយជាអាណានិគម[[មហារាជាចក្រភពអង់គ្លេស]]នៅឆ្នាំ ១៧១៨ នៅពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានបង្ក្រាប[[ចោរសមុទ្រ]]។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក]] [[រាជវង្ស]]បានតាំងទីលំនៅថ្មីដល់[[ជនជាតិនិតិភក្ដីអាមេរិក]]រាប់ពាន់នាក់ទៅកាន់បាហាម៉ា។ ពួកគេបានយកទាសករទៅជាមួយ និងបានបង្កើត[[ចម្ការ]]លើដីសម្បទាន។ ទាសករអាហ្វ្រិក និងកូនចៅរបស់ពួកគេមានចំនួនភាគច្រើននៃចំនួនប្រជាជនចាប់ពីពេលនោះមក។ ការជួញដូរទាសករត្រូវបានលុបចោលដោយចក្រភពអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ ១៨០៧។ [[ទាសភាពនៅបាហាម៉ាស]]មិនត្រូវបានលុបចោលរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៣៤ ទេ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៨១៨ បាហាម៉ាបានក្លាយជា[[សិទ្ធិផ្ដាច់មុខ]]សម្រាប់ទាសករអាហ្វ្រិកមកពីខាងក្រៅ[[តំបន់ឥណ្ឌាខាងលិច]]របស់អង់គ្លេស។<ref>''Register of Debates in Congress'', Gales & Seaton, 1837, pp. 251–253. Note: In trying to retrieve North American slaves off the ''Encomium'' from colonial officials (who freed them), the US consul in February 1834 was told by the Lieutenant Governor that "he was acting in regard to the slaves under an opinion of 1818 by Sir Christopher Robinson and Lord Gifford to the British Secretary of State".</ref> ជនជាតិអាហ្វ្រិកដែលត្រូវបានរំដោះចេញពីកប៉ាល់ទាសករខុសច្បាប់ ត្រូវបាន[[កងទ័ពជើងទឹកអង់គ្លេស]]បញ្ជូនមកតាំងទីលំនៅថ្មីនៅលើកោះទាំងនោះ ខណៈដែល[[ទាសករអាមេរិកខាងជើង]] និងជនជាតិ[[សេមិណូឡេស]] មួយចំនួនបានរត់គេចខ្លួនទៅកាន់កោះបាហាម៉ាទៅរដ្ឋហ្វរិដា។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ជនជាតិបាហាម៉ាត្រូវបានគេស្គាល់ថាទទួលស្គាល់សេរីភាពរបស់ទាសករដែលដឹកដោយកប៉ាល់របស់ប្រទេសដទៃទៀត ដែលបានទៅដល់ប្រទេសរបស់ពួកគេ។ សព្វថ្ងៃនេះ ជនជាតិ[[បាហាម៉ាស្បែកខ្មៅ]]មានចំនួន ៩០ ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជន ៤០០,៥១៦ នាក់។<ref>{{Cite web |title=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |access-date=2026-02-08 |website=www.cia.gov}}</ref> បាហាម៉ាបានក្លាយជាសហធនរដ្ឋឯករាជ្យមួយដែលដាច់ដោយឡែកពីចក្រភពអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ ១៩៧៣។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីដំបូងរបស់ខ្លួនគឺលោក [[សឺរ លិនដិន ពិនលីង]]។ បាហាម៉ារក្សាព្រះមហាក្សត្រ[[ឆាលស៍ទី ៣]] ជាព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួន។ តំណាងដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយរាជបល្ល័ង្កគឺជា[[អគ្គទេសាភិបាលនៃបាហាម៉ា]]។ បាហាម៉ាសមាន[[ផលិតផលក្នុងស្រុក]]សរុបក្នុងមនុស្សម្នាក់ធំជាងគេទីដប់បួននៅ[[អាមេរិក]]។ សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសនេះផ្អែកលើទេសចរណ៍ និងហិរញ្ញវត្ថុនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |title=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |access-date=2026-02-08 |website=www.cia.gov}}</ref> ទោះបីជាបាហាម៉ាសស្ថិតនៅក្នុងប្រជុំកោះលូកាយ៉ាន មិនមែននៅក្នុង[[សមុទ្រការ៉ាប៊ីន]]ក៏ដោយ វានៅតែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃ[[តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]ដ៏ធំទូលាយ។<ref>{{Citation|title=2 The Caribbean: A Geographic Preface|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9781685856816-004/html|publisher=Lynne Rienner Publishers|date=2009-07-01|accessdate=2026-02-08|isbn=978-1-68585-681-6|pages=19–50|doi=10.1515/9781685856816-004/html|language=en|first=Thomas D.|last=Boswell|editor-first=Richard S.|editor-last=Hillman|editor2-first=Thomas J.|editor2-last=DAgostino}}</ref> បាហាម៉ាគឺជាសមាជិកពេញលេញនៃ[[សហគមន៍ការ៉ាប៊ីន]] (CARICOM) ប៉ុន្តែមិនមែនជាផ្នែកមួយនៃទីផ្សារ និង[[សេដ្ឋកិច្ចតែមួយរបស់ CARICOM|ទីផ្សារ និងសេដ្ឋកិច្ចតែមួយនៅការ៉ាប៊ីន]] ('''CSME''') ទេ។<ref>{{Cite web |title=Communique issued at the conclusion of the Fourth Meeting of the Conference of Heads of Government of the Caribbean Community, 4-8 July 1983, Port-of-Spain, Trinidad and Tobago |url=http://www.caricom.org/jsp/communications/communiques/4hgc_1983_communique.jsp |access-date=2026-02-08 |website=www.caricom.org}}</ref> == ឯកសារយោង == ttn26xf367ziwchfcdw2whn5gt611ak ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:27.109.114.216 3 53486 342562 342558 2026-11-07T21:00:53Z ~2026-59027-89 53809 /* V */ VEASNA 342562 wikitext text/x-wiki VEASNA 0978263250 123456 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-19348-87|&#126;2026-19348-87]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-19348-87|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង២៣:០១ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == VEASNA == VEASNA 0978263250 2'''\4\1996'''@[[អ្នកប្រើប្រាស់:27.109.114.216|27.109.114.216]]@[[អ្នកប្រើប្រាស់:27.109.114.216|27.109.114.216]] [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-56730-23|~2026-56730-23]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-56730-23|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៤:៣៥ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == VEASNA == VEASNA@[[អ្នកប្រើប្រាស់:27.109.114.216|27.109.114.216]]VEASNA 0978263250 2/4/[[1996|<sup><u>'''1996'''</u></sup>]] [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-59027-89|~2026-59027-89]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-59027-89|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង២០:១៩ ថ្ងៃសុក្រ ទី០៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == VEASNA == VEASNA 0978263250 2/4 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-59027-89|~2026-59027-89]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-59027-89|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង២០:២៤ ថ្ងៃសុក្រ ទី០៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == V == VEASNA 0978263250@ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/~2026-59027-89|~2026-59027-89]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:~2026-59027-89|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង២១:០០ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី០៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) rdm2lv79y8gmonh5jzo2kc2uxyyw7fx អេហ្វស៊ី ស៊េអ៊ូល 0 53939 342768 337409 2026-11-08T07:17:53Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342768 wikitext text/x-wiki អេហ្វស៊ី ស៊េអ៊ូល( {{langx|ko|FC 서울}} ) គឺជាក្លឹប [[បាល់ទាត់]] អាជីពកូរ៉េខាងត្បូង ដែលមានមូលដ្ឋាននៅ [[សេអ៊ូល|ទីក្រុងសេអ៊ូល]] ដែលប្រកួតប្រជែងក្នុង K League 1 ដែលជាលីគកំពូលនៃ បាល់ទាត់កូរ៉េខាងត្បូង ។ ក្លឹបនេះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ GS Sports ដែលជាក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធរបស់ GS Group ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៤ មក អេហ្វស៊ី ស៊េអ៊ូល បានលេងការប្រកួតក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួននៅឯ កីឡដ្ឋាន Seoul World Cup ក្នុងស្រុក Mapo ទីក្រុង សេអ៊ូល។ ក្លឹបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងជា '''ក្លឹបបាល់ទាត់ Lucky-Goldstar''' ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៣ ដោយក្រុមហ៊ុន Lucky-Goldstar Group ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជា '''LG Cheetahs''' ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩០។ ដោយសារតែ គោលនយោបាយវិមជ្ឈការរបស់ K League ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៦ ក្លឹបនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅកាន់ទីក្រុងរណប Anyang របស់ទីក្រុងសេអ៊ូលរយៈពេលប្រាំបីឆ្នាំ មុនពេលត្រឡប់ទៅទីក្រុងសេអ៊ូលវិញនៅឆ្នាំ ២០០៤។ ក្លឹប អេហ្វស៊ី ស៊េអ៊ូល បានឈ្នះពានរង្វាន់ K League ចំនួនប្រាំមួយលើក, FA Cup ចំនួនពីរលើក, League Cup ចំនួនពីរលើក និង Super Cup មួយលើក។ នៅលើឆាកអន្តរជាតិ ក្លឹបនេះបានឡើងដល់វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ AFC Champions League ចំនួនពីរលើក គឺនៅឆ្នាំ ២០០១-០២ និង ២០១៣។ ក្លឹប អេហ្វស៊ី ស៊េអ៊ូល គឺជាក្លឹបមួយក្នុងចំណោមក្លឹបដែលទទួលបានជោគជ័យ និងពេញនិយមបំផុតនៅក្នុង K League 1 ដោយមានការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុពី GS Group។ <ref name="fcseoul">{{Cite web |title=Official Club Profile at K League Website |url=http://www.kleague.com/en/content/clubc_info_eng_K09?teamcode=K09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405152916/http://www.kleague.com/en/content/clubc_info_eng_K09?teamcode=K09 |archive-date=April 5, 2018 |access-date=April 5, 2018 |website=kleague.com |archivedate=មេសា 5, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180405152916/http://www.kleague.com/en/content/clubc_info_eng_K09?teamcode=K09 }}</ref> <ref>{{Cite news|date=March 8, 2012|title=FC서울과 다시 손을잡은 신한카드 "1등으로 윈윈하자"|language=ko|publisher=[[Sports Chosun]]|url=http://sports.news.naver.com/sports/index.nhn?category=k_league&ctg=news&mod=read&office_id=076&article_id=0002191527|url-status=live|access-date=August 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118154154/https://sports.news.naver.com/news?oid=076&aid=0002191527|archive-date=January 18, 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១២ ក្លឹបនេះត្រូវបានវាយតម្លៃថាជាម៉ាកយីហោបាល់ទាត់ដ៏មានតម្លៃបំផុតនៅក្នុងលីគកំពូលកូរ៉េ។ <ref>{{Cite news|date=June 1, 2012|title=FC서울 전세계 클럽 브랜드 평가 62위, K리그 최고|language=ko|publisher=[[Sports Chosun]]|url=http://sports.news.naver.com/sports/index.nhn?category=k_league&ctg=news&mod=read&office_id=076&article_id=0002220346|url-status=live|access-date=August 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118154155/https://sports.news.naver.com/news?oid=076&aid=0002220346|archive-date=January 18, 2024}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://sports.news.naver.com/sports/index.nhn?category=k_league&ctg=news&mod=read&office_id=076&article_id=0002220346 "FC서울 전세계 클럽 브랜드 평가 62위, K리그 최고"] (in Korean). </cite></ref> <ref>{{Cite news|date=May 25, 2012|title=Brand Finance Football Brands 2012|publisher=Brand Finance|url=http://www.brandfinance.com/knowledge_centre/reports/brand-finance-football-brands-2012|url-status=dead|access-date=December 15, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321025611/http://www.brandfinance.com/knowledge_centre/reports/brand-finance-football-brands-2012|archive-date=March 21, 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://www.brandfinance.com/knowledge_centre/reports/brand-finance-football-brands-2012 "Brand Finance Football Brands 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321025611/http://www.brandfinance.com/knowledge_centre/reports/brand-finance-football-brands-2012 |date=2015-03-21 }}. </cite></ref> គូប្រជែង​សំខាន់ៗ​របស់​ពួកគេ​គឺ ស៊ូវ៉ុន សាំសុង ប្ល៊ូវីង ដែល​ពួកគេ​ប្រកួត​ជាមួយ​ក្នុង ​ព្រឹត្តិការណ៍ Super Match ។ if2hp6zq2ermqfhkyejfxdirckv7mn4 ខេត្តឈីងហៃ 0 54840 342592 340818 2026-11-08T00:31:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342592 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">ឈីងហៃ</div> <div class="nickname ib-settlement-native"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh">青海</span></span></div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]</div> |- class="mergedtoprow ib-settlement-official" | colspan="2" class="infobox-full-data" |ខេត្តឈីងហៃ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |លាយលក្ខណ៍អក្សរ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">[[ភាសាចិន|ចិន]]</span> | class="infobox-data" |<span title="Chinese-language text"><span lang="zh">青海省</span></span> (<span title="Chinese-language romanization">''Qīnghǎi Shěng''</span>) |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">អក្សរកាត់</span> | class="infobox-data" |QH / <span lang="zh">[[wiktionary:青#Chinese|青]]</span> (pinyin&#x3A; ''<span lang="zh-Latn">Qīng</span>'') |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="border:1;;height:99px;overflow:hidden">[[File:Qinghai_Tibet_Railway_Tibet_China_西藏_青藏铁路_-_panoramio_(4).jpg|132x132ភីកសែល]]</div><div>ហោស៊ីល</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="border:1;;height:99px;overflow:hidden">[[File:Skyscrapers_in_Chengzhong_District,_Xining_(53727167629)_-_2024.jpg|132x132ភីកសែល]]</div><div>កណ្តាលទីក្រុងស៊ីនីង</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:142px;max-width:142px"><div style="border:1;;height:93px;overflow:hidden">[[File:A_Temple_in_Kumbum_Monastery.jpg|140x140ភីកសែល]]</div><div>វត្តគុមប៊ុន</div></div><div class="tsingle" style="width:126px;max-width:126px"><div style="border:1;;height:93px;overflow:hidden">[[File:茶卡盐湖天空之境03.jpg|124x124ភីកសែល]]</div><div>បឹងអំបិលឆាកា</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Qinghai_in_China_(+all_claims_hatched).svg|275x275ភីកសែល|Map showing the location of Qinghai Province]]<div class="ib-settlement-caption">ផែនទីបង្ហាញទីតាំងនៃខេត្តឈីងហៃ</div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |Coordinates: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Qinghai&params=35_N_96_E_type:adm1st_region:CN <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°N</span> <span class="longitude">96°E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35°N 96°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">35; 96</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:15}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Qinghai&params=35_N_96_E_type:adm1st_region:CN <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°N</span> <span class="longitude">96°E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35°N 96°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">35; 96</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ប្រទេស | class="infobox-data" |ចិន |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ដាក់ឈ្មោះតាម | class="infobox-data" |មកពីឈ្មោះបឹងឈីងហៃ ("បឹងខៀវ/បៃតង")។ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ទីរួមខេត្ត<br /><br /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(and largest city)</span> | class="infobox-data" |ស៊ីនីង |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |កម្រិតរដ្ឋបាល<br /><br />&nbsp;- កម្រិតខេត្ត<br /><br />&nbsp;- កម្រិតស្រុក<br /><br />&nbsp;- កម្រិតឃុំ | class="infobox-data" |<br /><br />ខេត្តចំនួន ៨<br /><br />៤៤ ស្រុក<br /><br />ទីប្រជុំជន និងឃុំចំនួន ៤០៤ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |រដ្ឋាភិបាល<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ប្រភេទ | class="infobox-data agent" |រដ្ឋាភិបាលប្រជាជនខេត្តឈីងហៃ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Party Secretary | class="infobox-data" |Wu Xiaojun |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Congress Chairman | class="infobox-data" |Chen Gang (titular) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Governor | class="infobox-data" |Luo Dongchuan |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Provincial CPPCC Chairman | class="infobox-data" |Gönbo Zhaxi |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;National People's Congress Representation | class="infobox-data" |24 deputies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ផ្ទៃដី |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;សរុប</div> | class="infobox-data" |៧២២,៣០០&nbsp;km<sup>2</sup> (២៧៨,៩០០&nbsp;&nbsp;ម៉ាយ៍) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;លេខរៀង | class="infobox-data" |ទី៤ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Highest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">&#x20;(Bukadaban Feng)</div> | class="infobox-data" |6,860&nbsp;m (22,510&nbsp;ft) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ប្រជាជន (ឆ្នាំ ២០២០)opulation |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;សរុប</div> | class="infobox-data" |៥,៩២៣,៩៥៧ នាក់ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;លេខរៀង | class="infobox-data" |ទី ៣១ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ដង់ស៊ីតេ | class="infobox-data" |8.202/km<sup>2</sup> (21.24/sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;&nbsp;•&nbsp;លេខរៀង | class="infobox-data" |30th |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ប្រជាសាស្ត្រ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ក្រុមជនជាតិ | class="infobox-data" |[[ជនជាតិចិនហាន់|ចិនហាន់]] – ៥៤%<br /><br />ទីបេ – ២១%<br /><br />ហួយ – ១៦%<br /><br />ទូ – ៤%<br /><br />ម៉ុងហ្គោល – ១.៨%<br /><br />សាឡា – ១.៨% |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Languages and dialects | class="infobox-data" |Zhongyuan Mandarin Chinese, Amdo Tibetan, Monguor, Oirat Mongolian, Salar and Western Yugur |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]] <span style="font-weight:normal; font-style:normal">(2025)</span><div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Total | class="infobox-data" |[[រ៉ិនមីនប៊ី|CN¥]] 412.2 billion (30th) <br /><br />[[ដុល្លារ​អាមេរិក|US$]] 57,705 billion |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Per capita | class="infobox-data" |CN¥ 69,567 (24th) <br /><br />US$ 9,739 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ISO 3166|ISO 3166 code]] | class="infobox-data nickname" |CN-QH |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (2023) | class="infobox-data" |0.727 (30th) – <templatestyles src="Template:Color/styles.css" /><span class="tmp-color" style="color:#090">high</span> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[http://www.qh.gov.cn/ www.qh.gov.cn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001044706/http://www.qh.gov.cn/ |date=2012-10-01 }}</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|តំនភ្ជាប់=https://www.wikidata.org/wiki/Q45833#P856|ឃ្លានៅផ្នែកខាងលើ|គ្មានស៊ុម|10x10ភីកសែល|Edit this at Wikidata]] <span class="languageicon">(in Chinese)</span> |} '''ឈីងហៃ''' គឺជា[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]មួយនៅ[[ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសចិន]] ។ វាគឺជាខេត្តធំជាងគេរបស់ប្រទេសចិន (មិនរាប់បញ្ចូលតំបន់ស្វយ័ត) តាមតំបន់ និងមានប្រជាជនតិចបំផុតទីបី ដោយមានទីរួមខេត្តដោយមាន និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់វាគឺ [[ស៊ីនីង]] ។ ខេត្តឈីងហៃមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង [[កាន់ស៊ូ|ខេត្តកាន់ស៊ូ]] នៅភាគឦសាន [[ស៊ីងជៀង|ខេត្តស៊ីនជៀង]] នៅភាគពាយ័ព្យ [[ស៊ីឈ័ន|ខេត្តស៊ីឈ័ន]] នៅភាគអាគ្នេយ៍ និង [[តំបន់ស្វយ័តទីបេ]] នៅភាគនិរតី។ ខេត្តឈីងហៃ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៨ ក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២-១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]] ហើយរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៤៩ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមេទ័ព[[ជនជាតិហួយ|មូស្លីមចិនហួយ]] ដែលគេស្គាល់ថាជា [[ក្រុមម៉ា]] ។ ឈ្មោះ[[ភាសាចិន|​ចិន]]ថា "ឈីងហៃ" គឺ​យក​តាម ​[[បឹងឈីងហៃ|បឹង​ឈីងហៃ]] ដែល​ជា​បឹង​ធំ​បំផុត​នៅ​ប្រទេស​ចិន។ នៅ[[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] បឹងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា {{Lang|bo|མཚོ སྔོན་པོ}} ( Mtsho-sngon-po ) ឬ Tso ngönpo ("បឹងខៀវ ឬសមុទ្រ")។ នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស ជួនកាលវាត្រូវបានគេហៅថា Koko Nor ដែលមានប្រភពមកពីឈ្មោះ Oirat ម៉ុងហ្គោលីបុរាណសម្រាប់បឹងឈីងហៃ {{Lang|mn|ᠬᠥᠬᠡ ᠨᠠᠭᠤᠷ}} ( köke naɣur ); ឈ្មោះម៉ុងហ្គោលីទំនើបគឺ {{Lang|mn|Хөхнуур}} ( Höhnuur )។ ទាំង Tso ngönpo និង Koko Nor សុទ្ធតែជាឈ្មោះដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដើម្បីពិពណ៌នាអំពីតំបន់នេះ។ ខេត្តនេះ​ភាគច្រើន​ស្ថិតនៅលើ[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] មានប្រជាជនរស់នៅមួយចំនួន រួមទាំង [[ជនជាតិចិនហាន់|​ជនជាតិហាន់]] (ដែលប្រមូលផ្តុំនៅរដ្ឋធានីស៊ីនីង [[ហៃដុង]] និង [[ខេត្តស្វយ័តហៃស៊ីម៉ុងហ្គោល និងទីបេ|ហៃស៊ី]] ដែលនៅក្បែរនោះ) [[ជនជាតិទីបេ]] [[ជនជាតិហួយ]] [[ជនជាតិម៉ុងហ្គោល]] [[ជនជាតិម៉ុងគួស]] និង [[ជនជាតិសាឡាស់]] ។ យោងតាមរបាយការណ៍ជំរឿនឆ្នាំ ២០២១ ជនជាតិទីបេមានចំនួនមួយភាគប្រាំនៃចំនួនប្រជាជនឈីងហៃ ហើយជនជាតិហួយមានចំនួនប្រហែលមួយភាគប្រាំមួយនៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ មានក្រុមជនជាតិភាគតិចជាង ៣៧ ក្រុមដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៥,៦ លាននាក់របស់ខេត្តឈីងហៃ ដែលក្នុងនោះ [[ជនជាតិភាគតិចនៅប្រទេសចិន|ជនជាតិភាគតិច]] មានចំនួនសរុប ៤៩,៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ តំបន់ឈីងហៃបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រាជវង្សឈីង]] ដែលដឹកនាំដោយ[[ជនជាតិម៉ាន់ជូ|ម៉ាន់ជូ]] នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧២៤ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ពួកគេលើម៉ុងហ្គោល[[ខូស៊ូត]] ដែលពីមុនបានគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគច្រើន។ បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]] និងការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីងនៅឆ្នាំ ១៩១២ ឈីងហៃបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់មេទ័ពមូស្លីមចិន [[ម៉ា ឈី]] រហូតដល់ [[បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]] បានបង្រួបបង្រួមការគ្រប់គ្រងកណ្តាលនៅឆ្នាំ ១៩២៨។ នៅឆ្នាំដដែលនោះ ខេត្តឈីងហៃត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម ដោយមានស៊ីនីងជាទីរួមខេត្ត។ <ref>{{Cite news|date=Sep 1928|script-title=zh:中華民國政府令|volume=93|page=5|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府秘書處}}|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1237279&jid=79001163&vol=17090005&page=%E9%A0%815|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727121142/http://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg|archive-date=2020-07-27|access-date=2026-09-17|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|date=27 Oct 1928|script-title=zh:中華民國十七年十月十九日 中華民國政府令|page=9|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府文官處印鑄局}}|issue=2|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1222064&jid=79001163&vol=17102700&page=%E9%A0%818-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022040021/https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search%2Fmerge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1222064&jid=79001163&vol=17102700&page=%E9%A0%818-12|archive-date=22 តុលា 2021|access-date=17 កញ្ញា 2026|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|date=31 Jan 1929|script-title=zh:中華民國十八年一月二十九日 國民政府指令一八九號|pages=8–9|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府文官處印鑄局}}|issue=80|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1217949&jid=79001163&vol=18013100&page=%E9%A0%818-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727121142/http://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg|archive-date=27 កក្កដា 2020|access-date=17 កញ្ញា 2026|url-status=dead}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] 9acb9ntz02q43h12oyyyfrg77bqeex7 សាឡឺមសៃ កម្មស៊ីដ 0 54970 342738 342316 2026-11-08T06:21:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342738 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = សាហ្លើមសៃ កម្មសិទ្ធិ | native_name = {{nobold|ສະເຫລີມໄຊ ກົມມະສິດ}} | image = Saleumxay Kommasith (2023) (cropped).jpg | alt = | caption = លោកនៅឆ្នាំ២០២៣ | order = | office = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីឡាវ]] ទី២០ | termstart = ៥ តុលា ២០២៦ | termend = | president = [[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]] | predecessor = [[សនសៃ ស៊ីផាន់ដន]] | successor = | deputy = [[ខាំផាន់ ផម្មៈថាត]]<br />[[ថងសាលិត ម៉ាងណ័រមេក]]<br />[[ខាំលៀង អូថាកៃសន]]<br />[[សានទិផាប ផមវិហាន]]<br />[[ថងសាវ៉ាន់ ផមវិហាន]] | office1 = [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីឡាវ]] | termstart1 = ២០ មិថុនា ២០២២ | termend1 = ៥ តុលា ២០២៦ | primeminister1 = [[ផានខាំ វិផាវ៉ាន]]<br />សនសៃ ស៊ីផាន់ដន | office2 = [[ក្រសួងការបរទេស (ឡាវ)|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស]] | termstart2 = ២០ មេសា ២០១៦ | termend2 = ១៨ វិច្ឆិកា ២០២៤ | primeminister2 = ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត<br />ផានខាំ វិផាវ៉ាន<br />សនសៃ ស៊ីផាន់ដន | predecessor2 = ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត | successor2 = [[ថងសាវ៉ាន់ ផមវិហាន]] | pronunciation = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1968|10|31}} | birth_place = [[ខេត្តហួផាន់]], [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ]] | party = [[គណបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ]] | spouse = Alounnee Kommasith | children = ២ | education = {{Ubl | [[សាកលវិទ្យាល័យម៉ូណាស់]] | [[សាកលវិទ្យាល័យទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរដ្ឋមូស្គូ]]}} | occupation = | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | signature = | signature_alt = | website = | footnotes = | native_name_lang = lo }} '''សាហ្លើមសៃ កម្មសិទ្ធិ''' ឬ '''សាឡឺមសៃ កម្មស៊ីដ''' ( ឡាវ : ສະເຫຼີມໄຊ ກົມມະສິດ ; កើតថ្ងៃទី ៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៦៨) គឺជាអ្នកនយោបាយឡាវម្នាក់ ដែលបានបម្រើការជា [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីឡាវ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]][[ឡាវ]] ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី ៥ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៦។ លោកធ្លាប់បានបម្រើការជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីពីឆ្នាំ ២០២២ ដល់ឆ្នាំ ២០២៦ និងជា [[ក្រសួងការបរទេស (ឡាវ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស]][[ឡាវ]] ពីខែមេសា ឆ្នាំ ២០១៦ ដល់ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៤។ <ref>{{Cite web |date=2020-01-28 |title=USAID Administrator Mark Green's Meeting With Lao Minister Of Foreign Affairs Saleumxay Kommasith :Readout, U.S. Agency for International Development |url=https://www.usaid.gov/news-information/press-releases/jan-28-2020-administrator-mark-green-meeting-lao-minister-foreign-affairs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318004105/https://www.usaid.gov/news-information/press-releases/jan-28-2020-administrator-mark-green-meeting-lao-minister-foreign-affairs |archive-date=2020-03-18 |access-date=2020-07-01 |website=[[USAID]] |publisher=[[United States Agency for International Development]] |location=United States}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Photos Albums :Lao Permanent Mission to the United Nations |url=https://www.un.int/lao/media/he-mr-saleumxay-kommasith-minister-foreign-affairs-lao-people%25E2%2580%2599s-democratic-republic-72nd |access-date=2020-07-01 |website=www.un.int |publisher=[[United Nations]]}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Secretary Pompeo's Meeting with Lao Foreign Minister Saleumxay Kommasith |url=https://www.state.gov/secretary-pompeos-meeting-with-lao-foreign-minister-saleumxay-kommasith-2/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305164225/https://www.state.gov/secretary-pompeos-meeting-with-lao-foreign-minister-saleumxay-kommasith-2/ |archive-date=2020-03-05 |access-date=2020-07-01 |website=United States Department of State |publisher=[[United States Department of State]] |location=United States}}</ref> លោក​គឺជា​សមាជិក​ម្នាក់​ក្នុងចំណោម​សមាជិក ១៣ រូប​នៃ​ការិយាល័យ​នយោបាយ ​[[ការិយាល័យនយោបាយទី ១១ នៃបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ|ទី១១]] និង ​[[ការិយាល័យនយោបាយទី ១២ នៃបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ|ទី១២ នៃ​គណបក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្តន៍​ឡាវ]] ។ == ជីវិត និងអាជីព == [[File:Deputy_Secretary_Sherman_Meets_With_Lao_Foreign_Minister_Saleumxay_Kommasith_(52070563451).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច| សាឡឺមសៃ ជួបជាមួយអនុរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោកស្រី [[វេនឌី ស៊ើរមែន]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២។]] សាឡឺមសៃ កើតនៅ[[ខេត្តហួផាន់]] ប្រទេសឡាវ។ លោក​បាន​ទទួល​សញ្ញាបត្រ​អនុបណ្ឌិត​ផ្នែក​ទំនាក់ទំនង​អន្តរជាតិ​នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​ទំនាក់ទំនង​អន្តរជាតិ​រដ្ឋ​ម៉ូស្គូ​ក្នុង​ទីក្រុង​ម៉ូស្គូ ប្រទេស​រុស្ស៊ី ពី​ឆ្នាំ​១៩៨៦ ដល់​ឆ្នាំ​១៩៩២។ លោកបានបន្តការសិក្សានៅ [[សាកលវិទ្យាល័យម៉ូណាស់]] <ref>{{Cite web |title=Saleumxay Kommasith Alumni Profile |url=https://www.monash.edu/arts/alumni/our-alumni/meet-our-alumni/saleumxay-kommasith |access-date=18 November 2024 |website=[[Monash University]] |language=en-US}}</ref> ក្នុង [[អូស្ត្រាលី|ប្រទេសអូស្ត្រាលី]] សម្រាប់សញ្ញាបត្រ MA មួយទៀតផ្នែកសិក្សាអន្តរជាតិ និងអភិវឌ្ឍន៍ ពីឆ្នាំ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៧។ ក្រៅពី [[ភាសាឡាវ]] លោកក៏និយាយភាសារុស្ស៊ី [[ភាសាបារាំង|បារាំង]] និង [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] ផងដែរ។ ពេញមួយរយៈពេលដែលលោកកាន់តំណែងនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល លោកមានបញ្ជីតែងតាំងយ៉ាងទូលំទូលាយ។ លោកធ្លាប់ជាអគ្គនាយកនៃនាយកដ្ឋានអង្គការអន្តរជាតិ នៅក្រសួងការបរទេស ពីឆ្នាំ២០០៧ ដល់ឆ្នាំ២០១១។ ពីឆ្នាំ២០១១ ដល់ឆ្នាំ២០១២ លោកជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស។ ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១២ ដល់ឆ្នាំ ២០១៣ លោកបានបម្រើការជាតំណាងអចិន្ត្រៃយ៍នៃប្រទេសឡាវប្រចាំ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ។ លោកធ្លាប់ជាអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសចាប់ពីឆ្នាំ ២០១៤ ដល់ឆ្នាំ ២០១៦។ លោកត្រូវបានជ្រើសតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៦។ លោកត្រូវបានជ្រើសតាំងឡើងវិញជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសសម្រាប់អាណត្តិទីពីរនៅ [[រដ្ឋសភាជាតិឡាវ|រដ្ឋសភានីតិកាលទី៩]] ក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២១។ <ref>{{Cite web |title=Ministry of Foreign Affairs of the Lao PDR |url=https://www.mofa.gov.la/index.php/lo/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222165344/http://mofa.gov.la/index.php/lo/ |archive-date=2016-12-22 |access-date=2016-12-28}}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ <ref>{{Cite web |title=Vientiane Times |url=https://www.vientianetimes.org.la/freeContent/FreeConten117_New_y22.php |access-date=2022-10-07 |website=www.vientianetimes.org.la}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤ លោកបានផ្ទេរទៅការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហើយត្រូវបានជំនួសតំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសដោយលោក [[ថងសាវ៉ាន់ ផមវិហាន]] ។ <ref>{{Cite web |date=2024-11-18 |title=Mr. Saleumxay Kommasith Transferred to Prime Minister's Office |url=https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=87393 |access-date=2025-06-25}}</ref> នៅថ្ងៃទី ៥ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៦ លោកសាឡឺមសៃ ត្រូវបានជ្រើសតាំងជា [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីឡាវ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសឡាវ]] ។ <ref>{{Cite news|date=5 October 2026|title=Sonexay Siphandone elected President of Lao National Assembly, Saleumxay Kommasith made Prime Minister|work=The Star|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2026/10/05/sonexay-siphandone-elected-president-of-lao-national-assembly-saleumxay-kommasith-made-prime-minister|access-date=5 October 2026}}</ref> == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == គាត់រៀបការហើយមានកូនស្រីពីរនាក់។ គាត់និយាយភាសាអង់គ្លេស បារាំង និងរុស្ស៊ី។ គាត់ជាអ្នកគាំទ្របាល់ទាត់ និងវាយកូនហ្គោល។ <ref>{{Cite web |title=Ministry of Foreign Affairs of Laos - Curriculum Vitae of H.E. Mr. Saleumxay KOMMASITH, Deputy Prime Minister, Minister of Foreign Affairs of the Lao PDR |url=https://www.mofa.gov.la/index.php/the-ministry/1467-curriculum-vitae-of-h-e-mr-saleumxay-kommasith,-minister-of-foreign-affairs |access-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261013201948/https://www.mofa.gov.la/index.php/the-ministry/1467-curriculum-vitae-of-h-e-mr-saleumxay-kommasith,-minister-of-foreign-affairs |archive-date=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> == ពានរង្វាន់ និង​កិត្តិយស == * [[File:Orden_of_Friendship.png|60x60ភីកសែល]][[លំដាប់មិត្តភាព]] (រុស្ស៊ី ឆ្នាំ២០២១) <ref>{{Cite tweet|user=mfa_russia|author=MFA Russia|number=1412634513381937152|date=7 July 2021|title=🇷🇺🇱🇦 In #Vientiane, Russian Foreign Minister Sergey #Lavrov awarded the Order of Friendship to Minister of Foreign Affairs of #Laos Saleumxay Kommasith.}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] t6mkz2kz0vn36abzonybw3mqc6g7i67 រី សូល-ជូ 0 54975 342699 342095 2026-11-08T05:16:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342699 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ស្ត្រីទីមួយជាទីគោរព]] | name = រី សូល-ជូ | image = Ri Sol-ju (April 27, 2018).png | caption = នាងនៅឆ្នាំ២០១៨ | office = [[ស្ត្រីទីមួយនៃកូរ៉េខាងជើង]] | 1blankname = {{nowrap|[[មេដឹកនាំកំពូលកូរ៉េខាងជើង | មេដឹកនាំកំពូល]]}} | 1namedata = [[គីម ជុងអ៊ុន]] | termstart = ១៥ មេសា ២០១៨ | termend = | predecessor = [[គីម សង់-អេ]] | successor = | birth_date = {{circa}} 1985–1989<!-- News sources report different ages; no one age is reliable. See [[Talk:Ri_Sol-ju#Date_of_birth]] --> (age {{age|1989|12|31}}–{{age|1985|1|1}}) | birth_place = [[ចុងជីន]], [[ខេត្តហាំក្យុងខាងជើង]], កូរ៉េខាងជើង<ref name="Sol-ju">{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/kim-jong-un-wife-ri-sol-ju-11613570645|title=Ri Sol Ju: What We Know About Kim Jong Un's Wife|website=Wall Street Journal|date=2021-02-17|access-date=2024-07-29|language=ko}}</ref> | education = [[សាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុង]] | party = <!-- Please do not add unsourced information here. See the talk page discussion regarding her political affiliation --> | spouse = {{marriage|[[គីម ជុងអ៊ុន]]|2009}} | children = At least 1 ([[គីម ជូ-អេ]]), possibly 3{{Efn|One daughter, [[Kim Ju Ae]], is confirmed, while the other two children are unconfirmed.}} | native_name_lang = ko | status = }} '''រី សូល-ជូ''' {{Efn|Also transliterated as '''Ri Sol Ju'''.}} ( {{Korean|hangul=리설주|context=north}} ; កើត c. ១៩៨៥–១៩៨៩) <ref name="koreaherald">{{Cite web |date=26 July 2012 |title=First lady publicity latest sign of N.K. change |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20120726001191&mod=skb |access-date=28 August 2020 |website=[[The Korea Herald]]}}</ref> <ref name="yonhap20120726">{{Cite news|date=26 July 2012|title=N. Korean leader's wife visited S. Korea in 2005: spy agency|work=[[Yonhap News Agency]]|url=http://english.yonhapnews.co.kr/national/2012/07/26/0/0301000000AEN20120726010000315F.HTML|url-status=dead|access-date=26 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330051000/http://english.yonhapnews.co.kr/national/2012/07/26/0/0301000000AEN20120726010000315F.HTML|archive-date=30 March 2018}}</ref> <ref name="cho">{{Cite news|last=Joohee Cho|date=26 July 2012|title=North Korea's First Lady Was Cheerleader, Ditches Drab Outfits|publisher=ABC News|url=https://news.yahoo.com/north-koreas-first-lady-cheerleader-ditches-drab-outfits-154517376--abc-news-topstories.html|url-status=live|access-date=26 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120727064456/http://news.yahoo.com/north-koreas-first-lady-cheerleader-ditches-drab-outfits-154517376--abc-news-topstories.html|archive-date=27 July 2012}}</ref> គឺជា[[ស្ត្រីទីមួយនៃកូរ៉េខាងជើង|ស្ត្រីទីមួយបច្ចុប្បន្នរបស់កូរ៉េខាងជើង]] ក្នុងនាមជាភរិយារបស់[[មេដឹកនាំកំពូលកូរ៉េខាងជើង|មេដឹកនាំកំពូល]] [[គីម ជុងអ៊ុន]] ។ <ref name="sang-hun">{{Cite news|last=Choe|first=Sang-hun|date=26 July 2012|title=That Mystery Woman in North Korea? Turns Out She's First Lady|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/07/26/world/asia/north-korean-leader-marries-reports-say.html?pagewanted=all|url-status=live|access-date=26 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120726020159/http://www.nytimes.com/2012/07/26/world/asia/north-korean-leader-marries-reports-say.html?pagewanted=all|archive-date=26 July 2012}}</ref> មានព័ត៌មានតិចតួចណាស់អំពីនាងពីប្រភពផ្លូវការរបស់កូរ៉េខាងជើង ប៉ុន្តែប្រភពខាងក្រៅបានស្មានបន្ថែមអំពីប្រវត្តិរបស់នាង។ ខណៈពេលដែលនាងបានបង្ហាញខ្លួនជាសាធារណៈជាច្រើនជាមួយស្វាមីរបស់នាង នាងក៏បានចំណាយពេលយូរនៅឆ្ងាយពីក្រសែភ្នែកសាធារណជនផងដែរ។ នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៨ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋបានប្រកាសថា ងារថ្មីរបស់នាងត្រូវបានតម្លើងឋានៈពី "សមមិត្ត" ( {{Lang|ko-Hang-KP|동무}} ) ទៅ "ស្ត្រីទីមួយជាទីគោរព" ( {{Lang|ko-Hang-KP|존경하는 녀사}} ) – ចាត់ទុកថាជាកិត្តិយសដ៏សំខាន់មួយ ហើយជាលើកដំបូងដែលងារនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៧៤។ <ref name="firstlady">{{Cite news|date=19 April 2018|title=Kim Jong-un elevates wife to position of North Korea's first lady|language=en|work=[[The Guardian]]|agency=Agence France-Presse|location=Seoul|url=https://www.theguardian.com/world/2018/apr/19/kim-jong-un-elevates-wife-ri-sol-ju-to-position-of-north-koreas-first-lady|url-status=live|access-date=19 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427134500/https://www.theguardian.com/world/2018/apr/19/kim-jong-un-elevates-wife-ri-sol-ju-to-position-of-north-koreas-first-lady|archive-date=27 April 2019}}</ref> ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ នាងបានចាប់ផ្តើមដើរតួនាទីការទូត។ == ជីវប្រវត្តិ == មេដឹកនាំកូរ៉េខាងជើង [[គីម ជុងអ៊ុន]] និងក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ត្រូវបានកំណត់ថាជាមនុស្ស «សម្ងាត់»។ <ref>{{Cite web |date=15 February 2007 |title=North Korea's secretive 'first family' |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3203523.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410010835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3203523.stm |archive-date=10 April 2019 |access-date=10 December 2012 |website=[[BBC News]]}}</ref> ព័ត៌មានតិចតួចណាស់អំពី រី សូល-ជូ បានលេចឡើងនៅក្នុងប្រភពផ្លូវការរបស់កូរ៉េខាងជើង ប៉ុន្តែព័ត៌មានស្មានៗជាច្រើនទៀតត្រូវបានរាយការណ៍នៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយបរទេស។ <ref name="Guardian Nov 2012">{{Cite web |date=30 October 2012 |title=Ri Sol-ju: pass notes No 3,273 |url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/30/ri-sol-ju-pass-notes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624055227/https://www.theguardian.com/world/2012/oct/30/ri-sol-ju-pass-notes |archive-date=24 June 2019 |access-date=6 November 2012 |website=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2014-02-13 |title=Ri Sol-ju had 'past' |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2014/02/485_151556.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214145224/https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2014/02/485_151556.html |archive-date=2014-02-14 |website=[[The Korea Times]]}}</ref> === ជីវិតដំបូង === មានព័ត៌មានតិចតួចណាស់អំពីប្រភពដើមរបស់នាង; អ្នកវិភាគមួយចំនួន  ថែមទាំងបាននិយាយថាឈ្មោះរបស់នាង "ស្ទើរតែប្រាកដជាឈ្មោះក្លែងក្លាយ"។ <ref name="thayer" /> ឆ្នាំកំណើតដែលបានរាយការណ៍របស់នាងមានចន្លោះពីឆ្នាំ ១៩៨៥ <ref name="koreaherald" /> ដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។ <ref name="thayer">{{Cite news|last=Thayer|first=Nate|date=26 July 2012|title=North Korea IDs Mystery Woman as Kim Jong-Un's Wife – But Who Is She, Really?|work=[[The Daily Beast]]|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/07/26/north-korea-ids-mystery-woman-as-kim-jong-un-s-wife-but-who-is-she-really.html|url-status=live|access-date=26 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505044353/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/07/26/north-korea-ids-mystery-woman-as-kim-jong-un-s-wife-but-who-is-she-really.html|archive-date=5 May 2017}}</ref> <ref name="yonhap20120726" /> <ref name="cho" /> យោងតាមកាសែត ''[[កាសែត Wall Street Journal|The Wall Street Journal]]'' នាងកើតនៅ [[ចុងជីន]] ដែលជាទីរួមខេត្តនៃ [[ខេត្តហាំក្យុងខាងជើង]] ។ គ្រួសាររបស់នាង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាមកពីឥស្សរជននយោបាយ។ ម្តាយរបស់នាងជាប្រធានផ្នែក [[រោគស្ត្រី]] និងឪពុករបស់នាងជាសាស្ត្រាចារ្យ។ <ref name="thayer" /> <ref name="kwon">{{Cite web |last=Kwon |first=K. J. |last2=Lai |first2=Alexis |date=26 July 2012 |title=Kim Jong Un married in 2009, according to intelligence service |url=http://www.cnn.com/2012/07/26/world/asia/north-korea-kim-jong-un-wife-identity/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120729175201/http://www.cnn.com/2012/07/26/world/asia/north-korea-kim-jong-un-wife-identity/index.html |archive-date=29 July 2012 |access-date=30 July 2012 |publisher=CNN}}</ref> គេ​និយាយ​ថា នាង​បាន​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​ពី​សាលា​មធ្យម​សិក្សាហ្គឹមសង់ទី២ ក្នុង [[ព្យុងយ៉ាង|​ទីក្រុង​ព្យុងយ៉ាង]] ហើយ​បាន​សិក្សា​នៅ​បរទេស​ក្នុង [[ចិន|​ប្រទេស​ចិន]] ដោយ​សិក្សា​ជំនាញ​តន្ត្រី​សំឡេង។ <ref name="cho" /> គេនិយាយថា នាងមានទំនាក់ទំនងជាមួយលោក [[រី ព្យុង-ឆូល]] អតីតឧត្តមសេនីយ៍នៃ [[កងទ័ពអាកាស និងកងទ័ពប្រឆាំងអាកាសរបស់កងទ័ពប្រជាជនកូរ៉េ]] និងជាទីប្រឹក្សាជិតស្និទ្ធរបស់លោក គីម ជុងអ៊ុន។ <ref>{{Cite news|last=O'Connor|first=Tom|date=27 September 2017|title=Meet Ri Sol Ju, wife of Kim Jong Un and first lady of North Korea|language=en|work=Newsweek|url=https://www.newsweek.com/who-kim-jong-un-wife-melania-trump-meet-north-korea-first-lady-671637|url-status=live|access-date=10 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718021345/https://www.newsweek.com/who-kim-jong-un-wife-melania-trump-meet-north-korea-first-lady-671637|archive-date=18 July 2019}}</ref> កាសែត ''JoongAng Ilbo'' និងអ្នកអត្ថាធិប្បាយមួយចំនួនបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ នាង ថាជាអ្នកចម្រៀងនៅក្នុង [[វង់ភ្លេងអ៊ុនហាសូ|វង់ភ្លេងអ៊ុនហាស៊ូ]] ដែលបានសម្តែងនៅក្រៅប្រទេសជាច្រើន។ <ref name="martin">{{Cite web |last=Martin |first=Simon |date=28 July 2012 |title=North Korea's 'first lady' debut highlights secrecy |url=https://www.rnw.org/archive/north-koreas-first-lady-debut-highlights-secrecy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806054646/https://www.rnw.org/archive/north-koreas-first-lady-debut-highlights-secrecy |archive-date=6 August 2018 |access-date=29 July 2012 |agency=RNW Media}}</ref> <ref name="kwon" /> <ref name="Asahi News Sept 7">{{Cite news|last=Kiyohito Kokita|date=7 September 2012|title=Kim Jong Un's wife shined before marriage as a singer|work=Asahi Shimbun Weekly}}</ref> <ref name="theaustralian.com.au">{{Cite news|date=26 July 2012|title=Kim Jong-un picked out his wife Ri Sol-ju as she sang during a concert performance|work=The Australian|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/kim-jong-un-picked-out-his-wife-ri-sol-ju-as-she-sang-during-a-concert-performance/story-e6frg6so-1226435861746|url-status=dead|access-date=31 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120726052741/http://www.theaustralian.com.au/news/world/kim-jong-un-picked-out-his-wife-ri-sol-ju-as-she-sang-during-a-concert-performance/story-e6frg6so-1226435861746|archive-date=26 July 2012}}</ref> តាមរបាយការណ៍ មន្ត្រីកូរ៉េខាងជើងកំពុង «ព្យាយាមលុបបំបាត់អតីតកាលរបស់នាងក្នុងនាមជាអ្នកចម្រៀង និងអ្នកកម្សាន្ត ដោយរឹបអូសស៊ីឌីក្លែងក្លាយដ៏ពេញនិយមនៃការសម្តែងរបស់នាង» <ref name="Kim Family Cult 11 5 2012">{{Cite web |date=30 October 2012 |title=N.Korea Squanders Millions on Kim Family Cult |url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/10/30/2012103000977.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829203640/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/10/30/2012103000977.html |archive-date=29 August 2017 |access-date=5 November 2012 |website=Chosun Ibo}}</ref> ដូចជាការច្រៀងបទចម្រៀង « ''Sobaeksu'' » របស់នាងជាដើម។ <ref name="Pop Star Sept 21">{{Cite web |last=Taylor |first=Adam |date=21 September 2012 |title=Kim Jong-un Is Trying To Erase His Wife's Popstar Past |url=https://www.businessinsider.com/kim-jong-un-wife-and-her-pop-star-past-2012-9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802164905/https://www.businessinsider.com/kim-jong-un-wife-and-her-pop-star-past-2012-9 |archive-date=2 August 2019 |access-date=19 December 2012 |website=Business Weekly}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១២ នាងត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាជានិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សានៅ [[សាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុង]] ដោយកំពុងសិក្សាថ្នាក់បណ្ឌិតផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ។ <ref name="thayer" /> [ ត្រូវការ​ការ​ធ្វើ​បច្ចុប្បន្នភាព ] នាង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានទៅទស្សនាប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ <ref>{{Cite web |date=2013-12-16 |script-title=ko:북한 퍼스트레이디 리설주 "2005년 남한 왔었다" |url=http://app.yonhapnews.co.kr/YNA/Basic/OnAir/YIBW_showMPICNewsPopup.aspx?contents_id=MYH20120727002500038 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216182909/http://app.yonhapnews.co.kr/YNA/Basic/OnAir/YIBW_showMPICNewsPopup.aspx?contents_id=MYH20120727002500038 |archive-date=2013-12-16 |access-date=2024-11-16}}</ref> ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃក្រុមអ្នកលើកទឹកចិត្តកូរ៉េខាងជើងក្នុងអំឡុងពេល [[ជើងឯកអត្តពលកម្មអាស៊ីឆ្នាំ ២០០៥|ការប្រកួតជើងឯកអត្តពលកម្មអាស៊ី]] ។ <ref name="cho" /> <ref name="kwon" /> <ref name="park">{{Cite news|last=Ju-min Park|date=25 July 2012|title=North Korea leader's wife can teach him about the enemy|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-korea-north-kim-idUSBRE86O0TF20120726|url-status=live|access-date=25 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002914/http://www.reuters.com/article/us-korea-north-kim-idUSBRE86O0TF20120726|archive-date=5 March 2017}}</ref> គេ​និយាយ​ថា នាង​ស្ថិត​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​គាំទ្រ​ចំនួន ៩០ នាក់​ដែល​បាន​ស្រែក​ថា "យើងតែ​មួយ!" <ref name="cho" /> នាងត្រូវបានគេរាយការណ៍ថា បានប្រាប់គ្រូបង្រៀនកូរ៉េខាងត្បូងម្នាក់ក្នុងអំឡុងពេលធ្វើដំណើរថា “យើងចង់រៀនថ្នាក់ជាមួយគ្រូបង្រៀនកូរ៉េខាងត្បូង បន្ទាប់ពីបាន [[ការបង្រួបបង្រួមកូរ៉េ|ជួបជុំគ្នាវិញ]] ឱ្យបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបាន”។ <ref name="park" /> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] pi8r7esxl8airb9cxot91v2zllodfx3 សាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុង 0 54976 342732 342116 2026-11-08T06:10:04Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342732 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន សាកលវិទ្យាល័យ|name=សាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុង|native_name=김일성종합대학|image=KIS_University_Logo.svg|established={{Start date and age|df=yes|1946|10|01}}|type=[[សាកលវិទ្យាល័យសាធារណៈ|សាធារណៈ]]|officer_in_charge=|chairman=|chancellor=|president=គីម សុង-ចាន<ref>[http://www.ryongnamsan.edu.kp/univ/en/about/president-speech Professor, Kim Sung Chan The President of Kim Il Sung University and the Minister of Higher Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221105235551/http://www.ryongnamsan.edu.kp/univ/en/about/president-speech |date=2022-11-05 }}.</ref>|superintendent=|provost=|vice_chancellor=|rector=|principal=|dean=|director=|head_label=|head=|undergrad=|postgrad=|doctoral=|city=យ៉ុងណាំ-ដុង, [[ខណ្ឌតេសុង|ខណ្ឌតេសុង, ព្យុងយ៉ាង]]|state=|province=|country=កូរ៉េខាងជើង<ref name="ryon_Ryon">{{Cite web | title = Ryongnamsan | work=Kim Il Sung University | date = 2016 | access-date = 24 April 2016 | url = http://www.ryongnamsan.edu.kp/univ/switchlang?lang=en | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20160509074656/http://www.ryongnamsan.edu.kp/univ/switchlang?lang=en | archive-date = 9 May 2016 | df = dmy-all }}</ref>|campus=Urban|website={{URL|1=http://www.ryongnamsan.edu.kp/univ/en/index|2=ryongnamsan.edu.kp}}|logo=Kim Il-sung University mark.png|footnotes={{Infobox building | embed = yes | image = Kim Il Sung University (5063239775).jpg | image_size = 250px }}}} '''សាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុង''' ( {{Korean|hangul=김일성종합대학}} ) គឺជា[[សាកលវិទ្យាល័យសាធារណៈ]]មួយនៅ [[ខណ្ឌតេសុង]],[[ព្យុងយ៉ាង|ក្រុងព្យុងយ៉ាង]] ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៦ ហើយវាគឺជាស្ថាប័ន [[ការអប់រំកម្រិតឧត្តមសិក្សា|អប់រំឧត្តមសិក្សា]] ដំបូងគេដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងជើងក្រោយសង្គ្រាម។ <ref name="York2014">{{Cite news|last=York|first=Rob|date=12 December 2014|title=Kim Il Sung University has new website|work=[[NK News]]|url=https://www.nknews.org/2014/12/kim-il-sung-university-has-new-website/|access-date=7 January 2017}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Kim Il Sung University {{!}} KTG® Tours {{!}} Pyongyang, North Korea |url=https://www.north-korea-travel.com/kim-il-sung-university.html |access-date=2025-05-21 |website=www.north-korea-travel.com}}</ref> បរិវេណសាលា {{Convert|15|ha|acre}} រួមជាមួយនឹងអគារសិក្សាសំខាន់ៗ មានការិយាល័យចំនួន ១០,មន្ទីរពិសោធន៍ចំនួន ៥០,បណ្ណាល័យ,សារមន្ទីរ,ម៉ាស៊ីនបោះពុម្ព,មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍,អន្តេវាសិកដ្ឋាន និងមន្ទីរពេទ្យមួយ។ <ref name="terms.naver.com">{{Cite web |script-title=ko:김일성종합대학 |url=http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=553237}}</ref> មានមន្ទីរពិសោធន៍កុំព្យូទ័រធំមួយ <ref>{{Cite web |title=E-Library |url=http://www.ryongnamsan.edu.kp/univ/en/about/buildings/e-library |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105235555/http://www.ryongnamsan.edu.kp/univ/en/about/buildings/e-library |archive-date=5 November 2022 |access-date=27 May 2021}}</ref> ប៉ុន្តែវាមានការចូលប្រើ [[អ៊ីនធឺណិតនៅកូរ៉េខាងជើង|អ៊ីនធឺណិត]] មានកំណត់។ <ref>{{Cite web |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=4 May 2016 |title=A rare look inside North Korea's Kim Il Sung University |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36199683 |access-date=4 May 2016 |website=[[BBC News]]}}</ref> <ref>{{Cite news|last=McCarthy|first=Tom|date=2013-01-08|title=Eric Schmidt's North Korea show-and-tell: one strange photo op|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/us-news-blog/2013/jan/08/eric-schmidt-north-korea-visit|access-date=2025-05-21|issn=0261-3077}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2013-01-08 |title=Google exec. Eric Schmidt sees North Korean university students surfing web - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/google-exec-eric-schmidt-sees-north-korean-university-students-surfing-web/ |access-date=2025-05-21 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}</ref> សាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានដាក់[[បញ្ជីរបស់របរដែលដាក់ឈ្មោះតាមគីមអ៊ីលស៊ុង|ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់]] អតីតមេដឹកនាំកូរ៉េខាងជើង [[គីម អ៊ីលស៊ុង]] ។ <ref name="York2014" /> និស្សិតនៃសាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុងមានប្រមាណ ១៦.០០០ នាក់ ហើយផ្តល់ជូននូវកម្មវិធីសិក្សាផ្នែកច្បាប់ សេដ្ឋកិច្ច មនុស្សសាស្ត្រ និងវិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ។ <ref>{{Cite web |date=8 July 2019 |title=Kim Il Sung University |url=https://www.youngpioneertours.com/kim-il-sung-university/ |access-date=23 April 2020 |website=Young Pioneer Tours}}</ref> នៅនិទាឃរដូវឆ្នាំ ២០១៧ វគ្គសិក្សាភាសា និងអក្សរសាស្ត្រជប៉ុនឯកទេសបានចាប់ផ្តើមផ្តល់ជូន។ <ref>{{Cite web |date=9 December 2019 |title=Prestigious Pyongyang university now running specialist Japanese language and literature courses |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/12/09/national/prestigious-pyongyang-university-teaching-specialist-japanese-language-literature-courses/#.XqEZn5MzbBI |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125232849/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/12/09/national/prestigious-pyongyang-university-teaching-specialist-japanese-language-literature-courses/#.XqEZn5MzbBI |archive-date=25 November 2020 |access-date=23 April 2020 |website=[[The Japan Times]]}}</ref> សញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រជាធម្មតាមានរយៈពេលបួនឬប្រាំឆ្នាំ។ សាកលវិទ្យាល័យនេះមានសាលាបញ្ចប់ការសិក្សាសម្រាប់និស្សិតបណ្ឌិត។ <ref name="terms.naver.com" /> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[File:Pyongyang_Kim-Il-sung-University-김일성종합대학_MedicalStudents_1946Nov.jpg|រូបភាពតូច| និស្សិត​វេជ្ជសាស្ត្រ​នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​គីម អ៊ីល ស៊ុង ដែល​ទើប​បើក​ថ្មី​ក្នុង​ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៩៤៦។]] នៅថ្ងៃទី ២៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៤៦ គណៈកម្មាធិការត្រៀមរៀបចំត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសាកលវិទ្យាល័យស្ថាបនិក។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៤៦ សាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបញ្ជារបស់ [[គណៈកម្មាធិការប្រជាជនកូរ៉េខាងជើង|គណៈកម្មាធិការប្រជាជនបណ្ដោះអាសន្ននៃប្រទេសកូរ៉េខាងជើង]] (បទបញ្ជាលេខ ៤០)។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៨ មហាវិទ្យាល័យចំនួនបួនរបស់សាកលវិទ្យាល័យ (មហាវិទ្យាល័យវិស្វកម្ម វិស្វកម្មដឹកជញ្ជូន មហាវិទ្យាល័យកសិកម្ម មហាវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រ) ត្រូវបានបំបែកចេញពីសាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុង ដើម្បីបង្កើតជាសាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាព្យុងយ៉ាង (បច្ចុប្បន្នជា [[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាគីមឆែក]] ) [[សាកលវិទ្យាល័យកសិកម្មវ៉ុនសាន]],[[សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រព្យុងយ៉ាង]] និងសាកលវិទ្យាល័យស្ថាបត្យកម្មព្យុងយ៉ាង។ <ref>{{Cite journal|last=Tanigawa|first=Ryuichi|last2=Seo|first2=Dongchun|date=2021|title=Architecture teachers during the early days of North Korea: Between liberation from Japanese colonial rule and the establishment of a socialist state|journal=Japan Architectural Review|volume=4|pages=155–167|doi=10.1002/2475-8876.12202|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kim Il Sung University |title=Brief History of Kim Il Sung University - KIM IL SUNG UNIVERSITY |url=https://www.ryongnamsan.edu.kp/univ/en/about/history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130123602/http://www.ryongnamsan.edu.kp/univ/en/about/history |archive-date=30 January 2025 |access-date=2025-05-21 |website=Kim Il Sung University |language=en}}</ref> ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] សាកលវិទ្យាល័យនេះមានទីតាំងនៅ បែកសុង-រី (Baeksong-ri) ក្រោមភ្នំចាមូ (Jamo) ក្នុងទីក្រុងសាន់ឆន់-គុន (Suncheon-gun) ដែលនៅឆ្ងាយពីកណ្តាលទីក្រុង។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៥៥ ការសាងសង់ឡើងវិញនូវអគារសំខាន់នៅលើបរិវេណសាលាព្យុងយ៉ាងកំពុងដំណើរការ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន សាកលវិទ្យាល័យបានផ្លាស់ទៅកណ្តាលទីក្រុងព្យុងយ៉ាងវិញ។ [[File:Kim-Il-sung-University-Paeksong-2014.jpg|រូបភាពតូច| អគារនានានៅតំបន់បដិវត្តន៍បែកសុង ជិតទីក្រុងព្យុងយ៉ាង ដែលនិស្សិតជាច្រើនមកពីសាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុង ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅស្នាក់នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមកូរ៉េ ដោយសារហេតុផលសុវត្ថិភាព។]] ក្រោយសង្គ្រាម សាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុងត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាកន្លែងក្តៅគគុកនៃការប្រឆាំងរបស់បញ្ញវន្ត។ អ្នកសិក្សាបានគាំទ្រសេរីភាពបញ្ញាច្រើនជាងអ្នកស្មោះត្រង់នឹងលោកគីម ហើយក្រុមដែលមិនអំណោយផលនៅក្នុង [[គណបក្សពលករកូរ៉េ]] ត្រូវបានតំណាងច្រើនពេកនៅក្នុងបុគ្គលិកសាកលវិទ្យាល័យ។ បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តហុងគ្រីឆ្នាំ ១៩៥៦|បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៦ នៅហុងគ្រី]] និង នៅប្រទេសប៉ូឡូញ និស្សិតផ្លាស់ប្តូរនិស្សិតកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានបញ្ជូនត្រឡប់មកប្រទេសវិញយ៉ាងឆាប់រហ័សពីប្រទេសដែលរងផលប៉ះពាល់។ សិស្សានុសិស្សបានចាប់ផ្តើមសួរសំណួរ «មិនសមរម្យ» នៅក្នុងបរិវេណសាលា ដែលបង្កឱ្យមានការភ្ញាក់ផ្អើល។ {{Sfn|Lankov|2002|p=96}} បន្ទាប់ពីនោះ និស្សិតរហូតដល់មួយរយនាក់ និងបុគ្គលិកលេចធ្លោមួយចំនួនត្រូវបានបណ្តេញចេញ។ ការបោសសម្អាតសាកលវិទ្យាល័យបានផ្តល់កម្លាំងចលករបន្ថែមទៀតដល់ការបោសសម្អាតប្រឆាំងនឹងពួកអ្នកមុខងារនិយមនៅទូទាំងប្រទេស។ {{Sfn|Lankov|2002|p=97}} នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ និស្សិតជាង ៥ម៉ឺននាក់បានបញ្ចប់ការសិក្សាពីសាកលវិទ្យាល័យ។ លើសពីនេះ សាកលវិទ្យាល័យនេះគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ [[កងទ័ពប្រជាជនកូរ៉េ]] ដើម្បីបណ្តុះបណ្តាលបុគ្គលិករបស់ខ្លួន។ ចាប់ផ្តើមនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ កម្មវិធីភាសាអង់គ្លេស-មធ្យមមួយចំនួនត្រូវបានបង្រៀននៅសាកលវិទ្យាល័យ។ រហូតដល់ឆ្នាំ ២០០៤ លោក [[ប៉ាក់ ក្វាន់-អូ]] ដែលជាអាជ្ញាធររូបវិទ្យានុយក្លេអ៊ែរ និងជាប្រធាន [[គណៈកម្មាធិការប្រជាជនក្រុងព្យុងយ៉ាង]] (ដែលមានន័យដូចគ្នានឹងអភិបាលក្រុង) បានបម្រើការជាប្រធានាធិបតីអស់រយៈពេល ១៧ ឆ្នាំ។ យោងតាមគេហទំព័ររបស់សាកលវិទ្យាល័យ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោក គីម សុងចានស ុងចាន ដែលត្រូវបានតែងតាំងនៅឆ្នាំ ២០២១។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០១០ មហាវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រព្យុងយ៉ាង មហាវិទ្យាល័យកសិកម្មសារីវ៉ុន ក្យេ អ៊ុង សាង (Sariwn Kye Ung Sang) និងមហាវិទ្យាល័យកសិកម្មព្យុងយ៉ាង បានក្លាយជាសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុង។ ស្ថាប័នទាំងបីនោះត្រូវបានដកចេញនៅពេលក្រោយនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១៩។ យោងតាម [[ទូរទស្សន៍កណ្តាលកូរ៉េ]] និស្សិតកូរ៉េខាងជើងអាចចូលរៀន និងទាញយកការបង្រៀនពីសាកលវិទ្យាល័យគីមអ៊ីលស៊ុងតាមរយៈបណ្តាញ [[មីរ៉ា (វ៉ាយហ្វាយ)|វ៉ាយហ្វាយ Mirae]] ដោយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ២០១៨។ <ref>{{Cite news|last=Ji|first=Dagyum|date=November 14, 2018|title=Smartphone-capable WiFi on show at Pyongyang IT exhibition, state TV reveals|work=[[NK News]]|editor-last=Hotham|editor-first=Oliver|url=https://www.nknews.org/2018/11/smartphone-capable-wifi-on-show-at-pyongyang-it-exhibition-state-tv-reveals/|archive-url=https://archive.today/20181114162817/https://www.nknews.org/2018/11/smartphone-capable-wifi-on-show-at-pyongyang-it-exhibition-state-tv-reveals/|archive-date=November 14, 2018|quote=North Korean students can also take courses from Kim Il Sung University and Kim Chaek University of Technology, take exams, and download lectures.}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] pij2lc7iqv2oio2wk7ehjt0xdffqe7d កាប៊ុល 0 55034 342574 342553 2026-11-07T23:24:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 342574 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">កាប៊ុល</div> <div class="nickname ib-settlement-native"><span dir="rtl" class="Nastaliq" style="font-family: 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Hussaini Nastaleeq', 'AlQalam Taj Nastaleeq', IranNastaliq, 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar', 'Alvi Lahori Nastaleeq'; font-size: 110%; font-style: normal; " title="Nastaliq">کابل</span></div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[រដ្ឋធានី]] និង [[បញ្ជីទីក្រុងនានាក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន|ទីក្រុងធំបំផុត]]</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:267px;max-width:267px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:265px;max-width:265px"><div style="height:175px;overflow:hidden">[[File:Kabul,_Afghanistan_view.jpg|263x263ភីកសែល]]</div><div>ក្រុងថ្មី</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:132px;max-width:132px"><div style="height:86px;overflow:hidden">[[File:200229-D-AP390-1529_(49603221753).jpg|130x130ភីកសែល]]</div><div>វិមានប្រធានាធិបតី</div></div><div class="tsingle" style="width:131px;max-width:131px"><div style="height:86px;overflow:hidden">[[File:Shah-e-Doshamshera_Mosque_-_panoramio.jpg|129x129ភីកសែល]]</div><div>វិហារឥស្លាមស្ដេចដាវពីរ</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:165px;max-width:165px"><div style="height:122px;overflow:hidden">[[File:Sakhi_mosque,_Kabul.jpg|163x163ភីកសែល]]</div><div>វិហារសាកឃី</div></div><div class="tsingle" style="width:98px;max-width:98px"><div style="height:122px;overflow:hidden">[[File:Garden_of_Babur_By_Dani.jpg|122x122ភីកសែល]]</div><div>សួនច្បារបាប៊ួរ</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css"><!--Kabul Municipality logo.png is no longer the official seal of the city. Refer to the website, km.gov.af, for the new seal.--> </templatestyles> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Flag_of_Kabul_Municipality.svg|border|100x100ភីកសែល|Flag of Kabul]]<div class="ib-settlement-caption-link">ទង់</div></div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Emblem_of_Kabul_Municipality.svg|100x100ភីកសែល|Coat of arms of Kabul]]<div class="ib-settlement-caption-link">និមិត្តសញ្ញាតំណាង</div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |រហស្សនាម:&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">[[ប៉ារីស]]នៃ[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref name="Golden">{{Cite news|last=Bumiller|first=Elisabeth|date=17 October 2009|title=Remembering Afghanistan's Golden Age|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/10/18/weekinreview/18bumiller.html|url-status=live|access-date=24 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824111805/https://www.nytimes.com/2009/10/18/weekinreview/18bumiller.html|archive-date=24 August 2021}}</ref><ref name="Glory">{{Cite news|last=Kohzad|first=Nilly|title=Kabul Residents, Visitors Recall Capital's Golden Era Before Conflict|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|url=https://www.rferl.org/a/kabul-glory-days-kabulis-history-afghanistan/31011399.html|url-status=live|access-date=24 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824160030/https://gandhara.rferl.org/a/kabul-glory-days-kabulis-history-afghanistan/31011399.html|archive-date=24 August 2021}}</ref></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css">34.53° N, 69.16° E </templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:300px;padding:0"><div style="position:relative;width:300px">[[File:Afghanistan_physical_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300ភីកសែល|Kabul is located in Afghanistan|alt=កាប៊ុលមានទីតាំងនៅប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន]]<div class="od notheme" style="top:43.62%;left:59.989%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|តំនភ្ជាប់=|class=notpageimage noviewer|8x8ភីកសែល|Kabul]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>កាប៊ុល</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Afghanistan</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Afghanistan</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:300px;padding:0"><div style="position:relative;width:300px">[[File:Asia_laea_relief_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|300x300ភីកសែល|Kabul is located in Asia]]<div class="od notheme" style="top:53%;left:30.581%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|តំនភ្ជាប់=|class=notpageimage noviewer|8x8ភីកសែល|Kabul]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Kabul</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Asia</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Asia</span></div></div></div></div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |កូអរដោនេ: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Kabul&params=34_31_31_N_69_10_42_E_region:AF-KAB_type:city(4600000) <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">34°31′31″N</span> <span class="longitude">69°10′42″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">34.52528°N 69.17833°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">34.52528; 69.17833</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:16}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Kabul&params=34_31_31_N_69_10_42_E_region:AF-KAB_type:city(4600000) <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">34°31′31″N</span> <span class="longitude">69°10′42″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">34.52528°N 69.17833°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">34.52528; 69.17833</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ប្រទេស | class="infobox-data" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_the_Taliban.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]] </span>[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ខេត្ត | class="infobox-data" |កាប៊ុល |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ចំនួនខណ្ឌ | class="infobox-data" |២២ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ចំនួនសង្កាត់ | class="infobox-data" |៦៣០ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ការបង្កើតដំបូង | class="infobox-data" |១៧៧៦ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |រដ្ឋាភិបាល |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ប្រភេទ | class="infobox-data" |សាលាក្រុង |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;អភិបាលក្រុង | class="infobox-data" |ម៉ាវឡាវី អាប់ឌុល រ៉ាស៊ីដ<ref name="mayor">{{Cite web |title=Kabul Mayor Meets Residents of Various Districts to Address Their Concerns |url=https://km.gov.af/19554/kabul-mayor-meets-residents-of-various-districts-to-address-their-concerns |access-date=2025-12-30 |website=Kabul Municipality}}</ref> |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ផ្ទៃដី<ref name="land area">{{Cite web |title=State of Afghan Cities report 2015 (Volume-I English) |url=https://unhabitat.org/soac2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026042513/https://unhabitat.org/soac2015 |archive-date=26 October 2021 |access-date=2025-12-31 |publisher=UN-Habitat |pages=8, 130}}</ref> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ទំហំ | class="infobox-data" |១០៤៩&nbsp;km<sup>2</sup> (៤០៥&nbsp;ម៉ាយល៍&nbsp;) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;'''ពង្រីកបន្ថែម'''<div class="ib-settlement-fn"></div> | class="infobox-data" |៤៥២៤&nbsp;km<sup>2</sup> (១៧៤៧&nbsp;ម៉ាយល៍&nbsp;) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |រយៈកម្ពស់<div class="ib-settlement-fn"></div> | class="infobox-data" |១៧៩១&nbsp;m (៥៨៧៦&nbsp;ft) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ប្រជាជន<div class="ib-settlement-fn"><span class="nowrap">&nbsp;</span>(២០២៥)<ref name="population">{{Cite web |date=September 2025 |title=Estimated Population of Afghanistan 2025-26 |url=https://nsia.gov.af:8443/wp-content/uploads/2025/09/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1404.pdf#page=36 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260218005734/https://nsia.gov.af:8443/wp-content/uploads/2025/09/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1404.pdf#page=36 |archive-date=18 February 2026 |access-date=2025-12-31 |website=National Statistics and Information Authority |page=13}}</ref></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;រដ្ឋធានី និងក្រុងធំបំផុត</div> | class="infobox-data" |៥,៣៣៣,២៨៤ នាក់ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ចំណាត់ថ្នាក់ | class="infobox-data" |ទី១ នៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ដង់ស៊ីតេ | class="infobox-data" |12,920/km<sup>2</sup> (33,500/sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Urban<div class="ib-settlement-fn"></div> | class="infobox-data" |5,333,284 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ប្រជានាម]] | class="infobox-data" |កាប៊ុលិ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ល្វែងម៉ោង]] | class="infobox-data" |UTC+04:30 (Afghanistan Time) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data adr" |<div class="postal-code">10XX</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Area<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>code | class="infobox-data" |(+93) 20 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ISO 3166|ISO 3166 code]] | class="infobox-data nickname" |AF-KBL |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Climate | class="infobox-data" |BSk |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<span class="url">[http://km.gov.af/ km.gov.af]</span> |} '''កាប៊ុល''' {{Efn|English pronunciation: {{IPAc-en|ˈ|k|ɑː|b|əl|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Kabul.wav}} {{respell|KAH|bəl}},<ref>{{Cite Merriam-Webster|Kabul|access-date=22 November 2021}}</ref><ref name="wordref">{{cite web |title=Kabul |work=WordReference.com |url=https://www.wordreference.com/definition/Kabul |access-date=28 September 2025 |archive-date=4 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260204193900/https://www.wordreference.com/definition/Kabul |url-status=dead }}</ref> {{IPAc-en|ˈ|k|ɑː|b|ʊ|l}} {{respell|KAH|buul}},<ref name="wordref"/><ref name="ahd">{{cite American Heritage Dictionary|Kabul|access-date=1 April 2024}}</ref> {{IPAc-en|ˈ|k|ɑː|b|uː|l}} {{respell|KAH|bool}},<ref>[[American Heritage Dictionary of the English Language]], 1969.</ref> {{IPAc-en|k|ə|ˈ|b|uː|l}} {{respell|kə|BOOL}}<ref name="wordref"/><ref name="ahd"/> or {{IPAc-en|k|ə|ˈ|b|ʊ|l}} {{respell|kə|BUUL}}.<ref name="wordref"/><br>{{bulleted list|{{langx|ps|کابل|Kābəl}} {{IPA|ps|kɑˈbəl|}}|{{langx|prs|کابل|Kābul}} {{IPA|prs|kʰɑːˈbʊ́l|}}}}}} គឺជារដ្ឋធានី និងជា[[បញ្ជីទីក្រុងនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន|ទីក្រុង]]ធំបំផុតរបស់[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ។ វាស្ថិតនៅក្នុងដែនសមត្ថកិច្ចយុត្ថាធិការរបស់ [[ស្រុកកាប៊ុល]] ហើយមានប្រជាជនប្រមាណ ៥,៣៣៣,២៨៤ នាក់។ <ref name="population" /> ស្ថិតនៅ​ភាគខាងកើត​នៃប្រទេស ដែលបង្កើតបានជាផ្នែកមួយនៃ [[ខេត្តកាប៊ុល]] ក្រុងនេះត្រូវបានបែងចែកជាប្រាំតំបន់ និង [[ទីក្រុងកាបូល|ខណ្ឌចំនួន ២២]] ។ <ref name="TOLO-195902">{{Cite news|date=24 September 2025|title=Kabul Municipality Divides City into 5 Zones|work=TOLOnews|url=https://tolonews.com/afghanistan-195902|access-date=2026-01-08}}</ref> អភិបាលក្រុងបច្ចុប្បន្នគឺ [[ម៉ាវឡាវី (ចំណងជើងអ៊ីស្លាម)|ម៉ាវឡាវី]] អាប់ឌុល រ៉ាស៊ីដ ។ <ref name="mayor" /> ប្រជាជន​នៅ​ក្រុង​កាប៊ុល​ភាគច្រើន​និយាយ​[[ភាសាដារី|ភាសា​ដារី]] (ពែរ្ស) និង​[[ភាសាប៉ាស្តូ|ភាសា​ប៉ាស្តូ]]។<ref name="UNAMA">{{Cite web |date=2016-01-10 |title=Afghan People's Dialogue on Peace: 34 Roadmaps on Peace |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf#page=9 |website=[[UNAMA]] |page=3}}</ref><ref name="Alexe">{{Cite news|last=Alexe|first=Theodor|date=January 25, 2002|title=Afghanistan: Taliban Forced Rift Between Country's Two Main Languages|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|url=https://www.rferl.org/a/1098593.html|access-date=2026-09-21}}</ref> ទីក្រុងកាប៊ុល គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយ វប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថានជាយូរមកហើយ។ នគរូបនីយកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័ស បានធ្វើឱ្យទីក្រុងនេះក្លាយជា[[ទីក្រុងលេចធ្លោ]]ជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេស ។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅខ្ពស់ក្នុង[[ជ្រលង]]ភ្នំតូចចង្អៀតមួយនៅក្នុងជួរភ្នំ[[ហិណ្ឌូគូស]] ហើយត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយ[[ទន្លេកាប៊ុល]]។ នៅរយៈកម្ពស់ ១៧៩១ ម៉ែត្រ (៥៨៧៦ ហ្វីត) ពីលើ[[នីវ៉ូទឹកសមុទ្រ]] វាគឺជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋធានីខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក។ នៅផ្នែកកណ្តាលនៃទីក្រុង រួមមានសង្កាត់ចាស់ៗបំផុតរបស់ខ្លួន ក្នុងនោះមានដូចជាតំបន់ [[បាឡា ហ៊ីសារ]] (Bala Hisar), [[ដេ អាហ្វហ្គាណាន់]] (Deh Afghanan) និង [[មូរ៉ាដ ខាណេ]] (Murad Khane)។» ទីក្រុងកាប៊ុលត្រូវបានគេជឿថាមានអាយុជាង ៣៥០០ ឆ្នាំ។ វាត្រូវបានលើកឡើងនៅសម័យ [[ចក្រភពអាខេមេនីត|ចក្រភពពែរ្ស សម័យអាខេមេនីត]] ។ <ref name="Dupree">{{Cite web |last=Nancy Hatch Dupree |author-link=Nancy Hatch Dupree |last2=Aḥmad ʻAlī Kuhzād |year=1972 |title=An Historical Guide to Kabul&nbsp;– The Story of Kabul |url=http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830031416/http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |archive-date=30 August 2010 |access-date=18 September 2010 |publisher=American International School of Kabul}}</ref> ដោយស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វមួយនៅ [[អាស៊ី]] — ប្រហែលពាក់កណ្តាលរវាង [[អ៊ីស្តង់ប៊ុល|ទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល]] នៅភាគខាងលិច និង [[ហាណូយ|ទីក្រុងហាណូយ]] នៅភាគខាងកើត — ទីក្រុងនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រមួយតាមបណ្តោយផ្លូវពាណិជ្ជកម្មនៃ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] និង [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ។ ជាគោលដៅសំខាន់មួយនៅលើ [[ផ្លូវសូត្រ]] បុរាណ វាត្រូវបានគេមើលឃើញជាប្រពៃណីថាជាចំណុចជួបគ្នារវាងតំបន់ [[តាតារី]], [[ហិណ្ឌូស្ថាន]] និង [[អ៊ីរ៉ង់|ពែរ្ស]] ។ <ref name="Beveridge">{{Cite book|author-link=Annette Beveridge|date=7 January 2014|title=The Bābur-nāma in English, Memoirs of Bābur|url=https://www.gutenberg.org/files/44608/44608-h/44608-h.htm#Page_202|page=202|archive-date=30 June 2020}}</ref> <ref name="undermughal">{{Cite journal|last=Samrin|first=Farah|year=2005|title=The City of Kabul Under the Mughals|url=https://www.jstor.org/stable/44145943|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=66|pages=1307|jstor=44145943|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629170711/https://www.jstor.org/stable/44145943|archive-date=29 June 2021|accessdate=29 June 2021}}</ref> អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ទីក្រុងកាប៊ុលត្រូវបានទាមទារដោយចក្រភពផ្សេងៗ រួមទាំង [[ចក្រភពអាខេមេនីត|អាខេមេនីត]],[[ចក្រភពសេឡឺស៊ីត|សេឡឺស៊ីត]],[[រាជាណាចក្រក្រិច-បាក់ទ្រីយ៉ា|ក្រិច-បាក់ទ្រីយ៉ា]],[[ចក្រភពមោរ្យៈ|មោរ្យៈ]],[[ចក្រភពកុសាណៈ|កុសាណៈ]],[[សាម៉ានីត]],[[ចក្រភពហ្គាស្នាវិទ|ហ្គាស្នាវិទ]],[[រាជវង្សហ្គោរីត|ហ្គោរីត]],[[ចក្រភពខ្វារ៉េស្មីត|ខ្វារ៉េស្មីត]],[[ចក្រភពទីមួរីត|ទីមួរីត]]និងដទៃទៀត។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៦ អ្នកគ្រប់គ្រងនៃ [[ចក្រភពមូហ្គាល់]] បានប្រើប្រាស់ទីក្រុងកាប៊ុលជារាជធានីរដូវក្តៅរបស់ពួកគេ ក្នុងអំឡុងពេលនោះវាបានរីកចម្រើន និងមានសារៈសំខាន់កាន់តែខ្លាំងឡើង។ <ref name="undermughal" /> វាបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួក [[អ៊ីរ៉ង់អាហ្វសារីត|អាហ្វសារីត]] មួយរយៈពេលខ្លី បន្ទាប់ពី [[ការឈ្លានពានរបស់ ណាឌៀ សាហ៍ លើប្រទេសឥណ្ឌា]] រហូតដល់ទីបំផុតបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ [[ចក្រភពឌូរ៉ានី]] ក្នុងឆ្នាំ ១៧៤៧។ <ref name="Dupree" /> កាប៊ុលបានក្លាយជារាជធានីនៃប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថានក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៦ ក្នុងរាជ្យរបស់ [[ទីមួរ សាហ៍ ឌូរ៉ានី]] ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ ទីក្រុងនេះត្រូវបានកាន់កាប់មួយរយៈខ្លីដោយកងកម្លាំង[[អង់គ្លេសរាជ|អង់គ្លេស]] ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថាន]][[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីមួយ|លើកទីមួយ]] និង [[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គានីស្ថានលើកទីពីរ|លើកទីពីរ]] ។ ទីក្រុងកាប៊ុលត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារសួនច្បារ និងវិមានប្រវត្តិសាស្ត្រដូចជា [[អាក,កាប៊ុល|អាក]], [[បាដ អេ បាបួរ]], [[រាជវាំងបាដ-អេ បាឡា|បាដ អេ បាឡា]], [[ឈីហ៊ីល ស៊ូទូន]], [[រាជវាំងដារុល-អាម៉ាន់|ដារុល អាម៉ាន់]], [[រាជវាំងតាជបេក|តាជបេក]] និងជាច្រើនទៀត។ នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សរ៍ទី ២០ ទីក្រុងនេះបានក្លាយជាកន្លែងឈប់សម្រាកមួយនៅលើ [[វិថីហ៊ីបពី]] ដែលជនជាតិអឺរ៉ុបជាច្រើនបានធ្វើដំណើរ <ref name="overthrown">{{Cite news|date=18 July 1973|title=Afghan King Overthrown; A Republic Is Proclaimed|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1973/07/18/archives/afghan-king-overthrown-a-republic-is-proclaimed-afghanistan-king-is.html|url-status=live|access-date=1 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129042317/https://www.nytimes.com/1973/07/18/archives/afghan-king-overthrown-a-republic-is-proclaimed-afghanistan-king-is.html|archive-date=29 November 2019}}</ref> <ref>{{Cite web |title='Mein Kabul': ORF-Reporterlegende Fritz Orter präsentiert im 'Weltjournal' 'seine Stadt' – am 31. August um 22.30 Uhr in ORF 2 |url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160830_OTS0058/mein-kabul-orf-reporterlegende-fritz-orter-praesentiert-im-weltjournal-seine-stadt-am-31-august-um-2230-uhr-in-orf-2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809200243/https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160830_OTS0058/mein-kabul-orf-reporterlegende-fritz-orter-praesentiert-im-weltjournal-seine-stadt-am-31-august-um-2230-uhr-in-orf-2 |archive-date=9 August 2021 |access-date=1 June 2021 |publisher=Austria Press Agency |language=de}}</ref> ហើយទទួលបានរហស្សនាមថា " [[ប៉ារីស]]នៃអាស៊ីកណ្តាល"។ <ref name="Golden" /> <ref name="Glory" /> <ref>{{Cite web |date=28 May 2019 |title=Taliban Peace Talks in Afghanistan |url=https://centralasiainstitute.org/in-wake-of-taliban-peace-talks-afghan-women-hope-basic-human-rights-still-theirs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824160028/https://centralasiainstitute.org/in-wake-of-taliban-peace-talks-afghan-women-hope-basic-human-rights-still-theirs/ |archive-date=24 August 2021 |access-date=24 August 2021}}</ref> រយៈពេលនៃភាពស្ងប់ស្ងាត់នេះបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ១៩៧៨ ជាមួយនឹង [[បដិវត្តន៍ខែមេសា]] និង [[ប្រតិបត្តិការ ស្ទម-៣៣៣ (Operation Storm-333)|អន្តរាគមន៍យោធាសូវៀត]] ជាបន្តបន្ទាប់នៅឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលបានបង្កឱ្យមាន [[សង្គ្រាមសូវៀត-អាហ្វហ្គានីស្ថាន]] រយៈពេល ១០ ឆ្នាំ។ ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ត្រូវបានសម្គាល់ដោយ [[ជម្លោះអាហ្វហ្គានីស្ថាន (១៩៧៨–បច្ចុប្បន្ន)#ឆ្នាំចុងក្រោយ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]] រវាងក្រុមបំបែកខ្លួននៃ [[មូចាហ៊ីឌីនអាហ្វហ្គានីស្ថាន|ក្រុមមូចាហ៊ីឌីនអាហ្វហ្គានីស្ថាន]] ដែលត្រូវបានរំសាយ ដែលបានបំផ្លាញទីក្រុងភាគច្រើន។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៦ ទីក្រុងកាប៊ុលត្រូវបាន[[សមរភូមិកាប៊ុល (១៩៩២–១៩៩៦)|កាន់កាប់]] ដោយពួកតាលីបង់។ ទីក្រុងនេះបាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល (ឆ្នាំ ២០០១)|ធ្លាក់ទៅក្នុង]] កណ្តាប់ដៃកងកម្លាំងចម្រុះក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[ការឈ្លានពានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើអាហ្វហ្គានីស្ថាន|ការឈ្លានពានដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក]] ក្នុងឆ្នាំ ២០០១ ហើយត្រូវបានដណ្តើមយកមកវិញដោយពួកតាលីបង់ក្នុងឆ្នាំ ២០២១ បន្ទាប់ពីការដកទ័ពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចេញពីប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] <references /> 98gm26i48cp2juru40cfgp3qf31hpce ម៉ូណាស្យូ 0 55039 342773 2026-11-08T08:22:00Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1374979326|MONATIO]]" 342773 wikitext text/x-wiki {{Infobox militant organization|name=ចលនាជាតិ|image=Flag of the Monatio.svg|image_alt=|native_name=MONATIO|leader=[[ហែម កេតដារ៉ា]]|ideology=[[ជាតិនិយមខ្មែរ]]|leader_title=មេដឹកនាំ|war=[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] * [[ការដួលរលំភ្នំពេញ]]|dates=១៧ មេសា ១៩៧៥|caption=ទង់ជាតិនៃម៉ូណាទីអូ (MONATIO)}} '''ចលនាជាតិ''' អានថា '''ម៉ូណាទីអូ''' ឬ '''MONATIO''' ( {{Literal translation|National Movement}} ) គឺជាក្រុមនយោបាយមួយដែលមានអាយុកាលខ្លី ដែលត្រូវបានគេសន្មត់ថាជា[[ជាតិខ្មែរនិយម|ជាតិនិយម]]នៅ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|កម្ពុជា]] ។ លក្ខណៈពិតប្រាកដរបស់ក្រុមនេះនៅតែមិនច្បាស់លាស់។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែល [[ខ្មែរក្រហម]] បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ|ចូលដល់ទីក្រុងភ្នំពេញ]] ក្រុមនេះបានចេញដំណើរតាមដងផ្លូវនៃរាជធានីដើម្បីស្វាគមន៍ការមកដល់របស់ខ្មែរក្រហម។ <ref name="Ponchaud">{{Cite book|last=Ponchaud|first=François|title=Cambodia Year Zero|publisher=Henry Holt & Co|year=1978|isbn=9780030403064|page=17}}</ref> == អង្គការ == ក្រុមនេះមានទាហានមួយក្តាប់តូច ស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋានពណ៌ខ្មៅ អមដោយសិស្សមួយចំនួន។ យោងតាម [[ថែម (ទស្សនាវដ្តី)|ទស្សនាវដ្តីថែម]] អង្គការ MONATIO ត្រូវបានដឹកនាំដោយមេដឹកនាំនិស្សិតអាយុ ២៩ ឆ្នាំ <ref name=":0">{{Cite web |last=TIME |date=1975-05-19 |title=CAMBODIA: Long March from Phnom-Penh |url=https://time.com/archive/6878473/cambodia-long-march-from-phnom-penh/ |access-date=2026-09-06 |website=TIME |language=en}}</ref> គឺលោក ហែម កេត ដារ៉ា និងក្រុមទាំងមូលដែលត្រូវបានលោក [[លន់ ណុន]] ដែលជាប្អូនប្រុសរបស់លោក [[លន់ នល់]] បោកបញ្ឆោត។ <ref name="Ponchaud" /> <ref name="Shawcross">{{Cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|year=1979|isbn=0-233-97077-0|page=365}}</ref> ដំបូងឡើយ ត្រូវបានខ្មែរក្រហមអត់ឱនឲ្យ សមាជិក MONATIO ក្រោយមកត្រូវបានប្រមូលផ្តុំ និងប្រហារជីវិត <ref name="Shawcross" /> <ref>{{Cite book|title=River of Time: A Memoir of Vietnam and Cambodia|year=1997|isbn=978-0425168059|url=https://archive.org/details/riveroftime00swai|pages=136–7}}</ref> រួមជាមួយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួន គឺលោក ហែម កេត ដារ៉ា។ <ref name=":0" /> ក្រោយមក ខ្មែរក្រហមបានអះអាងថា MONATIO គឺជាការឃុបឃិត របស់ CIA ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍។ <ref>{{Cite book|title=Without Honor: Defeat in Vietnam and Cambodia|year=1999|isbn=9780801861079|page=283}}</ref> ខ្សែភាពយន្ត មួយស្តីពីព្រឹត្តិការណ៍នៃឆ្នាំ ១៩៧៥ ដែលមានឈ្មោះថា ''MONATIO'' ត្រូវបានផលិតឡើងដោយ សម្ដេច [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] ។ <ref>[http://www.norodomsihanouk.info/mes2006/octobre/textes/0510/0510txt5.htm New Page 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109141318/http://www.norodomsihanouk.info/mes2006/octobre/textes/0510/0510txt5.htm|date=2009-01-09}}</ref> == វិចិត្រសាល == <gallery> File:MONATIO_Soldiers.jpg|alt=MONATIO militias parading in Phnom Penh| កងជីវពល MONATIO ដើរក្បួននៅភ្នំពេញ </gallery> == ឯកសារយោង == == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមឧទ្ទាមនៅកម្ពុជា]] ioohji5qypbbd94t0ntjx0onuuhf0hl 342782 342773 2026-11-08T11:13:12Z Asa MILAI 50298 342782 wikitext text/x-wiki {{Infobox militant organization|name=ចលនាជាតិ|image=Flag of the Monatio.svg|image_alt=|native_name=MONATIO|leader=[[ហែម កេតដារ៉ា]]|ideology=[[ជាតិនិយមខ្មែរ]]|leader_title=មេដឹកនាំ|war=[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] * [[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ]]|dates=១៧ មេសា ១៩៧៥|caption=ទង់ជាតិនៃម៉ូណាស្យូ (MONATIO)|embed=ម៉ូណាស្យូ}} '''ចលនាជាតិ''' អានថា '''ម៉ូណាស្យូ''' ឬ '''MONATIO''' ( {{Literal translation|National Movement}} ) គឺជាក្រុមនយោបាយមួយដែលមានអាយុកាលខ្លី ដែលត្រូវបានគេសន្មត់ថាជា[[ជាតិខ្មែរនិយម|ជាតិនិយម]]នៅ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|កម្ពុជា]] ។ លក្ខណៈពិតប្រាកដរបស់ក្រុមនេះនៅតែមិនច្បាស់លាស់។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែល [[ខ្មែរក្រហម]] បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ|ចូលដល់ទីក្រុងភ្នំពេញ]] ក្រុមនេះបានចេញដំណើរតាមដងផ្លូវនៃរដ្ឋធានីដើម្បីស្វាគមន៍ការមកដល់របស់ខ្មែរក្រហម។ <ref name="Ponchaud">{{Cite book|last=Ponchaud|first=François|title=Cambodia Year Zero|publisher=Henry Holt & Co|year=1978|isbn=9780030403064|page=17}}</ref> == អង្គការ == ក្រុមនេះមានទាហានមួយក្តាប់តូច ស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋានពណ៌ខ្មៅ អមដោយសិស្សមួយចំនួន។ យោងតាម [[ថែម (ទស្សនាវដ្តី)|ទស្សនាវដ្តីថែម]] អង្គការ MONATIO ត្រូវបានដឹកនាំដោយមេដឹកនាំនិស្សិតអាយុ ២៩ ឆ្នាំ <ref name=":0">{{Cite web |last=TIME |date=1975-05-19 |title=CAMBODIA: Long March from Phnom-Penh |url=https://time.com/archive/6878473/cambodia-long-march-from-phnom-penh/ |access-date=2026-09-06 |website=TIME |language=en}}</ref> គឺលោក ហែម កេត ដារ៉ា និងក្រុមទាំងមូលដែលត្រូវបានលោក [[លន់ ណុន]] ដែលជាប្អូនប្រុសរបស់លោក [[លន់ នល់]] បោកបញ្ឆោត។ <ref name="Ponchaud" /> <ref name="Shawcross">{{Cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|year=1979|isbn=0-233-97077-0|page=365}}</ref> ដំបូងឡើយ ត្រូវបានខ្មែរក្រហមអត់ឱនឲ្យ សមាជិក MONATIO ក្រោយមកត្រូវបានប្រមូលផ្តុំ និងប្រហារជីវិត <ref name="Shawcross" /> <ref>{{Cite book|title=River of Time: A Memoir of Vietnam and Cambodia|year=1997|isbn=978-0425168059|url=https://archive.org/details/riveroftime00swai|pages=136–7}}</ref> រួមជាមួយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួន គឺលោក ហែម កេត ដារ៉ា។ <ref name=":0" /> ក្រោយមក ខ្មែរក្រហមបានអះអាងថា MONATIO គឺជាការឃុបឃិត របស់ CIA ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍។ <ref>{{Cite book|title=Without Honor: Defeat in Vietnam and Cambodia|year=1999|isbn=9780801861079|page=283}}</ref> ខ្សែភាពយន្ត មួយស្តីពីព្រឹត្តិការណ៍នៃឆ្នាំ ១៩៧៥ ដែលមានឈ្មោះថា ''MONATIO'' ត្រូវបានផលិតឡើងដោយ សម្ដេច [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] ។ <ref>[http://www.norodomsihanouk.info/mes2006/octobre/textes/0510/0510txt5.htm New Page 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109141318/http://www.norodomsihanouk.info/mes2006/octobre/textes/0510/0510txt5.htm|date=2009-01-09}}</ref> == វិចិត្រសាល == <gallery> File:MONATIO_Soldiers.jpg|alt=MONATIO militias parading in Phnom Penh| កងជីវពល MONATIO ដើរក្បួននៅភ្នំពេញ </gallery> == ឯកសារយោង == == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមឧទ្ទាមនៅកម្ពុជា]] ft3mghj1dejoq51vg3n2pmnvww0l4u9 342783 342782 2026-11-08T11:13:56Z Asa MILAI 50298 Asa MILAI បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ចលនាជាតិ]] ទៅ [[ម៉ូណាស្យូ]] 342782 wikitext text/x-wiki {{Infobox militant organization|name=ចលនាជាតិ|image=Flag of the Monatio.svg|image_alt=|native_name=MONATIO|leader=[[ហែម កេតដារ៉ា]]|ideology=[[ជាតិនិយមខ្មែរ]]|leader_title=មេដឹកនាំ|war=[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] * [[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ]]|dates=១៧ មេសា ១៩៧៥|caption=ទង់ជាតិនៃម៉ូណាស្យូ (MONATIO)|embed=ម៉ូណាស្យូ}} '''ចលនាជាតិ''' អានថា '''ម៉ូណាស្យូ''' ឬ '''MONATIO''' ( {{Literal translation|National Movement}} ) គឺជាក្រុមនយោបាយមួយដែលមានអាយុកាលខ្លី ដែលត្រូវបានគេសន្មត់ថាជា[[ជាតិខ្មែរនិយម|ជាតិនិយម]]នៅ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|កម្ពុជា]] ។ លក្ខណៈពិតប្រាកដរបស់ក្រុមនេះនៅតែមិនច្បាស់លាស់។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែល [[ខ្មែរក្រហម]] បាន[[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ|ចូលដល់ទីក្រុងភ្នំពេញ]] ក្រុមនេះបានចេញដំណើរតាមដងផ្លូវនៃរដ្ឋធានីដើម្បីស្វាគមន៍ការមកដល់របស់ខ្មែរក្រហម។ <ref name="Ponchaud">{{Cite book|last=Ponchaud|first=François|title=Cambodia Year Zero|publisher=Henry Holt & Co|year=1978|isbn=9780030403064|page=17}}</ref> == អង្គការ == ក្រុមនេះមានទាហានមួយក្តាប់តូច ស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋានពណ៌ខ្មៅ អមដោយសិស្សមួយចំនួន។ យោងតាម [[ថែម (ទស្សនាវដ្តី)|ទស្សនាវដ្តីថែម]] អង្គការ MONATIO ត្រូវបានដឹកនាំដោយមេដឹកនាំនិស្សិតអាយុ ២៩ ឆ្នាំ <ref name=":0">{{Cite web |last=TIME |date=1975-05-19 |title=CAMBODIA: Long March from Phnom-Penh |url=https://time.com/archive/6878473/cambodia-long-march-from-phnom-penh/ |access-date=2026-09-06 |website=TIME |language=en}}</ref> គឺលោក ហែម កេត ដារ៉ា និងក្រុមទាំងមូលដែលត្រូវបានលោក [[លន់ ណុន]] ដែលជាប្អូនប្រុសរបស់លោក [[លន់ នល់]] បោកបញ្ឆោត។ <ref name="Ponchaud" /> <ref name="Shawcross">{{Cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|year=1979|isbn=0-233-97077-0|page=365}}</ref> ដំបូងឡើយ ត្រូវបានខ្មែរក្រហមអត់ឱនឲ្យ សមាជិក MONATIO ក្រោយមកត្រូវបានប្រមូលផ្តុំ និងប្រហារជីវិត <ref name="Shawcross" /> <ref>{{Cite book|title=River of Time: A Memoir of Vietnam and Cambodia|year=1997|isbn=978-0425168059|url=https://archive.org/details/riveroftime00swai|pages=136–7}}</ref> រួមជាមួយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួន គឺលោក ហែម កេត ដារ៉ា។ <ref name=":0" /> ក្រោយមក ខ្មែរក្រហមបានអះអាងថា MONATIO គឺជាការឃុបឃិត របស់ CIA ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍។ <ref>{{Cite book|title=Without Honor: Defeat in Vietnam and Cambodia|year=1999|isbn=9780801861079|page=283}}</ref> ខ្សែភាពយន្ត មួយស្តីពីព្រឹត្តិការណ៍នៃឆ្នាំ ១៩៧៥ ដែលមានឈ្មោះថា ''MONATIO'' ត្រូវបានផលិតឡើងដោយ សម្ដេច [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] ។ <ref>[http://www.norodomsihanouk.info/mes2006/octobre/textes/0510/0510txt5.htm New Page 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109141318/http://www.norodomsihanouk.info/mes2006/octobre/textes/0510/0510txt5.htm|date=2009-01-09}}</ref> == វិចិត្រសាល == <gallery> File:MONATIO_Soldiers.jpg|alt=MONATIO militias parading in Phnom Penh| កងជីវពល MONATIO ដើរក្បួននៅភ្នំពេញ </gallery> == ឯកសារយោង == == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមឧទ្ទាមនៅកម្ពុជា]] ft3mghj1dejoq51vg3n2pmnvww0l4u9 សិលាចារឹកខៅណយ 0 55040 342774 2026-11-08T09:26:07Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13392639|จารึกเขาน้อย]]" 342774 wikitext text/x-wiki   '''សិលាចារឹកខៅណយ''' (ភាសាថៃ :จารึกเขาน้อย; ភាសាអង់គ្លេស: Khao Noi Inscription) គឺជាសិលាចារឹកមួយជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង [[ខ្មែរបុរាណ]] នៅលើបន្ទះថ្មភក់រាងចតុកោណកែងមួយដែលត្រូវបានរកឃើញនៅប្រាសាទខៅណយ ស៊ីជំភូ នាឃុំខ្លងណាំសៃ ស្រុកអារញ្ញប្រទេស [[ខេត្តស្រះកែវ|ខេត្តស្រះកែវ។]] បច្ចុប្បន្នវាត្រូវបានរក្សាទុកនៅ សារមន្ទីរជាតិប្រាជីនបុរី និងចុះបញ្ជីជាលេខ '''K.506''' ក្នុងបញ្ជី CIK ចុះ [[មហាសករាជ]] ៥៥៩ ដែលត្រូវនឹង គ.ស. ៦៣៧។ មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថន បានកំណត់ថាវាជាសិលាចារឹក បល្លវៈ ដំបូងគេក្នុងចំណោមសិលាចារឹកពីរនៅក្នុងប្រទេសថៃដែលមានឆ្នាំមហាសករាជ និង មួយទៀតគឺ សិលាចារឹកខៅរ៉ាង ចុះមហាសករាជ ៥៦១ (៦៣៩នៃគ.ស)។ ផ្នែកសំស្ក្រឹតសរសើរ [[ព្រះវិស្ណុ]] ហើយចង្អុលបង្ហាញឆ្នាំជាមួយ ភទ្ទសង្ខ្យា ខណៈដែលផ្នែកខ្មែរ ដែលរសាត់បាត់ខ្លាំង គឺជាបញ្ជីមនុស្ស និងដង្វាយ។ == ទីតាំង និងការរកឃើញ == [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោកហ្សកហ្សឺដេស]] បាន​ដាក់​សិលាចារឹក K.506 ជាមួយ K.505 (សិលាចារឹក​ខៅរ៉ាង) និង K.507 (ខៅជម្ពូ) ជា​ក្រុម ដែល​ជា​សិលាចារឹក​ពី​ភ្នំ​បី​ក្នុង​ទឹកដី​សៀម​ជិត​ច្រក​ព្រំដែន​អារញ្ញ​ប្រទេស ហើយ​នៅ​ពេល​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹង​តែ​ពី​ច្បាប់​ចម្លង​ដែល​រក្សា​ទុក​ក្នុង​បណ្ណាល័យ​ជាតិ​ក្នុង​ទីក្រុង​បាងកក​ប៉ុណ្ណោះ។ ឯកសារថៃដើមមិនបានបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការរកឃើញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៧ ទេ។ នាយកដ្ឋានភាសាបូព៌ា មហាវិទ្យាល័យបុរាណវិទ្យា សាកលវិទ្យាល័យសិល្បះករ បានដាក់ស្នើច្បាប់ចម្លងនៃសិលាចារឹកពីរទៅបណ្ណាល័យជាតិ។ មួយក្នុងចំណោមនោះគឺ "សិលាចារឹកប្រាសាទខៅណយស៊ីជំភូ" ដែលមាន ៣៥ បន្ទាត់។ ពេលពិនិត្យ វាត្រូវបានគេរកឃើញថាជាសិលាចារឹកដូចគ្នានឹង K.506 ដែល លោកហ្សកហ្សឺដេសបានលើកឡើង។ វត្តខៅណយស៊ីជំភូ មានទីតាំងនៅភូមិលេខ ៦ បានក្លងណាំសៃ។ គណនី CIK កំណែ ឆ្នាំ២០២៣ បង្ហាញផងដែរថា សិលាចារឹកនេះ {{Lang|fr|in situ}} ។ ) ប៉ុន្តែមូលដ្ឋានទិន្នន័យរបស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថនបង្ហាញថាវាមានទីតាំងនៅសារមន្ទីរជាតិប្រាចិនបុរី == លក្ខណៈរូបវន្ត == សិលាចារឹកនេះស្ថិតនៅលើបន្ទះថ្មភក់រាងចតុកោណកែង ដែលមានចំណុចសសរនៅចុងទាំងសងខាង ទទឹង ៣៨ សង់ទីម៉ែត្រ កម្ពស់ ១៣៩ សង់ទីម៉ែត្រ និងកម្រាស់ ១៤ សង់ទីម៉ែត្រ។ វាមានអក្សរចំនួន ៣៥ បន្ទាត់នៅម្ខាង ចែកចេញជា ៩ បន្ទាត់ជាភាសាសំស្ក្រឹត និង ២៦ បន្ទាត់ជាភាសាខ្មែរ មជ្ឈមណ្ឌលមនុស្សវិទ្យាសិរិន្ទថនចាត់ថ្នាក់អក្សរនេះថាជាអក្សរបល្លវៈ ខណៈដែលមូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA ចាត់ថ្នាក់វាថាជាអក្សរខ្មែរ ដែលមានរចនាបថអក្សរនៃសតវត្សទី៧ នៃគ.ស ។ == ការបោះពុម្ពផ្សាយ និងការសិក្សា == លោកហ្សកហ្សឺដេសលើក​ឡើង​អំពី​សិលាចារឹក​នេះ​នៅ​ក្នុង ''{{Lang|fr|Inscriptions du Cambodge}}'' ភាគទី ៥ នៅពេលដែល... ឆ្នាំ១៩៥៣ ដោយដកស្រង់តែបួនបន្ទាត់នៃអត្ថបទដែលបញ្ជាក់ពីឆ្នាំ ដោយមិនបានបកប្រែ បន្ទាត់ពីរចុងក្រោយដែលលោកបានដកស្រង់ (Tenasaim Yajvanā Dattam Dravya...) វិចិត្រករ Kanthara បានកំណត់ថាជាបន្ទាត់ពីរដំបូងនៃខទី ៩ ដែល ហ្សឺដេសបានបន្ថែមដោយច្រឡំទៅខទី ៨ នៅឆ្នាំ ១៩៥៣។ ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ូបាដ្រាឌីស ឌីស្គុល បានបកប្រែសំណេររបស់ សេដេស ទៅជា ''បណ្តុំសិលាចារឹក ភាគទី៤'' ។ ការចម្លងពេញលេញដំបូងគឺដោយ Cha-em Kaewklai ដែលបានបកប្រែផ្នែកភាសាសំស្ក្រឹត និង Boonlert Senanont ដែលបានបកប្រែផ្នែកភាសាខ្មែរ ដោយមាន Kongkaew Veeraprajak ជាអ្នកពិនិត្យ។ វាត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងសៀវភៅ ''"ប្រាសាទខៅណយ ខេត្តប្រាចិនបុរី"'' ដោយ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ ឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រោមឈ្មោះថា "សិលាចារឹកខៅណយ" [[โฉม คนธา|ឆោម ខនថា]] អានឡើងវិញពីច្បាប់ចម្លងរបស់ EFEO សម្រាប់មូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA ។ == មាតិកា == === ផ្នែកសំស្ក្រឹត === ផ្នែកសំស្ក្រឹតមានប្រាំបួនបន្ទាត់ ដោយចាប់ផ្តើមដោយការសរសើរដល់ព្រះវិស្ណុ ការបកប្រែរបស់ Chaem គឺ "សូមឱ្យព្រះវិស្ណុទទួលបានជ័យជំនះ" យោងតាមការអាន DHARMA បន្ទាត់ទី៥និយាយអំពីជ្យេស្ឋបុរៈ ខណៈពេលដែលបន្ទាត់ទី ៧ មានពាក្យទម្រង់របស់ព្រះវិស្ណុ (Vishna Pratimam) មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យា Sirindhorn សន្និដ្ឋានថា Jyeshthapuraswami គឺជាអ្នកអនុវត្តវេទដែលបានគោរពបូជាព្រះវិស្ណុ ជួរទី ៨ និងទី ៩ បង្ហាញពីឆ្នាំ និងការថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិ។ ការបញ្ចេញសំឡេងនៃពាក្យ DHARMA ត្រូវបានសរសេរជាអក្សរដូចខាងក្រោម៖ : (8) Shakaphet dvarabhutaraitha cheyeshtha shuklaashtami tithao Śrīman iha Śrīmandāra-... ការបកប្រែនៃចែងថា "ក្នុងឆ្នាំសក្ករាជ (គណនាជាលេខកូដទ្វារ-ភូត... = ៥៥៩), នៅថ្ងៃទី ៨ កើត (អដ្ឋមី) នៃខែជ្យែស្ឋ, ព្រះបាទស្រីមាន្ ឬបុគ្គលឈ្មោះស្រីមន្ទារ... អ្នកបូជា (យញ្ញ) នោះបានប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិ... ដល់បុគ្គលនេះ..." ។ === ផ្នែកភាសាខ្មែរ === ផ្នែកភាសាខ្មែរចាប់ផ្តើមនៅជួរទី ១០ ដោយលើកឡើងពីដង្វាយរបស់ម្រតាញក្លោញជ្យេស្ឋបុរៈ ដែល ហ្សឺដេសនិងមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថនបានកំណត់ថាជាអ្នកបង្កើតសិលាចារឹកនេះ។ អត្ថបទខ្លះមិនអាចអានបាន ភាគច្រើនជាបញ្ជីនៃវត្ថុ និងអ្នកបម្រើ។ មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថនសន្មតថាទាំងនេះជាវត្ថុដែលផ្តល់ជូនដោយអភិជនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយប្រាសាទ។ ជួរទី ៣២ លើកឡើងពី។្រតាញអញស្រីមន្ទាស្វាមី == សម័យកាល == ឆ្នាំនៃសិលាចារឹកនេះស្ថិតនៅលើបន្ទាត់ទី "ទ្វារភូតាថ៌ៃ" នៅពេលអានថយក្រោយ វាផ្តល់ឱ្យមហាសករាជ៥៥៩។ កាលបរិច្ឆេទគឺថ្ងៃទី ៨កើត នៃខែ ជេស្ឋ។ == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] ji28vu4pwgsu2pjung8g50er1t8mktn 342775 342774 2026-11-08T09:27:30Z Pristome 49665 342775 wikitext text/x-wiki  '''សិលាចារឹកខៅណយ''' (ភាសាថៃ :จารึกเขาน้อย; ភាសាអង់គ្លេស: Khao Noi Inscription) គឺជាសិលាចារឹកមួយជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង [[ខ្មែរបុរាណ]] នៅលើបន្ទះថ្មភក់រាងចតុកោណកែងមួយដែលត្រូវបានរកឃើញនៅប្រាសាទខៅណយ ស៊ីជំភូ នាឃុំខ្លងណាំសៃ ស្រុកអារញ្ញប្រទេស [[ខេត្តស្រះកែវ|ខេត្តស្រះកែវ។]] បច្ចុប្បន្នវាត្រូវបានរក្សាទុកនៅ សារមន្ទីរជាតិប្រាជីនបុរី និងចុះបញ្ជីជាលេខ '''K.506''' ក្នុងបញ្ជី CIK ចុះ [[មហាសករាជ]] ៥៥៩ ដែលត្រូវនឹង គ.ស. ៦៣៧។ មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថន បានកំណត់ថាវាជាសិលាចារឹក បល្លវៈ ដំបូងគេក្នុងចំណោមសិលាចារឹកពីរនៅក្នុងប្រទេសថៃដែលមានឆ្នាំមហាសករាជ និង មួយទៀតគឺ សិលាចារឹកខៅរ៉ាង ចុះមហាសករាជ ៥៦១ (៦៣៩នៃគ.ស)។ ផ្នែកសំស្ក្រឹតសរសើរ [[ព្រះវិស្ណុ]] ហើយចង្អុលបង្ហាញឆ្នាំជាមួយ ភទ្ទសង្ខ្យា ខណៈដែលផ្នែកខ្មែរ ដែលរសាត់បាត់ខ្លាំង គឺជាបញ្ជីមនុស្ស និងដង្វាយ។ == ទីតាំង និងការរកឃើញ == [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោកហ្សកហ្សឺដេស]] បាន​ដាក់​សិលាចារឹក K.506 ជាមួយ K.505 (សិលាចារឹក​ខៅរ៉ាង) និង K.507 (ខៅជម្ពូ) ជា​ក្រុម ដែល​ជា​សិលាចារឹក​ពី​ភ្នំ​បី​ក្នុង​ទឹកដី​សៀម​ជិត​ច្រក​ព្រំដែន​អារញ្ញ​ប្រទេស ហើយ​នៅ​ពេល​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹង​តែ​ពី​ច្បាប់​ចម្លង​ដែល​រក្សា​ទុក​ក្នុង​បណ្ណាល័យ​ជាតិ​ក្នុង​ទីក្រុង​បាងកក​ប៉ុណ្ណោះ។ ឯកសារថៃដើមមិនបានបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការរកឃើញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៧ ទេ។ នាយកដ្ឋានភាសាបូព៌ា មហាវិទ្យាល័យបុរាណវិទ្យា សាកលវិទ្យាល័យសិល្បះករ បានដាក់ស្នើច្បាប់ចម្លងនៃសិលាចារឹកពីរទៅបណ្ណាល័យជាតិ។ មួយក្នុងចំណោមនោះគឺ "សិលាចារឹកប្រាសាទខៅណយស៊ីជំភូ" ដែលមាន ៣៥ បន្ទាត់។ ពេលពិនិត្យ វាត្រូវបានគេរកឃើញថាជាសិលាចារឹកដូចគ្នានឹង K.506 ដែល លោកហ្សកហ្សឺដេសបានលើកឡើង។ វត្តខៅណយស៊ីជំភូ មានទីតាំងនៅភូមិលេខ ៦ បានក្លងណាំសៃ។ គណនី CIK កំណែ ឆ្នាំ២០២៣ បង្ហាញផងដែរថា សិលាចារឹកនេះ {{Lang|fr|in situ}} ។ ) ប៉ុន្តែមូលដ្ឋានទិន្នន័យរបស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថនបង្ហាញថាវាមានទីតាំងនៅសារមន្ទីរជាតិប្រាចិនបុរី == លក្ខណៈរូបវន្ត == សិលាចារឹកនេះស្ថិតនៅលើបន្ទះថ្មភក់រាងចតុកោណកែង ដែលមានចំណុចសសរនៅចុងទាំងសងខាង ទទឹង ៣៨ សង់ទីម៉ែត្រ កម្ពស់ ១៣៩ សង់ទីម៉ែត្រ និងកម្រាស់ ១៤ សង់ទីម៉ែត្រ។ វាមានអក្សរចំនួន ៣៥ បន្ទាត់នៅម្ខាង ចែកចេញជា ៩ បន្ទាត់ជាភាសាសំស្ក្រឹត និង ២៦ បន្ទាត់ជាភាសាខ្មែរ មជ្ឈមណ្ឌលមនុស្សវិទ្យាសិរិន្ទថនចាត់ថ្នាក់អក្សរនេះថាជាអក្សរបល្លវៈ ខណៈដែលមូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA ចាត់ថ្នាក់វាថាជាអក្សរខ្មែរ ដែលមានរចនាបថអក្សរនៃសតវត្សទី៧ នៃគ.ស ។ == ការបោះពុម្ពផ្សាយ និងការសិក្សា == លោកហ្សកហ្សឺដេសលើក​ឡើង​អំពី​សិលាចារឹក​នេះ​នៅ​ក្នុង ''{{Lang|fr|Inscriptions du Cambodge}}'' ភាគទី ៥ នៅពេលដែល... ឆ្នាំ១៩៥៣ ដោយដកស្រង់តែបួនបន្ទាត់នៃអត្ថបទដែលបញ្ជាក់ពីឆ្នាំ ដោយមិនបានបកប្រែ បន្ទាត់ពីរចុងក្រោយដែលលោកបានដកស្រង់ (Tenasaim Yajvanā Dattam Dravya...) វិចិត្រករ Kanthara បានកំណត់ថាជាបន្ទាត់ពីរដំបូងនៃខទី ៩ ដែល ហ្សឺដេសបានបន្ថែមដោយច្រឡំទៅខទី ៨ នៅឆ្នាំ ១៩៥៣។ ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ូបាដ្រាឌីស ឌីស្គុល បានបកប្រែសំណេររបស់ សេដេស ទៅជា ''បណ្តុំសិលាចារឹក ភាគទី៤'' ។ ការចម្លងពេញលេញដំបូងគឺដោយ Cha-em Kaewklai ដែលបានបកប្រែផ្នែកភាសាសំស្ក្រឹត និង Boonlert Senanont ដែលបានបកប្រែផ្នែកភាសាខ្មែរ ដោយមាន Kongkaew Veeraprajak ជាអ្នកពិនិត្យ។ វាត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងសៀវភៅ ''"ប្រាសាទខៅណយ ខេត្តប្រាចិនបុរី"'' ដោយ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ ឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រោមឈ្មោះថា "សិលាចារឹកខៅណយ" [[โฉม คนธา|ឆោម ខនថា]] អានឡើងវិញពីច្បាប់ចម្លងរបស់ EFEO សម្រាប់មូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA ។ == មាតិកា == === ផ្នែកសំស្ក្រឹត === ផ្នែកសំស្ក្រឹតមានប្រាំបួនបន្ទាត់ ដោយចាប់ផ្តើមដោយការសរសើរដល់ព្រះវិស្ណុ ការបកប្រែរបស់ Chaem គឺ "សូមឱ្យព្រះវិស្ណុទទួលបានជ័យជំនះ" យោងតាមការអាន DHARMA បន្ទាត់ទី៥និយាយអំពីជ្យេស្ឋបុរៈ ខណៈពេលដែលបន្ទាត់ទី ៧ មានពាក្យទម្រង់របស់ព្រះវិស្ណុ (Vishna Pratimam) មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យា Sirindhorn សន្និដ្ឋានថា Jyeshthapuraswami គឺជាអ្នកអនុវត្តវេទដែលបានគោរពបូជាព្រះវិស្ណុ ជួរទី ៨ និងទី ៩ បង្ហាញពីឆ្នាំ និងការថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិ។ ការបញ្ចេញសំឡេងនៃពាក្យ DHARMA ត្រូវបានសរសេរជាអក្សរដូចខាងក្រោម៖ : (8) Shakaphet dvarabhutaraitha cheyeshtha shuklaashtami tithao Śrīman iha Śrīmandāra-... ការបកប្រែនៃចែងថា "ក្នុងឆ្នាំសក្ករាជ (គណនាជាលេខកូដទ្វារ-ភូត... = ៥៥៩), នៅថ្ងៃទី ៨ កើត (អដ្ឋមី) នៃខែជ្យែស្ឋ, ព្រះបាទស្រីមាន្ ឬបុគ្គលឈ្មោះស្រីមន្ទារ... អ្នកបូជា (យញ្ញ) នោះបានប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិ... ដល់បុគ្គលនេះ..." ។ === ផ្នែកភាសាខ្មែរ === ផ្នែកភាសាខ្មែរចាប់ផ្តើមនៅជួរទី ១០ ដោយលើកឡើងពីដង្វាយរបស់ម្រតាញក្លោញជ្យេស្ឋបុរៈ ដែល ហ្សឺដេសនិងមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថនបានកំណត់ថាជាអ្នកបង្កើតសិលាចារឹកនេះ។ អត្ថបទខ្លះមិនអាចអានបាន ភាគច្រើនជាបញ្ជីនៃវត្ថុ និងអ្នកបម្រើ។ មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថនសន្មតថាទាំងនេះជាវត្ថុដែលផ្តល់ជូនដោយអភិជនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយប្រាសាទ។ ជួរទី ៣២ លើកឡើងពី។្រតាញអញស្រីមន្ទាស្វាមី == សម័យកាល == ឆ្នាំនៃសិលាចារឹកនេះស្ថិតនៅលើបន្ទាត់ទី "ទ្វារភូតាថ៌ៃ" នៅពេលអានថយក្រោយ វាផ្តល់ឱ្យមហាសករាជ៥៥៩។ កាលបរិច្ឆេទគឺថ្ងៃទី ៨កើត នៃខែ ជេស្ឋ។ == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] ckx4jktu5oupg8y7azg2sgyqqwl9685 342776 342775 2026-11-08T09:27:48Z Pristome 49665 342776 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកខៅណយ''' (ភាសាថៃ :จารึกเขาน้อย; ភាសាអង់គ្លេស: Khao Noi Inscription) គឺជាសិលាចារឹកមួយជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង [[ខ្មែរបុរាណ]] នៅលើបន្ទះថ្មភក់រាងចតុកោណកែងមួយដែលត្រូវបានរកឃើញនៅប្រាសាទខៅណយ ស៊ីជំភូ នាឃុំខ្លងណាំសៃ ស្រុកអារញ្ញប្រទេស [[ខេត្តស្រះកែវ|ខេត្តស្រះកែវ។]] បច្ចុប្បន្នវាត្រូវបានរក្សាទុកនៅ សារមន្ទីរជាតិប្រាជីនបុរី និងចុះបញ្ជីជាលេខ '''K.506''' ក្នុងបញ្ជី CIK ចុះ [[មហាសករាជ]] ៥៥៩ ដែលត្រូវនឹង គ.ស. ៦៣៧។ មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថន បានកំណត់ថាវាជាសិលាចារឹក បល្លវៈ ដំបូងគេក្នុងចំណោមសិលាចារឹកពីរនៅក្នុងប្រទេសថៃដែលមានឆ្នាំមហាសករាជ និង មួយទៀតគឺ សិលាចារឹកខៅរ៉ាង ចុះមហាសករាជ ៥៦១ (៦៣៩នៃគ.ស)។ ផ្នែកសំស្ក្រឹតសរសើរ [[ព្រះវិស្ណុ]] ហើយចង្អុលបង្ហាញឆ្នាំជាមួយ ភទ្ទសង្ខ្យា ខណៈដែលផ្នែកខ្មែរ ដែលរសាត់បាត់ខ្លាំង គឺជាបញ្ជីមនុស្ស និងដង្វាយ។ == ទីតាំង និងការរកឃើញ == [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោកហ្សកហ្សឺដេស]] បាន​ដាក់​សិលាចារឹក K.506 ជាមួយ K.505 (សិលាចារឹក​ខៅរ៉ាង) និង K.507 (ខៅជម្ពូ) ជា​ក្រុម ដែល​ជា​សិលាចារឹក​ពី​ភ្នំ​បី​ក្នុង​ទឹកដី​សៀម​ជិត​ច្រក​ព្រំដែន​អារញ្ញ​ប្រទេស ហើយ​នៅ​ពេល​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹង​តែ​ពី​ច្បាប់​ចម្លង​ដែល​រក្សា​ទុក​ក្នុង​បណ្ណាល័យ​ជាតិ​ក្នុង​ទីក្រុង​បាងកក​ប៉ុណ្ណោះ។ ឯកសារថៃដើមមិនបានបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការរកឃើញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៧ ទេ។ នាយកដ្ឋានភាសាបូព៌ា មហាវិទ្យាល័យបុរាណវិទ្យា សាកលវិទ្យាល័យសិល្បះករ បានដាក់ស្នើច្បាប់ចម្លងនៃសិលាចារឹកពីរទៅបណ្ណាល័យជាតិ។ មួយក្នុងចំណោមនោះគឺ "សិលាចារឹកប្រាសាទខៅណយស៊ីជំភូ" ដែលមាន ៣៥ បន្ទាត់។ ពេលពិនិត្យ វាត្រូវបានគេរកឃើញថាជាសិលាចារឹកដូចគ្នានឹង K.506 ដែល លោកហ្សកហ្សឺដេសបានលើកឡើង។ វត្តខៅណយស៊ីជំភូ មានទីតាំងនៅភូមិលេខ ៦ បានក្លងណាំសៃ។ គណនី CIK កំណែ ឆ្នាំ២០២៣ បង្ហាញផងដែរថា សិលាចារឹកនេះ {{Lang|fr|in situ}} ។ ) ប៉ុន្តែមូលដ្ឋានទិន្នន័យរបស់មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថនបង្ហាញថាវាមានទីតាំងនៅសារមន្ទីរជាតិប្រាចិនបុរី == លក្ខណៈរូបវន្ត == សិលាចារឹកនេះស្ថិតនៅលើបន្ទះថ្មភក់រាងចតុកោណកែង ដែលមានចំណុចសសរនៅចុងទាំងសងខាង ទទឹង ៣៨ សង់ទីម៉ែត្រ កម្ពស់ ១៣៩ សង់ទីម៉ែត្រ និងកម្រាស់ ១៤ សង់ទីម៉ែត្រ។ វាមានអក្សរចំនួន ៣៥ បន្ទាត់នៅម្ខាង ចែកចេញជា ៩ បន្ទាត់ជាភាសាសំស្ក្រឹត និង ២៦ បន្ទាត់ជាភាសាខ្មែរ មជ្ឈមណ្ឌលមនុស្សវិទ្យាសិរិន្ទថនចាត់ថ្នាក់អក្សរនេះថាជាអក្សរបល្លវៈ ខណៈដែលមូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA ចាត់ថ្នាក់វាថាជាអក្សរខ្មែរ ដែលមានរចនាបថអក្សរនៃសតវត្សទី៧ នៃគ.ស ។ == ការបោះពុម្ពផ្សាយ និងការសិក្សា == លោកហ្សកហ្សឺដេសលើក​ឡើង​អំពី​សិលាចារឹក​នេះ​នៅ​ក្នុង ''{{Lang|fr|Inscriptions du Cambodge}}'' ភាគទី ៥ នៅពេលដែល... ឆ្នាំ១៩៥៣ ដោយដកស្រង់តែបួនបន្ទាត់នៃអត្ថបទដែលបញ្ជាក់ពីឆ្នាំ ដោយមិនបានបកប្រែ បន្ទាត់ពីរចុងក្រោយដែលលោកបានដកស្រង់ (Tenasaim Yajvanā Dattam Dravya...) វិចិត្រករ Kanthara បានកំណត់ថាជាបន្ទាត់ពីរដំបូងនៃខទី ៩ ដែល ហ្សឺដេសបានបន្ថែមដោយច្រឡំទៅខទី ៨ នៅឆ្នាំ ១៩៥៣។ ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ូបាដ្រាឌីស ឌីស្គុល បានបកប្រែសំណេររបស់ សេដេស ទៅជា ''បណ្តុំសិលាចារឹក ភាគទី៤'' ។ ការចម្លងពេញលេញដំបូងគឺដោយ Cha-em Kaewklai ដែលបានបកប្រែផ្នែកភាសាសំស្ក្រឹត និង Boonlert Senanont ដែលបានបកប្រែផ្នែកភាសាខ្មែរ ដោយមាន Kongkaew Veeraprajak ជាអ្នកពិនិត្យ។ វាត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងសៀវភៅ ''"ប្រាសាទខៅណយ ខេត្តប្រាចិនបុរី"'' ដោយ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ ឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រោមឈ្មោះថា "សិលាចារឹកខៅណយ" [[โฉม คนธา|ឆោម ខនថា]] អានឡើងវិញពីច្បាប់ចម្លងរបស់ EFEO សម្រាប់មូលដ្ឋានទិន្នន័យ DHARMA ។ == មាតិកា == === ផ្នែកសំស្ក្រឹត === ផ្នែកសំស្ក្រឹតមានប្រាំបួនបន្ទាត់ ដោយចាប់ផ្តើមដោយការសរសើរដល់ព្រះវិស្ណុ ការបកប្រែរបស់ Chaem គឺ "សូមឱ្យព្រះវិស្ណុទទួលបានជ័យជំនះ" យោងតាមការអាន DHARMA បន្ទាត់ទី៥និយាយអំពីជ្យេស្ឋបុរៈ ខណៈពេលដែលបន្ទាត់ទី ៧ មានពាក្យទម្រង់របស់ព្រះវិស្ណុ (Vishna Pratimam) មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យា Sirindhorn សន្និដ្ឋានថា Jyeshthapuraswami គឺជាអ្នកអនុវត្តវេទដែលបានគោរពបូជាព្រះវិស្ណុ ជួរទី ៨ និងទី ៩ បង្ហាញពីឆ្នាំ និងការថ្វាយទ្រព្យសម្បត្តិ។ ការបញ្ចេញសំឡេងនៃពាក្យ DHARMA ត្រូវបានសរសេរជាអក្សរដូចខាងក្រោម៖ : (8) Shakaphet dvarabhutaraitha cheyeshtha shuklaashtami tithao Śrīman iha Śrīmandāra-... ការបកប្រែនៃចែងថា "ក្នុងឆ្នាំសក្ករាជ (គណនាជាលេខកូដទ្វារ-ភូត... = ៥៥៩), នៅថ្ងៃទី ៨ កើត (អដ្ឋមី) នៃខែជ្យែស្ឋ, ព្រះបាទស្រីមាន្ ឬបុគ្គលឈ្មោះស្រីមន្ទារ... អ្នកបូជា (យញ្ញ) នោះបានប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិ... ដល់បុគ្គលនេះ..." ។ === ផ្នែកភាសាខ្មែរ === ផ្នែកភាសាខ្មែរចាប់ផ្តើមនៅជួរទី ១០ ដោយលើកឡើងពីដង្វាយរបស់ម្រតាញក្លោញជ្យេស្ឋបុរៈ ដែល ហ្សឺដេសនិងមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថនបានកំណត់ថាជាអ្នកបង្កើតសិលាចារឹកនេះ។ អត្ថបទខ្លះមិនអាចអានបាន ភាគច្រើនជាបញ្ជីនៃវត្ថុ និងអ្នកបម្រើ។ មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថនសន្មតថាទាំងនេះជាវត្ថុដែលផ្តល់ជូនដោយអភិជនដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយប្រាសាទ។ ជួរទី ៣២ លើកឡើងពី។្រតាញអញស្រីមន្ទាស្វាមី == សម័យកាល == ឆ្នាំនៃសិលាចារឹកនេះស្ថិតនៅលើបន្ទាត់ទី "ទ្វារភូតាថ៌ៃ" នៅពេលអានថយក្រោយ វាផ្តល់ឱ្យមហាសករាជ៥៥៩។ កាលបរិច្ឆេទគឺថ្ងៃទី ៨កើត នៃខែ ជេស្ឋ។ == យោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 1w35qh1s1z45r3j04k0r5a6ob9rj6zj សិលាចារឹកខៅរ័ង 0 55041 342777 2026-11-08T09:47:54Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13392295|จารึกเขารัง]]" 342777 wikitext text/x-wiki   '''សិលាចារឹក​ខៅរ៉ាង''' (ភាសាថៃ: จารึกเขารัง; ភាសាអង់គ្លេស: Khao Rang Inscription ) គឺជាសិលាចារឹកមួយជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង [[ខ្មែរបុរាណ]] នៅលើបន្ទះថ្មភក់ដែលមានគ្រាប់ធញ្ញជាតិរដុប មានរាងដូចស្លឹកសេម៉ា ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅខៅរ៉ាង ស្រុកអារញ្ញប្រទេស [[ខេត្តស្រះកែវ|ខេត្តស្រះកែវ។]] បច្ចុប្បន្នវាត្រូវបានរក្សាទុកនៅ បណ្ណាល័យជាតិ ថៃ ទីក្រុងបាងកក។ វាត្រូវបានចុះបញ្ជីជាលេខ '''K.505''' ក្នុងបញ្ជី CIK ។ ចុះកាលបរិច្ឆេទ [[មហាសករាជ]] ៥៦១ ដែលត្រូវនឹង គ.ស. ៦៣៩។ មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថន បានកំណត់អត្តសញ្ញាណនេះថាជាសិលាចារឹក បល្លវៈ ដែលជាសិលាចារឹកមួយក្នុងចំណោមសិលាចារឹកពីរនៅក្នុងប្រទេសថៃដែលមានឆ្នាំមហាសករាជ។ សិលាចារឹកមួយទៀតគឺ សិលាចារឹកខៅណយ ។ ផ្នែកភាសាខ្មែរមានបញ្ជីអ្នកបម្រើ សួនច្បារ និងវត្ថុដែលបានថ្វាយដល់ប្រាសាទ។ ផ្នែកភាសាសំស្ក្រឹតបង្ហាញពីឆ្នាំដោយប្រើ ពាក្យ ភូតសង្ខ្យា ដែលមានន័យថាប្រើពាក្យដែលត្រូវបានគេយល់ថាតំណាងឱ្យបរិមាណជាក់លាក់ជំនួសឱ្យលេខ == ទីតាំង និងការរកឃើញ == [[ហ្សក សឺដែស្ត|លោកហ្សឺដេស]] បានដាក់ជាក្រុមនូវសិលាចារឹក K.505 ជាមួយ K.506 (សិលាចារឹកខៅណយ) និង K.507 (ខៅជំពូ) ដែលជាសិលាចារឹកពីភ្នំបីនៅតំបន់សៀមជិតច្រកព្រំដែនអារញ្ញប្រទេស ដែលនៅពេលនោះត្រូវបានគេស្គាល់តែពីច្បាប់ចម្លងដែលរក្សាទុកក្នុងបណ្ណាល័យជាតិនៅទីក្រុងបាងកកប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ស្រុកអារញ្ញប្រទេសនៅតែជាផ្នែកមួយនៃ [[ខេត្តព្រះជិនបុរី|ខេត្តប្រាចិនបុរី។]] == មាតិកា == === ផ្នែកសំស្ក្រឹត === ផ្នែកសំស្ក្រឹតមានតែខគម្ពីរមួយប៉ុណ្ណោះ ហើយបង្ហាញតែកាលបរិច្ឆេទប៉ុណ្ណោះ។ ការសរសេរតាមសូរដូចខាងក្រោម៖ : (១) ឥស្ត្រយោទឝទិនេ ក្ឫឞ្ណ ចន្ទ្រសេន្ទ្រិយៃះ (២) ភុក្តេ ឝកបត្រ អពេទ ហស្តេន្ទុរុ វ្ឫឞភោទយៈ ការបកប្រែជារបស់ ហ្សឺដេស ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថន មានដូចខាងក្រោម៖ : (១) «ក្នុងថ្ងៃទី ១៣ នៃខ្នាតរនោច (ក្ឫស្ណបក្ស) ដោយមានកូដតំណាង (ចន្ទ្រ-សេន្ទ្រិយ...)» (២) «...ដែលត្រូវនឹងឆ្នាំសក្ករាជ (សកបត្រ) ដែលកំណត់ដោយកូដលេខបុរាណ (ហស្ត-ឥន្ទុ-រុ-វ្ឫឞភោទយ...)។» === ផ្នែកភាសាខ្មែរ === ផ្នែកភាសាខ្មែរគឺជាសៀវភៅបញ្ជី។ ជួរទី ៣–១១ រាយបញ្ជីឈ្មោះអ្នកបម្រើដែលបានថ្វាយដង្វាយដល់ប្រាសាទ។ ជួរទី ១១–១៤ ពិពណ៌នាអំពីសួនច្បារនៅត្នោន (tnon) ដែលមានដើមម្លូ ចំនួន ១០៥ ដើម និង [[ដូង|ដើមដូង]] ចំនួន ២០ ដើម រួមជាមួយនឹងឈ្មោះអ្នកថែទាំ។ ជួរទី ១៤–១៦ ពិពណ៌នាអំពីសួនច្បារនៅជិតប្រាសាទ ដែលមានដើមម្លូចំនួន ១២៣ ដើម និងដើមដូងចំនួន ១២០ ដើម។ ជួរទី ១៦–១៧ សរុបចំនួនអ្នកបម្រើ ទាំងមនុស្សពេញវ័យ និងកុមារ បូករួមទាំងអ្នកថែទាំសួនច្បារ ដល់ ៣២ នាក់ ជួរទី ១៨–២៣ គឺជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ប្រាសាទ ពោលគឺ ក្លស់សំរិទ្ធចំនួនបួន ថាសពីរ និងរបស់របរផ្សេងៗទៀត។ ក្រៅពីដឹងថាវាជាសម្លៀកបំពាក់ ឬក្រណាត់ប្រភេទផ្សេងៗ Jenner បកប្រែពាក្យបន្ទាប់ថា "Tតង៑តោង៑តំបោង៑ (Ttaṅtoṅ taṃpoṅ) ដោយមានការសង្ស័យថាវាជាស្គរ និងដំបងស្គរ បន្ទាប់មកគឺវាលស្រែ និង ក្របី ប្រាំគូ ជួរទី ២៦–៣១ និយាយអំពីអ្នកបម្រើមួយក្រុមទៀត និងសួនច្បារមួយ អត្ថបទមិនបានលើកឡើងពីឈ្មោះស្តេចទេ។ ជួរទី ៣១ បញ្ចប់ដោយពាក្យថា វិហាររុង (vihār ruṅ) ដែល Chom Khontha បកប្រែថា "ប្រាសាទធំ" ហើយកត់សម្គាល់ថាមានព្យាង្គប្រហែល ៨ បាត់មុនពាក្យនេះ។ ការសរសេរតាមសូរសព្ទដែលបានបន្ថែមនៅក្នុងត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនទំនងដោយសារតែហេតុផលវេយ្យាករណ៍ ដូច្នេះការសរសេរតាមសូរសព្ទជំនួសត្រូវបានស្នើឡើង ដែលមានន័យថា "ប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិជាមួយទេវតានៅប្រាសាទធំ" == យោង == i19cevy8g87mi6zxiur5c5v75w44zqk សិលាចារឹកដងម៉ែនាងមឿង 0 55042 342778 2026-11-08T10:04:50Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13377740|จารึกดงแม่นางเมือง]]" 342778 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកដងម៉ែនាងមឿង''' (ភាសាថៃ: จารึกดงแม่นางเมือง; ភាសាអង់គ្លេស: Dong Mae Nang Moeng) ឬ '''សិលាចារឹកថ្មលេខ ៣៥''' គឺជា [[ចារឹក|សិលាចារឹកមួយ]] នៅលើ ថ្ម បន្ទះពណ៌បៃតងរាងស្លឹកឈើ ដែលសរសេរជា អក្សរខ្មែរបុរាណ។ ផ្នែកទី ១ ជា [[ភាសាបាលី]] ផ្នែកទី ២ [[ភាសាខ្មែរ|ជាភាសាខ្មែរ]] ។ វាត្រូវបានចុះបញ្ជីជាលេខ '''K.966''' នៅក្នុងបញ្ជី CIK និង '''កំណត់ត្រាលេខ ១''' នៃបណ្ណាល័យជាតិ ។ រកឃើញ ឃើញ) នៅដុងម៉ែណាងមឿង ឃុំបាងតាហាំង ស្រុកបានផតភីសាយ [[ខេត្តនគរសួគ៌|ខេត្តនគរសុវណ]]។ ខ្លឹមសារ​បាន​រៀបរាប់​អំពី​ការ​ថ្វាយ​វាលស្រែ​ដោយ​ព្រះបាទ​សុណាត និង​ការ​ថ្វាយ​វត្ថុ​ដល់​ព្រះបាទ​ស្រីធម្មសោករាជ។ បច្ចុប្បន្ន​វា​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​កនចនភាសេក [[ខេត្តបទុមធានី|ខេត្ត​ប៉ាធុមថានី]] ។ == អត្ថបទ == ផ្ទាំងទី ១ សំដៅទៅលើ ព្រះបាទអសោក ដែលបានបញ្ជាឱ្យព្រះបាទសុណាតថ្វាយវាលស្រែដើម្បីគោរពបូជាព្រះ។ ផ្ទាំងទី ២ និយាយអំពីបញ្ជី និងបរិមាណនៃការថ្វាយរបស់ព្រះបាទស្រីធម្មអសោកថ្វាយដល់វត្ត។ បន្ទាប់មកវាក៏និយាយអំពីការថ្វាយរបស់សុណាតដល់ព្រះបាទស្រីធម្មអសោកនៅក្នុងវត្តផងដែរ ហើយនៅចុងបញ្ចប់ បញ្ជាក់ពីផ្ទៃដីនៃវាលស្រែទាំងនោះ ។ លោក ជុំ ថងខាំវ៉ាន់ ពន្យល់ថា ពាក្យថា "ព្រះសិរីរធាតុ" នៅក្នុងសិលាចារឹក សំដៅទៅលើព្រះសពរបស់ព្រះបាទស្រីធម្មអសោក នៅក្នុងចេតិយនៅក្នុង ហើយពាក្យថា "ក្រុង" នៅក្នុងព្រះនាម "ក្រុងស្រីធម្មអសោក" ត្រូវបានប្រើដើម្បីមានន័យថាព្រះមហាក្សត្រ។ លោក ជុំ ថងខាំវ៉ាន់ បានដកស្រង់រឿងរ៉ាវរបស់ព្រះមហាក្សត្រពីរអង្គនៃព្រះបាទស្រីធម្មអសោក គឺព្រះបិតា និងព្រះបុត្រ នៅក្នុងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រនៃខេត្តផាត់ថាឡុង សម្រាប់ការប្រៀបធៀប ប៉ុន្តែបានបញ្ជាក់ថា មិនទាន់ប្រាកដថា តើពួកវាត្រូវគ្នានឹងអត្ថបទនៅក្នុងសិលាចារឹកឬអត។់នោះទេ សិលាចារឹកនេះក៏បានរៀបរាប់អំពីរដ្ឋមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយរូបឈ្មោះ ស្រីភូវនាទិត្យឥស្វារទ្វិប ដែលបាននាំយកព្រះរាជក្រឹត្យពីព្រះមហាក្សត្រទៅជូន សុណាត អ្នកគ្រប់គ្រងស្រុក ធន្យបុរៈ ដើម្បីថ្វាយដីមួយកន្លែងជាយញ្ញបូជាដល់ កម្រតេងជគត។ មូលដ្ឋានទិន្នន័យនៃសិលាចារឹកនៅប្រទេសថៃចាត់ថ្នាក់សិលាចារឹកនេះថាជាកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុមសិលាចារឹកនៃនិកាយព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។ == យោង == nsf23sibpyfay3omo3xl437ik00ddtd សិលាចារឹកស្រះសងហិន 0 55043 342780 2026-11-08T10:38:20Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13377807|จารึกทวลระลมทิม]]" 342780 wikitext text/x-wiki សិលាចារឹកស្រះសងហិន '''(''' {{Lang-fr|Stèle du Tûol Rolom Tim}} , សិលាចារឹកទួលរលំទឹម; ភាសាថៃ: จารึกทวลระลมทิม) វាត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅក្នុងបញ្ជីឈ្មោះ CIK លេខ '''K.233''' និងនៅក្នុងបញ្ជីឈ្មោះ បណ្ណាល័យជាតិ លេខ '''P.J.''' '''៦.។''' វាគឺជាសិលាចារឹកមួយពី [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] ដែលសរសេរជា អក្សរខ្មែរ និង [[ខ្មែរបុរាណ|ភាសាខ្មែរ]] ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅទួលរលំទឹម ឃុំគោកស៊ុង ស្រុកគោកស៊ុង [[ខេត្តស្រះកែវ|ខេត្តស្រះកែវ។]] <ref name="sac371">{{Cite web |title=จารึกทวลระลมทิม |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/371 |access-date=2026-10-09 |website=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย |publisher=ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)}}</ref> ខ្លឹមសារគឺជាកំណត់ត្រានៃការកាត់ក្តីទាក់ទងនឹងទាសករស្រីម្នាក់ដែលត្រូវបានថ្វាយទៅវត្ត។ <ref name="sac371" /> <ref name="dharma">{{Cite web |last=Chhom, Kunthea |title=K. 233. Stela from Tuol Rlom Tim, 10th century |url=https://dharmalekha.info/texts/INSCIK00233 |access-date=2026-10-09 |website=DHARMA |language=en}}</ref> [[ហ្សក សឺដែស្ត|ហ្សឺដេស]] បានបោះពុម្ពផ្សាយអត្ថបទចម្លង និងការបកប្រែជាភាសាបារាំងនៅក្នុង ''{{Lang|fr|Journal asiatique}}'' នៅពេលដែល នៅឆ្នាំ ១៩៥៤ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានគេហៅថា "អត្ថបទច្បាប់ខ្មែរនៃសតវត្សទី ១០" ហើយបានប្រើ ភាសាបាណារ ដើម្បីជួយបកស្រាយវា <ref name="coedes1954">{{Cite journal|last=Cœdès|first=George|date=1954|title=La stèle du Tûol Rolom Tim: essai d'interprétation par la langue bahnar d'un texte juridique khmèr du X{{sup|e}} siècle|journal=Journal asiatique|language=fr|volume=242|issue=1|pages=49–67}}</ref> == ការរកឃើញ និងការអភិរក្ស == មិនមានភស្តុតាងណាមួយបង្ហាញថាអ្នកណាបានរកឃើញសិលាចារឹកនេះ និងពេលណាដែលវាត្រូវបានរកឃើញនោះទេ។ ព័ត៌មានដើមបានបង្ហាញថាទីតាំងដែលវាត្រូវបានគេរកឃើញគឺនៅ ក្នុងស្រុកតាពញា ។ ក្រោយមក មូលដ្ឋានទិន្នន័យនៃសិលាចារឹកនៅក្នុងប្រទេសថៃរបស់ មជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យាសិរិន្ទថន បានបង្ហាញថាវាស្ថិតនៅក្នុងស្រុកគោកស៊ុង ស្រុកគោកស៊ុង (ឥឡូវស្រុកគោកស៊ុង) ខេត្តស្រះកែវ។ <ref name="sac371" /> CIK បានកត់ត្រាឈ្មោះកន្លែងដែលវាត្រូវបានគេរកឃើញថា " {{Lang|fr|ទួលរលំទឹម (Ralom Thim)}} ខេត្តស្រះកែវ <ref name="cik">{{Cite web |last=École française d'Extrême-Orient |date=2023 |title=Inventaire des inscriptions du Corpus des inscriptions khmères |url=https://cik.efeo.fr/wp-content/uploads/2023/06/Inventaire_CIK_18052023.xlsx |access-date=2026-10-09 |website=Corpus des inscriptions khmères (CIK) |language=fr}}</ref> នៅក្នុង​សេចក្ដី​ផ្ដើម​នៃ​ភាគ​ទី​ប្រាំមួយ​នៃ​សៀវភៅ ''Inscriptions du Cambodge'' (ប្រហែល​គ. (1954) ហ្សឺដេស បានពន្យល់ថា សៀវភៅនេះបានចងក្រងសិលាចារឹកដែល [[អេធៀន អៃម៉ូនីញ៉េរ៍|Étienne Aymonier]] បានវិភាគដោយសង្ខេបនៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ ''{{Lang|fr|Le Cambodge}}'' ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កំណែពេញលេញមិនដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយទេ ហើយវាត្រូវបានកត់សម្គាល់នៅក្នុងលេខយោងថា ករណីលើកលែងគឺសិលាចារឹកទួលរលំទឹម(K.233) ដែលនឹងត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយដាច់ដោយឡែកនៅក្នុង ''{{Lang|fr|Journal asiatique}}'' អត្ថបទនេះត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំដដែល ដែលមានចំណងជើងថា ''{{Lang|fr|La stèle du Tûol Rolom Tim}}'' (សិលាចារឹកទួលរលំទឹម) <ref name="coedes1954" /> នៅប្រទេសថៃ លោក Amphai Khamtho បានអាន និងបកប្រែសិលាចារឹកនេះទៅជាភាសាថៃនៅក្នុងសៀវភៅ ''សិលាចារឹកនៅប្រទេសថៃ'' ភាគទី ៣ ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយ ដោយនាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៧។ <ref name="sac371-1">{{Cite web |title=จารึกทวลระลมทิม ด้านที่ 1 |url=https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/image_detail/24843 |access-date=2026-10-09 |website=ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย |publisher=ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)}}</ref> ក្រោយមក [[โฉม คนธา|ឆម គន្ធា]] ( {{Lang|km|ឆោម គន្ធា}} {{Lang|en|Kunthea Chhom}} ) បានកែតម្រូវការអានថ្មីពីសិលាចារឹកសាលាបារាំងចុងបូព៌ាលេខ ១៣៧៦ ហើយបានបន្ថែមវាទៅក្នុងមូលដ្ឋានទិន្នន័យគម្រោង DHARMA <ref name="dharma" /> == លក្ខណៈ == សិលាចារឹកនេះធ្វើពី [[ថ្មភក់]] ល្អិតល្អន់ ដែលជាប្លុកចតុកោណកែងដែលខូចខាត ទទឹង ៣៤.៥ សង់ទីម៉ែត្រ កម្ពស់ ៦៨ សង់ទីម៉ែត្រ និងកម្រាស់ ២៧.៥ សង់ទីម៉ែត្រ។ វាមានជ្រុងពីរដែលមានអក្សរសរុបចំនួន ៣៨ បន្ទាត់៖ ចំហៀងទី ១ មាន ២០ បន្ទាត់ និងចំហៀងទី ២ មាន ១៨ បន្ទាត់។ <ref name="sac371" /> <ref name="cik" /> សិលាចារឹកនេះស្ថិតក្នុងស្ថានភាពខូចខាតយ៉ាងខ្លាំង។ ការអានដោយ Ampha Khamto បង្ហាញថាអក្សរនៅចំហៀងទី ២ មិនអាចអានបាន។ <ref name="sac371" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ហ្សឺដេស អាចអានអក្សរបានចំនួន ១៦ បន្ទាត់នៅចំហៀងទី ២ (ទំព័រ B) ទោះបីជាបន្ទាត់មួយចំនួនបាត់នៅក្នុងផ្នែកដំបូងក៏ដោយ។ <ref name="dharma" /> <ref name="siddham">{{Cite web |title=K.233 Stele of Tûol Roloṃ Tim |url=https://siddham.network/inscription/k-233/ |access-date=2026-10-09 |website=Siddham: The Asian Inscription Database |language=en}}</ref> == ការកំណត់អាយុ == សិលាចារឹកនេះមិនបានបញ្ជាក់ពីកាលបរិច្ឆេទទេ ប៉ុន្តែនៅផ្នែកទី ១ ជួរទី ៦–៧ និងជួរទី ១២ បានរៀបរាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ដែលបានកើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រ "ដែលបានយាងទៅកាន់ [[ព្រហ្មលោក១៦|ព្រហ្មលោក]] " (Stāc Tāu Brahmaloka) <ref name="dharma" /> <ref name="sac371-1" /> ដែលជាព្រះនាមក្រោយមរណភាពរបស់ [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ព្រះបាទហសវរ្ម័នទី 2]] ។ ដូច្នេះ មូលដ្ឋានទិន្នន័យសិលាចារឹកថៃបានកំណត់កាលបរិច្ឆេទនៃសិលាចារឹកនេះបន្ទាប់ពីឆ្នាំនោះ ប្រហែលសតវត្សរ៍ទី១០។ <ref name="sac371" /> ដែលស្របនឹងការហៅរបស់ ហ្សឺដេស អំពីសិលាចារឹកនេះជាអត្ថបទនៃសតវត្សរ៍ទី១០ <ref name="coedes1954" /> និងការវាយតម្លៃរបស់គម្រោង DHARMA អំពីរចនាបថអក្សរដែលមានសតវត្សរ៍ទី១០ <ref name="dharma" /> ខណៈពេលដែល CIK (ការបោះពុម្ពឆ្នាំ២០២៣) កំណត់កាលបរិច្ឆេទនៃសតវត្សរ៍ទី៨ នៃ [[មហាសករាជ]] (ប្រហែលគ.ស. ៨៧៨-៩៧៧) <ref name="cik" /> == អត្ថបទ == មូលដ្ឋានទិន្នន័យនៃសិលាចារឹកនៅប្រទេសថៃសង្ខេបខ្លឹមសារយោងទៅតាមការអានរបស់ Amphai Khamtho ដែលអាចអានបានតែផ្នែកទី ១ ប៉ុណ្ណោះ ជាសាលក្រមក្នុងករណីទាសករ ពោលគឺម្ចាស់ទាសករបានប្រគល់ទាសករទៅឱ្យអ្នកដទៃ ហើយទាសករបានរត់គេចខ្លួន ប៉ុន្តែម្ចាស់ទាសករជំនួសឱ្យការជូនដំណឹងដល់អាជ្ញាធរ បានលាក់បាំងវា ហើយបញ្ជូនអ្នកផ្សេងឱ្យមកបម្រើជំនួសទាសករដែលរត់គេចខ្លួន។ ដូច្នេះម្ចាស់ទាសករត្រូវបានដាក់ទណ្ឌកម្ម <ref name="sac371" /> ហ្សឺដេស ដែលអាចអានភាគីទាំងសងខាងបានបកស្រាយរឿងរ៉ាវនៃករណីនេះឱ្យបានលម្អិតដូចខាងក្រោម <ref name="dharma" /> === ពាក្យបណ្តឹង និង ទីបន្ទាល់ === អត្ថបទ​ណែនាំ​ដែល​បាត់​ដោយ​ផ្នែក​បាន​រៀបរាប់​អំពី​តំណាង ​តុលាការ និង​សំណុំរឿង​ដែល តាងរោក (tāñ rok) នៃ​ វិជ័យបន្ដក និង វាបយោកចាញ (vāp yok cāñ) គឺ សភាចារ្យ បាន​ដាក់​ពាក្យ​បណ្តឹង​ប្រឆាំង​នឹង វាបរៅ (Vāp rāu) ​ទាទាក់ទងនឹងភ្នំជ្រេង <ref name="dharma" /> <ref name="siddham" /> '''ភាគីដើមបណ្តឹងបានចោទប្រកាន់ថា៖ នៅក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះមហាក្សត្រដែលស្តេចយាងទៅកាន់ព្រហ្មលោក , វាបរោក នៃគណៈវិជយបដ្តន បាននាំយក តៃ កន្យង (Tai Kan hyaṅ) ដែលត្រូវជាមីងខាងម្តាយ ឬខាងឪពុករបស់ តៃ កំបិត ទៅផ្ញើទុកនឹង ស្តេញភ្នំជ្រេង (Steñ Phnom Jreṅ) រួចហើយបាននាំយកក្របីមួយក្បាលទៅឱ្យ វាប ណូស (Vāp Nos) នៃដែនដីបាណ្ឌុការ (Pāṇḍukāra) ដែលជាខ្លោញស្រូវ (Khloñ Srū - មេកើយមើលការខុសត្រូវស្រូវអង្ករ) នៃជើងភ្នំ។ ក្រោយមក តៃ កន្យង បានរត់គេចខ្លួនបាត់ ទើប វាបរោក ចាត់ចែងបញ្ជូនអ្នកផ្សេងឱ្យទៅបម្រើការជំនួសវិញ។ លុះដល់អ្នកនោះរត់គេចខ្លួនបាត់ទៅទៀត វាបរោក ក៏បាននាំយក តៃ កំបិត ទៅបម្រើការជំនួស តៃ កន្យង វិញ។''' <ref name="dharma" /> ចំណែកឯភាគីចុងចោទ (ចុងបណ្តឹង) បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ ដោយបានផ្តល់ចម្លើយសារភាពថា៖ នៅក្នុងរជ្ជកាលដដែលនោះ វាបរោក បាននាំយកក្របីមួយក្បាលរបស់ ស្តេញភ្នំជ្រេង ទៅឱ្យ វាប ណូស ដោយបានប្រគល់ តៃ កន្យង (ដែលក្រោយមកបានរត់គេចខ្លួន) ទៅឱ្យវិញជាការតបស្នង។ បន្ទាប់មក មានបុគ្គលម្នាក់ទៀតបានផ្តល់សក្ខីកម្ម (ទីបន្ទាល់) បន្ថែម (ប៉ុន្តែឈ្មោះត្រូវបានលុប រលុបបាត់ខ្លះ) ថា៖ វាបរោក ដែលជាទសធិក្រឹត (Daśādhikṛta - មេកើយត្រួតពិនិត្យមនុស្សដប់នាក់) នៃគណៈវិជយបដ្តនៈ បានខ្ចីក្របីមួយក្បាលពី ស្តេញភ្នំជ្រេង ដោយមានគិតការប្រាក់ ដើម្បីនាំយកទៅបង់ថ្លៃការងាររាជការជូនដល់ខ្លោញស្រូវ ហើយបានប្រគល់ តៃ កន្យង ទៅឱ្យ ស្តេញភ្នំជ្រេង ជាតម្លៃថ្នូរនឹងក្របីមួយក្បាលនោះ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើប ស្តេញភ្នំជ្រេង បាននាំយក តៃ កន្យង ទៅថ្វាយដាច់ជាកាតព្វកិច្ចចំពោះ ព្រះកម្រតេងអញសិវបដ្តនៈ (Vraḥ Kamrateṅ Añ Śivapattana) ព្រមទាំងបានធ្វើការកត់ត្រាការថ្វាយនោះទុកជាលាយលក្ខណ៍អក្សរយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ ក្រោយពេលដែល តៃ កន្យង បានរត់គេចខ្លួនបាត់ទៅ ស្តេញភ្នំជ្រេង ក៏បានចាត់មនុស្សឱ្យទៅចាប់ខ្លួន វាប រោក មកដោះស្រាយ និងទាមទារ សំណង ទើប វាប រោក នាំយក តៃ កំបិត មកជំនួស ហើយ ស្តេញភ្នំជ្រេង ក៏បាននាំយក តៃ កំបិត ទៅថ្វាយដាច់ចំពោះអង្គអាទិទេពដដែលនោះដែរ។ <ref name="dharma" /> <ref name="sac371-1" /> === សាលក្រម និង​ទោស​ពិន័យ === ចៅក្រមបានរកឃើញថា តៃកន្យង គឺជាអ្នកដែលអ្នក វាបរៅ បានឲ្យជាថ្លៃលោះក្របី ហើយបានរត់គេចខ្លួន។ វាបរៅ បានយក តៃកាំបិត មកជំនួសគាត់ ហើយស្ដេញភ្នំជ្រេង បានយក តៃកាំពីត ទៅថ្វាយព្រះកម្រតេងអញសិវបដ្តនៈ (Vraḥ Kamrateṅ Añ Śivapattana) ហើយ តៃកំបិត បានបម្រើព្រះរហូតដល់ទ្រង់មានបុត្រ។ ដើមបណ្តឹង គឺ វាបយោក និង តាងរោក បានអះអាងថា ការជំទាស់របស់ពួកគេគឺដោយសារតែ វាបរៅ បានប្រគល់ តៃកន្យងតៃ ឲ្យពួកគេតែប៉ុណ្ណោះ <ref name="dharma" /> តុលាការបានសម្រេចថា ដើមបណ្តឹងទាំងពីរបានចាញ់ក្តី ហើយបានកាត់ទោសពួកគេឱ្យទះកំផ្លៀងចំនួន ៥០ ដង។ តៃកំបិតនេះត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យ ស្ដេញភ្នំជ្រេង វិញ ហើយត្រូវបានបញ្ជាឱ្យបន្តបម្រើព្រះដូចមុន។ <ref name="dharma" /> <ref name="siddham" /> === គណៈវិនិច្ឆ័យ === សិលាចារឹកនៅចុងបញ្ចប់រាយបញ្ជីឈ្មោះចៅក្រម ពោលគឺ៖ <ref name="dharma" /> <ref name="siddham" /> * អ្នកស៊ើបអង្កេត៖ កម្រស្តេងអញស្រីភូបតិវរ្ម័ន (Kaṁsteṅ Añ Śrī Bhūpativarman) * ចៅក្រមជម្រះក្តី៖ លោញបិត្រានន្ទន ក្នុងការស៊ើបអង្កេត៖ លោញឦnya Sri Dhលោញni Natropakalpa និង Setang Aលោញchorasi ចៅក្រមនៃគុណសម្បត្តិ និងការដាក់ទណ្ឌកម្មនៃក្រុមប្រឹក្សាដ៏ទេវភាព។ == យោង == gbnri1dpenhlcg9txd3unxb0yrxmzpn សិលាចារឹកនឿនស្រះបួ 0 55044 342781 2026-11-08T11:03:37Z Abong12345 53603 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:th:Special:Redirect/revision/13378671|จารึกเนินสระบัว]]" 342781 wikitext text/x-wiki '''សិលាចារឹកនឿនស្រះបួ សិលាចារឹក'''(ភាសាថៃ: จารึกเน ินสระบัว)គឺជាសិលាចារឹកមួយនៅលើ បង្គោលព្រំដែន [[ថ្មភក់]]ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅនឿនស្រះបួ ឃុំគោកពីរ ស្រុកស្រីមហោសថ [[ខេត្តព្រះជិនបុរី|ខេត្តប្រាចិនបុរី។]] បច្ចុប្បន្នវាត្រូវបានរក្សាទុកនៅ សារមន្ទីរជាតិប្រាចិនបុរី វាត្រូវបានចុះបញ្ជីលេខ '''K.997''' ក្នុងបញ្ជី CIK វាត្រូវបានចារឹកជា អក្សរក្រោយបល្លវៈ ជា [[ភាសាបាលី]] និង [[ខ្មែរបុរាណ|ភាសាខ្មែរចាស់]] ចំនួន ២៧ បន្ទាត់ ដែលមានកាលបរិច្ឆេទ [[មហាសករាជ]] ៦៨៣ (គ.ស. ៧៦១) ។ ខ្លឹមសារគឺការសរសើរដល់ [[ព្រះរតនត្រ័យ|ព្រះរតនត្រៃ]] ការធ្វើបុណ្យ និងការដំឡើងរូបសំណាកសាសនា ។នៅឆ្នាំ១៩៨៨ Mendis Rohanatira ( {{Lang|si|මැන්දිස් රෝහණදීර}} លោក Mendis Rohanadeera បានលើកឡើងថា ខគម្ពីរបាលីទាំងបីនៅក្នុងសិលាចារឹកត្រូវគ្នាទៅនឹងខគម្ពីរទី 2–4 នៃ តេលកដាកគាថា ជាអត្ថបទបាលីមួយមកពី [[ស្រីលង្កា|ប្រទេសស្រីលង្កា]] == អត្ថបទ == === ភាសាខ្មែរដើម === ជួរទី ឆ–3 មានដូចខាងក្រោម : (១) (៦៨៣ ឆ្នាំ) ឆ្លុ នក្ឞត្រ ម្វ រោច៑ ជេឞ្ឋ : (២) វុទ្ធវារ នុ (រាតេង៑) វុទ្ធសិរិ ប្រទិស្ថ : (3) វ្រះសាឞ្ នោះ។ ការបកប្រែដោយ យ៉ាម ប្រផាត់ថង ចែងថា "មហាសករាជ ៦៨៣ ឆ្នាំឆ្លូវ ថ្ងៃពុធ ទី ១ រោច ខែជេស្ឋខព្រះតេជគុណមាន វុទ្ធសិរីេបានកសាងនៅ"។ា ភិក្ខុពុទ្ធសិរិ ដែលជាអ្នកនិពន្ធសិលាចារឹកដូចដែលបានរៀបរាប់នៅដើមដំបូងជាភាសាខ្មែរ === គម្ពីរបាលី === ជួរទី ៤-១៦ គឺជា​គាថា​បាលី​បី​បទ យោង​តាម​ការ​បកប្រែ​របស់ យ៉ាំ ប្រភោថង។ គាថា​ទីមួយ​ជា​ការ​គោរព​ដល់​ព្រះពុទ្ធ ដែល​ព្រះហឫទ័យ​ពោរពេញ​ដោយ​សេចក្ដី​មេត្តាករុណា បរិសុទ្ធ​ដូច​ព្រះច័ន្ទ​ពេញវង់ ហើយ​ដែល​បាន​លើស​លោក។ គាថា​ទីពីរ​ជា​ការ​គោរព​ដល់​ព្រះធម៌ ដែល​ប្រៀប​ដូច​ជា​ស្ពាន​ឆ្លង​កាត់​សមុទ្រ​នៃ​លោក និង​ជា​ផ្លូវ​ដ៏​មាន​សុវត្ថិភាព។ គាថា​ទីបី​ជា​ការ​គោរព​ដល់​ព្រះសង្ឃ ដែល​មហាអំណាច​ទាំង​ដប់​បាន​សរសើរ និង​ជា​វិស័យ​បុណ្យ​កុសល​ដ៏​ធំធេង​មិន​អាច​វាស់វែង​បាន។ ការបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេសរបស់លោក Rohana ដោយប្រើការអានដែលបានកែសម្រួលរបស់គាត់ បកប្រែឃ្លាទីពីរថា៖ «ព្រះធម៌គឺជាជណ្ដើរដែលគ្មានសៅហ្មងទៅកាន់លំនៅរបស់ទេវតានៅក្នុងឋានសួគ៌ [[ត្រៃត្រិង្ស|តាវតីង]] ជាស្ពានឆ្លងកាត់មហាសមុទ្រនៃសង្សារវស្សា និងជាផ្លូវសុវត្ថិភាពដើម្បីគេចផុតពីគ្រោះថ្នាក់អាក្រក់ទាំងអស់ === ចុងបញ្ចប់ === ជួរទី ១៧–២៧ ត្រូវបានខូចខាត ហើយអាចអានបានជាផ្នែកៗ។ យោងតាមការបកប្រែដោយ យ៉ាម ប្រាផាត់ថង វាទាក់ទងនឹងគោពិសិដ្ឋដែលបានថ្វាយដល់ កម្រតេង, ទេយ្យធម៌, តបៈ និងបុណ្យ,និង គោត្រកូលបាទវៈបឋវ និងទីតាំងនៃស្នាមជើងរបស់ព្រះពុ។ទ្ ធ រ៉ូហាណាឌីរ៉ា អានឃ្លានៅក្នុងជួរ២៦ 26 ដែលសំដៅទៅលើទីតាំងនៃស្នាមជើងរបស់ព្រះពុទ្ធ ហើយសួរថាតើវាទាក់ទងនឹង [[ស្នាមព្រះបាតព្រះពុទ្ធ|ស្នាមជើងព្រះពុទ្ធ]] មួយគូដែលត្រូវបានរកឃើញនៅវត[[ស្នាមព្រះបាតព្រះពុទ្ធ|្រះ]]ស[[ស្នាមព្រះបាតព្រះពុទ្ធ|ែវមក]]មរកតដែរឬទេ។ == សម័យកាល == មូលដ្ឋានទិន្នន័យរបស់មជ្ឈមណ្ឌលមនុស្សសាស្ត្រសិរិន្ទថន មានកាលបរិច្ឆេទសរសេរសិលាចារឹកចាប់ពីអក្សរក្រោយបល្លវៈ រហូតដល់ប្រហែលសតវត្សទី១៣-១៤ នៃគ.ស. រួមផ្សំជាមួយសម័យមហាសករាជ៦៨៣។ ដូច្នេះ កំណត់ថាសិលាចារឹកនេះគឺជាដើមសតវត្សរ៍ទី ៨ កំណត់ហេតុរបស់ ហ្សកហ្សឺដេស កំណត់កាលបរិច្ឆេទថាវាជាឆ្នាំ ៨៦៣ ជាមួយនឹងសញ្ញាសួរ ដែលត្រូវនឹងឆ្នាំ គ.ស. ៩៤១)។ គណនី CIK ផ្តល់តម្លៃទាំងពីរ៖ ៨៦៣ ឬ ៦៨៣ ជាមួយនឹងសញ្ញាសួរ ។ == យោង == 0ggfnds53msak3azpwredi4cv9za6qd ចលនាជាតិ 0 55045 342784 2026-11-08T11:13:56Z Asa MILAI 50298 Asa MILAI បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ចលនាជាតិ]] ទៅ [[ម៉ូណាស្យូ]] 342784 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ម៉ូណាស្យូ]] mrpmzy0852fsosy5k1mv9z9frt4egax